Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

20/10/2020

Cynnwys

Contents

Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister
2. Cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a'r Gweinidog Pontio Ewropeaidd (yn rhinwedd ei gyfrifoldebau fel swyddog cyfreithiol) 2. Questions to the Counsel General and Minister for European Transition (in respect of his law officer responsibilities)
3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement
4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Y sefyllfa bresennol o ran Cysylltiadau Rhynglywodraethol 4. Statement by the First Minister: The current state of Inter-governmental Relations
5. Datganiad gan Ddirprwy Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth: Cyllid ar gyfer Bysiau 5. Statement by the Deputy Minister for Economy and Transport: Funding for Buses
6. Datganiad gan Weinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig: Cynllun Drafft ar gyfer Trechu Tlodi Tanwydd yng Nghymru 6. Statement by the Minister for Environment, Energy and Rural Affairs: Draft Plan to Tackle Fuel Poverty in Wales
7. & 8. Rheoliadau Diogelu Iechyd (Cyfyngiadau Coronafeirws) (Swyddogaethau Awdurdodau Lleol etc.) (Cymru) (Diwygio) 2020 a Rheoliadau Diogelu Iechyd (Cyfyngiadau Coronafeirws) (Rhif 2) (Cymru) (Diwygio) (Rhif 18) (Bangor) 2020 7. & 8. The Health Protection (Coronavirus Restrictions) (Functions of Local Authorities etc.) (Wales) (Amendment) Regulations 2020 and The Health Protection (Coronavirus Restrictions) (No. 2) (Wales) (Amendment) (No. 18) (Bangor) Regulations 2020
9. Gorchymyn Senedd Cymru (Anghymhwyso) 2020 9. The Senedd Cymru (Disqualification) Order 2020
10. Rheoliadau Mangreoedd a Cherbydau Di-fwg (Cymru) 2020 10. The Smoke-free Premises and Vehicles (Wales) Regulations 2020
Cynnig i atal Rheolau Sefydlog Motion to suspend Standing Orders
11. Dadl: Coronafeirws 11. Debate: Coronavirus
12. Dadl: Adroddiad Blynyddol Comisiynydd Plant Cymru 2019-20 12. Debate: The Children's Commissioner for Wales Annual Report 2019-20
13. Cyfnod Pleidleisio 13. Voting Time

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:29 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:29 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Croeso, bawb. Croeso i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi angen nodi ychydig o bwyntiau. Cynhelir y cyfarfod hwn ar ffurf hybrid, gyda rhai Aelodau yn Siambr y Senedd ac eraill yn ymuno drwy gyswllt fideo. Bydd yr holl Aelodau sy'n cymryd rhan yn nhrafodion y Senedd, lle bynnag y bôn nhw, yn cael eu trin yn gyfartal. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y Cyfarfod Llawn heddiw, ac mae'r rheini wedi'u nodi ar eich agenda chi. Hefyd, dwi angen atgoffa'r Aelodau fod y Rheolau Sefydlog sy'n ymwneud â threfn yn y Cyfarfod Llawn yn berthnasol i'r cyfarfod, ac yr un mor berthnasol i Aelodau sydd yn y Siambr â'r rhai sydd yn ymuno drwy gyswllt fideo.

Cyn i fi alw ar y Prif Weinidog i ateb y cwestiynau, dwi'n siŵr y bydd pob Aelod yn ymuno â fi heddiw i estyn ein cydymdeimlad gyda'r Dirprwy Lywydd, Ann Jones, yn dilyn marwolaeth ei gŵr hi, Adrian. Mae Ann, Victoria a Vincent, a'u teuluoedd i gyd, yn ein meddyliau ni y prynhawn yma. 

Welcome to this Plenary session. Before we begin, I want to note a few points. This meeting will be held in hybrid format, with some Members in the Senedd Chamber and others joining by video-conference. All Members participating in Senedd proceedings, wherever they may be, will be treated equitably. A Plenary meeting held using video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitute Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting, and these are noted on your agenda. I would also remind Members that Standing Orders relating to order in Plenary meetings apply to this meeting, and apply equally to Members in the Chamber as to those joining virtually. 

Before I call on the First Minister to answer questions, I'm sure all Members would want to join me today in sending our condolences to the Deputy Presiding Officer, Ann Jones, on the death of her husband, Adrian. Ann, Victoria, Vincent and their families are all in our thoughts this afternoon. 

13:30
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Yr eitem gyntaf felly ar ein hagenda ni yw'r cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Suzy Davies.

The first item on our agenda is questions to the First Minister, and the first question is from Suzy Davies.

Cymorth Ariannol i Brifysgolion
Financial Support for Universities

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gymorth ariannol i brifysgolion? OQ55755

1. Will the First Minister make a statement on financial support for universities? OQ55755

Llywydd, we have provided more than £213 million to the Higher Education Funding Council for Wales during this financial year. That includes an additional £27 million to establish a higher education investment and recovery fund in recognition of the impact of the pandemic on our universities.

Llywydd, rydym ni wedi darparu mwy na £213 miliwn i Gyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru yn ystod y flwyddyn ariannol hon. Mae hynny'n cynnwys £27 miliwn ychwanegol i sefydlu cronfa buddsoddi ac adfer addysg uwch i gydnabod effaith y pandemig ar ein prifysgolion.

Thank you, First Minister. With those figures, I think we can see that universities are operating against a background where they don't get the full benefits of the full Barnett consequential for research and innovation. So, I'd be grateful to know how much of the £27 million COVID response payment you refer to has been used to support and retain postgraduate research students during this time, particularly as the number of overseas students who cross-subsidise some of that work will be lower this year? And, in particular, what, in practice, are they being given towards living costs and mental health support from this fund, and is this being replicated amongst undergraduates, who are obviously supposed to get support from this money as well?

Diolch, Prif Weinidog. O'r ffigurau hynny, rwy'n credu y gallwn ni weld bod prifysgolion yn gweithredu yn erbyn cefndir lle nad ydyn nhw'n cael manteision llawn arian canlyniadol llawn Barnett ar gyfer ymchwil ac arloesi. Felly, byddwn yn ddiolchgar i gael gwybod faint o'r taliad ymateb COVID gwerth £27 miliwn yr ydych chi'n cyfeirio ato a ddefnyddiwyd i gynorthwyo a chadw myfyrwyr ymchwil ôl-raddedig yn ystod y cyfnod hwn, yn enwedig gan y bydd nifer y myfyrwyr tramor sy'n croes-gymorthdalu peth o'r gwaith hwnnw yn is eleni? Ac, yn arbennig, beth, yn ymarferol, y maen nhw'n ei gael tuag at gostau byw a chymorth iechyd meddwl o'r gronfa hon, ac a yw hyn yn cael ei ailadrodd ymhlith israddedigion, sydd yn amlwg i fod i gael cymorth o'r arian hwn hefyd?

Well, Llywydd, the employment of postgraduates is a matter for the universities, not for me. On the mental health point that the Member raises, of course, that is a very important part of what we need to attend to as young people come back to their studies, or begin their studies, here in Wales. We've provided £10 million, over and above the initial allocations provided to HEFCW, specifically for mental health and well-being amongst students. I'm very grateful to the National Union of Students for everything they are doing with us and with higher education institutions to make sure that that money is spent in the way that has the maximum impact upon the well-being and the mental well-being of those young people. I know that HEFCW is adding money to the £10 million that we have provided and that universities right across Wales will benefit from that fund. 

Wel, Llywydd, mater i'r prifysgolion yw cyflogi ôl-raddedigion, nid i mi. O ran y pwynt iechyd meddwl y mae'r Aelod yn ei godi, wrth gwrs, mae hynny'n rhan bwysig iawn o'r hyn y mae angen i ni roi sylw iddo wrth i bobl ifanc ddychwelyd i'w hastudiaethau, neu ddechrau eu hastudiaethau, yma yng Nghymru. Rydym ni wedi darparu £10 miliwn, yn ychwanegol at y dyraniadau cychwynnol a roddwyd i CCAUC, yn benodol ar gyfer iechyd meddwl a llesiant ymhlith myfyrwyr. Rwy'n ddiolchgar iawn i Undeb Cenedlaethol y Myfyrwyr am bopeth y maen nhw'n ei wneud gyda ni a chyda sefydliadau addysg uwch i wneud yn siŵr bod yr arian hwnnw yn cael ei wario yn y ffordd sy'n cael yr effaith fwyaf posibl ar lesiant a llesiant meddyliol y bobl ifanc hynny. Gwn fod CCAUC yn ychwanegu arian at y £10 miliwn yr ydym ni wedi ei ddarparu ac y bydd prifysgolion ym mhob cwr o Gymru yn elwa ar y gronfa honno.

I'm sure the First Minister will agree with me that, for the medium-term future of our universities, it's vital that they get sufficient access to funding for research. Does the First Minister share my concerns that at no time during the whole of devolution, over the last 20 years, have our universities ever got what would have been their Barnett consequential from the research councils? And does the First Minister agree with me that it may be time to look at devolving that funding and that responsibility so that we can be making decisions here in Wales about what research we should be prioritising and how we can support our universities to further develop their research excellence?

Rwy'n siŵr y bydd y Prif Weinidog yn cytuno â mi ei bod hi'n hanfodol, ar gyfer dyfodol tymor canolig ein prifysgolion, eu bod nhw'n cael mynediad digonol at gyllid ar gyfer gwaith ymchwil. A yw'r Prif Weinidog, fel finnau, yn pryderu nad yw ein prifysgolion erioed wedi cael yr hyn a fyddai wedi bod yn gyfystyr â'u harian canlyniadol Barnett gan y cynghorau ymchwil ar unrhyw adeg yn ystod holl gyfnod datganoli, dros yr 20 mlynedd diwethaf? Ac a yw'r Prif Weinidog yn cytuno â mi y gallai fod yn bryd ystyried datganoli'r cyllid hwnnw a'r cyfrifoldeb hwnnw fel y gallwn ni fod yn gwneud penderfyniadau yma yng Nghymru am ba ymchwil y dylem ni fod yn ei flaenoriaethu a sut y gallwn ni gynorthwyo ein prifysgolion i ddatblygu eu rhagoriaeth ymchwil ymhellach?

Llywydd, I thank Helen Mary Jones for that. She's right, of course, to say that Welsh universities have not received a Barnett share of UK-wide research council income, and we are in continuous conversations with those research councils to make sure that applications from Welsh institutions are properly considered and are not overlooked in historic patterns of funding institutions elsewhere in the United Kingdom. I'm sure, as well, Llywydd, that Helen Mary Jones will agree with me that the loss of Horizon 2020 funding to Welsh universities is a particular threat to our research base here. Welsh universities, in contrast to their ability to draw down money from research councils, have punched far above their weight in getting Horizon 2020 money into Wales. We do far better than our population share there. The failure of the UK Government to guarantee that the United Kingdom and Welsh institutions will be able to go on participating in successor programmes to Horizon, and to be able to benefit from them in the way that we have, poses another threat to the research base of our higher education institutions.

Llywydd, diolchaf i Helen Mary Jones am hynna. Mae hi'n iawn, wrth gwrs, i ddweud nad yw prifysgolion Cymru wedi cael cyfran Barnett o incwm DU gyfan y cynghorau ymchwil, ac rydym ni mewn sgyrsiau parhaus gyda'r cynghorau ymchwil hynny i wneud yn siŵr bod ceisiadau gan sefydliadau Cymru yn cael eu hystyried yn briodol ac nad ydyn nhw'n cael eu hanwybyddu mewn patrymau hanesyddol o ariannu sefydliadau mewn mannau eraill yn y Deyrnas Unedig. Rwy'n siŵr, hefyd, Llywydd, y bydd Helen Mary Jones yn cytuno â mi bod colli cyllid Horizon 2020 i brifysgolion Cymru yn fygythiad arbennig i'n sylfaen ymchwil yma. Mae prifysgolion Cymru, yn wahanol i'w gallu i gael gafael ar arian gan gynghorau ymchwil, wedi gwneud llawer mwy na'r hyn y gellid ei ddisgwyl ganddyn nhw o ran cael arian Horizon 2020 i Gymru. Rydym ni'n gwneud yn llawer gwell na'n cyfran o'r boblogaeth yn hynny o beth. Mae methiant Llywodraeth y DU i sicrhau y bydd y Deyrnas Unedig a sefydliadau Cymru yn gallu parhau i gymryd rhan mewn rhaglenni olynol i Horizon, a gallu elwa arnyn nhw yn y ffordd yr ydym ni wedi ei wneud, yn fygythiad arall i sylfaen ymchwil ein sefydliadau addysg uwch.

13:35

First Minister, you've just picked on an area I was going to ask you about—Wales's European funding. Now, our universities have benefited from European funding—not just Horizon 2020, but other streams of European funding. What assurances have you had from the UK Government that any funding stream that universities would have benefited from for research—for example, the coal and steel research funding projects—will be actually reallocated to Welsh universities and not into a central pot and spread into other areas, so that our universities can still continue to benefit from the funding that would have been available under the European Union?

Prif Weinidog, rydych chi newydd ddewis maes yr oeddwn i'n mynd i'ch holi chi yn ei gylch—cyllid Ewropeaidd Cymru. Nawr, mae ein prifysgolion wedi elwa ar gyllid Ewropeaidd—nid Horizon 2020 yn unig, ond ffrydiau eraill o gyllid Ewropeaidd. Pa sicrwydd ydych chi wedi ei gael gan Lywodraeth y DU y bydd unrhyw ffrwd ariannu y byddai prifysgolion wedi elwa arni ar gyfer gwaith ymchwil—er enghraifft, y prosiectau ariannu ymchwil glo a dur—yn cael ei hail-ddyrannu i brifysgolion Cymru ac nid i gronfa ganolog a'i rannu gydag ardaloedd eraill, fel y gall ein prifysgolion barhau i elwa ar y cyllid a fyddai wedi bod ar gael o dan yr Undeb Ewropeaidd?

There's no guarantee of any sort, Llywydd. I bitterly regret the fact that the UK Government has refused to put inter-territorial co-operation programmes on the table for post-EU-membership funding. Our universities in Bangor, Aberystwyth, Swansea have benefited enormously from inter-territorial co-operation funding; over €100 million in that programme with southern Ireland. And that has been a real catalyst for really important research in the marine environment, in renewable energy—20 years' worth of investment between our higher education institutions and higher education institutions elsewhere that now will not be able to be taken forward. And we've made the case, Llywydd, repeatedly and repeatedly, and with other parts of the United Kingdom, that we should continue to be members of those co-operation programmes, and the UK Government has simply been deaf to all the arguments that have been made to them.

Does dim sicrwydd o unrhyw fath, Llywydd. Rwy'n gresynu yn arw at y ffaith fod Llywodraeth y DU wedi gwrthod rhoi rhaglenni cydweithredu rhyng-diriogaethol ar y bwrdd ar gyfer cyllid ar ôl i aelodaeth o'r UE ddod i ben. Mae ein prifysgolion ym Mangor, Aberystwyth, Abertawe wedi elwa yn aruthrol ar gyllid cydweithredu rhyng-diriogaethol; dros €100 miliwn yn y rhaglen honno gyda de Iwerddon. Ac mae hynny wedi bod yn wir gatalydd i waith ymchwil gwirioneddol bwysig yn yr amgylchedd morol, mewn ynni adnewyddadwy—gwerth 20 mlynedd o fuddsoddiad rhwng ein sefydliadau addysg uwch a sefydliadau addysg uwch mewn mannau eraill na fydd modd bwrw ymlaen â nhw bellach. Ac rydym ni wedi dadlau'r achos, Llywydd, dro ar ôl tro, a chyda rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig, y dylem ni barhau i fod yn aelodau o'r rhaglenni cydweithredu hynny, ac mae Llywodraeth y DU wedi bod yn gwbl fyddar i'r holl ddadleuon a wnaed iddi.

Caroline Jones. No, I'm sorry—

Caroline Jones. Na, mae'n ddrwg gen i—

—cwestiwn 2, Russell George.

—question 2, Russell George.

Practisau Meddygon Teulu
GP Practices

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gefnogaeth Llywodraeth Cymru i bractisau meddygon teulu yn ystod pandemig COVID-19? OQ55721

2. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's support for GP practices during the COVID-19 pandemic? OQ55721

Llywydd, I thank Russell George for that question. Our response to the COVID-19 pandemic has meant implementing considerable changes to general medical services. Further investment in the GMS contract has supported GPs to prepare and adopt new ways of working, including a national video consultation service in all GP practices in Wales.

Llywydd, diolchaf i Russell George am y cwestiwn yna. Mae ein hymateb i bandemig COVID-19 wedi golygu gwneud newidiadau sylweddol i wasanaethau meddygol cyffredinol. Mae buddsoddiad pellach yn y contract Gwasanaethau Cyffredinol wedi helpu meddygon teulu i baratoi a mabwysiadu ffyrdd newydd o weithio, gan gynnwys gwasanaeth ymgynghori fideo cenedlaethol ym mhob meddygfa deulu yng Nghymru.

Thank you, First Minister, for your reply. I know you'll agree with me that GPs have reacted quickly and flexibly during the pandemic, which we all thank them for. Now, in spite of that, what I'm told by GPs in my constituency is that, despite a number of requests via the appropriate channels, GPs have stood alone—this is what they're telling me—in planning and organising this year's flu campaign. And they're telling me that Welsh Government have raised the expectations amongst patients by their promotion of the flu vaccination this year, with no detail about how this will be delivered. Can you, First Minister, reassure me today that GPs will have adequate funding to weather the winter pressures, and that they will have rapid testing and results to ensure that they and their teams on the ground have as little disruption as possible, and that there will be the suspension of any unnecessary administration burdens, so that they're able to continue delivering the high quality of care that, of course, they provide to patients?

Diolch, Prif Weinidog, am eich ateb. Gwn y byddwch chi'n cytuno â mi bod meddygon teulu wedi ymateb yn gyflym ac yn hyblyg yn ystod y pandemig, ac ydym ni i gyd yn diolch iddyn nhw am hynny. Nawr, er gwaethaf hynny, yr hyn y mae meddygon teulu yn fy etholaeth i yn ei ddweud wrthyf yw bod meddygon teulu, er gwaethaf nifer o geisiadau drwy'r sianeli priodol, wedi cael eu gadael ar eu pennau eu hunain—dyma maen nhw'n ei ddweud wrthyf i—o ran cynllunio a threfnu ymgyrch ffliw eleni. Ac maen nhw'n dweud wrthyf i bod Llywodraeth Cymru wedi codi'r disgwyliadau ymhlith cleifion drwy hyrwyddo'r brechiad rhag y ffliw eleni, heb unrhyw fanylion ynghylch sut y bydd hyn yn cael ei gyflawni. A allwch chi, Prif Weinidog, fy sicrhau heddiw y bydd gan feddygon teulu ddigon o arian i ymdopi â phwysau'r gaeaf, ac y byddan nhw'n cael profion a chanlyniadau cyflym i sicrhau bod cyn lleied â phosibl o darfu arnyn nhw a'u timau ar lawr gwlad, ac y bydd unrhyw feichiau gweinyddu diangen yn cael eu gohirio, fel y gallan nhw barhau i ddarparu'r gofal o ansawdd uchel y maen nhw, wrth gwrs, yn ei ddarparu i gleifion?

Llywydd, I do agree with what Russell George has said about the way in which primary care—GPs, but other contractors as well—have worked so hard during this pandemic. And they've been assisted by the Welsh Government in that, despite the fact that, in the first six months of the pandemic, GP practices were unable to provide the enhanced services for which they are paid through the contract, but Welsh Government paid them as though those enhanced services were being provided. And that was in order to provide financial stability for those practices during that difficult time. And I really do want to pay tribute to the way in which our GP practices have embraced the new technological possibilities that have come with the pandemic: the Attend Anywhere system, the video consultation service—over 10,000 video consultations now carried out in GP practices across Wales, and that is being supported by funding to practices to make sure that they are able to sustain that level of provision.

As to flu vaccination, Llywydd, I think it's great that people want to come forward for vaccination. But, vaccine is released from the UK pandemic stock in tranches, and we have concentrated, in the early stages, on those who are over 65 and vulnerable in other ways. We've enhanced the payment we give to GPs—they're getting an extra £1.75 for ever flu vaccine that they carry out. I think that now means they're paid more than £12 for every vaccination, and the Welsh Government pays for the cost of the vaccination itself as well, and we'll continue to do that. Further guidance to GPs on how to access the additional stocks coming to the UK was issued on 14 October, and I hope that that will have been of help to those who have been in touch with the Member. 

Llywydd, rwy'n cytuno â'r hyn y mae Russell George wedi ei ddweud am y ffordd y mae gofal sylfaenol—meddygon teulu, ond contractwyr eraill hefyd—wedi gweithio mor galed yn ystod y pandemig hwn. Ac mae Llywodraeth Cymru wedi eu cynorthwyo yn hynny, er gwaethaf y ffaith nad oedd meddygfeydd teulu, yn ystod chwe mis cyntaf y pandemig, yn gallu darparu'r gwasanaethau estynedig y maen nhw'n cael eu talu amdanynt drwy'r contract, ond talodd Llywodraeth Cymru iddyn nhw fel pe byddai'r gwasanaethau estynedig hynny yn cael eu darparu. Ac roedd hynny er mwyn rhoi sefydlogrwydd ariannol i'r meddygfeydd hynny yn ystod y cyfnod anodd hwnnw. Ac rwyf i wir eisiau talu teyrnged i'r ffordd y mae ein meddygfeydd teulu wedi croesawu'r posibiliadau technolegol newydd sydd wedi dod gyda'r pandemig: y system Attend Anywhere, y gwasanaeth ymgynghori fideo—cynhaliwyd dros 10,000 o ymgynghoriadau fideo mewn meddygfeydd teulu ledled Cymru erbyn hyn, ac mae hynny yn cael ei gefnogi gan gyllid i feddygfeydd i wneud yn siŵr eu bod nhw'n gallu cynnal y lefel honno o ddarpariaeth.

O ran brechu rhag y ffliw, Llywydd, rwy'n credu ei bod hi'n wych bod pobl eisiau dod ymlaen i gael eu brechu. Ond, mae brechlyn yn cael ei ryddhau o stoc pandemig y DU mewn cyfrannau, ac rydym ni wedi canolbwyntio, ar y camau cynnar, ar y rhai sydd dros 65 oed ac sy'n agored i niwed mewn ffyrdd eraill. Rydym ni wedi gwella'r taliad yr ydym ni'n ei roi i feddygon teulu—maen nhw'n cael £1.75 ychwanegol ar gyfer pob brechlyn ffliw y maen nhw'n ei roi. Rwy'n credu bod hynny bellach yn golygu eu bod nhw'n cael mwy na £12 am bob brechiad, ac mae Llywodraeth Cymru yn talu am gost y brechiad ei hun hefyd, a byddwn yn parhau i wneud hynny. Cyhoeddwyd canllawiau pellach i feddygon teulu ar sut i gael gafael ar y stociau ychwanegol sy'n dod i'r DU ar 14 Hydref, a gobeithiaf y bydd hynny wedi bod o gymorth i'r rhai hynny sydd wedi bod mewn cysylltiad â'r Aelod.

13:40

First Minister, this pandemic has had a severe impact on primary care, placing additional obligations and burdens on an already struggling workforce. We know we need to recruit more GPs to cope with workloads in normal times, but, as we enter cold and flu season with COVID-19 still running rampant, the pressures will be immense. First Minister, we know technology can play, and does play, a role in reducing these pressures, so what plans does the Welsh Government have to expand the availability of telemedicine in primary care in Wales? Diolch.

Prif Weinidog, mae'r pandemig hwn wedi cael effaith ddifrifol ar ofal sylfaenol, gan gyflwyno rhwymedigaethau a beichiau ychwanegol ar weithlu a oedd eisoes mewn trafferthion. Rydym ni'n gwybod bod angen i ni recriwtio mwy o feddygon teulu i ymdopi â llwythi gwaith mewn cyfnod normal, ond, wrth i ni ddechrau'r tymor annwyd a ffliw gyda COVID-19 yn dal i fod yn rhemp, bydd y pwysau yn aruthrol. Prif Weinidog, rydym ni'n gwybod y gall technoleg chwarae rhan, a'i bod yn chwarae rhan, o ran lleihau'r pwysau hyn, felly pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i gynyddu faint y mae telefeddygaeth ar gael ym maes gofal sylfaenol yng Nghymru? Diolch.

Well, thank you, Caroline Jones. That is a very important question, and I think, in desperately difficult times, the way in which GP practices have been able to adapt to telephone consultations, to video consultations, has been a real hallmark of that response. And I've been talking to a number of people recently who have said to me just how easy those services have been to use, and how they wouldn't want to go back to the way that things were previously provided, when they would have had to have left their homes, made difficult journeys, struggled to park, sat in a waiting room with other people who are unwell, in order to do something that now they can do equally satisfactorily from their own homes.

Another aspect, Llywydd, of the way in which technology is coming to the assistance of our GP community is through the availability now of the Consultant Connect service, which means that GPs can connect directly to a consultant in secondary care if they have a patient in front of them where they need that extra expertise, which a consultant in a speciality is able to bring. That's been very important in a number of our GP practices and I know is appreciated by those GP colleagues who now have that additional back-up to the expertise that they themselves are able to apply. 

Wel, diolch, Caroline Jones. Mae hwnna'n gwestiwn pwysig iawn, ac rwy'n credu, mewn cyfnod anodd dros ben, bod y ffordd y mae meddygfeydd teulu wedi gallu addasu i ymgynghoriadau dros y ffôn, i ymgynghoriadau fideo, wedi bod yn nodwedd wirioneddol o'r ymateb hwnnw. Ac rwyf i wedi bod yn siarad â nifer o bobl yn ddiweddar sydd wedi dweud wrthyf i pa mor hawdd oedd y gwasanaethau hynny i'w defnyddio, a sut na fydden nhw eisiau dychwelyd i'r ffordd yr oedd pethau yn cael eu darparu o'r blaen, pan fyddai wedi bod yn rhaid iddyn nhw adael eu cartrefi, gwneud teithiau anodd, cael trafferth i barcio, eistedd mewn ystafell aros gyda phobl eraill sy'n sâl, er mwyn gwneud rhywbeth y gallan nhw ei wneud yr un mor foddhaol o'u cartrefi eu hunain erbyn hyn.

Agwedd arall, Llywydd, ar y ffordd y mae technoleg yn cynorthwyo ein cymuned meddygon teulu yw drwy'r ffaith bod gwasanaeth Consultant Connect ar gael erbyn hyn, sy'n golygu y gall meddygon teulu gysylltu yn uniongyrchol â meddyg ymgynghorol mewn gofal eilaidd os oes ganddyn nhw glaf o'u blaenau lle mae angen yr arbenigedd ychwanegol hwnnw arnyn nhw, y gall meddyg ymgynghorol mewn arbenigedd ei gynnig. Mae hynny wedi bod yn bwysig iawn mewn nifer o'n meddygfeydd teulu a gwn fod y meddygon teulu hynny sydd â'r cymorth ychwanegol hwnnw i'r arbenigedd y gallan nhw eu hunain ei gynnig, yn ei werthfawrogi.

First Minister, can I place on record my congratulations to the GP services in the Pontypridd and Taff-Ely area for the way in which they've been administering the flu vaccine service? I had two text messages, I had a phone call, and I attended the Tonyrefail leisure centre for my flu vaccine, which was delivered in almost conveyor-belt style. It took about two minutes for the whole process to be operated, with a continual flow of local persons, particularly the first batch of the over-65s. Can I, though, raise the point that I think a number of Senedd Members will have had mentioned and that is that there have been some hiccups in terms of supplies? I heard your answer earlier, and I'm just wondering what assurances can be given that there will be sufficient supplies of the vaccine for all those who would actually benefit from the flu vaccine at the present time, bearing in mind it's importance in terms of the comorbidity issue with regard to COVID.  

Prif Weinidog, a gaf i gofnodi fy llongyfarchiadau i wasanaethau meddygon teulu yn ardal Pontypridd a Thaf-Elái am y ffordd y maen nhw wedi bod yn gweinyddu'r gwasanaeth brechu rhag y ffliw? Cefais ddwy neges destun, cefais alwad ffôn, a bûm yng nghanolfan hamdden Tonyrefail ar gyfer fy mrechlyn ffliw, a ddarparwyd fel belt cludo bron. Cymerodd tua dau funud i'r holl broses gael ei gweithredu, gyda llif parhaus o bobl leol, yn enwedig y gyfres gyntaf o bobl dros 65 oed. Er hynny, a gaf i godi'r pwynt yr wyf i'n credu y bydd nifer o Aelodau'r Senedd wedi ei grybwyll sef y bu rhai problemau o ran cyflenwadau? Clywais eich ateb yn gynharach, ac rwy'n meddwl tybed pa sicrwydd y gellir ei roi y bydd cyflenwadau digonol o'r brechlyn i bawb a fyddai yn elwa mewn gwirionedd ar y brechlyn ffliw ar hyn o bryd, o gofio ei bwysigrwydd o ran y mater o gydafiachedd o ran COVID.

13:45

Well, Llywydd, Mick Antoniw's opening remarks do remind me of a conversation that I had only yesterday with a young person in Cardiff, who told me that she had telephoned her general practitioner surgery in the morning, she had a reply back from the GP before 9.30 a.m., the GP sent her a text message by 9.45 a.m. for a video consultation, the video consultation had been completed by 10 o'clock in the morning, and everything that that young person needed from her GP service had been concluded within 90 minutes of her making the original phone call. I think that is a remarkable service, and that young person was just full of praise for the way it had all been conducted on her phone, in the way that young people are able to do, and she certainly wouldn't want to go back to the way things were before.

In relation to the additional stocks, we will have over 400,000 additional vaccines here in Wales, compared to the supplies we had last year. They don't all arrive at once and it's inevitable that there is some prioritisation, in which those patients who are most at risk get it first. We're very lucky that flu is in very low circulation in Wales at this point, very early on, of course, in the flu season. We publish a weekly data monitor of the circulation of flu through Public Health Wales. In the first week, which I think was just two weeks ago, there were two reported cases of influenza in the whole of Wales. So, the prioritisation programme is working, it's working in line with clinical risk, and over this winter and into December, there will be significantly additional vaccines available—enough to vaccinate an additional 40 to 50 per cent of adults in Wales, who are able to get a vaccination free of charge in the NHS this year, compared to those age cohorts we were able to provide a service of that sort to last year.

Wel, Llywydd, mae sylwadau agoriadol Mick Antoniw yn fy atgoffa i o sgwrs a gefais i ddoe ddiwethaf gyda pherson ifanc yng Nghaerdydd, a ddywedodd wrthyf ei bod wedi ffonio ei meddygfa deulu yn y bore, wedi cael ateb yn ôl gan y meddyg teulu cyn 9.30 a.m., anfonodd y meddyg teulu neges destun ati erbyn 9.45 a.m. ar gyfer ymgynghoriad fideo, cwblhawyd yr ymgynghoriad fideo erbyn 10 o'r gloch yn y bore, ac roedd popeth yr oedd ei angen ar y person ifanc yna gan ei gwasanaeth meddyg teulu wedi'i gwblhau o fewn 90 munud iddi wneud yr alwad ffôn wreiddiol. Rwy'n credu bod hynny yn wasanaeth rhyfeddol, ac roedd y person ifanc yna yn llawn canmoliaeth o'r ffordd yr oedd y cwbl wedi ei wneud ar ei ffôn, yn y ffordd y gall pobl ifanc ei wneud, ac yn sicr ni fyddai hi eisiau dychwelyd i'r ffordd yr oedd pethau o'r blaen.

O ran y stociau ychwanegol, bydd gennym ni dros 400,000 o frechlynnau ychwanegol yma yng Nghymru, o'u gymharu â'r cyflenwadau oedd gennym ni y llynedd. Nid ydyn nhw i gyd yn cyrraedd ar unwaith ac mae'n anochel bod rhywfaint o flaenoriaethu, lle mae'r cleifion hynny sydd mewn mwyaf o berygl yn ei gael yn gyntaf. Rydym ni'n lwcus iawn bod y ffliw mewn cylchrediad isel iawn yng Nghymru ar hyn o bryd, yn gynnar iawn, wrth gwrs, yn nhymor y ffliw. Rydym ni'n cyhoeddi monitor data wythnosol o gylchrediad y ffliw drwy Iechyd Cyhoeddus Cymru. Yn yr wythnos gyntaf, yr wyf i'n credu oedd bythefnos yn unig yn ôl, hysbyswyd am ddau achos o'r ffliw yng Nghymru gyfan. Felly, mae'r rhaglen flaenoriaethu yn gweithio, mae'n gweithio yn unol â risg glinigol, a thros y gaeaf hwn ac i mewn i fis Rhagfyr, bydd brechlynnau ychwanegol sylweddol ar gael—digon i frechu 40 i 50 y cant ychwanegol o oedolion yng Nghymru, sy'n gallu cael brechiad am ddim yn y GIG eleni, o'i gymharu â'r carfannau oedran hynny yr oeddem ni'n gallu darparu gwasanaeth o'r math hwnnw iddyn nhw y llynedd.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd Plaid Cymru, Adam Price.

Questions now from the party leaders. Plaid Cymru leader, Adam Price.

Diolch, Llywydd. No responsible Government or opposition, First Minister, could fail to support radical action in response to the national emergency that we're currently facing. Of course it's important that the mistakes by both Governments that have led us to this point are acknowledged so that we can learn the lessons to prevent successive waves of infection. But as the technical advisory committee report says, doing nothing new now would mean 2,500 extra deaths by the end of the year. A two-week firebreak would save almost 1,000 lives; a three-week firebreak, 300 more.

It's incomprehensible, under those circumstances, indeed, even reprehensible, that the Chancellor has refused to bring the job support scheme forward or to top up the furlough to the level of the first wave. It's difficult to believe that the purse strings would be shut quite so tight if there were a circuit breaker in Surrey.

To what extent was the UK Government's intransigence on financial support a factor in determining the optimal length of the firebreak in Wales? Is progressive public health policy in Wales being hamstrung by Westminster's Tory economics?

Diolch, Llywydd. Ni allai unrhyw Lywodraeth na gwrthblaid gyfrifol, Prif Weinidog, fethu â chefnogi gweithredu radical mewn ymateb i'r argyfwng cenedlaethol yr ydym ni'n ei wynebu ar hyn o bryd. Wrth gwrs, mae'n bwysig bod camgymeriadau y ddwy Lywodraeth sydd wedi ein harwain at y pwynt hwn yn cael eu cydnabod fel y gallwn ni ddysgu'r gwersi i atal tonnau olynol o haint. Ond fel y mae adroddiad y pwyllgor cynghori technegol yn ei ddweud, byddai gwneud dim byd newydd nawr yn golygu 2,500 o farwolaethau ychwanegol erbyn diwedd y flwyddyn. Byddai cyfnod atal byr o bythefnos yn achub bron i 1,000 o fywydau; cyfnod atal byr o dair wythnos, 300 arall.

Mae'n annealladwy, o dan yr amgylchiadau hynny, yn deilwng o gerydd hyd yn oed, mewn gwirionedd, bod y Canghellor wedi gwrthod cyflwyno'r cynllun cymorth swyddi neu ychwanegu at y ffyrlo i gyrraedd lefel y don gyntaf. Mae'n anodd credu y byddai llinynnau'r pwrs yn cael eu cau mor dynn pe byddai cyfnod atal lledaenu yn Surrey.

I ba raddau yr oedd anhyblygrwydd Llywodraeth y DU o ran cymorth ariannol yn ffactor wrth bennu hyd gorau posibl y cyfnod atal byr yng Nghymru? A yw polisi iechyd cyhoeddus blaengar yng Nghymru yn cael ei rwystro gan economeg Dorïaidd San Steffan?

Llywydd, let me thank Adam Price for that and for the support that I've heard him give over recent days to the idea of a firebreak as a way to deal with the very, very sobering position set out, as he said, in the TAC report.

The sequence of decision making, Llywydd, was that the Cabinet makes its decisions on public health grounds, we take our advice from the chief medical officer, our chief scientific adviser and others and come to the conclusion that the actions we propose taking are the best ones to deal with the spiralling cases of coronavirus. We then look to the UK Government to play a part in dealing with the consequences of those public health actions in the lives of individuals. That's why I wrote to the Chancellor asking him to bring forward the date of the JSS scheme to 23 October. And, Llywydd, it cannot be that it was financial reasons that prevented him from agreeing to that, because we agreed as a Welsh Government to pay the additional £11 million it would've cost the Treasury from our own resources, if that was the sticking point. So, it can't have been turned down on cost grounds, and it is difficult to see why the Chancellor didn't feel he was able to play his part.

I've written again to him today offering him a different solution—a solution in which the qualifying terms for the last week of the furlough scheme could be brought into line with the JSS scheme that will begin from 1 November, and thus make it more available to more citizens here in Wales. We keep offering solutions; so far, the UK Government keeps turning them down. I do hope the Chancellor will find a different answer in his repertoire in response to my letter of today.

Llywydd, gadewch i mi ddiolch i Adam Price am hynna ac am y gefnogaeth yr wyf i wedi ei glywed yn ei rhoi yn ystod y dyddiau diwethaf i'r syniad o gyfnod atal byr fel ffordd o ymdrin â'r sefyllfa ddifrifol dros ben a gyflwynwyd, fel y dywedodd, yn adroddiad y pwyllgor cynghori technegol.

Trefn y broses o wneud penderfyniadau, Llywydd, oedd bod y Cabinet yn gwneud ei benderfyniadau ar sail iechyd y cyhoedd, rydym ni'n cymryd ein cyngor gan y prif swyddog meddygol, ein prif gynghorydd gwyddonol ac eraill ac yn dod i'r casgliad mai'r camau yr ydym ni'n bwriadu eu cymryd yw'r rhai gorau i ymdrin â'r achosion cynyddol o coronafeirws. Rydym ni'n disgwyl wedyn i Lywodraeth y DU chwarae rhan i ymdrin â chanlyniadau'r camau iechyd cyhoeddus hynny ym mywydau unigolion. Dyna pam yr ysgrifennais at y Canghellor yn gofyn iddo symud dyddiad y cynllun cefnogi swyddi ymlaen i 23 Hydref. A, Llywydd, ni all fod yn wir mai rhesymau ariannol a'i rhwystrodd rhag cytuno i hynny, oherwydd cytunasom fel Llywodraeth Cymru i dalu'r £11 miliwn ychwanegol y byddai wedi ei gostio i'r Trysorlys o'n hadnoddau ein hunain, os mai dyna oedd y rhwystr. Felly, nid yw'n bosibl iddo fod wedi ei wrthod ar sail cost, ac mae'n anodd gweld pam nad oedd y Canghellor yn teimlo ei fod yn gallu chwarae ei ran.

Rwyf i wedi ysgrifennu ato unwaith eto heddiw yn cynnig gwahanol ateb iddo—ateb lle gellid sicrhau bod y telerau cymhwyso ar gyfer wythnos olaf y cynllun ffyrlo yn cyd-fynd â'r cynllun cefnogi swyddi a fydd yn dechrau o 1 Tachwedd, gan felly ei wneud fwy ar gael i fwy o ddinasyddion yma yng Nghymru. Rydym ni'n parhau i gynnig atebion; hyd yn hyn, mae Llywodraeth y DU yn dal i'w gwrthod. Rwy'n gobeithio y bydd y Canghellor yn dod o hyd i wahanol ateb yn ei repertoire mewn ymateb i'm llythyr heddiw.

13:50

First Minister, another defining issue where the people of Wales are at the mercy of Westminster is planning for the end of the Brexit transition period and the proposed UK internal market. I agree with the Counsel General when he said that a UK Government seeking the power to spend in devolved areas and to control that spending is one which seeks to neuter and negate the devolution settlement. I agree with you, First Minister, that this will hasten the break-up of the United Kingdom. For Wales, the Bill is damaging without precedent, emerging fully-fledged as the single biggest sustained assault yet to threaten democratic devolution. The Bill conjures up the spectre of a no trade deal and the UK breaking international law, which has been condemned by just about everyone from the Confederation of British Industry to the Anglican Church. Given the Counsel General's and your well-founded concerns about the attitude and behaviour of the Westminster Government, what legal advice has the Welsh Government received on a potential challenge to the United Kingdom Internal Market Bill in the Supreme Court?

Prif Weinidog, mater diffiniol arall lle mae pobl Cymru ar drugaredd San Steffan yw cynllunio ar gyfer diwedd cyfnod pontio Brexit a marchnad fewnol arfaethedig y DU. Rwy'n cytuno â'r Cwnsler Cyffredinol pan ddywedodd fod Llywodraeth y DU sy'n ceisio'r grym i wario mewn meysydd datganoledig ac i reoli'r gwario hwnnw yn un sy'n ceisio ysbaddu a negyddu'r setliad datganoli. Rwy'n cytuno â chi, Prif Weinidog, y bydd hyn yn cyflymu'r broses o chwalu'r Deyrnas Unedig. I Gymru, mae'r Bil yn niweidiol heb gynsail, gan ddod i'r amlwg yn llawn fel yr un ymosodiad parhaus mwyaf hyd yma i fygwth datganoli democrataidd. Mae'r Bil yn codi'r posibilrwydd o ddim cytundeb masnach a'r DU yn torri cyfraith ryngwladol, sydd wedi'i gondemnio gan bron pawb o Gydffederasiwn Diwydiant Prydain i'r Eglwys Anglicanaidd. O ystyried pryderon priodol iawn y Cwnsler Cyffredinol a chithau am agwedd ac ymddygiad Llywodraeth San Steffan, pa gyngor cyfreithiol y mae Llywodraeth Cymru wedi ei gael ar her bosibl i Fil Marchnad Fewnol y Deyrnas Unedig yn y Goruchaf Lys?

Well, Llywydd, the leader of Plaid Cymru is absolutely right to point to the threats posed to Welsh businesses, to Welsh livelihoods and, indeed, to the powers of the Senedd by this Bill. And Members who don't agree with that don't need to listen to the leader of Plaid Cymru or, indeed, to me; they could take note of, as Adam Price said, the letter published yesterday in the Financial Times, signed by the Archbishop of Wales, the Most Reverend John Davies, which points to the damage to the United Kingdom's reputation of that Bill, the moral hazard that is involved in breaking international law, and the threat that it poses to the United Kingdom through the way in which it rides roughshod over the settled devolution arrangements, endorsed, in Wales's case, in two successive referendums. And if there are Members who don't wish to take their advice from those with spiritual credentials, they simply need to read the report of the House of Lords Constitution Committee, which once again urges the Government to withdraw the clauses that are are an assault on devolution, to rely, as we urge the Government to rely, on the work that has gone on between us all to develop common frameworks. We believe in resolving the problems, we believe in a level playing field, but we believe that those problems should be agreed in their solution rather than imposed on the rest of us.

Our legal advice, Llywydd, at this point, is focused on crafting amendments, which we have published and hope to see laid in the House of Lords, because we think that there are still parliamentary opportunities to right the wrongs that this Bill brings about, both to the devolution settlement and to the way in which the United Kingdom's standing would be damaged in the world.

Wel, Llywydd, mae arweinydd Plaid Cymru yn llygad ei le i dynnu sylw at y bygythiadau y mae'r Bil hwn yn eu hachosi i fusnesau Cymru, i fywoliaeth pobl yng Nghymru ac, yn wir, i bwerau'r Senedd. Ac nid oes angen i Aelodau nad ydyn nhw'n cytuno â hynny wrando ar arweinydd Plaid Cymru nac, yn wir, arnaf i; gallen nhw gymryd sylw, fel y dywedodd Adam Price, o'r llythyr a gyhoeddwyd ddoe yn y Financial Times, a lofnodwyd gan Archesgob Cymru, y Parchedicaf John Davies, sy'n tynnu sylw at y niwed i enw da y Deyrnas Unedig yn sgil y Bil hwnnw, y perygl moesol sy'n gysylltiedig â thorri cyfraith ryngwladol, a'r bygythiad y mae'n ei achosi i'r Deyrnas Unedig drwy'r ffordd y mae'n sathru ar y trefniadau datganoli sefydlog, a gymeradwywyd, yn achos Cymru, mewn dau refferendwm olynol. Ac os oes Aelodau nad ydyn nhw eisiau cymryd eu cyngor gan y rhai â chymwysterau ysbrydol, y cwbl y mae angen iddyn nhw ei wneud yw darllen adroddiad Pwyllgor Cyfansoddiad Tŷ'r Arglwyddi, sydd unwaith eto yn annog y Llywodraeth i ddileu'r cymalau sy'n ymosodiad ar ddatganoli, i ddibynnu, fel yr ydym ni'n annog y Llywodraeth i ddibynnu, ar y gwaith a wnaed rhyngom i gyd i ddatblygu fframweithiau cyffredin. Rydym ni'n credu mewn datrys y problemau, rydym ni'n credu mewn chwarae teg, ond rydym ni'n credu y dylid cytuno ar y problemau hynny drwy eu hateb yn hytrach na'u gorfodi ar y gweddill ohonom ni.

Mae ein cyngor cyfreithiol, Llywydd, ar hyn o bryd, yn canolbwyntio ar lunio gwelliannau, yr ydym ni wedi eu cyhoeddi ac yn gobeithio y byddan nhw'n cael eu gosod yn Nhŷ'r Arglwyddi, oherwydd rydym ni'n credu bod cyfleoedd seneddol o hyd i gywiro'r camweddau y mae'r Bil hwn yn eu creu, i'r setliad datganoli ac i'r ffordd y byddai statws y Deyrnas Unedig yn cael ei niweidio yn y byd.

Whether it's COVID or Brexit, being wedded to Westminster is having disastrous consequences for Wales. The health Secretary in England is overseeing a calamitous lighthouse lab system hampering the Welsh COVID response, while the Chancellor turns a blind eye to the struggle of Welsh businesses, workers and the self-employed. Compare our situation with that of New Zealand. I'm sure, First Minister, you will want to join me in congratulating Jacinda Ardern on her stunning victory. Here is a Labour politician, in a country not much bigger than Wales in its population, who has presided over one of the most successful COVID responses anywhere in the world. Not only is New Zealand COVID free, it is also free from the British state, its blustering Prime Minister and his Cabinet of calamities. The Prime Minister is 'utterly shambolic', whose 'indifference to Wales borders on contempt'. Your words, First Minister, not mine, but with which I nevertheless agree. Given how Westminster is wreaking havoc on Wales, are you not remotely tempted by the notion of Wales joining New Zealand as an independent nation—small, successful and progressive?

Pa un a yw'n COVID neu'n Brexit, mae bod wedi'n glynu â San Steffan yn arwain at ganlyniadau trychinebus i Gymru. Mae'r Ysgrifennydd iechyd yn Lloegr yn goruchwylio system labordai goleudy trychinebus sy'n llesteirio ymateb Cymru i COVID, tra bod y Canghellor yn anwybyddu trafferthion busnesau, gweithwyr a phobl hunangyflogedig Cymru. Cymharwch ein sefyllfa â sefyllfa Seland Newydd. Rwy'n siŵr, Prif Weinidog, y byddwch chi eisiau ymuno â mi i longyfarch Jacinda Ardern ar ei buddugoliaeth syfrdanol. Dyma wleidydd Llafur, mewn gwlad nad yw'n llawer mwy na Chymru o ran poblogaeth, sydd wedi bod yn gyfrifol am un o'r ymatebion mwyaf llwyddiannus i COVID yn unman yn y byd. Nid yn unig y mae Seland Newydd yn rhydd o COVID, mae hefyd yn rhydd o'r wladwriaeth Brydeinig, ei Phrif Weinidog uchel ei gloch a'i Gabinet o aelodau trychinebus. Mae Prif Weinidog y DU yn gwbl ddi-drefn, y mae ei ddifaterwch at Gymru bron yn gyfystyr â dirmyg. Eich geiriau chi, Prif Weinidog, nid fy ngeiriau i, ond rwy'n cytuno â nhw serch hynny. Gan fod San Steffan yn achosi cymaint o helynt i Gymru, onid ydych chi'n cael eich temtio rhyw fymryn gan y syniad o Gymru yn ymuno â Seland Newydd fel cenedl annibynnol—bach, llwyddiannus a blaengar?

13:55

Llywydd, of course I congratulate the leader of the New Zealand Labour Party on her fantastic victory in their general election, and I very much look forward to the day when the present Prime Minister is no longer in office. Does that amount to a belief that Wales's future is better off being ripped out of the United Kingdom? I don't think it does. We have a double advantage here in Wales: we have strong, assertive devolution, using all the powers we have to defend people here in Wales, but working people in Wales have very important interests in common with working people in Scotland, England and Northern Ireland. And removing ourselves from those alliances, taking ourselves out of the insurance policy that the United Kingdom provides to working people here in Wales is not the answer to making a success of our future. An assertive devolution in a successful United Kingdom—that is the recipe that defends the interests of Welsh people.

Llywydd, rwy'n llongyfarch arweinydd Plaid Lafur Seland Newydd ar ei buddugoliaeth wych yn eu hetholiad cyffredinol, wrth gwrs, ac edrychaf ymlaen yn fawr at y diwrnod pan nad yw Prif Weinidog presennol y DU mewn grym mwyach. A yw hynny'n gyfystyr â chredu y byddai dyfodol Cymru yn well o gael ei rhwygo allan o'r Deyrnas Unedig? Nid wyf i'n credu ei fod. Mae gennym ni fantais ddwbl yma yng Nghymru: mae gennym ni ddatganoli cryf a phendant, gan ddefnyddio'r holl bwerau sydd gennym ni i amddiffyn pobl yma yng Nghymru, ond mae gan bobl sy'n gweithio yng Nghymru fuddiannau pwysig iawn yn gyffredin â phobl sy'n gweithio yn yr Alban, Lloegr a Gogledd Iwerddon. Ac nid tynnu ein hunain o'r cynghreiriau hynny, tynnu ein hunain allan o'r polisi yswiriant y mae'r Deyrnas Unedig yn ei gynnig i bobl sy'n gweithio yma yng Nghymru yw'r ateb i wneud llwyddiant o'n dyfodol. Datganoli pendant mewn Teyrnas Unedig lwyddiannus—dyna'r rysáit sy'n amddiffyn buddiannau pobl Cymru.

Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Paul Davies.

The leader of the Welsh Conservatives, Paul Davies.

Diolch, Llywydd. First Minister, the Wales-wide lockdown announcement yesterday has left many people across Wales frustrated and disappointed that their freedoms will be curtailed, their ability to see their loved ones restricted and their businesses told to close. Whilst I'm open-minded about further restrictions, regardless of what others may say, the full picture of data that is available to us simply doesn't justify a national lockdown, and I think the Welsh Government's national lockdown will disproportionately harm communities and businesses where cases are already low, such as the whole of mid and west Wales.

First Minister, according to Public Health Wales's latest data, in 20 of the 22 local authority areas, cases of COVID-19 per 100,000 have gone down from week 41 to week 42. How can you justify a national lockdown when figures in all but two areas are actually coming down?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, mae'r cyhoeddiad ddoe o gyfnod o gyfyngiadau symud i Gymru gyfan wedi achosi rhwystredigaeth a siom i lawer o bobl ledled Cymru y byddant yn cael eu hamddifadu o'u rhyddid, y bydd eu gallu i weld eu hanwyliaid yn cael ei gyfyngu ac y bydd eu busnesau yn cael eu gorchymyn i gau. Er bod gennyf feddwl agored o ran cyfyngiadau pellach, ni waeth beth y gallai pobl eraill ei ddweud, nid yw'r darlun llawn o ddata sydd ar gael i ni yn cyfiawnhau cyfyngiadau symud cenedlaethol, ac rwy'n credu y bydd cyfyngiadau symud cenedlaethol Llywodraeth Cymru yn niweidio cymunedau a busnesau yn anghymesur lle mae achosion eisoes yn isel, fel y canolbarth a'r gorllewin cyfan.

Prif Weinidog, yn ôl data diweddaraf Iechyd Cyhoeddus Cymru, mewn 20 o'r 22 ardal awdurdod lleol, mae achosion o COVID-19 fesul 100,000 wedi gostwng o wythnos 41 i wythnos 42. Sut gallwch chi gyfiawnhau cyfyngiadau symud cenedlaethol pan fo ffigurau ym mhob ardal heblaw am ddwy yn gostwng mewn gwirionedd?

Well, it's very easy indeed to justify it, Llywydd, because while the efforts that have been made by people in those local lockdown areas are succeeding, they cannot succeed far and fast enough to turn back the tide of coronavirus as it is currently accelerating across Wales. So, I very much want to thank those people in those areas for all the efforts they have already made, and the two-week firebreak period that we are introducing will build on the success that those measures have had. But the sober truth is, Llywydd, as the TAC report that we published yesterday says, that unless we take these actions, cases and hospital admissions will rise across Wales, that there is compelling evidence for further interventions and that unless we do so, 6,000 additional deaths will take place due to coronavirus over this winter. What more data does the Member need before he is prepared to do what his duty should tell him he should do and to support the actions being taken to save the NHS and to save lives in Wales?

Wel, mae'n hawdd iawn eu cyfiawnhau, Llywydd, oherwydd er bod yr ymdrechion a wnaed gan bobl yn yr ardaloedd cyfyngiadau symud lleol hynny yn llwyddo, ni allan nhw lwyddo yn ddigon pell a chyflym i droi llanw coronafeirws at yn ôl gan ei fod yn cyflymu ledled Cymru ar hyn o bryd. Felly, rwyf yn awyddus iawn i ddiolch i'r bobl hynny yn yr ardaloedd hynny am yr holl ymdrechion y maen nhw eisoes wedi eu gwneud, a bydd y cyfnod atal byr o bythefnos yr ydym ni'n ei gyflwyno yn adeiladu ar y llwyddiant y mae'r mesurau hynny wedi ei gael. Ond y gwir anffodus amdani, Llywydd, fel y mae adroddiad y pwyllgor cynghori technegol a gyhoeddwyd gennym ni ddoe yn ei ddweud, oni bai ein bod ni'n cymryd y camau hyn, bydd achosion a derbyniadau i'r ysbyty yn cynyddu ledled Cymru, bod tystiolaeth gymhellol ar gyfer ymyraethau pellach ac oni fyddwn ni'n eu gwneud, bydd 6,000 o farwolaethau ychwanegol oherwydd coronafeirws dros y gaeaf hwn. Pa ddata pellach sydd ei angen ar yr Aelod cyn iddo fod yn barod i wneud yr hyn y dylai ei ddyletswydd ddweud wrtho y dylai ei wneud a chefnogi'r camau sy'n cael eu cymryd i achub y GIG ac i achub bywydau yng Nghymru?

Well, First Minister, you say that there is compelling evidence, you say you publish all the data, but information on a community-to-community basis is still not available in all parts of Wales, and data on a transmission basis and on a demographic basis is certainly not available. So, I would urge you to publish that level of information as a matter of urgency.

Now, First Minister, to my mind and to thousands of people living right across Wales, the Welsh Government's decision to implement a nationwide lockdown in response to the figures I've just mentioned is unjustified, and it'll take more than a one-size-fits-all approach to tackling this virus in our communities. We have to see a much more targeted intervention approach, and yet, from Friday, everyone living in Wales will be under the same restrictions, regardless of whether the data shows further intervention is needed. In your press briefing yesterday, you made it clear that you don't expect to see any results at the end of the two-week period and that it'll be a little while later before cases will fall. Therefore, can you tell us exactly what criteria the Welsh Government will use to measure the success of a national lockdown, and, should the Government not get the results it wants in all 22 local authority areas, then can the people of Wales expect a further lockdown in the very near future?

Wel, Prif Weinidog, rydych chi'n dweud bod tystiolaeth gymhellol, rydych chi'n dweud eich bod chi'n cyhoeddi'r holl ddata, ond nid yw gwybodaeth ar sail cymunedau unigol ar gael o hyd ym mhob rhan o Gymru, ac yn sicr nid oes data ar sail trosglwyddiad ac ar sail ddemograffig ar gael. Felly, byddwn yn eich annog i gyhoeddi'r lefel honno o wybodaeth fel mater o frys.

Nawr, Prif Weinidog, yn fy marn i ac ym marn miloedd o bobl sy'n byw ledled Cymru gyfan, ni ellir cyfiawnhau penderfyniad Llywodraeth Cymru i gyflwyno cyfyngiadau symud ar draws y wlad gyfan mewn ymateb i'r ffigurau yr wyf i newydd eu crybwyll, a bydd yn cymryd mwy na dull un ateb sy'n addas i bawb o fynd i'r afael â'r feirws hwn yn ein cymunedau. Mae'n rhaid i ni weld dull lle mae ymyrraeth wedi'i thargedu mewn modd llawer gwell, ac eto, o ddydd Gwener ymlaen, bydd pawb sy'n byw yng Nghymru o dan yr un cyfyngiadau, pa un a yw'r data yn dangos bod angen ymyrraeth bellach ai peidio. Yn eich sesiwn friffio i'r wasg ddoe, fe'i gwnaed yn eglur gennych nad ydych chi'n disgwyl gweld unrhyw ganlyniadau ar ddiwedd y cyfnod o bythefnos ac y bydd hi ychydig yn ddiweddarach cyn y bydd nifer yr achosion yn gostwng. Felly, a allwch chi ddweud wrthym ni pa feini prawf yn union y bydd Llywodraeth Cymru yn eu defnyddio i fesur llwyddiant cyfyngiadau symud cenedlaethol, ac, os na fydd y Llywodraeth yn cael y canlyniadau y mae hi eu heisiau ym mhob un o'r 22 ardal awdurdod lleol, yna a all pobl Cymru ddisgwyl cyfyngiadau symud pellach yn y dyfodol agos iawn?

14:00

Well, Llywydd, the reason that we ask people in all parts of Wales to take part in the two-week firebreak period is because we need a national effort—a national effort that would be much enhanced if his party were prepared to support it, rather than attempting all the time to undermine it. I'm hugely grateful to those people from his constituency and other parts of west Wales who've contacted my office to express their support for the actions we are taking. They understand that they are not immune from the way in which coronavirus is spreading elsewhere in Wales. They understand that, unless they are protected too, their local services will come under huge pressure. Unlike the Member, they want to make their contribution to saving lives and saving the NHS here in Wales, and that's what this period will do. That is what the SAGE committee tells us, that is what the chief medical officer tells us, that is what our own technical advisory group tells us. I don't know what the Member thinks he needs that will allow him to believe that his ability to analyse would trump the ability of our scientists or clinicians to do exactly that.

He was right about one thing—that it is impossible that—[Interruption.]

Wel, Llywydd, y rheswm pam yr ydym ni'n gofyn i bobl ym mhob rhan o Gymru gymryd rhan yn y cyfnod atal byr o bythefnos yw oherwydd ein bod ni angen ymdrech genedlaethol—ymdrech genedlaethol a fyddai'n llawer gwell pe byddai ei blaid ef yn barod i'w chefnogi, yn hytrach na cheisio ei thanseilio drwy'r amser. Rwy'n hynod ddiolchgar i'r bobl hynny o'i etholaeth ef ac o rannau eraill o'r gorllewin sydd wedi cysylltu â'm swyddfa i fynegi eu cefnogaeth i'r camau yr ydym ni'n eu cymryd. Maen nhw'n deall nad ydyn nhw'n ddiogel rhag y ffordd y mae coronafeirws yn lledaenu mewn mannau eraill yng Nghymru. Maen nhw'n deall, oni bai eu bod hwythau yn cael eu hamddiffyn hefyd, y bydd eu gwasanaethau lleol yn dioddef pwysau aruthrol. Yn wahanol i'r Aelod, maen nhw eisiau gwneud eu cyfraniad at achub bywydau ac achub y GIG yma yng Nghymru, a dyna fydd y cyfnod hwn yn ei wneud. Dyna mae pwyllgor SAGE yn ei ddweud wrthym ni, dyna mae'r prif swyddog meddygol yn ei ddweud wrthym ni, dyna mae ein grŵp cynghori technegol ein hunain yn ei ddweud wrthym ni. Nid wyf i'n gwybod beth mae'r Aelod yn credu sydd ei angen arno a fydd yn caniatáu iddo gredu y byddai ei allu ef i ddadansoddi yn rhagori ar allu ein gwyddonwyr neu glinigwyr i wneud yn union hynny.

Roedd yn iawn am un peth—ei bod hi'n amhosibl bod—[Torri ar draws.]

I can't hear the First Minister at this point, because there's a debate going on within the Chamber. If we can have some silence so that at least I can hear the First Minister. Carry on, please, First Minister.

Nid wyf i'n gallu clywed y Prif Weinidog ar hyn o bryd, oherwydd mae dadl yn cael ei chynnal yn y Siambr. Os gallwn ni gael rhywfaint o dawelwch fel y gallaf o leiaf glywed y Prif Weinidog. Ewch ymlaen, os gwelwch yn dda, Prif Weinidog.

Diolch, Llywydd. The leader of the opposition was right in one thing— that we will not see the impact of the measures we are having to take during the time that the measures themselves will be in place. It will take longer than that for them to feed through into the key figures, and, if he wants to know what the key figures are—for a man so interested in data I would have thought he'd have spotted them for himself—it will be to reduce R from where it is today, between 1.2 and 1.4, to below 1; to stem the flow of people into our hospital beds suffering from coronavirus; to see a fall in the positivity rate amongst those people being tested in Wales; and the range of other measures that are set out for the Member's perusal in the TAC summary report that we have published.

Diolch, Llywydd. Roedd arweinydd yr wrthblaid yn iawn o ran un peth— na fyddwn ni'n gweld effaith y mesurau y mae'n rhaid i ni eu cymryd yn ystod yr amser y bydd y mesurau eu hunain ar waith. Bydd yn cymryd mwy o amser na hynny iddyn nhw fwydo drwodd i'r ffigurau allweddol, ac, os hoffai wybod beth yw'r ffigurau allweddol—i ddyn sydd â chymaint o ddiddordeb mewn data byddwn wedi meddwl y byddai wedi sylwi arnyn nhw drosto'i hun—lleihau R o ble mae heddiw, rhwng 1.2 ac 1.4, i lai nag 1; atal y llif o bobl i welyau ein hysbyty yn dioddef o coronafeirws; gweld gostyngiad i'r gyfradd canlyniadau positif ymhlith y bobl hynny sy'n cael eu profi yng Nghymru; a'r ystod o fesurau eraill sydd wedi'u cyflwyno i'r Aelod eu hastudio yn adroddiad cryno y pwyllgor cynghori technegol yr ydym ni wedi ei gyhoeddi.

Well, First Minister, I've already told you the data that your Government should be publishing—you should be publishing data on a community-to-community basis in all parts of Wales, you should be publishing data on a transmission basis, you should be publishing data on a demographic basis. That information is not available—it's not being made available by your Government, and it is being made available by other Governments across the United Kingdom.

On your point about constituents contacting us as Members, I can tell you I've had many constituents contact me very concerned about the temporary national lockdown that you intend to impose. A second national lockdown could have a huge impact on the sustainability of businesses right across Wales, and could be devastating for businesses in west Wales, in mid Wales, and some parts of north Wales.

Now, the Welsh Government has announced a package of support to cover some businesses over the 17 days of a Wales-wide lockdown, but there really needs to be more detail by way of how the Welsh Government will protect the sustainability of businesses for the future, particularly if the Welsh Government is considering further lockdowns, as suggested by you yesterday in a tv interview. The Welsh Retail Consortium has said that, and I quote:

'This revenue-crushing firebreaker alone will put thousands of jobs and hundreds of shops at risk—but if it extends into November it could be a disaster for high streets across Wales.'

Unquote. Therefore, can you tell us where the £300 million enhanced economic resilience fund support will come from within your current budgets? And can you confirm that the Welsh Government has undertaken an economic assessment of the costs incurred, as well as the number of jobs that may be lost as a result of a Wales-wide lockdown, and that, as a result, the Welsh Government is fully prepared to reimburse businesses who are directly affected by the latest announcement?

Wel, Prif Weinidog, rwyf i eisoes wedi dweud wrthych chi pa ddata ddylai eich Llywodraeth fod yn eu cyhoeddi—dylech chi fod yn cyhoeddi data ar sail cymunedau unigol ym mhob rhan o Gymru, dylech chi fod yn cyhoeddi data ar sail trosglwyddiad, dylech chi fod yn cyhoeddi data ar sail ddemograffig. Nid yw'r wybodaeth honno ar gael—nid yw'n cael ei rhoi ar gael gan eich Llywodraeth, ac mae yn cael ei rhoi ar gael gan Lywodraethau eraill ar draws y Deyrnas Unedig.

O ran eich pwynt am etholwyr yn cysylltu â ni fel Aelodau, gallaf ddweud wrthych chi fy mod i wedi cael llawer o etholwyr yn cysylltu â mi yn bryderus iawn am y cyfyngiadau symud cenedlaethol dros dro yr ydych chi'n bwriadu eu gorfodi. Gallai ail gyfnod o gyfyngiadau symud cenedlaethol gael effaith enfawr ar gynaliadwyedd busnesau ar draws Cymru gyfan, a gallai fod yn ddinistriol i fusnesau yn y gorllewin, yn y canolbarth, a rhai rhannau o'r gogledd.

Nawr, mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi pecyn cymorth ar gyfer rhai busnesau dros y 17 diwrnod o gyfyngiadau symud Cymru gyfan, ond mae gwir angen mwy o fanylion o ran sut y bydd Llywodraeth Cymru yn diogelu cynaliadwyedd busnesau ar gyfer y dyfodol, yn enwedig os yw Llywodraeth Cymru yn ystyried cyfyngiadau symud eraill, fel yr awgrymwyd gennych chi ddoe mewn cyfweliad teledu. Mae Consortiwm Manwerthu Cymru wedi dweud, a dyfynnaf:

Bydd y cyfnod atal hwn sy'n gwasgu refeniw ohono'i hun yn rhoi miloedd o swyddi a channoedd o siopau mewn perygl—ond os bydd yn ymestyn i fis Tachwedd gallai fod yn drychineb i'r stryd fawr ledled Cymru.

Diwedd y dyfyniad. Felly, a allwch chi ddweud wrthym ni o ble y bydd y cymorth cadernid economaidd estynedig o £300 miliwn yn dod o fewn eich cyllidebau presennol? Ac a allwch chi gadarnhau bod Llywodraeth Cymru wedi cynnal asesiad economaidd o'r costau y bydd yn eu hysgwyddo, yn ogystal â nifer y swyddi a allai gael eu colli o ganlyniad i gyfyngiadau symud Cymru gyfan, a bod Llywodraeth Cymru, o ganlyniad, yn gwbl barod i wneud ad-daliad i fusnesau y mae'r cyhoeddiad diweddaraf yn effeithio'n uniongyrchol arnyn nhw?

Llywydd, Welsh Government has drawn together over £294 million from a range of sources within our own existing budgets, and we have drawn on some additional consequentials that have come through the UK Government as a result of support to businesses in level 3 lockdown areas in England. All of that will be used to support those businesses that are affected by this temporary firebreak period. 

Let's be clear: the choice is not between doing what we are doing and simply carrying on as things are, because to do that will undermine businesses even more—businesses that find that workers can't come into work, because they are infected with this disease; people who are required to self-isolate because they've been in contact with a growing number of people infected by coronavirus; businesses who find that people are fearful of coming into their premises because coronavirus is escalating away from our ability to control it here in Wales. So, the actions we are taking will be to the benefit of business beyond the firebreak period. It will stabilise the numbers, it will bring things back under control, it will create the conditions in which business can go on trading up until Christmas. I would have thought the Member would have welcomed that. I haven't heard a single word from him this afternoon that suggests that he's doing anything other than continuing to undermine the efforts that are being made here in Wales to do the things that are necessary to protect our health service, to save lives, to invest in those businesses that have a future beyond coronavirus. It's a dereliction of responsibility, Llywydd, for a party in this Senedd not to put their support behind the measures that are necessary at this crucial point, this emergency point in a pandemic, to do the right thing by the people of Wales. 

Llywydd, mae Llywodraeth Cymru wedi tynnu dros £294 miliwn ynghyd o amrywiaeth o ffynonellau yn ein cyllidebau presennol ein hunain, ac rydym ni wedi defnyddio rhai symiau canlyniadol ychwanegol sydd wedi dod drwy Lywodraeth y DU o ganlyniad i gymorth i fusnesau mewn ardaloedd cyfyngiadau symud lefel 3 yn Lloegr. Bydd hwnnw i gyd yn cael ei ddefnyddio i gynorthwyo'r busnesau hynny sy'n cael eu heffeithio gan y cyfnod atal byr dros dro hwn.

Gadewch i ni fod yn eglur: nid yw'r dewis rhwng gwneud yr hyn yr ydym ni'n ei wneud a dim ond parhau fel y mae pethau, oherwydd bydd gwneud hynny yn tanseilio busnesau mwy fyth—busnesau sy'n canfod na all gweithwyr ddod i'r gwaith, gan eu bod wedi'u heintio â'r clefyd hwn; pobl y mae'n ofynnol iddyn nhw hunanynysu oherwydd eu bod nhw wedi bod mewn cysylltiad â nifer gynyddol o bobl sydd wedi'u heintio gan y coronafeirws; busnesau sy'n canfod bod pobl yn ofni dod i mewn i'w hadeiladau oherwydd bod coronafeirws yn cynyddu y tu hwnt i'n gallu i'w reoli yma yng Nghymru. Felly, bydd y camau yr ydym ni'n eu cymryd o fudd i fusnesau y tu hwnt i'r cyfnod atal byr. Bydd yn sefydlogi'r niferoedd, bydd yn dod â phethau yn ôl dan reolaeth, bydd yn creu'r amodau lle gall busnesau barhau i fasnachu hyd at y Nadolig. Byddwn wedi meddwl y byddai'r Aelod wedi croesawu hynny. Nid wyf wedi clywed yr un gair ganddo y prynhawn yma sy'n awgrymu ei fod yn gwneud dim heblaw parhau i danseilio'r ymdrechion sy'n cael eu gwneud yma yng Nghymru i wneud y pethau sy'n angenrheidiol i ddiogelu ein gwasanaeth iechyd, i achub bywydau, i fuddsoddi yn y busnesau hynny sydd â dyfodol y tu hwnt i coronafeirws. Mae'n fater o esgeuluso cyfrifoldeb, Llywydd, i blaid yn y Senedd hon beidio â chefnogi'r mesurau sy'n angenrheidiol ar yr adeg dyngedfennol hon, yr adeg hon o argyfwng mewn pandemig, i wneud y peth iawn dros bobl Cymru.

14:05
Bil Marchnad Fewnol y Deyrnas Unedig
The United Kingdom Internal Market Bill

3. Pa gamau a gymerir i atal Bil marchnad fewnol y DU rhag cyfyngu ar ymdrechion Llywodraeth Cymru i drawsnewid llesiant pobl yng Nghymru? OQ55769

3. What action will be taken to prevent the UK internal market Bill from restricting the Welsh Government's efforts to transform the well-being of people in Wales? OQ55769

Llywydd, I thank Jenny Rathbone for that. We have published a set of model amendments to demonstrate how to safeguard the UK internal market without the unnecessary restrictions on devolved competence that this Bill would introduce. We will work intensively to gain cross-party support in the House of Lords and to persuade the UK Government to think again.

Llywydd, diolchaf i Jenny Rathbone am hynna. Rydym ni wedi cyhoeddi cyfres o welliannau enghreifftiol i ddangos sut i ddiogelu marchnad fewnol y DU heb y cyfyngiadau diangen ar gymhwysedd datganoledig y byddai'r Bil hwn yn eu cyflwyno. Byddwn yn gweithio'n ddiwyd i gael cefnogaeth drawsbleidiol yn Nhŷ'r Arglwyddi ac i berswadio Llywodraeth y DU i ailfeddwl.

I heed the words of Baroness Ilora Finlay, a cross-party Member of the House of Lords and a very eminent clinician, that the internal market Bill would allow our country to be overrun by chlorinated chicken and other adulterated food manufactured in the United States, and that is a recipe for obesity and shortened lives. But, having been told we wouldn't get a penny less for Wales if we voted to leave the EU, would this Bill also enable the UK Government to divert the money Wales previously received from EU structural funds for universities, for businesses and strengthening communities through our voluntary sector, in order to spend it on something else altogether, depriving Wales of vital investment funds? What is to stop the so-called shared prosperity fund becoming more largesse for Serco and the Boston Consulting Group, those geniuses who run the English test and trace system?

Rwy'n cytuno a geiriau'r Farwnes Ilora Finlay, Aelod trawsbleidiol o Dŷ'r Arglwyddi a chlinigydd blaenllaw iawn, y byddai'r Bil marchnad fewnol yn caniatáu i'n gwlad gael ei llenwi â chyw iâr clorinedig a bwyd amhur arall wedi'i weithgynhyrchu yn yr Unol Daleithiau, ac mae hynny'n rysáit ar gyfer gordewdra a bywydau byrrach. Ond, ar ôl cael gwybod na fyddem ni'n cael ceiniog yn llai i Gymru pe byddem ni'n pleidleisio dros adael yr UE, a fyddai'r Bil hwn hefyd yn galluogi Llywodraeth y DU i ddargyfeirio'r arian yr oedd Cymru yn ei gael yn flaenorol o gronfeydd strwythurol yr UE ar gyfer prifysgolion, ar gyfer busnesau a chryfhau cymunedau drwy ein sector gwirfoddol, er mwyn ei wario ar rywbeth arall yn gyfan gwbl, gan amddifadu Cymru o gronfeydd buddsoddi hanfodol? Beth sydd i atal y gronfa ffyniant gyffredin fel y'i gelwir rhag dod yn haelioni pellach i Serco a'r Boston Consulting Group, yr athrylithoedd hynny sy'n rhedeg y system profi ac olrhain yn Lloegr?

Well, Llywydd, I'm afraid the sad answer is that there's nothing to stop that from happening. In fact, this Bill opens the door to exactly that. I'm very grateful indeed to Baroness Finlay—as Jenny Rathbone said, a really distinguished cross-bencher in the House of Lords—for her assistance to us in getting our amendments, amendments supported by Plaid Cymru peers, by Liberal Democrat peers, by cross-bench peers and others in the House of Lords—to make sure that those amendments are being laid for debate. The points that Baroness Finlay makes are the ones that Jenny Rathbone has echoed here. This is a Bill that means that this Senedd couldn't prevent food being sold in Wales that is produced to below the standards that people in Wales enjoy today; couldn't even allow us to require that food to be labelled so that Welsh citizens would know what it is that they are being offered; couldn't prevent that food from being produced to lower animal health standards; wouldn't allow us to carry out our plan to ban nine different types of single-use plastics; couldn't allow us to require headteachers, as we do today, to have the level of professional qualification we currently require them to have in Wales. And over and above all of that, it takes away the ability of this Senedd and our partners in Wales to make the decisions about where money for economic development, which has made such a difference—those decisions will not be made in Wales, where they ought to be made, but behind a desk in Whitehall. It really is a dog's breakfast of a Bill. We are working hard, alongside others, to try to put those problems right, and I'm grateful for the support we're getting in the House of Lords, right across the spectrum there, to do exactly that.

Wel, Llywydd, mae gen i ofn mai'r ateb trist yw nad oes dim i atal hynny rhag digwydd. Yn wir, mae'r Bil hwn yn agor y drws i hynny yn union. Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Farwnes Finlay—fel y dywedodd Jenny Rathbone, aelod trawsfeinciol wirioneddol nodedig yn Nhŷ'r Arglwyddi—am ei chymorth i ni i gael ein gwelliannau, gwelliannau a gefnogir gan arglwyddi Plaid Cymru, gan arglwyddi'r Democratiaid Rhyddfrydol, gan arglwyddi trawsfeinciol ac eraill yn Nhŷ'r Arglwyddi—i wneud yn siŵr bod y gwelliannau hynny yn cael eu gosod ar gyfer dadl. Y pwyntiau y mae'r Farwnes Finlay yn eu gwneud yw'r rhai y mae Jenny Rathbone wedi eu hadleisio yma. Mae hwn yn Fil sy'n golygu na allai'r Senedd hon atal bwyd rhag cael ei werthu yng Nghymru sy'n cael ei gynhyrchu i safon is na'r safonau y mae pobl yng Nghymru yn eu mwynhau heddiw; ni allai hyd yn oed ganiatáu i ni fynnu bod y bwyd hwnnw yn cael ei labelu fel y byddai dinasyddion Cymru yn gwybod beth sy'n cael ei gynnig iddyn nhw; ni allai atal y bwyd hwnnw rhag cael ei gynhyrchu i safonau iechyd anifeiliaid is; ni fyddai'n caniatáu i ni gyflawni ein cynllun i wahardd naw gwahanol fath o blastig untro; ni allai ganiatáu i ni ei gwneud yn ofynnol i benaethiaid ysgolion, fel yr ydym ni heddiw, feddu ar lefel cymwysterau proffesiynol yr ydym ni'n ei gwneud yn ofynnol ar hyn o bryd yng Nghymru. Ac yn ychwanegol at hynny i gyd, mae'n cael gwared ar allu'r Senedd hon a'n partneriaid yng Nghymru i wneud y penderfyniadau ynghylch ble mae arian ar gyfer datblygu economaidd, sydd wedi gwneud cymaint o wahaniaeth—ni fydd y penderfyniadau hynny yn cael eu gwneud yng Nghymru, lle dylen nhw gael eu gwneud, ond y tu ôl i ddesg yn Whitehall. Mae wir yn llanast o Fil. Rydym ni'n gweithio'n galed, ochr yn ochr ag eraill, i geisio datrys y problemau hynny, ac rwy'n ddiolchgar am y gefnogaeth yr ydym ni'n ei chael yn Nhŷ'r Arglwyddi, ar draws y sbectrwm cyfan yno, i wneud yn union hynny.

14:10

First Minister, obviously, in many debates in the House of Commons, it's been identified that not one single power will be removed from the Assembly because of this Bill—or shall I say the Welsh Parliament. You said in an earlier response to another question that powers would be being removed. Could you list the powers that you believe this Bill will remove?

Prif Weinidog, yn amlwg, mewn llawer o ddadleuon yn Nhŷ'r Cyffredin, nodwyd na fydd yr un grym yn cael ei gymryd oddi wrth y Cynulliad oherwydd y Bil hwn—neu Senedd Cymru ddylwn i ei ddweud. Dywedasoch mewn ymateb cynharach i gwestiwn arall y byddai pwerau yn cael eu diddymu. A allech chi restru'r pwerau yr ydych chi'n credu y bydd y Bil hwn yn eu diddymu?

Well, I just did, Llywydd. I don't know whether the Member was listening at all. I've just explained to him that the powers we have today to prevent food being sold in Wales at a standard below that which we, the Senedd, have deemed right for Wales—that power is being taken away from us. The power that we have to require food to be properly labelled—that power is being taken away from us. The power to sustain animal health standards in Wales—that power is being taken away from us. The power to ban single-use plastics in Wales—that power is being taken away from us. The power to set professional qualification standards for teachers in our schools and headteachers—that's being taken away from us. What more powers does he want me to list?

Wel, rwyf i newydd wneud, Llywydd. Nid wyf i'n gwybod a oedd yr Aelod yn gwrando o gwbl. Rwyf i newydd esbonio iddo bod y pwerau sydd gennym ni heddiw i atal bwyd rhag cael ei werthu yng Nghymru ar safon sy'n is na'r hyn yr ydym ni, y Senedd, wedi ei benderfynu sy'n briodol i Gymru—mae'r grym hwnnw yn cael ei gymryd oddi arnom ni. Mae'r grym sydd gennym ni i fynnu bod bwyd yn cael ei labelu yn briodol—mae'r grym hwnnw yn cael ei gymryd oddi arnom ni. Y grym i gynnal safonau iechyd anifeiliaid yng Nghymru—mae'r grym hwnnw yn cael ei gymryd oddi arnom ni. Y grym i wahardd plastigau untro yng Nghymru—mae'r grym hwnnw yn cael ei gymryd oddi arnom ni. Y grym i bennu safonau cymwysterau proffesiynol ar gyfer athrawon yn ein hysgolion a phenaethiaid—mae hwnnw yn cael ei gymryd oddi arnom ni. Faint mwy o bwerau y mae ef eisiau i mi eu rhestru?

The Welsh Government has recently said it will be joining the Wellbeing Economy Alliance—a move that we've welcomed—and this is meant to place well-being at the centre of economic decisions. With this in mind, what can the Welsh Government do if spending decisions taken by the UK Government as a result of this Bill have an adverse impact on well-being indicators in Wales, such as health, the environment and sustainability? Does being part of the Wellbeing Economy Alliance take a backwards step if the UK Government determines that they don't like what we're doing? And if that's the case, First Minister, what discussions will the Welsh Government be having with other partners in the alliance to explain that Westminster can trample over our good intentions?

Mae Llywodraeth Cymru wedi dweud yn ddiweddar y bydd yn ymuno â Chynghrair yr Economi Llesiant—cam yr ydym ni wedi ei groesawu—a bwriedir i hyn wneud llesiant yn ganolog i benderfyniadau economaidd. Gyda hyn mewn golwg, beth all Llywodraeth Cymru ei wneud os bydd penderfyniadau gwario a wneir gan Lywodraeth y DU o ganlyniad i'r Bil hwn yn cael effaith andwyol ar ddangosyddion llesiant yng Nghymru, fel iechyd, yr amgylchedd a chynaliadwyedd? A yw bod yn rhan o Gynghrair yr Economi Llesiant yn cymryd cam yn ôl os bydd Llywodraeth y DU yn penderfynu nad ydyn nhw'n hoffi'r hyn yr ydym ni'n ei wneud? Ac os yw hynny'n wir, Prif Weinidog, pa drafodaethau fydd Llywodraeth Cymru yn eu cael gyda phartneriaid eraill yn y gynghrair i egluro y gall San Steffan sathru ar ein bwriadau da?

I thank Delyth Jewell for that, Llywydd. Wales is a relatively recent member of the Wellbeing Economy Alliance. I'm very glad indeed to have been invited to do so. Of course, Delyth Jewell is right—other members of the alliance are also adversely affected by this Bill. Our efforts at this point are concentrated on turning the Bill back, rather than dealing with its adverse consequences, because that is the better way to solve this problem—to convince the UK Government, through the actions we will take, working with others, not to inflict that harm on us in the first place. Because that harm will be felt not just directly in Wales in terms of the things that we would want to do, but it will affect our ability to work with others to advance those simple but progressive causes that have done so much to protect people here in Wales—to protect them from adulterated food, to protect animal health standards, to advance a genuinely environmental agenda here in Wales. We don't want to see that, people in Wales don't want to see that, and we will work with others, as I've said, not just in Wales, but in the alliance as well, to go on making that case.

Diolchaf i Delyth Jewell am hynna, Llywydd. Mae Cymru yn aelod cymharol ddiweddar o Gynghrair yr Economi Llesiant. Rwy'n falch iawn o fod wedi cael gwahoddiad i wneud hynny. Wrth gwrs, mae Delyth Jewell yn iawn—mae'r Bil hwn yn cael effaith andwyol ar aelodau eraill o'r gynghrair hefyd. Mae ein hymdrechion ar hyn o bryd yn canolbwyntio ar droi'r Bil yn ôl, yn hytrach nag ymdrin â'i ganlyniadau andwyol, oherwydd dyna'r ffordd well o ddatrys y broblem hon—i argyhoeddi Llywodraeth y DU, drwy'r camau y byddwn ni'n eu cymryd, gan weithio gydag eraill, i beidio â gorfodi'r niwed hwnnw arnom ni yn y lle cyntaf. Oherwydd bydd y niwed hwnnw yn cael ei deimlo nid yn unig yn uniongyrchol yng Nghymru o ran y pethau y byddem ni eisiau eu gwneud, ond bydd yn effeithio ar ein gallu i weithio gydag eraill i hyrwyddo'r achosion syml ond blaengar hynny sydd wedi gwneud cymaint i amddiffyn pobl yma yng Nghymru—i'w hamddiffyn rhag bwyd amhur, i ddiogelu safonau iechyd anifeiliaid, i hyrwyddo agenda wirioneddol amgylcheddol yma yng Nghymru. Nid ydym ni eisiau gweld hynny, nid yw pobl yng Nghymru eisiau gweld hynny, a byddwn yn gweithio gydag eraill, fel y dywedais, nid yn unig yng Nghymru, ond yn y gynghrair hefyd, i barhau i ddadlau'r achos hwnnw.

Credyd Cynhwysol
Universal Credit

4. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o'r cynnydd yn nifer y bobl sy'n hawlio credyd cynhwysol? OQ55740

4. What assessment has the First Minister made of the increase in the number of people claiming universal credit? OQ55740

Llywydd, I thank Joyce Watson for that. Between February and September of this year, a rise of over 120,000 claimants of universal credit took place in Wales, and that was an increase of 80 per cent. The September claimant count stood at 271,186 people, compared to 150,527 back in February.

Llywydd, diolchaf i Joyce Watson am hynna. Rhwng mis Chwefror a mis Medi eleni, cafwyd cynnydd o dros 120,000 o hawlwyr credyd cynhwysol yng Nghymru, ac roedd hwnnw yn gynnydd o 80 y cant. 271,186 o bobl oedd nifer yr hawlwyr ym mis Medi, o'i gymharu â 150,527 yn ôl ym mis Chwefror.

14:15

I thank you for your answer, First Minister. In April, UK Government increased universal credit payments by £20 a week, and that indeed did serve as a lifeline for many families during the pandemic. But this increase is only temporary and it's due to end in April 2021. There have been many, many calls from many, many charities right across the UK to request continuation of that extra £20 a week, but despite that, the UK Government have so far not committed to making that increase permanent, and therefore it's estimated that if the additional payment is stopped as planned, over 4 million families will lose an equivalent income of £1,000 a year overnight, and that's plunging thousands into poverty. First Minister, what discussions have you had with UK Ministers regarding making this temporary uplift permanent?

Diolch am eich ateb, Prif Weinidog. Ym mis Ebrill, cynyddodd Llywodraeth y DU daliadau credyd cynhwysol gan £20 yr wythnos, ac yn wir roedd hynny yn achubiaeth i lawer o deuluoedd yn ystod y pandemig. Ond codiad dros dro yn unig yw hwn a disgwylir iddo ddod i ben ym mis Ebrill 2021. Cafwyd llawer iawn o alwadau gan lawer iawn o elusennau ledled y DU i ofyn am barhad yr £20 ychwanegol hwnnw yr wythnos, ond er gwaethaf hynny, nid yw Llywodraeth y DU hyd yma wedi ymrwymo i wneud y codiad hwnnw yn barhaol, ac felly amcangyfrifir, os caiff y taliad ychwanegol ei ddirwyn i ben yn ôl y bwriad, y bydd dros 4 miliwn o deuluoedd yn colli incwm cyfatebol o £1,000 y flwyddyn dros nos, ac mae hynny yn rhoi miloedd o bobl mewn tlodi. Prif Weinidog, pa drafodaethau ydych chi wedi eu cael gyda Gweinidogion y DU ynghylch gwneud y codiad dros dro hwn yn barhaol?

Well, Llywydd, I want to agree absolutely with Joyce Watson. That £20 a week is a real lifeline for so many families here in Wales, families out of work and in work, who work in low-paid occupations. It was very disappointing that the Chancellor, when he had an opportunity only a couple of weeks ago in announcing other ongoing support, that he did not commit to continuing that £20 a week lifeline for so many families across the United Kingdom. I can assure Joyce Watson that this is raised directly with UK Ministers when I have an opportunity; our finance Minister will be meeting again with UK Ministers this week, it's on the agenda for her to raise it with them as well.

I think the Member will know that I had the privilege of sharing a platform with the former Prime Minister, Gordon Brown, at the weekend, speaking on behalf of the Alliance for Full Employment. I was very pleased to see the Archbishop of Canterbury writing to Gordon Brown yesterday, setting out his support for the alliance and focusing, in what he said, on child poverty and on the £20 that is currently available to families through that additional sum in universal credit. And absolutely, any government that is serious about sustaining families through these difficult times wouldn't hesitate to make that £20 a permanent addition to the incomes of some of the poorest people in our country.

Wel, Llywydd, hoffwn gytuno yn llwyr â Joyce Watson. Mae'r £20 yr wythnos hwnnw yn achubiaeth wirioneddol i gynifer o deuluoedd yma yng Nghymru, teuluoedd sy'n ddi-waith ac mewn gwaith, sy'n gweithio mewn galwedigaethau â chyflog isel. Roedd yn siomedig iawn bod y Canghellor, pan gafodd gyfle dim ond wythnos neu ddwy yn ôl wrth gyhoeddi cymorth parhaus arall, na wnaeth ymrwymo i barhau â'r achubiaeth honno o £20 yr wythnos i gynifer o deuluoedd ledled y Deyrnas Unedig. Gallaf sicrhau Joyce Watson y bydd hyn yn cael ei godi yn uniongyrchol gyda Gweinidogion y DU pan gaf i gyfle; bydd ein Gweinidog cyllid yn cyfarfod unwaith eto â Gweinidogion y DU yr wythnos hon, mae ar yr agenda iddi hi ei godi gyda nhw hefyd.

Rwy'n credu y bydd yr Aelod yn gwybod i mi gael y fraint o rannu llwyfan gyda chyn Brif Weinidog y DU, Gordon Brown, dros y penwythnos, yn siarad ar ran y Gynghrair dros Gyflogaeth Lawn. Roeddwn i'n falch iawn o weld Archesgob Caergaint yn ysgrifennu at Gordon Brown ddoe, yn nodi ei gefnogaeth i'r gynghrair gan ganolbwyntio yn yr hyn a ddywedodd am dlodi plant ac am yr £20 sydd ar gael ar hyn o bryd i deuluoedd drwy'r swm ychwanegol hwnnw mewn credyd cynhwysol. Ac yn sicr, ni fyddai unrhyw lywodraeth sydd o ddifrif am gynnal teuluoedd drwy'r cyfnod anodd hwn yn petruso cyn gwneud yr £20 hwnnw yn ychwanegiad parhaol at incwm rhai o'r bobl dlotaf yn ein gwlad.

Y Cynllun Cadw Swyddi
The Job Retention Scheme

5. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynghylch ymestyn ac ehangu'r cynllun cadw swyddi ar gyfer ardaloedd sydd o dan gyfyngiadau lleol? OQ55770

5. What discussions has the Welsh Government had with the UK Government regarding the extension and expansion of the job retention scheme for areas under local restrictions? OQ55770

Llywydd, I thank Alun Davies for that. The advantages and the limitations of the UK Government support to workers affected by the impact of coronavirus were extensively rehearsed between all four nations of the UK at the last COBRA meeting. I have since, as Members have heard, exchanged correspondence with the Chancellor of the Exchequer on this matter.

Llywydd, diolchaf i Alun Davies am hynna. Cafodd manteision a chyfyngiadau cymorth Llywodraeth y DU i weithwyr a gafodd eu heffeithio gan effaith coronafeirws eu trafod yn helaeth rhwng pedair gwlad y DU yng nghyfarfod diwethaf COBRA. Ers hynny, fel y mae'r Aelodau wedi clywed, rwyf i wedi llythyru â Changhellor y Trysorlys ar y mater hwn.

Thank you very much, First Minister. Of course, the question precedes the announcement yesterday on the approach being taken over the next few weeks. I'm sure you share my disappointment that the United Kingdom Government is not stepping into the breach and providing seamless support for people who are affected by that. But it would be useful, I think, First Minister, if you could outline to us this afternoon how you see support for both workers and for businesses over the two-week national lockdown, and how you see the different schemes meshing together to ensure that we have seamless support for people throughout this period and how you see any gaps in that support being addressed as we move forward.

Diolch yn fawr iawn, Prif Weinidog. Wrth gwrs, mae'r cwestiwn yn rhagflaenu'r cyhoeddiad ddoe am y dull sy'n cael ei fabwysiadu dros yr wythnosau nesaf. Rwy'n siŵr eich bod chi, fel finnau, yn siomedig nad yw Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn dod i'r adwy ac yn rhoi cymorth di-dor i bobl sy'n cael eu heffeithio gan hynny. Ond byddai'n ddefnyddiol, rwy'n credu, Prif Weinidog, pe gallech chi amlinellu i ni y prynhawn yma sut yr ydych chi'n gweld y cymorth i weithwyr ac i fusnesau yn ystod y pythefnos o gyfyngiadau symud cenedlaethol, a sut ydych chi'n gweld y gwahanol gynlluniau yn asio â'i gilydd i sicrhau bod gennym ni gymorth di-dor i bobl drwy gydol y cyfnod hwn a sut ydych chi'n gweld unrhyw fylchau yn y cymorth hwnnw yn cael sylw wrth i ni symud ymlaen.

Llywydd, I want to thank Alun Davies for that question. He repeated the word 'seamless' in his supplementary, and that's the word I want to focus on in this reply. So, in the help that we will provide through our £294 million, a great part of that will be provided automatically to businesses in Wales. So, they will not need to apply for it; it will come through the mechanisms we developed with our local government colleagues earlier in the pandemic: £1,000 for all businesses with a rateable value of under £12,000; £5,000 for businesses with a rateable value above £12,000 and they'll get that automatically—seamlessly, to use the term that Alun Davies used.

My problem with the Chancellor's reply to my letter is that I was asking for something similar in relation to the help that the UK Government provides, and I've tried, whenever I've had the opportunity, to recognise the value of the help that the UK Government has provided to workers affected by coronavirus. All I wanted was to have one scheme of help in Wales, rather than businesses having to apply twice for help: once up until 30 October, and a different scheme beyond that. And as I say, I offered—I thought—the Chancellor a very straightforward way of helping businesses in Wales so that the help they got from the UK Government was as seamless as the help we want to offer them through the Welsh Government. It is disappointing that the Chancellor couldn't find a way simply of allowing the scheme that he will introduce on 1 November to apply here in Wales a week earlier than that. I've offered him today a different solution—not as good as that—but it would help to iron out some of the difficulties otherwise that businesses will face and it would go some way at least to answering the call that Alun Davies has made with for the seamless support that businesses in Wales need.

Llywydd, hoffwn ddiolch i Alun Davies am y cwestiwn yna. Ailadroddodd y gair 'di-dor' yn ei gwestiwn atodol, a dyna'r gair yr hoffwn ganolbwyntio arno yn yr ateb hwn. Felly, yn y cymorth y byddwn ni'n ei ddarparu drwy ein £294 miliwn, bydd rhan fawr o hynny yn cael ei ddarparu yn awtomatig i fusnesau yng Nghymru. Felly, ni fydd angen iddyn nhw wneud cais amdano; bydd yn dod drwy'r mecanweithiau a ddatblygwyd gennym ni gyda'n cydweithwyr mewn llywodraeth leol yn gynharach yn y pandemig: £1,000 i bob busnes â gwerth trethadwy o lai na £12,000; £5,000 i fusnesau â gwerth trethadwy dros £12,000 a byddan nhw'n cael hwnnw yn awtomatig—yn ddi-dor, i ddefnyddio'r term a ddefnyddiodd Alun Davies.

Fy mhroblem gydag ateb y Canghellor i'm llythyr yw fy mod i'n gofyn am rywbeth tebyg o ran y cymorth y mae Llywodraeth y DU yn ei ddarparu, ac rwyf i wedi ceisio, pryd bynnag yr wyf i wedi cael y cyfle, cydnabod gwerth y cymorth y mae Llywodraeth y DU wedi ei roi i weithwyr y mae coronafeirws wedi effeithio arnyn nhw. Y cwbl yr oeddwn i ei eisiau oedd cael un cynllun cymorth yng Nghymru, yn hytrach na bod busnesau yn gorfod gwneud cais ddwywaith am gymorth: unwaith hyd at 30 Hydref, a gwahanol gynllun y tu hwnt i hynny. Ac fel y dywedais, cynigiais—roeddwn i'n meddwl—ffordd syml iawn i'r Canghellor helpu busnesau yng Nghymru fel bod y cymorth yr oedden nhw'n ei gael gan Lywodraeth y DU mor ddi-dor â'r cymorth yr ydym ni eisiau ei gynnig iddyn nhw drwy Lywodraeth Cymru. Mae'n siomedig na allai'r Canghellor ddod o hyd i ffordd syml o ganiatáu i'r cynllun y bydd yn ei gyflwyno ar 1 Tachwedd fod yn gymwys yma yng Nghymru wythnos yn gynharach na hynny. Rwyf i wedi cynnig gwahanol ateb iddo heddiw—nid cystal â hynny—ond byddai'n helpu i ddatrys rhai o'r anawsterau y bydd busnesau yn eu hwynebu fel arall a byddai'n mynd ran o'r ffordd o leiaf i ateb yr alwad y mae Alun Davies wedi ei gwneud am y cymorth di-dor y mae busnesau yng Nghymru ei angen.

14:20
Plant sy'n Gadael Gofal
Children Leaving Care

6. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gymorth tai Llywodraeth Cymru i blant sy'n gadael gofal? OQ55749

6. Will the First Minister update the Senedd on Welsh Government housing support for children leaving care? OQ55749

I thank Dawn Bowden for that, Llywydd. Welsh Government housing support for care leavers includes investment in both physical infrastructure and the services needed to help young people become successfully established in this phase of their lives. Direct help is provided by local authorities and third sector organisations in all parts of Wales.

Diolchaf i Dawn Bowden am hynna, Llywydd. Mae cymorth tai Llywodraeth Cymru i'r rhai sy'n gadael gofal yn cynnwys buddsoddiad mewn seilwaith ffisegol a'r gwasanaethau sydd eu hangen i helpu pobl ifanc i ymsefydlu yn llwyddiannus yn y cyfnod hwn o'u bywydau. Darperir cymorth uniongyrchol gan awdurdodau lleol a sefydliadau trydydd sector ym mhob rhan o Gymru.

Thank you for that answer, First Minister, and I thank you for your personal commitment to this issue. The recent report by End Youth Homelessness Cymru highlighted a number of housing issues for young people in and leaving care, including the impact of the local connection rules on their choice of home. Will the Welsh Government look in detail at this report and consider what further action can be taken to assist this group of young people who need and deserve the most effective support we can provide?

Diolch am yr ateb yna, Prif Weinidog, a diolch am eich ymrwymiad personol i'r mater hwn. Tynnodd yr adroddiad diweddar gan End Youth Homelessness Cymru sylw at nifer o faterion tai i bobl ifanc sy'n derbyn gofal ac sy'n gadael gofal, gan gynnwys effaith y rheolau cysylltiad lleol ar eu dewis o gartref. A wnaiff Llywodraeth Cymru edrych yn fanwl ar yr adroddiad hwn ac ystyried pa gamau pellach y gellir eu cymryd i gynorthwyo'r grŵp hwn o bobl ifanc sydd angen y cymorth mwyaf effeithiol y gallwn ni ei ddarparu ac sy'n ei haeddu?

I thank Dawn Bowden for that question and for drawing attention to this important report. The End Youth Homelessness coalition, of course, is led by Llamau, an organisation of which I had the privilege of being one of the first three founder members over 30 years ago now. I've read the report; it makes compelling reading, because it speaks in the voice of those young people in Wales who have found themselves threatened with homelessness, or actually experiencing homelessness. I think the reason why I find the report compelling is that those views are translated by the authors of the report into some very straightforward actions, which I think can still be made to improve the system. The simple idea, for example, that if a young person threatened with homelessness—or having experienced homelessness—who's been in care, presents themselves to a local authority, there should be a multidisciplinary case conference called, chaired at a senior level, to make sure that all the things that are needed for that young person are mobilised across the boundaries of services and organisations as fast as possible. The report says that if a local authority places a young person in a different local authority, that when that young person comes to the age of 18, they should not be turned down by that second local authority for help on the grounds that they have no local connection. It's for the young person to decide whether they feel most settled in their new local authority or in their original local authority. It's just that level of translating experiences into practical policy proposals that I think makes this report so valuable, and I know that my ministerial colleagues, both in social services and in housing, will be studying it very carefully to take those lessons and to apply them in the lives of those young people.

Diolchaf i Dawn Bowden am y cwestiwn yna ac am dynnu sylw at yr adroddiad pwysig hwn. Arweinir cynghrair End Youth Homelessness, wrth gwrs, gan Llamau, sefydliad y cefais y fraint o fod yn un o'r tri aelod sylfaenydd cyntaf dros 30 mlynedd yn ôl erbyn hyn. Rwyf i wedi darllen yr adroddiad; roedd yn ddeunydd darllen diddorol iawn, oherwydd mae'n siarad yn llais y bobl ifanc hynny yng Nghymru sydd wedi canfod eu hunain mewn perygl o fod yn ddigartref, neu sydd yn ddigartrefedd mewn gwirionedd. Rwy'n credu mai'r rheswm pam mae'r adroddiad hwn mor ddiddorol yw bod y safbwyntiau hynny yn cael eu troi gan awduron yr adroddiad yn rhai camau syml iawn, y credaf y gellir eu gwneud o hyd i wella'r system. Mae'r syniad syml, er enghraifft, os bydd person ifanc mewn perygl o fod yn ddigartrefedd—neu wedi bod yn ddigartref—sydd wedi bod yn derbyn gofal, yn cyflwyno ei hun i awdurdod lleol, y dylid trefnu cynhadledd achos amlddisgyblaethol, o dan gadeiryddiaeth lefel uwch, i wneud yn siŵr bod yr holl bethau sydd eu hangen ar gyfer y person ifanc hwnnw yn cael eu paratoi ar draws ffiniau gwasanaethau a sefydliadau cyn gynted â phosibl. Mae'r adroddiad yn dweud, os bydd awdurdod lleol yn lleoli person ifanc mewn gwahanol awdurdod lleol, pan fydd y person ifanc hwnnw yn cyrraedd 18 oed, na ddylai'r ail awdurdod lleol hwnnw wrthod cymorth iddo ar y sail nad oes ganddo gysylltiad lleol. Mater i'r person ifanc yw penderfynu pa un a yw'n teimlo yn fwyaf cysurus yn ei awdurdod lleol newydd neu yn ei awdurdod lleol gwreiddiol. Rwy'n credu mai'r lefel honno o droi profiadau yn gynigion polisi ymarferol sy'n gwneud yr adroddiad hwn mor werthfawr, a gwn y bydd fy nghyd-Weinidogion, yn y gwasanaethau cymdeithasol ac ym maes tai, yn ei astudio yn ofalus iawn i ddysgu'r gwersi hynny a'u rhoi ar waith ym mywydau'r bobl ifanc hynny.

Cymorth i Ofalwyr
Support for Carers

7. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o'r cymorth sydd ar gael i ofalwyr yng Nghymru ar hyn o bryd? OQ55766

7. What assessment has the First Minister made of the current support available to carers in Wales? OQ55766

Llywydd, diolch yn fawr i Dr Lloyd am y cwestiwn. Mae gofalwyr yn wynebu pwysau ariannol sylweddol yn sgil y pandemig. Mae Llywodraeth Cymru, felly, wedi creu cronfa galedi newydd gwerth £1 miliwn, fel a gynigiwyd gan sefydliadau gofalwyr cenedlaethol. Cafodd hyn ei gyhoeddi yn gynharach heddiw gyda'n hymgynghoriad ar gynllun cenedlaethol newydd ar gyfer gofalwyr.

Llywydd, I thank Dr Lloyd for that question. The current COVID-19 pandemic has created significant financial pressures for carers. The Welsh Government has therefore created a new £1 million hardship fund, as proposed by national carers organisations. This was announced earlier today alongside our consultation on a new national carers plan.

14:25

Can I thank the First Minister very much for that answer? And, in addition, an Alzheimer's Society Cymru investigation released earlier this month—the First Minister will be aware—showed that family carers across Wales are feeling burnt out, and Carers Wales have said something similar this week. The regional survey found that 95 per cent of family carers surveyed said that extra caring hours over this COVID period had negatively impacted their physical or mental health, with 69 per cent feeling constantly exhausted, 49 per cent feeling depressed and 50 per cent developing problems sleeping. Now, I hear what you say about the financial situation, and I thank you for that, First Minister. Could I you ask you what additional support the Welsh Government is putting towards addressing these findings in terms of the physical and mental well-being of informal carers, and do you agree that providing additional counselling and respite support is going to be vital to carers over the winter months?

A gaf i ddiolch yn fawr iawn i'r Prif Weinidog am yr ateb yna? A, hefyd, dangosodd ymchwiliad gan Gymdeithas Alzheimer Cymru a gyhoeddwyd yn gynharach y mis hwn—bydd y Prif Weinidog yn ymwybodol—bod gofalwyr teuluol ledled Cymru wedi blino'n lân, ac mae Gofalwyr Cymru wedi dweud rhywbeth tebyg yr wythnos hon. Canfu'r arolwg rhanbarthol bod 95 y cant o ofalwyr teuluol a holwyd yn dweud bod oriau gofalu ychwanegol dros y cyfnod COVID hwn wedi cael effaith negyddol ar eu hiechyd corfforol neu feddyliol, gyda 69 y cant yn teimlo wedi blino'n lân drwy'r amser, 49 y cant yn teimlo'n isel a 50 y cant yn datblygu problemau methu cysgu. Nawr, rwy'n clywed yr hyn yr ydych chi'n ei ddweud am y sefyllfa ariannol, a diolchaf i chi am hynny, Prif Weinidog. A gaf i ofyn i chi pa gymorth ychwanegol y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi tuag at fynd i'r afael â'r canfyddiadau hyn o ran llesiant corfforol a meddyliol gofalwyr anffurfiol, ac a ydych chi'n cytuno y bydd darparu cymorth cwnsela a seibiant ychwanegol yn hanfodol i ofalwyr dros fisoedd y gaeaf?

Llywydd, can I thank Dr Lloyd for those additional questions? It'll be a year next month since his committee published their report 'Caring for our future', and that report goes on being very influential in the thinking of the Welsh Government. I had an opportunity earlier in the year, together with Julie Morgan, the Deputy Minister for Health and Social Services, to meet with a group of informal carers. They were tired then, Llywydd; they were already living with the challenges of caring for other people during the pandemic. And it was deeply moving in that meeting to hear from them, both about the challenges that they face, but also about their astonishing commitment to those people for whom they have caring responsibilities, and the rewards that they reported that they get, even in those most challenging times, from having that relationship and carrying out those responsibilities. It was partially in recognition of everything we were told then that my colleague Julie Morgan was able to announce £50,000 earlier in the summer to Carers Wales, for them to provide additional psychological support for unpaid carers here in Wales. It goes some way to answering the points that Dai Lloyd raised in his supplementary question about the ongoing wear and tear that is felt in the lives of unpaid carers at this most difficult time. And I hope that the £1 million fund, which we've been able to announce today, will go further still to help them with the sheer practical impact that caring for others has on them during such a challenging time.

Llywydd, a gaf i ddiolch i Dr Lloyd am y cwestiynau ychwanegol yna? Bydd hi'n flwyddyn y mis nesaf ers i'w bwyllgor gyhoeddi ei adroddiad 'Gofalu am ein dyfodol', ac mae'r adroddiad hwnnw yn parhau i fod yn ddylanwadol iawn ym meddwl Llywodraeth Cymru. Cefais gyfle yn gynharach yn y flwyddyn, ynghyd â Julie Morgan, y Dirprwy Weinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, i gyfarfod â grŵp o ofalwyr anffurfiol. Roedden nhw wedi blino bryd hynny, Llywydd; roedden nhw eisoes yn byw gyda'r heriau o ofalu am bobl eraill yn ystod y pandemig. Ac roedd yn emosiynol iawn clywed ganddyn nhw yn y cyfarfod hwnnw am yr heriau y maen nhw'n eu hwynebu, ond hefyd am eu hymrwymiad syfrdanol i'r bobl hynny y mae ganddyn nhw gyfrifoldebau gofalu amdanynt, a'r boddhad y dywedasant y maen nhw'n ei gael, hyd yn oed yn y cyfnod mwyaf anodd hwn, yn deillio o gael y berthynas honno a chyflawni'r cyfrifoldebau hynny. Roedd yn rhannol yn gydnabyddiaeth o bopeth a ddywedwyd wrthym ni bryd hynny bod fy nghyd-Weinidog Julie Morgan wedi llwyddo i gyhoeddi £50,000 yn gynharach yn yr haf i Gofalwyr Cymru, er mwyn iddyn nhw ddarparu cymorth seicolegol ychwanegol i ofalwyr di-dâl yma yng Nghymru. Mae'n mynd ran o'r ffordd i ateb y pwyntiau a gododd Dai Lloyd yn ei gwestiwn atodol am yr ôl traul parhaus a deimlir ym mywydau gofalwyr di-dâl ar yr adeg anodd iawn hon. Ac rwy'n gobeithio y bydd y gronfa £1 filiwn, yr ydym ni wedi gallu ei chyhoeddi heddiw, yn mynd ymhellach fyth i'w helpu gyda'r effaith ymarferol y mae gofalu am eraill yn ei chael arnyn nhw yn ystod cyfnod mor heriol.

Ymddygiad Gwrthgymdeithasol
Anti-social Behaviour

8. Sut mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael ag ymddygiad gwrthgymdeithasol yn Alun a Glannau Dyfrdwy? OQ55738

8. How is the Welsh Government tackling anti-social behaviour in Alyn and Deeside? OQ55738

Llywydd, thank you. The Welsh Government is committed to ensuring people in our communities are safe and feel safe. We continue to work with our four police forces, local authorities and the UK Government as well as other agencies, to help ensure our people and our communities are protected from anti-social behaviour.

Llywydd, diolch. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i sicrhau bod pobl yn ein cymunedau yn ddiogel ac yn teimlo'n ddiogel. Rydym ni'n parhau i weithio gyda'n pedwar heddlu, awdurdodau lleol a Llywodraeth y DU yn ogystal ag asiantaethau eraill, i helpu i sicrhau bod ein pobl a'n cymunedau yn cael eu hamddiffyn rhag ymddygiad gwrthgymdeithasol.

Thank you for that answer, First Minister. Just under a year ago, the Prime Minister came to my constituency of Alyn and Deeside and promised significantly more police and safer streets. Now, this promise has been broken. I recently asked my residents for their experiences of crime and anti-social behaviour, and they told me straight: there are fewer police on the streets than they can ever remember. I have written to the Home Secretary to ask for an explanation and an apology, and, First Minister, none have been forthcoming. Will you come and speak to my residents, hear their anger with the UK Conservative Government and take this message directly to Boris Johnson that he has let the residents in Alyn and Deeside down?

Diolch am yr ateb yna, Prif Weinidog. Ychydig o dan flwyddyn yn ôl, daeth Prif Weinidog y DU i'm hetholaeth, Alun a Glannau Dyfrdwy, ac addawodd lawer mwy o swyddogion heddlu a strydoedd mwy diogel. Nawr, mae'r addewid hwn wedi'i dorri. Gofynnais yn ddiweddar i'm trigolion am eu profiadau o droseddu ac ymddygiad gwrthgymdeithasol, a dywedasant yn blaen wrthyf: mae llai o heddlu ar y strydoedd nag y gallan nhw ei gofio erioed. Rwyf i wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Cartref i ofyn am esboniad ac ymddiheuriad, a, Phrif Weinidog, ni dderbyniwyd yr un ohonyn nhw. A wnewch chi ddod i siarad â'm trigolion, clywed eu dicter â Llywodraeth Geidwadol y DU a mynd â'r neges hon yn uniongyrchol at Boris Johnson ei fod wedi siomi trigolion Alun a Glannau Dyfrdwy?

Well, Llywydd, I've been following the conversations that Jack Sargeant has been having with his local communities on this matter, and I absolutely commend the work that he is doing to hear directly from those local residents and to relay the stories that they are telling about the failure of the Prime Minister to honour the promises that he was making this time last year. Last year, he was acting as though the fall in the number of police officers on our streets was nothing to do with the 10 years of cuts that his Conservative colleagues had made in police budgets. He was acting as though in restoring some of those cuts, he was offering some great leap forward, when all he was doing was making good on the damage that his colleagues had already done. A year on, they've not made good the damage at all. I know that Jack's constituents will still value the 500 extra police community support officers that this Welsh Government funds from our resources. The leader of the Conservative Party here in Wales was telling people in Wales, only a week or two ago, that he would stop all expenditure by a Conservative Government here in the Senedd on non-devolved responsibilities. I wonder if he was willing to point out to them that that would mean the end of the 500 extra officers that people in Wales see on their streets today. Not only is there no fulfilling of promises made to Jack Sargeant's constituents, but a Conservative Party here in Wales would take away the help that is being provided through this Senedd. 

Wel, Llywydd, rwyf i wedi bod yn dilyn y sgyrsiau y mae Jack Sargeant wedi bod yn eu cael gyda'i gymunedau lleol ynghylch y mater hwn, ac rwy'n llwyr ganmol y gwaith y mae'n ei wneud i glywed yn uniongyrchol gan y trigolion lleol hynny ac i gyfleu'r straeon y maen nhw'n eu hadrodd am fethiant Prif Weinidog y DU i anrhydeddu'r addewidion yr oedd yn eu gwneud yr adeg hon y llynedd. Y llynedd, roedd yn ymddwyn fel pe na byddai'r gostyngiad i nifer swyddogion yr heddlu ar ein strydoedd yn ddim i'w wneud â'r 10 mlynedd o doriadau yr oedd ei gyd-Aelodau Ceidwadol wedi eu gwneud i gyllidebau'r heddlu. Roedd yn ymddwyn fel pe byddai'n cynnig rhyw faith o naid fawr ymlaen trwy adfer rhai o'r toriadau hynny, pan mai'r cyfan yr oedd yn ei wneud oedd unioni'r niwed yr oedd ei gyd-Aelodau eisoes wedi ei wneud. Flwyddyn yn ddiweddarach, nid ydyn nhw wedi unioni unrhyw niwed o gwbl. Gwn y bydd etholwyr Jack yn dal i werthfawrogi'r 500 o swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu ychwanegol y mae'r Llywodraeth Cymru hon yn eu hariannu o'n hadnoddau. Roedd arweinydd y Blaid Geidwadol yma yng Nghymru yn dweud wrth bobl yng Nghymru, dim ond wythnos neu ddwy yn ôl, y byddai'n atal yr holl wariant gan Lywodraeth Geidwadol yma yn y Senedd ar gyfrifoldebau nad ydynt wedi'u datganoli. Tybed a oedd yn fodlon tynnu eu sylw at y ffaith y byddai hynny'n golygu diwedd y 500 o swyddogion ychwanegol y mae pobl yng Nghymru yn eu gweld ar eu strydoedd heddiw. Nid yn unig y mae addewidion i etholwyr Jack Sargeant yn cael eu torri, ond byddai Plaid Geidwadol yma yng Nghymru yn cael gwared ar y cymorth sy'n cael ei ddarparu drwy'r Senedd hon.

14:30
2. Cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a'r Gweinidog Pontio Ewropeaidd (yn rhinwedd ei gyfrifoldebau fel swyddog cyfreithiol)
2. Questions to the Counsel General and Minister for European Transition (in respect of his law officer responsibilities)

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a'r Gweinidog Pontio Ewropeaidd, yn rhinwedd ei gyfrifoldebau fel swyddog cyfreithiol. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Helen Mary Jones. 

The next item is questions to the Counsel General and Minister for European Transition, in respect of his law officer responsibilities. The first question is from Helen Mary Jones. 

Bil Marchnad Fewnol y Deyrnas Unedig
The United Kingdom Internal Market Bill

1. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda swyddogion eraill y gyfraith ynghylch goblygiadau cyfreithiol Bil marchnad fewnol y DU? OQ55726

1. What discussions has the Counsel General had with other law officers regarding the legal implications of the UK internal market Bill? OQ55726

There is ongoing engagement with the UK Government to discuss our concerns with the internal market Bill. The Bill as currently drafted has significant legal implications for Wales and represents a fundamental attack on devolution. I am seeking support in the House of Lords for amendments to the Bill.

Ceir ymgysylltu parhaus â Llywodraeth y DU i drafod ein pryderon ynghylch Bil y farchnad fewnol. Mae gan y Bil fel y mae wedi'i ddrafftio ar hyn o bryd oblygiadau cyfreithiol sylweddol i Gymru ac mae'n ymosodiad sylfaenol ar ddatganoli. Rwyf yn ceisio cefnogaeth yn Nhŷ'r Arglwyddi ar gyfer gwelliannau i'r Bil.

I'm grateful to the Counsel General for his reply, which, of course, builds on an earlier reply from the First Minister to Adam Price. The Counsel General will be aware of the new academic report from Cardiff University's Wales Governance Centre, and other partners, on the impact on regulations, particularly after Brexit, and the potential effect on the territorial scope of devolved legislation. Now, the Counsel General mentions potential amendments, and the First Minister mentioned those to Adam Price, but isn't it the case that, given the size of the Conservative majority, the amendments could pass in the House of Lords, but they are likely to fail, are they not, when they get back to the House of Commons? And can I ask the Counsel General: will he consider having discussions with other devolved administrations about a legal challenge to this pernicious piece of legislation, if the amendment process isn't successful? I would suggest to him that these are processes that need to go on in parallel, because once the amendments have fallen, a lot of time will have passed, and it may be more difficult then to mount a formal legal challenge, if such a thing is possible. 

Rwy'n ddiolchgar i'r Cwnsler Cyffredinol am ei ateb, sydd, wrth gwrs, yn adeiladu ar ateb cynharach gan y Prif Weinidog i Adam Price. Bydd y Cwnsler Cyffredinol yn ymwybodol o'r adroddiad academaidd newydd gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru Prifysgol Caerdydd, a phartneriaid eraill, ar yr effaith ar reoliadau, yn enwedig ar ôl Brexit, a'r effaith bosibl ar gwmpas tiriogaethol deddfwriaeth ddatganoledig. Nawr, mae'r Cwnsler Cyffredinol yn sôn am welliannau posibl, a soniodd y Prif Weinidog am y rheini wrth Adam Price, ond onid yw'n wir, o ystyried maint mwyafrif y Ceidwadwyr, y gallai'r gwelliannau gael eu pasio yn Nhŷ'r Arglwyddi, ond maen nhw'n debygol o fethu, onid ydynt, pan fyddan nhw'n dychwelyd i Dŷ'r Cyffredin? Ac a gaf i ofyn i'r Cwnsler Cyffredinol: a wnaiff ef ystyried cynnal trafodaethau gyda gweinyddiaethau datganoledig eraill am her gyfreithiol i'r darn niweidiol hwn o ddeddfwriaeth, os na fydd y broses gwelliannau yn llwyddiannus? Byddwn yn awgrymu iddo fod y rhain yn brosesau y mae angen iddyn nhw fynd ymlaen ochr yn ochr, oherwydd ar ôl i'r gwelliannau fethu, bydd llawer o amser wedi mynd heibio, ac efallai y bydd yn anos wedyn cynnal her gyfreithiol ffurfiol, os oes modd gwneud y fath beth.

I take the point that the Member raises in relation to the size of the UK Government's majority in the House of Commons. Notwithstanding that, I would suggest that it would be a wise Government in Westminster that would listen to such broadly based concerns about the pernicious elements in this Bill that extend very significantly more widely than political parties, to civic society at large. I would urge them to respond to any changes made in the House of Lords with an open mind. 

To her point about other challenges to the Bill, I will reassure her, I hope, in saying that we have been exploring absolutely every legal avenue in relation to this legislation, and I know that colleagues in devolved administrations share many of the points of concern that we have here in Wales. She will be very familiar with the particular challenges in relation to legal challenges to primary legislation going through Parliament, but I would like to reassure her that the full scope of, as a Government in Wales, our legal options has been, and continues to be, under live consideration. 

Rwy'n derbyn y pwynt y mae'r Aelod yn ei godi ynglŷn â maint mwyafrif Llywodraeth y DU yn Nhŷ'r Cyffredin. Er gwaethaf hynny, byddwn yn awgrymu y byddai'n Llywodraeth ddoeth yn San Steffan a fyddai'n gwrando ar bryderon mor eang am yr elfennau niweidiol yn y Bil hwn sy'n ymestyn yn llawer ehangach na phleidiau gwleidyddol, i gymdeithas ddinesig yn gyffredinol. Byddwn yn eu hannog i ymateb i unrhyw newidiadau a wneir yn Nhŷ'r Arglwyddi gyda meddwl agored.

Ynghylch ei phwynt am heriau eraill i'r Bil, byddaf yn tawelu ei meddwl, gobeithio, wrth ddweud ein bod wedi bod yn archwilio pob llwybr cyfreithiol posibl yng nghyswllt y ddeddfwriaeth hon, a gwn fod cyd-Aelodau mewn gweinyddiaethau datganoledig yn rhannu llawer o'r pwyntiau sy'n peri pryder i ni yma yng Nghymru. Bydd yn gyfarwydd iawn â'r heriau penodol o ran heriau cyfreithiol i ddeddfwriaeth sylfaenol sy'n mynd drwy'r Senedd, ond hoffwn ei sicrhau bod cwmpas llawn ein hopsiynau cyfreithiol, fel Llywodraeth yng Nghymru, wedi cael eu hystyried, ac yn parhau i gael eu hystyried ar hyn o bryd.

The most offensive part of this Bill, of course, is the way in which it steamrollers our constitutional settlement, and does so without consent. The Counsel General will be aware, of course, of the Statute of Westminster, enacted in December 1931, which gave independence to the then Dominions. Is it not time, Counsel General, for a new statute of Westminster, that gives us the legal guarantees that our constitutions cannot be amended at will and on a whim by a UK Government that cares not a damn either about our democracy or our constitution?

Y rhan fwyaf sarhaus o'r Bil hwn, wrth gwrs, yw'r ffordd y mae'n sathru ein setliad cyfansoddiadol, ac yn gwneud hynny heb gydsyniad. Bydd y Cwnsler Cyffredinol yn ymwybodol, wrth gwrs, o Statud San Steffan, a ddeddfwyd ym mis Rhagfyr 1931, a oedd yn rhoi annibyniaeth i'r hyn oedd y Dominiynau ar y pryd. A yw'n bryd, Cwnsler Cyffredinol, i ni gael statud San Steffan newydd, sy'n rhoi'r gwarantau cyfreithiol i ni na ellir diwygio ein cyfansoddiadau yn fympwyol nac fel y mynnir gan Lywodraeth nad yw'n poeni dim am ein democratiaeth na'n cyfansoddiad?

14:35

I thank the Member for raising that very important and novel contribution to the debate on this Bill. He is right to say that this Bill, as well as being an attack on standards that consumers and producers in Wales have been able to rely upon for many, many years, it is also in effect a piece of constitutional legislation in that it does seek to reverse the devolution settlement in a number of critical ways. I think we can identify that by virtue of the fact the UK Government wishes to make the whole Bill a protected enactment, which is typically a mechanism that is limited to constitutional legislation. I think the scale, therefore, of the reach of this Bill is illustrated even if only by that provision.

In relation to the Statute of Westminster, I think the Member raises an interesting question. We are taught, as constitutional lawyers in the UK, that Parliament is sovereign, and therefore no Parliament can bind its successor. But that statute is an example where, in effect, it would be unthinkable for Parliament to seek to act in breach of it. Now, in those cases, that was to establish the independence of those territories. But we have ourselves argued as a Government for a statutory basis for some of the reforms that we seek, and I also think we are very clear that we have reached the limits of the Sewel convention, which talks about the UK Parliament 'not normally' legislating in this area. I think there is a case for us to explore a formulation that effectively says that it would never legislate in breach of the devolution settlement. Such a provision would mean that the financial assistance provisions in the internal market Bill, for example, would then not be acceptable. My suspicion is that mechanisms like the Statute of Westminster work best when the devolved settlement itself is broader than ours, and I think that adds to the case for a fuller set of powers to be exercised here in Wales.

Diolch i'r Aelod am y cyfraniad pwysig iawn a newydd yna i'r ddadl ar y Bil hwn. Mae e'n iawn wrth ddweud bod y Bil hwn, yn ogystal â bod yn ymosodiad ar safonau y mae defnyddwyr a chynhyrchwyr yng Nghymru wedi gallu dibynnu arnyn nhw ers blynyddoedd lawer, mae hefyd mewn gwirionedd yn ddarn o ddeddfwriaeth gyfansoddiadol gan ei fod yn ceisio gwrthdroi'r setliad datganoli mewn nifer o ffyrdd tyngedfennol. Rwy'n credu y gallwn ni weld hynny, yn rhinwedd y ffaith bod Llywodraeth y DU yn dymuno gwneud y Bil cyfan yn ddeddfiad gwarchodedig, sydd fel arfer yn gyfrwng sydd wedi ei gyfyngu i ddeddfwriaeth gyfansoddiadol. Rwy'n credu bod graddfa cyrhaeddiad y Bil hwn, felly, yn cael ei dangos hyd yn oed drwy'r ddarpariaeth honno yn unig.

O ran Statud San Steffan, rwy'n credu bod yr Aelod yn codi cwestiwn diddorol. Fe'n dysgir, fel cyfreithwyr cyfansoddiadol yn y DU, fod y Senedd yn sofran, ac felly ni all yr un Senedd rwymo ei holynydd. Ond mae'r statud hwnnw yn enghraifft pryd y byddai, mewn gwirionedd, yn annychmygol i'r Senedd geisio gweithredu'n groes iddo. Nawr, yn yr achosion hynny, y bwriad oedd sefydlu annibyniaeth y tiriogaethau hynny. Ond rydym ni wedi dadlau fel Llywodraeth am sail statudol ar gyfer rhai o'r diwygiadau yr ydym yn eu ceisio, a chredaf hefyd ein bod yn glir iawn ein bod wedi cyrraedd terfynau confensiwn Sewel, sy'n dweud nad yw Senedd y DU 'fel arfer' yn deddfu yn y maes hwn. Credaf fod achos i ni archwilio fformiwleiddio sy'n dweud mwy neu lai na fyddai byth yn deddfu yn groes i'r setliad datganoli. Byddai darpariaeth o'r fath yn golygu na fyddai'r darpariaethau cymorth ariannol ym Mil y farchnad fewnol, er enghraifft, yn dderbyniol wedyn. Rwy'n tybio bod cyfryngau fel Statud San Steffan yn gweithio orau pan fo'r setliad datganoledig ei hun yn ehangach na'n setliad ni, a chredaf fod hynny'n ychwanegu at yr achos dros gael cyfres lawnach o bwerau i'w harfer yma yng Nghymru.

Counsel General, I quite agree with Alun Davies when he expressed his concerns on the internal market Bill, as you did in your interpretation in your answers as well. But is it also not true that this Bill will drive a coach and horses through issues such as the common frameworks, which have been negotiated and discussed, the inter-governmental agreement review, which is being at the moment discussed, and possibly even the shared prosperity fund, so that, in effect, this is actually demolishing devolution, in a sense, and not enhancing it?

Cwnsler Cyffredinol, cytunaf yn llwyr ag Alun Davies pan fynegodd ei bryderon am Fil y farchnad fewnol, fel y gwnaethoch chithau yn eich dehongliad yn eich atebion hefyd. Ond onid yw'n wir hefyd y bydd y Bil hwn yn chwalu materion megis y fframweithiau cyffredin, sydd wedi'u negodi a'u trafod, yr adolygiad o'r cytundeb rhynglywodraethol, sy'n cael ei drafod ar hyn o bryd, ac o bosibl hyd yn oed y gronfa ffyniant a rennir, fel bod hyn, i bob pwrpas, yn dymchwel datganoli, ar un ystyr, nid ei wella?

Llywydd, the Member is right to say that this is an attempt to neuter devolution in relation to these areas. Certainly with regard to the common frameworks mechanism, the proposed amendments that we have put forward, which we hope to see tabled in the House of Lords, would put common frameworks where they should be, which is at the very heart of the internal market, and not pushed to the margins, which is what this Bill in effect does. It effectively removes any incentive on the part of the UK Government to continue engaging with those. I think he is right to say that the financial assistance provisions in particular are probably expressly designed to deliver a shared prosperity fund without reference to the Welsh Government and the vast range of Welsh stakeholders that support the position that those decisions should continue to be taken by the elected Government of Wales, accountable to the elected Parliament of Wales.

Llywydd, mae'r Aelod yn iawn wrth ddweud bod hyn yn ymgais i ysbaddu datganoli mewn cysylltiad â'r meysydd hyn. Yn sicr o ran mecanwaith y fframweithiau cyffredin, byddai'r gwelliannau arfaethedig yr ydym ni wedi eu cyflwyno, y gobeithiwn eu gweld yn cael eu cyflwyno yn Nhŷ'r Arglwyddi, yn rhoi fframweithiau cyffredin lle y dylent fod, sef wrth wraidd y farchnad fewnol, nid yn cael eu gwthio i'r ymylon, sef yr hyn y mae'r Bil hwn i bob pwrpas yn ei wneud. I bob pwrpas, mae'n dileu unrhyw gymhelliant ar ran Llywodraeth y DU i barhau i ymgysylltu â'r rheini. Rwy'n credu ei fod e'n iawn wrth ddweud bod y darpariaethau cymorth ariannol yn arbennig yn fwy na thebyg wedi'u cynllunio yn benodol i ddarparu cronfa ffyniant a rennir heb gyfeirio at Lywodraeth Cymru a'r ystod eang o randdeiliaid yng Nghymru sy'n cefnogi'r safbwynt y dylai'r penderfyniadau hynny barhau i gael eu gwneud gan Lywodraeth etholedig Cymru, sy'n atebol i Senedd etholedig Cymru.

Counsel General, clause 47 of the internal market Bill enables the UK Government to not only spend in devolved areas but then to send the bill to the Welsh Government. Now, this seems to me a total contradiction to what we were promised the shared prosperity fund might be. In your discussions with the UK Government, have you discussed what their understanding is of the term 'shared' and the term 'prosperity'? And I wonder if you could inform us what your understanding is of the UK Government's understanding of that term.

Cwnsler Cyffredinol, mae cymal 47 o Fil y farchnad fewnol yn galluogi Llywodraeth y DU nid yn unig i wario mewn meysydd datganoledig ond wedyn i anfon y bil at Lywodraeth Cymru. Nawr, mae hyn yn ymddangos i mi yn gwbl groes i'r hyn a addawyd i ni o ran yr hyn y gallai'r gronfa ffyniant a rennir fod. Yn eich trafodaethau gyda Llywodraeth y DU, a ydych chi wedi trafod beth yw eu dealltwriaeth o'r term 'rhannu' a'r term 'ffyniant'? A tybed a wnewch roi gwybod i ni beth yw eich dealltwriaeth chi o ddealltwriaeth Llywodraeth y DU o'r term hwnnw.

Llywydd, the point I've made in my discussions with UK Government Ministers in relation to this is that, if the intention of those provisions is to enable the Governments to work together to level up the prosperity of Wales, then we as a Government will always wish to work together with other Governments, where that is for the benefit of Wales, and we will welcome additional money for Wales. But there is already a Government that has the powers that are set out in that clause in the Bill, and that Government is the Government of Wales—the Welsh Government. And so if the intention is—and I hope it very much is—that the UK Government wants to work in partnership with us in relation to the future prosperity of Wales, it is an odd way to go about that to seek powers that we already have and are capable of exercising in Wales. 

Llywydd, y pwynt yr wyf i wedi ei wneud yn fy nhrafodaethau â Gweinidogion Llywodraeth y DU mewn cysylltiad â hyn yw; os mai bwriad y darpariaethau hynny yw galluogi'r Llywodraethau i gydweithio i sicrhau ffyniant Cymru, yna byddwn ni fel Llywodraeth bob amser yn dymuno cydweithio â Llywodraethau eraill, pan fo hynny er budd Cymru, a byddwn yn croesawu arian ychwanegol i Gymru. Ond ceir Llywodraeth eisoes sydd â'r pwerau sydd wedi'u nodi yn y cymal hwnnw yn y Bil, a Llywodraeth Cymru yw'r Llywodraeth honno—Llywodraeth Cymru. Ac felly os mai'r bwriad yw—a gobeithio'n fawr bod hynny'n wir—bod Llywodraeth y DU eisiau gweithio mewn partneriaeth â ni yng nghyswllt ffyniant Cymru yn y dyfodol, mae'n ffordd ryfedd o fynd ati i wneud hynny i geisio pwerau sydd gennym ni eisoes ac y mae'r gallu gennym ni i'w harfer yng Nghymru.

14:40
Hawliau Tramwy
Rights of Way

2. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda swyddogion cyfraith eraill yn Llywodraeth y DU ynghylch gwneud newidiadau deddfwriaethol mewn perthynas â hawliau tramwy yng Nghymru? OQ55732

2. What discussions has the Counsel General had with other law officers in the UK Government about making legislative changes in relation to rights of way in Wales? OQ55732

The Welsh Government is currently taking forward an access reform programme, as set out in the Deputy Minister for Housing and Local Government’s written statement in April 2019.

Mae Llywodraeth Cymru ar hyn o bryd yn datblygu rhaglen i ddiwygio mynediad, fel y nodwyd yn natganiad ysgrifenedig y Dirprwy Weinidog Tai a Llywodraeth Leol ym mis Ebrill 2019.

You'll be aware, Minister, that in recent weeks, two walkers have been killed on public rights of way after coming into contact with livestock. Since March 2000, 98 people have lost their lives similarly, and many others have been injured when using these rights of way. Now, four groups—the Country Land and Business Association, the Tenant Farmers Association, the National Farmers Union and the Countryside Alliance—have written to Lord Gardiner, Minister for Rural Affairs and Biosecurity, highlighting the fact that the existing process for permanently diverting public rights of way does not provide sufficient flexibility to allow for temporary route changes. The Minister is actually being encouraged to amend the Highways Act 1980. According to the guidance for local authorities on public rights of way published by the Welsh Government, a number of provisions in the Highways Act do still apply here in Wales. So, will you be liaising with Lord Gardiner, or indeed any other relevant legal officer in the UK Government, to establish if the Welsh Government can work to implement changes to ease the process for farmers and landowners that need to implement temporary diversions here in Wales? 

Byddwch yn ymwybodol, Gweinidog, bod dau gerddwr wedi eu lladd ar lwybrau tramwy cyhoeddus yn ystod yr wythnosau diwethaf ar ôl dod i gysylltiad â da byw. Ers mis Mawrth 2000, mae 98 o bobl wedi colli eu bywydau yn yr un modd, ac mae llawer o rai eraill wedi eu hanafu wrth ddefnyddio'r llwybrau tramwy hyn. Nawr, mae pedwar grŵp—y Gymdeithas Tir a Busnesau Cefn Gwlad, Cymdeithas y Ffermwyr Tenant, Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr a'r Gynghrair Cefn Gwlad—wedi ysgrifennu at yr Arglwydd Gardiner, y Gweinidog dros Faterion Gwledig a Bioddiogelwch, gan dynnu sylw at y ffaith nad yw'r broses bresennol ar gyfer dargyfeirio llwybrau tramwy cyhoeddus yn barhaol yn rhoi digon o hyblygrwydd i ganiatáu newidiadau dros dro i lwybrau. Mae'r Gweinidog yn cael ei annog mewn gwirionedd i ddiwygio Deddf Priffyrdd 1980. Yn ôl y canllawiau i awdurdodau lleol ar lwybrau tramwy cyhoeddus a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Cymru, mae nifer o ddarpariaethau yn y Ddeddf Priffyrdd yn dal i fod yn gymwys yma yng Nghymru. Felly, a fyddwch chi'n cysylltu â'r Arglwydd Gardiner, neu yn wir unrhyw swyddog cyfreithiol perthnasol arall yn Llywodraeth y DU, i weld a all Llywodraeth Cymru weithio i weithredu newidiadau i hwyluso'r broses ar gyfer ffermwyr a thirfeddianwyr y mae angen iddyn nhw weithredu dargyfeiriadau dros dro yma yng Nghymru?

I thank the Member for that important question. As she will know, as part of the access reform advisory group work stream, which my colleague has established, there are three expert working groups that represent a range of stakeholders in relation to the management of land, and those groups are, and will continue, examining the legal and financial ramifications of some of the proposals that we have been considering. The intention is to receive a report from that group, which looks at these matters in the round, by March of next year. But the UK Government's legislation provides for the introduction of more flexibility, if you like, for landowners in relation to the question of diversion or indeed extinguishment of some rights of way, and we in the Welsh Government are looking at similar proposals for reform as part of our current work stream. 

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn pwysig yna. Fel y gŵyr, yn rhan o ffrwd waith y grŵp cynghori ar ddiwygio mynediad, y mae fy nghyd-Aelod wedi ei sefydlu, mae tri gweithgor arbenigol sy'n cynrychioli amrywiaeth o randdeiliaid mewn cysylltiad â rheoli tir, ac mae'r grwpiau hynny yn archwilio goblygiadau cyfreithiol ac ariannol rhai o'r cynigion yr ydym ni wedi bod yn eu hystyried a byddant yn parhau i wneud hynny. Y bwriad yw cael adroddiad gan y grŵp hwnnw, sy'n edrych ar y materion hyn yn eu cyfanrwydd, erbyn mis Mawrth y flwyddyn nesaf. Ond mae deddfwriaeth Llywodraeth y DU yn darparu ar gyfer cyflwyno mwy o hyblygrwydd, os hoffech chi, i dirfeddianwyr mewn cysylltiad â'r cwestiwn o ddargyfeirio neu, yn wir, o ddileu rhai llwybrau tramwy, ac rydym ni yn Llywodraeth Cymru yn edrych ar gynigion tebyg ar gyfer diwygio yn rhan o'n ffrwd waith bresennol.

Ail Gartrefi
Second Homes

3. Pa asesiad y mae’r Cwnsler Cyffredinol wedi’i wneud ynghylch digonolrwydd y gyfraith i reoli ail gartrefi? OQ55731

3. What assessment has the Counsel General made of the adequacy of the law to control second homes? OQ55731

Mae mesurau eisoes ar waith yng Nghymru—mesurau deddfwriaethol ac anneddfwriaethol—sy’n effeithio ar y defnydd o ail gartrefi. Byddai unrhyw gamau pellach yn golygu goblygiadau i gymunedau, y maes tai, twristiaeth, yr economi, Trysorlys Cymru a llywodraeth leol. Wrth edrych ar y materion yma, rhaid gwneud penderfyniadau ar sail tystiolaeth o ran a oes angen cael deddfwriaeth bellach ai peidio.

There are already measures in place in Wales, both legislative and non-legislative, which affect the use of second homes. Any further steps would have implications across communities, housing, tourism, the economy, the Welsh Treasury and local government. We must take an evidence-based approach to deciding whether further legislation is required.

Ar hyn o bryd, does yna ddim mecanwaith cyfreithiol i atal tai rhag cael eu gwerthu am grocbris a'u defnyddio fel ail gartrefi. Mae Plaid Cymru wedi cyhoeddi cynllun gweithredu yn amlinellu'r newidiadau sydd eu hangen i'r gyfraith ym maes cynllunio ac ym maes cyllid i ddod â'r sefyllfa o dan reolaeth. Efallai byddwch chi wedi clywed am sefydlu ymgyrch Hawl i Fyw Adra gan griw o bobl ifanc yn Llŷn sydd yn methu prynu tai yn eu bro oherwydd y sefyllfa annheg. Gan chwarae ar eiriau Cynan am Aberdaron, y neges gafodd ei rhannu dros y penwythnos oedd, 'Cynan, does dim gobaith i brynu bwthyn unig nac unrhyw dŷ ger tonnau gwyllt y môr', gan gyfeirio'n reit glyfar, dwi'n credu, at gerdd enwog y bardd. Ydych chi'n credu, ac yn cytuno, fod angen newidiadau brys i'r gyfraith i roi'r hawl i bobl ifanc gael byw yn eu cymuned? Os felly, pa gynlluniau ydych chi'n gweithio arnyn nhw a phryd gawn ni eu gweld nhw?

At the moment, there is no legal mechanism to prevent homes to be sold at very high prices and used as second homes. Plaid Cymru has published an action plan outlining the changes required to the law in planning and in finance to control the situation. Now, you may have heard of the establishment of the Hawl i Fyw Adra campaign by a group of young people on the Llŷn peninsula who can't buy homes in their own areas because of the unfair situation that exists. Now, playing on the words of Cynan about Aberdaron, the message that was shared over the weekend was, 'Cynan, there is no hope to buy a lonely cottage or any home near the wild waves of the sea', referring quite cleverly to the poet's famous ode. Do you believe, and agree, that urgent changes are required to the law to give young people the right to live in their communities? If so, what plans are you working on and when will we see those?

14:45

Wel, a gaf i ddiolch i Siân Gwenllian? Does dim digon o gyfeiriadau at waith un o'n prifeirdd ni yma yn y Senedd, felly diolch iddi hi am ein hatgoffa ni o gerdd Cynan. Mae, wrth gwrs, cwestiynau ynglŷn â newid y system gynllunio yn y maes hwn yn gwestiynau cymhleth iawn; hynny yw, ar y cyfan, pwrpas cyfraith gynllunio yw rheoli defnydd yn hytrach na pherchnogaeth, felly mae hynny'n un o'r sialensau y mae'n rhaid edrych arnyn nhw. Fy marn i yw bod edrych ar y system gynllunio heb ddiwygiadau ehangach ddim yn debygol o allu cyrraedd y nod y mae'r Aelod yn sôn amdano.

O ran cyllid, wrth gwrs, mae mwy o bwerau cyllid ar gael i awdurdodau lleol yng Nghymru nag sydd ar hyn o bryd yn cael eu defnyddio. Rwy'n credu bod rhyw 25,000, fwy neu lai, o ail gartrefi yn dod o fewn regime y dreth gyngor yma yng Nghymru, a dim ond rhyw 14,000 o'r rheini sydd yn cael y premiwm uchaf yn cael ei godi arnyn nhw. Felly, mae mwy o sgôp o fewn y rheoliadau sydd gennym ni i ddefnyddio'r pwerau yna i allu rheoli hynny nag sy'n cael ei ddefnyddio ar hyn o bryd. Felly, o edrych ar y sialensau cyfreithiol penodol, mae amryw o gamau y mae'n rhaid eu cymryd cyn edrych ar blatfform ehangach o newid deddfwriaeth, buaswn i'n awgrymu.

Well, may I thank Siân Gwenllian? I don't believe there are enough allusions to the work of such a famous bard here, and so I thank her for reminding us about Cynan's poem there. Of course, questions about changing the planning regime in this field are exceptionally complex; that is, the purpose of the planning legislation is to manage use rather than ownership. In my view, looking at the planning system without broader reform is not likely to achieve the aim the Member refers to.

From the point of view of funding, there are more funding powers available to local authorities than are actually being used by them. There are 25,000 second homes, more or less, that come within the local council tax regime, and only about 14,000 of those are charged the highest premium. So, we have greater scope to control this issue within the regulations that we have currently, and far more than is utilised at present. So, in looking at the specific legal challenges, there are a number of steps that need to be taken before we consider the broader platform of legislative reform, I would suggest.

Achos Driver yn erbyn Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf
The Case of Driver versus Rhondda Cynon Taf County Borough Council

4. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol ddatganiad am benderfyniad Llywodraeth Cymru i ymyrryd fel parti yn ymdrechion Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf i herio dyfarniad y llys gweinyddol yn achos Driver yn erbyn y cyngor hwnnw? OQ55730

4. Will the Counsel General make a statement on the Welsh Government's decision to intervene as a party in Rhondda Cynon Taf County Borough Council's efforts to challenge the administrative court's judgment in the case of Driver versus that council? OQ55730

Ar hyn o bryd, rydym ni'n dal wrthi'n ystyried sail fanwl y cais i ymyrryd. Mae diddordeb Llywodraeth Cymru yn yr achos yn ymwneud â sut y caiff testun Cymraeg a Saesneg y gyfraith ei ddehongli gan y llysoedd, sy’n fater pwysig dros ben i Weinidogion, gan fod gan y ddwy iaith statws cyfartal i bob pwrpas.

Currently, we are still considering the precise basis of the application to intervene. The Welsh Government’s interest is in the way Welsh and English texts of the law are interpreted by the courts, which is a matter of great importance to Ministers as both have equal status for all purposes.  

Fel rydych chi'n sôn, mae hwnnw'n un mater o bwys sy'n codi o ddyfarniad y llys gweinyddol, sef yr un ynglŷn â chyfartaledd testun Cymraeg a Saesneg deddfwriaeth yng Nghymru, ond y llall, efallai, sydd o fwy o ddiddordeb eang, sef hawl pob dinesydd yng Nghymru i gael mynediad rhwydd at addysg cyfrwng Cymraeg. Yn ôl y dyfarniad llys, 10 y cant yn unig o asesiad effaith iaith y penderfyniad i gau Ysgol Pont Siôn Norton yng Nghilfynydd oedd yn canolbwyntio ar yr effaith ar y Gymraeg. Mae'r cyngor, wrth geisio herio sail 2(g) y dyfarniad, yn parhau i fethu'n lân â derbyn nad ydy cynyddu llefydd mewn addysg Gymraeg ar lefel sirol yn gwneud iawn am dynnu darpariaeth o un gymuned, gan olygu y byddai'r disgyblion hynny wedi cael eu colli am byth o addysg Gymraeg, a'r llys sydd yn dweud hynny. Dwi'n ategu eto ei bod hi'n gywilydd o beth i unrhyw awdurdod cyhoeddus fod yn herio'r dyfarniad ar y sail hon, a dwi'n eich gwahodd chi i gadarnhau'n ddiamwys na fyddwch chi, fel Llywodraeth, yn herio'r dyfarniad ar y sail yma.

As you mentioned, that is one important issue arising from the administrative court's judgment, namely on the equality of English and Welsh text in law in Wales, but the other, which is, perhaps, of more interest, is the right of every citizen in Wales to have easy access to Welsh-medium education. According to the court's judgment, only 10 per cent of the language impact assessment on the decision to close Ysgol Pont Siôn Norton in Cilfynydd focused on the impact on the Welsh language. The council, in seeking to challenge judgment 2(g), still fails to accept that increasing the number of places in Welsh-medium education doesn't put right withdrawing provision from one community, as it means that those pupils would have been lost forever to Welsh-medium education, and it's the court that made that point. I would emphasise once again that it's a disgrace for any public authority to be challenging the judgment on this basis, and I invite you to tell us unambiguously that you, as a Government, will not challenge the judgment on that basis.

O ran yr egwyddor y mae'r Aelod yn datgan yn y cwestiwn hwnnw—hynny yw, yr egwyddor o fynediad a chynyddu mynediad at addysg Gymraeg—mae Llywodraeth Cymru yn gwbl gefnogol i'r egwyddor honno, am resymau, rwy'n credu, y byddai'r Aelod yn derbyn ac yn cytuno â nhw. O safbwynt y maes polisi, gan ein bod ni ar hyn o bryd yn dal i edrych ar y dadansoddiad cyfreithiol, rwy'n mynd i osgoi manylu ar hynny yn y drafodaeth hon. Ond byddwn i'n hapus yn y dyfodol, pan fydd y drafodaeth honno wedi cyrraedd pen llanw, fel petai, yn fewnol, i ateb cwestiynau pellach, pan fydd y materion hynny wedi dod i gasgliad. Ond, mi wnaf i ddweud yn y cyfamser, yn rhinwedd fy swydd i fel swyddog y gyfraith yn y Llywodraeth, ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n cymryd y cyfle i wneud dadl dros sut i ddehongli y Gymraeg mewn Deddfau a deddfwriaeth, a hefyd i sicrhau bod yr egwyddor hafal honno yn cael ei phwysleisio.

Hefyd, efallai'n ehangach—heb fynd i faes polisi ond jest i roi ychydig mwy o fanylion, efallai—mae'r cwestiwn o ddehongli a ydy cymal statudol yn dangos rhestr gyflawn ai peidio o'r amgylchiadau a'r meini prawf y mae'n rhaid eu cymryd i mewn i ystyriaeth yn gwestiwn pwysig, gydag impact ehangach, efallai, na'r cymal penodol hwn. Ond, fel roeddwn i'n ei ddweud, maes o law, pan fydd y penderfyniadau yma wedi cael eu cymryd yn fewnol, a'r cyngor cyfreithiol wedi cael ei gloriannu, byddwn i'n hapus i ateb cwestiynau pellach ar y manylion hynny mewn cwestiynau pellach.  

As regards the principle that the Member outlined in the question—that is, the principle of access and augmenting access to Welsh-medium education—the Welsh Government is completely supportive of that, for reasons, I believe, the Member would accept and agree with. But, from the point of view of the policy, as we are still looking at the legal analysis, I will avoid going into detail on that in this discussion. But I would be happy in the future, when that discussion has actually come to a conclusion, as it were, internally, to answer further questions, once the matter has been concluded. But, in the interim I would say, by virtue of my role as Government law officer, that it's important to ensure that we take the opportunity to make the case on how to interpret the Welsh text in legislation and in laws, and also to ensure that that principle of equality is emphasised.

Also, perhaps more broadly—not to enter the policy field but to give you slightly more detail—the question of the interpretation of whether a statutory clause shows a full schedule or list of the circumstances and the criteria that need to be taken into consideration is an important question, with a broader impact, perhaps, than this specific clause. But, as I was saying, in due course, when these decisions are taken internally, and when the legal advice has been assessed, I will be happy to take and answer further questions on those details at that point. 

14:50
Datganoli Cyfiawnder
The Devolution of Justice

5. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda swyddogion eraill y gyfraith ynghylch datganoli deddfwriaethol llawn i Gymru mewn perthynas â chyfiawnder? OQ55723

5. What discussions has the Counsel General had with other law officers regarding the full legislative devolution of justice to Wales? OQ55723

The Welsh Government has made, and continues to make, representations to the UK Government on issues relating to the justice system, including, importantly, the devolution of justice to Wales.

Mae Llywodraeth Cymru wedi cyflwyno sylwadau i Lywodraeth y DU, ac mae'n parhau i wneud hynny, ar faterion sy'n ymwneud â'r system gyfiawnder, gan gynnwys, yn bwysig iawn, datganoli cyfiawnder i Gymru.

Thank you. The Lord Chancellor was very clear at the recent Legal Wales conference that a united Wales and England is best for the law. The current arrangements mean that we can share resources and efficiencies across the justice system, courts can learn from one another, and legal professionals have the freedom to practice from Cardiff to Carlisle, and Caernarfon to Canterbury. Even the Commission on Justice in Wales advised that the present system, where legal practitioners can practise in England and Wales, and the legal professions are jointly regulated, should be continued. Now, I believe that you have advised the same Legal Wales conference that the Welsh Government will be pursuing a course of devolution of justice, however, once in a position able to do so. So, Counsel General, will you tell our Senedd what is your vision for the future of justice in Wales? What is holding you back at present? And, do you acknowledge the benefits of the current arrangements, as highlighted by the Lord Chancellor?

Diolch. Roedd yr Arglwydd Ganghellor yn glir iawn yng nghynhadledd ddiweddar Cymru'r Gyfraith mai Cymru a Lloegr unedig sydd orau i'r gyfraith. Mae'r trefniadau presennol yn golygu y gallwn ni rannu adnoddau ac effeithlonrwydd ar draws y system gyfiawnder, gall llysoedd ddysgu oddi wrth ei gilydd, ac mae gan weithwyr cyfreithiol proffesiynol y rhyddid i ymarfer o Gaerdydd i Gaerliwelydd, ac o Gaernarfon i Gaergaint. Dywedodd hyd yn oed y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru y dylid parhau â'r system bresennol, lle gall ymarferwyr cyfreithiol ymarfer yng Nghymru a Lloegr, a bod y proffesiynau cyfreithiol yn cael eu rheoleiddio ar y cyd. Nawr, rwy'n credu eich bod wedi cynghori yr un gynhadledd Cymru'r Gyfraith y bydd Llywodraeth Cymru, serch hynny, yn mynd ar drywydd datganoli cyfiawnder pan fydd mewn sefyllfa i wneud hynny. Felly, Cwnsler Cyffredinol, a wnewch chi ddweud wrth ein Senedd beth yw eich gweledigaeth ar gyfer dyfodol cyfiawnder yng Nghymru? Beth sy'n eich dal yn ôl ar hyn o bryd? Ac, a ydych chi'n cydnabod manteision y trefniadau presennol, fel y'u nodwyd gan yr Arglwydd Ganghellor?

Well, I'm very grateful to the Member for giving me the opportunity of spelling out my vision for the devolution of justice in Wales—we may be some time. But, just to give a summary of the position, I think that the work of the Thomas commission, established by the former First Minister, is an exemplary analysis. It's hard to imagine a weightier set of contributions to the debate than that report represents. It is genuinely important in the history of devolution in Wales. It makes the case very elegantly and in a way that anybody with a mind to evidence will find it a challenge to contradict.

I'm encouraged that the Lord Chancellor has emphasised, at every opportunity, that what matters to him is outcomes and not process. So, I would be very keen to continue the discussions that we've begun to have with the UK Government, which will focus on improving outcomes for people in Wales, which I know is her concern, as is mine. I heard the remarks of the Lord Chancellor, and he talked about sharing efficiencies. Of course, what that has meant in Wales is the decimation of the funding for the justice system. That's what the sharing of efficiencies has meant in practice.

I would also take the opportunity, which she kindly gives me, to make it quite clear that the Welsh Government's position on the devolution of justice to Wales poses no threat at all to the ability of lawyers qualified in the currently conjoined jurisdiction of England and Wales to continue practising in the other into the future. There is no reason whatsoever why there should be any restriction on practitioners in either jurisdiction operating fully in the other. Certainly, that is the position that we would advocate here and have advocated to the commission itself. The only point that I was making about coming back to this topic in future is to recognise the realities, which I know that she will herself recognise, that the focus of the Government in Westminster, as in Wales, has in recent months obviously been on the response to COVID. And, with the best will in the world, the discussions we would have liked to have been able to have in relation to advancing the devolution of justice in Wales have not been able to be progressed at the pace that, certainly, I would like to see happening. But I hope, very soon, that we will be able to return to those discussions constructively.

Wel, rwy'n ddiolchgar iawn i'r Aelod am roi'r cyfle i mi egluro fy ngweledigaeth ar gyfer datganoli cyfiawnder yng Nghymru—efallai y bydd yn cymryd peth amser. Ond, dim ond er mwyn rhoi crynodeb o'r sefyllfa, credaf fod gwaith comisiwn Thomas, a sefydlwyd gan y cyn-Brif Weinidog, yn ddadansoddiad rhagorol. Mae'n anodd dychmygu cyfres o gyfraniadau mwy swmpus i'r ddadl na'r hyn y mae'r adroddiad hwnnw yn ei gynrychioli. Mae'n wirioneddol bwysig yn hanes datganoli yng Nghymru. Mae'n cyflwyno'r achos yn wych iawn ac mewn ffordd y bydd unrhyw un sy'n ystyriol o dystiolaeth yn ei gweld hi'n dipyn o her i ddadlau'n groes.

Rwy'n falch bod yr Arglwydd Ganghellor wedi pwysleisio, ar bob cyfle, mai'r hyn sy'n bwysig iddo ef yw canlyniadau ac nid proses. Felly, byddwn yn awyddus iawn i barhau â'r trafodaethau yr ydym wedi eu cychwyn gyda Llywodraeth y DU, a fydd yn canolbwyntio ar wella canlyniadau i bobl yng Nghymru, a gwn mai dyna yw ei phryder hi, fel fy un innau. Clywais sylwadau'r Arglwydd Ganghellor, a soniodd am rannu arbedion effeithlonrwydd. Wrth gwrs, yr hyn y mae hynny wedi ei olygu yng Nghymru yw dinistrio'r cyllid ar gyfer y system gyfiawnder. Dyna beth mae rhannu effeithlonrwydd wedi ei olygu yn ymarferol.

Hoffwn fanteisio ar y cyfle hefyd, y mae'n garedig iawn yn ei roi i mi, i'w gwneud yn gwbl glir nad yw safbwynt Llywodraeth Cymru ar ddatganoli cyfiawnder i Gymru yn fygythiad o gwbl i allu cyfreithwyr sydd â chymwysterau yn awdurdodaeth Cymru a Lloegr fel y mae ar hyn o bryd i barhau i ymarfer yn y naill a'r llall yn y dyfodol. Nid oes rheswm o gwbl pam y dylid cyfyngu ar ymarferwyr yn y naill awdurdodaeth i weithredu'n llawn yn y llall. Yn sicr, dyna'r safbwynt y byddem ni yn ei gefnogi yma ac yr ydym wedi ei argymell i'r comisiwn ei hun. Yr unig bwynt yr oeddwn yn ei wneud ynglŷn â dod yn ôl at y pwnc hwn yn y dyfodol yw cydnabod y realiti, y gwn y bydd hi ei hun yn ei gydnabod, fod pwyslais y Llywodraeth yn San Steffan, fel yng Nghymru, yn amlwg wedi bod ar yr ymateb i COVID yn y misoedd diwethaf. A chyda'r ewyllys orau yn y byd, nid yw'r trafodaethau yr hoffem ni fod wedi eu cael mewn cysylltiad â hyrwyddo datganoli cyfiawnder yng Nghymru wedi cael eu datblygu ar y cyflymder yr hoffwn i, yn sicr, ei weld. Ond rwy'n gobeithio, yn fuan iawn, y byddwn ni'n gallu dychwelyd at y trafodaethau hynny mewn modd adeiladol.

14:55

I'm grateful to the Counsel General for his clear explanation of that vision. It's one, he won't be surprised to know, that I share. I hope, in the conversations that he's having with the United Kingdom Government and with the Lord Chancellor, that they will emphasise the outcomes that we've seen during this last year in the way that the coronavirus has affected Welsh prisons, that we've not seen the ability to provide a holistic approach to the treatment of people, both in terms of their time in the secure estate and also of how people are released back into the community. The failure of probation services is, of course, the obvious example of that. In coming to his conclusions, I hope that the Lord Chancellor will recognise that what is important is what is important for the people of Wales and not what is important for the Lord Chancellor.

Rwy'n ddiolchgar i'r Cwnsler Cyffredinol am ei esboniad clir o'r weledigaeth honno. Ni fydd yn synnu gwybod ei bod yn un yr wyf i yn ei rhannu. Rwy'n gobeithio, yn y sgyrsiau y mae'n eu cael gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig a chyda'r Arglwydd Ganghellor, y byddan nhw'n pwysleisio y canlyniadau yr ydym wedi eu gweld yn ystod y flwyddyn ddiwethaf yn y ffordd y mae'r coronafeirws wedi effeithio ar garchardai Cymru, sef nad ydym wedi gweld y gallu i ddarparu dull cyfannol o drin pobl, o ran eu hamser mewn sefydliadau diogel a hefyd o ran sut y caiff pobl eu rhyddhau yn ôl i'r gymuned. Methiant y gwasanaethau prawf, wrth gwrs, yw'r enghraifft amlwg o hynny. Wrth ddod i'w gasgliadau, gobeithiaf y bydd yr Arglwydd Ganghellor yn cydnabod mai'r hyn sy'n bwysig yw'r hyn sy'n bwysig i bobl Cymru ac nid yr hyn sy'n bwysig i'r Arglwydd Ganghellor.

I thank Alun Davies for that supplementary and for his long-standing support for the cause of devolution of justice in Wales. I will say that, in the last few months, I do think that people's understanding in Wales of how the justice system operates and how the Welsh Government and Senedd legislate, and how those laws are policed by a reserved police force, if you like—. I think people have gained a deeper and broader understanding of the potential for justice decisions to be taken here in Wales and I think that, in very dark circumstances, that has been a positive development in terms of people's understanding. I would also like to say that in the ability of the Welsh Government to work with the police, obviously, but also the prison service, the court service and a number of other, as it were, reserved authorities within the justice system, there has been an incredible amount of joint working in a very joined-up way in the course of the last few weeks and months, but that has happened despite the justice arrangements that we have, not because of them. It has happened because of the efforts that individuals have made to make that set of relationships work, and I think it is, in a sense, an indication to us of how much more we could achieve in terms of that joined-up thinking if we had a devolution settlement that made it easier, rather than harder.

Diolch i Alun Davies am y cwestiwn atodol yna ac am ei gefnogaeth hirsefydlog i achos datganoli cyfiawnder yng Nghymru. Fe wnaf ddweud fy mod i, yn ystod y misoedd diwethaf, yn credu bod dealltwriaeth pobl yng Nghymru o sut y mae'r system gyfiawnder yn gweithredu a sut y mae Llywodraeth Cymru a'r Senedd yn deddfu, a sut y caiff y cyfreithiau hynny eu plismona gan heddlu neilltuedig, os hoffech chi—. Rwy'n credu bod pobl wedi magu dealltwriaeth ddyfnach ac ehangach o'r potensial i wneud penderfyniadau cyfiawnder yma yng Nghymru a chredaf fod hynny, mewn amgylchiadau tywyll iawn, wedi bod yn ddatblygiad cadarnhaol o ran dealltwriaeth pobl. Hoffwn ddweud hefyd, yng ngallu Llywodraeth Cymru i weithio gyda'r heddlu, yn amlwg, ond hefyd y gwasanaeth carchardai, y gwasanaeth llysoedd a nifer o awdurdodau eraill neilltuedig o fewn y system gyfiawnder, y bu llawer iawn o gydweithio mewn ffordd gydgysylltiedig iawn yn ystod yr wythnosau a'r misoedd diwethaf, ond mae hynny wedi digwydd er gwaethaf y trefniadau cyfiawnder sydd gennym ni, nid o'u herwydd. Mae wedi digwydd oherwydd yr ymdrechion y mae unigolion wedi'u gwneud i wneud i'r gyfres honno o berthnasoedd weithio, ac rwy'n credu bod hynny, ar un ystyr, yn arwydd i ni o faint yn fwy y gallem ni ei gyflawni o ran y meddylfryd cydgysylltiedig hwnnw pe byddai gennym setliad datganoli a fyddai yn ei gwneud yn haws, yn hytrach nag yn anos.

Bil Marchnad Fewnol y Deyrnas Unedig
The United Kingdom Internal Market Bill

6. Pa sylwadau cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cyflwyno ar ran Llywodraeth Cymru mewn perthynas â Bil marchnad fewnol y DU? OQ55722

6. What legal representations has the Counsel General made on behalf of the Welsh Government in relation to the UK internal market Bill? OQ55722

There is ongoing engagement with the UK Government at both ministerial and official level to discuss our concerns with the Bill. I have also made a written statement to the Senedd, publishing proposed amendments to the Bill, to demonstrate how our concerns could be addressed.

Ceir ymgysylltu parhaus â Llywodraeth y DU ar lefel weinidogol a swyddogol i drafod ein pryderon ynghylch y Bil. Rwyf hefyd wedi gwneud datganiad ysgrifenedig i'r Senedd, gan gyhoeddi gwelliannau a gynigir i'r Bil, i ddangos sut y gellid ymdrin â'n pryderon.

Diolch. A recent Welsh Governance Centre report made clear that the UK internal market Bill will forever blunt the policy-making tools of the devolved Governments, prioritises removing potential barriers to trade at the expense of all other public policy goals, fatally undermines co-operation between the nations of the UK, and even creates the implication that the UK Government may use new spending powers against the will of our Government and Senedd. I don't see what this has to do with Brexit. When Boris Johnson talked about taking back control, removing powers from Wales that were secured through democratic referenda wasn't on the agenda; it wasn't talked about. The Bill power grabs, and with regard to Wales's own powers on goods and services, which were never actually under the EU's control, it will make all laws and regulations made in Wales—future and past—potentially erasable by the UK Government. The Bill is undemocratic and ignores the settled will of the people of Wales. It may even lead us into unwillingly breaking international law. So, what I'm asking—. I'm sure you would agree with all that, actually. What I'm asking is what concrete steps will your Government be taking to ensure a solid and unified resistance to this outrageous power grab?

Diolch. Fe wnaeth adroddiad diweddar gan Ganolfan Llywodraethiant Cymru ei gwneud yn glir y bydd Bil marchnad fewnol y DU yn gwanhau dulliau llunio polisi y Llywodraethau datganoledig am byth, yn blaenoriaethu dileu rhwystrau posibl i fasnach ar draul yr holl nodau polisi cyhoeddus eraill, gan danseilio yn angheuol y cydweithrediad rhwng gwledydd y DU, a hyd yn oed yn creu'r awgrym y gallai Llywodraeth y DU ddefnyddio pwerau gwario newydd yn erbyn ewyllys ein Llywodraeth a'n Senedd. Nid wyf i'n gweld beth sydd a wnelo hyn â Brexit. Pan soniodd Boris Johnson am gymryd rheolaeth yn ôl, nid oedd dileu pwerau Cymru a sicrhawyd drwy refferenda democrataidd ar yr agenda; ni soniwyd amdano. Mae'r Bil yn cipio pŵer, ac o ran pwerau Cymru ei hun dros nwyddau a gwasanaethau, nad oedden nhw erioed dan reolaeth yr UE mewn gwirionedd, bydd yn gwneud yr holl gyfreithiau a rheoliadau a wneir yng Nghymru—yn y dyfodol a'r gorffennol—o bosibl yn agored i gael eu dileu gan Lywodraeth y DU. Mae'r Bil yn annemocrataidd ac yn anwybyddu ewyllys sefydlog pobl Cymru. Gallai hyd yn oed ein harwain at dorri cyfraith ryngwladol yn anfoddog. Felly, yr hyn yr wyf i'n ei ofyn—. Rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno â hynny i gyd, mewn gwirionedd. Yr hyn yr wyf i'n ei ofyn yw pa gamau pendant y bydd eich Llywodraeth yn eu cymryd i sicrhau gwrthwynebiad cadarn ac unedig i'r ymgais warthus hon i gipio pŵer?

15:00

I thank the Member for that question. I agree with the analysis of the Wales Governance Centre in the report, which the Member has described, and I agree with the way in which the Member has described it—as a power grab. I think he makes an important point, amongst a number of observations, that the extent of this Bill goes beyond retained EU law, for example. So, it extends beyond the scope of powers that were currently exercised at a European Union level, and it has a narrower set of exceptions than would've been the case under EU legislation. So, it goes significantly beyond what even the UK Government would put as its rationale, which is to replace the EU internal market in the UK.

In terms of the concrete steps that the Government can take, this is legislation going through the UK Parliament, so we can seek, as we have with some success, to create, with the support of other parties, a coalition of resistance in Parliament. We have brought forward drafted amendments that can deliver the outcomes that we would like to see for the Bill, which is a fundamental overhaul of it, and we would urge parties in Parliament to support those amendments so the Bill can be transformed.

Now, you will have heard my response to questions earlier about exploring a full range of legal avenues. Once the Bill becomes law, if it becomes law, then there are a range of powers that UK Government Ministers take themselves, through regulation, to give effect to various parts of the Bill. It seems to me very clear that some of those powers are going to be contested and contested heavily, and we will certainly do everything we can to make sure that Welsh regulation and the rights of Welsh consumers and businesses are protected. We have also made sure that the Senedd is very clear in the advice that we offer about the approach to consent for this Bill. We do not believe that the Senedd can or should consent to this Bill as it's currently drafted.

You may well ask me what happens next if the Senedd proceeds to withhold its consent. Well, UK Government would struggle to justify proceeding in the absence of consent, given what it has said previously about how the Sewel convention should operate. So, I hope that the Senedd will give a very clear signal to the UK Government that it does not consent to this outrageous attack on devolution in Wales.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn yna. Rwyf yn cytuno â dadansoddiad Canolfan Llywodraethiant Cymru yn yr adroddiad, y mae'r Aelod wedi'i ddisgrifio, ac rwy'n cytuno â'r ffordd y mae'r Aelod wedi ei ddisgrifio—fel cipio pŵer. Rwy'n credu ei fod yn gwneud pwynt pwysig, ymhlith nifer o sylwadau, fod graddau'r Bil hwn yn mynd y tu hwnt i gyfraith yr UE a gedwir, er enghraifft. Felly, mae'n ymestyn y tu hwnt i gwmpas y pwerau a arferir ar hyn o bryd ar lefel yr Undeb Ewropeaidd, ac mae ganddo gyfres gulach o eithriadau o'i gymharu â'r hyn a fyddai wedi digwydd o dan ddeddfwriaeth yr UE. Felly, mae'n mynd yn sylweddol y tu hwnt i'r hyn y byddai hyd yn oed Llywodraeth y DU yn ei roi fel ei rhesymeg, sef disodli marchnad fewnol yr UE yn y DU.

O ran y camau pendant y gall y Llywodraeth eu cymryd, deddfwriaeth yw hon sy'n mynd drwy Senedd y DU, felly gallwn geisio, fel y gwnaethom gyda rhywfaint o lwyddiant, greu, gyda chefnogaeth pleidiau eraill, gynghrair o wrthwynebiad yn Senedd y DU. Rydym wedi cyflwyno gwelliannau drafft a all gyflawni'r canlyniadau yr hoffem eu gweld ar gyfer y Bil, sy'n ailwampio'r Bil yn sylfaenol, a byddem yn annog pleidiau yn Senedd y DU i gefnogi'r gwelliannau hynny fel y gellir gweddnewid y Bil.

Nawr, byddwch wedi clywed fy ymateb i gwestiynau yn gynharach am archwilio ystod lawn o lwybrau cyfreithiol. Cyn gynted ag y daw'r Bil yn gyfraith, os daw yn gyfraith, yna mae amrywiaeth o bwerau y mae Gweinidogion Llywodraeth y DU yn eu cymryd eu hunain, drwy reoleiddio, i weithredu gwahanol rannau o'r Bil. Mae'n ymddangos yn glir iawn i mi y bydd rhai o'r pwerau hynny yn cael eu herio a'u herio'n llym, a byddwn yn sicr yn gwneud popeth o fewn ein gallu i sicrhau bod rheoleiddio yng Nghymru a hawliau defnyddwyr a busnesau Cymru yn cael eu diogelu. Rydym hefyd wedi sicrhau bod y Senedd yn glir iawn yn y cyngor a gynigiwn ynglŷn â'r ffordd o ymdrin â chydsynio ar gyfer y Bil hwn. Nid ydym yn credu y gall nac y dylai'r Senedd gydsynio i'r Bil hwn fel y mae wedi ei ddrafftio ar hyn o bryd.

Mae'n ddigon posibl y byddwch yn gofyn i mi beth fydd yn digwydd nesaf os bydd y Senedd yn mynd ymlaen i atal ei chydsyniad. Wel, byddai Llywodraeth y DU yn ei chael hi'n anodd cyfiawnhau bwrw ymlaen heb gydsyniad, o ystyried yr hyn y mae wedi ei ddweud o'r blaen am sut y dylai confensiwn Sewel weithredu. Felly, rwy'n gobeithio y bydd y Senedd yn rhoi arwydd clir iawn i Lywodraeth y DU nad yw'n cydsynio i'r ymosodiad gwarthus hwn ar ddatganoli yng Nghymru.

Surely, Minister, the internal market Bill simply aims to maintain the joined-up market of the UK. It ensures that all four of the UK nations are not limited by regulations determined by each devolved Government, which would, of course, be very damaging to trade within the UK. It also aims to guarantee that the international community has access to the UK as a whole, knowing the standards and rules are the same throughout the devolved nations.

The devolved Governments seek to portray this Bill as a power grab that is designed to roll back devolution. There is no evidence whatsoever that these powers will be used in the way you are determined to portray. Rather than a power grab, it is a pragmatic, sensible approach that most of the people of the devolved nations would see as sensible and constructive. I would hope that you, as a committed unionist, Minister, would agree that it is right to have UK-wide policies and regulations wherever possible.

Gweinidog, siawns nad amcan Bil y farchnad fewnol yw cynnal marchnad gydgysylltiedig y DU. Mae'n sicrhau nad yw pedair gwlad y DU yn cael eu cyfyngu gan reoliadau a bennir gan bob un Llywodraeth ddatganoledig, a fyddai, wrth gwrs, yn niweidiol iawn i fasnachu o fewn y DU. Mae hefyd yn ceisio gwarantu bod gan y gymuned ryngwladol fynediad i'r DU gyfan, gan wybod bod y safonau a'r rheolau yr un fath ledled y gwledydd datganoledig.

Mae'r Llywodraethau datganoledig yn ceisio portreadu'r Bil hwn fel ymgais i gipio pŵer sydd wedi ei gynllunio i sicrhau bod datganoli yn cymryd camau tuag at yn ôl. Nid oes tystiolaeth o gwbl y bydd y pwerau hyn yn cael eu defnyddio yn y modd yr ydych yn benderfynol o'i bortreadu. Yn hytrach na chipio pŵer, mae'n ddull pragmatig a synhwyrol y byddai'r rhan fwyaf o bobl y gwledydd datganoledig yn ei ystyried yn synhwyrol ac yn adeiladol. Byddwn yn gobeithio y byddech chi, fel unoliaethwr ymroddedig, Gweinidog, yn cytuno ei bod yn iawn cael polisïau a rheoliadau ar gyfer y DU gyfan pryd bynnag y bo modd.

Well, I think anyone who is interested in the success and future of the union should be very alarmed by the contents of this Bill, because I think it does, as much as anything does, strengthen the cause of independence in all parts of the UK, and that is not an outcome I wish to see. So, I think his reading of the Bill is, bluntly, fundamentally naive.

We as a Government believe in the internal market; we think an internal market is an effective way of protecting the Welsh public, Welsh consumers, Welsh businesses and the economy. So, we think that that is an endeavour in which we should all engage, as four Governments, to make sure that there aren't unnecessary barriers to trade in the way that the Member's question suggests, but we already have a mechanism for doing that, which is the common frameworks mechanism that enables Governments to have different policies in different parts of the UK, consistent with delivering the internal market. It's worked very effectively until now. There is no reason to destroy it by giving a very heavy-handed legislative way of circumventing it.

I think that this Bill will do more damage to the UK and more damage to the internal market of the UK than the constructive, moderate, reasonable and deliverable proposals that the devolved Governments have put forward in replacing it.

Wel, rwy'n credu y dylai unrhyw un sydd â diddordeb yn llwyddiant a dyfodol yr undeb fod wedi ei ddychryn yn fawr gan gynnwys y Bil hwn, oherwydd rwy'n credu ei fod, gymaint ag y mae unrhyw beth, yn cryfhau achos annibyniaeth ym mhob rhan o'r DU, ac nid yw hynny'n ganlyniad yr wyf yn dymuno ei weld. Felly, rwy'n credu bod ei ddehongliad o'r Bil, a dweud yn blaen, yn sylfaenol naïf.

Rydym ni fel Llywodraeth yn credu yn y farchnad fewnol; rydym yn credu bod marchnad fewnol yn ffordd effeithiol o ddiogelu'r cyhoedd yng Nghymru, defnyddwyr Cymru, busnesau Cymru a'r economi. Felly, rydym yn credu bod hynny'n ymdrech y dylem ni i gyd ymgysylltu â hi, fel pedair Llywodraeth, i sicrhau nad oes rhwystrau diangen rhag masnachu yn y modd y mae cwestiwn yr Aelod yn ei awgrymu, ond mae gennym ni fecanwaith eisoes ar gyfer gwneud hynny, sef y mecanwaith fframweithiau cyffredin sy'n galluogi Llywodraethau i fod â gwahanol bolisïau mewn gwahanol rannau o'r DU, sy'n gyson â chyflawni'r farchnad fewnol. Mae wedi gweithio'n effeithiol iawn tan nawr. Nid oes rheswm dros ei dinistrio drwy greu ffordd ddeddfwriaethol drwsgl iawn o'i hosgoi.

Rwy'n credu y bydd y Bil hwn yn gwneud mwy o ddifrod i'r DU a mwy o ddifrod i farchnad fewnol y DU na'r cynigion adeiladol, cymedrol, rhesymol, ac y gellir eu cyflawni y mae'r Llywodraethau datganoledig wedi eu cyflwyno yn ei le.

A'r cwestiwn olaf yw cwestiwn 7—Helen Mary Jones. 

And the final question is question 7—Helen Mary Jones.

15:05
Y Trafodaethau ar Brexit
The Brexit Negotiations

7. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o beth fydd yr effaith ar gyfraith Cymru os na cheir cytundeb yn y trafodaethau ar Brexit? OQ55727

7. What assessment has the Counsel General made of the effect on Welsh law of a 'no deal' outcome of the Brexit negotiations? OQ55727

As a responsible Government, we are planning for all scenarios, including a 'no trade deal' scenario. As part of these plans, work has intensified on the subordinate legislation programme, for example, to ensure that all necessary amendments to Welsh legislation will be made before the end of the transition period.

Fel Llywodraeth gyfrifol, rydym yn cynllunio ar gyfer pob senario, gan gynnwys senario 'dim cytundeb masnach'. Fel rhan o'r cynlluniau hyn, mae gwaith wedi dwysáu ar y rhaglen is-ddeddfwriaeth, er enghraifft, i sicrhau bod yr holl ddiwygiadau angenrheidiol i ddeddfwriaeth Cymru yn cael eu gwneud cyn diwedd y cyfnod pontio.

I thank the Counsel General very much for his answer. The clock is, of course, ticking, and the Counsel General's action plan identifies a large number of areas where there will be legal uncertainty if this isn't resolved.

Can you tell us, Counsel General, how confident you are that Wales will have a functioning statute book if we reach the point where there is a 'no deal', fully taking on board, of course, the pressures on your Government resulting from the coronavirus crisis, which must have pulled energy and work away from this field? Are you confident that we will have a functioning statute book if the worst comes to the worst?

Diolch yn fawr iawn i'r Cwnsler Cyffredinol am ei ateb. Mae'r cloc, wrth gwrs, yn tician, ac mae cynllun gweithredu'r Cwnsler Cyffredinol yn nodi nifer fawr o feysydd lle y bydd ansicrwydd cyfreithiol os na chaiff hyn ei ddatrys.

A allwch chi ddweud wrthym ni, Gwnsler Cyffredinol, pa mor hyderus yr ydych y bydd gan Gymru lyfr statud gweithredol os cyrhaeddwn ni'r pwynt o 'ddim cytundeb', gan ystyried yn llawn, wrth gwrs, y pwysau ar eich Llywodraeth chi yn deillio o'r argyfwng coronafeirws, y mae'n rhaid ei fod wedi tynnu egni a gwaith oddi wrth y maes hwn? A ydych chi'n hyderus y bydd gennym lyfr statud gweithredol os daw hi i'r gwaethaf?

Well, I mean, that is a very important question, if I may say. I think there are two parts to the answer. The first part is to say that there is a programme of work that is already under way, as she will know, which deals with the corrections required and so on for the end of the transition period, and that's a very substantial body of work. I think we are expecting, between now and the end of the transition period, a further 22 UK Government-made statutory instruments that will require consent here in Wales, and a further 10 of those in the new year. Our current estimate, for example, in relation to SIs made in Wales, by Ministers here, will be around a further 22 of those. Those numbers may increase a little, and there's a very significant body of work that's already happened, as I know the Member will appreciate. She will know that in some of these areas we have been working with the UK Government, so the UK Government has made some of these amendments, just because of the sheer scale of the endeavour, but that has never been in an area other than in areas that are technical or, certainly, without political controversy, for reasons that she will appreciate.

What I would say is this, though: we don't yet know what the end of the transitional period will look like in terms of the outcome of these negotiations, and the work that I've just described to her—none of that is intended to deal with the outcome of negotiations for reasons that are obvious. So, there is potentially a significant body of work that'll come forward as a consequence of whatever the outcome is of those negotiations, and that may well happen in very short order. So, in relation to the work already under way, I am confident that that work can continue and be achieved on time, providing current commitments in terms of timescales and timetables are adhered to. But at this point, I'm not able to give an assurance in relation to the outcome of that larger body of work, potentially, because we don't yet know what the outcome of the negotiations looks like.

Wel, mae hwnnw'n gwestiwn pwysig iawn, os caf i ddweud. Rwy'n credu bod dwy ran i'r ateb. Y rhan gyntaf yw dweud bod rhaglen waith eisoes ar y gweill, fel y mae hi'n gwybod, sy'n ymdrin â'r cywiriadau sydd eu hangen ac ati ar gyfer diwedd y cyfnod pontio, ac mae hynny'n gorff sylweddol iawn o waith. Rwy'n credu ein bod yn disgwyl, rhwng nawr a diwedd y cyfnod pontio, 22 offeryn statudol arall a wnaed gan Lywodraeth y DU y bydd angen cysyniad arnynt yma yng Nghymru, a 10 arall o'r rheini yn y flwyddyn newydd. Ein hamcangyfrif presennol, er enghraifft, o ran Offerynnau Statudol a gaiff eu gwneud yng Nghymru, gan Weinidogion yma, fydd tua 22 arall o'r rheini. Efallai y bydd y niferoedd hynny'n cynyddu rhywfaint, ac mae corff sylweddol iawn o waith eisoes wedi digwydd, fel y gwn y bydd yr Aelod yn ei werthfawrogi. Bydd hi'n gwybod ein bod wedi bod yn gweithio gyda Llywodraeth y DU yn rhai o'r meysydd hyn, felly mae Llywodraeth y DU wedi gwneud rhai o'r gwelliannau hyn, dim ond oherwydd maint yr ymdrech. Ond nid yw hynny erioed wedi bod mewn maes heblaw am feysydd sy'n dechnegol neu, yn sicr, heb ddadl wleidyddol, am resymau y bydd hi'n eu gwerthfawrogi.

Yr hyn y byddwn i'n ei ddweud, serch hynny, yw hyn: nid ydym yn gwybod eto sut olwg fydd ar ddiwedd y cyfnod pontio o ran canlyniad y trafodaethau hyn, a'r gwaith yr wyf i newydd ei ddisgrifio iddi—nid yw'n fwriad i ddim o hynny ymdrin â chanlyniad y trafodaethau am resymau amlwg. Felly, mae'n bosibl y bydd corff sylweddol o waith yn cael ei wneud o ganlyniad i beth bynnag yw canlyniad y trafodaethau hynny, ac mae'n ddigon posibl y bydd hynny'n digwydd o fewn amser byr iawn. Felly, o ran y gwaith sydd eisoes ar y gweill, rwy'n hyderus fod modd i'r gwaith barhau ac i'r gwaith hwnnw gael ei gyflawni'n brydlon, gan ddarparu ymrwymiadau presennol o ran amserlenni a chadw at amserlenni. Ond ar hyn o bryd, ni allaf roi sicrwydd mewn cysylltiad â chanlyniad y corff mwy hwnnw o waith, o bosibl, oherwydd ni wyddom eto beth yw canlyniad y trafodaethau.

Diolch i'r Cwnsler Cyffredinol.

I thank the Counsel General.

3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
3. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf, felly, yw'r datganiad a chyhoeddiad busnes, a dwi'n galw ar y Trefnydd i wneud y datganiad hynny—Rebecca Evans.

The next item is the business statement and announcement, and I call on the Trefnydd to make that statement—Rebecca Evans.

Diolch, Llywydd. I have several changes to report to today's agenda. Later this afternoon the Government will move a motion to suspend Standing Orders so that we can debate the coronavirus firebreak. To accommodate this, the statements on the current state of inter-governmental relations and the draft plan to tackle fuel poverty in Wales will issue as written statements. Draft business for the next three weeks is set out on the business statement and announcement, which can be found amongst the meeting papers available to Members electronically.

Diolch, Llywydd. Mae gennyf i nifer o newidiadau i'w cyflwyno i'r agenda heddiw. Yn ddiweddarach y prynhawn yma, bydd y Llywodraeth yn cynnig cynnig i atal y Rheolau Sefydlog fel y gallwn ni drafod y cyfnod atal byr. Er mwyn darparu ar gyfer hyn, bydd y datganiadau ar gyflwr presennol cysylltiadau rhynglywodraethol a'r cynllun drafft i fynd i'r afael â thlodi tanwydd yng Nghymru yn cael eu cyhoeddi fel datganiadau ysgrifenedig. Mae'r busnes drafft ar gyfer y tair wythnos nesaf wedi'i nodi ar y datganiad a chyhoeddiad busnes, sydd i'w weld ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau'n electronig.

Thank you, Trefnydd. Trefnydd, can I call for a statement on the evidence on which the Welsh Government took the decision to close places of worship during the firebreak lockdown that will soon be upon us? Many church leaders have been in touch with me to express concerns that they're going to be required to close for a further period from this Friday, and, of course, this follows a period where churches, chapels, mosques, temples were closed for a significant period earlier in the year, a period, which I hasten to add, was longer than in any other part of the UK. There's an ongoing ban, of course, on congregational singing, a ban on church and cathedral choirs, unlike other parts of the UK, and we recently, of course, will have seen reports in the media that people were being chastised for reciting the Lord's prayer at a funeral.

In the absence of any evidence that suggests that churches and chapels in Wales pose a significant threat of transmission of the coronavirus, closure does not seem to be a proportionate or necessary act. I'm sure that you would agree with me, Trefnydd, that spiritual health is just as important as people's physical and mental health and well-being, and houses of God should be a place of refuge in times of crisis and, therefore, there is a very good case to keep them open. Can we have a statement on this important issue as soon as possible, please?

Diolch, Trefnydd. Trefnydd, a gaf i alw am ddatganiad ynghylch y dystiolaeth y penderfynodd Llywodraeth Cymru arni o ran cau addoldai yn ystod y cyfnod atal byr a fydd yn digwydd cyn bo hir? Mae llawer o arweinwyr eglwysi wedi bod mewn cysylltiad â mi i fynegi pryderon y bydd yn ofynnol iddynt gau am gyfnod pellach o'r dydd Gwener yma, ac, wrth gwrs, mae hyn yn dilyn cyfnod lle bu eglwysi, capeli, mosgiau, temlau ar gau am gyfnod hir yn gynharach yn y flwyddyn, cyfnod a oedd, prysuraf i i'w ychwanegu, yn hwy nag mewn unrhyw ran arall o'r DU. Mae gwaharddiad parhaus, wrth gwrs, ar ganu cynulleidfaol, gwaharddiad ar gorau eglwysi a chadeirlannau, yn wahanol i rannau eraill o'r DU, ac yn ddiweddar, wrth gwrs, gwelwyd adroddiadau yn y cyfryngau bod pobl yn cael eu ceryddu am adrodd gweddi'r Arglwydd mewn angladd.

Yn absenoldeb unrhyw dystiolaeth sy'n awgrymu bod eglwysi a chapeli yng Nghymru yn peri bygythiad sylweddol o drosglwyddo'r coronafeirws, nid yw cau'n ymddangos yn weithred gymesur nac angenrheidiol. Rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno â mi, Trefnydd, fod iechyd ysbrydol yr un mor bwysig ag iechyd a lles corfforol a meddyliol pobl, a dylai tai Duw fod yn llefydd lloches ar adegau o argyfwng ac, felly, mae achos da iawn dros eu cadw ar agor. A allwn ni gael datganiad ar y mater pwysig hwn cyn gynted â phosibl, os gwelwch yn dda?

15:10

I thank Darren Millar for raising this issue, and Darren Millar will know that I appreciate just as well as he does the importance of churches and other places of worship in terms of supporting people's mental health, as well as their ability to access parts of their community as well during this difficult period.

We do have a statement on the firebreak this afternoon, which is an opportunity for Darren to set out his concerns further, but I will say that the evidence has been published. You'll have seen the evidence published by the Government that was received from the TAC group, for example, and this sets out the importance of minimising the contacts that we have. We can't look to every single type of setting, because we're looking at people's contacts in the round and trying to minimise the number of contacts that we have. But I do appreciate the difficulties that it will cause people, but, as I say, there is a statement on the firebreak more widely that will be an opportunity to explore it in more depth this afternoon.

Diolch i Darren Millar am godi'r mater hwn, a bydd Darren Millar yn gwybod fy mod yn gwerthfawrogi, cystal ag ef, bwysigrwydd eglwysi a mannau addoli eraill o ran cefnogi iechyd meddwl pobl, yn ogystal â'u gallu i gyrraedd rhannau o'u cymuned hefyd yn ystod y cyfnod anodd hwn.

Mae gennym ddatganiad ynghylch y cyfnod atal byr y prynhawn yma, sy'n gyfle i Darren nodi ei bryderon ymhellach, ond yr hyn a ddywedaf i yw bod y dystiolaeth wedi'i chyhoeddi. Byddwch chi wedi gweld y dystiolaeth a gyhoeddwyd gan y Llywodraeth, a gafwyd gan y grŵp TAC, er enghraifft, ac mae hyn yn nodi pwysigrwydd lleihau'r cysylltiadau sydd gennym. Ni allwn roi ystyriaeth i bob math o leoliad, gan ein bod yn ystyried cysylltiadau pobl yn gyffredinol ac yn ceisio lleihau nifer y cysylltiadau sydd gennym. Rwy'n gwerthfawrogi'r anawsterau a achosir i bobl, ond, fel y dywedais, mae datganiad ehangach am y cyfnod atal byr a bydd yn gyfle i'w archwilio'n fanylach y prynhawn yma.

Diolch, Llywydd. On 22 September, the First Minister said that a payment of £500 would be made available for those people on low incomes who have to self-isolate. Since the announcement of the firebreak, many people in the Rhondda have asked me how they can claim this payment and if it has been made available for those people who'll lose income as a result of the firebreak during the next two weeks.

People need that money now; they can't afford to wait like the carers had to wait for their payment. Can we have a statement outlining the eligibility and claim information of this payment, as well as a statement about what emergency support can be made available for those smaller businesses, self-employed people and many others who lost out on support and fell through all of the gaps last time? Many people are very anxious about this firebreak and not having this information about their income. They need this information very quickly, so can we have a statement for both of those areas as a matter of urgency, please?

Diolch, Llywydd. Ar 22 Medi, dywedodd y Prif Weinidog y byddai taliad o £500 ar gael i'r bobl hynny ar incwm isel sy'n gorfod hunanynysu. Ers cyhoeddi'r cyfnod atal byr, mae llawer o bobl yn y Rhondda wedi gofyn i mi sut y gallan nhw hawlio'r taliad hwn ac a yw wedi'i ddarparu i'r bobl hynny a fydd yn colli incwm o ganlyniad i'r cyfnod atal byr yn ystod y pythefnos nesaf.

Mae angen yr arian hwnnw ar bobl nawr; ni allant fforddio aros fel y bu'n rhaid i'r gofalwyr aros am eu taliad nhw. A allwn ni gael datganiad yn amlinellu'r wybodaeth am gymhwysedd a hawliad y taliad hwn, yn ogystal â datganiad am ba gymorth brys y gellir ei ddarparu i'r busnesau llai hynny, pobl hunangyflogedig a llawer o rai eraill a fethodd cael cymorth ac a syrthiodd drwy'r bwlch y tro diwethaf? Mae llawer o bobl yn bryderus iawn ynghylch y cyfnod atal byr hwn, ac nad oes ganddyn nhw'r wybodaeth hon am eu hincwm. Mae angen yr wybodaeth hon arnyn nhw'n gyflym iawn. Felly a allwn ni gael datganiad ar gyfer y ddau fater hynny fel mater o frys, os gwelwch yn dda?

Yes, I'll certainly ensure that as soon we are in a position to say more about the self-isolation payment of £500, we will share that detail about eligibility and how to go about claiming and receiving that funding. I can reassure colleagues that work is being completed at pace on that, and we will have more details to share on that very shortly. You will have heard my colleague Ken Skates during the briefing earlier on today talking about the support that we are making available to business and the discretionary element of that in order to allow local authorities to support those important businesses who might fall outside of the categories, such as being in receipt of small business rate relief, for example. But on both of those issues, there will be further detail provided to colleagues very shortly.

Byddaf yn gwneud yn siŵr, cyn gynted ag y byddwn ni mewn sefyllfa i ddweud mwy am y taliad hunanynysu o £500, y gwnawn ni rannu'r manylion hynny am gymhwysedd a sut i fynd ati i hawlio a chael y cyllid hwnnw. Gallaf sicrhau cyd-Aelodau fod gwaith yn cael ei gwblhau'n gyflym ar hynny, a bydd gennym fwy o fanylion i'w rhannu am hynny'n fuan iawn. Byddwch wedi clywed fy nghyd-Aelod Ken Skates yn ystod y sesiwn friffio yn gynharach heddiw yn sôn am y cymorth yr ydym ni'n ei ddarparu i fusnesau ac elfen ddewisol hynny er mwyn caniatáu i awdurdodau lleol gefnogi'r busnesau pwysig hynny a allai fod yn syrthio y tu allan i'r categorïau, megis y busnesau bach sy'n cael rhyddhad ardrethi busnes, er enghraifft. Ond ar y ddau fater hynny, caiff rhagor o fanylion eu roi i gydweithwyr yn fuan iawn.

I'm sure the Minister would want to join me in welcoming the news that Prescoed prison football team has been now allowed to play in the Sunday league in the Gwent Central League. It was a real tragedy that they were told, after 20 years, that they weren't able to re-enter the league for the coming season. But doesn't this reflect poorly on how we manage rehabilitation in Wales and how we manage people who are leaving the secure estate in Wales? A number of people who have played for this football team have spoken very eloquently about how this gave them the opportunity to start to rebuild their lives again, and it's important that we are able to work towards rehabilitation and to ensure that people who have served sentences in Wales are able to be supported as they leave the secure estate. So, I'd like to ask for a debate in Government time on the future of rehabilitation in Wales, and how the Welsh Government intends to address that issue.

I'd also like to ask for a statement or a debate on our Standing Orders as a Parliament. We've seen again over the last week that our processes, our privileges and our resources are being abused by people who have no electoral mandate at all in this place to play their musical chairs with their politics whilst we pay for it as taxpayers and as Members of this place. It brings this place into disrepute to see these charlatans and chancers moving across and around the Chamber at will. The people of Wales have a right to a democracy, and all of us in this place must respect that democracy. It is clear that some Members have no respect for that democracy, and, until the people of Wales have the opportunity to kick them out next May, it is important that our Standing Orders reflect that and respect that democracy.

Rwy'n siŵr y byddai'r Gweinidog eisiau ymuno â mi i groesawu'r newyddion bod tîm pêl-droed carchar Prescoed bellach wedi cael chwarae yng nghynghrair dydd Sul Cynghrair Canol Gwent. Roedd yn drasiedi yn wir pan gawsant wybod, ar ôl 20 mlynedd, nad oeddent yn gallu ailymuno â'r gynghrair ar gyfer y tymor sydd i ddod. Ond onid yw hyn yn adlewyrchu'n wael ar sut yr ydym ni'n rheoli adsefydlu yng Nghymru a sut yr ydym ni'n rheoli pobl sy'n gadael sefydliadau diogel yng Nghymru? Mae nifer o bobl sydd wedi chwarae i'r tîm pêl-droed hwn wedi siarad yn huawdl iawn am y ffordd y rhoddwyd cyfle iddyn nhw ddechrau ailadeiladu eu bywydau eto, ac mae'n bwysig y gallwn weithio tuag at adsefydlu a sicrhau bod pobl sydd wedi cwblhau dedfrydau yng Nghymru yn gallu cael eu cefnogi wrth iddynt adael yr ystad ddiogel. Felly, hoffwn i ofyn am ddadl yn amser y Llywodraeth ar ddyfodol adsefydlu yng Nghymru, a sut y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu mynd i'r afael â'r mater hwnnw.

Hoffwn i ofyn hefyd am ddatganiad neu ddadl ar ein Rheolau Sefydlog fel Senedd. Rydym wedi gweld eto yn ystod yr wythnos diwethaf fod ein prosesau, ein breintiau a'n hadnoddau yn cael eu cam-drin gan bobl nad oes ganddyn nhw fandad etholiadol o gwbl yn y lle hwn i chwarae newid cadeiriau gyda'u gwleidyddiaeth tra byddwn ni'n talu amdano fel trethdalwyr ac fel Aelodau o'r lle hwn. Mae'n dwyn anfri ar y lle hwn i weld y siarlataniaid a'r rhai eofn hyn yn symud ar draws ac o amgylch y Siambr yn ôl eu dymuniad. Mae gan bobl Cymru hawl i ddemocratiaeth, a rhaid i bob un ohonom ni yn y lle hwn barchu'r ddemocratiaeth honno. Mae'n amlwg nad oes gan rai Aelodau barch tuag at y ddemocratiaeth honno, a, hyd nes y caiff pobl Cymru gyfle i'w cicio allan fis Mai nesaf, mae'n bwysig bod ein Rheolau Sefydlog yn adlewyrchu hynny ac yn parchu'r ddemocratiaeth honno.

15:15

I thank Alun Davies for raising both of those issues, and I share his concern about the respect for democracy and the respect for the people who allow us the privilege of representing them here in the Senedd. I suppose this is a matter for the Business Committee, rather than the Government, but I do want to provide reassurance to colleagues that the work that was going on ahead of COVID in terms of looking again at our Standing Orders does intend to be resumed, and I'm sure that the Llywydd will be in touch with colleagues with more information about that in due course.

But, on the other matter of the football team, we're really supportive of using sport within the context of rehabilitation, as well as really focusing the attention on improving the health and well-being of men in prison and, of course, after they leave the prison estate as well. We have a partnership agreement for prison health, and that sets out our agreed priorities between Welsh Government, Public Health Wales, the prison service in Wales and the health boards, and that does include a specific focus on the use of the wider prison environment to promote health and well-being, with a focus on exercise and sport and being involved in teams and so on. I know that the Deputy Minister and Chief Whip is planning to provide a written statement to Members in the coming weeks updating us on justice issues, but I will obviously ensure that she's aware of your request for that debate in Government time as well.

Diolch i Alun Davies am godi'r ddau fater hynny, ac rwy'n rhannu ei bryder o ran parch tuag at ddemocratiaeth a pharch at y bobl sy'n rhoi'r fraint i ni eu cynrychioli yma yn y Senedd. Mae'n debyg mai mater i'r Pwyllgor Busnes, yn hytrach na'r Llywodraeth, yw hwn. Ond rwyf eisiau rhoi sicrwydd i fy nghyd-Aelodau mai'r bwriad yw y bydd y gwaith a oedd yn mynd rhagddo cyn COVID o ran ystyried ein Rheolau Sefydlog yn cael ei ailddechrau, ac rwy'n siŵr y bydd y Llywydd mewn cysylltiad â chydweithwyr sydd â rhagor o wybodaeth am hynny maes o law.

Ond, ar fater arall y tîm pêl-droed, rydym yn gefnogol iawn i ddefnyddio chwaraeon yng nghyd-destun adsefydlu, yn ogystal â phwysleisio'r sylw ar wella iechyd a lles dynion yn y carchar ac, wrth gwrs, ar ôl iddyn nhw adael y carchar hefyd. Mae gennym ni gytundeb partneriaeth ar gyfer iechyd mewn carchardai, ac mae hynny'n nodi ein blaenoriaethau cytûn rhwng Llywodraeth Cymru, Iechyd Cyhoeddus Cymru, y gwasanaeth carchardai yng Nghymru a'r byrddau iechyd. Mae'n cynnwys pwysleisio'n benodol ar ddefnyddio amgylchedd ehangach y carchardai i hybu iechyd a lles, gan ganolbwyntio ar ymarfer corff a chwaraeon a bod yn rhan o dimau ac yn y blaen. Gwn fod y Dirprwy Weinidog a'r Prif Chwip yn bwriadu darparu datganiad ysgrifenedig i'r Aelodau yn ystod yr wythnosau nesaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf inni o ran materion cyfiawnder, ond yn amlwg, byddaf i'n sicrhau ei bod yn ymwybodol o'ch cais am y ddadl honno yn amser y Llywodraeth hefyd.

Just before I call the next speaker, just to—. For the record, Members who change political groups or parties in this Chamber—that is not an abuse of Standing Orders. Members have done so throughout the term of this Senedd, and not only last week. That's a matter just for the record. Andrew R.T. Davies.

Cyn i mi alw'r siaradwr nesaf, dim ond i—. Er mwyn ei gofnodi, mae'r Aelodau sy'n newid grwpiau neu bleidiau gwleidyddol yn y Siambr hon—nid yw hynny'n gamddefnyddio'r Rheolau Sefydlog. Mae Aelodau wedi gwneud hynny drwy gydol tymor y Senedd hon, ac nid yn unig yr wythnos diwethaf. Mater i'r cofnod yn unig yw hynny. Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. Organiser, could I seek two statements, or certainly a letter in the first instance, explaining why—from the health Minister—dentists aren't classed as key workers, and if there could be possible Government reconsideration of this? I find it remarkable that dentists aren't categorised as key workers, but there might be a perfectly logical reason why that it is the case. It escapes me at this moment in time, but I have been lobbied by dentists locally about this anomaly, and so if I could seek a letter or some form of explanation as to why this is the case, I'd be most grateful, and, in the best outcome possible, actually get them added to the list of key workers, given the imminent lockdown that is going to occur from Friday.

Secondly, the Government brought forward money for the vaginal mesh campaign and addressing the concerns that many people had brought to Senedd Members and also the Government around their experiences with the Welsh NHS in this particular area. One million pounds was allocated in 2018. I'd be grateful if we could seek a statement from the health Minister to actually explain what the outcomes are from that money that was allocated to address these very serious concerns that patients brought before the Senedd. I know this issue enjoys cross-party support, but, to date, in my meetings over the last week when I've met campaigners in this particular area, they seem unsure as to what exactly has been achieved by this money that was allocated from the Welsh Government back in 2018, and a clear explanation laid out in a statement I think would benefit many people. Thank you.

Diolch, Llywydd. Trefnydd, a gaf i ofyn am ddau ddatganiad, neu lythyr yn sicr yn y lle cyntaf,—gan y Gweinidog iechyd—yn esbonio pam nad yw deintyddion yn cael eu hystyried yn weithwyr allweddol, ac a fyddai modd i'r Llywodraeth ailystyried hyn? Rwy'n ei chael yn rhyfeddol nad yw deintyddion yn cael eu dynodi'n weithwyr allweddol, ond efallai fod rheswm cwbl resymegol pam mae hynny'n wir. Ni allaf ddeall hynny ar hyn o bryd, ond rwyf wedi cael fy lobïo gan ddeintyddion yn lleol ynghylch yr anghysondeb hwn. Felly os caf i ofyn am lythyr neu ryw fath o esboniad o ran pam mae hyn yn wir, byddwn i'n dra diolchgar, a'r canlyniad gorau posibl fyddai eu hychwanegu at y rhestr o weithwyr allweddol, o gofio'r cyfnod o gyfyngiadau symud a fydd yn digwydd o ddydd Gwener ymlaen.

Yn ail, cyflwynwyd arian gan y Llywodraeth ar gyfer ymgyrch rhwyll y wain a mynd i'r afael â'r pryderon yr oedd llawer o bobl wedi'u cyflwyno i Aelodau'r Senedd a hefyd y Llywodraeth ynghylch eu profiadau gyda GIG Cymru yn y maes penodol hwn. Cafodd miliwn o bunnoedd ei ddyrannu yn 2018. Byddwn i'n ddiolchgar pe gallem ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Iechyd i egluro beth yw canlyniadau'r arian hwnnw a gafodd ei ddyrannu i fynd i'r afael â'r pryderon difrifol iawn hyn a ddaeth gerbron y Senedd gan gleifion. Rwy'n gwybod bod cefnogaeth drawsbleidiol i'r mater hwn. Ond hyd yma, yn fy nghyfarfodydd yn ystod yr wythnos diwethaf gydag ymgyrchwyr yn y maes penodol hwn, mae'n ymddangos eu bod yn ansicr beth yn union sydd wedi'i gyflawni gan yr arian hwn a gafodd ei ddyrannu gan Lywodraeth Cymru yn ôl yn 2018, a byddai esboniad clir wedi'i osod mewn datganiad o fudd i lawer o bobl yn fy marn i. Diolch.

[Inaudible.]—for raising both of those issues, and I'll certainly endeavour to get an explanation for you in terms of the classification of dentists as key workers, as we move into the firebreak period. I do know that dentistry did continue throughout the lockdown earlier in the year, although it was focused very much on the more urgent end of the spectrum. But, as I say, I will get that explanation for the Member. 

And I know that several Members will also be interested in an update on the issue of vaginal mesh, so I will ensure that I speak to the health Minister to relay that particular request. 

[Anhyglywadwy.]—am godi'r ddau fater hynny, ac yn sicr, byddaf i'n ymdrechu i gael esboniad ichi o ran dynodi deintyddion fel gweithwyr allweddol, wrth inni symud i'r cyfnod atal byr. Gwn fod deintyddiaeth wedi parhau drwy gydol y cyfyngiadau symud yn gynharach yn y flwyddyn, er eu bod yn canolbwyntio'n fawr ar achosion mwy brys. Ond, fel y dywedais, byddaf i'n cael yr esboniad hwnnw i'r Aelod.

Ac rwy'n gwybod y bydd gan nifer o Aelodau ddiddordeb hefyd yn yr wybodaeth ddiweddaraf am fater rhwyll y wain, felly byddaf yn gwneud yn siŵr fy mod yn siarad â'r Gweinidog Iechyd i drosglwyddo'r cais penodol hwnnw.

15:20

I'd like to ask for a statement from the Minister for the environment on the running of the Bryn site in Gelligaer. This site is run by the Bryn Group and is involved, amongst other things, in waste management and recycling. The group has had to apologise publicly in the past few days because of plastic contamination in the soil. I've seen it myself, and it is devastating. Plastic waste is littered right through the compost that's been used on the site, contaminating the land, including in pasture that will be used for silage. Trefnydd, I fear there's a risk that the plastic will enter our food chain.

Now, we're not talking about the odd bit of plastic; this is shredded right through the bund. It is contamination on a shattering scale. I've written to the Minister, asking if she could call for an investigation into complaints by residents about this waste, as well as dust caused by the works in the quarry and intrusive smells that affect residents in Gelligaer and Penybryn. Residents are concerned for their own health, understandably, but also the effect that this industrial pollution could have on residents of the area for years to come. I haven't had a response to my letter yet, and so I'm asking for an oral statement from the Minister, at her earliest convenience, to address this issue, which has now received coverage in the Western Mail. This can't be allowed to go on. Concerns have been raised with me that grass seed is being scattered liberally across the bund to try to cover up the plastic that's been exposed in the soil, and I've seen evidence that contradicts the management's claim that the plastic was removed last week. It's clear that we need that investigation, so, Trefnydd, I implore your Government to make this happen as soon as possible.

Hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Weinidog yr Amgylchedd ar redeg safle'r Bryn yng Ngelligaer. Mae'r safle hwn yn cael ei redeg gan y Grŵp Bryn ac mae'n ymwneud, ymhlith pethau eraill, â rheoli gwastraff ac ailgylchu. Bu'n rhaid i'r grŵp ymddiheuro'n gyhoeddus yn ystod y dyddiau diwethaf oherwydd halogiad plastig yn y pridd. Rwyf wedi ei weld fy hun, ac mae'n ddinistriol iawn. Mae gwastraff plastig yn frith drwy'r compost a gaiff ei ddefnyddio ar y safle, gan halogi'r tir, gan gynnwys yn nhir pori a gaiff ei ddefnyddio ar gyfer silwair. Trefnydd, rwy'n ofni bod perygl y bydd y plastig yn mynd i mewn i'n cadwyn fwyd ni.

Nawr, nid ydym ni'n sôn am ambell ddarn o blastig yma; mae hyn yn frith drwy'r holl fwnd. Mae'n halogiad ar raddfa ysgytwol. Rwyf wedi ysgrifennu at y Gweinidog, yn gofyn a allai alw am ymchwiliad i gwynion gan drigolion o ran y gwastraff hwn, yn ogystal â'r llwch a gaiff ei achosi gan y gwaith yn y chwarel ac arogleuon ymwthiol sy'n effeithio ar drigolion Gelligaer a Phenybryn. Mae trigolion yn pryderu am eu hiechyd eu hunain, yn ddealladwy, ond hefyd yr effaith y gallai'r llygredd diwydiannol hwn ei chael ar drigolion yr ardal am flynyddoedd i ddod. Nid wyf wedi cael ymateb i fy llythyr i eto, ac felly rwy'n gofyn am ddatganiad llafar gan y Gweinidog, cyn gynted â phosibl, i fynd i'r afael â'r mater hwn, sydd bellach wedi cael sylw yn y Western Mail. Ni ddylid caniatáu i hyn barhau. Codwyd pryderon gyda mi fod hadau glaswellt yn cael eu gwasgaru'n hael ledled y bwnd i geisio gorchuddio'r plastig sydd wedi'i amlygu yn y pridd, ac rwyf wedi gweld tystiolaeth sy'n gwrth-ddweud honiad y rheolwyr bod y plastig wedi'i symud oddi yno yr wythnos diwethaf. Mae'n amlwg bod angen yr ymchwiliad hwnnw, felly, Trefnydd, rwy'n erfyn ar eich Llywodraeth i wneud i hyn ddigwydd cyn gynted â phosibl.

Well, Delyth Jewell has raised some very serious concerns there. I do note that she has written to the Minister, drawing the Minister's attention to these concerns, and I will ensure that a response to you is forthcoming as soon as possible.

Wel, mae Delyth Jewell wedi codi rhai pryderon difrifol iawn yna. Sylwaf ei bod wedi ysgrifennu at y Gweinidog, gan dynnu sylw'r Gweinidog at y pryderon hyn, a byddaf yn gwneud yn siŵr y byddwch yn cael ymateb cyn gynted â phosibl.

I wish to request two statements to the Senedd—firstly, a comprehensive statement outlining the support measures put in place across Wales during the COVID-19 pandemic to support musicians, freelance and otherwise, and their livelihoods, and the measures to support community music—the very heart and soul of Welsh communities—such as choirs, choral societies, brass bands and community orchestras. 

And, second, can I call upon the Welsh Government to also provide a statement to urgently implement the measures that have been called for by the Senedd cross-party group on music and outstanding from the correspondence of August and September and my ministerial meeting, namely (1) the provision of specific guidance for the teaching of instrumental music in schools; (2) the private teaching practice guidance across Wales; an outline specification for the operation in future of ensembles, bands and orchestras and the return strategy for public performance, a premise vital for the sector; and, finally, within that, an updated report to this place on the future of music support services and the conclusive feasibility study and progress on the development of a national music strategy for Wales and an underpinning music education plan—never more critical for creative Wales?

Hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad i'r Senedd—yn gyntaf, datganiad cynhwysfawr yn amlinellu'r mesurau cymorth a gafodd eu rhoi ar waith ledled Cymru yn ystod pandemig COVID-19 i gefnogi cerddorion, gweithwyr llawrydd ac fel arall, a'u bywoliaeth, a'r mesurau i gefnogi cerddoriaeth gymunedol—craidd cymunedau Cymru—megis corau, cymdeithasau corawl, bandiau pres a cherddorfeydd cymunedol.

Ac, yn ail, a gaf i alw ar Lywodraeth Cymru hefyd i ddarparu datganiad i weithredu ar frys y mesurau y mae grŵp trawsbleidiol y Senedd ar gerddoriaeth wedi galw amdanynt ac sy'n weddill o ohebiaeth Awst a Medi a fy nghyfarfod gweinidogol, sef (1) darparu canllawiau penodol ar gyfer addysgu cerddoriaeth offerynnol mewn ysgolion; (2) y canllawiau ymarfer addysgu preifat ledled Cymru; manyleb amlinellol ar gyfer gweithredu ensemblau, bandiau a cherddorfeydd yn y dyfodol a'r strategaeth ar gyfer perfformiadau cyhoeddus yn dychwelyd, sy'n gynsail hanfodol i'r sector; ac, yn olaf, o fewn hynny, adroddiad gyda'r wybodaeth ddiweddaraf i'r lle hwn ar ddyfodol gwasanaethau cefnogi cerddoriaeth a'r astudiaeth ddichonoldeb bendant a'r cynnydd o ran datblygu strategaeth gerddoriaeth genedlaethol i Gymru a chynllun addysg cerddoriaeth sylfaenol—nad yw erioed wedi bod yn bwysicach i Gymru greadigol?

Thank you to Rhianon for raising this issue, and I know that she is a huge champion within the Senedd for music and for everything that it can do to improve our lives at this very difficult time. I'd be happy to seek an update from the Welsh Government on all of those issues in terms of how we're seeking to update our operational guidance for schools and also the guidance for a phased return of performance at culture and heritage venues and destinations, and also the concerns that I know Rhianon Passmore has about music services and the music feasibility study and funding for music education more widely. 

Beyond providing a written response to the Member, I do know that there's a debate on the Culture, Welsh Language and Communications Committee's report on the impact of COVID-19 on the creative industries. That's due to take place on 11 November, and I think that will be another useful opportunity to hear the latest from the Minister on this particular aspect.

Diolch i Rhianon am godi'r mater hwn, a gwn ei bod yn bencampwr enfawr o fewn y Senedd dros gerddoriaeth a phopeth y gall ei wneud i wella ein bywydau ar yr adeg anodd iawn hon. Byddwn i'n hapus i ofyn am yr wybodaeth ddiweddaraf gan Lywodraeth Cymru am yr holl faterion hynny o ran sut yr ydym ni'n ceisio diweddaru ein canllawiau gweithredol ar gyfer ysgolion a hefyd y canllawiau ar gyfer perfformiadau'n dychwelyd yn raddol mewn lleoliadau a chyrchfannau diwylliant a threftadaeth, a hefyd y pryderon sydd gan Rhianon Passmore o ran gwasanaethau cerddoriaeth a'r astudiaeth ddichonoldeb cerddoriaeth a chyllid ar gyfer addysg cerddoriaeth yn ehangach.

Y tu hwnt i ddarparu ymateb ysgrifenedig i'r Aelod, rwy'n gwybod bod yna ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu ar effaith COVID-19 ar y diwydiannau creadigol. Mae hynny i fod i ddigwydd ar 11 Tachwedd, ac rwy'n credu y bydd hwnnw'n gyfle defnyddiol arall i glywed y diweddaraf gan y Gweinidog ar yr agwedd benodol hon.

15:25

Trefnydd, I would like to call for a statement from the Minister for health regarding the treatment of elderly persons during the current pandemic. Yesterday, I was asked to attend a meeting with a small group of assisted living residents to discuss the issues they were facing in recent months, only for them to be told by Coastal Housing that they had to meet outdoors. Some of these residents were vulnerable, with a wide variety of health issues, some needing supplemental oxygen, yet they were being asked to sit outside in temperatures that barely hit double digits. Coastal Housing were being overzealous in interpreting the COVID regulations, and half a dozen or so people sitting meters apart and wearing masks poses no great transmission risk, and yet they were told that such a meeting could not be held indoors. Despite there being prior notice of the meeting, they were only told five minutes before. Residents are also concerned that new residents are not being tested, prior to entry to live there, for COVID-19.

I'd like the Welsh Government to ensure that guidance that goes out to housing associations and local authorities takes account of the risks to both the physical and mental health of vulnerable elderly people. So, such guidance needs to balance the harms of COVID-19 against the harms of measures to tackle the disease. And following conversations with staff—whom I had every sympathy for—regarding assisted living, too much was left open to interpretation, which was then inconsistent in delivery, and much clearer guidelines are needed in order to promote a healthy relationship for staff and residents alike.

My second point is—

Trefnydd, hoffwn i alw am ddatganiad gan y Gweinidog Iechyd ynglŷn â thrin pobl hŷn yn ystod y pandemig presennol. Ddoe, gofynnwyd imi fynd i gyfarfod gyda grŵp bach o breswylwyr byw â chymorth i drafod y materion yr oedden nhw'n eu hwynebu yn ystod y misoedd diwethaf, dim ond iddynt gael gwybod gan Tai Arfordirol fod yn rhaid iddynt gyfarfod allan yn yr awyr agored. Roedd rhai o'r preswylwyr hyn yn agored i niwed, gydag amrywiaeth eang o broblemau iechyd. Roedd angen ocsigen ychwanegol ar rai ohonyn nhw, ac eto i gyd gofynnwyd iddynt eistedd y tu allan mewn tymheredd a oedd prin yn cyrraedd deg canran. Roedd Tai Arfordirol yn dehongli rheoliadau COVID yn orfrwdfrydig. Nid yw hanner dwsin o bobl sy'n eistedd metrau ar wahân ac yn gwisgo masgiau yn peri risg fawr o drosglwyddo’r haint, ac eto i gyd cawsant wybod nad oedd modd cynnal cyfarfod o'r fath dan do. Er bod rhybudd wedi bod ymlaen llaw o'r cyfarfod, dim ond pum munud cyn y cyfarfod y cafodd y preswylwyr wybod. Hefyd, mae'r preswylwyr yn pryderu nad yw preswylwyr newydd yn cael eu profi ar gyfer COVID-19 cyn iddynt ddod yno i fyw.

Hoffwn i i Lywodraeth Cymru sicrhau y dylai'r canllawiau sy'n cael eu rhoi i gymdeithasau tai ac awdurdodau lleol yn ystyried y risgiau i iechyd corfforol a meddyliol pobl hŷn sy'n agored i niwed. Felly, mae angen i ganllawiau o'r fath gydbwyso niwed COVID-19 yn erbyn y niwed gan fesurau i fynd i'r afael â'r clefyd. Ac yn dilyn sgyrsiau gyda'r staff—yr oedd gennyf bob cydymdeimlad â nhw—ynglŷn â byw â chymorth, roedd gormod yn agored i ddehongliad, ac felly'n anghyson wrth gael ei gyflawni, ac mae angen canllawiau llawer cliriach er mwyn hyrwyddo perthynas iach i staff a phreswylwyr fel ei gilydd.

Fy ail bwynt yw—

No, no, no, no—there's no time for a second point. 

Na, na, na, nid oes amser ar gyfer ail bwynt.

It was in relation to Alun Davies's hypocritical contribution about—

Roedd yn ymwneud â chyfraniad rhagrithiol Alun Davies ynghylch—

You've exceeded your time by some considerable amount, Caroline Jones. The Trefnydd to respond.

Rydych chi wedi mynd dros eich amser o gryn dipyn, Caroline Jones. Y Trefnydd i ymateb.

Thank you, Llywydd. This is a really difficult issue, isn't it, in terms of balancing the needs and the risks in regard to emotional and mental health and well-being and the risks posed by COVID. I do hope that the Welsh Government's guidance does seek to sensitively and sensibly address those risks, but I will ask the Member in the first instance to write to the Deputy Minister for Social Services, outlining those concerns in more detail, so we can consider whether or not the guidance does fully provide the providers with the information that they need in order to take the right decisions to protect the health and well-being of the people that they provide services for.

Diolch, Llywydd. Mater anodd iawn, onid e, yw cydbwyso'r anghenion a'r risgiau o ran iechyd a lles emosiynol a meddyliol a'r risgiau syn cael eu hachosi gan COVID. Rwy'n gobeithio y bydd canllawiau Llywodraeth Cymru yn ceisio mynd i'r afael â'r risgiau hynny mewn modd sensitif a synhwyrol, ond rwy'n gofyn i'r Aelod ysgrifennu at y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol yn y lle cyntaf, yn amlinellu'r pryderon hynny'n fanylach, fel y gallwn ni ystyried a yw'r canllawiau'n rhoi'r wybodaeth y mae ei hangen ar y darparwyr yn llawn ai peidio er mwyn gwneud y penderfyniadau cywir i ddiogelu iechyd a lles y bobl y maen nhw'n darparu gwasanaethau ar eu cyfer.

I call for an oral statement, or preferably a debate, in Welsh Government time on the Welsh Government's draft plan to tackle fuel poverty in Wales after the Welsh Government today withdrew its key oral statement on this and replaced it with only a written statement, which didn't allow questioning.

The Welsh Government's plan to tackle fuel poverty in Wales included new non-statutory targets to 2035 and no interim milestones to get there, despite the Warm Homes and Energy Conservation Act 2000, amended by the Energy Act 2013, stating the requirement that a fuel poverty strategy in Wales must

'specify interim objectives to be achieved and target dates for achieving them'.

The Minister accepted the statement in National Energy Action's UK fuel poverty monitor last year that:

'The Welsh Government should publish and make available a Cold Weather Plan for Wales to address the burden of excess winter deaths and cold-related ill health in the country.'

However, the Welsh Government consultation on its new plan seemingly includes nothing new or additional now to address the urgent needs of fuel-poor households this winter, particularly in light of COVID-19. We therefore need to know what additional actions the Welsh Government is taking to support fuel-poor households this winter. The Older People's Commissioner for Wales refers to figures showing around 67,000 older households living in fuel poverty in Wales, despite a statutory duty to eradicate fuel poverty. We therefore need to know how the Welsh Government responds to the commissioner's call for the Welsh Government to establish an emergency grant fund to make improvements to older people's home environments to support those most at risk of fuel poverty this winter, and to invest—[Inaudible.]—campaigns and assistance to increase take-up of pension credit.

And, finally, we need to know how the Welsh Government responds to the Community Housing Cymru research, which estimated that the cost of decarbonising all 230,000 units in the Welsh social housing sector exceeds £4.2 billion. A written statement will not do the job. I call on the Welsh Government therefore to find the time to bring this to this Chamber. Thank you.

Rwy'n galw am ddatganiad llafar, neu ddadl os oes modd, yn amser Llywodraeth Cymru ar gynllun drafft Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â thlodi tanwydd yng Nghymru, ar ôl i Lywodraeth Cymru heddiw dynnu ei datganiad llafar allweddol ar hyn yn ôl a rhoi datganiad ysgrifenedig yn ei le, nad oedd yn caniatáu cwestiynau.

Roedd cynllun Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â thlodi tanwydd yng Nghymru yn cynnwys targedau anstatudol newydd hyd at 2035 a dim cerrig milltir dros dro i gyrraedd yno, er gwaethaf Deddf Cartrefi Cynnes ac Arbed Ynni 2000, a gafodd ei diwygio gan Ddeddf Ynni 2013, gan nodi'r gofyniad bod yn rhaid i strategaeth tlodi tanwydd yng Nghymru

'bennu amcanion interim i'w cyflawni a dyddiadau targed ar eu cyfer'.

Fe wnaeth y Gweinidog dderbyn y datganiad ym monitor tlodi tanwydd y DU gan National Energy Action y llynedd:

'Dylai Llywodraeth Cymru gyhoeddi a darparu Cynllun Tywydd Oer i Gymru i fynd i'r afael â baich marwolaethau ychwanegol yn y gaeaf a salwch sy'n gysylltiedig ag oerfel.' 

Fodd bynnag, mae'n ymddangos nad yw ymgynghoriad Llywodraeth Cymru ar ei chynllun newydd yn cynnwys dim byd newydd nac ychwanegol nawr i fynd i'r afael ag anghenion brys aelwydydd sy'n dlawd o ran tanwydd y gaeaf hwn, yn enwedig yng ngoleuni COVID-19. Felly, mae angen inni wybod pa gamau ychwanegol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi aelwydydd sy'n dlawd o ran tanwydd y gaeaf hwn. Mae Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru yn cyfeirio at ffigurau sy'n dangos bod tua 67,000 o aelwydydd hŷn yn byw mewn tlodi tanwydd yng Nghymru, er gwaethaf dyletswydd statudol i ddileu tlodi tanwydd. Felly, mae angen inni wybod sut y mae Llywodraeth Cymru yn ymateb i alwad y Comisiynydd ar Lywodraeth Cymru i sefydlu cronfa grant ar frys i wneud gwelliannau i amgylcheddau cartrefi pobl hŷn i gefnogi'r rhai sydd fwyaf tebygol o ddioddef tlodi tanwydd y gaeaf hwn, ac i fuddsoddi—[Anghlywadwy.]—ymgyrchoedd a chymorth i gynyddu'r nifer sy'n manteisio ar gredyd pensiwn.

Ac, yn olaf, mae angen inni wybod sut y mae Llywodraeth Cymru yn ymateb i ymchwil Cartrefi Cymunedol Cymru, a oedd wedi amcangyfrif bod y gost o ddatgarboneiddio pob un o'r 230,000 uned yn sector tai cymdeithasol Cymru yn fwy na £4.2 biliwn. Ni fydd datganiad ysgrifenedig yn cyflawni'r gwaith. Rwy'n galw ar Lywodraeth Cymru felly i ddod o hyd i'r amser i gyflwyno hyn gerbron y Siambr hon. Diolch.

15:30

Before the Trefnydd responds, I'm assuming that enough of that was heard by the Trefnydd to respond, but if I can ask you, Mark Isherwood, to have a discussion with some of our technicians, just to make sure that the quality of your sound is improved. If you want to take part in any other contribution this afternoon, I think some work needs to be done to improve the quality of your sound. But that can be done, I'm sure.

Rebecca Evans to respond.

Cyn i'r Trefnydd ymateb, rwy'n tybio bod y Trefnydd wedi clywed digon i allu ymateb, ond os gallaf ofyn i chi, Mark Isherwood, gael trafodaeth gyda rhai o'n technegwyr, dim ond i wneud yn siŵr bod ansawdd eich sain yn gwella. Os ydych eisiau cymryd rhan mewn unrhyw gyfraniad arall y prynhawn yma, rwy'n credu bod angen gwneud rhywfaint o waith i wella ansawdd eich sain. Ond mae modd gwneud hynny, rwy'n siŵr.

Rebecca Evans i ymateb.

Well, withdrawing items from the agenda for Plenary is never done lightly, and, obviously, this is something that we wanted to bring forward for colleagues to be able to discuss and question the Minister on today. But, unfortunately, we have had to change it to a written statement due to the additional coronavirus firebreak debate, which will be taking place later this afternoon. I think most people will understand that that was, under the circumstances, a reasonable thing to do. 

But I do think that Mark Isherwood has had the opportunity during the business statement to put on record the contribution that he might have sought to make later in the day, in terms of the questions and concerns he has about the draft plan to tackle fuel poverty. And I know that the Minister would welcome any further queries or contributions in writing as she continues to put in place the plan to tackle fuel poverty.

Wel, nid ar chwarae bach y caiff eitemau eu tynnu’n ôl o'r agenda ar gyfer y Cyfarfod Llawn, ac, yn amlwg, mae hyn yn rhywbeth yr oeddem ni eisiau ei gyflwyno i gydweithwyr allu ei drafod a holi'r Gweinidog amdano heddiw. Ond, yn anffodus, rydym wedi gorfod ei newid i ddatganiad ysgrifenedig oherwydd y ddadl ychwanegol ar y cyfnod atal byr, a fydd yn digwydd yn ddiweddarach y prynhawn yma. Rwy'n credu y bydd y rhan fwyaf o bobl yn deall bod hynny, o dan yr amgylchiadau, yn beth rhesymol i'w wneud.

Ond rwy'n credu bod Mark Isherwood wedi cael cyfle yn ystod y datganiad busnes i gofnodi'r cyfraniad y gallai fod wedi ceisio'i wneud yn ddiweddarach yn y dydd, o ran y cwestiynau a'r pryderon sydd ganddo am y cynllun drafft i fynd i'r afael â thlodi tanwydd. Ac fe wn y byddai'r Gweinidog yn croesawu unrhyw ymholiadau neu gyfraniadau pellach yn ysgrifenedig wrth iddi barhau i roi'r cynllun i fynd i'r afael â thlodi tanwydd ar waith.

Can I also ask, Trefnydd, for further clarification from the Welsh Government on the firebreak lockdown? And perhaps the debate later on this afternoon is an opportunity for the Minister to respond. I've been contacted by the owners of Raglan Garden Centre, who are very concerned about the closure of garden centres over the next few weeks. I know that my colleague the Member for South Wales East, Laura Anne-Jones, has also told me that the owners of Usk garden centre are very concerned about the upcoming closure. I appreciate that cafes and restaurants in garden centres probably should be closing as part of that lockdown, if that's going ahead, but garden centres are big places; there are other areas, mainly outdoor areas; there are areas for Christmas tree purchase, for food, et cetera. If social distancing can be maintained in places like this, then why are we having this total closure of garden centres at this time? As I say, perhaps the Minister can come back to this in the debate later.

A gaf i ofyn hefyd, Trefnydd, am eglurhad pellach gan Lywodraeth Cymru ynglŷn â'r cyfnod atal byr? Ac efallai fod y ddadl yn ddiweddarach y prynhawn yma yn gyfle i'r Gweinidog ymateb. Mae perchnogion Canolfan Arddio Rhaglan wedi cysylltu â mi, ac maent yn pryderu'n fawr ynghylch canolfannau garddio yn gorfod cau yn ystod yr wythnosau nesaf. Rwy'n gwybod bod fy nghyd-Aelod, yr Aelod dros Ddwyrain De Cymru, Laura Anne-Jones, hefyd wedi dweud wrthyf fod perchnogion canolfan arddio Brynbuga yn pryderu'n fawr am orfod cau'n fuan. Rwy'n sylweddoli y dylai caffis a bwytai mewn canolfannau garddio fod yn cau fel rhan o'r cyfyngiadau symud, os yw'n mynd rhagddo, ond mae canolfannau garddio yn lleoedd mawr; mae mannau eraill, mannau awyr agored yn bennaf; mae mannau ar gyfer prynu coed Nadolig, ar gyfer bwyd, ac yn y blaen. Os oes modd cynnal pellter cymdeithasol mewn lleoedd fel hyn, yna pam mae'n rhaid inni gau canolfannau garddio'n llwyr ar hyn o bryd? Fel y dywedais i, efallai y gall y Gweinidog ddod yn ôl at hyn yn y ddadl yn nes ymlaen.

Thank you, Llywydd. Yes, so as I said to Darren Millar at the start of the business statement earlier on, we do have the statement on the coronavirus firebreak just a few more items down the agenda this afternoon, and perhaps that would be the best opportunity to raise this issue further. 

Diolch, Llywydd. Felly, fel y dywedais wrth Darren Millar ar ddechrau'r datganiad busnes yn gynharach, mae gennym y datganiad ar y cyfnod atal byr, ychydig o eitemau i lawr yr agenda y prynhawn yma, ac efallai mai dyna fyddai'r cyfle gorau i godi'r mater hwn ymhellach.

Diolch i'r Trefnydd. Fe fyddwn ni nawr yn cymryd egwyl fer.

I thank the Trefnydd. We will now take a short break.

Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 15:34.

Plenary was suspended at 15:34.

15:40

Ailymgynullodd y Senedd am 15:40, gyda David Melding yn y Gadair.

The Senedd reconvened at 15:40, with David Melding in the Chair.

Order, order. The Senedd is back in session.

Trefn, trefn. Mae cyfarfod y Senedd wedi ailddechrau.

4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Y sefyllfa bresennol o ran Cysylltiadau Rhynglywodraethol
4. Statement by the First Minister: The current state of Inter-governmental Relations

Item 4 will be issued as a written statement. 

Fe gaiff eitem 4 ei chyhoeddi'n ddatganiad ysgrifenedig.

5. Datganiad gan Ddirprwy Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth: Cyllid ar gyfer Bysiau
5. Statement by the Deputy Minister for Economy and Transport: Funding for Buses

We therefore move to item 5, which is a statement by the Deputy Minister for Economy and Transport on funding for buses, and I call the Deputy Minister, Lee Waters. 

Fe symudwn ni felly at eitem 5, sef datganiad gan Ddirprwy Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth ynglŷn â chyllid ar gyfer bysiau, ac rwy'n galw ar y Dirprwy Weinidog, Lee Waters.

Thank you. I would like update Members on the arrangements for public transport during the firebreak lockdown that the First Minister announced yesterday and to answer questions on the implications for our overall approach.

From Friday, we're asking people to stay at home. Non-essential retail will be closed, people will be expected to work from home where possible, and visits to other households will be prohibited, except in limited circumstances. Unless we have an essential reason for going out, we all need to play our part in disrupting the coronavirus chains of transmission.

The Welsh Government will make sure that buses and trains continue to operate in peak hours to enable key workers to do their jobs, but outside of the main commuting times, we have asked Transport for Wales and bus operators to reduce services for the lockdown period. This is not straightforward due to de-registering routes, rostering staff and interlinking services. This was why we briefed operators last Friday that we were considering introducing measures. We did so in good faith, and I'm disappointed that was breached.

For the lockdown period, services will be similar to those in August. Passengers need to know that late cancellations and changes to timetabled services are likely, and those who must use public transport should check directly with operators before travelling.

Across the world, fewer people are using mass transport. In Wales, we have seen an unprecedented, sharp and severe drop in bus passenger numbers, causing the loss of almost all ticket revenue. Although demand had gradually returned, revenues are likely to remain low for the foreseeable future as a result of social distancing requirements limiting capacity. This clearly has significant implications for the viability of bus companies, especially as the UK Government brings the furlough scheme to a premature end.

Following the First Minister’s announcement of a short firebreak, the economic resilience fund is being enhanced. It will have £300 million available to provide financial support to businesses. Both bus and coach companies are eligible for the economic resilience fund. Indeed, many have already benefited from previous phases of the ERF. We are also working with several operators on decarbonising and modernising their fleets, and this is something I want to see more of in the future.

The Welsh Government has stepped in to help bus operators meet the challenges of coronavirus. During the first peak of the virus, we were subsidising every bus passenger to the tune of £30 per head. Had we not done so, commercial bus operators would have gone out of business and people left stranded. Our support has been vital in ensuring that key workers can get to work, schools could re-open, and people who rely on our bus networks have been able to access shops and key services.

Transport for Wales's surveys of bus users show that 78 per cent of people who travel by bus do not have access to a private car. This includes disproportionately high numbers of younger, older, disabled, ethnic minorities, women, and those on low incomes. Our support for buses is a matter of social justice.

We recently announced a package of £84.6 million of funding to help maintain and develop service levels for the rest of this financial year. This year, in total, our support for bus services will stand at £140 million. This is a significant investment at a time when public funding is under unprecedented pressure, and this is going to be difficult to maintain, so we have to have reform.

The existing ecosystem within which bus services are funded, delivered and managed is complicated by a deregulated, fragmented and commercially motivated market. Our funding is paid to around 80 bus operators through 22 local authorities via a number of funding streams and contracting mechanisms, which have grown in scale and complexity over the last 30 years. Despite the majority of their income coming from the public sector, individual operators determine routes, frequencies and fares, while customers are faced with services that often don't integrate with other modes, timetables that don't connect with other routes, and tickets that won't work with other operators. This can't go on.

In return for this funding, we want a new deal for passengers. We'd like to do this in co-operation with the operators and we are working with them to build a partnership that delivers our wider objectives—one that gives taxpayers more influence over routes and standards, and allows management and integration across transport modes, including smart ticketing, co-ordinated routing, and integrated timetabling. It needs to be a fair deal for passengers. For our investment, we want to be able to secure a multimodal network that is better able to match supply to demand. We want to be able to flex services based on passenger need and driven by data. We want this to be delivered regionally, and shaped by our decarbonisation and equality priorities.

It is the most radical intervention in the bus network since deregulation over 30 years ago. We are still living with the legacy of this misconceived privatisation project. The legislative framework that remains continues to be a barrier to achieving a joined-up transport system. As Members know, we had intended to bring forward a Bill to the Senedd to modernise it, but the impact of coronavirus means that is no longer possible. We hope the next Welsh Government is able to take that forward, and in the meantime, we are looking to maximise our other levers to achieve our objectives. Members across the Senedd are committed to ensuring social justice and tackling climate change. Buses are a key part of delivering on these goals, and I will keep Members updated on the work we are doing to give our constituents the public transport system they deserve. Diolch.

Diolch. Fe hoffwn i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am y trefniadau ar gyfer trafnidiaeth gyhoeddus yn ystod y cyfnod atal byr a gyhoeddodd y Prif Weinidog ddoe yn ogystal ag ateb cwestiynau am y goblygiadau i'n dull cyffredinol ni o weithredu.

O ddydd Gwener ymlaen, rydym yn gofyn i bobl aros gartref. Fe fydd siopau manwerthu ar gau os nad ydyn nhw'n gwerthu nwyddau hanfodol, fe fydd disgwyl i bobl weithio o gartref lle bo hynny'n bosibl, ac fe fydd ymweliadau ag aelwydydd eraill yn cael eu gwahardd, ac eithrio mewn amgylchiadau prin. Oni bai fod gennym reswm hanfodol dros fynd allan, fe fydd angen i bob un ohonom chwarae ein rhan i dorri'r cadwyni sy'n trosglwyddo coronafeirws.

Bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod bysiau a threnau'n parhau i redeg yn ystod oriau brig i alluogi gweithwyr allweddol fynd i'w gwaith, ond y tu allan i'r prif amseroedd cymudo, rydym wedi gofyn i Drafnidiaeth Cymru a gweithredwyr bysiau leihau gwasanaethau yn ystod y cyfnod o gyfyngiadau symud. Nid yw hyn yn syml oherwydd mae angen dadgofrestru llwybrau, trefnu staffio a rhyng-gysylltu gwasanaethau. Dyna pam y briffiwyd y gweithredwyr ddydd Gwener diwethaf ein bod ni'n ystyried cyflwyno mesurau. Fe wnaethom hynny'n hollol ddidwyll, ac rwy'n siomedig i hynny gael ei dorri.

Yn ystod y cyfnod o gyfyngiadau symud, bydd y gwasanaethau yn debyg i rai mis Awst. Mae angen i deithwyr wybod y bydd canslo hwyr a newidiadau i wasanaethau a amserlennwyd yn debygol, ac fe ddylai'r rhai sy'n gorfod defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus wneud ymholiadau gyda'r gweithredwyr yn uniongyrchol cyn teithio.

Ledled y byd, mae llai o bobl yn defnyddio trafnidiaeth dorfol. Yng Nghymru, rydym wedi gweld gostyngiad sydyn a difrifol na welwyd ei fath erioed o'r blaen o ran nifer y teithwyr ar fysiau, gan achosi colli bron pob refeniw o docynnau. Er bod y galw wedi dychwelyd yn raddol, bydd refeniw'n debygol o barhau i fod yn isel yn y dyfodol rhagweladwy o ganlyniad i ofynion cadw pellter cymdeithasol sy'n cyfyngu ar niferoedd y bobl sy'n gallu teithio. Mae'n amlwg y bydd hynny'n golygu goblygiadau sylweddol i hyfywedd cwmnïau bysiau, yn enwedig gan fod Llywodraeth y DU yn dod â'r cynllun ffyrlo i ben cyn ei amser.

Yn dilyn cyhoeddiad y Prif Weinidog am gyfnod atal byr, mae'r gronfa cadernid economaidd yn cael ei hatgyfnerthu. Fe fydd £300 miliwn ar gael i roi cymorth ariannol i fusnesau. Mae cwmnïau bysiau a cherbydau yn gymwys am y gronfa cadernid economaidd. Yn wir, mae llawer wedi elwa eisoes ar gamau blaenorol y gronfa. Rydym yn gweithio hefyd gyda nifer o weithredwyr ar ddatgarboneiddio a moderneiddio eu fflydoedd, ac rwy'n awyddus i weld mwy o bethau fel hyn yn y dyfodol.

Mae Llywodraeth Cymru wedi dod i'r adwy i helpu gweithredwyr bysiau i ymateb i heriau coronafeirws. Yn ystod y don gyntaf o'r feirws, roeddem yn sybsideiddio pob teithiwr ar fws ar gyfradd o £30 y pen. Pe na fyddem wedi gwneud hynny, fe fyddai cwmnïau bysiau masnachol wedi mynd i'r wal a phobl wedi'u gadael heb unrhyw fodd o deithio. Mae ein cefnogaeth ni wedi bod yn hanfodol i sicrhau y gall gweithwyr allweddol deithio i'w gwaith, y gallai ysgolion ailagor, a bod pobl sy'n dibynnu ar ein rhwydweithiau bysiau wedi gallu mynd i siopa a chael gafael ar wasanaethau allweddol.

Mae arolygon Trafnidiaeth Cymru yn dangos nad oes gan 78 y cant o bobl sy'n teithio ar y bysiau ddefnydd o gar preifat. Mae hyn yn cynnwys niferoedd anghymesur o uchel o blith pobl iau, pobl hŷn, pobl anabl, lleiafrifoedd ethnig, menywod, a'r rhai sydd ar incwm isel. Mae ein cefnogaeth ni i fysiau yn fater o gyfiawnder cymdeithasol.

Cyhoeddwyd pecyn cyllid o £84.6 miliwn yn ddiweddar i helpu i gynnal a datblygu lefelau gwasanaethau am weddill y flwyddyn ariannol hon. Eleni, fe fydd ein cymorth i wasanaethau bysiau yn gyfanswm o £140 miliwn. Mae hwn yn fuddsoddiad sylweddol mewn adeg pan fo arian cyhoeddus dan bwysau na welwyd ei debyg o'r blaen. Fe fydd yn anodd cynnal hyn, ac felly mae'n rhaid inni ddiwygio'r drefn.

Mae'r ecosystem bresennol lle mae gwasanaethau bysiau yn cael eu hariannu, eu darparu, a'u rheoli yn cael ei chymhlethu gan farchnad sydd wedi cael ei dadreoleiddio a'i darnio, a chymhelliant masnachol sydd iddi hi. Mae ein cyllid ni yn cael ei dalu i tua 80 o gwmnïau bysiau mewn 22 o awdurdodau lleol drwy nifer o ffrydiau ariannu a mecanweithiau contractio, sydd wedi cynyddu o ran eu maint a'u cymhlethdod dros y 30 mlynedd diwethaf. Er bod y rhan fwyaf o'u hincwm nhw'n tarddu o'r sector cyhoeddus, gweithredwyr unigol sy'n pennu'r llwybrau, amlder teithiau a thocynnau, ac mae'r cwsmeriaid yn ymgodymu'n aml â gwasanaethau nad ydynt yn integreiddio â dulliau eraill, amserlenni nad ydynt yn cysylltu â llwybrau eraill, a thocynnau nad ydynt yn gweithio gyda chwmnïau eraill. Ni all pethau barhau fel hyn.

Yn gyfnewid am y cyllid hwn, rydym yn awyddus i daro bargen newydd i deithwyr. Fe hoffem wneud hynny mewn cydweithrediad â'r cwmnïau ac rydym yn gweithio gyda nhw i adeiladu partneriaeth sy'n cyflawni ein hamcanion ehangach ni—un sy'n rhoi mwy o ddylanwad i drethdalwyr dros lwybrau a safonau, ac sy'n caniatáu rheoli ac integreiddio gyda moddau amrywiol o drafnidiaeth, gan gynnwys tocynnau clyfar, llwybrau cydgysylltiedig, ac amserlennu integredig. Mae angen iddi fod yn fargen sy'n deg i deithwyr. Am ein buddsoddiad ni, rydym eisiau gallu sicrhau rhwydwaith amlddull sy'n cyflawni gwell cysondeb rhwng y cyflenwad â'r galw. Rydym eisiau sicrhau gwasanaethau hyblyg sy'n seiliedig ar angen y teithwyr ac wedi'u hysgogi gan ddata. Rydym eisiau i hyn gael ei gyflawni'n rhanbarthol, a'i lywio gan ein blaenoriaethau datgarboneiddio a chydraddoldeb.

Dyma'r ymyriad mwyaf radical yn y rhwydwaith bysiau ers y dadreoleiddio dros 30 mlynedd yn ôl. Rydym yn dal i fyw gyda gwaddol y prosiect preifateiddio cyfeiliornus hwn. Mae'r fframwaith deddfwriaethol sy'n aros yn parhau i fod yn rhwystr i sicrhau system drafnidiaeth gydgysylltiedig. Fel y mae'r Aelodau yn gwybod, roeddem wedi bwriadu cyflwyno Bil i'r Senedd i foderneiddio hyn, ond mae effaith coronafeirws yn golygu nad yw hynny'n bosibl mwyach. Rydym yn gobeithio y gall Llywodraeth nesaf Cymru ddatblygu hynny, ac yn y cyfamser, rydym yn ceisio manteisio i'r eithaf ar ein dulliau eraill ni o gyflawni ein hamcanion. Mae'r Aelodau ar draws y Senedd wedi ymrwymo i sicrhau cyfiawnder cymdeithasol a mynd i'r afael â newid hinsawdd. Mae bysiau'n rhan allweddol o gyflawni'r nodau hyn, ac fe fyddaf i'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am y gwaith a wnawn i roi system drafnidiaeth gyhoeddus deilwng i'n hetholwyr ni. Diolch.

15:45

Can I thank the Deputy Minister for his statement this afternoon and also for his advance copy of the statement as well, which I'm grateful for? Deputy Minister, I have to say, I am disappointed by the statement this afternoon, only because I was expecting more detail this afternoon. There isn't much concrete detail in what you've outlined this afternoon. This is an area where you've been talking about this since the summer. It just seems that the statement this afternoon—it's talking about aspirations, and you've reiterated what they are and they're all well and good, but it doesn't really have any particular flesh on the bones of what we would expect this afternoon. So, can I ask when you do expect the kind of detail that we would expect to be announced on a statement like this to come forward, so that can be scrutinised appropriately? The kind of detail that I would have liked to have seen this afternoon—and I will ask you about it now—is in terms of when we'll find out what the new approach you will take is, how it will be administrated, and details on the structures and approaches to planning and funding bus services.

You talked about funding this afternoon, Deputy Minister, and you talked about funding available through the economic resilience fund, but can you detail any specific funding that's going to the bus industry specifically in regard to the national Wales two-week lockdown? And also, at what level will payments to operators be maintained for school contracts in particular? Also, perhaps if I could add to this another aspiration that I know you have talked about previously, in terms of 30 per cent homeworking. I wonder if you could, Deputy Minister, this afternoon, talk about the consequences of that aspiration on the bus industry in terms of how that is influencing the development and the new approach to planning and funding bus services. And also how those new arrangements in terms of 30 per cent working from home aspirations—how the bus service industry will be supported, either through a potential loss or a change in demand, whichever you think is relevant. And finally, Deputy Minister, if I could ask how the crisis affected the decarbonisation of bus services, and the target of all buses to be zero emissions by 2028. Do operators have funds available to invest in new buses? How is the Welsh Government's approach to funding buses and decarbonising transport considering that in particular? 

A gaf i ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ei ddatganiad y prynhawn yma ac am y copi o'r datganiad a gefais i ganddo ymlaen llaw hefyd, yr wyf i'n ddiolchgar amdano? Dirprwy Weinidog, mae'n rhaid imi ddweud, rwyf i wedi fy siomi gan y datganiad y prynhawn yma, a hynny'n unig am fy mod i'n disgwyl cael mwy o fanylion. Nid oes llawer o fanylion pendant yn yr hyn yr amlinellwyd gennych y prynhawn yma. Maes yw hwn yr ydych chi wedi bod yn siarad amdano ers yr haf. Mae'n ymddangos bod y datganiad y prynhawn yma—mae'n sôn am ddyheadau, ac rydych wedi ailadrodd beth ydyn nhw a da o beth yw hynny, ond nid oes unrhyw gnawd pendant ar esgyrn yr hyn y byddem ni'n ei ddisgwyl y prynhawn yma. Felly, a gaf i ofyn pryd rydych chi'n disgwyl cyhoeddi'r math o fanylion y byddem ni'n eu disgwyl mewn datganiad fel hwn, fel y gellir craffu'n briodol ar hynny? Y math o fanylion yr hoffwn i fod wedi eu gweld y prynhawn yma—ac rwyf am eich holi am hynny nawr—yw pryd y cawn ni wybod beth yw'r dull newydd y byddwch chi'n ei ddefnyddio, sut y caiff ei weinyddu, a manylion am y strwythurau a'r dulliau o gynllunio ac ariannu gwasanaethau bysiau.

Roeddech chi'n sôn am gyllid y prynhawn yma, Dirprwy Weinidog, ac yn sôn am y cyllid sydd ar gael drwy'r gronfa cadernid economaidd, ond a wnewch chi fanylu ar unrhyw gyllid penodol sy'n mynd i'r diwydiant bysiau yn benodol yn ystod y cyfnod o gyfyngiadau symud cenedlaethol am bythefnos yng Nghymru? Ac yn ogystal â hynny, ar ba lefel y bydd taliadau i weithredwyr yn cael eu cynnal ar gyfer contractau ysgol yn arbennig? Hefyd, efallai y gallaf ychwanegu at hyn y dyhead arall hwn y gwn i eich bod chi wedi sôn amdano o'r blaen, o ran 30 y cant o bobl yn gweithio o gartref. Tybed a wnewch chi sôn, Dirprwy Weinidog, y prynhawn yma, am ganlyniadau'r dyhead hwnnw ar y diwydiant bysiau o ran sut y bydd hynny'n dylanwadu ar ddatblygiad a'r dull newydd o gynllunio ac ariannu gwasanaethau bysiau. A sut fydd y trefniadau newydd hynny yn sgil y dyhead o 30 y cant yn gweithio o gartref—sut y caiff y diwydiant gwasanaethau bysiau ei gefnogi, naill ai drwy golled ddichonol neu newid yn y galw, pa un bynnag sy'n berthnasol, yn eich barn chi. Ac yn olaf, Dirprwy Weinidog, a gaf i ofyn sut yr effeithiodd yr argyfwng ar ddatgarboneiddio gwasanaethau bysiau, a'r targed o bob bws i fod heb unrhyw allyriadau erbyn 2028. A oes arian ar gael gan y cwmnïau i fuddsoddi mewn bysiau newydd? Sut mae dull Llywodraeth Cymru o ariannu bysiau a datgarboneiddio trafnidiaeth yn ystyried y maes hwnnw'n benodol? 

15:50