National Assembly for Wales

Back to Search

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

27/06/2018

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg
1. Questions to the Cabinet Secretary for Education

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni yw'r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Dawn Bowden.

The first item on our agenda is questions to the Cabinet Secretary for Education, and Dawn Bowden has the first question.

Lles Addysgol Plant Mabwysiedig
The Educational Well-being of Adopted Children

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am les addysgol plant mabwysiedig? OAQ52403

1. Will the Cabinet Secretary make a statement on the educational well-being of adopted children? OAQ52403

Thank you, Dawn. 'Our National Mission' is clear on our commitment to deliver real and lasting improvements in the educational experience and outcomes of our disadvantaged learners. Adopted children can often face challenges and barriers in their education, and improving their well-being, alongside that of all learners, is a key theme running through our educational reforms. 

Diolch, Dawn. Mae 'Ein Cenhadaeth Genedlaethol' yn datgan ein hymrwymiad yn glir i ddarparu gwelliannau go iawn a pharhaus yng nghanlyniadau a phrofiad addysgol ein dysgwyr sydd dan anfantais. Yn aml, gall plant mabwysiedig wynebu heriau a rhwystrau mewn perthynas â'u haddysg, ac mae gwella eu lles, ynghyd â lles pob dysgwr, yn thema allweddol yn ein diwygiadau addysgol.

Thank you for that response, Cabinet Secretary. We've both just attended the launch of the report called 'Bridging the Gap', which deals with the educational well-being of adopted children. And I'm sure that all of us want to play our part in ensuring that every adopted or looked-after child has an equal chance in school. And while I know that budget decisions are for debate in the financial round, can you assure me that the recommendations made in this report regarding staff training and awareness, the creation of environments in schools that are supportive to adopted children, and steps to ensure the collation of outcome data for adopted children, will form part of your considerations in taking this work forward?

Diolch am eich ymateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae'r ddwy ohonom newydd fynychu lansiad yr adroddiad, 'Pontio'r Bwlch', sy'n ymdrin â lles addysgol plant mabwysiedig. Ac rwy'n siŵr fod pob un ohonom yn awyddus i chwarae ein rhan wrth sicrhau bod pob plentyn mabwysiedig neu blentyn sy'n derbyn gofal yn cael cyfle cyfartal yn yr ysgol. Ac er y gwn y bydd penderfyniadau cyllidebol yn cael eu trafod yn y rownd ariannol, a allwch roi sicrwydd i mi y bydd yr argymhellion a wnaed yn yr adroddiad hwn mewn perthynas ag ymwybyddiaeth a hyfforddi staff, creu amgylcheddau cefnogol i blant mabwysiedig mewn ysgolion, a chamau i sicrhau y bydd data canlyniadau ar gyfer plant mabwysiedig yn cael ei goladu, yn rhan o'ch ystyriaethau wrth ichi fwrw ymlaen â'r gwaith hwn?

Thank you very much, Dawn. It is important that we recognise that resources aren't necessarily the answer to all the issues that are faced by looked-after and adopted children in our education system. But the looked-after children element of the pupil development grant actually stands, for 2018-19, at approximately £4.5 million, and that is available to support the education of adopted children. I'm very keen for myself and my officials to work with representatives of Adoption UK Cymru to look at the asks in the report, especially with regard to the collection of data. I know that there is some frustration that we're not able to easily identify educational outcomes for adopted children because that's not part of our pupil level annual school census data at the moment. Whilst I would not want to be in a position to force parents to reveal or divulge information regarding adoption if that's not something that they feel comfortable with or want to do, I understand the rationale behind wanting to improve the data collection, and I'm very happy to continue to work with officials and those with an interest in this area to look to see how this can be achieved proportionately and sensitively.

Diolch yn fawr iawn, Dawn. Mae'n bwysig ein bod yn cydnabod nad adnoddau, o reidrwydd, yw'r ateb i'r holl broblemau a wynebir gan blant sy'n derbyn gofal a phlant mabwysiedig yn ein system addysg. Ond mae elfen plant sy'n derbyn gofal y grant datblygu disgyblion ar gyfer 2018-19 oddeutu £4.5 miliwn, ac mae'r arian hwnnw ar gael i gefnogi addysg plant mabwysiedig. Rwy'n awyddus iawn i mi a fy swyddogion weithio gyda chynrychiolwyr Adoption UK Cymru er mwyn edrych ar yr hyn y mae'r adroddiad yn gofyn amdano, yn enwedig mewn perthynas â chasglu data. Gwn fod rhywfaint o rwystredigaeth nad ydym yn gallu nodi canlyniadau addysgol yn hawdd ar gyfer plant mabwysiedig, gan nad yw hynny'n rhan o'n data cyfrifiad ysgolion blynyddol lefel disgyblion ar hyn o bryd. Er na fuaswn yn dymuno bod mewn sefyllfa lle byddai'n rhaid gorfodi rhieni i ddatgelu neu rannu gwybodaeth ynghylch mabwysiadu os nad yw hynny'n rhywbeth y maent yn teimlo'n gyfforddus neu'n awyddus i'w wneud, rwy'n deall y rhesymeg sy'n sail i fod eisiau gwella'r gwaith o gasglu data, ac rwy'n fwy na pharod i barhau i weithio gyda swyddogion a phobl sydd â diddordeb yn y maes i ystyried sut y gellir cyflawni hyn mewn modd cymesur a sensitif.

As one of those with an interest in this area and who has discussed it previously with the Cabinet Secretary, it's very positive that, in Wales, we have the pupil development grant giving options to free-school-meals children, but also to looked-after children and to those who are adopted. And, of course, in most cases, adoptive parents will want the school to be aware and will want to make sure that the school gets that extra support. How is progress going in terms of those data sharing, and, in particular, has the Cabinet Secretary learnt any lessons from some of the provisions they have for data sharing in this area with social services and adopted children in England?

Fel rhywun sydd â diddordeb yn y maes ac sydd wedi trafod hyn eisoes gydag Ysgrifennydd y Cabinet, mae'n galonogol iawn fod gennym y grant datblygu disgyblion yng Nghymru i roi opsiynau i blant sy'n cael prydau ysgol am ddim, ond hefyd i blant sy’n derbyn gofal a phlant sydd wedi'u mabwysiadu. Ac wrth gwrs, yn y rhan fwyaf o achosion, bydd rhieni mabwysiadol yn awyddus i'r ysgol fod yn ymwybodol, ac yn awyddus i sicrhau bod yr ysgol yn cael y gefnogaeth ychwanegol honno. Pa gynnydd sy’n cael ei wneud ar rannu'r data hwnnw, ac yn benodol, a yw Ysgrifennydd y Cabinet wedi dysgu unrhyw wersi o rai o'r darpariaethau sydd ganddynt ar gyfer rhannu data yn y maes hwn gyda gwasanaethau cymdeithasol a phlant mabwysiedig yn Lloegr?

Well, as I said, Mark, the door is open, and I would very much welcome a continued discussion about how we can improve data collection for adopted children, as long as we don't force parents to divulge information that they may not want to divulge. What's also important is that we continue to look at the education of these children in the round, and that sometimes does mean that we need to work across departments, in local education authorities, specifically with social services, so that there is a greater understanding in how best we can support individual children's needs. The PDG looked-after children element, as I said, this year is worth £4.5 million. That's administered at a regional level, and we continue to work with our regional consortia to ensure that that money, those resources, are deployed to best effect.

I thought what was striking from the event that both Dawn and I, and other Assembly Members, attended this afternoon was that many of the things that they're asking for actually do not require additional resources. It is about changing the mindset in some of our schools to ensure that there is an atmosphere that responds appropriately to children who are adopted. So, for instance, when a child who has experienced trauma, or issues around attachment, the teachers, within themselves, know what is the appropriate way to support that child. And that's about then ongoing professional learning development as well as changes in our initial teacher education provision.

Wel, fel y dywedais, Mark, mae'r drws ar agor, a buaswn yn croesawu trafodaeth barhaus ynglŷn â sut y gallwn wella'r gwaith o gasglu data ar gyfer plant mabwysiedig, ar yr amod nad ydym yn gorfodi rhieni i ddatgelu gwybodaeth nad ydynt yn awyddus i'w datgelu. Mae'n bwysig hefyd ein bod yn parhau i ystyried addysg y plant hyn yn ei chyfanrwydd, ac mae hynny weithiau'n golygu bod angen inni weithio ar draws adrannau, mewn awdurdodau addysg lleol, gyda gwasanaethau cymdeithasol yn benodol, er mwyn sicrhau gwell dealltwriaeth o'r ffordd orau o gefnogi anghenion plant unigol. Mae elfen plant sy'n derbyn gofal y grant datblygu disgyblion, fel y dywedais, yn werth £4.5 miliwn eleni. Fe'i gweinyddir ar lefel ranbarthol, ac rydym yn parhau i weithio gyda'n consortia rhanbarthol i sicrhau bod yr arian hwnnw, yr adnoddau hynny, yn cael eu defnyddio i sicrhau'r effaith orau.

Credaf mai'r hyn a oedd yn nodedig yn y digwyddiad a fynychwyd gan Dawn a minnau, ac Aelodau eraill o'r Cynulliad, y prynhawn yma oedd nad oes angen adnoddau ychwanegol ar nifer o'r pethau y maent yn gofyn amdanynt. Mae'n ymwneud â newid y meddylfryd yn rhai o'n hysgolion er mwyn sicrhau bod yno awyrgylch sy'n ymateb yn briodol i blant mabwysiedig. Felly, er enghraifft, pan fydd plentyn sydd wedi dioddef trawma, neu broblemau'n ymwneud ag ymlyniad, fod yr athrawon yn gwybod beth yw'r ffordd briodol o gefnogi'r plentyn hwnnw. Ac mae hynny'n ymwneud â datblygu dysgu proffesiynol parhaus, yn ogystal â newidiadau yn ein darpariaeth addysg gychwynnol i athrawon.

Uwchsgilio ac Ailsgilio
Upskilling and Reskilling

2. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i gefnogi oedolion i uwchsgilio ac ailsgilio pan fyddant mewn gwaith? OAQ52411

2. What steps is the Welsh Government taking to support adults to upskill and reskill when in work? OAQ52411

Welsh Government delivers programmes to assist individuals to upskill while in work. We're committed to delivering 100,000 apprenticeships this Assembly term, and we also support employers to upskill their workforce via our Flexible Skills Programme. 

Mae Llywodraeth Cymru yn darparu rhaglenni i gynorthwyo unigolion i uwchsgilio pan fyddant mewn gwaith. Rydym wedi ymrwymo i ddarparu 100,000 o brentisiaethau yn ystod tymor y Cynulliad hwn, ac rydym hefyd yn cynorthwyo cyflogwyr i uwchsgilio eu gweithlu drwy ein Rhaglen Sgiliau Hyblyg.

13:35

This morning, with the Economy, Infrastructure and Skills Committee, I visited The Number Hub, which is a small business in Taff's Well, and they were talking very much about advances in automation and technological change. What specific actions will the Welsh Government be taking to prepare for the jobs of the future, but particularly focusing on the skills needed in the small firms sector and the kind of jobs that people might want to go into in small and medium-sized enterprises in that sector in the future? What changes are you anticipating, and how will adults and learners be prepared for those jobs?  

Y bore yma, gyda Phwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau, bûm yn ymweld â The Number Hub, sef busnes bach yn Ffynnon Taf, ac roedd ganddynt lawer i'w ddweud am ddatblygiadau mewn awtomatiaeth a newid technolegol. Pa gamau penodol y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i baratoi ar gyfer swyddi'r dyfodol, ond gan ganolbwyntio'n benodol ar y sgiliau sydd eu hangen yn y sector cwmnïau bach a'r math o swyddi y gallai pobl fod yn awyddus i'w cael mewn mentrau bach a chanolig yn y sector hwnnw yn y dyfodol? Pa newidiadau rydych yn eu rhagweld, a sut y mae paratoi oedolion a dysgwyr ar gyfer y swyddi hynny?

Well, I think the great benefit and advantage that small businesses have is that they can move much, much quicker than big businesses. So, that is the advantage they have in a rapidly changing situation. So, I think it's really important that they take advantage of that ability—perhaps the really big companies find it more difficult to turn supertankers around. So, being responsive to those digital innovations, I think, is really important.

What we can do is we can give skills support now already. We've got this Flexible Skills Programme. But I think the other thing that I'm really keen to see develop is this pilot programme that we're going to be developing, where we have individual learning accounts to make sure that we're filling those skills gaps that some of those SMEs may find. I've been speaking to a large company this morning, who were telling me that they are already finding difficulty in recruiting people with digital and automotive skills. And that conversation about how flexible we can be, how fast we can be in reorganising things—. I think our Working Wales programme will give us opportunities from next year to respond much more quickly and tailor things around the individuals, but also will make sure that we have that really close dialogue with people, with SMEs in particular, but also with the large companies in Wales. 

Wel, credaf mai'r fantais fawr sydd gan fusnesau bach yw y gallant symud yn llawer iawn cyflymach na busnesau mawr. Felly, dyna'r fantais sydd ganddynt mewn sefyllfa sy'n newid yn gyflym. Felly, credaf ei bod yn bwysig iawn eu bod yn manteisio ar y gallu hwnnw—efallai y bydd cwmnïau mawr iawn yn ei chael hi'n anos troi'r llongau enfawr hyn o gwmpas. Felly, credaf ei bod yn bwysig iawn bod yn ymatebol i'r datblygiadau digidol hynny.

Gallwn roi cymorth sgiliau eisoes. Mae gennym y Rhaglen Sgiliau Hyblyg. Ond credaf mai'r peth arall rwy'n awyddus iawn i'w weld yn datblygu yw'r rhaglen beilot y byddwn yn ei datblygu, lle mae gennym gyfrifon dysgu unigol i sicrhau ein bod yn llenwi'r bylchau sgiliau y gallai rhai o'r busnesau bach a chanolig hynny eu hwynebu. Bûm yn siarad â chwmni mawr y bore yma, ac roeddent yn dweud wrthyf eu bod eisoes yn ei chael hi'n anodd recriwtio pobl â sgiliau digidol a modurol. Ac mae'r sgwrs honno ynglŷn â pha mor hyblyg y gallwn fod, pa mor gyflym y gallwn ad-drefnu pethau—. Credaf y bydd ein rhaglen Cymru'n Gweithio yn rhoi cyfleoedd inni o'r flwyddyn nesaf ymlaen i ymateb yn llawer cyflymach ac i addasu pethau ar gyfer yr unigolion, ond bydd hefyd yn sicrhau ein bod yn cael y drafodaeth agos iawn honno gyda phobl, gyda busnesau bach a chanolig yn arbennig, ond hefyd gyda'r cwmnïau mawr yng Nghymru.

Minister, part-time education allows adults already in employment to attain the higher skill levels necessary to ensure economic growth. However, Welsh Government figures have shown that part-time learner numbers in further education institutions and in local authority adult community learning have declined significantly in Wales. What is the Welsh Government doing to reverse this decline to ensure Wales has the skilled workforce it needs and that everyone can access the training they need to achieve their full potential in their life in Wales? Thank you.

Weinidog, mae addysg ran-amser yn caniatáu i oedolion sydd eisoes mewn gwaith sicrhau'r lefelau sgiliau uwch sydd ei hangen i sicrhau twf economaidd. Fodd bynnag, mae ffigurau Llywodraeth Cymru wedi dangos bod niferoedd dysgwyr rhan-amser mewn sefydliadau addysg bellach ac mewn lleoliadau dysgu oedolion yn y gymuned yn yr awdurdodau lleol wedi gostwng yn sylweddol yng Nghymru. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wrthdroi'r dirywiad hwn er mwyn sicrhau bod gan Gymru'r gweithlu medrus sydd ei angen arni ac y gall pawb gael mynediad at yr hyfforddiant sydd ei angen arnynt i gyflawni eu potensial llawn yn eu bywyd yng Nghymru? Diolch.

Thank you, Mohammad. I think you're right—I'm afraid to say that there has been a decline in the number of people who have accessed part-time learning. That, of course, was partly as a response to the austerity measures that have been introduced, and we had to prioritise funding and the priority was given to early years education. But I think, with the changing nature of employment—the fact that we are going to see this shift to automation and digital skills—we are going to have to think very carefully about how we reskill people for the future. So, this idea of this individual learning account is about addressing that very issue that you're putting your finger on, and we'll see how that develops. Those individual learning accounts will give people an opportunity, as I say, to reskill in those areas where we know there are skills gaps and there's an opportunity for people to reskill. We'll need to reskill people already in work where we can see that the jobs will be disappearing in future, but also upskill those people who perhaps haven't accessed the workforce before.

Diolch, Mohammad. Credaf eich bod yn llygad eich lle—mae arnaf ofn fod dirywiad wedi bod o ran nifer y bobl sydd wedi gwneud defnydd o ddysgu rhan-amser. Roedd hynny'n rhannol, wrth gwrs, yn ymateb i'r mesurau cyni a gyflwynwyd, a bu'n rhaid inni flaenoriaethu cyllid a rhoddwyd blaenoriaeth i addysg y blynyddoedd cynnar. Ond gyda natur newidiol cyflogaeth—y ffaith y byddwn yn gweld y newid hwn i awtomatiaeth a sgiliau digidol—credaf y bydd yn rhaid inni feddwl yn ofalus iawn ynglŷn â sut rydym yn ailsgilio pobl ar gyfer y dyfodol. Felly, mae'r syniad hwn ynghylch y cyfrif dysgu unigol yn ymwneud â mynd i'r afael â'r union fater hwnnw y tynnwch sylw ato, a byddwn yn gweld sut y bydd hynny'n datblygu. Bydd y cyfrifon dysgu unigol yn rhoi cyfle i bobl ailsgilio, fel y dywedais, yn y meysydd lle y gwyddom fod yna fylchau sgiliau a lle y ceir cyfleoedd i bobl ailsgilio. Bydd angen inni ailsgilio pobl sydd eisoes mewn gwaith lle y gallwn weld y bydd y swyddi'n diflannu yn y dyfodol, ond bydd angen uwchsgilio pobl nad ydynt wedi bod yn rhan o'r gweithlu o'r blaen hefyd.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Llyr Gruffydd. 

Questions now from party spokespeople. The Plaid Cymru spokesperson, Llyr Gruffydd. 

Diolch yn fawr, Llywydd. Rydw i'n siwr bydd y Gweinidog yn ymwybodol fod cyngor sir Caerfyrddin wedi lansio ei gynllun strategol Cymraeg mewn addysg yr wythnos yma, sy'n gynllun uchelgeisiol iawn ac yn un sydd wedi cael cymeradwyaeth Llywodraeth Cymru, ac mae e'n gosod y sir ar y ffordd i gynyddu nifer y siaradwyr Cymraeg yn sylweddol. Wrth gwrs, mae'n mynd i roi cyfle i bob disgybl fod yn ddwyieithog erbyn diwedd cyfnod allweddol 2 ac erbyn eu bod nhw'n gadael ysgol gynradd. A wnewch chi felly gadarnhau i ni, fan hyn, y byddwch chi fel Gweinidog, ac y bydd Llywodraeth Cymru, yn rhoi cefnogaeth 100 y cant i gyngor sir Caerfyrddin wrth iddyn nhw gychwyn ar y siwrnai yma i weithredu'r cynllun strategol Cymraeg mewn addysg yma, oherwydd mae'n bosib na fydd hi'n siwrnai gyfforddus iawn ar adegau, ond gan mai gweithio i wireddu eich uchelgais chi fel Llywodraeth o safbwynt siaradwyr Cymraeg y maen nhw, yna plîs a wnewch chi gadarnhau y byddwch chi'n rhoi cefnogaeth ddiwyro o dan bob amgylchiad i'r strategaeth?

Thank you, Llywydd. I’m sure the Minister will be aware that Carmarthenshire County Council has launched its strategic plan for Welsh in education this week, which is an ambitious plan and one that has been approved by the Welsh Government and it’s put the county on the road to increasing the number of Welsh speakers significantly. Of course, it will provide an opportunity for every pupil to be bilingual by the end of key stage 2, by the time that they leave primary school. Will you confirm to us, therefore, that you, as Minister, and the Welsh Government will give full support to Carmarthenshire council as they start this journey to implement the WESP, because it’s possible it won’t be comfortable at times, but, as they are working to achieve your ambition as a Government in terms of the number of Welsh speakers, would you please confirm that you will give all possible support under all circumstances for this strategy?

13:40

A gaf fi ddweud fy mod i yn gefnogol o'r hyn y mae sir Gaerfyrddin yn ei wneud, wrth gwrs? Mae eu hadroddiad nhw a'u cynlluniau nhw wedi eu gwneud yn glir yn y WESP y maen nhw wedi rhoi gerbron y Llywodraeth, felly, wrth gwrs, rŷm ni'n cefnogi hynny. Fues i'n agor ysgol yn Llanelli yr wythnos diwethaf, yn sir Gaerfyrddin—ysgol sydd yn newid o fod yn ysgol ddi-Gymraeg i fod yn ysgol ddwyieithog a wedyn yn mynd ar hyd y llwybr yna. Felly, dyna'n union beth rŷm ni eisiau ei weld mewn ardal weddol ddifreintiedig. Felly, maen nhw'n mynd ar hyd y llwybr rŷm ni eisiau ei weld, ond, wrth gwrs, nid yn sir Gaerfyrddin yn unig yr ydym ni eisiau gweld hyn yn digwydd; mae'n rhaid i ni weld y llwybr yna trwy Gymru gyfan. Mae'n dal i fod chwech WESP sydd ddim wedi cael eu cadarnhau, ac rydym ni'n gwthio'r rheini hefyd i fynd ar hyd y trywydd yma. Felly, mae pawb yn gwybod nawr beth yw ein nod ni, ac, er mwyn cyrraedd y nod yna, fe fydd yn rhaid i bob un symud. Rwyf yn meddwl bod yr ymwybyddiaeth wedi newid y tu fewn i lywodraeth leol.

Well, may I say that I am supportive of what Carmarthenshire is doing, of course? Their report and their plans are set out clearly in the WESP that they’ve submitted to the Government and, of course, we support that. I opened a school in Llanelli, in Carmarthenshire, last week, which is a school that is transferring from being a non-Welsh school to being a bilingual school and going along that path. That’s exactly what we want to see, in a relatively deprived area. So, they’re actually taking the steps we wish to see. But it’s not just in Carmarthenshire, of course, we wish to see this happening; we’d like to see that replicated throughout the whole of Wales. There are still six WESPs that have not been approved, but we are actually pushing those counties to go along this path. So, everybody knows our objective, and, in order to attain that aim, everybody will have to move in the same direction. I do think that local government is much more aware now.

Wnes i ddim cweit clywed yn ddi-flewyn ar dafod, 'Byddwn, byddwn ni yn cefnogi'r cyngor'. Efallai y gallwch chi ychwanegu'r frawddeg yna wrth ateb fy nghwestiwn nesaf i, os ydych chi'n dymuno gwneud hynny. 

Ar begwn arall yr uchelgais sydd yng Nghymru i weld twf mewn addysg Gymraeg, wrth gwrs, mi gafodd nifer ohonom ni fraw o weld bod Cyngor Sir y Fflint yr wythnos diwethaf wedi ystyried opsiwn posib—ac rwy'n falch i ddweud na wnaethon nhw barhau â hynny yn y diwedd—i ddileu trafnidiaeth am ddim i ysgolion Cymraeg yn y sir. Wrth gwrs, nid yw'n ofyniad statudol ac rŷm ni i gyd yn gwybod beth yw'r sefyllfa a'r hinsawdd ariannu ar hyn o bryd, ac felly mae hwn yn gwestiwn sy'n mynd i godi blwyddyn ar ôl blwyddyn ar draws 22 o awdurdodau lleol yng Nghymru. Mae hynny yn y pen draw yn mynd i olygu efallai fod yna un awdurdod yn mynd i wneud y penderfyniad yna. Felly, fy nghwestiwn i i chi yw: yn hytrach nag aros tan fod rhywun yn gwneud y penderfyniad posib yna a wedyn efallai trio mynd i'r afael â hynny, beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud ar hyn o bryd, a pha waith ydych chi'n ei wneud gyda'ch cyd-Aelodau o'r Llywodraeth, i sicrhau na fydd cynghorau yn cymryd cam o'r fath, oherwydd byddai hynny nid yn unig yn tanseilio darpariaeth addysg Gymraeg, ond mi fyddai'n gwbl andwyol i addysg Gymraeg mewn nifer o siroedd yng Nghymru.

I didn’t quite hear an unequivocal confirmation that you will support the council. Maybe you can actually make that clear in answer to my next question, if you wish to do so.

At another extreme, in terms of your ambition in Wales to see growth in Welsh-medium education, many of us were shocked to see that Flintshire County Council last week had considered a possible option—and I’m pleased to say that they didn’t proceed with that ultimately—to scrap free school transport for pupils to Welsh-medium schools. It’s not a statutory requirement and we all know what the financial climate is at the moment, so this is a question that will arise year on year across 22 local authorities in Wales. Ultimately, that could mean that an authority will take that decision. So, my question to you is: rather than waiting for someone to make that possible decision and then trying to grapple with that, what is the Government currently doing, and what work are you doing with your fellow members of Government, to ensure that councils don’t take such steps, because that would not only undermine the provision of Welsh-medium education, but be entirely detrimental to Welsh-medium education in many counties in Wales?

A gaf fi ddweud fy mod i'n falch iawn nad yw Cyngor Sir Fflint wedi mynd drwyddo â'r awgrym? Nid o'r cyngor y daeth yr awgrym, ond rwyf yn meddwl ei fod yn bwysig eu bod nhw wedi tynnu yn ôl o hynny. Wrth gwrs, rwy'n meddwl y byddai'n cael effaith andwyol ar nifer y plant sydd yn mynd i ysgolion Gymraeg pe na fyddai trafnidiaeth am ddim ar gael. Felly, wrth gwrs, byddem yn annog cynghorau lleol i sicrhau eu bod nhw'n cymryd hyn i ystyriaeth. Fe fydd hyn yn rhywbeth y bydd yn rhaid iddyn nhw ei ystyried, ac efallai y bydd yn rhywbeth y gallwn ni ofyn i'r WESPs ei wneud yn glir, ac i'r bobl sydd yn ystyried beth rŷm ni eisiau ei weld yn y dyfodol, i sicrhau eu bod nhw'n ymwybodol bod rhaid i hwn fod yn rhywbeth y mae'n rhaid iddyn nhw ei ystyried wrth iddyn nhw'n rhoi'r WESP newydd i mewn ar gyfer y sesiwn nesaf. Felly, wrth gwrs, mae hawl gan bobl i gael addysg Gymraeg, ond mae'n rhaid i ni ei gwneud yn hawdd iddyn nhw gael access i addysg Gymraeg.

May I say that I’m very pleased that Flintshire council didn’t go through with that proposal? The proposal didn't come from the council, but I’m very pleased that they have dismissed it. Of course, I do think it would have a detrimental effect on the numbers of children attending bilingual schools, if this transport wasn’t available. Of course, I would urge local councils to ensure that they do take this into consideration. It will be something that they will need to consider, and it may be something that we may ask the WESPs to set out clearly, and for those who are aware of what we wish to see in future, to ensure that they are aware that this is a consideration when they are submitting the new WESP for the next session. Of course, people have the right to Welsh-medium education, but we must ensure that it is easy for them to access that education.

Wel, ie, ac mae'n bwysig, felly, o safbwynt y cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg, os ydych chi'n sôn am greu mwy o ddisgwyliadau, fod y rheoliadau o gwmpas y WESPs yn adlewyrchu'r dyhead hynny, a byddwn i'n awyddus iawn i weld hynny'n digwydd. Wrth gwrs, rŷm ni'n gwybod bod Aled Roberts wedi bod yn edrych ar y maes yma ac yn parhau i wneud gwaith ar ran y Llywodraeth ar hyn, ac mi wnaeth eich rhagflaenydd chi—. Ac rwy'n siŵr y byddech chi hefyd am gymeradwyo un o'r argymhellion sydd wedi cael ei wneud, sef bod angen symleiddio'r broses o gategoreiddio ieithyddol ysgolion, sef rhywbeth y cyfeirioch chi ato fe yng nghyd-destun yr ymweliad a wnaethoch chi â sir Gaerfyrddin yr wythnos diwethaf.

Roeddwn i hefyd yn darllen erthygl gan Laura McAllister yn y Western Mail dros y penwythnos a oedd yn sôn nid yn unig am symleiddio, ond am fynd â'r peth ymhellach a bod pob ysgol gynradd yng Nghymru yn ddwyieithog, a bod bob plentyn yn cychwyn ysgol uwchradd yn 11 oed yn gallu deall a chyfathrebu trwy gyfrwng y Gymraeg a'r Saesneg? Byddai hynny'n cyd-fynd â pholisi Plaid Cymru, ond byddai hefyd yn adlewyrchu'r argymhellion a ddaeth o adroddiad yr Athro Sioned Davies nôl yn 2013—ac rydw i wedi codi hyn gyda chi yn flaenorol—sef bod pob plentyn yn dysgu Cymraeg fel rhan o gontinwwm o ddysgu. A allwch chi roi diweddariad i ni ar unrhyw gynnydd sydd wedi digwydd ar y ffrynt yna gan y Llywodraeth? Rŷch chi wedi sôn yn y gorffennol am gyflwyno peth o hyn fel rhan o’r diwygiadau sy’n digwydd o gwmpas y cwricwlwm, ond rwyf i wir yn teimlo nad oes rhaid i ni aros tan ganol y degawd nesaf nes i ni weld tipyn o hyn yn digwydd, ac y dylem ni fod yn gwneud mwy, fel mae sir Gaerfyrddin yn ei wneud, yn cychwyn ar y siwrne yna nawr. Felly, a allwch chi sôn wrthym ni am ba gynnydd mae’r Llywodraeth wedi’i wneud yn y maes yna?

Well, yes, and it’s important therefore, in terms of the WESPs, that, if you are talking about creating greater expectation, the regulation surrounding those WESPs reflects that aspiration and I would be very eager to see that happening. We know that Aled Roberts has been looking at this area and continues to work for Government in this area, and your predecessor—. And I’m sure you would wish to commend one of the recommendations that has been made, namely that we need to simplify the process of categorising schools in terms of language, which is something you referred to in the context of your visit to Carmarthenshire last week.

Now, I also read an article by Laura McAllister in the Western Mail over the weekend that discussed not only simplifying, but taking it further so that every primary school in Wales is bilingual and that every child starting secondary school at 11 is able to understand and communicate through the medium of both Welsh and English. That would accord with Plaid Cymru’s policy, but it would also reflect the recommendations made by Professor Sioned Davies’s report back in 2013—and I have raised this with you previously—namely that every child should learn the Welsh language as part of an educational continuum. So, can you give us an update on any progress that’s been made on that front by the Government? You’ve talked in the past about introducing some of this as part of the reforms happening around the curriculum, but I truly feel that we shouldn’t have to wait until the middle of the next decade until we see some of this being delivered, and that we should be doing more, as Carmarthenshire is currently doing, in beginning that journey now. So, can you tell us what progress the Government has made in that area?

13:45

Rydw i'n awyddus iawn i sicrhau nad ŷm ni’n aros tan bod y cwricwlwm newydd yn cael ei gyflwyno. Nid wyf i eisiau colli cenhedlaeth arall o blant sydd ddim yn cael y cyfle o gael addysg dda Cymraeg fel ail iaith. Felly, mae’n rhaid i ni wella’r hyn sy’n digwydd ar hyn o bryd. Rŷch chi’n gallu cael 13 mlynedd o wersi Cymraeg a dod mas yn siarad bron â bod ychydig iawn. Felly, mae angen i ni edrych ar hynny, a dyna pam, ddydd Gwener diwethaf, fe wnaethom ni gynnal symposiwm yn Abertawe, trwy ddod ag arbenigwyr at ei gilydd. Fe wnaethom ni ofyn am adroddiad oddi wrth Brifysgol Abertawe a Phrifysgol Reading. Fe wnaethon nhw gyflwyno eu syniadau nhw ynglŷn â sut rŷm ni’n gwella’r ffordd o ddysgu ail iaith a beth yw’r practis gorau drwy’r byd. Fe ddaeth lot o bobl o ar draws Cymru at ei gilydd—pobl sydd yn hyfforddi trwy gyfrwng y Gymraeg—ac roedden nhw’n falch iawn. Roedd hwn yn symud adroddiad Sioned Davies ymlaen. Roedd hi yn y cyfarfod, a beth oedd yn ddiddorol oedd mai beth roedd hi’n ei ddweud oedd, 'Nawr mae tystiolaeth y tu ôl i’r peth yr oeddwn i'n gofyn amdano’.

Felly, rwyf i wedi gofyn heddiw am follow-up i wybod yn union nawr beth sydd yn mynd i ddigwydd fel canlyniad i’r symposiwm yna. Rydym ni'n gwybod yn union beth sydd angen cael ei wneud nawr. Rŷm ni’n gwybod bod angen gwella dysgu’r Gymraeg fel ail iaith. Un o’n problemau mwyaf, wrth gwrs, yw sicrhau bod digon o athrawon da gyda ni. Felly, er ei fod yn syniad y byddwch chi eisiau ei weld—syniadau Laura McAllister—y ffaith yw na fyddai digon o athrawon gennym ni ar hyn o bryd. Mae’n rhaid i ni gamu a sicrhau bod nifer o bobl yn hyfforddi gyda ni drwy gyfrwng y Gymraeg. Rŷm ni’n gwneud ymdrech mawr gyda hynny trwy roi £5,000 ychwanegol i bobl, yn dechrau ym mis Medi, i hyfforddi i ddysgu trwy gyfrwng y Gymraeg.

I am most eager to ensure that we don’t wait until the new curriculum is introduced, because I don’t wish to lose another generation of children who won’t have the opportunity to receive a good education in Welsh as a second language. And so we must improve on the status quo, because you can have 13 years of Welsh lessons and come out at the other end speaking very little Welsh. So, we need to look at that, and that is why, last Friday, we held a symposium in Swansea by bringing experts together. We asked for a report from Swansea University and the University of Reading. They presented their ideas on how we can improve the methods of teaching a second language and what is the best practice throughout the world. Lots of people from all over Wales came together—those who are training through the medium of Welsh—and they were very pleased because this progressed Professor Sioned Davies’s report. She attended the meeting, and what she was saying was, 'Now there is evidence behind what I was recommending years ago'. 

So, today, I have requested a follow-up to know exactly what will now happen as a result of that symposium. We know exactly what needs to be done. We do know that we need to improve the teaching of Welsh as a second language. One of our greatest problems, of course, is to ensure that we have sufficient good Welsh teachers and tutors. So, although you would wish to see Laura McAllister’s ideas coming to fruition, the fact is we don’t have a sufficient number of teachers, and so we need to take this incrementally and ensure that we have a sufficient number of Welsh teachers and tutors. We are making a substantial effort in that regard, and we’re giving additional funding of £5,000 to people who are training through the medium of Welsh. 

Llefarydd y Ceidwadwyr, Darren Millar.

Conservative spokesperson, Darren Millar.

Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, what action are you taking to improve public satisfaction in Welsh schools?

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, pa gamau rydych yn eu cymryd i wella boddhad y cyhoedd gydag ysgolion Cymraeg?

Darren, I'm sure that you are aware of 'Education in Wales: Our national mission', a mission that is to raise standards, close the attainment gap and ensure that we have an education system in Wales that is a source of national pride and enjoys public confidence. That's why we've embarked on this radical programme of education reform in this nation.

Darren, rwy'n siŵr eich bod yn ymwybodol o 'Addysg yng Nghymru: Cenhadaeth ein cenedl', cenhadaeth i godi safonau, cau'r bwlch cyrhaeddiad a sicrhau bod gennym system addysg yng Nghymru rydym yn falch ohoni ac y mae gan y cyhoedd hyder ynddi. Dyna pam rydym wedi cychwyn ar y rhaglen radical hon i ddiwygio addysg yn y genedl hon.

You'll be aware that the national survey for Wales was published last week, and it showed a significant deterioration in satisfaction levels amongst the public in our secondary schools in particular. So, it's quite clear that the public are rapidly losing confidence in your ability to deliver against the national mission that you have set. And it shouldn't come as a surprise, because we all know that last year we had our worst GCSE results in a decade, the last set of international tests that we participated in put us in the bottom half of the world rankings, and we're at the bottom of the UK league table in those PISA scores as well. And the number of Welsh students, of course, attending the UK's top universities has also plummeted by 10 per cent over the past three years. So, I'm sure that you would agree with me, Cabinet Secretary, that whatever you're doing at the moment simply isn't working and isn't building the confidence that you say you're trying to build. Why is it that Welsh learners are being left behind, and what on earth are you going to do about it?

Fe fyddwch yn gwybod bod yr arolwg cenedlaethol ar gyfer Cymru wedi'i gyhoeddi yr wythnos diwethaf, ac roedd yn dangos dirywiad sylweddol yn lefelau boddhad y cyhoedd gyda'n hysgolion uwchradd yn benodol. Felly, mae'n amlwg fod y cyhoedd yn prysur golli hyder yn eich gallu i gyflawni yn erbyn y genhadaeth genedlaethol a bennwyd gennych. Ac ni ddylai hynny fod yn syndod, gan y gŵyr pob un ohonom inni gael ein canlyniadau TGAU gwaethaf ers degawd y llynedd, ein bod wedi cael ein rhoi yn hanner gwaelod safleoedd y byd yn y set ddiwethaf o brofion rhyngwladol inni gymryd rhan ynddynt, a'n bod ar waelod tabl cynghrair y DU o ran y sgorau PISA hynny hefyd. Ac mae nifer y myfyrwyr o Gymru, wrth gwrs, sy'n mynychu prifysgolion gorau'r DU hefyd wedi gostwng 10 y cant dros y tair blynedd diwethaf. Felly, rwy'n siŵr y byddech yn cytuno â mi, Ysgrifennydd y Cabinet, nad yw beth bynnag rydych yn ei wneud ar hyn o bryd yn gweithio ac nad yw'n meithrin yr hyder y dywedwch eich bod yn ceisio'i feithrin. Pam fod dysgwyr Cymru yn cael eu gadael ar ôl, a beth ar y ddaear y bwriadwch ei wneud am hynny?

Well, Darren, of course, when one in four parents expresses less than perfect satisfaction with their children's secondary education, then I want to see that figure improve. I want all parents in Wales to feel that their secondary schools are doing a good job by their pupils. That's why we are reforming our GCSEs; that's why we are reforming the way in which we train our teachers; that's why, in September, we will launch a national approach to professional learning for existing teachers; that's why we're investing record amounts of money in the pupil development grant to ensure that our poorest learners get what they need in our schools; that's why we have created the national leadership academy; and that's why, this summer, we will see the full first cohort of the Seren network taking their A-levels and going on to those top universities. We are embarked upon a radical set of education reforms, one that I am confident—and, more importantly, I believe the profession, and, I believe, the public can have confidence in—will deliver the step change in Welsh education that I agree that we need.

Wel, Darren, wrth gwrs, pan fo un o bob pedwar rhiant yn mynegi nad ydynt yn gwbl fodlon ag addysg uwchradd eu plant, hoffwn weld y ffigur hwnnw'n gwella. Rwy'n awyddus i bob rhiant yng Nghymru deimlo bod eu hysgolion uwchradd yn gwneud gwaith da ar gyfer eu disgyblion. Dyna pam rydym yn diwygio ein TGAU; dyna pam rydym yn diwygio'r ffordd rydym yn hyfforddi ein hathrawon; dyna pam, ym mis Medi, y byddwn yn lansio rhaglen genedlaethol o ddysgu proffesiynol ar gyfer athrawon presennol; dyna pam rydym yn buddsoddi symiau digynsail o arian yn y grant datblygu disgyblion i sicrhau bod ein dysgwyr tlotaf yn cael yr hyn sydd ei angen arnynt yn ein hysgolion; dyna pam rydym wedi creu'r academi arweinyddiaeth genedlaethol; a dyna pam, dros yr haf, y byddwn yn gweld y garfan lawn gyntaf o rwydwaith Seren yn sefyll eu harholiadau Safon Uwch ac yn mynychu'r prifysgolion gorau hynny. Rydym wedi cychwyn ar set radicalaidd o ddiwygiadau addysgol, un rwy'n hyderus—ac yn bwysicach, un y credaf y gall y proffesiwn, a'r cyhoedd yn fy marn i, fod â hyder ynddi—a fydd yn darparu'r newid sylweddol y cytunaf fod ei angen arnom mewn addysg yng Nghymru.

13:50

It's clearly a set of reforms that the public don't have confidence in, which is why satisfaction rates are plummeting under your watch as Cabinet Secretary. I noticed, Cabinet Secretary, that you didn't mention funding in your response, because we all know that school budgets are under significant pressure. Now, according to the NASWUT—they have said that the funding gap per pupil, per year, between England and Wales now stands at £678 per pupil. This is in spite of the fact that for every £1 spent on a school in England, the Welsh Government receives £1.20 to spend on schools here. Estyn, your own inspectorate, has warned you that funding is jeopardising schools' ability to deliver the new curriculum once it's going to be introduced. Now, do you accept that there's a lack of investment, that you need to do better in terms of getting money into the front line in our schools, and what are you going to do to make sure that schools have the resources to deliver the first-class education that our children deserve? 

Mae'n amlwg yn set o ddiwygiadau nad oes gan y cyhoedd hyder ynddi, a dyna pam fod cyfraddau boddhad yn disgyn o dan eich goruchwyliaeth chi fel Ysgrifennydd y Cabinet. Sylwais na sonioch chi am gyllido yn eich ymateb, gan y gŵyr pob un ohonom fod cyllidebau ysgolion o dan bwysau sylweddol. Nawr, yn ôl Cymdeithas Genedlaethol yr Ysgolfeistri ac Undeb yr Athrawesau—maent wedi dweud bod y bwlch cyllido fesul disgybl, fesul blwyddyn, rhwng Cymru a Lloegr bellach yn £678 y disgybl. Mae hyn er gwaethaf y ffaith bod Llywodraeth Cymru yn cael £1.20 i'w wario ar ysgolion yma am bob £1 a werir ar ysgol yn Lloegr. Mae Estyn, eich arolygiaeth eich hun, wedi eich rhybuddio bod cyllid yn peryglu gallu ysgolion i gyflwyno'r cwricwlwm newydd pan fydd yn cael ei gyflwyno. Nawr, a ydych yn derbyn bod yna ddiffyg buddsoddi, fod angen ichi wneud yn well o ran sicrhau bod arian yn cyrraedd y rheng flaen yn ein hysgolion, a beth rydych yn bwriadu ei wneud i sicrhau bod gan ysgolion adnoddau i ddarparu'r addysg o'r radd flaenaf y mae ein plant yn ei haeddu?

Well, of course, Darren, I absolutely accept that there are funding pressures within the education system, because I have the unenviable task of having to make those tough choices, but I'm afraid this is what a Tory austerity agenda looks like. You cannot say on the one hand that you want austerity and on the other hand say you want further investment in our public services, when your colleagues in London are doing exactly the opposite. Presiding Officer, let me explain: over the term of this Assembly, we will invest £100 million to raise school standards. We will invest £2.4 billion in band B of our twenty-first century schools programme. We will invest, only this year, over £90 million in the pupil development grant, affecting the life chances of our most disadvantaged students. But I'm afraid I'm not going to be lectured by a Conservative politician whose mantra in another place is to cut public expenditure and not to invest.

Wel, wrth gwrs, Darren, rwy'n derbyn yn llwyr fod yna bwysau cyllido o fewn y system addysg, gan mai fi sy'n gorfod gwneud y gwaith annymunol o wneud y dewisiadau anodd hynny, ond mae arnaf ofn mai fel hyn y mae agenda gyni Dorïaidd yn edrych. Ni allwch ddweud ar y naill law fod arnoch eisiau cyni a dweud ar y llaw arall fod arnoch eisiau buddsoddiad pellach yn ein gwasanaethau cyhoeddus, pan fo'ch cymheiriaid yn Llundain yn gwneud i'r gwrthwyneb. Lywydd, gadewch imi egluro: dros dymor y Cynulliad hwn, byddwn yn buddsoddi £100 miliwn i godi safonau ysgolion. Byddwn yn buddsoddi £2.4 biliwn ym mand B ein rhaglen ysgolion ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain. Eleni, byddwn yn buddsoddi dros £90 miliwn yn y grant datblygu disgyblion, gan effeithio ar gyfleoedd bywyd ein dysgwyr mwyaf difreintiedig. Ond mae arnaf ofn nad wyf am wrando ar bregeth gan wleidydd Ceidwadol sy'n dilyn mantra mewn lle arall o dorri gwariant cyhoeddus yn hytrach na buddsoddi.

Llefarydd UKIP, Michelle Brown.

UKIP spokesperson, Michelle Brown.

Thank you, Presiding Officer. Cabinet Secretary, I realise that you'll be reluctant to speak about a specific case, so I'm just using this as an illustration. I have a constituent who was told by the local council that her 11-year-old daughter would be expected to get on a school bus, then change onto a connecting public bus. to go to school some 15 to 20 miles away. It's probably not an uncommon story across Wales. A while ago, as well, I took a trip on public transport with a group of young people travelling from their high school back to their home. Although it was a great joy to meet with very sensible and bright young people, it was concerning, because an 11-year-old could have been asked to do that journey on their own. It involved coming into contact with busy roads and complete strangers, and decent and honest though the vast majority of fellow passengers will be on public transport, we do have a duty to safeguard children and young people, and I'm sure you'll agree with me there. So, what checks do you require local authorities and schools to undertake before subcontracting school transport, or deciding that children must travel on public transport to school?

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n sylweddoli y byddwch yn gyndyn i sôn am achos penodol, felly rwy'n defnyddio hyn fel enghraifft yn unig. Mae gennyf etholwr a gafodd wybod gan y cyngor lleol y byddai disgwyl i'w merch 11 oed fynd ar fws ysgol, ac yna i fynd ar fws cysylltu cyhoeddus er mwyn mynd i ysgol oddeutu 15 i 20 milltir i ffwrdd. Mae'n debyg nad yw honno'n stori anghyffredin ledled Cymru. Ychydig yn ôl, hefyd, bûm yn teithio ar drafnidiaeth gyhoeddus gyda grŵp o bobl ifanc a oedd yn teithio adref o'u hysgol uwchradd. Er ei bod yn bleser cyfarfod â phobl ifanc disglair a chall iawn, roedd yn peri pryder, gan y gallai fod gofyn i blentyn 11 oed gwblhau'r daith honno ar eu pen eu hunain. Roedd y daith yn golygu dod i gysylltiad â ffyrdd prysur a dieithriaid llwyr, ac er y bydd y mwyafrif helaeth o'r cyd-deithwyr ar drafnidiaeth gyhoeddus yn bobl weddus a gonest, mae gennym ddyletswydd i ddiogelu plant a phobl ifanc, ac rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno â mi ynglŷn â hynny. Felly, pa wiriadau rydych yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol ac ysgolion eu cwblhau cyn is-gontractio cludiant ysgol, neu benderfynu bod yn rhaid i blant deithio ar drafnidiaeth gyhoeddus i'r ysgol?

Firstly, can I say that a great many children travel to school on public transport and they do that successfully and safely every day? School transport actually comes under the portfolio of my colleague the Cabinet Secretary for the economy, and the rules regarding school transport are set out in the Learner Travel (Wales) Measure 2008, which was passed by the Assembly a number of years ago. Under that legislation, parents have the right to ask their local authority for a safe routes assessment to be carried out by the local authority to assure them that the routes that local authorities are asking young people to travel on are properly risk assessed and are properly looked at in terms of learner safety. I would say to your constituent, via yourself, that they need to pursue that first option with their local education authority to carry out a safe routes to school analysis and to have that open for discussion.

Yn gyntaf, a gaf fi ddweud bod nifer fawr iawn o blant yn teithio i'r ysgol ar drafnidiaeth cyhoeddus ac yn gwneud hynny'n llwyddiannus ac yn ddiogel bob dydd? Mewn gwirionedd, mae trafnidiaeth ysgol yn rhan o bortffolio fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi, a nodir y rheolau ynghylch cludiant ysgol ym Mesur Teithio gan Ddysgwyr (Cymru) 2008, a gyflwynwyd gan y Cynulliad sawl blwyddyn yn ôl. O dan y ddeddfwriaeth honno, mae gan rieni hawl i ofyn i'w hawdurdod lleol gynnal asesiad o lwybrau diogel er mwyn sicrhau bod y llwybrau y mae'r awdurdodau lleol yn gofyn i bobl ifanc deithio arnynt wedi bod yn destun asesiad risg ac wedi'u harchwilio'n briodol o ran diogelwch dysgwyr. Buaswn yn dweud wrth eich etholwr, drwoch chi, fod angen iddynt fynd ar drywydd yr opsiwn cyntaf hwnnw gyda'u hawdurdod addysg lleol er mwyn cynnal dadansoddiad o lwybrau diogel i'r ysgol ac i sicrhau bod hynny'n agored i drafodaeth.

13:55

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. I totally empathise with the principle that provision should be decided locally and that, given the geography in Wales, planning transport routes can be a challenge, but there's a distinct lack of consistency and it's all a bit of a hodgepodge. Depending on what school you go to, you might travel by school bus or public transport. You might travel in a completely different way from your neighbour who is attending a school maybe just down the road. Now, I know what you said about the transport Secretary having primary responsibility for this, but at the end of the day you are Cabinet Secretary for Education, so you surely have an interest in how that school transport is provided. I also understand that there are financial pressures on local authorities and also on you as Cabinet Secretary. So, have you considered and have you spoken to the Cabinet Secretary for transport with a view to conducting a review of the way school transport is delivered and whether it could be simplified, provision pooled across schools and perhaps county boundaries, to deliver a more effective service for children and people while saving money that could be diverted onto other things?

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Cydymdeimlaf yn llwyr â'r egwyddor y dylid pennu darpariaeth yn lleol, ac o gofio'r ddaearyddiaeth yng Nghymru, gall cynllunio llwybrau teithio fod yn her, ond mae yma ddiffyg cysondeb pendant ac mae'r holl beth yn dipyn o lanast. Yn dibynnu ar ba ysgol rydych yn ei mynychu, efallai eich bod yn teithio ar fws ysgol neu ar drafnidiaeth gyhoeddus. Efallai eich bod yn teithio mewn ffordd hollol wahanol i'ch cymydog sy'n mynychu ysgol i lawr y ffordd. Nawr, rwy'n ymwybodol o'r hyn a ddywedoch ynglŷn â'r ffaith mai'r Ysgrifennydd trafnidiaeth sydd â'r prif gyfrifoldeb am hyn, ond yn y pen draw, chi yw Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, felly does bosib nad oes gennych ddiddordeb yn sut y caiff cludiant i'r ysgol ei ddarparu. Rwy'n deall hefyd fod pwysau ariannol ar awdurdodau lleol ac arnoch chi hefyd fel Ysgrifennydd y Cabinet. Felly, a ydych wedi ystyried ac a ydych wedi siarad ag Ysgrifennydd y Cabinet dros drafnidiaeth gyda'r bwriad o gynnal adolygiad o'r ffordd y darperir cludiant ysgol ac a ellid ei symleiddio, gan gyfuno darpariaeth ar draws ysgolion a ffiniau sirol efallai, er mwyn darparu gwasanaeth mwy effeithiol ar gyfer plant a phobl gan arbed arian y gellid ei roi tuag at bethau eraill?

Well, I have to say, with regard to compulsory school education, all local authorities have to abide by the learner travel Measure, which states very clearly who is and who is not entitled to free school transport. It also sets out that expectation with regards to access to Welsh-medium education. It also says that any route undertaken by a child, especially if that route is a walking route, has to be subject to a safe routes to school assessment. Now, for the Member to suggest that local authorities are not working across boundary or looking at innovative solutions to deliver school transport—that simply isn't the case. I know from my own constituency that some of my constituents travel out of county for their education because that nearest suitable school happens to be one across a border, and the county facilitates that. If the Member has specific concerns, she really does need, in the first instance, to take it up with the local education authority and the local county council.

Wel, mae'n rhaid imi ddweud, o ran addysg ysgol orfodol, mae'n rhaid i bob awdurdod lleol gydymffurfio â'r Mesur teithio gan ddysgwyr, sy'n datgan yn glir pwy sy'n gymwys a phwy nad yw'n gymwys i gael cludiant ysgol am ddim. Mae hefyd yn nodi'r disgwyliad hwnnw mewn perthynas â mynediad at addysg cyfrwng Cymraeg. Dywed hefyd fod yn rhaid i unrhyw lwybr y bydd plentyn yn ei deithio, yn enwedig os yw'r llwybr hwnnw'n llwybr cerdded, fod yn destun asesiad llwybrau diogel i'r ysgol. Nawr, mae i'r Aelod awgrymu nad yw awdurdodau lleol yn gweithio ar draws ffiniau neu'n ystyried atebion arloesol i ddarparu cludiant ysgol—nid yw hynny'n wir. Yn fy etholaeth fy hun, gwn fod rhai o fy etholwyr yn teithio y tu allan i'r sir i gael eu haddysg am fod yr ysgol addas agosaf yn digwydd bod yr ochr arall i ffin sirol, ac mae'r sir yn hwyluso hynny. Os oes gan yr Aelod bryderon penodol, mae angen iddi ddwyn y mater, yn y lle cyntaf, i sylw'r awdurdod addysg lleol a'r cyngor sir lleol.

Well, actually, Cabinet Secretary, my question was about whether you personally, as Cabinet Secretary for Education, have considered reviewing the way transport is arranged, at a high level, but I'll go on to my final question.

Parents are reporting to me that cuts in local authority funding are resulting in children and young people with disabilities who were previously taken to school by taxi being asked to travel to school on the school bus. Now, that's a really good thing for the child or young person, and it's better for the environment and it's cheaper as well, but if they're prone to aggressive behaviour or challenging behaviour, it's not really fair on the other children not to ensure that an appropriate adult is on hand on the bus to provide support to that child or young person. So, what resources are you going to be putting in place to ensure that children and young people with additional learning needs and other disabilities, and those around them, are safe and supported while travelling to and from school? And please don't give me a lecture about the Measure again.

Wel, mewn gwirionedd, Ysgrifennydd y Cabinet, roedd fy nghwestiwn yn gofyn a ydych chi'n bersonol, fel Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, wedi ystyried adolygu'r ffordd y trefnir trafnidiaeth, ar lefel uchel, ond fe af ymlaen at fy nghwestiwn olaf.

Mae rhieni'n dweud wrthyf fod toriadau yng nghyllid awdurdodau lleol yn arwain at ofyn i blant a phobl ifanc ag anableddau, a oedd yn arfer teithio i'r ysgol mewn tacsi, deithio i'r ysgol ar y bws ysgol. Nawr, mae hynny'n beth da iawn i'r plentyn neu'r unigolyn ifanc, ac mae'n well i'r amgylchedd ac yn rhatach hefyd, ond os oes ganddynt dueddiad tuag at ymddygiad ymosodol neu ymddygiad heriol, nid yw'n deg ar y plant eraill os na sicrheir bod oedolyn priodol wrth law ar y bws i roi cymorth i'r plentyn neu'r unigolyn ifanc. Felly, pa adnoddau y bwriadwch eu darparu i sicrhau bod plant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol ac anableddau eraill, a'r bobl o'u hamgylch, yn ddiogel ac yn cael cymorth wrth deithio i ac o'r ysgol? Ac os gwelwch yn dda, peidiwch â rhoi pregeth arall imi ar y Mesur.

The Member does raise an important point. Where a child with additional learning needs is able to travel safely with their peers on school transport, then that is something to be considered, but we also need to consider the entire safety of the cohort on school transport. That's why we have behaviour codes that parents and children have to sign up to if they're travelling on school transport. With regard to additional learning needs, again, it will be an important part of the development of a child's individual development plan that their transport needs and transport requirements are duly considered alongside their educational requirements. But I have to say, Presiding Officer, that whilst we have legislation in this regard via our new ALN Bill, it really is a matter for individual local authorities to make provision for their learners. It is impossible, from the centre, to make individual transport decisions for individual children.

Mae'r Aelod yn nodi pwynt pwysig. Pan fo plentyn sydd ag anghenion dysgu ychwanegol yn gallu teithio'n ddiogel gyda'u cyfoedion ar drafnidiaeth ysgol, mae hynny'n rhywbeth i'w ystyried, ond mae angen inni ystyried diogelwch cyffredinol y garfan ar drafnidiaeth ysgol hefyd. Dyna pam fod gennym godau ymddygiad y mae'n rhaid i rieni a phlant gydymffurfio â hwy os byddant yn teithio ar drafnidiaeth ysgol. O ran anghenion dysgu ychwanegol, unwaith eto, bydd ystyried gofynion ac anghenion trafnidiaeth plentyn yn briodol ochr yn ochr â'u gofynion addysgol yn rhan bwysig o'r gwaith o ddatblygu eu cynllun datblygu unigol. Ond mae'n rhaid imi ddweud, Lywydd, er bod gennym ddeddfwriaeth yn y cyswllt hwn drwy ein Bil ADY newydd, mater ar gyfer awdurdodau lleol unigol yw darparu ar gyfer eu dysgwyr. Mae'n amhosibl gwneud penderfyniadau trafnidiaeth unigol o'r canol ar gyfer plant unigol.

Lefelau Cyrhaeddiad Disgyblion Difreintiedig
Deprived Pupils' Attainment Levels

3. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i wella lefelau cyrhaeddiad ymysg disgyblion mwyaf difreintiedig Gorllewin De Cymru? OAQ52407

3. What actions is the Welsh Government taking to improve attainment levels amongst the most deprived pupils in South Wales West? OAQ52407

Thank you, Caroline. We continue to invest unprecedented amounts of funding through the pupil development grant: £187 million over the next two years will support schools across Wales to improve the outcomes for our disadvantaged learners, and this includes more than £25 million in the South Wales West region alone.

Diolch, Caroline. Rydym yn parhau i fuddsoddi symiau digynsail o arian drwy'r grant datblygu disgyblion: bydd £187 miliwn dros y ddwy flynedd nesaf yn cynorthwyo ysgolion ledled Cymru i wella canlyniadau ar gyfer ein dysgwyr difreintiedig, ac mae hyn yn cynnwys mwy na £25 miliwn yn rhanbarth Gorllewin De Cymru yn unig.

Thank you for that answer. Cabinet Secretary, in Neath Port Talbot, the percentage of pupils eligible for free school meals who attain level 2 or above fell last year, and fell quite significantly. The numbers are at their lowest since 2011. Cabinet Secretary, in light of this, and given recent comments about the effectiveness of the pupil deprivation grant, do you believe your policies are working for pupils in my region?

Diolch am eich ateb. Ysgrifennydd y Cabinet, yng Nghastell-nedd Port Talbot y llynedd, disgynnodd canran y disgyblion sy'n gymwys i gael prydau ysgol am ddim ac sy'n cyrraedd lefel 2 neu uwch yn eithaf sylweddol. Mae'r nifer ar ei isaf ers 2011. Ysgrifennydd y Cabinet, o ystyried hyn, ac o gofio sylwadau diweddar ynghylch effeithiolrwydd y grant amddifadedd disgyblion, a ydych o'r farn fod eich polisïau'n gweithio ar gyfer disgyblion yn fy rhanbarth i?

14:00

Well, firstly, can I correct the Member? It's no longer called the pupil deprivation grant, it is now called the pupil development grant. The Member is correct to say that after a number of years where we have seen an increase in the level 2 plus attainment level at GCSE for our children on free school meals and our looked-after children, unfortunately that cohort of children coped less well last summer with the introduction of the new GCSE specifications. We have conducted work internally to better understand why that cohort of children proved to be less resilient, especially as we see this year the introduction of yet new Welsh GCSE specs, for instance in science. 

I absolutely am committed, for the period of this Government, to continuing to fund the pupil development grant. In the independent evaluation that was undertaken of that grant, schools reported that they found it invaluable, and my job is to ensure that not only are those resources available to schools, but that individual schools that are in receipt of this resource spend it most effectively on interventions that we know work.

Wel, yn gyntaf, a gaf fi gywiro'r Aelod? Nid y grant amddifadedd disgyblion yw ei enw mwyach, fe'i gelwir bellach yn grant datblygu disgyblion. Mae'r Aelod yn gywir i ddweud, ar ôl nifer o flynyddoedd pan gafwyd cynnydd o ran cyrhaeddiad lefel 2 ac uwch ar lefel TGAU mewn perthynas â'n plant sy'n cael prydau ysgol am ddim a'n plant sy'n derbyn gofal, na lwyddodd y garfan honno o blant, yn anffodus, i ymdopi cystal yr haf diwethaf wrth i'r manylebau TGAU newydd gael eu cyflwyno. Rydym wedi cyflawni gwaith yn fewnol er mwyn deall yn well pam roedd y garfan honno o blant yn llai gwydn, yn enwedig wrth inni weld rhagor o fanylebau TGAU newydd yn cael eu cyflwyno eleni yng Nghymru, er enghraifft mewn gwyddoniaeth.

Rwy'n gwbl ymrwymedig, hyd ddiwedd cyfnod y Llywodraeth hon, i barhau i ariannu'r grant datblygu disgyblion. Yn y gwerthusiad annibynnol a gynhaliwyd o'r grant hwnnw, nododd ysgolion ei fod yn hynod o werthfawr, a fy ngwaith i yw sicrhau nid yn unig fod yr adnoddau hynny ar gael i ysgolion, ond bod ysgolion unigol sy'n derbyn yr adnodd yn ei wario yn y ffordd fwyaf effeithiol ar ymyriadau y gwyddom eu bod yn gweithio.

I was reading up, before the question today, and there was an Ipsos MORI and Wales Institute of Social and Economic Research, Data and Methods report into the pupil development grant, and they were saying that while the pupil development grant had provided many positives, it was difficult to see whether it was solely as a result of the pupil development grant as to whether progress had been made, and that some of the changes had come before the pupil development grant had been implemented. Now, I know this is the key factor in trying to change the outlook of people who are from deprived backgrounds and so can you tell us what more analysis you've made since that particular report in 2017 to ensure that you know full well that it is the pupil development grant and the funding entwined with that that is delivering on those attainment levels, as opposed to something else that may be coming through from another place in terms of themes in the educational workforce planning?

Bûm yn gwneud peth ymchwil, cyn y cwestiwn heddiw, a chyflawnwyd adroddiad gan Ipsos MORI a Sefydliad Ymchwil, Data a Methodoleg Gymdeithasol ac Economaidd Cymru ar y grant datblygu disgyblion, ac yn ôl yr adroddiad hwnnw, er bod y grant datblygu disgyblion wedi cyflawni llawer o bethau cadarnhaol, roedd hi'n anodd gweld a wnaed cynnydd o ganlyniad i'r grant datblygu disgyblion ynddo'i hun, a bod rhai o'r newidiadau wedi dod cyn rhoi'r grant datblygu disgyblion ar waith. Nawr, gwn mai hon yw'r ffactor allweddol wrth geisio newid rhagolygon pobl o gefndiroedd difreintiedig, felly a allwch ddweud wrthym pa ddadansoddiad pellach a wnaed gennych ers yr adroddiad penodol hwnnw yn 2017 i sicrhau eich bod yn gwybod yn iawn mai'r grant datblygu disgyblion a'r cyllid sydd ynghlwm wrtho sy'n cyflawni'r lefelau cyrhaeddiad hynny, yn hytrach na rhywbeth arall a allai fod yn dod o le arall o ran themâu yn ngwaith cynllunio'r gweithlu addysg?

Well, Bethan, this is an issue of social justice for me. No child's educational outcomes should be dictated to because of the circumstances of their birth or of their family's ability to support their education. That's why I make no apologies, as I said, for spending over £90 million this year on the education of those learners.

Now, what we know is that schools find this resource invaluable, that two thirds of schools are using the resource effectively to make a difference to those most vulnerable learners, but I want all schools to make effective use of this resource, and that's why we have, via our regional consortia, newly employed specific advisers to work with schools to ensure that this money that is being made available to individual schools is used to best effect. What we also know is that we need to intervene as soon as possible in a child's education, and that's why we have doubled the amount of PDG going into our youngest pupils' education, because if we can ensure that there is no attainment gap at the age of 11, that gives us a better chance of ensuring that children go on to obtain very good GCSE results. But I'm always keen to look to how we can develop and spread best practice, and that includes consideration of a Wales-specific Sutton Trust toolkit. At the moment, that is the gold standard against which schools are asked to judge decisions they're making about expenditure. I believe it's now time to look at developing a specific Welsh toolkit that recognises the specific cultural circumstances of the Welsh education system.

Wel, Bethan, i mi, mae hwn yn fater o gyfiawnder cymdeithasol. Ni ddylai canlyniadau addysgol unrhyw blentyn gael eu pennu yn sgil amgylchiadau eu geni neu allu eu teulu i gefnogi eu haddysg. Dyna pam nad wyf yn ymddiheuro, fel y dywedais, am wario dros £90 miliwn eleni ar addysg y dysgwyr hynny.

Nawr, yr hyn a wyddom yw bod ysgolion o'r farn fod yr adnodd hwn yn hynod o werthfawr, fod dwy ran o dair o ysgolion yn defnyddio'r adnodd yn effeithiol i wneud gwahaniaeth i'r dysgwyr mwyaf agored i niwed, ond rwyf am i'r holl ysgolion wneud defnydd effeithiol o'r adnodd hwn, a dyna pam ein bod, drwy ein consortia rhanbarthol, newydd gyflogi cynghorwyr penodol i weithio gydag ysgolion er mwyn sicrhau bod yr arian hwn a ddarperir i ysgolion unigol yn cael ei ddefnyddio yn y ffordd orau. Yr hyn a wyddom hefyd yw bod angen inni ymyrryd cyn gynted â phosibl yn addysg plentyn, a dyna pam rydym wedi dyblu faint o'r grant datblygu disgyblion sy'n mynd i gefnogi addysg ein disgyblion ifancaf, oherwydd os gallwn sicrhau nad oes bwlch cyrhaeddiad rhwng plant 11 oed, mae hynny'n rhoi cyfle gwell inni sicrhau bod plant yn mynd yn eu blaenau i gael canlyniadau TGAU da iawn. Ond rwyf bob amser yn awyddus i ystyried sut y gallwn ddatblygu a lledaenu arferion gorau, ac mae hynny'n cynnwys ystyried pecyn cymorth Ymddiriedolaeth Sutton penodol ar gyfer Cymru. Ar hyn o bryd, dyna'r safon aur y gofynnir i ysgolion farnu penderfyniadau a wnânt ynghylch gwariant yn ei herbyn. Credaf ei bod bellach yn bryd ystyried datblygu pecyn cymorth penodol ar gyfer Cymru sy'n cydnabod amgylchiadau diwylliannol penodol y system addysg yng Nghymru.

Sgiliau Digidol
Digital Skills

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am addysgu sgiliau digidol mewn ysgolion yng Ngogledd Cymru? OAQ52416

4. Will the Cabinet Secretary make a statement on teaching digital skills in schools in North Wales? OAQ52416

Thank you. Schools from across Wales are now embracing digital learning ahead of our new exciting curriculum.  I was delighted to see schools from north Wales contribute to our recent national digital learning event, and these schools are supporting others to realise our national mission to make all of our learners digitally competent.

Diolch. Mae ysgolion ledled Cymru yn croesawu dysgu digidol yn barod ar gyfer ein cwricwlwm cyffrous newydd. Roeddwn yn falch iawn o weld ysgolion o ogledd Cymru yn cyfrannu at ein digwyddiad dysgu digidol cenedlaethol yn ddiweddar, ac mae'r ysgolion hyn yn cynorthwyo eraill i wireddu ein cenhadaeth genedlaethol i sicrhau bod ein holl ddysgwyr yn ddigidol gymwys.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. I read recently that in China they are pushing the boundaries with regard to coding skills, and even children of preschool age are learning the basics, often using online apps and lessons. It is now just about one year since your statement on 'Cracking the code' that you would be encouraging coding clubs across Wales. Cabinet Secretary, one year on, how many coding clubs are there, how many children have benefited, and how are you evaluating any effectiveness?

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Darllenais yn ddiweddar eu bod yn gwthio ffiniau yn Tsieina mewn perthynas â sgiliau codio, a bod hyd yn oed plant cyn ysgol yn dysgu'r sgiliau sylfaenol, gan ddefnyddio apiau a gwersi ar-lein yn aml. Mae bron i flwyddyn wedi bod bellach ers eich datganiad ar 'Cracio'r Cod' lle y dywedoch y byddech yn annog clybiau codio i ffurfio ledled Cymru. Ysgrifennydd y Cabinet, flwyddyn yn ddiweddarach, faint o glybiau codio sydd i'w cael, faint o blant sydd wedi elwa, a sut rydych yn gwerthuso unrhyw effeithiolrwydd?

14:05

Thank you. As you said, Mandy, last year we announced investment of over £1 million in developing code clubs across Wales, and we have seen an increase in that. I will write to the Member with the exact figures for participants if we are able to get them.FootnoteLink Only last week at the national digital learning event I was able to meet children from the length and breadth of Wales who are using code to develop educational resources, apps, and in some cases those apps are very close to being commercialised, and actually being taken to market.

In the Member's own region, I'd like to highlight the good practice at St Christopher's School in Wrexham. It's one of our largest special schools in Wales, and they have a very successful coding club that many of their children are participating in, recognising that these skills are applicable to all of our children, regardless of their additional learning needs, and we will continue to support that good practice across the nation.

Diolch. Fel y dywedoch, Mandy, y llynedd, fe gyhoeddasom fuddsoddiad o dros £1 filiwn i ddatblygu clybiau codio ledled Cymru, ac rydym wedi gweld cynnydd yn hynny o beth. Byddaf yn ysgrifennu at yr Aelod gydag union niferoedd y cyfranogwyr os oes modd inni gael gafael arnynt.FootnoteLink Yr wythnos diwethaf, yn y digwyddiad dysgu digidol cenedlaethol, cyfarfûm â phlant o bob rhan o Gymru sy'n defnyddio cod i ddatblygu adnoddau addysgol, apiau, ac mewn rhai achosion, mae'r apiau hynny bron â bod yn barod i'w masnacheiddio, a'u rhoi ar y farchnad.

Yn rhanbarth yr Aelod, hoffwn dynnu sylw at yr arferion da yn Ysgol St Christopher yn Wrecsam. Mae'n un o'n hysgolion arbennig mwyaf yng Nghymru, ac mae ganddynt glwb codio llwyddiannus iawn y mae llawer o'u plant yn aelodau ohono, gan gydnabod bod y sgiliau hyn yn berthnasol i bob un o'n plant, waeth beth fo'u hanghenion dysgu ychwanegol, a byddwn yn parhau i gefnogi'r ymarfer da hwnnw ledled y wlad.

Tynnwyd cwestiwn 5 [OAQ52421] yn ôl. Felly, cwestiwn 6, Russell George.

Question 5 [OAQ52421] was withdrawn. Therefore, question 6, Russell George.

Addysg ym Mhowys
Education in Powys

6. Sut y mae Llywodraeth Cymru'n cefnogi addysg ym Mhowys? OAQ52399

6. How is the Welsh Government supporting education in Powys? OAQ52399

The Welsh Government, regional consortia and local authorities are collectively supporting schools in Powys to improve educational standards, in line with our priorities set out in 'Our National Mission'.

Mae Llywodraeth Cymru, consortia rhanbarthol ac awdurdodau lleol ar y cyd yn cynorthwyo ysgolion ym Mhowys i wella safonau addysgol, yn unol â'n blaenoriaethau a nodir yn 'Cenhadaeth ein Cenedl'.

Thank you, Cabinet Secretary, for your answer. NASUWT have condemned the pupil funding gap, which currently stands at nearly £700 per pupil compared to maintained schools in England. Can I ask what you're doing to address the funding gap, which, according to the union, is having the effect of, and I quote here, 

'the narrowing of the curriculum in some schools and the loss of talented teachers and support staff to redundancy'?

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae Cymdeithas Genedlaethol yr Ysgolfeistri ac Undeb yr Athrawesau wedi condemnio'r bwlch cyllido disgyblion, sydd bellach bron yn £700 y disgybl o gymharu ag ysgolion a gynhelir yn Lloegr. A gaf fi ofyn beth rydych yn ei wneud i fynd i'r afael â'r bwlch cyllido, sydd, yn ôl yr Undeb, a dyfynnaf,

yn culhau'r cwricwlwm mewn rhai ysgolion ac yn arwain at ddiswyddo athrawon a staff cymorth talentog?

As I said earlier, we are investing £100 million over the course of this Assembly term in raising school standards. We are investing over £2 billion with regard to school buildings, as well as a large number of initiatives aimed at addressing specific needs within the curriculum. But I have to say, Presiding Officer, that it's only a few weeks ago that the Conservative members of Powys County Council voted against an option that could have seen extra resources going to Powys schools. Maybe he should have a word with his council colleagues.

Fel y dywedais yn gynharach, rydym yn buddsoddi £100 miliwn yn ystod tymor y Cynulliad hwn i godi safonau ysgolion. Rydym yn buddsoddi dros £2 biliwn mewn adeiladau ysgolion, yn ogystal â nifer fawr o fentrau gyda'r nod o fynd i'r afael ag anghenion penodol o fewn y cwricwlwm. Ond mae'n rhaid imi ddweud, Lywydd, fod aelodau Ceidwadol Cyngor Sir Powys wedi pleidleisio ychydig wythnosau yn ôl yn erbyn opsiwn a allai fod wedi sicrhau adnoddau ychwanegol i ysgolion Powys. Efallai y dylai gael gair â'i gymheiriaid ar y cyngor.

Nid yw Jenny Rathbone yma i holi cwestiwn 7 [OAQ52412]. Tynnwyd cwestiwn 8 [OAQ52425] yn ôl. Felly, cwestiwn 9, Paul Davies.

Jenny Rathbone isn't here to ask question 7 [OAQ52412]. Question 8 [OAQ52425] was withdrawn. Therefore, question 9, Paul Davies.

Dysgwyr ag Anhwylder ar y Sbectrwm Awtistig
Learners with Autistic Spectrum Disorder

9. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gefnogaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer dysgwyr ag anhwylder ar y sbectrwm awtistig? OAQ52390

9. Will the Cabinet Secretary make a statement on Welsh Government support for learners with autistic spectrum disorder? OAQ52390

I will indeed, Paul. I remain fully committed to meeting the needs of all of our learners, including those with autism. Our ambitious additional learning needs reforms will completely overhaul the existing system for supporting learners and will put in place an integrated, collaborative process of assessment, planning and monitoring of support that is delivered.

Gwnaf yn wir, Paul. Rwy'n dal i fod yn gwbl ymrwymedig i ddiwallu anghenion ein holl ddysgwyr, gan gynnwys y rheini ag awtistiaeth. Bydd ein diwygiadau uchelgeisiol i anghenion dysgu ychwanegol yn ailwampio'r system bresennol ar gyfer cefnogi dysgwyr yn gyfan gwbl, gan sefydlu proses integredig a chydweithredol ar gyfer asesu, cynllunio a monitro'r cymorth a ddarperir.

Cabinet Secretary, I've received representations from constituents who are concerned that learners with autism spectrum disorder are at a disadvantage when taking the GCSE English exam due to their impaired social communication and social interaction, which of course means sitting the same test as their neurotypical peers, and makes it much more difficult for them. In light of this unfairness, can you tell us what discussions have actually taken place with examination providers regarding the GCSE English exam, and whether there is scope for learners with ASD to sit a different type of examination for this subject, so that these learners are not at a disadvantage in the future?

Ysgrifennydd y Cabinet, rwyf wedi derbyn sylwadau gan etholwyr sy'n pryderu bod dysgwyr ag anhwylder ar y sbectrwm awtistig o dan anfantais wrth sefyll yr arholiad TGAU Saesneg oherwydd eu hanawsterau gyda chyfathrebu cymdeithasol a rhyngweithio cymdeithasol, sydd, wrth gwrs, yn golygu sefyll yr un prawf â'u cyfoedion niwronodweddiadol, ac mae hynny'n gwneud pethau'n anos o lawer iddynt. Yng ngoleuni'r annhegwch hwn, a allwch ddweud wrthym pa drafodaethau a gafwyd gyda darparwyr arholiadau ynglŷn â'r arholiad TGAU Saesneg, ac a yw'n bosibl i ddysgwyr ag anhwylder ar y sbectrwm awtistig sefyll math gwahanol o arholiad ar gyfer y pwnc hwn, fel nad yw'r dysgwyr hyn o dan anfantais yn y dyfodol?

Paul, I'm sorry to hear that some of your constituents feel that the English language GCSE paper that was set this year was not appropriate for their children's needs. I am aware that a number of the questions on that paper, for instance, referred to explaining what a 'selfie' was, explaining what 'going viral' was, and the whole issue around social media. Of course, there may be some children who are more familiar and enthusiastic about those activities than perhaps other children.

There is an expectation on our examination boards to ensure that our examinations are fair to all learners. I give you a commitment that I will raise this specific instance around the English GCSE paper with Qualifications Wales, because, of course, qualifications are set independently of Welsh Government, but, clearly, we want there to be a fair playing field for all children who are entered for examinations.

Paul, mae'n flin gennyf glywed bod rhai o'ch etholwyr yn teimlo nad oedd y papur TGAU Saesneg iaith a osodwyd eleni yn addas ar gyfer anghenion eu plant. Rwy'n ymwybodol fod nifer o'r cwestiynau ar y papur hwnnw, er enghraifft, yn cyfeirio at esbonio beth oedd 'hun-lun', esbonio beth oedd 'mynd yn feiral', a holl fater cyfryngau cymdeithasol. Wrth gwrs, efallai fod rhai plant yn fwy cyfarwydd a brwdfrydig ynglŷn â'r gweithgareddau hynny na phlant eraill.

Mae disgwyl i'n byrddau arholi sicrhau bod ein harholiadau yn deg i bob dysgwr. Rhoddaf ymrwymiad i chi y byddaf yn codi'r achos penodol hwn ynghylch y papur TGAU Saesneg gyda Cymwysterau Cymru, oherwydd, wrth gwrs, caiff cymwysterau eu pennu'n annibynnol ar Lywodraeth Cymru, ond yn amlwg, rydym am sicrhau chwarae teg i bob plentyn sy'n cael eu cofrestru ar gyfer arholiadau.

14:10
Dyrannu Adnoddau i Ysgolion
The Allocation of Resources to Schools

10. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn dyrannu adnoddau i ysgolion yng Nghymru? OAQ52408

10. How does the Welsh Government allocate resources to schools in Wales? OAQ52408

The Welsh Government does not fund schools directly. Local authorities are responsible for the funding of schools in their counties.

Nid yw Llywodraeth Cymru yn ariannu ysgolion yn uniongyrchol. Awdurdodau lleol sy'n gyfrifol am ariannu ysgolion yn eu siroedd.

Thank you. As you're aware, the service pupil premium is available in England to support service children in education, and the Royal British Legion is calling for schools in Wales to have a similar fund for approximately 2,500 children who currently attend schools in Wales. It's very positive that the Welsh Government announced £200,000 funding to support armed services children for schools to bid into for this year, but there's concern about what might follow. So, how do you therefore respond to the call from the legion and the wider armed forces community in Wales for a service pupil premium, as in England, so that all schools receive the funding for every service child?

Diolch. Fel y gwyddoch, mae'r premiwm disgyblion lluoedd arfog ar gael yn Lloegr i gefnogi addysg plant y lluoedd arfog, ac mae'r Lleng Brydeinig Frenhinol yn galw am gronfa debyg i ysgolion yng Nghymru ar gyfer oddeutu 2,500 o blant sy'n mynychu ysgolion yng Nghymru ar hyn o bryd. Mae'n gadarnhaol iawn fod Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi £200,000 o gyllid eleni i ysgolion wneud cais amdano i gefnogi plant y lluoedd arfog, ond mae pryder ynghylch yr hyn a allai ddigwydd yn y dyfodol. Felly, sut rydych yn ymateb i'r alwad gan y lleng a chymuned ehangach y lluoedd arfog yng Nghymru am bremiwm disgyblion lluoedd arfog, fel yr hyn sydd ganddynt yn Lloegr, fel y gall pob ysgol gael cyllid ar gyfer pob un o blant y lluoedd arfog?

Mark, I'm very glad that schools have been able to apply for additional resources that the Welsh Government has made available this year to support the educational needs of armed forces children following the cuts made to that funding by the department of defence under your Government in London.

Let me be clear: we continue to look to see whether there is evidence to suggests that those children who are the children of our armed forces personnel are at an educational disadvantage, in the same way that we know, for instance, that our poorer children are, that our looked-after children are, and that children who have experienced adoption often are. And we will continue to look, within the confines of the resources available, at how we can continue to support, as we are already doing this year, those children. I am grateful to the armed forces community for the service they give our nation, and I do not want that service to have a detrimental effect on their children's education, and we will do what we can to ensure that that does not happen.

Mark, rwy'n falch iawn fod ysgolion wedi gallu gwneud cais am yr adnoddau ychwanegol y mae Llywodraeth Cymru wedi'u darparu eleni i gefnogi anghenion addysgol plant y lluoedd arfog yn dilyn y toriadau a wnaed i'r cyllid hwnnw gan yr adran amddiffyn o dan eich Llywodraeth chi yn Llundain.

Gadewch i mi fod yn glir: rydym yn parhau i ystyried a oes tystiolaeth i awgrymu bod plant i bersonél ein lluoedd arfog o dan anfantais addysgol, yn yr un modd ag y gwyddom sy'n wir yn aml iawn, er enghraifft, am ein plant tlotaf, am ein plant sy'n derbyn gofal, ac am ein plant sydd wedi'u mabwysiadu. A byddwn yn parhau i ystyried, o fewn cyfyngiadau'r adnoddau sydd ar gael, sut y gallwn barhau i gefnogi'r plant hynny fel rydym eisoes yn ei wneud eleni. Rwy'n ddiolchgar i gymuned y lluoedd arfog am eu gwasanaeth i'n cenedl, ac nid wyf am i'r gwasanaeth hwnnw gael effaith andwyol ar addysg eu plant, a byddwn yn gwneud yr hyn a allwn i sicrhau nad yw hynny'n digwydd.

Ffigurau Presenoldeb Ysgol
School Attendance Figures

11. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am yr ystyriaeth a roddir i absenoldeb oherwydd anabledd wrth gasglu ffigurau presenoldeb ysgol? OAQ52396

11. Cabinet Secretary, will you make a statement on the consideration given to absence due to disability when compiling school attendance figures? OAQ52396

Thank you, Mick. We already consider absence due to disability when compiling our statistics on absenteeism from school. For both primary and secondary schools, we collect a range of statistics on absenteeism by pupil characteristic, which includes data related to special educational needs.   

Diolch, Mick. Rydym eisoes yn ystyried absenoldeb oherwydd anabledd wrth gasglu ein hystadegau ar absenoldeb o'r ysgol. Ar gyfer ysgolion cynradd ac uwchradd, rydym yn casglu amrywiaeth o ystadegau ar absenoldeb yn ôl nodweddion disgyblion, sy'n cynnwys data'n ymwneud ag anghenion addysgol arbennig.

Thank you for that answer, and, of course, I think, we all understand that schools feel how important it is to have their attendance figures as high as possible and how important good attendance is within schools and for the education of children. What I've had raised with me by a number of families, though, is that those children who have significant disabilities that will require them to have regular absences from school for treatment and so on—the system seems to be developing whereby, in order to encourage attendance, there are systems of rewards of attendance given out at school to encourage, and there are various systems like that around Wales. But, of course, the response that I'm getting back from some of the families, and this goes beyond just my own constituency, is that you have these children saying, 'Well, why can't I ever win a certificate? Why can't I get an award? Somehow, I'm failing within that.' And it seems to me that this is something that is worth looking at. I don't think there's anything malicious within this, but I think there's a genuine problem that has being emerging that needs to be looked at to ensure that a child who has a disability and may not be able to attend fully should be getting a certificate because they are attending to the maximum of their capacity, and we need to ensure that that sort of approach, I think, gets resolved.

Diolch am eich ateb, ac wrth gwrs, credaf fod pob un ohonom yn deall bod ysgolion yn teimlo pa mor bwysig yw sicrhau bod eu ffigurau presenoldeb mor uchel â phosibl a pha mor bwysig yw presenoldeb uchel mewn ysgolion ac i addysg plant. Yr hyn sydd wedi'i ddwyn i fy sylw gan nifer o deuluoedd, fodd bynnag, yw y bydd plant sydd ag anableddau sylweddol sy'n ei gwneud yn angenrheidiol iddynt fod yn absennol o'r ysgol yn rheolaidd er mwyn cael triniaeth ac ati—ymddengys bod system yn datblygu er mwyn annog presenoldeb lle mae systemau gwobrwyo presenoldeb ar waith mewn ysgolion er mwyn annog presenoldeb, a cheir amryw o systemau o'r fath ledled Cymru. Ond wrth gwrs, yr ymateb a gaf gan rai o'r teuluoedd, ac mae hyn yn mynd y tu hwnt i fy etholaeth i yn unig, yw bod y plant hyn yn gofyn, 'Wel, pam na allaf fi ennill tystysgrif? Pam na allaf fi gael gwobr? Rywsut, rwy'n methu yn hynny o beth.' Ac ymddengys i mi fod hyn yn rhywbeth y dylid ei ystyried. Ni chredaf fod unrhyw beth maleisus ynglŷn â hyn, ond credaf fod problem wirioneddol wedi dod i'r amlwg a bod angen ei hystyried er mwyn sicrhau bod plentyn sydd ag anabledd nad yw'n gallu bod yn bresennol o hyd yn cael tystysgrif am fod yn bresennol hyd eithaf eu gallu, ac mae angen inni sicrhau dull felly o weithredu.

Mick, thank you so much for raising this, and I completely agree with you that in the drive to encourage overall attendance, children with a disability should not feel penalised or discouraged or inadequate in any way. I do recognise that rewards can incentivise other pupils to attend, but it cannot be beyond the wit of individual schools to be able to understand that for some children periods of absence, either because of ill health or because of the necessity of attending a multitude of appointments, in facilities that are often a long way from school, which means they can't even go to school for half a day or part of a session—they should not be penalised in that way.

Our statutory guidance 'Supporting learners with healthcare needs' also emphasises that point, that it is inappropriate to penalise children for absenteeism as a result of their disability. I will look to see what communication methods we have with our teaching profession and our schools and LEAs to reinforce the message in that guidance that those practices that are in danger of discriminating against children because of their disability are not appropriate or acceptable. Indeed, we need to find different ways in which we can recognise the achievements that those children are making in their schools, sometimes very much against the odds.

Mick, diolch o galon am godi hyn, a chytunaf yn llwyr â chi na ddylai plant ag anabledd deimlo eu bod yn cael eu cosbi neu deimlo'n ddigalon neu'n annigonol mewn unrhyw ffordd yn yr ymgyrch gyffredinol i hybu presenoldeb cyffredinol. Rwy'n cydnabod y gall gwobrau gymell disgyblion eraill i fod yn bresennol, ond ni all fod y tu hwnt i allu ysgolion unigol i ddeall bod cyfnodau o absenoldeb i rai plant, naill ai oherwydd salwch neu oherwydd yr angen i fynychu nifer fawr o apwyntiadau, mewn cyfleusterau sy'n aml yn bell iawn o'r ysgol, gan olygu na allant fynd i'r ysgol am hanner diwrnod neu ran o sesiwn, hyd yn oed—ni ddylid eu cosbi yn y ffordd honno.

Mae ein canllawiau statudol 'Cefnogi dysgwyr ag anghenion gofal iechyd' hefyd yn pwysleisio'r pwynt hwnnw, ei bod yn anaddas cosbi plant am absenoldeb o ganlyniad i'w hanabledd. Byddaf yn edrych i weld pa ddulliau cyfathrebu sydd gennym gyda'n proffesiwn addysgu, ein hysgolion a'n hawdurdodau addysg lleol i atgyfnerthu'r neges yn y canllawiau hynny nad yw'r arferion sydd mewn perygl o wahaniaethu yn erbyn plant oherwydd eu hanabledd yn addas neu'n dderbyniol. Yn wir, mae angen inni ddod o hyd i ffyrdd gwahanol o gydnabod cyflawniadau'r plant hynny yn eu hysgolion, yn wyneb anawsterau mawr weithiau.

14:15

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol
2. Questions to the Cabinet Secretary for Health and Social Services

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. Mae'r cwestiwn cyntaf [OAQ52426] wedi'i dynnu yn ôl. Felly, cwestiwn 2, Caroline Jones.

The next item, therefore, is questions to the Cabinet Secretary for Health and Social Services. Question 1 [OAQ52426] is withdrawn. Question 2, Caroline Jones.

Diffygion yng Nghyllideb Byrddau Iechyd Lleol
Local Health Boards' Budget Deficit

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu'r cynnydd sy'n cael ei wneud o ran lleihau'r diffygion yng nghyllideb byrddau iechyd lleol? OAQ52409

2. Will the Cabinet Secretary outline the progress being made in reducing the budget deficits of local health boards? OAQ52409

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Thank you for the question. I have been absolutely clear that overspending by health boards is unacceptable. The Welsh Government is providing targeted intervention support to those boards in deficit to develop sustainable financial plans. With this support, both Abertawe Bro Morgannwg University Local Health Board and Cardiff and Vale University Local Health Board both achieved an improved financial position in 2017 compared to the previous year. I have also announced £27 million of additional recurrent funding to Hywel Dda as a consequence of the zero-based review to place the board on a fair funding basis going forward. And, of course, I've issued the next 18-month special measures improvement framework for Betsi Cadwaladr, setting out my very clear expectations for improvement. 

Diolch am eich cwestiwn. Rwyf wedi dweud yn gwbl glir fod gorwario gan fyrddau iechyd yn annerbyniol. Mae Llywodraeth Cymru yn darparu cymorth ymyrraeth wedi'i thargedu i'r byrddau sydd mewn diffyg er mwyn datblygu cynlluniau ariannol cynaliadwy. Gyda'r cymorth hwn, roedd Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg a Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Caerdydd a'r Fro mewn gwell sefyllfa ariannol yn 2017 o gymharu a'r flwyddyn flaenorol. Rwyf hefyd wedi cyhoeddi £27 miliwn o arian rheolaidd ychwanegol i Hywel Dda o ganlyniad i'r adolygiad cwbl gynhwysfawr i sicrhau bod y bwrdd ar sylfaen gyllido deg yn y dyfodol. Ac wrth gwrs, rwyf wedi cyhoeddi'r fframwaith gwella mesurau arbennig ar gyfer Betsi Cadwaladr gogyfer â'r 18 mis nesaf, gan nodi fy nisgwyliadau o ran gwelliannau yn glir iawn.

Cabinet Secretary, my local health board, ABMU, has a deficit of over £3 million a month. In order to address this deficit, the health board are proposing to reduce the number of hospital beds that are available. Cabinet Secretary, given that bed occupancy rates in my region are nearly 90 per cent, do you consider the proposal to reduce the number of available beds to be safe?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae gan fy mwrdd iechyd lleol, Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg, ddiffyg o dros £3 miliwn y mis. Er mwyn mynd i'r afael â'r diffyg hwn, mae'r bwrdd iechyd yn cynnig lleihau nifer y gwelyau ysbyty sydd ar gael. Ysgrifennydd y Cabinet, o gofio bod cyfraddau defnydd gwelyau yn fy rhanbarth bron yn 90 y cant, a ydych o'r farn fod y cynnig i leihau nifer y gwelyau sydd ar gael yn ddiogel?

Thank you for the question. I think it's been positive that ABM had a better financial outturn than the previous year and I want to be positive about their prospects for further improvement, until they get to a position that is generally acceptable when they do live within their means, and indeed they provide an acceptable level of performance right across the whole of their responsibility. 

The current beds consultation should not be driven by financial measures. My understanding is that they're trying to set out a case for changing where care is provided because alternative services are available. That is not driven by money; that is actually driven by where do you provide the right care at the right time and in the right place. I would not support the removing of beds from our system simply as a financial measure. The change in bed capacity and where it is is a different issue. As I say, there is an ongoing consultation. Today is the last day, and if anyone has not taken part in the consultation, I would urge them to make their views clear.

Diolch am y cwestiwn. Credaf ei bod yn gadarnhaol fod Abertawe Bro Morgannwg wedi cael alldro ariannol gwell na'r flwyddyn flaenorol, ac rwyf am fod yn gadarnhaol ynghylch eu rhagolygon ar gyfer gwelliant pellach, hyd nes y byddant mewn sefyllfa sy'n dderbyniol yn gyffredinol pan fyddant yn byw o fewn eu modd, ac yn wir, yn darparu lefel dderbyniol o berfformiad mewn perthynas â'u cyfrifoldeb cyfan.

Ni ddylai'r ymgynghoriad presennol ynghylch gwelyau gael ei lywio gan fesurau ariannol. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, maent yn ceisio dadlau'r achos dros newid lle y darperir gofal gan fod gwasanaethau amgen ar gael. Nid yw hynny wedi'i lywio gan arian; caiff hynny ei lywio yn ôl ble y darparwch y gofal iawn ar yr adeg iawn ac yn y lle iawn. Ni fuaswn yn cefnogi cael gwared ar welyau o'n system fel mesur ariannol yn unig. Mae'r newid o ran nifer y gwelyau a'u lleoliad yn fater gwahanol. Fel y dywedaf, mae ymgynghoriad yn mynd rhagddo. Heddiw yw'r diwrnod olaf, a buaswn yn annog unrhyw un nad yw wedi cymryd rhan yn yr ymgynghoriad i leisio'u barn yn glir.

Why has Welsh Government, together with health boards, not done more to reign in the huge amount of spending on agency staff? Couldn't he have better control of these deficits if that was done?

Pam nad yw Llywodraeth Cymru, ynghyd â'r byrddau iechyd, wedi gwneud mwy i leihau'r swm enfawr o wariant ar staff asiantaeth? Oni fyddai ganddo well rheolaeth ar y diffygion hyn pe gwneid hynny?

In fact, last year, I issued measures to have a cap on agency staff and that made a real difference in the last quarter of the last year. The challenge now is to not just see the fruits of a full year of that, but to take wider action as well, which is why the ongoing conversation is that we need to come to an end point about changing the use of both agency and bank staff. Because I think there is more opportunity about the way in which the bank is used rather than agency staff, and the way that the quality of care is provided, as well as the financial measures.

So, I am looking for further progress. We've actually managed to take out, largely, some of the higher end agencies as well, but this will continue to be an issue about the financial sustainability of our system. It also means that, in some parts of our healthcare system, we'll need to change the way that care is delivered, because it's actually difficult to recruit people to some of the ways of delivering care that we currently have. So, there is a range of different measures to take, but it will of course be an area that I expect further scrutiny on here, and indeed the director general has regular scrutiny in the Public Accounts Committee on this issue as well.

Mewn gwirionedd, y llynedd, cyhoeddais fesurau i sicrhau cap ar staff asiantaeth a gwnaeth hynny wahaniaeth gwirioneddol yn ystod chwarter olaf y llynedd. Yr her bellach yw nid yn unig gweld buddion blwyddyn lawn o hynny, ond i gymryd camau gweithredu ehangach hefyd, a dyna pam mai'r sgwrs barhaus yw bod angen inni ddod i bwynt terfynol mewn perthynas â newid y defnydd o staff asiantaeth a staff banc. Oherwydd credaf fod mwy o gyfle i'w gael o ran y ffordd y defnyddir staff banc yn hytrach na staff asiantaeth, a'r ffordd y darperir ansawdd gofal, yn ogystal â'r mesurau ariannol.

Felly, rwy'n chwilio am gynnydd pellach. Mewn gwirionedd, rydym wedi llwyddo i gael gwared, i raddau helaeth, ar rai o'r asiantaethau ar y pen drutaf hefyd, ond bydd hyn yn parhau i fod yn broblem o ran cynaliadwyedd ariannol ein system. Mae hyn hefyd yn golygu, mewn rhai rhannau o'n system gofal iechyd, y bydd angen inni newid y ffordd y darperir gofal, gan ei bod yn anodd recriwtio pobl i rai o'r ffyrdd o ddarparu gofal sydd gennym ar hyn o bryd. Felly, ceir amrywiaeth o fesurau gwahanol i'w rhoi ar waith, ond wrth gwrs, bydd yn faes rwy'n disgwyl rhagor o graffu arno yma, ac yn wir, mae'r cyfarwyddwr cyffredinol yn craffu'n rheolaidd ar y mater hwn yn y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus hefyd.

Lleihau Lefelau Ysmygu
Reducing Levels of Smoking

3. Pa gamau pellach y bydd Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i leihau lefelau ysmygu? OAQ52406

3. What further steps will the Welsh Government take to reduce levels of smoking? OAQ52406

Thank you for the question. Our tobacco control delivery plan, published in September last year, outlines the actions we are taking to further reduce smoking levels in Wales. For instance, I recently launched a consultation on regulations to prohibit smoking on hospital grounds, school grounds, local authority playgrounds, and the outdoor areas of registered childcare settings.

Diolch am y cwestiwn. Mae ein cynllun cyflawni ar reoli tybaco, a gyhoeddwyd ym mis Medi y llynedd, yn amlinellu'r camau rydym yn eu cymryd i leihau lefelau ysmygu yng Nghymru ymhellach. Er enghraifft, yn ddiweddar, lansiais ymgynghoriad ar reoliadau i wahardd smygu ar dir ysbytai, tir ysgolion, meysydd chwarae awdurdodau lleol, a'r mannau y tu allan i leoliadau gofal plant cofrestredig.

Cabinet Secretary, the Welsh Government smoking ban has helped reduce smoking, but it remains the leading cause of serious illness and avoidable early deaths in Wales, responsible, according to Action on Smoking and Health, for around 5,500 deaths every year, and the Welsh Government's target of reducing smoking prevalence to 16 per cent by 2020 will not be achieved on current projections. I welcome the provisions of the Public Health (Wales) Act 2017 to enable further restrictions, as you've mentioned, and indeed the ability that that legislation gives to designate additional places as smoke-free, which I believe, for example, might include outdoor areas of cafes and restaurants, and town and city centres. Do you agree that extending restrictions in that way will further protect our people from passive smoking, help de-normalise smoking and encourage smokers to quit? 

Ysgrifennydd y Cabinet, mae gwaharddiad Llywodraeth Cymru ar ysmygu wedi cynorthwyo i leihau ysmygu, ond ysmygu yw prif achos salwch difrifol a marwolaethau cynnar y gellir eu hosgoi yng Nghymru o hyd, ac mae'n gyfrifol, yn ôl Gweithredu ar Smygu ac Iechyd, am oddeutu 5,500 o farwolaethau bob blwyddyn, ac ni fydd targed Llywodraeth Cymru o leihau lefelau ysmygu i 16 y cant erbyn 2020 yn cael ei gyflawni ar sail y rhagolygon presennol. Croesawaf ddarpariaethau Deddf Iechyd y Cyhoedd (Cymru) 2017 i alluogi cyfyngiadau pellach, fel y sonioch, yn ogystal â'r gallu a roddir gan y ddeddfwriaeth honno i ddynodi lleoedd ychwanegol yn fannau di-fwg, a chredaf y gallai hynny, er enghraifft, gynnwys ardaloedd awyr agored mewn caffis a bwytai, a chanol trefi a dinasoedd. A ydych yn cytuno y bydd ymestyn cyfyngiadau yn y ffordd honno yn amddiffyn ein pobl yn well rhag ysmygu goddefol, yn helpu i ddadnormaleiddio ysmygu ac yn annog ysmygwyr i roi'r gorau iddi?

14:20

Thank you for the question. I recognise that there may be evidence about further progress we could make by taking further action on smoking because, as you say, it is the leading cause of avoidable harm, and we need to do more to help people to quit, because the final point you made is just that. How do we help people to quit? By making sure that appropriate services are in place and, indeed, the way in which that service is provided. So, I expect that we'll see more being delivered within the community pharmacy as well, as part of what the future is likely to look like. And it will continue to be a topic of a regular conversation, because whenever we have a public health discussion and whenever we have a conversation about a major killer, we talk about the same things: smoking, alcohol, diet and exercise.

So, the regulations that I've already announced we're consulting on, we'll go forward with those and listen to the public about what else they want to see. The complaints I have from some people that don't want us to take action on making smoking more difficult are ones that I recognise, but not ones that will take this Government off course. And I will, of course, listen to the evidence about the possibility of future action to help achieve our main aim of de-normalising smoking here in Wales.     

Diolch am y cwestiwn. Rwy'n cydnabod efallai fod tystiolaeth i'w chael ynglŷn â chynnydd pellach y gallem ei wneud drwy gymryd camau pellach ar ysmygu oherwydd, fel y dywedoch, dyna yw prif achos niwed y gellir ei osgoi, ac mae angen inni wneud mwy i gynorthwyo pobl i roi'r gorau iddi, gan mai dyna'n union oedd y pwynt olaf a wnaethoch. Sut rydym yn cynorthwyo pobl i roi'r gorau iddi? Drwy sicrhau bod y gwasanaethau priodol ar waith, ac yn wir, y ffordd y darperir y gwasanaeth hwnnw. Felly, disgwyliaf y byddwn yn gweld mwy'n cael ei ddarparu yn y fferyllfa gymunedol hefyd, fel rhan o sut y mae'r dyfodol yn debygol o edrych. A bydd yn parhau i fod yn destun sgwrs rheolaidd, oherwydd pryd bynnag y cawn drafodaeth ynglŷn ag iechyd y cyhoedd a phryd bynnag y cawn sgwrs am un o'r lladdwyr mawr, rydym yn sôn am yr un pethau: ysmygu, alcohol, deiet ac ymarfer corff.

Felly, o ran y rheoliadau a gyhoeddwyd gennyf eisoes ac yr ymgynghorwn yn eu cylch, byddwn yn bwrw ymlaen â hwy ac yn gwrando ar y cyhoedd o ran beth arall yr hoffent ei weld. Rwy'n cydnabod y cwynion a godwyd gyda mi gan rai pobl nad ydynt yn awyddus inni gymryd camau i wneud ysmygu'n anos, ond ni fyddant yn newid cyfeiriad y Llywodraeth hon. Ac wrth gwrs, byddaf yn gwrando ar y dystiolaeth ynglŷn â'r posibilrwydd o roi camau ar waith yn y dyfodol i helpu i gyflawni ein prif nod o ddadnormaleiddio ysmygu yma yng Nghymru.

Cabinet Secretary, Public Health England recently published its evidence review of e-cigarettes and heated tobacco products. The review states that vaping poses only a small fraction of the risks of smoking and that switching completely from smoking to vaping conveys considerable health benefits over continued smoking. It goes on to say that vaping is at least 95 per cent less harmful than smoking. Does the Cabinet Secretary agree with Public Health England that vaping should be widely encouraged as a way to help people quit smoking in Wales?  

Ysgrifennydd y Cabinet, yn ddiweddar, cyhoeddodd Iechyd Cyhoeddus Lloegr eu hadolygiad tystiolaeth o e-sigaréts a chynhyrchion gwresogi tybaco. Dywed yr adolygiad fod defnyddio e-sigaréts yn achosi cyfran fach yn unig o'r risgiau a berir gan ysmygu a bod newid yn llwyr o ysmygu i ddefnyddio e-sigaréts yn arwain at fanteision iechyd sylweddol dros barhau i ysmygu. Aiff ymlaen i ddweud bod defnyddio e-sigaréts o leiaf 95 y cant yn llai niweidiol nag ysmygu. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno gydag Iechyd Cyhoeddus Lloegr y dylid annog defnyddio e-sigaréts ar raddfa eang fel ffordd o gynorthwyo pobl i roi'r gorau i ysmygu yng Nghymru?

Thank you for the question. We ran through this in the first version of the public health Bill that was not passed before the last Assembly election. At that time, there was real concern about the use of e-cigarettes, and it still remains, about the fact that they're often targeted at younger people, not as an alternative to smoking, and that we also can't be clear about what's in them because we don't regulate the make-up of e-cigarettes. So, I think it's honest to say that Public Health England have recognised that there is less risk from e-cigarettes than smoking. That is not the same as saying there is no risk. For different people, there will be different methods that help them to quit smoking, and that is what I would like to see. We will, of course, listen to the developing evidence base about all products within that that help people to give up smoking.

Diolch am y cwestiwn. Trafodwyd hyn gennym yn y fersiwn gyntaf o Fil iechyd y cyhoedd na chafodd ei dderbyn cyn etholiad diwethaf y Cynulliad. Ar y pryd, roedd cryn bryder ynghylch y defnydd o e-sigaréts, ac mae'r pryder hwnnw'n parhau, oherwydd y ffaith eu bod yn aml yn cael eu targedu at bobl iau, yn hytrach na fel dewis amgen yn lle ysmygu, ac am na allwn fod yn glir ynglŷn â beth sydd ynddynt gan nad ydym yn rheoleiddio cyfansoddiad e-sigaréts. Felly, credaf ei bod yn deg dweud bod Iechyd Cyhoeddus Lloegr wedi cydnabod bod e-sigaréts yn peri llai o risgiau nag ysmygu. Nid yw hynny'n gyfystyr â dweud nad oes unrhyw risgiau. I wahanol bobl, bydd gwahanol ddulliau yn eu cynorthwyo i roi'r gorau i ysmygu, a dyna yr hoffwn ei weld. Wrth gwrs, byddwn yn gwrando ar y sylfaen dystiolaeth sy'n datblygu ynglŷn â'r holl gynnyrch sy'n cynorthwyo pobl i roi'r gorau i ysmygu.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

We now turn to spokespeople's questions, and the first this afternoon is from Angela Burns. 

Symudwn yn awr at gwestiynau gan y llefarwyr, a daw'r cyntaf y prynhawn yma gan Angela Burns.

Thank you, Deputy Presiding Officer. Good afternoon, Cabinet Secretary. Will you please outline what procedures are in place for hospital patients to administer their own routine medications? 

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Prynhawn da, Ysgrifennydd y Cabinet. A wnewch chi amlinellu pa weithdrefnau sydd ar waith er mwyn i gleifion mewn ysbytai weinyddu eu meddyginiaethau rheolaidd eu hunain?

Are you talking about routine medication within a hospital setting? 

A ydych yn sôn am feddyginiaeth reolaidd o fewn lleoliad ysbyty?

I'm not sure I understand the question, because for hospital patients and medication, there is medication that they receive when actually in a hospital, and if they have a secondary-care-led medication need, how they actually administer that themselves. It will depend, of course, on the condition and the medication. 

Nid wyf yn siŵr fy mod yn deall y cwestiwn, oherwydd mewn perthynas â chleifion ysbytai a meddyginiaeth, ceir meddyginiaeth y maent yn ei chael pan fyddant yn yr ysbyty, ac os oes angen meddyginiaeth arnynt dan arweiniad gofal eilaidd, sut y maent yn gweinyddu'r feddyginiaeth honno eu hunain. Mae hynny, wrth gwrs, yn dibynnu ar y cyflwr a'r feddyginiaeth.

Let me clarify it slightly for you, Cabinet Secretary, as you seem to be struggling slightly there. I notice, for example, that the Member for Cynon Valley recently tabled some written questions seeking information around the procedures in place surrounding hospital patients self-administering their medication. It appeared that she received some fairly stock answers to it.

Now, let's have a look at the example of people with Parkinson's. They may enter hospital for reasons that may or may not be related to Parkinson's, and find that the hospital's drug round does not coincide with their own medication regime. However, as you will know, in Parkinson's, a minor change in medication timing can have major negative effects on symptom management and general recovery. The uneven release of dopamine can result in a person suddenly—in Parkinson's—not being able to move, get out of bed, or walk down a corridor, and it can also lead to serious complications such as pneumonia and bowel obstruction. Parkinson's UK have launched a campaign entitled Get It On Time to ensure that drugs such as levodopa, which are prescribed to treat Parkinson's, are administered at regular times of the day—a campaign that's been successfully introduced in Canada. What advice would your department be able to give health boards about implementing such a scheme in Welsh hospitals, because this is proving to be a problem where a person's tried and tested drug regime does not fit in with the drug prescription regime of a hospital when they're in a hospital setting?

Gadewch imi egluro i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, gan ei bod hi'n ymddangos eich bod yn cael ychydig o drafferth. Sylwaf, er enghraifft, fod yr Aelod dros Gwm Cynon wedi cyflwyno cwestiynau ysgrifenedig yn ddiweddar yn gofyn am wybodaeth ynghylch y gweithdrefnau sydd ar waith mewn perthynas â chleifion mewn ysbytai yn hunan-weinyddu eu meddyginiaeth eu hunain. Ymddengys ei bod wedi cael atebion eithaf cyffredinol i'w chwestiynau.

Nawr, gadewch i ni ystyried pobl â chlefyd Parkinson fel enghraifft. Efallai eu bod yn mynd i'r ysbyty am resymau a all fod yn gysylltiedig â chlefyd Parkinson neu fel arall, ac yn wynebu sefyllfa lle nad yw rownd gyffuriau'r ysbyty yn cyd-fynd â'u trefn feddyginiaethol eu hunain. Fodd bynnag, fel y gwyddoch, gyda chlefyd  Parkinson, gall newid bach yn amseru'r feddyginiaeth gael effeithiau negyddol sylweddol ar y broses o reoli symptomau a gwellhad cyffredinol. Gall y ffaith bod dopamin yn cael ei ryddhau'n anghyson olygu, yn sydyn, nad yw unigolyn—gyda chlefyd Parkinson—yn gallu symud, codi o'r gwely, neu gerdded ar hyd y coridor, a gall hefyd arwain at gymhlethdodau difrifol megis niwmonia a rhwystr yn y coluddyn. Mae Parkinson's UK wedi lansio ymgyrch o'r enw Get It On Time er mwyn sicrhau bod cyffuriau megis levodopa, a ddefnyddir i drin clefyd Parkinson, yn cael eu gweinyddu ar adegau rheolaidd o'r dydd—ymgyrch a gyflwynwyd yn llwyddiannus yng Nghanada. Pa gyngor fyddai eich adran yn gallu ei roi i'r byrddau iechyd ynglŷn â rhoi cynllun o'r fath ar waith mewn ysbytai yng Nghymru, gan fod hon yn broblem lle nad yw trefn gyffuriau arferol unigolyn yn cyd-fynd â threfn bresgripsiynu cyffuriau'r ysbyty pan fyddant yn yr ysbyty?

14:25

Well, look, this is an issue that I'm aware of, the Get It On Time campaign. It's not a condition-specific campaign for one only because, actually, there are a range of other conditions—epilepsy, for example. My younger brother has epilepsy and I know on some of his hospital stays in the English system the non-administration of that has actually led to him having a seizure that would have otherwise been controlled by his medication regime outside of a hospital setting. So, I do recognise the challenges that exist in a range of conditions about having a regular medication regime that continues and is not interrupted by a hospital stay, whether that is for the main condition that those medications are provided for or for an alternative. And there's something here about our improvement programme in pharmacy management and in medication management in any event, both about the administration of medicines in hospitals, but also about not having an unnecessary gap when somebody is actually discharged from hospital as well, so they promptly have any medication that they then require to go back into their own homes. So, I recognise the campaign. There's work being led by the chief pharmacist with health boards and chief pharmacists in each of the health boards because I do recognise the challenge that does exist.

Wel, edrychwch, mae hwn yn fater rwy'n ymwybodol ohono, ymgyrch Get It On Time. Nid yw'n ymgyrch ar gyfer un cyflwr yn benodol oherwydd, mewn gwirionedd, ceir amrywiaeth o gyflyrau eraill—epilepsi, er enghraifft. Mae gan fy mrawd iau epilepsi a gwn, o rai o'i arosiadau yn yr ysbyty yn y system yn Lloegr, fod diffyg gweinyddu ar gyfer y cyflwr hwnnw wedi golygu ei fod wedi cael trawiad a fyddai fel arall wedi cael ei reoli drwy ei drefn feddyginiaethol y tu allan i'r ysbyty. Felly, rwy'n cydnabod yr heriau sydd i'w cael gyda nifer o gyflyrau mewn perthynas â pharhau â threfn feddyginiaethol reolaidd na therfir arni gan arhosiad yn yr ysbyty, boed hynny ar gyfer y prif gyflwr y darperir y meddyginiaethau hynny ar ei gyfer neu rywbeth gwahanol. Ac mae rhywbeth yn hyn o beth sy'n ymwneud â'n rhaglen wella ar gyfer rheoli fferylliaeth a rheoli meddyginiaethau beth bynnag, mewn perthynas â gweinyddu meddyginiaethau mewn ysbytai, ond hefyd o ran sicrhau nad oes bwlch diangen pan gaiff rhywun ei ryddhau o'r ysbyty, er mwyn sicrhau bod ganddynt unrhyw feddyginiaeth y mae arnynt ei hangen mewn pryd i ddychwelyd i'w cartrefi eu hunain. Felly, rwy'n gyfarwydd â'r ymgyrch. Mae'r prif fferyllydd yn arwain gwaith gyda'r byrddau iechyd a'r prif fferyllwyr ym mhob un o'r byrddau iechyd gan fy mod yn cydnabod bod hyn yn her.

Well, I'm pleased to hear you say that, and, of course, the parliamentary review really recommended—well, had two key thrusts. The first was that we want the general public to begin to take more responsibility for their own health and to manage themselves in a more appropriate way, and the second thrust was that we want people to go into hospital less often, and when they're there to get out of there far more quickly, and we do have situations where people with conditions such as Parkinson's may end up staying in hospital through no fault of their own but because those regimes don't tie together.

I've witnessed first hand from my time in hospital that, actually, hospital staff can get really bowed under with all sorts of other pressures and, so, the drugs trolley doesn't quite make it down the corridor and so on and so forth. So, I really would like to ask you again to have a good look at this because we can't say on the one hand, 'Take more responsibility'—. Some people have had conditions such as Parkinson's—and, as you say, it's not the only one—for years and years and years, and they know what they need and they know when they need it. I appreciate that if you're in hospital for something entirely different there may be contraindications and so on—one always has to be really careful—but I think we can rely on the general public when they have something like this, when they will know only too well what suits them, because of course, as you will know, every individual with conditions such as Parkinson's will have a different reaction to it, will have a different set of meds, and will certainly have a different timescale. So, will you please undertake to look at this really clearly, so that we can say to people, 'We are asking you to take responsibility, we do trust you'? Above all, it's to keep them better in hospital, so that, hopefully, they can get out better from whatever reason they've gone in there.

Wel, rwy'n falch o'ch clywed yn dweud hynny, ac wrth gwrs, roedd yr adolygiad seneddol yn argymell yn gryf—wel, roedd yn pwysleisio dau beth allweddol. Y cyntaf oedd ein bod yn awyddus i'r cyhoedd ddechrau cymryd mwy o gyfrifoldeb am eu hiechyd eu hunain ac i reoli eu hunain mewn ffordd fwy priodol, a'r ail beth oedd bod arnom eisiau i bobl fynd i'r ysbyty yn llai aml, a phan fyddant yno, i ddod oddi yno yn gynt o lawer, ac mae gennym sefyllfaoedd lle y gall pobl sydd â chyflyrau megis clefyd Parkinson fod yn aros yn yr ysbyty heb unrhyw fai arnynt hwy ond oherwydd nad yw'r trefniadau hynny'n clymu gyda'i gilydd.

Rwyf wedi gweld â fy llygaid fy hun yn ystod fy nghyfnod yn yr ysbyty y gall staff ysbytai gael eu claddu gan bob math o bwysau arall, ac felly, nid yw'r troli cyffuriau yn cyrraedd pen arall y coridor ac yn y blaen. Felly, hoffwn ofyn unwaith eto i chi archwilio hyn yn ofalus gan na allwn ddweud ar y naill law, 'Ysgwyddwch fwy o gyfrifoldeb'—. Mae rhai pobl wedi byw â chyflyrau megis clefyd Parkinson—ac fel y dywedwch, nid hwnnw yw'r unig un—ers blynyddoedd lawer, ac maent yn gwybod beth sydd ei angen arnynt ac maent yn gwybod pryd y bydd arnynt ei angen. Rwy'n deall, os byddwch yn yr ysbyty am rywbeth hollol wahanol, efallai y bydd gwrtharwyddion ac ati—mae'n rhaid bod yn ofalus iawn bob amser—ond credaf y gallwn ddibynnu ar y cyhoedd pan fyddant yn dioddef o rywbeth fel hyn, pan fyddant yn gwbl ymwybodol o'r hyn sy'n addas ar eu cyfer hwy, oherwydd wrth gwrs, fel y gwyddoch, bydd pob unigolyn sydd â chyflwr fel clefyd Parkinson yn ymateb iddo mewn ffordd wahanol, bydd ganddynt setiau gwahanol o feddyginiaethau, ac yn sicr, bydd ganddynt amserlenni gwahanol. Felly, os gwelwch yn dda, a wnewch chi ymrwymo i archwilio hyn yn ofalus iawn, fel y gallwn ddweud wrth bobl, 'Rydym yn gofyn i chi ysgwyddo cyfrifoldeb, ac rydym yn ymddiried ynoch'? Yn anad dim, mae'n ymwneud â'u cadw'n well yn yr ysbyty, fel y gallant fynd oddi yno, gobeithio, wedi gwella o beth bynnag a achosodd iddynt fynd yno.

I recognise entirely the point about people taking more responsibility for their own healthcare, but I actually think that the bigger gain to be made on that is how people take their medication in the community and how we enable that to happen. Within a hospital setting, it really is about how the health service make sure that is enabled properly. Some people don't have their own medication, it's often taken away at the point of entry. You need to make sure that their medication is provided on a regular basis so it can be—

Rwy'n llwyr gydnabod y pwynt ynglŷn â phobl yn cymryd mwy o gyfrifoldeb am eu gofal iechyd eu hunain, ond mewn gwirionedd, credaf fod y budd mwyaf y gellir ei gael o hynny yn ymwneud â sut y mae pobl yn cymryd eu meddyginiaeth yn y gymuned a sut rydym yn galluogi hynny i ddigwydd. Mewn lleoliad ysbyty, mae'n ymwneud â sut y mae'r gwasanaeth iechyd yn sicrhau bod hynny'n cael ei alluogi'n briodol. Ni fydd gan rai pobl eu meddyginiaethau eu hunain, yn aml caiff ei gymryd oddi wrthynt pan fyddant yn cyrraedd. Mae'n rhaid sicrhau bod eu meddyginiaeth yn cael ei ddarparu'n rheolaidd fel y gellir ei—

But it's not, and that's my point.

Ond nid yw hynny'n digwydd, a dyna fy mhwynt.

—so it can be administered, and that is a challenge for us. There's also something about how we shift some of the work.

So, part of our challenge in the hospital pharmacy service is actually that some of that work need not necessarily take place there, and that'll provide them with a greater length of time to do what they really do need to do, and only they can do for hospital-based patients. So, the link between the hospital pharmacy service and community pharmacy really does matter and I think there's more gain to be made from community pharmacies taking on additional duties in the future to make it easier for people to get out and to support people in administering successfully their own medication regimes, as well as providing more time for their hospital-based colleagues to do their job properly, in addition with other staff in a hospital system. 

—fel y gellir ei gweinyddu, ac mae hynny'n her i ni. Mae a wnelo hefyd â sut rydym yn symud rhywfaint o'r gwaith.

Felly, rhan o'r her i ni yn y gwasanaeth fferylliaeth ysbyty yw nad oes angen i beth o'r gwaith ddigwydd yn y lleoliad hwnnw o reidrwydd, a bydd hynny'n rhoi mwy o amser iddynt wneud yr hyn y mae gwir angen iddynt ei wneud, yr hyn na all neb ond hwy ei wneud i gleifion mewn ysbytai. Felly, mae'r cysylltiad rhwng gwasanaeth fferylliaeth ysbyty a fferylliaeth gymunedol yn wirioneddol bwysig a chredaf fod mwy o fudd i'w gael os yw fferyllfeydd cymunedol yn ymgymryd â dyletswyddau ychwanegol yn y dyfodol i'w gwneud yn haws i bobl fynd allan i gynorthwyo pobl i gyflawni eu trefniadau meddyginiaethol eu hunain yn llwyddiannus, yn ogystal â rhoi mwy o amser i'w cydweithwyr yn yr ysbytai wneud eu gwaith yn iawn, yn ychwanegol at staff eraill mewn system ysbyty.

Thank you. UKIP spokesperson, Caroline Jones.

Diolch. Llefarydd UKIP, Caroline Jones.

14:30

Diolch, Dirprwy Lywydd. Minister, we have discussed previously the case of my constituent, Paul Davies, the Paralympian who was facing the real prospect of missing Tokyo 2020 due to a lack of social care. Minister, with your help, I'm pleased to say that Paul Davies now has the support he needs in order to train for the Tokyo Paralympics. So, Minister, will you join me in wishing Paul Davies every success in his endeavours and in hoping that he can bring back a gold medal for Wales?

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, rydym eisoes wedi trafod achos fy etholwr, Paul Davies, y Paralympiad a oedd yn wynebu'r posibilrwydd o fethu Tokyo 2020 oherwydd diffyg gofal cymdeithasol. Weinidog, gyda'ch cymorth chi, rwy'n falch o ddweud bellach fod gan Paul Davies y gefnogaeth sydd ei hangen arno er mwyn hyfforddi ar gyfer Gemau Paralympaidd Tokyo. Felly, Weinidog, a wnewch chi ymuno â mi i ddymuno pob lwc i Paul Davies gyda'i ymdrechion a gobeithio y gall ddod â medal aur yn ôl i Gymru?

Absolutely. And I think everybody here would join you, Caroline, in wishing Paul the very, very best. In some ways, I can say he is a local boy, a local man, in my neck of the woods, slightly out of my constituency. But we're delighted that the local authority and the local health board have come together, very much, I have to say, based on the idea that we say regularly here within the Assembly—that the Cabinet Secretary and I say—that it should be focused on the outcomes of the individual, not simply on care, but on independent living. And that independent living includes the ability to pursue activities and hobbies and interests—it's more than simply care. But I'm delighted that with the highlighting of the issue, Caroline, that you and others brought to it—I think you overstate my role in this entirely, I have to say, but I'm delighted that, on the ground, locally, they've managed to find a solution that will enable him to go forward and compete. I understand from my officials that they've been able to appoint two personal assistants now, which will mean that he can pursue, and, we all hope, fulfill, his dreams and ambitions.

Yn sicr. A chredaf y byddai pawb yma yn ymuno â chi, Caroline, i ddymuno pob lwc i Paul. Mewn rhai ffyrdd, gallaf ddweud ei fod yn fachgen lleol, yn ddyn lleol, yn fy ardal i, fymryn y tu allan i fy etholaeth. Ond rydym wrth ein bodd fod yr awdurdod lleol a'r bwrdd iechyd lleol wedi dod ynghyd, i raddau helaeth, mae'n rhaid imi ddweud, ar sail y syniad a grybwyllir gennym yn rheolaidd yma yn y Cynulliad—gan Ysgrifennydd y Cabinet a minnau—y dylid canolbwyntio ar ganlyniadau i'r unigolyn, nid ar ofal yn unig, ond ar fyw'n annibynnol. Ac mae byw'n annibynnol yn cynnwys y gallu i ymgymryd â gweithgareddau a hobïau a diddordebau—mae'n ymwneud â mwy na gofal yn unig. Ond rwy'n falch, drwy dynnu sylw at y mater, Caroline, eich bod chi ac eraill wedi sicrhau—credaf eich bod yn gorbwysleisio fy rôl yn hyn o beth, mae'n rhaid imi ddweud, ond rwyf wrth fy modd eu bod, ar lawr gwlad, yn lleol, wedi llwyddo i sicrhau ateb a fydd yn galluogi iddo fynd ati i gystadlu. Deallaf gan fy swyddogion eu bod bellach wedi gallu penodi dau gynorthwyydd personol, a fydd yn golygu y gall ddilyn ei freuddwydion a'i ddyheadau, ac mae pob un ohonom yn gobeithio hefyd y gall eu gwireddu.

Yes. Thank you, Minister. We were able to get a very satisfactory outcome in Paul's case. But what about those who don't have their Assembly Member fighting their corner? Minister, what is the Welsh Government doing to ensure that every single disabled person in Wales is able to pursue their goals, their dreams, unhindered by their disability?

Yn sicr. Diolch, Weinidog. Llwyddasom i sicrhau canlyniad boddhaol iawn yn achos Paul. Ond beth am y rheini nad oes ganddynt eu Haelod Cynulliad i ymladd drostynt? Weinidog, beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod pob unigolyn anabl yng Nghymru yn gallu cyflawni eu huchelgeisiau, eu breuddwydion, heb gael eu rhwystro gan eu hanabledd?

Entirely. And, Caroline, if I can reiterate my earlier comments, which would be that the statutory framework in Wales is very different from across the border in England; it is very much—with the support of Members here, who took the legislation through—based on a person-centred approach, where that person should co-determine their package of support for independent living. It's not to be done to them, but it's to be done with them. It should be based on the outcomes for that individual to improve their quality of life and their ability—as we all take for granted—to do what we want and to socialise and to engage in wider society. There is also, of course, the statutory right to advocacy, either informal advocacy, or, failing that, a more formal type of advocacy, and so on and so forth. I think the challenge that local authorities and health boards and others face is the financial constraints they operate in. But that shouldn't stop them focusing on that approach of working with the individual, with their needs, to determine how they can best support independent living and a quality of life that we all take for granted, and so should they.

Yn hollol. A Caroline, os caf ailadrodd fy sylwadau cynharach, sef bod y fframwaith statudol yng Nghymru yn wahanol iawn i'r hyn a geir dros y ffin yn Lloegr; mae'n seiliedig i raddau helaeth—gyda chefnogaeth yr Aelodau yma, a sicrhaodd fod y ddeddfwriaeth yn cael ei phasio—ar ddull sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn, lle dylai'r unigolyn hwnnw benderfynu ar y cyd ar eu pecyn cymorth ar gyfer byw'n annibynnol. Ni ddylid gwneud hyn ar eu cyfer, ond yn hytrach gyda hwy. Dylai fod yn seiliedig ar y canlyniadau i'r unigolyn er mwyn gwella ansawdd eu bywyd a'u gallu—fel y mae pob un ohonom yn ei gymryd yn ganiataol—i wneud yr hyn a fynnwn ac i gymdeithasu ac i fod yn rhan o'r gymdeithas ehangach. Hefyd, ceir hawl statudol i eiriolaeth, wrth gwrs, naill ai eiriolaeth anffurfiol, neu yn niffyg hynny, eiriolaeth fwy ffurfiol, ac yn y blaen. Credaf mai'r her a wynebir gan awdurdodau lleol a byrddau iechyd ac eraill yw'r cyfyngiadau ariannol y maent yn gweithredu ynddynt. Ond ni ddylai hynny eu hatal rhag canolbwyntio ar y dull hwnnw o weithio gyda'r unigolyn, gyda'u hanghenion, er mwyn pennu'r ffordd orau o gefnogi byw'n annibynnol ac ansawdd bywyd y mae pob un ohonom yn ei gymryd yn ganiataol, a dylent hwythau allu ei gymryd yn ganiataol hefyd.

Thank you once again for that answer, Minister. Our future Paralympians are relying upon their carers—paid and unpaid—to support them while they concentrate upon winning the medals. But who supports the carers? Minister, sadly, we know that two thirds of unpaid carers have not been offered or requested a needs assessment, and three quarters of those same carers say they do not get any support from their GP. So, what is the Government doing to ensure that carers' needs are assessed? Thank you.

Diolch eto am eich ateb, Weinidog. Mae Paralympiaid y dyfodol yn dibynnu ar eu gofalwyr—rhai cyflogedig a di-dâl—i'w cefnogi wrth iddynt hwy ganolbwyntio ar ennill y medalau. Ond pwy sy'n cefnogi'r gofalwyr? Weinidog, yn anffodus, gwyddom nad yw dwy ran o dair o ofalwyr di-dâl wedi cael cynnig neu wedi gwneud cais am asesiad o anghenion, ac mae tri chwarter y gofalwyr hynny yn dweud nad ydynt yn cael unrhyw gymorth gan eu meddygon teulu. Felly, beth y mae'r Llywodraeth yn ei wneud i sicrhau bod anghenion gofalwyr yn cael eu hasesu? Diolch.

Thank you for that question. Colleagues may be interested to know that we convened the first formal meeting of the ministerial advisory group on carers today. I met them in the centre of Cardiff. All the relevant stakeholders, from a wide range of organisations, are there. And, in a similar way to the work that's been taken forward by our colleague here, David Melding, on the ministerial action group for looked-after children, which has provided such good results and work streams that have led to positive outcomes, we are very hopeful that the ministerial advisory group on carers will do the same. It is supported as well by an ancillary group, which is actually to represent the wider voice of carers. We can't fit everybody around that top table, but we have statutory providers, we have carers' organisations, older people's organisations, younger people's organisations. They can't all fit around the table—it's a very focused, targeted group—but, outside of that, there's an ancillary group that also gives those people who want to contribute their voices as carers into it as well—. And that will focus on issues such as how we support them—how we support carers with life beyond caring, so they're not defined entirely as carers and nothing else, because many carers want to work, to engage wider in society and so on. It is based on the identification of carers and the work we're doing with GP surgeries, with pharmacies, in schools with the schools toolkit, and it is also focused on the additional support, including flexible respite support, that we can give for carers going forward. This is a journey that we're on, not an end product, because we have to keep on improving the outcomes. But the £8.1 billion value of carers—the massive army of carers that are out there—it's not just their monetary value but it's also measured in compassion and the love that they provide, and I hope this ministerial advisory group will give me the direction of travel we need in Government and here in this Assembly to improve the lives of carers. 

Diolch am eich cwestiwn. Efallai yr hoffai fy nghyd-Aelodau wybod bod ein bod wedi cynnull cyfarfod ffurfiol cyntaf grŵp cynghori’r Gweinidog ar ofalwyr heddiw. Cyfarfûm â hwy yng nghanol Caerdydd. Mae'r holl randdeiliaid perthnasol yno, o amrywiaeth eang o sefydliadau. Ac mewn ffordd debyg i'r gwaith a wneir gan ein cyd-Aelod yma, David Melding, ar y grŵp gweithredu gweinidogol dros blant sy'n derbyn gofal, sydd wedi darparu canlyniadau a ffrydiau gwaith mor dda sydd wedi arwain at ganlyniadau cadarnhaol, rydym yn obeithiol iawn y bydd grŵp cynghori'r Gweinidog ar ofalwyr yn gwneud yr un peth. Fe'i cefnogir hefyd gan grŵp ategol, gyda'r bwriad o gynrychioli llais ehangach gofalwyr. Ni allwn ffitio pawb o gwmpas y bwrdd hwnnw, ond mae gennym ddarparwyr statudol, mae gennym sefydliadau gofalwyr, sefydliadau pobl hŷn, sefydliadau pobl iau. Ni all pob un ohonynt ffitio o gwmpas y bwrdd—mae'n grŵp sy'n meddu ar ffocws a thargedau pendant iawn—ond y tu hwnt i hynny, ceir grŵp ategol sydd hefyd yn rhoi llais i'r bobl sydd am gael eu clywed fel gofalwyr yn rhan ohono hefyd—. A bydd yn canolbwyntio ar faterion megis sut rydym yn eu cefnogi—sut rydym yn cefnogi gofalwyr â bywyd y tu hwnt i ofalu, fel nad ydynt yn cael eu diffinio fel gofalwyr a dim arall, gan fod llawer o ofalwyr yn awyddus i weithio, i gymryd rhan ehangach yn y gymdeithas ac ati. Mae hyn yn seiliedig ar sut rydym yn nodi gofalwyr a'r gwaith a wnawn gyda meddygfeydd meddygon teulu, gyda fferyllfeydd, mewn ysgolion gyda'r pecyn cymorth i ysgolion, ac mae hefyd yn canolbwyntio ar y cymorth ychwanegol, gan gynnwys cymorth seibiant hyblyg, y gallwn ei roi i ofalwyr yn y dyfodol. Mae hon yn daith rydym arni, nid cynnyrch terfynol, oherwydd mae'n rhaid inni barhau i wella'r canlyniadau. Ond o ran y gwerth o £8.1 biliwn sydd i ofalwyr—y fyddin enfawr o ofalwyr sydd ar gael—nid yw'n ymwneud yn unig â'u gwerth ariannol, ond caiff ei fesur hefyd mewn tosturi a thrwy'r cariad a roddant, a gobeithio y bydd grŵp cynghori'r Gweinidog ar hyn yn rhoi'r cyfeiriad teithio sydd ei angen arnom yn y Llywodraeth ac yma yn y Cynulliad ar gyfer gwella bywydau gofalwyr.

14:35

Thank you. Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth.

Diolch. Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Now, Cabinet Secretary, I met this morning with a group concerned with Barrett's oesophagus, which is a condition that, left untreated, can lead to cancer. But it's possible to use a treatment called radio frequency ablation to treat this, before it leads to cancer. In fact, it is clinically proven and its cost benefits are very, very clear. But Wales doesn't have this service, so patients have to go to England. Now, costs for providing treatment in England, paid for by the Welsh NHS, have increased dramatically in the past year—increased by something like 150 per cent. So, the lack of access to this technology in Wales is costing the NHS here more and more. Can you tell me what the barrier is to preventing that service being provided in Wales? And can you report back to me and the Assembly on work being done to introduce RFA treatment in Wales as quickly as possible? 

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Nawr, Ysgrifennydd y Cabinet, cyfarfûm y bore yma gyda grŵp a fynegodd bryder ynglŷn ag oesoffagws Barrett, sef cyflwr a all arwain at ganser os nad yw'n cael ei drin. Ond mae modd defnyddio triniaeth o'r enw abladiad radio-amledd i drin y cyflwr cyn iddo arwain at ganser. Mewn gwirionedd, fe'i profwyd yn glinigol ac mae manteision y driniaeth o ran cost yn glir iawn. Ond nid yw'r gwasanaeth hwn ar gael yng Nghymru, felly mae'n rhaid i gleifion fynd i Loegr. Nawr, mae costau darparu triniaeth yn Lloegr, a delir gan y GIG yng Nghymru, wedi cynyddu'n sylweddol dros y flwyddyn ddiwethaf—cynnydd o tua 150 y cant. Felly, mae diffyg mynediad at y dechnoleg hon yng Nghymru yn costio mwy a mwy i'r GIG yma. A allwch ddweud wrthyf beth yw'r rhwystr sy'n atal y gwasanaeth hwnnw rhag cael ei ddarparu yng Nghymru? Ac a allwch roi gwybod i mi a'r Cynulliad am y gwaith sy'n mynd rhagddo ar ddarparu triniaeth abladiad radio-amledd yng Nghymru cyn gynted â phosibl?

Yes, I'm happy to respond on this. I've actually had direct correspondence from one of my constituents on this matter, as indeed from a wider interest group, and, coincidentally, this Saturday, in Margam, I had the pleasure of meeting people from the Bangladeshi Gastroenterology Association. I also met the president of the British Gastroenterology Association, who said he was imminently due to write to me on this very issue. Because I do recognise that there is a NICE recommended treatment available that we currently commission over our border, in particular in south Wales. We do now think that we could and should be able to provide the service here in Wales. Cardiff and Vale University Local Health Board are leading work on that to provide that service. I'll be happy to provide an update to Members in the future on where that is to be clearer about the timescales for doing so, but I do expect us to make that treatment properly available, as the evidence suggests, and to make it available here in Wales, as opposed to continuing to have to commission a service across our border. 

Gallaf, rwy'n falch o ymateb i hyn. Mewn gwirionedd, rwyf wedi cael gohebiaeth uniongyrchol gan un o fy etholwyr ar y mater hwn, a chan grŵp buddiant ehangach, a thrwy gyd-ddigwyddiad, ddydd Sadwrn, ym Margam, cefais y pleser o gyfarfod â phobl o Gymdeithas Gastroenteroleg Bangladesh. Cyfarfûm hefyd â llywydd Cymdeithas Gastroenteroleg Prydain, a ddywedodd ei fod yn bwriadu ysgrifennu ataf ynglŷn â'r mater penodol hwn cyn bo hir. Oherwydd rwy'n cydnabod bod triniaeth a argymhellir gan y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal ar gael a'n bod yn ei chomisiynu dros y ffin ar hyn o bryd, yn enwedig yn ne Cymru. Credwn bellach y gallem ac y dylem allu darparu'r gwasanaeth yma yng Nghymru. Mae Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Caerdydd a'r Fro yn arwain y gwaith ar hynny er mwyn darparu'r gwasanaeth hwnnw. Rwy'n fwy na pharod i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau yn y dyfodol ynglŷn â lle y gall fod yn fwy eglur ynglŷn â'r amserlenni ar gyfer gwneud hynny, ond rwy'n disgwyl y gall y driniaeth honno fod ar gael yn briodol, fel yr awgryma'r dystiolaeth, ac i sicrhau ei bod ar gael yma yng Nghymru, yn hytrach na pharhau i orfod comisiynu gwasanaeth dros y ffin.

Yes, that's positive. I look forward to that update.

Turning to another issue linked to the slow pace of the introduction of new technologies, the use of multiparametric MRI in the diagnosis of prostate cancer, you will be aware—very aware—that the clinical consensus is that this is a game changer, a real game changer, in the diagnosis of prostate cancer. But only two health boards in Wales are providing mpMRI to a high enough standard to avoid the need for biopsy. The result is that many men have chosen—have been forced, in effect—to pay upwards of £900 for private mpMRI scans.

Now, when asked about this before, you said that you were waiting for updated guidelines from NICE, but they won't be published until April next year, and at the same time England and Scotland have introduced this generally. Now, why is it in cases where I suspect you know really that the conclusions of NICE will be to propose pressing forward with this, and where other NHS services in the UK are using new technologies—why is it that you're content for Welsh patients to wait until the judgment and then wait for the implementation period?  

Ydy, mae hynny'n gadarnhaol. Edrychaf ymlaen at gael y wybodaeth ddiweddaraf.

Gan droi at fater arall sy'n ymwneud ag arafwch y broses o gyflwyno technolegau newydd, sef y defnydd o MRI amlbarametrig i wneud diagnosis o ganser y prostad, fe fyddwch yn gwybod—yn gwybod yn iawn—mai'r consensws clinigol yw bod hyn yn newid go iawn yn y broses o wneud diagnosis o ganser y prostad. Ond dau fwrdd iechyd yng Nghymru yn unig sy'n darparu mpMRI o safon ddigon uchel i osgoi'r angen am fiopsi. Y canlyniad yw bod llawer o ddynion wedi dewis—wedi cael eu gorfodi, i bob pwrpas—i dalu £900 a mwy am sganiau mpMRI preifat.

Nawr, pan ofynnwyd i chi am hyn o'r blaen, fe ddywedoch eich bod yn aros am y canllawiau diweddaraf gan y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal, ond ni fyddant yn cael eu cyhoeddi tan fis Ebrill y flwyddyn nesaf, ac ar yr un pryd, mae Lloegr a'r Alban wedi cyflwyno hyn ar sail gyffredinol. Nawr, mewn achosion lle rwy'n amau eich bod yn gwybod, a dweud y gwir, mai casgliad y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal fydd argymell bwrw ymlaen â hyn, a lle mae gwasanaethau eraill y GIG yn y DU yn defnyddio technolegau newydd—pam eich bod yn fodlon i gleifion yng Nghymru aros tan y dyfarniad ac i aros wedyn iddo gael ei weithredu?

Well, I don't share his summary of the position. In particular, the very clear advice I've had is that this service is not available consistently in England. I'm not aware of the position in Scotland, but this is not available in every part of the NHS in England, and we don't yet have a clinical consensus. There are a number of advocates who do say that it is a game changer; that is not yet the clinical consensus view. That can either come from NICE guidance or it could come from the Welsh urology board, who are now examining the issue. If the Welsh urology board give us advice, that would then draw on the basis for a clinical consensus and we could have a service that is then planned and delivered across the country, as opposed to the current pathfinders in two of the health boards, which, of course, are adding to our evidence base. So, I want to see the issue resolved so we do understand if there is clinical consensus. Then, as I've said on a regular number of occasions, if the evidence and the advice changes, I would expect our healthcare system to act on the very best available evidence and advice to us.

Wel, nid wyf yn cytuno â'i grynodeb o'r sefyllfa. Yn benodol, y cyngor clir iawn rwyf wedi'i gael yw nad yw'r gwasanaeth hwn ar gael yn gyson yn Lloegr. Nid wyf yn ymwybodol o'r sefyllfa yn yr Alban, ond nid yw ar gael ym mhob rhan o'r GIG yn Lloegr, ac nid oes gennym gonsensws clinigol eto. Dywed nifer o gefnogwyr ei fod yn newid sylweddol; nid dyna yw safbwynt y consensws clinigol eto. Gall hynny ddod naill ai yn sgil arweiniad y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal neu gallai ddod gan fwrdd wroleg Cymru, sy'n archwilio'r mater ar hyn o bryd. Pe bai bwrdd wroleg Cymru yn rhoi cyngor inni, byddai hynny wedyn yn pwyso ar y sail dros gonsensws clinigol a gallem gael gwasanaeth sy'n cael ei gynllunio a'i ddarparu ledled y wlad, yn hytrach na'r cynlluniau braenaru sydd ar waith ar hyn o bryd mewn dau o'r byrddau iechyd, sydd, wrth gwrs, yn ychwanegu at ein sylfaen dystiolaeth. Felly, hoffwn weld y mater yn cael ei ddatrys fel y gallwn ddeall a oes consensws clinigol. Yna, fel rwyf wedi'i ddweud ar sawl achlysur, os bydd y dystiolaeth a'r cyngor yn newid, buaswn yn disgwyl i'n system gofal iechyd weithredu yn unol â'r dystiolaeth a'r cyngor gorau sydd ar gael i ni.

14:40

All the evidence I've seen suggests that we already know what we need to know—that this is a potentially life-saving procedure. 

Now, the recent parliamentary review emphasised the role that new technologies can play in providing treatment closer to home, with the emphasis on preventative health through earlier diagnosis. Both of those examples that I've given today are cases where our NHS, I believe, should be far more proactive in adopting new technology to achieve these ends. Waiting for NICE, which has a lengthy workload and can't possibly remain up to date with everything, is going to become a bigger problem over time. So, will you look, therefore, at reassessing the approach your Government is taking to the earliest possible introduction of technology to ensure that treatment in Wales can remain or be at the cutting edge, and that patients in Wales get the very best treatment possible?

Mae'r holl dystiolaeth rwyf wedi'i gweld yn awgrymu ein bod eisoes yn gwybod yr hyn sydd angen inni wybod—fod hon yn driniaeth a allai achub bywydau.

Nawr, roedd yr adolygiad seneddol diweddar yn pwysleisio'r rôl y gall technolegau newydd ei chwarae wrth ddarparu triniaeth yn nes at adref, gyda'r pwyslais ar iechyd ataliol drwy ddiagnosis cynharach. Mae'r ddwy enghraifft a roddais heddiw yn achosion lle y dylai ein GIG, yn fy marn i, fod yn llawer mwy rhagweithiol wrth fabwysiadu technoleg newydd i gyflawni'r dibenion hyn. Bydd aros am y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal, a'u llwyth gwaith enfawr sy'n golygu nad oes modd iddynt ddal i fyny â phopeth, yn dod yn fwy o broblem dros amser. Felly, a wnewch chi ystyried ailasesu ymagwedd eich Llywodraeth tuag at gyflwyno technoleg cyn gynted â phosibl er mwyn sicrhau y gall triniaethau yng Nghymru barhau neu fod ar flaen y gad, a bod cleifion yng Nghymru yn cael y driniaeth orau sy'n bosibl?

We've actually got Health Technology Wales to do just that, Deputy Presiding Officer, in the same way we have the All Wales Medicines Strategy Group to allow us to have faster access to, actually, properly appraising new medicines as well. So, we do have a process that is available to us on new technology as opposed to new medicine. And, with respect, the clinical consensus that we could get on the mpMRI could be delivered in the here and now by the Welsh urology board if they provided that advice to us. If they provided that clinical consensus, we'd have a different place to act.

It's fine for politicians to be persuaded about what they think is right, but, actually, I think to run this significant public service we do need to have proper clinical consensus on the appropriate way forward. We have means to do that already, but I'm always interested if we can improve the way in which we make those choices, because part of my regular frustration—and it is borne out by the parliamentary review and the plan we have—is that changing the way our healthcare system delivers and improves is far too slow. So, that is why the twin aims are to have pace and scale in the change and transformation that we all recognise needs to take place.

Mae gennym Technoleg Iechyd Cymru er mwyn gwneud yn union hynny, Ddirprwy Lywydd, yn yr un modd ag y mae gennym Grŵp Strategaeth Feddyginiaethau Cymru i'n caniatáu i gael mynediad cyflymach at y broses o arfarnu meddyginiaethau newydd hefyd. Felly, mae gennym broses ar gael inni mewn perthynas â thechnoleg newydd, yn hytrach na meddyginiaethau newydd. A chyda phob parch, gallai bwrdd wroleg Cymru sicrhau consensws clinigol ar yr mpMRI yn awr pe baent yn darparu'r cyngor hwnnw i ni. Pe baent yn darparu'r consensws clinigol hwnnw, byddai gennym le gwahanol i weithredu.

Mae'n iawn i wleidyddion gael eu perswadio ynglŷn â'r hyn y credant sy'n iawn, ond mewn gwirionedd, credaf fod arnom angen consensws clinigol priodol ar y ffordd ymlaen er mwyn cynnal y gwasanaeth cyhoeddus sylweddol hwn. Mae gennym ffordd o wneud hynny eisoes, ond mae gennyf bob amser ddiddordeb mewn gweld a allwn wella'r ffordd rydym yn gwneud y dewisiadau hynny, gan mai rhan o fy rhwystredigaeth reolaidd—ac fe'i hategir gan yr adolygiad seneddol a'r cynllun sydd gennym—yw bod y broses o newid y ffordd y mae ein system gofal iechyd yn cyflawni ac yn gwella yn rhy araf o lawer. Felly, dyna pam mai'r nod deublyg yw sicrhau cyflymder a maint y newid a'r trawsnewid y mae pob un ohonom yn cydnabod sydd ei angen.

Gwasanaethau Iechyd yn Sir Drefaldwyn
Health Services in Montgomeryshire

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am wasanaethau iechyd yn Sir Drefaldwyn? OAQ52401

4. Will the Cabinet Secretary make a statement on health services in Montgomeryshire? OAQ52401

Thank you for the question. Health services in Montgomeryshire are provided by a dedicated team of staff who are committed to providing high-quality care to and for their local population as close to home as possible.

Diolch am y cwestiwn. Darperir gwasanaethau iechyd yn Sir Drefaldwyn gan dîm ymroddedig o staff sydd wedi ymrwymo i ddarparu gofal o ansawdd uchel ar gyfer eu poblogaeth leol mor agos i'r cartref â phosibl.

Thank you, Cabinet Secretary. I agree that they are dedicated staff working within Montgomeryshire. Major changes in neighbouring health boards in Shropshire and in Hywel Dda Local Health Board will all result in some services moving further away from the people of Montgomeryshire. I know you visited Welshpool recently, and I know that, as I understand it, you're due to visit Llanidloes soon. Can I ask what steps you're taking to address this by providing community-based health services to serve the people of my constituency?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n cytuno bod y staff sy'n gweithio yn Sir Drefaldwyn yn ymroddedig iawn. Bydd newidiadau mawr mewn byrddau iechyd cyfagos yn swydd Amwythig ac ym Mwrdd Iechyd Lleol Hywel Dda yn arwain at symud rhai gwasanaethau ymhellach oddi wrth bobl Sir Drefaldwyn. Gwn ichi ymweld â'r Trallwng yn ddiweddar, a gwn, yn ôl yr hyn a ddeallaf, y byddwch yn ymweld â Llanidloes cyn bo hir. A gaf fi ofyn pa gamau rydych yn eu cymryd i fynd i'r afael â hyn drwy ddarparu gwasanaethau iechyd yn y gymuned i wasanaethu pobl fy etholaeth?

Yes, I think that Powys Teaching Local Health Board have been particularly forward looking, not just in their partnership with the council, but the way in which they are looking to develop facilities to provide as much care within the county as possible, as well as, of course, commissioning care from other providers within Wales and on the English side of the border.

I recognise that the Future Fit consultation is a matter of some concern, both here and indeed in England, and so I'd encourage residents of Montgomeryshire, and indeed Brecon and Radnorshire, to get involved in the consultation that is taking place. Powys health board have a range of public events to try and promote the consultation and encourage people to take part. I actually think that Powys have been a good partner with other health boards in making clear that the needs of Powys patients are understood, and they will need to consider and reconsider where the evidence is about the best place for Powys residents to receive healthcare—whether that is local healthcare or indeed hospital-based care. But I really do think that Powys have a good story to tell about providing a wide range of community services, wanting to provide as much care within the community as possible, and, in many respects, the rest of Wales needs to look at Powys and understand how it could be more like Powys in delivering local healthcare.

Credaf fod Bwrdd Iechyd Lleol Addysgu Powys wedi bod yn arbennig o flaengar, nid yn unig o ran eu partneriaeth gyda'r cyngor, ond o ran y ffordd y maent yn ceisio datblygu cyfleusterau i ddarparu cymaint o ofal â phosibl o fewn y sir, yn ogystal, wrth gwrs, â chomisiynu gofal gan ddarparwyr eraill yng Nghymru a dros y ffin yn Lloegr.

Rwy'n cydnabod bod ymgynghoriad Future Fit yn peri cryn bryder, yma ac yn Lloegr yn wir, ac felly buaswn yn annog trigolion Sir Drefaldwyn, a thrigolion Brycheiniog a Sir Faesyfed yn wir, i gymryd rhan yn yr ymgynghoriad sydd ar waith. Mae bwrdd iechyd Powys yn cynnal amrywiaeth o ddigwyddiadau cyhoeddus i geisio hyrwyddo'r ymgynghoriad ac i annog pobl i gymryd rhan. Credaf fod Powys wedi bod yn bartner da i fyrddau iechyd eraill drwy ei gwneud yn glir eu bod yn deall anghenion cleifion Powys, a bydd angen iddynt ystyried ac ailystyried ble mae'r dystiolaeth ynglŷn â'r lle gorau i drigolion Powys gael gofal iechyd—boed yn ofal iechyd lleol neu'n ofal ysbyty. Ond credaf fod gan Bowys stori dda i'w hadrodd am ddarparu ystod eang o wasanaethau cymunedol, a'r awydd i ddarparu cymaint o ofal â phosibl yn y gymuned, ac mewn sawl ffordd, mae angen i weddill Cymru edrych ar Bowys a deall sut y gallent hwy fod yn debycach i Bowys o ran darparu gofal iechyd lleol.

Gwasanaeth Hunaniaeth Rhywedd i Gymru
A Gender Identity Service for Wales

5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ddatblygu gwasanaeth hunaniaeth rhywedd i Gymru? OAQ52424

5. Will the Cabinet Secretary provide an update on the development of a gender identity service for Wales? OAQ52424

Thank you for the question. I feel strongly that transgender people should be able to have their healthcare needs met as close to home as possible. I remain committed to improving transgender care in Wales, both through primary and secondary care. In addition to the improvements that I outlined in my written statement recently, I can confirm that the senior clinician for the Wales gender identity team is now in post.

Diolch am y cwestiwn. Teimlaf yn gryf y dylai pobl drawsryweddol allu diwallu eu hanghenion gofal iechyd mor agos i'w cartrefi â phosibl. Rwy'n parhau i fod yn ymrwymedig i wella gofal i bobl drawsryweddol yng Nghymru, drwy ofal sylfaenol a gofal eilaidd. Yn ychwanegol at y gwelliannau a amlinellwyd yn fy natganiad ysgrifenedig diweddar, gallaf gadarnhau bod yr uwch-glinigydd ar gyfer tîm hunaniaeth rhywedd Cymru bellach yn ei swydd.

Mae'n gwbl annerbyniol fod oedi o 12 mis wedi bod cyn cyflwyno'r gwasanaeth newydd yma ac mae hyn yn creu problemau gydag anghysondeb yn yr wybodaeth sy'n cael ei rhoi i bobl sydd eisiau'r gwasanaeth, gyda rhai yn cael gwybod nad oes gwasanaeth ar gael, tra, mewn gwirionedd, fod y clinig yn Llundain yn parhau ar gael i bobl o Gymru tan fod y gwasanaeth newydd ar ei thraed. A wnewch chi esbonio pam mae yna oedi, ac a wnewch chi sicrhau bod gwybodaeth gywir yn cael ei rhannu efo pobl sy’n holi am wasanaethau hunaniaeth rhywedd yn y cyfnod trosiannol yma?

It is entirely unacceptable that there have been delays of 12 months before introducing this new service, and this creates problems in terms of inconsistency in information provided to people who require this service, with some being told that there is no service available, whilst, in reality, the clinic in London continues to be available to people from Wales until the new service is up and running. Can you explain why there has been this delay, and will you ensure that accurate information is shared with people who ask for gender identity services in this transitional period?

14:45

Yes. This is a real issue of concern to people across Wales, and I am deeply frustrated at the time that it has taken us to date. I would want to see a much swifter rate of progress for the future. Some of that has been about recruiting the right staff in the right place, but frankly, the frustrations, I feel, don't compare to people who have had their healthcare interrupted. That is the point of this. I am significantly unhappy that some people have had their current ways of accessing healthcare within Wales interrupted. There is absolutely no reason for any of the announcements that I have made to be used as a reason to make health services more difficult to access. The improvements that I expect in primary care are frankly no more than any of us expect for ourselves—to have normal primary healthcare needs provided within our local community.

We are reaching a point where we have an answer to provide that local healthcare need on a consistent basis. Nobody should stop treating patients at this point in time in the way they currently access care, and, indeed, the specialist care, we expect more of that to be delivered in Wales in the future, and the senior clinician in the Wales gender team should be able to help make progress on that already. So, I'm unhappy with our lack of progress. I continue to meet people from the transgender community and have correspondence from them and, indeed, our healthcare service will continue to meet with stakeholders and the most important people of course—transgender people themselves.

Ie. Mae hwn yn destun pryder go iawn i bobl ledled Cymru, ac rwy'n rhwystredig iawn oherwydd yr amser y mae hyn wedi'i gymryd i ni hyd yma. Hoffwn weld cynnydd yn digwydd yn gyflymach o lawer yn y dyfodol. Mae rhywfaint o hynny wedi ymwneud â recriwtio'r staff cywir yn y lle cywir, ond a dweud y gwir, nid yw'r rhwystredigaethau, rwy'n teimlo, yn cymharu â rhai'r bobl y tarfwyd ar eu gofal iechyd. Dyna yw pwynt hyn. Rwy'n anhapus iawn ynglŷn â'r modd y tarfwyd ar ffyrdd presennol rhai pobl o gael gofal iechyd yng Nghymru. Nid oes unrhyw reswm o gwbl dros ddefnyddio unrhyw un o'r cyhoeddiadau a wneuthum fel rheswm i wneud gwasanaethau iechyd yn llai hygyrch. Nid yw'r gwelliannau rwy'n eu disgwyl ym maes gofal sylfaenol, a bod yn onest, yn ddim byd mwy nag y mae unrhyw un ohonom yn eu disgwyl ein hunain—cael anghenion gofal iechyd sylfaenol arferol wedi eu darparu o fewn ein cymuned leol.

Rydym yn cyrraedd pwynt lle mae gennym ateb i ddarparu'r angen gofal iechyd lleol hwnnw ar sail gyson. Ni ddylai neb roi'r gorau i drin cleifion yn y ffordd y maent yn cael mynediad at ofal ar hyn o bryd, ac yn wir, y gofal arbenigol, rydym yn disgwyl y bydd mwy o hwnnw'n cael ei ddarparu yng Nghymru yn y dyfodol, a dylai'r uwch-glinigydd yn nhîm rhywedd Cymru allu helpu i wneud cynnydd ar hynny eisoes. Felly, rwy'n anhapus ynglŷn â'n diffyg cynnydd. Rwy'n parhau i gyfarfod â phobl o'r gymuned drawsryweddol a gohebu â hwy ac yn wir, bydd ein gwasanaeth gofal iechyd yn parhau i gyfarfod â rhanddeiliaid a'r bobl bwysicaf wrth gwrs—y bobl drawsryweddol eu hunain.

Cabinet Secretary, the development of the gender identity service for Wales will make it much easier for transgender people to access services and support locally, without the need to travel further afield. Can you say a little bit more about your commitment to setting up a network of GPs with a particular specialism in gender identity to ensure local access? You've touched on this with Siân Gwenllian. It's clearly an important area. Can you say a little bit more about how you would see that operating in practice?

Ysgrifennydd y Cabinet, bydd datblygiad y gwasanaeth hunaniaeth o ran rhywedd ar gyfer Cymru yn ei gwneud yn haws o lawer i bobl drawsryweddol gael mynediad at wasanaethau a chymorth lleol, heb orfod teithio ymhellach i ffwrdd. A allwch chi ddweud ychydig mwy am eich ymrwymiad i sefydlu rhwydwaith o feddygon teulu ag arbenigedd penodol mewn hunaniaeth o ran rhywedd i sicrhau mynediad lleol? Rydych wedi cyffwrdd â hyn yn fras gyda Siân Gwenllian. Yn amlwg, mae'n faes pwysig. A allwch chi ddweud ychydig mwy ynglŷn â sut y byddech yn gweld hwnnw'n gweithredu'n ymarferol?

Yes. We've already agreed funding for somebody to be hosted by Cardiff and Vale health board to respond to the immediate prescribing needs, because that's often the real crunch point, where some GPs don't feel confident in prescribing after a hospital-led service has actually started a course of treatment. We should eventually reach a point where we have a wider network, but the first point will be to ensure that an employed GP, directly employed by the health board, is available to fill the gap that we recognise that currently exists as we want to develop that wider service, because, as I say, this is a regular healthcare need that we should be able to meet within local healthcare, and it is not a point of credit to our service that we have not been able to do so to date.

Gallaf. Rydym eisoes wedi cytuno i roi arian i rywun gael eu cyflogi gan fwrdd iechyd Caerdydd a'r Fro Bwrdd i ymateb i'r anghenion presgripsiynu uniongyrchol, oherwydd dyna yn aml yw'r wasgfa go iawn, lle nad yw rhai meddygon teulu yn teimlo'n hyderus i bresgripsiynu ar ôl i wasanaeth ysbyty ddechrau triniaeth. Yn y pen draw, dylem gyrraedd pwynt lle mae gennym rwydwaith ehangach, ond y pwynt cyntaf fydd sicrhau bod meddyg teulu cyflogedig, a gyflogir yn uniongyrchol gan y bwrdd iechyd, ar gael i lenwi'r bwlch rydym yn cydnabod sy'n bodoli ar hyn o bryd gan ein bod eisiau datblygu'r gwasanaeth ehangach hwnnw, oherwydd, fel y dywedaf, mae hwn yn angen gofal iechyd rheolaidd y dylem allu ei ddiwallu mewn gofal iechyd lleol, ac nid yw'n beth da nad yw ein gwasanaeth wedi gallu gwneud hynny hyd yma.

Diffibrilwyr
Defibrillators

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gyllid ar gyfer diffibrilwyr? OAQ52422

6. Will the Cabinet Secretary make a statement on funding for defibrillators? OAQ52422

The Welsh Government is working in partnership with the Welsh Ambulance Services NHS Trust, health boards and charities to proactively promote and install public-access defibrillators in buildings across Wales.

Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio mewn partneriaeth gydag Ymddiriedolaeth GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru, byrddau iechyd ac elusennau i fynd ati'n rhagweithiol i hyrwyddo a gosod diffibrilwyr mynediad cyhoeddus mewn adeiladau ledled Cymru.

Mae yna sawl datblygiad wedi bod yn fy etholaeth i yn ddiweddar o gyflwyno peiriannu diffibrilio, ac mae'r rheini wedi cael eu croesawu mewn cymunedau ar hyd yr ynys, wrth gwrs, gan eu bod nhw'n cynnig diogelwch mewn achos o anhwylder calon, ac mae yna ymdrechion, wrth gwrs, i gyflwyno rhagor o beiriannau fel hyn. Y diweddaraf ydy'r cais i gael peiriant i gyd-fynd â chyflwyno park run newydd yn Ynys Môn ar gyfer pobl ifanc, yn y gobaith o allu sicrhau'r gefnogaeth diogelwch i redwyr. Yr elusennau, yn aml iawn, sy’n cyfrannu tuag at beiriannau o’r math yma, ond a allwch chi fel Llywodraeth chwilio am ffyrdd newydd i ddarparu cymorth ariannol gan fod hwn yn rhywbeth sy’n cael ei yrru gan gymunedau ac sy’n haeddu cefnogaeth gan y Llywodraeth yn hynny o beth?

There have been a number of developments in my constituency recently whereby defibrillators have been introduced, which have been welcomed in communities across the isle, of course, because they provide safeguards in cases of cardiac ill health, and there are efforts, of course, to introduce further such machines. The latest is an application for one to be provided as part of the introduction of the new park run in Anglesey for young people, in the hope of ensuring the best safety facilities possible for runners. It’s very often charities that contribute towards funding these defibrillators, but can you as a Government seek new ways of providing financial assistance as this is something that is driven by communities and deserves Government support? 

Thank you for the question. Funnily enough, I was recently in a place within my own constituency where somebody who had been motivated by their own experience of the health service had gone out and raised money to provide defibrillators—one in the new Eastern High school recently opened in Trowbridge, and the other, recently, in Llanrumney's Phoenix Boxing Club. And so, there are a range of people who are deeply committed to doing this, and equally, within the charitable sector, there's a wide range of charities that are committed to making more defibrillators available and making sure that they're publicly available, and it's the partnership with WAST that helps to make sure those public-access defibrillators are available and for use.

So, the challenge always is about how many, and where and when, and also where the role of Government is in terms of making those available. The UK Government recently announced a fund of money. We haven't seen a consequential for that, but we need to think again about how we make sure that we do continue to see more defibrillators used and, indeed, how that links to the out-of-hospital cardiac arrest plan to make sure that this relatively easy-to-use life-saving equipment is not just available but is actually used to help save people's lives.

Diolch i chi am y cwestiwn. Yn rhyfedd ddigon, roeddwn mewn man yn fy etholaeth yn ddiweddar lle roedd rhywun a gafodd eu cymell gan eu profiad eu hunain o'r gwasanaeth iechyd wedi mynd ati i godi arian i ddarparu diffibrilwyr—un yn ysgol uwchradd Eastern High sydd newydd agor yn Trowbridge yn ddiweddar, a'r llall yng nghlwb bocsio Phoenix yn Llanrhymni. Ac felly, ceir amrywiaeth o bobl sy'n hollol ymrwymedig i wneud hyn, ac yn yr un modd, yn y sector elusennol, ceir amrywiaeth eang o elusennau sydd wedi ymrwymo i sicrhau bod mwy o ddiffibrilwyr ar gael a gwneud yn siŵr eu bod ar gael i'r cyhoedd, ac mae'r bartneriaeth gydag Ymddiriedolaeth GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru yn helpu i wneud yn siŵr fod y diffibrilwyr mynediad cyhoeddus hynny ar gael ac i'w defnyddio.

Felly, mae'r her bob amser yn ymwneud â faint, lle a phryd, a hefyd lle mae rôl y Llywodraeth o ran sicrhau bod y rheini ar gael. Yn ddiweddar, cyhoeddodd Llywodraeth y DU gronfa o arian. Nid ydym wedi gweld arian canlyniadol ar gyfer y gronfa honno, ond mae angen i ni feddwl eto ynglŷn â sut y gallwn wneud yn siŵr ein bod yn parhau i weld mwy o ddiffibrilwyr yn cael eu defnyddio ac yn wir, sut y mae hynny'n cysylltu â'r cynllun trawiad ar y galon y tu allan i'r ysbyty i sicrhau bod yr offer achub bywyd hwn, sy'n gymharol hawdd i'w ddefnyddio, nid yn unig ar gael ond yn cael ei ddefnyddio i helpu i achub bywydau pobl mewn gwirionedd.

14:50

Cabinet Secretary, can I also welcome your answer and the work that's been done by so many communities who have actually taken up this issue and established defibrillators in those communities, who have raised the funds, who have supported the training, and so on, for them to operate? In my constituency, in just one area in Tonyrefail, we have 20 defibrillators that have now been set up by communities. They're on lamp posts, they're in shops, there's one outside a curry house, and I'm assured that's because it needed to have the electricity connection there. But it shows what communities can do, and it shows the strength of some of our communities.

I suppose the issue that would be a little bit of a concern is, of course, that that's fine where you've got the community taking that on board, but what we wouldn't want to see is gaps in and around the country where some have defibrillators and some shouldn't. Maybe what we should be doing is actually trying to get a broader picture of what the state is with regard to the spread of defibrillators and look at ways in which we can encourage the spread of further defibrillators in those areas that haven't yet managed to achieve that.

Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf fi hefyd groesawu eich ateb a'r gwaith sydd wedi cael ei wneud gan gynifer o gymunedau sydd wedi mynd i'r afael â'r hyn mewn gwirionedd ac wedi sefydlu diffibrilwyr yn y cymunedau hynny, ac sydd wedi codi'r arian, wedi cefnogi'r hyfforddiant, ac ati, er mwyn iddynt weithredu? Yn fy etholaeth i, mewn un ardal yn Nhonyrefail, bellach mae gennym 20 o ddiffibrilwyr wedi'u sefydlu gan gymunedau. Maent i'w cael ar bolion lampau, maent i'w cael mewn siopau, mae un y tu allan i fwyty cyri, a chefais fy sicrhau mai'r rheswm am hynny oedd oherwydd ei fod angen y cysylltiad trydan yno. Ond mae'n dangos beth y gall cymunedau ei wneud, ac mae'n dangos cryfder ein cymunedau.

Mae'n debyg mai'r mater a fyddai'n peri rhywfaint o bryder, wrth gwrs, yw bod hynny'n iawn pan fo gennych y gymuned yn barod i wneud hynny, ond yr hyn na fyddem eisiau ei weld yw bylchau o amgylch y wlad lle mae gan rai ddiffibrilwyr a rhai heb ddiffibrilwyr. Efallai mai'r hyn y dylem ei wneud mewn gwirionedd yw ceisio cael darlun ehangach o'r sefyllfa mewn perthynas â lledaeniad diffibrilwyr ac edrych ar ffyrdd y gallwn annog lledaeniad mwy o ddiffibrilwyr yn yr ardaloedd nad ydynt wedi llwyddo i wneud hynny eto.

Yes, and I recognise the point that he makes about Tonyrefail with a group of community fundraisers, and the work in particular of the two Welsh-based charities, being Cariad and Welsh Hearts, but also the British Heart Foundation too are obviously interested in seeing more publicly accessible defibrillators made available.

And that's why the partnership with WAST matters, to understand where they are, so they're actually available when someone needs one, but also understand if there are parts of Wales where there is a gap in provision and, equally, about how public buildings, so that we can invest from the public purse in making sure that there are defibrillators available too.

I should make a point here because, in recent discussions around defribrillators, I've been pretty appalled at the number of defibrillators that are vandalised and taken away. And there is something about supporting the work of people who not just raise funds to have them, and then to see them maintained as well, as indeed I think Cariad and Welsh Hearts do, but actually to make clear that it really is wholly unacceptable for life-saving equipment to be removed and vandalised, as sadly happens far too often.

Ie, ac rwy'n cydnabod y pwynt y mae'n ei wneud ynglŷn â Thonyrefail gyda grŵp o godwyr arian cymunedol, ac yn benodol gwaith y ddwy elusen sydd wedi'u lleoli yng Nghymru, Cariad a Calonnau Cymru, ond yn amlwg mae gan Sefydliad Prydeinig y Galon ddiddordeb mewn sicrhau bod mwy o ddiffibrilwyr ar gael yn hygyrch i'r cyhoedd.

A dyna pam fod y bartneriaeth gydag Ymddiriedolaeth GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru yn bwysig, i ddeall lle y maent, fel eu bod ar gael pan fydd rhywun angen un, ond hefyd i ddeall, os oes rhannau o Gymru lle y ceir bwlch yn y ddarpariaeth ac yn yr un modd, o ran adeiladau cyhoeddus, y gallwn fuddsoddi o'r pwrs cyhoeddus i wneud yn siŵr fod yna ddiffibrilwyr ar gael hefyd.

Dylwn wneud pwynt yma oherwydd, mewn trafodaethau diweddar ynglŷn â diffibrilwyr, mae nifer y diffibrilwyr sy'n cael eu fandaleiddio a'u dwyn wedi fy arswydo. Ac mae rhywbeth ynglŷn â chefnogi gwaith pobl sy'n codi arian i'w cael, ac yna eu gweld yn cael eu cynnal hefyd, fel y mae Cariad a Calonnau Cymru yn ei wneud, rwy'n siŵr, ond hefyd ei gwneud yn glir fod dwyn a fandaleiddio offer achub bywyd, fel sy'n digwydd yn llawer rhy aml yn anffodus, yn hollol annerbyniol.

Gwasanaethau Cymdeithasol i Blant
Children's Social Services

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am ddarparu gwasanaethau cymdeithasol i blant? OAQ52393

7. Will the Cabinet Secretary make a statement on the provision of children's social services? OAQ52393

Our priority for children’s services in Wales is to help families stay together where possible, avoiding the need for care. So, programmes such as Flying Start and family support services provide those families with early help, emotional and practical support so that all children in Wales can enjoy the same chances in life.

Ein blaenoriaeth ar gyfer gwasanaethau plant yng Nghymru yw helpu teuluoedd i aros gyda'i gilydd lle y bo'n bosibl, gan osgoi'r angen am ofal. Felly, mae rhaglenni fel Dechrau'n Deg a gwasanaethau cymorth i deuluoedd yn darparu cymorth cynnar, cymorth emosiynol a chymorth ymarferol i'r teuluoedd hynny fel y gall pob plentyn yng Nghymru fwynhau'r un cyfleoedd mewn bywyd.

Can I thank the Minister for his response? I would like to stress the importance of children's social services and that the cost and need of children's services has increased substantially over the last 40 years, and certainly over the last 20 years. Also, social services is not, as quite often is thought of in here, shorthand for elderly social care.

What support does the Welsh Government provide to local authorities' children's social services across Wales?

A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am ei ymateb? Hoffwn bwysleisio pwysigrwydd gwasanaethau cymdeithasol i blant a bod y gost a'r angen am wasanaethau plant wedi cynyddu'n sylweddol dros y 40 mlynedd diwethaf, ac yn sicr dros yr 20 mlynedd diwethaf. Hefyd, nid yw gwasanaethau cymdeithasol yn golygu gofal cymdeithasol i'r henoed yn unig, fel sy'n cael ei ystyried yn eithaf aml yn y lle hwn.

Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu i wasanaethau cymdeithasol i blant mewn awdurdodau lleol ledled Cymru?

I'm glad to report, Mike, that our local authority funding towards children's and families' services spend has increased, in fact, over the five-year period from 2012-13 to 2016-17 by 24 per cent. It's gone up from £467 million to £577 million, but, of course, that is alongside the investment that we are putting into things like Flying Start, and other aspects of funding as well.

And I thank you, Mike, for the recent visit that we made together to St Teilo's community Cwtch as well. It was great to see a community coming together in an area of some disadvantage as well, but putting together an array of provision for families and for children that ticked a lot of boxes in one go. And, of course, the other aspect in terms of Swansea is their significant progress, with support of Welsh Government, but actually on their own initiative, around the number of looked-after children that has decreased now, from 585 to 480 over the last four years. They've had an improvement programme in place, and it's really showing dividends, and we might be able to learn lesson from what Swansea is doing with reducing safely the number of children coming into care by actually thinking cleverly and creatively on the ground. If one local authority can do it, then many others could be able to do it as well.

Rwy'n falch o nodi, Mike, fod ein cyllid awdurdod lleol tuag at wariant gwasanaethau i blant a theuluoedd wedi cynyddu 24 y cant, mewn gwirionedd, dros y cyfnod o bum mlynedd rhwng 2012-13 a 2016-17. Mae wedi cynyddu o £467 miliwn i £577 miliwn, ond wrth gwrs, mae hynny ochr yn ochr â'r buddsoddiad rydym yn ei wneud mewn pethau megis Dechrau'n Deg, ac agweddau eraill ar gyllid yn ogystal.

A diolch i chi, Mike, am ein hymweliad yn ddiweddar â chanolfan gymunedol Cwtch yn Eglwys Teilo Sant yn ogystal. Roedd yn wych gweld y gymuned yn dod at ei gilydd mewn ardal sydd o dan rywfaint o anfantais yn ogystal, ond sy'n sicrhau amrywiaeth o ddarpariaeth ar gyfer teuluoedd a phlant sy'n ticio llawer o flychau ar yr un pryd. Ac wrth gwrs, yr agwedd arall o ran Abertawe yw eu cynnydd sylweddol, gyda chymorth Llywodraeth Cymru, ond ar eu liwt eu hunain mewn gwirionedd, mewn perthynas â nifer y plant sy'n derbyn gofal sydd bellach wedi gostwng, o 585 i 480 dros y pedair blynedd diwethaf. Mae rhaglen wella wedi bod ar waith ganddynt, ac mae'n dangos manteision go iawn mewn gwirionedd, ac efallai y byddwn yn gallu dysgu gwersi o'r hyn y mae Abertawe yn ei wneud i leihau nifer y plant sy'n dod i dderbyn gofal yn ddiogel drwy feddwl yn greadigol ac yn ddeallus ar lawr gwlad. Os gall un awdurdod lleol ei wneud, yna gallai llawer o rai eraill ei wneud hefyd.

Question 8 [OAQ52423] has been withdrawn. Question 9, Mick Antoniw.

Tynnwyd cwestiwn 8 [OAQ52423] yn ôl. Cwestiwn 9, Mick Antoniw.

14:55
Gwasanaethau Meddygaeth Cwsg
Sleep Medicine Services

9. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am wasanaethau meddygaeth cwsg? OAQ52398

9. Will the Cabinet Secretary make a statement on sleep medicine services? OAQ52398

Thank you for the question. The Welsh Government recognises the importance of sleep medicine, and our approach is set out in the respiratory health delivery plan for Wales. That plan was updated and republished in January this year. It includes a national work stream for improving sleep medicine.

Diolch i chi am y cwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru yn cydnabod pwysigrwydd meddygaeth cwsg, ac mae ein dull gweithredu wedi'i nodi yng nghynllun cyflawni Cymru ar gyfer iechyd anadlol. Cafodd y cynllun hwnnw ei ddiweddaru a'i ailgyhoeddi ym mis Ionawr eleni. Mae'n cynnwys ffrwd waith genedlaethol ar gyfer gwella meddygaeth cwsg.

Thank you for the answer, and I very much welcome the work that has been done on something that has not been, perhaps, recognised as being as important as it is. I know there have been previous questions, I think from Llyr Gruffydd and others, around this particular subject. I've had a number of representations to me, because although sleep apnoea and narcolepsy are particularly recognised, those represent only two out of 70 of the various sleep disorders that can have very significant effects on people's ability to work but also to live ordinary lives. One of the representations I've had is that Wales is the only country without a designated facility for the diagnosis and management of complex sleep disorders and that the level of service is a bit of a postcode lottery around Wales in terms of the way in which the services operate. I wonder if that's something that the Cabinet Secretary could look at in more detail and address, and I know that he will also have had particular medical representations on this issue as well.

Diolch i chi am yr ateb, ac rwy'n croesawu'r gwaith a wnaed ar rywbeth nad yw ei bwysigrwydd wedi ei gydnabod yn ddigonol o bosibl. Gwn fod cwestiynau blaenorol wedi bod, gan Llyr Gruffydd ac eraill rwy'n credu, ynglŷn â'r pwnc penodol hwn. Rwyf wedi derbyn nifer o sylwadau, oherwydd er bod apnoea cwsg a narcolepsi yn cael cydnabyddiaeth yn arbennig, nid yw'r rheini ond yn ddau o'r 70 o anhwylderau cysgu amrywiol a all gael effaith sylweddol iawn ar allu pobl i weithio, ond hefyd i fyw bywydau cyffredin. Un o'r sylwadau a gefais yw mai Cymru yw'r unig wlad heb gyfleuster dynodedig i wneud diagnosis a rheoli anhwylderau cysgu cymhleth a bod lefel y gwasanaeth yn loteri cod post braidd ledled Cymru o ran y ffordd y mae'r gwasanaethau'n gweithredu. Tybed a yw hynny'n rhywbeth y gallai Ysgrifennydd y Cabinet edrych arno'n fanylach a mynd i'r afael ag ef, a gwn y bydd hefyd wedi derbyn sylwadau meddygol penodol ar y mater hwn.

Indeed, I've received correspondence on this issue directly, and it is part of what the respiratory health improvement group are looking at, because, as you point out, sleeping disorders do exist, and the most common ones we talk about are narcolepsy and sleep apnoea. There are others, and they do have a real impact on people's ability to live their everyday lives. So, we're looking at more of the services that are, for example, currently delivered in the centre at Nevill Hall in Aneurin Bevan, and we'll see about the spread of that service and access to that service from other parts of Wales, and to understand what more we need to do to reduce some of the variations that I recognise exist too. So, that is absolutely part of the work programme that is within the respiratory health group, and so I do expect, over the next year, to be able to describe for you not just what is being planned, but what is being done about that too.FootnoteLink

Yn wir, rwyf wedi cael gohebiaeth ar y mater hwn yn uniongyrchol, ac mae'n rhan o'r hyn y mae'r grŵp gwella iechyd anadlol yn edrych arno, oherwydd, fel y dywedwch, mae anhwylderau cysgu yn bodoli, a'r rhai mwyaf cyffredin rydym yn sôn amdanynt yw narcolepsi ac apnoea cwsg. Ceir rhai eraill, ac maent yn cael effaith go iawn ar allu pobl i fyw eu bywydau bob dydd. Felly, rydym yn edrych ar fwy o'r gwasanaethau sydd, er enghraifft, ar hyn o bryd yn cael eu darparu yn y ganolfan yn Ysbyty Nevill Hall yn Aneurin Bevan, a chawn weld ynglŷn â lledaeniad y gwasanaeth hwnnw a mynediad at y gwasanaeth o rannau eraill o Gymru, yn ogystal â deall beth arall sydd angen i ni ei wneud i leihau peth o'r amrywio rwy'n cydnabod sy'n bodoli hefyd. Felly, mae hynny'n sicr yn rhan o'r rhaglen waith o fewn y grŵp iechyd anadlol, ac felly rwy'n disgwyl y byddaf, dros y flwyddyn nesaf, yn gallu disgrifio i chi beth sy'n cael ei gynllunio yn ogystal â'r hyn sy'n cael ei wneud am hynny hefyd.FootnoteLink

Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg
Abertawe Bro Morgannwg University Local Health Board

10. Pa gymorth ychwanegol y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu i Fwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg? OAQ52404

10. What additional support is the Welsh Government providing to Abertawe Bro Morgannwg University Health Board? OAQ52404

Thank you for the question. My officials continue to work closely with the health board to provide the necessary support and challenge as they work towards ensuring their services meet the needs of their local population. 

Diolch i chi am y cwestiwn. Mae fy swyddogion yn parhau i weithio'n agos gyda'r bwrdd iechyd i ddarparu'r gefnogaeth a'r her angenrheidiol wrth iddynt weithio i sicrhau bod eu gwasanaethau yn diwallu anghenion eu poblogaeth leol.

Thank you for that answer. Now, it was in September 2016 that ABMU health board was put under Welsh Government targeted intervention. The reason for this was due to significant concerns that existed at that time around unscheduled care, cancer and planned care, amongst others, as you well know. Despite nearly two years of Welsh Government focus, it is clear that many services have not just failed to improve, but have actually gone backwards: accident and emergency performance, care for certain cancer patients, and planned care performance against the 26-week target have all slipped backwards. Now, this clearly raises questions in terms of what support the Welsh Government is providing ABMU health board, and I believe we need that scrutiny. Will you commit, therefore, to bringing forward a Government statement here in the Chamber so that we can discuss in more depth the support that is being provided and the challenges that are being faced?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw. Nawr, ym mis Medi 2016, cafodd Bwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg ei wneud yn destun ymyrraeth wedi'i thargedu gan Lywodraeth Cymru. Y rheswm am hyn oedd oherwydd pryderon sylweddol ar y pryd ynghylch gofal heb ei drefnu, gofal canser a gofal wedi'i gynllunio, ymhlith eraill, fel y gwyddoch yn iawn. Er gwaethaf bron i ddwy flynedd o ffocws gan Lywodraeth Cymru, mae'n amlwg fod llawer o wasanaethau nid yn unig wedi methu gwella, ond wedi cymryd cam yn ôl mewn gwirionedd: mae perfformiad adrannau damweiniau ac achosion brys, gofal cleifion canser penodol, a pherfformiad gofal wedi'i gynllunio yn erbyn y targed 26 wythnos i gyd wedi cymryd cam yn ôl. Nawr, mae hyn yn amlwg yn codi cwestiynau o ran pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu i Fwrdd Iechyd Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg, ac rwy'n credu bod angen craffu ar hyn. A wnewch chi ymrwymo, felly, i gyflwyno datganiad Llywodraeth yma yn y Siambr fel y gallwn drafod y cymorth a ddarperir a'r heriau a wynebir yn fwy manwl?

Well, I won't commit to providing a statement; what I will commit to is that I'm happy to make sure that Members are informed not just of the support available, but of the progress, or otherwise, of ABM health board, because you're right that there have been challenges around unscheduled care and cancer performance in particular. I'm pleased there's been an improvement trajectory within this year in terms of unscheduled care, with more to go to have a sustained position on cancer care as well. So, I'm more than happy to come back on the areas of improvement, but also, from the first question asked today, to note that there has been an improvement in their financial position. I expect that to recover, and I certainly expect on unscheduled care, as well, that we'll be in a position to announce an improvement target from the one they started this year with and, indeed, improved performance. But there is a range of areas where ABM have a significant and positive story to tell as well, just as in every other part of the health service.

Wel, nid wyf am ymrwymo i ddarparu datganiad; yr hyn rwyf am ymrwymo iddo yw fy mod yn hapus i wneud yn siŵr fod yr Aelodau'n cael gwybod am y cymorth sydd ar gael yn ogystal â chynnydd, neu fel arall, Bwrdd Iechyd ABM, oherwydd rydych yn gywir i ddweud bod yna heriau o ran perfformiad gofal heb ei drefnu a gofal canser yn arbennig. Rwy'n falch fod tuedd i wella wedi bod yn ystod y flwyddyn hon o ran gofal heb ei drefnu, gyda mwy i'w wneud eto i gynnal y sefyllfa gyda gofal canser yn ogystal. Felly, rwy'n fwy na pharod i ddod yn ôl ar y meysydd gwella, ond hefyd, o'r cwestiwn cyntaf a ofynnwyd heddiw, i nodi gwelliant yn eu sefyllfa ariannol. Rwy'n disgwyl y bydd hynny'n gwella, ac o ran gofal heb ei drefnu hefyd, yn sicr rwy'n disgwyl y byddwn mewn sefyllfa i gyhoeddi targed gwella o'r un a oedd ganddynt ar ddechrau'r flwyddyn, a pherfformiad gwell yn wir. Ond ceir amrywiaeth o feysydd lle mae gan ABM stori bwysig a chadarnhaol i'w hadrodd hefyd, fel pob rhan arall o'r gwasanaeth iechyd.

Thank you very much, Cabinet Secretary.

Diolch yn fawr iawn, Ysgrifennydd y Cabinet.

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

There have been no topical questions accepted this afternoon.

Nid oes unrhyw gwestiynau amserol wedi dod i law y prynhawn yma.

4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90-second Statements

Therefore, we move to item 4, which is the 90-second statement. Mike Hedges.

Felly, symudwn at eitem 4, sef y datganiad 90 eiliad. Mike Hedges.

Diolch, Dirprwy Llywydd. The Town and Country Planning Act 1947 came into effect on 1 July 1948. I would like to celebrate the seventieth anniversary of this groundbreaking legislation. The 1947 Town and Country Planning Act is regarded as the statutory foundation of physical planning in post-war Britain. The Act established the planning provision required for land development. Ownership alone no longer conferred the right to develop the land. To control this, the Act reorganised the planning system from 1,400 planning authorities to 145, formed from county and borough councils, and required them all to prepare a comprehensive development plan. They were also given powers to control outdoor advertising, and to preserve woodland or buildings of architectural or historic interest, the latter the beginning of the modern listed building system that we know today. Whilst the postbag of all Members of the Assembly and Parliament, and of councillors, is full of objections and support for planning applications, it is the 1947 Act that was the start of providing planning as we currently know it—another piece of important progressive legislation by the 1945-51 Labour Government.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Daeth Deddf Cynllunio Gwlad a Thref 1947 i rym ar 1 Gorffennaf 1948. Hoffwn ddathlu pen blwydd y ddeddfwriaeth arloesol hon yn 70 oed. Ystyrir Deddf Cynllunio Gwlad a Thref 1947 yn sylfaen statudol i gynllunio ffisegol ym Mhrydain ar ôl y rhyfel. Sefydlodd y Ddeddf y ddarpariaeth gynllunio sy'n angenrheidiol ar gyfer datblygu tir. Nid oedd perchnogaeth yn unig bellach yn rhoi hawl i ddatblygu'r tir. Er mwyn rheoli hyn, roedd y Ddeddf yn ad-drefnu'r system gynllunio o 1,400 o awdurdodau cynllunio i 145, wedi'u ffurfio o gynghorau sir a bwrdeistref, ac yn ei gwneud yn ofynnol iddynt baratoi cynllun datblygu cynhwysfawr. Ar ben hynny, rhoddwyd pwerau iddynt reoli hysbysebion awyr agored, ac i ddiogelu coetiroedd neu adeiladau o ddiddordeb pensaernïol neu hanesyddol, sef dechrau'r system fodern o adeiladau rhestredig rydym yn gyfarwydd â hi heddiw. Er bod y llythyrau a anfonir at holl Aelodau'r Cynulliad a'r Senedd, a chynghorwyr, yn llawn o wrthwynebiadau a chefnogaeth i geisiadau cynllunio, Deddf 1947 oedd dechrau'r broses o ddarparu cynllunio fel rydym yn ei adnabod yn awr—deddfwriaeth flaengar a phwysig arall gan Lywodraeth Lafur 1945-51.

15:00
Cynnig i atal y Rheolau Sefydlog i ganiatáu i’r eitem fusnes nesaf gael ei hystyried
Motion to suspend Standing Orders to allow the next item of business to be considered

The next item on our agenda this afternoon is the motion to suspend Standing Orders, and I call on a member of the Business Committee to move the motion.

Yr eitem nesaf ar ein hagenda y prynhawn yma yw'r cynnig i atal y Rheolau Sefydlog, a galwaf ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig.

Cynnig NDM6754 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheolau Sefydlog 33.6 a 33.8:

Yn atal Rheol Sefydlog 12.20(i), 12.22(i) a'r rhan honno o Reol Sefydlog 11.16 sy'n ei gwneud yn ofynnol bod y cyhoeddiad wythnosol o dan Reol Sefydlog 11.11 yn darparu'r amserlen ar gyfer busnes yn y Cyfarfod Llawn yr wythnos ganlynol, er mwyn caniatáu i NNDM6753 gael ei ystyried yn y Cyfarfod Llawn ddydd Mercher, 27 Mehefin 2018.

Motion NDM6754 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Orders 33.6 and 33.8:

Suspends Standing Order 12.20(i), 12.22(i) and that part of Standing Order 11.16 that requires the weekly announcement under Standing Order 11.11 to constitute the timetable for business in Plenary for the following week, to allow NNDM6753 to be considered in Plenary on Wednesday, 27 June 2018.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

No, no. You need to—. Did you want to speak?

Na, na. Mae angen i chi—. A oeddech chi eisiau siarad?

I don't want to speak, no.

Nid wyf eisiau siarad, na.

Okay, fine. Sorry; it's just written down. So, the proposal is to suspend the Standing Orders. Does any Member object? [Objection.] Therefore, we will have a vote on this. The vote must take place now, unless three Members—[Interruption.] Ring the bell? Three Members? Three Members show me they want the bell ringing. Thank you. Ring the bell, please.

Iawn. Mae'n ddrwg gennyf; mae wedi'i ysgrifennu. Felly, y cynnig yw atal y Rheolau Sefydlog. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Felly, cawn bleidlais ar hyn. Mae'n rhaid i'r bleidlais ddigwydd yn awr, oni bai bod tri Aelod—[Torri ar draws.] Canu'r gloch? Tri Aelod? Mae tri Aelod yn dangos eu bod eisiau canu'r gloch. Diolch. Canwch y gloch, os gwelwch yn dda.

Canwyd y gloch i alw’r Aelodau i’r Siambr.

The bell was rung was rung to call Members to the Chamber.

15:05

We are going to move to a vote. The vote is to suspend the Standing Orders. Therefore, I will call for a vote. Open the vote. Close the vote. For the motion 35, four abstentions, nine against. Therefore, the motion is agreed.

Rydym am symud i bleidlais. Y bleidlais yw atal y Rheolau Sefydlog. Felly, rwyf am alw am bleidlais. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid y cynnig 35, roedd 4 yn ymatal, a 9 yn erbyn. Felly, derbyniwyd y cynnig.

Cynnig i atal y Rheolau Sefydlog: O blaid: 35, Yn erbyn: 9, Ymatal: 4

Derbyniwyd y cynnig

Motion to suspend Standing Orders: For: 35, Against: 9, Abstain: 4

Motion has been agreed

5. Dadl ar NNDM6753: Ysgrifennydd Gwladol Cymru
5. Debate on NNDM6753: The Secretary of State for Wales

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Julie James, a gwelliant 2 yn enw Paul Davies. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Julie James, and amendment 2 in the name of Paul Davies. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected.

Therefore, we now move to item 5, which is a debate on no named day motion 6753: the Secretary of State for Wales. I call on Simon Thomas to move the motion.

Felly, symudwn at eitem 5, sef dadl ar gynnig diwrnod heb ei enwi 6753: Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Galwaf ar Simon Thomas i wneud y cynnig.

Cynnig NNDM6753 Rhun ap Iorwerth

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn datgan nad oes ganddo bellach hyder yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru i gyflawni proseictau seilwaith mawr, yn dilyn penderfyniad Llywodraeth San Steffan i beidio â chefnogi morlyn llanw Bae Abertawe.

2. Yn datgan nad oes ganddo hyder yn swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru ac yn credu y dylai’r swydd gael ei dileu a’i disodli gan gyngor Gweinidogion y DU, wedi’i gyfansoddi’n briodol gyda phwerau cyfartal i wneud penderfyniadau ar y cyd.

Motion NNDM6753 Rhun ap Iorwerth

To propose that the National Assembly for Wales:

1. No longer has confidence in the Secretary of State for Wales to deliver major infrastructure projects, following the decision of the Westminster government not to support the Swansea Bay tidal lagoon.

2. Has no confidence in the post of the Secretary of State for Wales and believes it should be abolished and replaced with a properly constituted UK council of Ministers with shared and equal decision-making powers.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Can I, first of all, thank the Assembly for allowing us to debate this no named day motion now? I think, in light of the events over the last week and the decision making of the Westminster Government, it is appropriate that we debate this motion. I understand not everyone will support the content of the motion, and there are amendments before us, but I think it is vital that we allow ourselves to debate the motion of no confidence in the Secretary of State.

When I tabled the motion, of course, I didn't think we'd be having two no confidence motions on the same day as regards the Conservative Party, but it seems that that is what has transpired. But we're here to judge one man's responsibility, and one man's responsibility to deliver on manifesto commitments, and that's what I want to judge the Secretary of State on—a commitment in 2015 to do two major pieces of infrastructure investment in Wales, worth over £2 billion of investment: to electrify the railway between Swansea and Cardiff and to support the tidal lagoon. More than that, there was a commitment in the manifesto that the Secretary of State for Wales stood on and was elected on to finish the job on electrification and to support the tidal lagoon.

Since that 2015 manifesto, yes, circumstances have changed, many of them created by the Conservative Government itself, of course, in calling the referendum on leaving the European Union, but neither of those major investments have been made, calling into question not only the good words of the Secretary of State himself but, I think, politics more widely—all of us who stand for election on manifestos. I've seen some of the response this week from my constituents around this, who now feel that they are not being listened to and that manifesto commitments and promises can be broken willy-nilly, not by oppositions, not by small parties, not by others, but by parties who have been in Government for several years.

That failure to deliver really has left us in a very invidious position in this Assembly, because we wanted these projects to deliver for us, the Welsh Government wanted to work with these projects, the Welsh Government was prepared to co-invest in these projects, and the Welsh Government had plans in place to benefit Wales as a whole when these projects went ahead, both in terms of rail electrification and the tidal lagoon. As a result of a decision made by the Westminster Government for which, yes, to a certain extent, in terms of this debate today, the Secretary of State for Wales is the figurehead—he may not have personally taken some of these decisions, in the sense that I understand it was actually the Prime Minister who decided to cancel rail electrification to Swansea—but he is our most direct voice in Westminster. He is supposedly Wales's voice in the Cabinet, the advocate for Wales in the Cabinet, and the person for whom this should be a matter of personal commitment and personal responsibility to deliver.

If there are two commitments in your manifesto for election for which you are then the Cabinet Secretary responsible, and you don't deliver on them, then do you carry on? Do you stand down? Do you say, 'I'm sorry, I failed to get it through'? Do you resign as a sign that you are unhappy with your own Government's performance? We have had resignations this week from members of the Government, for lesser reasons than this, actually—on principle to vote against a planning decision on Heathrow, not even as far advanced as rail electrification and the tidal lagoon. The fact that the Secretary of State has not seen fit to act in the spirit of what Wales wanted, and show his dissatisfaction with the decision making of his own Government—which, to be fair, some Members opposite have done over the last day or so—I think means that we should move a motion of no confidence in him here today.

Now, of course we are not responsible for the Secretary of State for Wales, he is not answerable to us, and he doesn't even come to the Assembly anymore to give his annual speech. [Interruption.] Just in a second, of course. We rightly got rid of that rather anachronistic approach, but he is our single voice in Westminster, and we are the voice of the people of Wales, so it is completely appropriate politically—maybe not constitutionally, but politically I think it's completely appropriate—that we debate the motion and pass it here today.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. A gaf fi, yn gyntaf oll, ddiolch i'r Cynulliad am ganiatáu i ni drafod y cynnig diwrnod heb ei enwi yn awr? O ystyried y digwyddiadau dros yr wythnos ddiwethaf a phenderfyniadau Llywodraeth San Steffan, credaf ei bod hi'n briodol i ni drafod y cynnig hwn. Deallaf na fydd pawb yn cefnogi cynnwys y cynnig, a cheir gwelliannau ger ein bron, ond credaf ei bod yn hanfodol ein bod yn caniatáu i'n hunain drafod y cynnig o ddiffyg hyder yn yr Ysgrifennydd Gwladol.

Pan gyflwynais y cynnig, wrth gwrs, nid oeddwn yn meddwl y byddem yn cael dau gynnig o ddiffyg hyder ar yr un diwrnod mewn perthynas â'r Blaid Geidwadol, ond mae'n ymddangos mai dyna fel y mae. Ond rydym ni yma i farnu cyfrifoldeb un dyn, a chyfrifoldeb un dyn i gyflawni ymrwymiadau maniffesto, a dyna rwyf am farnu'r Ysgrifennydd Gwladol arno—ymrwymiad yn 2015 i fuddsoddi mewn dau ddarn mawr o seilwaith yng Nghymru, buddsoddiad o dros £2 biliwn: trydaneiddio'r rheilffordd rhwng Abertawe a Chaerdydd a chefnogi'r morlyn llanw. Yn fwy na hynny, roedd yna ymrwymiad yn y maniffesto y safodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru arno, ac y cafodd ei ethol arno, i orffen y gwaith trydaneiddio a chefnogi'r morlyn llanw.

Ers maniffesto 2015, mae amgylchiadau wedi newid, do, a llawer ohonynt wedi'u creu gan y Llywodraeth Geidwadol ei hun, wrth gwrs, wrth alw am refferendwm ar adael yr Undeb Ewropeaidd, ond nid oes un o'r buddsoddiadau mawr hynny wedi'u gwneud, ac mae hynny'n codi cwestiynau, nid yn unig ynglŷn â gair yr Ysgrifennydd Gwladol ei hun ond ynglŷn â gwleidyddiaeth yn fwy eang, rwy'n credu—pob un ohonom sy'n sefyll etholiad ar faniffestos. Rwyf wedi gweld rhai o'r ymatebion gan fy etholwyr ynglŷn â hyn yr wythnos hon, ac maent yn teimlo bellach nad oes unrhyw un yn gwrando arnynt ac y gellir torri ymrwymiadau ac addewidion maniffesto yn ddi-wahân, nid gan wrthbleidiau, nid gan bleidiau bach, nid gan eraill, ond gan bleidiau sydd wedi bod mewn Llywodraeth ers nifer o flynyddoedd.

Mae'r methiant hwnnw i gyflawni wedi ein gadael mewn sefyllfa gas iawn yn y Cynulliad hwn, oherwydd roeddem eisiau i'r prosiectau hyn gyflawni ar ein cyfer, roedd Llywodraeth Cymru eisiau gweithio gyda'r prosiectau hyn, roedd Llywodraeth Cymru yn barod i gydfuddsoddi yn y prosiectau hyn, ac roedd gan Lywodraeth Cymru gynlluniau ar waith er budd Cymru gyfan pan fyddai'r prosiectau hyn yn mynd rhagddynt, o ran trydaneiddio rheilffyrdd ac o ran y morlyn llanw. O ganlyniad i benderfyniad a wnaed gan Lywodraeth San Steffan, ac i ryw raddau, o ran y ddadl hon heddiw, Ysgrifennydd Gwladol Cymru yw'r sawl sy'n atebol—mae'n bosibl nad ef yn bersonol a wnaeth rai o'r penderfyniadau hyn, yn yr ystyr fy mod yn deall mai'r Prif Weinidog a benderfynodd ganslo'r cynlluniau i drydaneiddio'r rheilffordd i Abertawe—ond ef yw ein llais mwyaf uniongyrchol yn San Steffan. Ef sydd i fod yn llais Cymru yn y Cabinet, yr eiriolwr dros Gymru yn y Cabinet, a'r person y dylai hyn fod yn fater o ymrwymiad personol a chyfrifoldeb personol iddo ei gyflawni.

Os oes dau ymrwymiad yn eich maniffesto etholiad, ac mai chi yw'r Ysgrifennydd Cabinet sy'n gyfrifol amdanynt, ac nid ydych yn eu cyflawni, a ydych yn parhau yn eich swydd? A ydych yn ymddiswyddo? A ydych yn dweud, 'Mae'n ddrwg gennyf, methais â'u cyflawni'? A ydych yn ymddiswyddo fel arwydd eich bod yn anhapus â pherfformiad eich Llywodraeth eich hun? Rydym wedi cael ymddiswyddiadau yr wythnos hon gan aelodau o'r Llywodraeth, am resymau llai na hyn, mewn gwirionedd—ar egwyddor i bleidleisio yn erbyn penderfyniad cynllunio ar Heathrow, nad yw mor ddatblygedig â'r cynlluniau i drydaneiddio'r rheilffyrdd a'r morlyn llanw hyd yn oed. Mae'r ffaith nad yw'r Ysgrifennydd Gwladol wedi dewis gweithredu yn ysbryd yr hyn roedd Cymru ei eisiau, na dangos ei anfodlonrwydd gyda phenderfyniadau ei Lywodraeth ei hun—ac a bod yn deg, mae rhai o'r Aelodau gyferbyn â mi wedi gwneud hynny dros y dyddiau diwethaf—rwy'n credu bod hynny'n golygu y dylem wneud cynnig o ddiffyg hyder ynddo yma heddiw.

Nawr, wrth gwrs nad ydym yn gyfrifol am Ysgrifennydd Gwladol Cymru, nid yw'n atebol i ni, ac nid yw'n dod i'r Cynulliad mwyach hyd yn oed i roi ei araith flynyddol. [Torri ar draws.] Mewn eiliad, wrth gwrs. Roeddem yn iawn i gael gwared ar y drefn braidd yn anacronistig honno, ond ei lais ef yw ein hunig lais yn San Steffan, a ni yw llais pobl Cymru, felly mae'n gwbl briodol yn wleidyddol—nid yn gyfansoddiadol efallai, ond yn wleidyddol credaf ei bod yn gwbl briodol—ein bod yn trafod y cynnig ac yn ei basio yma heddiw.

15:10

I was going to say that he also refuses to come to committees to give evidence.

Roeddwn am ddweud ei fod hefyd yn gwrthod dod i bwyllgorau i roi tystiolaeth.

He does indeed, and most recently to the committee on which Mike Hedges serves with myself, the Finance Committee.

I am not going to list the failures of one individual here. There are many, and I could list—[Interruption.] I haven't got the time in the next hour. I'm concentrating on the two big commitments that he failed to deliver, which were in the manifesto and which he personally should take responsibility for. The others, which may come out in emerging debate, are things, I think, for a debate. They don't bring us to a situation where we would want to pass a motion or make a motion of no confidence in the Secretary of State, but these two decisions do.

Let's just look in particular at the Swansea bay tidal lagoon decision, the most recent one. In rejecting this, we haven't just rejected one lagoon project. What's been rejected is the entire proposition of tidal range technology. It's been rejected on the basis of their own commissioned independent report by a previous energy Minister on the potential for tidal range energy, which wasn't just about the Swansea lagoon—though it came to a particular conclusion on the Swansea lagoon—but was in fact a report on the whole tidal range energy around the British isles. In the words of the chief executive of Tidal Lagoon Power, the decision to ditch the lagoon is a

'vote of no interest in Wales, no confidence in British manufacturing, and no care for the planet'.

I think, given that, no confidence in the Secretary of State is the least response that this Assembly can make. Our faces were actually rubbed into the dirt by the way this announcement was made, and the wounds were rubbed in with salt. On the day that the tidal lagoon was scrapped, a £14 billion extra runway at Heathrow was approved, and on the day the tidal lagoon was scrapped, the Secretary of State saw fit to use his own social media outlet, the Twitter account of the Wales Office, to tweet a series of infantile memes regarding the pathetic job creation of the tidal lagoon, and how it wouldn't do this and it wouldn't do that, on the basis of sums and figures that most people think don't add up. They were in complete contradiction; for example, a tweet from the Secretary of State says it would only have created 28 long-term jobs, and there's a commitment in the 2015 manifesto that says:

'This project will create thousands of jobs and attract millions of pounds worth of investment into Wales.'

[Interruption.]—I'll leave that to one side. Three years apart—which is the lie? Which is the lie—the tweet yesterday from the Secretary of State or the commitment in a manifesto signed up to by not just one individual, but the whole of the Conservative Party?

Charles Hendry has picked up on this and made a very important point in his own response to this decision. He said:

'just as gas plants and wind farms only create a small number of long-term jobs. The issue here was can we start a new global industry from the UK? Swansea would just be the start.'

Swansea would just be the start. What the Secretary for State has robbed us of is not one project, but the start of a whole new technology, the start of a new beginning for Swansea and for Wales, the start of a new export market, the start of a new manufacturing base, the start of new hope for Tata Steel, the start of new hope for skills and training in south Wales. That's what he's robbed us of, and that's why we should not give any indication to him that we have any confidence in his decision making going forward.

The lagoon has huge public support—76 per cent of the British public support wave and tidal energy, compared, as it happens, to only 38 per cent who support nuclear energy. Yet nuclear doesn't only just get the subsidy contract for difference—the lagoon was asking for the same as Hinkley, of course—but it also gets co-investment from the UK Government, something that the Welsh Government, to be fair, had offered the lagoon, and was rejected by the UK Government. And, of course, tidal lagoons do have a very different and longer operational life and cost less in the long term, as Hendry concluded in his independent report. Put in this context, the cost of a pathfinder project, such as Swansea bay, financed thought the contract for difference approach, which is 30p a year on every bill, is expected to average 30p per household, as I just said. This seems to me to be an extremely modest amount to pay for a new technology that delivers those benefits and which has a clear potential to start a significant new industry. Moving ahead with a pathfinder lagoon is, I believe, a 'no regrets' policy.

If we just accept this decision from Westminster, and from the Secretary for State in particular, if we don't make the Secretary for State regret his decision, then this 'no regrets' policy will become disastrous decision making. We must assert our rights here to send a clear message to Westminster. They sent us a very clear message on Tuesday. They said, 'Go away, forget about investment, forget about your future, forget about this new start. Go away and be quiet.' We must not be quiet in the face of such strong messages from Westminster and we must send back an equally strong message to the Secretary for State, because sometimes you do have to make politics personal, and sometimes you have to realise that those who are trying to be a bridge to realise Welsh ambitions have actually slammed the door on those Welsh ambitions. Only by stating that we have no confidence in him can we reject his mission of supplication and crumbs from the UK table and assert our democratic right to our own resources and our own decisions. 

Mae'n wir, ac yn fwyaf diweddar i'r pwyllgor y mae Mike Hedges yn aelod ohono, fel rwyf fi, y Pwyllgor Cyllid.

Nid wyf am restru methiannau un unigolyn yma. Mae llawer ohonynt, a gallwn eu rhestru—[Torri ar draws.] Nid oes gennyf amser yn yr awr nesaf. Rwy'n canolbwyntio ar y ddau ymrwymiad mawr na lwyddodd i'w cyflawni, a oedd yn y maniffesto ac y dylai ef yn bersonol gymryd cyfrifoldeb drostynt. Credaf fod y lleill, a allai ddod yn amlwg yn y drafodaeth i ddod, yn bethau ar gyfer dadl. Nid ydynt yn ein rhoi mewn sefyllfa lle byddem eisiau pasio cynnig neu wneud cynnig o ddiffyg hyder yn yr Ysgrifennydd Gwladol, ond mae'r ddau benderfyniad hwn yn ein rhoi yn y sefyllfa honno.

Gadewch i ni edrych yn benodol ar y penderfyniad ar forlyn llanw bae Abertawe, yr un mwyaf diweddar. Wrth wrthod y prosiect hwn, nid un prosiect morlyn yn unig a wrthodwyd. Yr hyn a wrthodwyd yw'r holl syniad o dechnoleg amrediad llanw. Cafodd ei wrthod ar sail eu hadroddiad annibynnol eu hunain a gomisiynwyd gan Weinidog ynni blaenorol ar botensial ynni amrediad llanw, nad oedd yn ymwneud â morlyn Abertawe yn unig—er iddo ddod i gasgliad penodol ar forlyn Abertawe—ond mewn gwirionedd, roedd yn adroddiad ar yr holl ynni amrediad llanw o gwmpas ynysoedd Prydain. Yng ngeiriau prif weithredwr Tidal Lagoon Power, mae'r penderfyniad i wrthod y morlyn

yn bleidlais o ddiffyg diddordeb yng Nghymru, diffyg hyder mewn gweithgynhyrchu ym Mhrydain, a diffyg gofal am y blaned.

O ystyried hynny, credaf mai diffyg hyder yn yr Ysgrifennydd Gwladol yw'r ymateb lleiaf y gall y Cynulliad hwn ei wneud. Roedd y ffordd y cafodd y cyhoeddiad hwn ei wneud yn rhwbio ein hwynebau yn y baw, ac yn rhwbio halen ar y briw. Ar y diwrnod y cafodd y morlyn llanw ei wrthod, cymeradwywyd rhedfa ychwanegol gwerth £14 biliwn yn Heathrow, ac ar y diwrnod y gwrthodwyd y morlyn llanw, penderfynodd yr Ysgrifennydd Gwladol ddefnyddio ei gyfrwng cymdeithasol ei hun, cyfrif Twitter Swyddfa Cymru, i drydaru cyfres o femynnau plentynaidd ynglŷn â nifer truenus y swyddi a fyddai'n cael eu creu gan y morlyn llanw, a sut na fyddai'n gwneud hyn a'r llall ac arall, ar sail symiau a ffigurau y mae'r rhan fwyaf o bobl yn credu nad ydynt yn gwneud synnwyr. Roeddent yn gwrthddweud ei gilydd yn llwyr; er enghraifft, roedd trydariad gan yr Ysgrifennydd Gwladol yn dweud na fyddai ond wedi creu 28 o swyddi hirdymor, a cheir ymrwymiad ym maniffesto 2015 sy'n dweud:

Bydd y prosiect hwn yn creu miloedd o swyddi ac yn denu gwerth miliynau o bunnoedd o fuddsoddiad i Gymru.

[Torri ar draws.]—Rwyf am roi hynny i'r naill ochr. Dair blynedd ar wahân—pa un yw'r celwydd? Pa un yw'r celwydd—trydariad yr Ysgrifennydd Gwladol ddoe neu'r ymrwymiad mewn maniffesto y cytunwyd arno, nid gan un unigolyn yn unig, ond gan y Blaid Geidwadol gyfan?

Mae Charles Hendry wedi nodi hyn ac wedi gwneud pwynt pwysig iawn yn ei ymateb ei hun i'r penderfyniad hwn. Dywedodd:

yn union fel nad yw gweithfeydd nwy a ffermydd gwynt ond yn creu nifer fach o swyddi hirdymor. Y pwynt yn y fan hon oedd a allwn ddechrau diwydiant byd-eang newydd o'r DU? Dechrau'n unig fyddai Abertawe.

Dechrau'n unig fyddai Abertawe. Nid un prosiect yn unig y mae'r Ysgrifennydd Gwladol wedi'i ddwyn oddi arnom, ond dechrau technoleg gyfan, dechrau newydd i Abertawe ac i Gymru, dechrau marchnad allforio newydd, dechrau sylfaen weithgynhyrchu newydd, dechrau gobaith newydd i Tata Steel, dechrau gobaith newydd ar gyfer sgiliau a hyfforddiant yn ne Cymru. Dyna y mae wedi'i ddwyn oddi arnom, a dyna pam na ddylem roi unrhyw arwydd iddo fod gennym hyder o gwbl yn ei allu i wneud penderfyniadau yn y dyfodol.

Mae yna gefnogaeth gyhoeddus enfawr i'r morlyn—mae 76 y cant o bobl Prydain yn cefnogi ynni tonnau ac ynni'r llanw, o'i gymharu, fel y mae'n digwydd, â 38 y cant yn unig sy'n cefnogi ynni niwclear. Ac eto, nid yn unig y mae ynni niwclear yn cael y cymhorthdal contract gwahaniaeth—roedd y morlyn yn gofyn am yr un peth â Hinkley, wrth gwrs—ond mae hefyd yn cael cydfuddsoddiad gan Lywodraeth y DU, rhywbeth yr oedd Llywodraeth Cymru, a bod yn deg, wedi'i gynnig i'r morlyn, ac a gafodd ei wrthod gan Lywodraeth y DU. Ac wrth gwrs, mae gan fôr-lynnoedd llanw fywyd gweithredol gwahanol iawn a llawer hwy ac maent yn costio llai yn y tymor hir, fel y dywedodd Hendry yng nghasgliad ei adroddiad annibynnol. I'w roi yn y cyd-destun hwn, disgwylir y bydd prosiect braenaru, megis bae Abertawe, wedi'i ariannu drwy'r dull contract gwahaniaeth, sef 30c y flwyddyn ar bob bil, yn costio 30c i bob cartref ar gyfartaledd, fel y dywedais. Mae hyn, i mi, yn ymddangos yn bris bach iawn i'w dalu am dechnoleg newydd sy'n cynnig y manteision hynny ac sydd â photensial amlwg i ddechrau diwydiant newydd sylweddol. Mae symud ymlaen gyda morlyn braenaru, rwy'n credu, yn bolisi 'di-edifeirwch'.

Os ydym yn derbyn y penderfyniad hwn gan San Steffan, a chan yr Ysgrifennydd Gwladol yn benodol, os nad ydym yn sicrhau bod yr Ysgrifennydd Gwladol yn edifar am ei benderfyniad, yna bydd y polisi 'di-edifeirwch' hwn yn troi'n benderfyniad trychinebus. Mae'n rhaid i ni fynnu ein hawliau yma i anfon neges glir at San Steffan. Fe roesant neges glir iawn i ni ddydd Mawrth. Dywedasant, 'Ewch, anghofiwch am fuddsoddi, anghofiwch am eich dyfodol, anghofiwch am y dechrau newydd hwn. Ewch a byddwch yn dawel.' Rhaid inni beidio â bod yn dawel yn wyneb y fath negeseuon cryf gan San Steffan a rhaid i ni anfon neges yr un mor gryf yn ôl at yr Ysgrifennydd Gwladol, oherwydd weithiau mae'n rhaid i chi wneud gwleidyddiaeth yn bersonol, ac weithiau mae'n rhaid i chi sylweddoli bod y rheini sy'n ceisio bod yn bont ar gyfer gwireddu uchelgeisiau Cymru wedi cau'r drws yn glep ar yr uchelgeisiau Cymreig hynny mewn gwirionedd. Datgan nad oes gennym unrhyw hyder ynddo yw'r unig ffordd y gallwn wrthod ei ymgreinio a'i friwsion oddi ar fwrdd y DU a mynnu ein hawl ddemocrataidd i'n hadnoddau ein hunain a'n penderfyniadau ein hunain.

15:15

Thank you. I have selected the two amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. I call on the Cabinet Secretary for Finance to move formally amendment 1.

Diolch. Rwyf wedi dethol y ddau welliant i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid i gynnig gwelliant 1 yn ffurfiol.

Gwelliant 1—Julie James

Dileu popeth ar ôl Cynulliad Cenedlaethol Cymru a rhoi yn ei le:

1. Yn gresynu at fethiant Llywodraeth y DU i fuddsoddi mewn prosiectau seilwaith mawr yng Nghymru, gan gynnwys Morlyn Ynni’r Llanw Bae Abertawe a thrydaneiddio’r brif linell rhwng Caerdydd ac Abertawe.

2. Yn gresynu at fethiant Ysgrifennydd Gwladol Cymru i ddadlau achos Cymru ac i gefnogi’r angen am ragor o fuddsoddiad gan Lywodraeth y DU mewn prosiectau seilwaith mawr yng Nghymru.

3. Yn credu:

a) bod rhaid sicrhau rhagor o gydweithredu sy’n fwy cynaliadwy rhwng Llywodraeth y DU a’r llywodraethau datganoledig;

b) bod angen diwygio peirianwaith rhynglywodraethol y DU gan sefydlu cyngor Gweinidogion newydd ar gyfer y DU, gydag ysgrifenyddiaeth annibynnol, er mwyn atgyfnerthu’r cydweithio a’r broses o wneud penderfyniadau.

Amendment 1—Julie James

Delete all after National Assembly for Wales and replace with:

1. Regrets the UK Government’s failure to invest in major infrastructure projects in Wales, including the Swansea Bay Tidal Lagoon and electrification of the mainline between Cardiff and Swansea.

2. Regrets the Secretary of State for Wales’ failure to stand up for Wales and to support the need for greater UK Government investment in major infrastructure projects in Wales.

3. Believes:

a) there must be deeper and more sustained co-operation between the UK Government and the devolved governments;

b) the UK’s inter-governmental machinery must be reformed with a new UK council of Ministers, served by an independent secretariat, to strengthen decision making and collaboration.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Diolch. I call on Paul Davies to move amendment 2 tabled in his name. Paul Davies.

Diolch. Galwaf ar Paul Davies i gynnig gwelliant 2 a gyflwynwyd yn ei enw. Paul Davies.

Gwelliant 2—Paul Davies

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi cyflawniadau sylweddol Ysgrifennydd Gwladol Cymru, sy'n cynnwys:

a) y cytundeb â Llywodraeth Cymru ar fframwaith cyllidol hanesyddol;

b) diddymu tollau'r pontydd Hafren;

c) buddsoddiad sylweddol mewn bargeinion dinesig a bargeinion twf rhanbarthol ledled Cymru; a

d) y cyhoeddiad diweddar ynghylch negodiadau pellach i ddatblygu ac adeiladu gorsaf niwclear newydd yn Wylfa Newydd.

2. Yn nodi anallu Llywodraeth Cymru i ddarparu cynnydd ar brosiectau seilwaith mawr ledled Cymru, yn dilyn ei phenderfyniad i wrthod Cylchffordd Cymru a'i methiant parhaus i gyflawni gwelliannau i'r M4, yr A40 a'r A55.

3. Yn credu bod swydd a swyddfa Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn hanfodol o ran cynrychioli buddiannau Cymru ar lefel Llywodraeth y DU.

Amendment 2—Paul Davies

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes the significant achievements of the Secretary of State for Wales including:

a) the agreement with the Welsh Government of a historic fiscal framework;

b) the abolition of the Severn bridge tolls;

c) significant investment in city and regional growth deals across Wales; and

d) the recent announcement of advanced negotiations to develop and construct a new nuclear power station at Wylfa Newydd.

2. Notes the inability of the Welsh Government to deliver progress on major infrastructure projects across Wales, following its rejection of the Circuit of Wales and its continued failure to deliver improvements to the M4, A40 and A55.

3. Believes the post and office of the Secretary of State for Wales is vital in representing Wales's interests at a UK Government level.

Cynigiwyd gwelliant 2.

Amendment 2 moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd, and I move the amendment tabled in my name.

I'm disappointed that this motion has been tabled today by Plaid Cymru, and I'm sad that they are playing party politics with this particular issue. It won't surprise Members that I'll be focusing my contribution on some of the positive contributions that the Secretary of State for Wales has made for Wales. Of course, that's not to say that Members on this side of the Chamber aren't extremely disappointed with the recent announcement about the tidal lagoon, and my colleagues have made it crystal clear that we share the disappointment and the frustration echoed by other Members in this Chamber. Indeed, as a Member who represents an area where tidal energy developments are making significant progress, I recognise the potential value of the tidal lagoon. However, I appreciate that Government Ministers have a duty to ensure that the figures stack up and deliver value for money for the taxpayer, and it's clear that they felt unable to do that with this project. It's my view that we now need to look at a revised model that makes the project more cost-effective and more attractive to private sector investment. 

However, today's debate isn't tabled to discuss that or the implications of the tidal lagoon for Wales, but rather to discuss the post of the Secretary of State for Wales. Therefore, it's only appropriate that we take the opportunity to be a little bit more objective, and at the very least recognise some of the positive outcomes delivered by the current Secretary of State. [Interruption.] I will in a moment. For example—and I will give you some examples—we know that the Secretary of State played a key role in delivering the fiscal framework with the Welsh Government, a framework that has been universally welcomed in this Chamber. The fiscal framework provides a fair, long-term funding arrangement for Wales, taking account of the new tax powers that have been devolved this year, and very much paves the way for the devolution of Welsh rates of income tax in 2019. 

The Secretary of State has also made it clear that Wales will see an end to tolls on the Severn crossing at the end of the year, and that's also a very welcome development. This announcement will benefit tens of millions of drivers each year, reduce the cost of doing business between Wales and England, and deliver a £100 million boost to the Welsh economy. The removal of that financial barrier sends a clear statement that Wales is open for business and is a symbolic statement that the UK Government and the current Secretary of State are breaking down barriers and supporting the Welsh economy, not putting up barriers. I give way to the Member for Anglesey.

Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac rwy'n cynnig y gwelliant a gyflwynwyd yn fy enw i. 

Rwy'n siomedig fod y cynnig hwn wedi'i gyflwyno gan Blaid Cymru heddiw, ac rwy'n drist eu bod yn chwarae gwleidyddiaeth plaid â'r mater penodol hwn. Ni fydd yn syndod i'r Aelodau y bydd fy nghyfraniad yn canolbwyntio ar rai o'r cyfraniadau cadarnhaol y mae Ysgrifennydd Gwladol Cymru wedi'u gwneud dros Gymru. Wrth gwrs, nid yw hynny'n golygu nad yw'r Aelodau ar yr ochr hon i'r Siambr yn siomedig iawn gyda'r cyhoeddiad diweddar am y morlyn llanw, ac mae fy nghyd-Aelodau wedi ei gwneud yn gwbl glir ein bod yn rhannu'r siom a'r rhwystredigaeth a adleisiwyd gan Aelodau eraill yn y Siambr hon. Yn wir, fel Aelod sy'n cynrychioli ardal lle mae datblygiadau ynni llanw yn gwneud cynnydd sylweddol, rwy'n cydnabod gwerth posibl y morlyn llanw. Fodd bynnag, rwy'n sylweddoli bod gan Weinidogion y Llywodraeth ddyletswydd i sicrhau bod y ffigurau'n gwneud synnwyr a sicrhau gwerth am arian i'r trethdalwr, ac mae'n amlwg eu bod yn teimlo nad oeddent yn gallu gwneud hynny gyda'r prosiect hwn. Yn fy marn i, mae angen inni edrych ar fodel diwygiedig sy'n gwneud y prosiect yn fwy costeffeithiol ac yn fwy deniadol i fuddsoddiad gan y sector preifat.

Fodd bynnag, ni chyflwynwyd y ddadl heddiw er mwyn trafod hynny na goblygiadau'r morlyn llanw i Gymru, ond yn hytrach i drafod swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Felly, mae'n briodol ein bod yn bachu ar y cyfle i fod ychydig yn fwy gwrthrychol, a chydnabod fan lleiaf rai o'r canlyniadau cadarnhaol a gyflawnwyd gan yr Ysgrifennydd Gwladol cyfredol. [Torri ar draws.] Gwnaf, mewn munud. Er enghraifft—ac rwyf am roi rhai enghreifftiau i chi—gwyddom fod yr Ysgrifennydd Gwladol wedi chwarae rôl allweddol yn darparu'r fframwaith cyllidol gyda Llywodraeth Cymru, fframwaith sydd wedi'i groesawu gan bawb yn y Siambr hon. Mae'r fframwaith cyllidol yn darparu trefniant cyllido hirdymor teg i Gymru, gan ystyried y pwerau trethu newydd a ddatganolwyd eleni, ac yn sicr mae'n arwain y ffordd ar gyfer datganoli cyfraddau Cymreig o dreth incwm yn 2019.

Mae'r Ysgrifennydd Gwladol wedi dweud yn glir hefyd y bydd y tollau ar bont Hafren yn dod i ben ddiwedd y flwyddyn, ac mae hwnnw hefyd yn ddatblygiad i'w groesawu'n fawr. Bydd y cyhoeddiad hwn o fudd i ddegau o filiynau o yrwyr bob blwyddyn, yn lleihau'r gost o wneud busnes rhwng Cymru a Lloegr, ac yn darparu hwb gwerth £100 miliwn i economi Cymru. Mae cael gwared ar y rhwystr ariannol hwnnw'n datgan yn glir bod Cymru ar agor ar gyfer busnes ac mae'n ddatganiad symbolaidd fod Llywodraeth y DU a'r Ysgrifennydd Gwladol cyfredol yn chwalu rhwystrau ac yn cefnogi economi Cymru, yn hytrach na chreu rhwystrau. Ildiaf i'r Aelod dros Ynys Môn.

15:20

Thank you for giving way. You talk about what the post of Secretary of State for Wales is. It's quite clear, is it not, that Alun Cairns is Westminster's man in Wales, not Wales's man in Westminster? It is absolutely clear, is it not, that Alun Cairns is reinventing the role of Welsh Secretary as governor-general for Wales? I oppose that in principle, I oppose that as a Welshman, and when it's clear that that governor-general is working against Wales's interest, isn't it incumbent on all of us to vote no confidence in him?

Diolch i chi am ildio. Rydych yn siarad am swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Mae'n eithaf clir, onid yw, mai dyn San Steffan yng Nghymru yw Alun Cairns, nid dyn Cymru yn San Steffan? Mae'n gwbl amlwg, onid yw, fod Alun Cairns yn ailddyfeisio rôl Ysgrifennydd Gwladol Cymru fel llywodraethwr cyffredinol ar Gymru? Rwy'n gwrthwynebu hynny ar egwyddor, rwy'n gwrthwynebu hynny fel Cymro, a phan fo'n amlwg fod y llywodraethwr cyffredinol hwnnw'n gweithio yn erbyn budd Cymru, onid yw'n ddyletswydd ar bob un ohonom i gefnogi pleidlais o ddiffyg hyder ynddo?

It's absolute rubbish. I've just given you a list of what this Secretary of State for Wales has actually delivered for Wales.

Our amendment also highlights the key work being done on the city and regional growth deals across Wales and the substantial investment that's been received in different parts of Wales. Growth deals for the Cardiff and Swansea regions have been agreed, with plans being drawn up in north Wales—all supported by significant financial backing from the UK Government. The deals provide local people with the opportunities to tackle the challenges to economic growth in the area through developing new, high-value businesses and supporting existing businesses to innovate and develop new products and services, and the Assembly should support those deals and work with local authorities to maximise their potential. For example, I understand that the Swansea bay city region deal will deliver a permanent uplift in its GVA and will generate around 10,000 new jobs over the next 15 years.

The Secretary of State has also worked hard in relation to the development and construction of a new nuclear power station at Wylfa Newydd, which will create thousands of jobs in north Wales during construction and deliver the biggest investment in north Wales for a generation. Indeed, Horizon anticipate it will create up to 9,000 jobs at the peak of construction, and with two reactors on site, the plant will also support close to 1,000 jobs during operation. Therefore, it's crucial to recognise that, far from the very bleak picture painted by some in this Chamber, there has been some very good outcomes for Wales delivered by the current Secretary of State for Wales. 

Of course, on this side of the Chamber, we believe that the post and office of the Secretary of State for Wales is vital in representing Wales's interests at a UK Government level. Indeed, as the UK moves closer to leaving the European Union, it's even more important that Wales's voice is heard around the Cabinet table and that the interests of the people of Wales are represented at all Cabinet meetings. 

Therefore, in closing, Deputy Presiding Officer, there are some very welcome outcomes that have been secured by the current Secretary of State for Wales and it's important that Members are objective when considering policy announcements. Therefore, I encourage the Members to support our amendments, see past party politics, and have a real debate about the delivery of infrastructure projects across Wales.

Mae'n nonsens llwyr. Rwyf newydd roi rhestr i chi o'r hyn y mae Ysgrifennydd Gwladol Cymru wedi'i gyflawni dros Gymru.

Mae ein gwelliant hefyd yn tynnu sylw at y gwaith allweddol sy'n cael ei wneud ar y bargeinion twf dinesig a rhanbarthol ledled Cymru a'r buddsoddiad sylweddol a wnaed mewn gwahanol rannau o Gymru. Cytunwyd ar fargeinion twf ar gyfer rhanbarthau Caerdydd ac Abertawe, gyda chynlluniau'n cael eu llunio yng ngogledd Cymru—ac mae'r rhain i gyd yn cael cymorth ariannol sylweddol gan Lywodraeth y DU. Mae'r bargeinion yn rhoi cyfleoedd i bobl leol fynd i'r afael â'r heriau i dwf economaidd yn yr ardal drwy ddatblygu busnesau newydd gwerth uchel a chynorthwyo busnesau sy'n bodoli eisoes i arloesi a datblygu cynnyrch a gwasanaethau newydd, a dylai'r Cynulliad gefnogi'r bargeinion hynny a gweithio gydag awdurdodau lleol i hybu eu potensial. Er enghraifft, deallaf y bydd bargen ddinesig dinas-ranbarth bae Abertawe yn sicrhau cynnydd parhaol yn ei gwerth ychwanegol gros ac yn cynhyrchu tua 10,000 o swyddi newydd dros y 15 mlynedd nesaf.

Mae'r Ysgrifennydd Gwladol hefyd wedi gweithio'n galed mewn perthynas â datblygu ac adeiladu gorsaf niwclear newydd yn Wylfa Newydd, a fydd yn creu miloedd o swyddi yng ngogledd Cymru yn ystod y cyfnod adeiladu ac yn darparu'r buddsoddiad mwyaf yng ngogledd Nghymru ers cenhedlaeth. Yn wir, mae Horizon yn rhagweld y bydd yn creu hyd at 9,000 o swyddi ar frig y cyfnod adeiladu, a chyda dau adweithydd ar y safle, bydd y gwaith hefyd yn cynnal tua 1,000 o swyddi yn ystod ei weithrediad. Felly, mae'n hanfodol ein bod yn cydnabod, yn wahanol i'r darlun llwm iawn y mae rhai yn y Siambr hon wedi'i baentio, mae Ysgrifennydd Gwladol cyfredol Cymru wedi cyflawni rhai canlyniadau da iawn i Gymru.

Wrth gwrs, ar yr ochr hon i'r Siambr, credwn fod swydd a swyddfa Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn hanfodol er mwyn cynrychioli buddiannau Cymru ar lefel Llywodraeth y DU. Yn wir, wrth i'r DU symud gam yn agosach at adael yr Undeb Ewropeaidd, mae'n bwysicach byth fod llais Cymru i'w glywed o amgylch bwrdd y Cabinet a bod buddiannau pobl Cymru yn cael eu cynrychioli yn holl gyfarfodydd y Cabinet.

Felly, i gloi, Ddirprwy Lywydd, mae Ysgrifennydd Gwladol cyfredol Cymru wedi sicrhau rhai canlyniadau sydd i'w croesawu'n fawr ac mae'n bwysig i'r Aelodau fod yn wrthrychol wrth ystyried cyhoeddiadau polisi. Felly, rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi ein gwelliannau, i edrych y tu hwnt i wleidyddiaeth plaid, a chael dadl go iawn ynglŷn â chyflawni prosiectau seilwaith ledled Cymru.

I'm pleased to take part in this important debate. Yesterday, I mentioned in the statement on the tidal lagoon the unbridled fury and anger in Swansea, and a day later that unbridled fury remains unbridled, I have to say, and that's the reason for this debate this afternoon.

Cohorts of engineering graduates in Swansea, dozens of local businesses and small contractors have been hanging on for years for a positive decision on quality high-paid jobs, thousands of them, as in the Conservative manifesto. There were high hopes for this one big innovative enterprise, and there is no way we can belittle the sense of devastation that Swansea and the community I live in feel this week—absolute betrayal and devastation. They are expecting a forceful reply from the National Assembly for Wales. Granted, our hands are largely tied constitutionally. This is the extent of our forceful reply to what has been a terrible, devastating piece of news. Hundreds of people have been in contact with all of us, not just me. There is fury out there—fury, absolute fury—and it's not in any way politically game playing anything at all.

Somebody has to be held to account for this. The Secretary of State for Wales is meant to be fighting our corner. There is precious little evidence of that fight over the months, I'm afraid—precious little. We know the figures. The same strike prices at Hinkley Point. Yes, there would be 30p in addition to electricity bills as a result of the tidal lagoon coming on—30p as opposed to £15 additional due to nuclear industry. But more than that, it's the absolute laying waste of an innovative world-beating industry that would be in Wales—in Swansea to start off with, the pathfinder project, but also Cardiff, Newport, Colwyn Bay. That's the sense of devastation we feel at this devastating decision. [Interruption.] It is betrayal and it is huge, and it has gone, absolutely. That's why we're having this debate. Somebody has to be held responsible, and I have no confidence, we have no confidence in the Secretary of State for Wales. Darren—you can't hear, obviously.  

Rwy'n falch o gymryd rhan yn y ddadl bwysig hon. Ddoe, soniais yn y datganiad ar y morlyn llanw am y ffyrnigrwydd a'r dicter diatal yn Abertawe, a ddiwrnod yn ddiweddarach mae'r ffyrnigrwydd diatal hwnnw'n dal i fod yn ddiatal, rhaid i mi ddweud, a dyna'r rheswm dros y ddadl hon y prynhawn yma.

Mae carfannau o raddedigion peirianneg yn Abertawe, dwsinau o fusnesau lleol a chontractwyr bach wedi bod yn aros am benderfyniad cadarnhaol ar swyddi cyflog uchel o ansawdd da ers blynyddoedd, miloedd ohonynt, fel ym maniffesto'r Ceidwadwyr. Roedd yna obeithion uchel ar gyfer y fenter fawr arloesol hon, ac ni allwn, mewn unrhyw ffordd, fychanu'r ymdeimlad o ddinistr y mae Abertawe a'r gymuned rwy'n byw ynddi yn ei deimlo yr wythnos hon—brad a dinistr llwyr. Maent yn disgwyl ateb grymus gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Rwy'n derbyn bod ein dwylo wedi'u clymu yn gyfansoddiadol i raddau helaeth. Dyma hyd a lled ein hateb grymus i newyddion dinistriol ac echrydus. Mae cannoedd o bobl wedi cysylltu â phob un ohonom, nid fi yn unig. Mae yna ffyrnigrwydd yno—ffyrnigrwydd llwyr—ac nid yw, mewn unrhyw ffordd, yn fater o chwarae gêm wleidyddol o gwbl.

Mae'n rhaid dal rhywun i gyfrif am hyn. Mae Ysgrifennydd Gwladol Cymru i fod i ymladd ar ein rhan. Prin iawn yw'r dystiolaeth o'r frwydr honno dros y misoedd diwethaf, mae arnaf ofn—prin iawn. Rydym yn gwybod beth yw'r ffigurau. Yr un prisiau streic yn Hinkley Point. Iawn, byddai 30c yn ychwanegol i'w dalu yn ein biliau trydan o ganlyniad i'r morlyn llanw—30c yn hytrach na £15 ychwanegol yn sgil y diwydiant niwclear. Ond yn fwy na hynny, mae'n wastraff llwyr o ddiwydiant arloesol o'r radd flaenaf a fyddai wedi'i leoli yng Nghymru—yn Abertawe i ddechrau, y prosiect braenaru, ond hefyd Caerdydd, Casnewydd, Bae Colwyn. Dyna'r dinistr rydym yn ei deimlo o ganlyniad i'r penderfyniad ofnadwy hwn. [Torri ar draws.] Mae'n frad ac mae'n enfawr, ac mae wedi mynd, yn llwyr. Dyna pam rydym yn cael y ddadl hon. Mae'n rhaid dwyn rhywun i gyfrif am hyn, ac nid oes gennyf unrhyw hyder, nid oes gennym unrhyw hyder yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Darren—yn amlwg, ni allwch glywed.

15:25

You mentioned flood protection and, quite rightly, some Members have been pointing out that I've been supporting projects in north Wales because of the flood protection benefits. The UK Government was quite clear that the dismissal of this particular proposal was a dismissal of this particular proposal. It was not, actually, an anti-tidal energy—full stop, no more tidal energy here in Wales—decision. And in fact, if you spoke to the developers of the potential projects in north Wales, which I have, they will tell you that their project is designed with different technology that can reduce the strike price significantly to make it much more affordable. So, I think that there are clearly different technologies out there and different schemes, which should, quite rightly, be weighed up on their own merits.   

Fe sonioch am amddiffyn rhag llifogydd, ac yn gwbl briodol, mae rhai Aelodau wedi bod yn tynnu sylw at y ffaith fy mod wedi bod yn cefnogi prosiectau yng ngogledd Cymru oherwydd y manteision amddiffyn rhag llifogydd. Roedd Llywodraeth y DU yn eithaf clir fod gwrthod y cynnig penodol hwn yn golygu gwrthod y cynnig penodol hwn. Nid oedd, mewn gwirionedd, yn benderfyniad i wrthod ynni'r llanw ar ei ben yma yng Nghymru. A dweud y gwir, pe baech yn siarad â datblygwyr y prosiectau posibl yng ngogledd Cymru, fel rwyf fi wedi'i wneud, byddent yn dweud wrthych fod eu prosiect wedi'i lunio gyda thechnoleg wahanol sy'n gallu lleihau'r pris streic yn sylweddol i'w wneud yn llawer mwy fforddiadwy. Felly, credaf ei bod hi'n amlwg fod yna wahanol dechnolegau i'w cael yn ogystal â gwahanol gynlluniau y dylid, a hynny'n gwbl briodol, eu pwyso a'u mesur yn ôl eu rhinweddau eu hunain.

Thank you for that—possibly one of the longest interventions on record. And if UK Government had spoken to the tidal lagoon company in Swansea, they would have found a similar argument, but there was no communication for two years, the chief executive and the chair tell me. So, what are they supposed to do? [Interruption.] Well, absolutely. You cannot defend it. That's why I'm asking you to vote for no confidence in the Secretary of State for Wales.

And obviously, this betrayal is on top of other betrayals. I'm running out of time now, but I'll just concentrate on the non-electrification of the main railroad to, again, Swansea. There's a common denominator here—Swansea. What have we done? What have we done? So, yes, absolutely—two major manifesto promises not happening. We have absolutely no confidence at all in the current Secretary of State. 

Just to finish on the second point of our no confidence motion, we have no confidence in the post of Secretary of State of Wales either. We are in a new climate now post Brexit. We should be for Governments working equally together with a properly constituted UK council of Ministers, with shared and equal decision-making powers. That's the way forward. We don't need some handbag carrier between Cardiff and London any more. It's a colonial vestige—support the motion.

Diolch i chi am hynny—un o'r ymyriadau hwyaf a gofnodwyd erioed o bosibl. A phe bai Llywodraeth y DU wedi siarad â'r cwmni morlyn llanw yn Abertawe, byddent wedi clywed dadl debyg, ond nid oedd unrhyw gyfathrebu am ddwy flynedd, yn ôl yr hyn y mae'r prif weithredwr a'r cadeirydd yn ei ddweud wrthyf. Felly, beth y mae disgwyl iddynt ei wneud? [Torri ar draws.] Wel, yn hollol. Ni allwch ei amddiffyn. Dyna pam rwy'n gofyn i chi bleidleisio dros ddiffyg hyder yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru.

Ac yn amlwg, mae'r brad hwn ar ben sawl brad arall. Mae fy amser yn brin yn awr, ond rwyf am ganolbwyntio ar y penderfyniad i beidio â thrydaneiddio'r brif reilffordd i, unwaith eto, Abertawe. Mae yna ffactor cyffredin yma—Abertawe. Beth rydym ni wedi'i wneud? Beth rydym ni wedi'i wneud? Felly, ie, yn hollol—dau addewid maniffesto mawr nad ydynt yn digwydd. Nid oes gennym unrhyw hyder o gwbl yn yr Ysgrifennydd Gwladol cyfredol.

Os caf orffen ar ail bwynt ein cynnig o ddiffyg hyder, nid oes gennym hyder yn swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru chwaith. Rydym mewn hinsawdd newydd bellach ar ôl Brexit. Dylem fod o blaid Llywodraethau'n cydweithio yn deg gyda'i gilydd gyda chyngor Gweinidogion y DU wedi'i gyfansoddi'n briodol, gyda phwerau cyfartal a rennir i wneud penderfyniadau. Dyna'r ffordd ymlaen. Nid ydym angen rhyw golomen gludo rhwng Caerdydd a Llundain mwyach. Mae'n perthyn i orffennol trefedigaethol—cefnogwch y cynnig.

15:30

I have to say I'm very disappointed by one thing in particular, in that I think it was possible to have had a motion today that the whole Assembly could have agreed on, because we are genuinely disappointed by the outcome on the tidal lagoon and I do hope it will be possible for us to revisit things as soon as possible into the medium term. It is incumbent on those who have proposed the scheme to return and look at the figures, because a lot of the detail will now, inevitably, come out, and will be worthy of very intense examination, and that's what we will do on this side of the Assembly.

Can I just speak first of all of the clear overreach that was heavily hinted at, in fairness, in Simon's speech to propose the motion? But we do need to reflect on having respect for the spheres of Government—that's at the heart of a devolved or federal system. What would Plaid Cymru do if Westminster sought to pass a vote of no confidence in the First Minister? I have to say directly—and you'll not be surprised—that I feel this is silly politics. After all, Plaid are ably represented at Westminster—I'll finish this point—and they should have confidence in their colleagues in Westminster to pursue these matters there, where the Secretary of State is, of course, accountable. Now I'll give way.

Mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn siomedig iawn am un peth yn benodol, sef y ffaith y byddai wedi bod yn bosibl cael cynnig heddiw y gallai'r Cynulliad cyfan fod wedi cytuno arno, rwy'n credu, oherwydd rydym o ddifrif yn siomedig gyda'r canlyniad ar y morlyn llanw ac rwy'n gobeithio y bydd yn bosibl i ni ailystyried pethau cyn gynted â phosibl yn y tymor canolig. Mae'n ddyletswydd ar y rheini sydd wedi cynnig y cynllun i ailedrych ar y ffigurau, oherwydd bydd llawer o'r manylion yn awr, yn anochel, yn dod i'r amlwg, a byddant yn haeddu cael eu harchwilio'n fanwl iawn, a dyna beth y byddwn ni yn ei wneud ar yr ochr hon i'r Cynulliad.

A gaf fi sôn yn gyntaf oll am y gorgyrraedd amlwg a gafodd ei awgrymu'n gryf, a bod yn deg, yn araith Simon wrth wneud y cynnig? Ond mae angen i ni fyfyrio ar yr angen i ddangos parch tuag at gylchoedd y Llywodraeth—mae hynny wrth wraidd system ddatganoledig neu ffederal. Beth fyddai Plaid Cymru yn ei wneud pe bai San Steffan yn cynnig pleidlais o ddiffyg hyder ym Mhrif Weinidog Cymru? Mae'n rhaid i mi ddweud ar unwaith—ac ni fydd hyn yn eich synnu—fy mod yn teimlo mai gwleidyddiaeth wirion yw hon. Wedi'r cyfan, caiff Plaid Cymru eu cynrychioli'n fedrus yn San Steffan—gadewch i mi orffen y pwynt hwn—a dylai fod ganddynt hyder yn eu cyd-Aelodau yn San Steffan i fynd ar drywydd y materion hyn yno, lle y gellir dwyn yr Ysgrifennydd Gwladol i gyfrif wrth gwrs. Rwy'n fodlon ildio yn awr.

I'm sure my colleagues are more than capable of doing that in Westminster, but does he not realise that his own Prime Minister consistently uses the Welsh NHS to attack Jeremy Corbyn?

Rwy'n siŵr fod fy nghyd-Aelodau yn fwy nag abl i wneud hynny yn San Steffan, ond onid yw'n sylweddoli bod ei Brif Weinidog ei hun yn defnyddio GIG Cymru i ymosod ar Jeremy Corbyn yn gyson?

Well, you know, that's the cut and thrust of politics—

Wel, wyddoch chi, dyna yw'r taro a'r gwrthdaro a geir mewn gwleidyddiaeth—

You've made the point for us. You've made the point for us.

Rydych wedi gwneud y pwynt drosom. Rydych wedi gwneud y pwynt drosom.

Well, let me finish my point, thank you, Leanne. Politics needs comparisons. At the heart of devolved Government is the theory that you look at different jurisdictions, and you learn from them. That is definitely legitimate. But what you don't do in the Westminster model—indeed, in any democratic system of government—is get one legislature to vote 'no confidence' in a Minister who's not answerable to that legislature. It's constitutional nonsense, as you well know.

Let me move on. Another reason I'm very disappointed in this motion is that Alun Cairns has the unique insight that comes from being a former and long-serving Assembly Member. We greatly value that on this side of the Assembly, and I suspect, behind the scenes, that the Welsh Government do as well, and that's something to be greatly valued. He does have a very proud record of achievement in office, and he's a tireless champion for Wales, as has been outlined. I could go through all the achievements, but they were ably listed by my colleague.

Wel, gadewch i mi orffen fy mhwynt, diolch i chi, Leanne. Mae gwleidyddiaeth angen cymariaethau. Wrth wraidd Llywodraeth ddatganoledig, mae'r ddamcaniaeth eich bod yn edrych ar awdurdodaethau gwahanol ac yn dysgu ganddynt. Mae hynny'n bendant yn ddilys. Ond yr hyn nad ydych yn ei wneud ym model San Steffan—yn wir, mewn unrhyw system ddemocrataidd o lywodraethu—yw cael un ddeddfwrfa i bleidleisio 'diffyg hyder' mewn Gweinidog nad yw'n atebol i'r ddeddfwrfa honno. Mae'n nonsens cyfansoddiadol, fel y gwyddoch yn iawn.

Gadewch i mi symud ymlaen. Rheswm arall pam rwy'n siomedig iawn yn y cynnig hwn yw bod gan Alun Cairns graffter unigryw a ddaw o fod yn Aelod Cynulliad blaenorol a fu'n gwasanaethu am gyfnod maith. Rydym yn gwerthfawrogi hynny'n fawr ar yr ochr hon i'r Cynulliad, ac rwy'n amau, y tu ôl i'r llenni, fod Llywodraeth Cymru yn gwerthfawrogi hynny hefyd, ac mae hynny'n rhywbeth i'w drysori'n fawr. Mae ganddo hanes da iawn o gyflawni yn y swydd, ac mae'n eiriolwr diflino dros Gymru, fel sydd wedi'i amlinellu. Gallwn restru'r holl gyflawniadau, ond cawsant eu rhestru'n fedrus gan fy nghyd-Aelod.

Mick Antoniw a gododd—

Mick Antoniw rose—

I'm just going to make this one point.

Could I just add this, in a spirit of consensus? The way the UK Government and the Welsh Government co-operate in economic matters, I think, is worthy. And, since 2010, we've seen small and medium-sized enterprises grow by over 18,000 in Wales, and I don't think you can say that's UK Government exclusively, or Welsh Government—it is a partnership. Since 2010, we've seen 117,000 more people in work in Wales and 57,000 fewer unemployed. Again, these are joint achievements, and they are worthy ones. I will give way now, Mick.

Carwn wneud y pwynt hwn yn unig.

A gaf fi ychwanegu hyn, mewn ysbryd o gonsensws? Mae'r ffordd y mae Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru yn cydweithredu ar faterion economaidd yn deilwng yn fy marn i. Ac ers 2010, rydym wedi gweld cynnydd o dros 18,000 yn nifer y busnesau bach a chanolig yng Nghymru, ac nid wyf yn credu y gallwch ddweud mai Llywodraeth y DU yn unig yw hynny, na Llywodraeth Cymru yn unig—partneriaeth yw hi. Ers 2010, rydym wedi gweld 117,000 yn fwy o bobl mewn gwaith yng Nghymru a 57,000 yn llai o bobl ddi-waith. Unwaith eto, llwyddiannau ar y cyd yw'r rhain, ac maent yn rhai teilwng. Rwy'n fodlon ildio yn awr, Mick.

Isn't part of the problem that you made very specific promises in your manifesto, they were put out publicly with the specific view of getting people to vote for you, and to win certain constituencies, and so on? Now, I have no problem with that, because that's part of politics. But, doesn't it actually destroy the whole purpose of a manifesto, the credibility of our political system? I mean, what is it—is it the case that when you put those specific promises to the people, in your manifesto, were they just ill-thought-out, were they just opportunist, or was it the case that you just never had any intention whatsoever of delivering on them?

Onid rhan o'r broblem yw eich bod wedi gwneud addewidion penodol iawn yn eich maniffesto, eu bod wedi cael eu cyhoeddi gyda'r bwriad penodol o gael pobl i bleidleisio drosoch, ac i ennill rhai etholaethau, ac ati? Nawr, nid oes gennyf broblem gyda hynny, oherwydd mae hynny'n rhan o wleidyddiaeth. Ond onid yw'n dinistrio holl bwrpas cael maniffesto, mewn gwirionedd, a hygrededd ein system wleidyddol? Hynny yw, beth ydyw—pan wnaethoch yr addewidion penodol hynny i bobl yn eich maniffesto, ai'r gwir yw na wnaethoch roi ystyriaeth briodol iddynt, eich bod yn gweld eich cyfle a dyna i gyd, neu a gawsant eu gwneud heb fod gennych unrhyw fwriad o gwbl o'u cyflawni?

You're quite right that any Government is accountable to the electorate on its platform in a manifesto. I don't think there is any Government that achieves everything it sets out to do, and obviously if you fall below a certain line you can expect a withering response from the electorate. But we are proud of what we are achieving, and we will defend it, and I'm sure the people of Wales, and the UK, will give us fair judgment and see the full range of our successes.

Can I just talk about the post of Secretary of State for Wales, because currently we're having a review of inter-governmental relations? I congratulate the Welsh Government for ensuring that, as part of the arrangements as we exit the EU, we review how we develop shared governance in the UK. It's an essential task—I've said this repeatedly—but we certainly need the Secretary of State's position, at least until more formal shared mechanisms of governance are established and seen to operate. It would be foolish to end the office of Secretary of State until that new constitutional outlook has been achieved.

And I say this directly to Plaid: you would be better advised to get your SNP cousins to back the development of more federal mechanisms to shape inter-governmental relations in the UK, because the truth is, at the moment, the SNP are more keen to rely on bilateral discussions, because they either win them or they condemn the UK Government outright if they don't get their way, even if they don't compromise at all, and they're not interested in the fundamental task that we are interested in, which is to strengthen the UK constitution. I do hope the Labour Members reflect on that point mostly.

Rydych yn hollol gywir yn dweud bod unrhyw Lywodraeth yn atebol i'r etholaeth am yr hyn y mae'n ei ddatgan mewn maniffesto. Nid wyf yn credu bod yr un Lywodraeth yn cyflawni popeth y mae'n bwriadu ei wneud, ac yn amlwg os ydych yn cyrraedd islaw pwynt penodol gallwch ddisgwyl ymateb deifiol gan yr etholaeth. Ond rydym yn falch o'r hyn rydym yn ei gyflawni, a byddwn yn ei amddiffyn, ac rwy'n siŵr y bydd pobl Cymru, a'r DU, yn ein barnu'n deg ac yn gweld ystod lawn ein llwyddiannau.

A gaf fi siarad am swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru, oherwydd mae gennym adolygiad o gysylltiadau rhynglywodraethol ar y gweill ar hyn o bryd? Rwy'n llongyfarch Llywodraeth Cymru am sicrhau, fel rhan o'r trefniadau wrth i ni adael yr UE, ein bod yn adolygu sut rydym yn datblygu cydlywodraethu yn y DU. Mae'n dasg hanfodol—rwyf wedi dweud hyn dro ar ôl tro—ond yn sicr rydym angen cadw swydd yr Ysgrifennydd Gwladol, o leiaf hyd nes y bydd dulliau mwy ffurfiol o gydlywodraethu yn cael eu sefydlu a'u gweld ar waith. Byddai'n ffôl dod â swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru i ben hyd nes bod y rhagolwg cyfansoddiadol newydd hwnnw wedi'i gyflawni.

Ac rwyf am ddweud hyn yn uniongyrchol wrth Blaid Cymru: byddai'n gyngor gwell i chi gael eich cefndryd yn yr SNP i gefnogi datblygiad dulliau mwy ffederal o ffurfio cysylltiadau rhynglywodraethol yn y DU, oherwydd y gwir amdani, ar hyn o bryd, yw bod yr SNP yn fwy awyddus i ddibynnu ar drafodaethau dwyochrog, oherwydd maent naill ai yn eu hennill neu maent yn condemnio Llywodraeth y DU yn llwyr os nad ydynt yn cael eu ffordd, hyd yn oed os nad ydynt yn cyfaddawdu o gwbl, ac nid oes ganddynt ddiddordeb yn y dasg sylfaenol y mae gennym ni ddiddordeb ynddi, sef cryfhau cyfansoddiad y DU. Rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau Llafur yn bennaf yn myfyrio ar hynny.

15:35

As I expressed yesterday, I'm truly devastated by the short-sighted decision of Theresa May's Government to abandon the tidal lagoon. There is total devastation also in my region among the people who are certainly voicing their opinions, and rightly so, too. Yet again, the Westminster Government have shown their utter contempt for my region, reneging on the promise to deliver electrification to Swansea and now scuppering Swansea's chance to lead the world in innovative renewable energy.

But, I accept, the Secretary of State is a lone voice: one Minister out of 118; one voice out of 21 around the Cabinet table. So, I lay the blame for this terrible decision firmly at the door of Theresa May and the Secretary of State for Business, Energy and Industrial Strategy, Greg Clark. The Secretary of State for Wales is a messenger, after all, and in this instance cannot take all the blame for this decision. However, I really feel that Alun Cairns needs to be much stronger in standing up for Wales, standing up for my region.

Following this debate, I want the Secretary of State to be less of a yes-man and do the right thing for my region, for Wales and for the people. So, while I have much sympathy with the Welsh Conservatives' amendment, I do feel that Wales has been let down by the UK Government and we need to ensure greater collaboration between the UK and Welsh Government. The current arrangements don't seem to be working and I will, therefore, be supporting the Welsh Government's amendment. 

So, the tidal lagoon decision was the latest in a long line of poor decisions by the UK Government. Wales needs both Governments working together if it is to prosper. Thank you. 

Fel y dywedais ddoe, rwyf wedi cael fy siomi'n wirioneddol gan benderfyniad cibddall Llywodraeth Theresa May i wrthod y morlyn llanw. Mae siom mawr yn fy rhanbarth i hefyd ymysg y bobl sy'n sicr yn lleisio eu barn, a hynny'n briodol hefyd. Unwaith eto, mae Llywodraeth San Steffan wedi dangos eu dirmyg llwyr tuag at fy rhanbarth, ar ôl torri'r addewid i ddarparu trydaneiddio i Abertawe ac yn awr, sathru ar gyfle Abertawe i arwain y byd ym maes ynni adnewyddadwy arloesol.

Ond rwy'n derbyn mai un llais yn unig yw'r Ysgrifennydd Gwladol: un Gweinidog o blith 118; un llais o blith 21 sy'n eistedd o amgylch bwrdd y Cabinet. Felly, rwy'n rhoi'r bai am y penderfyniad ofnadwy hwn ar Theresa May a'r Ysgrifennydd Gwladol dros Fusnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol, Greg Clark. Negesydd yw Ysgrifennydd Gwladol Cymru wedi'r cyfan, ac yn yr achos hwn ni allwn roi'r bai i gyd arno am y penderfyniad hwn. Fodd bynnag, rwy'n teimlo, mewn gwirionedd, fod angen i Alun Cairns fod yn llawer cryfach wrth sefyll dros Gymru, wrth sefyll dros fy rhanbarth i.

Yn dilyn y ddadl hon, rwyf eisiau i Ysgrifennydd Gwladol Cymru fod yn llai o was bach a gwneud y peth iawn dros fy rhanbarth i, dros Gymru a dros y bobl. Felly, er fy mod yn cydymdeimlo'n fawr â gwelliant y Ceidwadwyr Cymreig, rwy'n teimlo bod Llywodraeth y DU wedi siomi Cymru a bod angen i ni sicrhau mwy o gydweithredu rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru. Ymddengys nad yw'r trefniadau cyfredol yn gweithio ac o ganlyniad, byddaf yn cefnogi gwelliant Llywodraeth Cymru.

Felly, y penderfyniad ar y morlyn llanw oedd y diweddaraf mewn cyfres hir o benderfyniadau gwael gan Lywodraeth y DU. Mae Cymru angen i'r ddwy Lywodraeth weithio gyda'i gilydd os yw am ffynnu. Diolch.  

Railways not electrified, bridges renamed in the name of the colonial prince, the tidal lagoon scrapped: that is what is being delivered by the Secretary of State for Wales. He is Westminster's voice in Wales and not Wales's voice in Westminster. Manifesto promise after manifesto promise has been broken. Announcement after announcement has been reneged upon. And, of course, yes, votes were won on the back of those promises. 

Five billion pounds-worth of taxpayers' money for nuclear, but a fifth of that can't be found for the tidal lagoon; £3.5 billion to fix up the Palace of Westminster, but a third of that can't be found to build the tidal lagoon; a £1 billion bung to the DUP, but the Swansea bay tidal lagoon is too expensive. Monday encapsulated Westminster's disdain for Wales perfectly. On the very day that they approved a £14 billion runway in London, they scrapped the Swansea bay tidal lagoon. It's almost as if they are trying to rub their failure to invest in Wales in our faces. 

Yesterday, the First Minister, laughably, accused us of letting the Tories, and Wales's representative in the Westminster Government, off the hook. Labour will, today, effectively show their support for the Secretary of State for Wales by abstaining on or possibly voting against our motion. I accept that this is a symbolic motion, but how else are we meant to show our strength of feeling? What levers do we have open to us? He refuses, as has already been pointed out, to give evidence to a committee. How on earth can we hold him to account?

What we need now is actions, not abstentions. We need purpose not press releases, and votes not vitriol. When it comes to the crunch today, Labour, once again, show that they are willing to stand up for Westminster to defend these indefensible actions, instead of standing up for Wales. Because of the jobs and the opportunities that could have come with this tidal lagoon, we have to make our case. Plaid Cymru is of the view that the Secretary of State has to go, and so must the very concept of the position of the Secretary of State for Wales. Westminster can never, and will never, work for Wales—this is what this shows us. So, today, we have a chance to send an unequivocal message: we will not accept our country being treated with such contempt.

Rheilffyrdd heb eu trydaneiddio, pontydd yn cael eu hailenwi ar ôl y tywysog trefedigaethol, gwrthod y morlyn llanw: dyna beth sy'n cael ei gyflawni gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Llais San Steffan yng Nghymru ydyw nid llais Cymru yn San Steffan. Torrwyd un addewid maniffesto ar ôl y llall. Aethpwyd yn ôl ar un cyhoeddiad ar ôl y llall. Ac wrth gwrs, do, cafodd pleidleisiau eu hennill ar sail yr addewidion hynny. 

Mae £5 biliwn o arian trethdalwyr yn mynd tuag at ynni niwclear, ond ni ellir dod o hyd i un rhan o bump o hwnnw ar gyfer y morlyn llanw; £3.5 biliwn i drwsio Palas San Steffan, ond ni ellir dod o hyd i un rhan o dair o hwnnw i adeiladu'r morlyn llanw; cil-dwrn o £1 biliwn i'r DUP, ond mae morlyn llanw bae Abertawe yn rhy ddrud. Roedd dydd Llun yn crynhoi dirmyg San Steffan tuag at Gymru yn berffaith. Ar yr union ddiwrnod y gwnaethant gymeradwyo rhedfa gwerth £14 biliwn yn Llundain, fe wnaethant y penderfyniad i wrthod morlyn llanw bae Abertawe. Mae hi bron fel pe baent yn ceisio rhwbio eu methiant i fuddsoddi yng Nghymru yn ein hwynebau.

Ddoe, yn chwerthinllyd, cawsom ein cyhuddo gan y Prif Weinidog o adael i'r Torïaid, a chynrychiolydd Cymru yn San Steffan, wneud fel y mynnant. Bydd y Blaid Lafur heddiw i bob pwrpas yn dangos eu cefnogaeth i Ysgrifennydd Gwladol Cymru drwy ymatal, neu o bosibl drwy bleidleisio yn erbyn ein cynnig. Rwy'n derbyn mai cynnig symbolaidd yw hwn, ond sut arall rydym ni i fod i ddangos cryfder ein teimladau? Pa ddulliau sydd ar gael i ni? Mae'n gwrthod, fel y dywedwyd eisoes, rhoi tystiolaeth i bwyllgor. Sut ar y ddaear y gallwn ni ei ddwyn i gyfrif?

Yr hyn rydym ei angen yn awr yw gweithredoedd, nid ymataliadau. Pwrpas sydd ei angen arnom, nid datganiadau i'r wasg, a phleidleisiau yn hytrach na dicter. Yn y pen draw, heddiw, mae'r Blaid Lafur, unwaith eto, yn dangos eu bod yn barod i sefyll dros San Steffan i amddiffyn y gweithredoedd hyn na ellir eu hamddiffyn, yn hytrach na sefyll dros Gymru. Oherwydd y swyddi a'r cyfleoedd a allai fod wedi cael eu creu yn sgil y morlyn llanw, mae'n rhaid i ni ddadlau ein hachos. Mae Plaid Cymru yn credu bod yn rhaid i'r Ysgrifennydd Gwladol fynd, ynghyd â'r cysyniad o swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru ei hun. Ni all San Steffan byth, ac ni fyddant byth, yn gweithio dros Gymru—dyna y mae hyn yn ei ddangos i ni. Felly, heddiw, mae gennym gyfle i anfon neges ddiamwys: ni wnawn ganiatáu i'n gwlad gael ei thrin â'r fath ddirmyg.

15:40

I'm disappointed to be here today to speak on this motion of no confidence in the Secretary of State for Wales. He should be Wales's voice in Westminster, but it's clear that he's not that at all. His record is one of absolute, utter failure. With Alun Cairns as Secretary of State, we've seen rail electrification cancelled. In how many countries in the world is it impossible to take an electric train between the two biggest cities? Is there anywhere else in Europe? It's an absolutely shocking state of affairs.

Now we have the Swansea tidal lagoon cancelled. Here was a chance for Wales to be world leaders in renewable energy. The kind of re-industrialisation that Wales desperately needs in the twenty-first century, but Alun Cairns didn't see it that way. He has allowed this Government to scrap that project under his watch. If he had any courage—political courage—then he would have resigned over it, or perhaps he clearly just doesn't care.

If we think of the Severn Bridge, the Secretary of State continues to claim that there is a silent majority who want to see the bridge renamed, when all the polling evidence from the leading companies in the UK shows that a tiny, tiny percentage of people support a name change.

The real question here for me is why Labour is voting against this motion, and just 10 or so Labour AMs are here to debate this motion. They clearly have confidence still in the Secretary of State for Wales. It doesn't surprise me, because I've known for a long time that the Conservatives and Labour are two sides of the same coin—red and blue Tories, working together to keep Wales down.

The people of Wales have lost confidence in the Conservatives with so many projects not delivered and promises broken. But we can have nuclear reactors, nuclear mud and superprisons dumped on us. And this is the Wales that we live in today. The simple truth is that Labour are just as bad as the Conservatives. They wouldn't even admit that they supported the change in the name of the bridge. It took a freedom of information request to discover that. I wonder if, on Monday, we'll see the First Minister bending his knee to the monarchy just like the Conservative Prime Minister before him.

Wales needs to stand on its own two feet and Labour is stopping us doing that. The Conservatives are stopping us doing that. So, it's time for the Welsh people to stand up, because clearly we'll get nothing while we keep being overlooked time and time again, as part of this very unequal, so-called United Kingdom.

Testun siom i mi yw bod yma heddiw i siarad ar y cynnig hwn o ddiffyg hyder yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Dylai fod yn llais Cymru yn San Steffan, ond mae'n amlwg nad yw'n hynny o gwbl. Mae ganddo record o fethiant llwyr. Gydag Alun Cairns yn Ysgrifennydd Gwladol, rydym wedi gweld y cynlluniau i drydaneiddio'r rheilffyrdd yn cael eu canslo. Mewn sawl gwlad yn y byd y mae'n amhosibl i chi deithio ar drên trydan rhwng y ddwy ddinas fwyaf? A oes unrhyw le arall yn Ewrop? Mae'n sefyllfa hollol gywilyddus.

Yn awr mae morlyn llanw Abertawe wedi cael ei ganslo. Roedd hwn yn gyfle i Gymru arwain y byd ym maes ynni adnewyddadwy. Y math o ail-ddiwydiannu y mae Cymru ei angen yn daer yn yr unfed ganrif ar hugain, ond nid oedd Alun Cairns yn ei gweld hi felly. Mae wedi gadael i'r Llywodraeth hon gael gwared ar y prosiect hwnnw o dan ei oruchwyliaeth ef. Pe bai ganddo unrhyw ddewrder—dewrder gwleidyddol—byddai wedi ymddiswyddo dros hyn, neu efallai ei bod hi'n amlwg nad oes ots ganddo.

Os meddyliwn am Bont Hafren, mae'r Ysgrifennydd Gwladol yn parhau i honni bod mwyafrif tawel eisiau gweld y bont yn cael ei hailenwi, pan fo holl dystiolaeth yr arolygon barn gan y cwmnïau mwyaf blaenllaw yn y DU yn dangos mai canran eithriadol o fach o bobl sy'n cefnogi newid enw'r bont.

Y cwestiwn go iawn i mi yma yw, pam fod y Blaid Lafur yn pleidleisio yn erbyn y cynnig hwn, a pham mai tua 10 yn unig o ACau Llafur sydd yma i gael dadl ar y cynnig hwn. Mae'n amlwg fod ganddynt hyder yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru o hyd. Nid yw'n syndod i mi, oherwydd rwyf wedi gwybod ers amser maith fod y Ceidwadwyr a'r Blaid Lafur yn ddwy ochr i'r un geiniog—Torïaid coch a glas, yn gweithio gyda'i gilydd i sathru ar Gymru.

Mae pobl Cymru wedi colli hyder yn y Ceidwadwyr gyda chymaint o brosiectau na chawsant eu cyflawni a chymaint o addewidion wedi'u torri. Ond eto gallwn gael adweithyddion niwclear, mwd niwclear a charchardai mawr wedi'u dadlwytho arnom. A dyma'r Gymru rydym yn byw ynddi heddiw. Y gwir amdani yw bod y Blaid Lafur yr un mor wael â'r Ceidwadwyr. Ni fyddent hyd yn oed yn cyfaddef eu bod wedi cefnogi'r cynlluniau i newid enw'r bont. Cymerodd gais rhyddid gwybodaeth i ddarganfod hynny. Ddydd Llun, tybed a welwn y Prif Weinidog yn plygu glin i'r frenhiniaeth yn union fel y Prif Weinidog Ceidwadol o'i flaen.

Mae angen i Gymru sefyll ar ei thraed ei hun ac mae'r Blaid Lafur yn ein rhwystro rhag gwneud hynny. Mae'r Ceidwadwyr yn ein rhwystro rhag gwneud hynny. Felly, mae'n bryd i bobl Cymru sefyll ar eu traed, oherwydd yn amlwg ni chawn unrhyw beth tra bôm yn parhau i gael ein hanwybyddu dro ar ôl tro, fel rhan o'r Deyrnas Unedig honedig, a thra anghyfartal hon.

15:45

Thank you. And, finally, Neil Hamilton.

Diolch. Ac yn olaf, Neil Hamilton.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I'm very glad that we're having this debate today, and I'm afraid I don't share the constitutional objections that David Melding voiced earlier on. I think that this Assembly is entitled to express a view upon the competence of United Kingdom Ministers where their responsibilities touch directly upon Wales and the interests of its people. That seems to me entirely proper and I'm glad we're having this debate today, although I shall not be supporting the Plaid Cymru motion because, unfortunately, the second part of it is something that I don't agree with.

But I do think that we are certainly entitled, in relation to this iconic issue of the tidal lagoon and, indeed, rail electrification, to take a view upon the competence of the Secretary of State. It is a pretty moth-eaten and threadbare defence of the current Secretary of State that we shouldn't be debating this issue because it smacks of party politics. Well, if we in this institution are not representatives of party politics, what on earth are we here for? But that's not to say that we're making points in this debate purely for specious party political reasons. There is obviously very real anger on this side of the Chamber about the decision on the tidal lagoon, and I feel very sorry for Conservative colleagues, who clearly share that feeling but can't express it in quite the same way. Because the Secretary of State and his colleagues in the Cabinet have made the tide go out upon Conservative fortunes in this respect, and left them right up the creek.

To say that Alun Cairns has great achievements to his name in the form of the fiscal framework really is to scrape the bottom of the barrel. If you go across to the Eli Jenkins tonight and, over a pint, ask the denizens at the bar what will Alun Cairns be remembered for, is it the Welsh fiscal framework or the man who torpedoed the tidal lagoon—if you can torpedo a lagoon—then I think the answer is pretty obvious and requires no explanation.

Now—

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch iawn ein bod yn cael y ddadl hon heddiw, ac mae arnaf ofn nad wyf yn rhannu'r gwrthwynebiadau cyfansoddiadol a fynegodd David Melding yn gynharach. Credaf fod hawl gan y Cynulliad hwn i fynegi barn ar gymhwysedd Gweinidogion y Deyrnas Unedig lle mae eu cyfrifoldebau'n cyffwrdd ar Gymru a buddiannau ei phobl yn uniongyrchol. Mae hynny'n ymddangos yn gwbl briodol i mi ac rwy'n falch ein bod yn cael y ddadl hon heddiw, er na fyddaf yn cefnogi cynnig Plaid Cymru oherwydd, yn anffodus, mae'r ail ran yn rhywbeth nad wyf yn cytuno ag ef.

Ond credaf yn sicr fod gennym hawl, mewn perthynas â mater eiconig y morlyn llanw, a thrydaneiddio'r rheilffyrdd yn wir, i arddel safbwynt ar gymhwysedd yr Ysgrifennydd Gwladol. Amddiffyniad eithaf treuliedig o'r Ysgrifennydd Gwladol presennol yw na ddylem fod yn trafod y mater hwn oherwydd ei fod yn rhy debyg i wleidyddiaeth plaid. Wel, os nad ydym ni yn y sefydliad hwn yn cynrychioli gwleidyddiaeth plaid, pam ar y ddaear rydym ni yma? Ond nid yw hynny'n golygu ein bod yn gwneud pwyntiau yn y ddadl hon am resymau pleidiol amheus yn unig. Ceir dicter go iawn ar yr ochr hon i'r Siambr ynghylch y penderfyniad ar y morlyn llanw, a theimlaf yn flin iawn dros gyd-Aelodau Ceidwadol, sy'n amlwg yn rhannu'r teimlad hwnnw ond yn methu ei fynegi yn yr un modd yn hollol. Oherwydd mae'r Ysgrifennydd Gwladol a'i gymheiriaid yn y Cabinet wedi troi'r llanw ar y Ceidwadwyr yn hyn o beth, a'u gadael mewn picil.

Mae dweud bod Alun Cairns wedi cael cyflawniadau mawr ar ffurf y fframwaith cyllidol yn crafu'r gwaelod go iawn. Os ewch chi draw i'r Eli Jenkins heno a gofyn i bobl yn y bar dros beint am beth y bydd Alun Cairns yn cael ei gofio, ai am fframwaith cyllidol Cymru neu'r dyn a suddodd y morlyn llanw—os gallwch suddo morlyn—credaf fod yr ateb yn go amlwg ac nid oes angen unrhyw esboniad.

Nawr—

Will you take an intervention?

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Thank you very much, Neil. I haven't got enough time to say what he has done. He is a son of Wales and, if it wasn't for him, I can assure you that Tata Steel wouldn't be there in Port Talbot. So, don't forget. You have a very short memory—[Interruption.] You have a very short memory here, and his service to this country will be remembered and he will be there to help this country. And don't forget that this tidal lagoon is not dead yet.

Diolch yn fawr iawn, Neil. Nid oes gennyf ddigon o amser i ddweud beth y mae wedi'i wneud. Mae'n un o feibion Cymru a heblaw amdano ef, gallaf eich sicrhau na fyddai Tata Steel yno ym Mhort Talbot. Felly, peidiwch ag anghofio. Mae gennych gof byr iawn—[Torri ar draws.] Mae gennych gof byr iawn yma, a bydd ei wasanaeth i'r wlad hon yn cael ei gofio a bydd yno i helpu'r wlad hon. A pheidiwch ag anghofio nad yw'r morlyn llanw hwn yn farw eto.

Well, I have great respect for minority opinion, because I'm in a very small minority myself in this house, but I think those who hold that opinion will be in an even smaller minority than the one in which I normally find myself.

But whilst I support the office of Secretary of State for Wales, I don't think I can support the current occupant of it. Of course we must continue to have a Secretary of State for Wales, because Wales is part of the United Kingdom and there are many matters of great importance that are not devolved, and he is Wales's voice in the Cabinet. But the question is: how effective is that voice? That is the key question here, and I think the examples that have been cited in this debate already show that that voice is not, in fact, effective at all.

Now, everybody knows that I am a sceptic on matters of green energy in many respects, but, if we are going to have green energy projects, it seems to me that tidal energy and wave energy offer much better long-term value for money than projects like windfarms, because at least tidal energy is predictable and it isn't subject to the intermittency of solar or wind. And, for the reasons that have been cited about the development of a global new technology that might have further important spin-offs for Wales, there are other reasons why this project should have been supported.

Now, it was indeed coincidental, wasn't it, that this decision was announced on the same day as the investment in Heathrow, for which we've been waiting it seems almost since the dawn of time to be made—that these two announcements should be made together. Because that was, I suppose, a good day to bury bad news for Wales, except that I'm afraid the roar of the jets taking off from Heathrow will not be sufficient to drown the howls of anger that come from Wales at being forgotten, once again, in the Government's priority.

So, I'm afraid to say that the Government has failed Wales in this respect and in many other respects as well. And I'm sorry, because Alun Cairns is a likeable chap, but I'm afraid politics, effective politics, is about more than being likeable. You've got to be able to achieve results. I was a schoolboy when the first Secretary of State for Wales was appointed in the form of Jim Griffiths. He was my Member of Parliament, and, I must say, in the 50-odd years since we've seen some duds holding that office, but I think Alun Cairns will be way down the list on the basis of the historical experience. And, if we look for historical parallels, perhaps the most devastating parliamentary insult ever uttered against a Government Minister was that by Disraeli about Lord John Russell, who said that if a traveller from afar were to be told that such a man were Leader of the House of Commons, he might well begin to understand how the Egyptians worshipped an insect.

Wel, mae gennyf barch mawr at farn leiafrifol, oherwydd rwyf mewn lleiafrif bach iawn yn y tŷ hwn, ond credaf fod y rheini sy'n arddel y farn honno mewn lleiafrif hyd yn oed yn llai na'r un rwyf ynddo fel arfer.

Ond er fy mod yn cefnogi swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru, nid wyf yn meddwl y gallaf gefnogi'r sawl sydd ynddi ar hyn o bryd. Wrth gwrs, rhaid inni barhau i gael Ysgrifennydd Gwladol Cymru, oherwydd mae Cymru'n rhan o'r Deyrnas Unedig ac mae yna nifer o faterion o bwys mawr sydd heb eu datganoli, ac ef yw llais Cymru yn y Cabinet. Ond y cwestiwn yw: pa mor effeithiol yw'r llais hwnnw? Dyna'r cwestiwn allweddol yma, a chredaf fod yr enghreifftiau a nodwyd yn y ddadl hon eisoes yn dangos nad yw'r llais hwnnw'n effeithiol o gwbl, mewn gwirionedd.

Nawr, mae pawb yn gwybod fy mod yn sgeptig ar faterion ynni gwyrdd mewn sawl ffordd, ond os ydym yn mynd i gael prosiectau ynni gwyrdd, ymddengys i mi fod ynni'r llanw ac ynni'r tonnau yn cynnig gwell gwerth am arian yn hirdymor na phrosiectau fel ffermydd gwynt, oherwydd mae ynni llanw o leiaf yn rhagweladwy ac nid yw'n ddarostyngedig i natur ysbeidiol haul neu wynt. Ac am y rhesymau a nodwyd ynghylch datblygu technoleg newydd fyd-eang a allai greu sgil-effeithiau pwysig i Gymru, mae yna resymau eraill pam y dylid bod wedi cefnogi'r prosiect hwn.

Nawr, roedd yn gyd-ddigwyddiad yn wir, onid oedd, fod y cyhoeddiad wedi'i wneud ar yr un diwrnod â'r buddsoddiad yn Heathrow, y buom yn aros ers oes pys amdano, mae'n ymddangos—fod y ddau gyhoeddiad wedi'u gwneud gyda'i gilydd. Oherwydd roedd hwnnw, mae'n debyg, yn ddiwrnod da ar gyfer claddu newyddion drwg i Gymru, heblaw fod arnaf ofn na fydd rhuo'r awyrennau jet sy'n codi o Heathrow yn ddigon i foddi'r bloeddiadau o ddicter sy'n dod o Gymru wrth iddi gael ei hanghofio, unwaith eto, ym mlaenoriaethau'r Llywodraeth.

Felly, mae arnaf ofn fod y Llywodraeth wedi gwneud cam â Chymru yn hyn o beth ac mewn llawer o ffyrdd eraill yn ogystal. Ac mae'n ddrwg gennyf, oherwydd mae Alun Cairns yn ddyn hoffus, ond rwy'n ofni bod gwleidyddiaeth, gwleidyddiaeth effeithiol, yn fwy na bod yn hoffus. Rhaid i chi allu sicrhau canlyniadau. Bachgen ysgol oeddwn i pan benodwyd Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru, sef Jim Griffiths. Ef oedd fy Aelod Seneddol, a rhaid i mi ddweud, yn yr oddeutu 50 mlynedd ers hynny, rydym wedi gweld ambell un da i ddim yn y swydd honno, ond rwy'n credu y bydd Alun Cairns ymhell i lawr y rhestr ar sail profiad hanesyddol. Ac os edrychwn am gymariaethau hanesyddol, efallai mai'r sarhad seneddol mwyaf dinistriol a ynganwyd erioed yn erbyn Gweinidog yn y Llywodraeth oedd yr un a wnaed gan Disraeli am yr Arglwydd John Russell, pan ddywedodd pe bai crwydryn o bell yn cael clywed bod dyn o'r fath yn Arweinydd Tŷ'r Cyffredin, fe allai'n hawdd ddechrau deall sut roedd yr Eifftwyr yn addoli pryfyn.

15:50

Thank you. Can I now call the Cabinet Secretary for Finance, Mark Drakeford?

Diolch. A gaf fi alw yn awr ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid, Mark Drakeford?

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Thank you for the opportunity to respond to this afternoon's debate. It's a debate we're having, of course, because of the UK Government's decision on Monday not to support the Swansea bay tidal lagoon project, a pathfinder project that would have tested the viability of tidal lagoon energy generation and could have paved the way for the development of a wider industry in Wales, an industry, as Simon Thomas said in opening, that had the potential to be of global significance.

Now, Dirprwy Lywydd, it's taken the UK Government almost a year and a half to reach this decision. Indeed, they had had the report of its own independent adviser that concluded that it should be supported on a no-regrets basis for fully six months before it entered a general election making the promises that Mick Antoniw pointed out in his intervention—six long months in which it could have made its mind up about it. In fact, it went to the election making promises to the people of that part of south Wales and, ever since, instead of support, we have witnessed a depressing catalogue of prevarication, obfuscation, delay, and a reluctance even to engage with the many interests who have wanted to support the proposal for the Swansea bay tidal lagoon.

As we've heard in the debate, this is a Government, of course, with form when it comes to saying 'no' to Wales. The dust has barely settled on the UK Government's short-sighted decision to renege on its promise to electrify the main line all the way to Swansea. Many of us here will remember the former Secretary of State for Wales's, Cheryl Gillan's, promises about faster electric trains all the way to Swansea as she sat on board one of those diesel trains that still make their way every day to and from Paddington. And, as we have learnt, and as Simon Thomas says, we now know that the Prime Minister personally approved the cancellation of the electrification of the Cardiff to Swansea stretch of the railway. That Cardiff to Swansea main line electrification was just one in a series of much-needed infrastructure projects to be cancelled by that UK Government.

Now, Dirprwy Lywydd, I thank the Conservative Party for their amendment. It cheered up the end of a long afternoon yesterday with its powerful assertion that the age of satire is still alive and well in the seats opposite. Short of parting the Red Sea, we now know that everything that has happened in Wales in living memory was due to the single-handed efforts of the Secretary of State for Wales. On closer examination, however, I wonder, Dirprwy Lywydd, if the Table Office might consider attaching a health warning to amendments of this sort in future, a sort of 'check against reality' message, because as I began to read my way down the significant achievements of the Secretary of State for Wales, I came, first of all, to his role in the agreement with the Welsh Government of an historic fiscal framework. Well, I well remember, Dirprwy Lywydd, the autumn of 2016 as I met every month, and more than monthly, with the then Chief Secretary to the Treasury, David Gauke. I remember signing the historical fiscal framework with the Chief Secretary to the Treasury. I don't remember the Secretary of State in a single one of those meetings. I did see him in a photo opportunity with the Chief Secretary to the Treasury later in that day, and it had not occurred to me that his role in a photo opportunity would make its way into a motion in front of the National Assembly for Wales as an historic achievement. I could go through the rest of the amendment—[Interruption.] Mr Ramsay.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Diolch i chi am y cyfle i ymateb i'r ddadl hon y prynhawn yma. Mae'n ddadl yr ydym yn ei chael, wrth gwrs, oherwydd penderfyniad Llywodraeth y DU ddydd Llun i beidio â chefnogi prosiect morlyn llanw Bae Abertawe, prosiect braenaru a fyddai wedi profi hyfywedd cynhyrchiant ynni môr-lynnoedd llanw a gallai fod wedi paratoi'r ffordd ar gyfer datblygu diwydiant ehangach yng Nghymru, diwydiant, fel y dywedodd Simon Thomas wrth agor, a oedd â photensial i feddu ar arwyddocâd byd-eang.

Nawr, Ddirprwy Lywydd, mae wedi cymryd bron flwyddyn a hanner i Lywodraeth y DU gyrraedd y penderfyniad hwn. Yn wir, roeddent wedi cael adroddiad eu cynghorydd annibynnol eu hunain a ddaeth i'r casgliad y dylid ei gefnogi ar sail ddi-edifeirwch am chwe mis llawn cyn mynd i mewn i etholiad cyffredinol yn gwneud yr addewidion a nododd Mick Antoniw yn ei ymyriad—chwe mis hir y gallai fod wedi dod i benderfyniad ynglŷn â'r mater. Yn wir, aeth i mewn i etholiad gan wneud addewidion i bobl y rhan honno o dde Cymru a byth ers hynny, yn hytrach na chefnogaeth, rydym wedi gweld hanes digalon o anwadalu, mwydro, oedi, ac amharodrwydd i ymgysylltu hyd yn oed â'r llawer o fuddiannau a oedd eisiau cefnogi'r cynnig o forlyn llanw ar gyfer bae Abertawe.

Fel rydym wedi clywed yn y ddadl, mae hon yn Llywodraeth, wrth gwrs, ag iddi hanes o ddweud 'na' wrth Gymru. Prin fod y llwch wedi setlo ar benderfyniad annoeth Llywodraeth y DU i dorri ei gair ar drydaneiddio'r brif reilffordd yr holl ffordd i Abertawe. Bydd llawer ohonom yma yn cofio addewidion cyn Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Cheryl Gillan, ynglŷn â threnau trydan cyflymach yr holl ffordd i Abertawe pan oedd yn eistedd ar un o'r trenau diesel hynny sy'n dal i deithio'n ddyddiol i ac o Paddington. Ac fel y clywsom, ac fel y dywed Simon Thomas, gwyddom yn awr fod Prif Weinidog y DU yn bersonol wedi cymeradwyo'r penderfyniad i ganslo cynlluniau i drydaneiddio'r rhan o'r rheilffordd rhwng Caerdydd ac Abertawe. Un mewn cyfres o brosiectau seilwaith mawr eu hangen i gael eu canslo gan y Llywodraeth honno yn y DU oedd trydaneiddio'r brif lein rhwng Caerdydd ac Abertawe.

Nawr, Ddirprwy Lywydd, diolch i'r Blaid Geidwadol am eu gwelliant. Fe wnaeth godi calon ar ddiwedd prynhawn hir ddoe gyda'i haeriad pwerus fod oes dychan yn dal yn fyw ac yn iach yn y seddi gyferbyn. Ar wahân i agor y môr coch, gwyddom yn awr fod popeth sydd wedi digwydd yng Nghymru o fewn cof yn ganlyniad i ymdrechion Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar ei ben ei hun. Fodd bynnag, wrth edrych yn fanylach, Ddirprwy Lywydd, tybed a all y Swyddfa Gyflwyno ystyried gosod rhybudd iechyd ar welliannau o'r fath yn y dyfodol, rhyw fath o neges 'gwirio yn erbyn realiti', oherwydd wrth i mi ddechrau darllen y rhestr o gyflawniadau arwyddocaol Ysgrifennydd Gwladol Cymru, deuthum, yn gyntaf oll, at ei rôl yn y cytundeb ar fframwaith cyllidol hanesyddol â Llywodraeth Cymru. Wel, rwy'n cofio hydref 2016 yn iawn, Ddirprwy Lywydd, gan fy mod yn cyfarfod bob mis, a mwy nag unwaith y mis, â Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys ar y pryd, David Gauke. Rwy'n cofio llofnodi'r fframwaith cyllidol hanesyddol gyda Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys. Nid wyf yn cofio gweld yr Ysgrifennydd Gwladol yn un o'r cyfarfodydd hynny. Gwelais ef mewn sesiwn dynnu lluniau gyda Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys yn ddiweddarach y diwrnod hwnnw, ac ni feddyliais y byddai ei ran mewn sesiwn dynnu lluniau yn cyrraedd cynnig gerbron Cynulliad Cenedlaethol Cymru fel cyflawniad hanesyddol. Gallwn fynd drwy weddill y gwelliant—[Torri ar draws.] Mr Ramsay.

As an intervention was required, I'm sure that the Secretary of State was there in spirit, Cabinet Secretary—[Interruption.] And he might not have been in those particular meetings, but, of course, the role of Secretary of State is to help liaise and facilitate those sorts of agreements, and, at the end of the day, the fiscal framework was something that you worked very hard on, I know, and I have always paid you credit, Cabinet Secretary, and, without the role of Westminster, that wouldn't have happened, would it?

Gan fod angen ymyriad, rwy'n siŵr fod yr Ysgrifennydd Gwladol yno o ran ysbryd, Ysgrifennydd y Cabinet—[Torri ar draws.] Ac efallai nad oedd yn y cyfarfodydd penodol hynny, ond wrth gwrs, rôl yr Ysgrifennydd Gwladol yw helpu i gydgysylltu a hwyluso'r mathau hynny o gytundebau, ac yn y pen draw, roedd y fframwaith cyllidol yn rhywbeth y gweithioch chi'n galed iawn arno, rwy'n gwybod, ac rwyf bob amser wedi rhoi clod i chi am hynny, Ysgrifennydd y Cabinet, a heb rôl San Steffan, ni fyddai wedi digwydd, na fyddai?

15:55

Well, of course, I thank Nick Ramsay—the idea of the Secretary of State for Wales as Marley's ghost, shaking his chains in the background of my meeting with the Chief Secretary to the Treasury is an entertaining one. Given his record on other matters, myself, I am inclined to be grateful for the fact that he wasn't in the room, given what might have happened had he been there.

Let me turn, Dirprwy Lywydd, to the motion itself. The Government amendment differs from the motion, I think, simply in means rather than ends. There was very little in what Simon Thomas had to say in opening this debate that I would have dissented from at all. I think it is simply that, on this side, we do not believe that it makes best sense for this institution to be drawn into passing motions of no confidence in individuals who are not elected to the National Assembly nor answerable to it.

Moreover, Dirprwy Lywydd, in the minds of the public, a motion of no confidence in a political setting has a particular purpose: if it is carried, the individual must resign. And we know that this would not be the case in this instance; it would be a gesture, the leader of Plaid Cymru told us. And my heart sank, because I really did not believe that we had set up the National Assembly for Wales to be an outpost of gesture politics.

The Government amendment does two things: it identifies the office where responsibility lies—and I do not dissent from anything that has been said by Plaid Cymru Members about the responsibility that lies with that office holder—and then it goes on to place the failures of that office in the wider context of the unsustainable state of inter-governmental machinery here in the United Kingdom.

This is more than the failure of an individual, Dirprwy Lywydd; it is the failure of a Government. Of course it is right that the National Assembly should register its verdict on the scale of anger and disappointment felt at the decision and pin the responsibility where it lies. But we have to go beyond that; we have to think about how this could be put right for the future. That's what's the Government amendment does, and I hope Members will support it this afternoon.

Wel, wrth gwrs, diolch i Nick Ramsay—mae'r syniad o Ysgrifennydd Gwladol Cymru fel ysbryd Marley, yn ysgwyd ei gadwynau yn y cefndir yn ystod fy nghyfarfod â Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys yn un difyr. O ystyried ei hanes mewn perthynas â materion eraill, yn bersonol, rwy'n tueddu i fod yn ddiolchgar am y ffaith nad oedd yn yr ystafell, o ystyried beth allai fod wedi digwydd pe bai wedi bod yno.

Gadewch i mi droi, Ddirprwy Lywydd, at y cynnig ei hun. Mae gwelliant y Llywodraeth yn wahanol i'r cynnig, rwy'n credu, o ran ei ddull yn hytrach na'i gyflawniad. Ychydig iawn oedd yna yn yr hyn a ddywedodd Simon Thomas wrth agor y ddadl hon y buaswn wedi anghytuno ag ef o gwbl. Credaf yn syml, ar yr ochr hon, nad ydym yn credu ei fod yn gwneud synnwyr i'r sefydliad hwn gael ei ddenu i basio cynigion o ddiffyg hyder mewn unigolion nad ydynt wedi eu hethol i'r Cynulliad Cenedlaethol nac yn atebol iddo.

At hynny, Ddirprwy Lywydd, ym meddyliau'r cyhoedd, mae i gynnig o ddiffyg hyder mewn lleoliad gwleidyddol ddiben penodol: os caiff ei dderbyn, rhaid i'r unigolyn ymddiswyddo. Ac rydym yn gwybod na fyddai hyn yn wir yn yr achos hwn; byddai'n arwydd, meddai arweinydd Plaid Cymru wrthym. A suddodd fy nghalon, oherwydd nid oeddwn yn credu ein bod wedi sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru er mwyn bod yn gadarnle ar gyfer gwleidyddiaeth arwyddion.

Mae gwelliant y Llywodraeth yn gwneud dau beth: mae'n nodi'r swydd sy'n gyfrifol—ac nid wyf yn anghydweld ag unrhyw beth sydd wedi'i ddweud gan Aelodau Plaid Cymru am y cyfrifoldeb sydd ar ysgwyddau'r sawl sydd yn y swydd—ac yna mae'n mynd yn ei flaen i osod methiannau'r swydd yng nghyd-destun ehangach cyflwr anghynaliadwy y peirianwaith rhynglywodraethol yma yn y Deyrnas Unedig.

Mae hyn yn fwy na methiant unigolyn, Ddirprwy Lywydd; mae'n fethiant ar ran Llywodraeth. Wrth gwrs, mae'n iawn y dylai'r Cynulliad Cenedlaethol nodi ei ddyfarniad ar faint y dicter a'r siom a deimlir ynglŷn â'r penderfyniad a nodi pwy sy'n gyfrifol. Ond rhaid inni fynd ymhellach na hynny; rhaid inni feddwl sut y gellid unioni hyn ar gyfer y dyfodol. Dyna beth y mae gwelliant y Llywodraeth yn ei wneud, ac rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau yn ei gefnogi y prynhawn yma.