Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

12/06/2019

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

1. Cwestiynau i Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni'r prynhawn yma yw'r cwestiynau i Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Alun Davies.

Cysylltiadau Trafnidiaeth ym Mlaenau Gwent

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gysylltiadau trafnidiaeth â gwasanaethau allweddol ym Mlaenau Gwent? OAQ54016

Gwnaf, wrth gwrs. Mae cysylltiadau trafnidiaeth yn hanfodol i'n heconomi, ac rydym wedi ymrwymo i sicrhau system drafnidiaeth fodern ac integredig gyda gwell cysylltiadau â gwasanaethau allweddol ledled Cymru, gan gynnwys Blaenau Gwent wrth gwrs.

Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am yr ateb hwnnw. Bydd y Gweinidog yn ymwybodol o'r buddsoddiad mwy nag erioed a welwn yn y gwasanaeth iechyd ar gyfer Blaenau Gwent, a de-ddwyrain Cymru i gyd. Fe fydd yn ymwybodol o'r buddsoddiad o £350 miliwn yn Ysbyty Prifysgol Grange, sy’n ysbyty newydd ac sy'n gwasanaethu Blaenau Gwent a rhannau eraill o dde-ddwyrain Cymru. Fe fydd yn gwybod hefyd, wrth i ni ddarparu'r gwasanaethau o'r radd flaenaf, fod angen i ni sicrhau bod gan bobl wasanaethau trafnidiaeth cadarn a dibynadwy, i'w galluogi i gael mynediad at yr ysbyty newydd a'r gwasanaethau y mae'n eu darparu. A all roi sicrwydd i mi a phobl Blaenau Gwent y prynhawn yma fod Llywodraeth Cymru yn gweithio’n gyfunol—ef ei hun fel Gweinidog trafnidiaeth yn gweithio gyda'r Gweinidog iechyd ac eraill—i sicrhau, pan fydd yr ysbyty newydd hwn yn agor, y gallwn ddefnyddio’r gwasanaethau hynny, y bydd y cysylltiadau trafnidiaeth yn weithredol, ac y gallwn fwynhau manteision gofal iechyd o'r radd flaenaf, wedi’u darparu ar ein cyfer gan y Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru?

Mae Alun Davies yn gwneud pwynt hynod o bwysig—fod seilwaith cymdeithasol a seilwaith trafnidiaeth, a'r gwasanaethau a ddarperir gan y GIG, addysg, a gwasanaethau a ddarperir drwy ddarparwyr trafnidiaeth, wedi’u hintegreiddio a'u cynllunio gyda'i gilydd. Ac rwy'n ymwybodol o'r pryder y mae'r Aelod lleol wedi'i amlinellu y prynhawn yma. Rwyf eisoes yn trafod gyda'r Gweinidog iechyd ynghylch cysylltiadau trafnidiaeth gyhoeddus ag ysbyty Grange. A buaswn hefyd yn annog yr awdurdod lleol i sicrhau ei fod yn defnyddio'r grant cynnal gwasanaethau bysiau, yn ogystal â'i grant cynnal refeniw ei hun, yn ddoeth er mwyn cynorthwyo pobl i ddod i apwyntiadau nad ydynt yn rhai brys. Rwyf hefyd yn falch o allu dweud y byddwn yn profi mathau arloesol o wasanaethau bws ymatebol integredig yn y Cymoedd, a bydd y treial yn canolbwyntio'n fawr ar gludiant cleifion mewn achosion nad ydynt yn rhai brys.

Weinidog, clywais eich ateb i gwestiwn Alun Davies yn awr, ac mae'n galonogol iawn. Un o'r pryderon mwyaf a fynegwyd gan y bobl sy'n byw yng nghymunedau’r Cymoedd yn fy rhanbarth yw darpariaeth neu amlder gwasanaethau bws yn eu hardaloedd. Gall gwasanaethau cludiant cymunedol hyblyg a hygyrch chwarae rhan bwysig yn helpu pobl i gyrraedd gwasanaethau allweddol, yn enwedig pan na fydd trafnidiaeth gyhoeddus yn diwallu eu hanghenion. Weinidog, pa gynllun sydd gan Lywodraeth Cymru i gynyddu cymorth trafnidiaeth ar gyfer gwasanaethau cludiant cymunedol, drwy'r grant cynnal gwasanaethau bysiau i awdurdodau lleol? Diolch.

Wel, mae Mohammad Asghar yn nodi pwynt hynod o bwysig am werth cludiant cymunedol, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig. Ac rydym yn glir iawn gydag awdurdodau lleol, pan fyddwn yn dosbarthu'r grant cynnal gwasanaethau bysiau, y dylid cadw a defnyddio rhywfaint o'r grant i gefnogi cludiant cymunedol. Bydd Mohammad Asghar hefyd yn ymwybodol o'r pecyn o ddiwygiadau y buom yn ymgynghori arnynt, a'r argymhellion ar gyfer deddfwriaeth, ac ochr yn ochr â hyn, yr amrywiol dreialon a fydd yn dechrau ledled Cymru i edrych ar drafnidiaeth ar alw. Ac yn fy marn i, gallai'r drafnidiaeth ar alw honno, yn gweithio ar y cyd â gwasanaethau cludiant cymunedol, gynnig atebion ledled Cymru nad ydynt wedi cael eu defnyddio hyd yma. Ond bydd angen y diwygiadau radical a amlinellwyd yn y Papur Gwyn.

Weinidog y Cabinet, onid yw'n wir na all rhywun siarad am gysylltiadau trafnidiaeth â Blaenau Gwent heb drafod cyswllt rheilffordd Glynebwy i Gasnewydd? Gwn fod yr Aelod dros Flaenau Gwent wedi diystyru hyn fel rhywbeth nad yw’n bwysig i'w etholwyr, ond rwy'n ei weld fel rhan hanfodol o gysylltedd cyffredinol y rhanbarth. A allai Gweinidog y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni felly ar unrhyw gynnydd sy'n cael ei wneud mewn perthynas â’r cyswllt hwn? Wedi'r cyfan, mae pobl Blaenau Gwent a'r ardal gyfagos wedi bod yn aros bron i 10 mlynedd i weld hyn yn cael ei roi ar waith.

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am y cwestiwn, a dweud fy mod yn ymwybodol iawn o'r tensiwn sy'n bodoli mewn gwahanol gymunedau ynghylch cysylltiadau rheilffordd ar reilffordd Glynebwy? A dyna pam ein bod wedi ymrwymo i fwrw ymlaen â chynlluniau i gyflwyno pedwar trên yr awr cyn gynted ag y gallwn ar reilffordd Glynebwy. Ac mae'n rhywbeth y bûm yn gweithio'n agos iawn gyda'r Aelod lleol, Alun Davies, arno ers peth amser. Ond gallaf ddweud wrth yr Aelod heddiw ein bod wedi ymrwymo i gyflwyno gwasanaeth bob awr rhwng tref Glynebwy a Chasnewydd o 2021 ymlaen. Rwyf hefyd yn falch o ddweud y bydd trenau newydd sbon yn cael eu cyflwyno ar gyfer y gwasanaethau drwy Flaenau Gwent yn ystod 2022, a bydd hyn, yn amlwg, yn cynyddu capasiti a threnau ar lefel y platfform. Lywydd, bydd y trenau newydd sbon hyn yn darparu lle i lawer mwy o deithwyr, gyda chyfanswm capasiti o 425, o gymharu â 292 heddiw.

13:35
Gwasanaethau Trenau yng Ngorllewin Cymru

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella gwasanaethau trenau yng ngorllewin Cymru? OAQ53980

Gwnaf, wrth gwrs. Yn ogystal ag ymrwymiadau a wnaethpwyd drwy'r fasnachfraint reilffyrdd newydd a datblygiad cyfnewidfeydd trafnidiaeth integredig, rydym yn gweithio gydag Ysgrifennydd Gwladol Cymru i wthio am wasanaethau ychwanegol i orllewin Cymru a buddsoddiad gan Lywodraeth y DU yn y seilwaith rheilffyrdd a fydd yn ei dro yn arwain at gapasiti ychwanegol, amseroedd teithio cyflymach, a gorsafoedd newydd wrth gwrs.

Weinidog, rwyf wedi codi mater gorsaf drenau Aberdaugleddau yn fy etholaeth ar sawl achlysur gyda Llywodraethau Cymru olynol dros y blynyddoedd. Nawr, mae'r orsaf drenau hon yn cael ei defnyddio gan nifer cynyddol o ymwelwyr llongau mordeithio a thwristiaid bob blwyddyn, ac er bod gwelliannau wedi cael eu haddo yn ystod y blynyddoedd diwethaf, mae'n dirywio ar hyn o bryd ac mewn cyflwr gwael iawn. O ystyried ei phwysigrwydd strategol i sir Benfro, ac i orllewin Cymru yn wir, pa gynlluniau sydd gan y Llywodraeth i helpu i wella gorsaf drenau Aberdaugleddau yn y dyfodol?

Mae Paul Davies yn gwneud pwynt gwerthfawr fod gorsafoedd trên yn aml yn borth i lawer o gymunedau, yn enwedig cyrchfannau twristiaid, ac felly bod yn rhaid iddynt fod yn atyniadol o ran eu golwg a chynnwys gwasanaethau modern. Wrth gwrs, cyfrifoldeb Llywodraeth y DU yw buddsoddi yn y seilwaith rheilffyrdd, ond o ganlyniad i'r trafodaethau a gynhaliwyd yn ystod yr ymarfer caffael ar gyfer masnachfraint newydd Cymru a'r gororau, llwyddasom i gytuno ar fuddsoddiad o £200 miliwn mewn gorsafoedd ar draws y rhwydwaith. Mae'r £200 miliwn hwnnw dros y 15 mlynedd nesaf yn cymharu'n ffafriol iawn â'r cyfanswm o £600,000 a wariwyd gan ddeiliad blaenorol y fasnachfraint dros y 15 mlynedd diwethaf, a bydd y £200 miliwn yn gwneud llawer i ailgyflwyno cyfleoedd busnes mewn llawer o orsafoedd sydd ag ystafelloedd na chânt eu defnyddio. Bydd yn gwella'r economi ymwelwyr drwy sicrhau bod gorsafoedd trenau yn llefydd mwy atyniadol, mwy dymunol i fuddsoddi ynddynt, ac rydym hefyd yn chwilio am gyfleoedd lle bynnag y bo modd ochr yn ochr â Croeso Cymru, i ddefnyddio gorsafoedd trenau i hyrwyddo economïau gwledig ac economi ymwelwyr Cymru, a gallaf sicrhau'r Aelod y bydd y gorsafoedd yn ei ardal yn elwa o fuddsoddiad, ac y bydd gorsaf Aberdaugleddau, wrth gwrs, yn cael budd o'r £200 miliwn a fuddsoddir yn y gorsafoedd.

Weinidog, y mis diwethaf gofynnais i chi ynglŷn ag amlder y gwasanaethau sy'n stopio mewn arosfannau ar gais megis gorsaf Cydweli. Tybed a ydych wedi cael cyfle eto i drafod rhai o'r cwestiynau hynny gyda'r darparwr. Lle mae arosfannau ar gais ar gael, mae yna gwestiwn hefyd ynglŷn â pha mor hawdd yw hi i deithwyr wneud y cais a pha mor ymwybodol yw teithwyr o sut i wneud hynny. Felly, a gaf fi bwyso arnoch eto i gael trafodaethau pellach gyda Trafnidiaeth Cymru? Rwy'n siŵr fod eu bwriadau'n dda, ond ni lwyddwn i berswadio pobl i ddefnyddio'r gwasanaethau trafnidiaeth gyhoeddus hynny oni bai ein bod yn ei gwneud mor hawdd â phosibl iddynt wneud hynny, ac mae'r sylwadau a gaf gan etholwyr sy'n byw ger y rheilffordd honno, yn enwedig lle mae gennych y broblem gyda'r arosfan ar gais, yn dangos nad yw hi bob amser yn hawdd, nad yw'r gard yn dod drwodd yn ddigon cyflym bob amser i allu gwneud y cais, neu efallai nad ydych yn gwybod mai dyna sut y gallwch wneud y cais. Felly, a oes rhywbeth pellach y gallwn ei wneud gyda Trafnidiaeth Cymru i wneud hynny'n haws?

Hoffwn ddiolch i Helen Mary Jones am y cwestiwn, a buaswn yn cytuno â hi y dylem weithio'n agos iawn gyda Trafnidiaeth Cymru i sicrhau bod pob teithiwr yn gwybod sut i wneud cais i stopio mewn arosfannau ar gais. Yn ogystal, byddwn yn cysylltu â phartneriaethau rheilffordd cymunedol—rydym yn buddsoddi mwy o arian yn y partneriaethau hynny dros gyfnod y fasnachfraint reilffyrdd hon—a byddwn hefyd yn gweithio gyda grwpiau mabwysiadu gorsafoedd i sicrhau bod pob awdurdod a grŵp teithwyr perthnasol yn ymwybodol o sut i fynd ati i sicrhau y gallant stopio mewn gorsafoedd ar gais.

Weinidog, fe addawodd y Torïaid ddarparu trydaneiddio i Abertawe, rhywbeth a fyddai'n sicr wedi gwella gwasanaethau ymhellach i'r gorllewin nag Abertawe. Nawr, gŵyr pawb ohonom eu bod wedi torri'r addewid hwnnw ac o'r herwydd, ni fydd gwasanaethau i'r gorllewin o Gaerdydd yn cael cymorth gan Lywodraeth y DU ar gyfer unrhyw waith seilwaith na moderneiddio. Nawr, mae hynny'n rhoi'r argraff ehangach nad yw unrhyw beth i'r gorllewin o Gaerdydd yn agored i fusnes chwaith ac nad oes diddordeb mewn buddsoddwyr gan Lywodraeth y DU. Pan etholir y Prif Weinidog newydd, pwy bynnag y bo, a wnewch chi ymrwymo felly i geisio'u cael i wneud tro pedol arall a chadw eu hymrwymiad mewn gwirionedd er mwyn inni allu gweld trydaneiddio i Abertawe, sydd wedyn yn gwella'r cysylltiadau â'r gorllewin, ond hefyd efallai y gallem ofyn iddynt sicrhau eu bod yn gwrando ar alwadau Llafur Cymru fod Cymru'n agored i fusnes i bob buddsoddwr?

13:40

Diolch i David Rees am ei gwestiwn ac rwy'n cytuno â'i bwyntiau. Yn amlwg, mae Cymru wedi cael cam ers cryn amser bellach a byddaf yn parhau i bwyso am gyllid teg gan Lywodraeth y DU, a hoffwn ofyn am gefnogaeth pob Aelod Cynulliad yn hyn o beth.

Nid wyf yn credu bod angen aros nes y gwelwn Brif Weinidog newydd i fynnu ein bod yn cael cyfrifoldebau a chyllid ar gyfer y seilwaith rheilffyrdd wedi'i ddatganoli, oherwydd mae Keith Williams yn cynnal adolygiad gwraidd a brig o reilffyrdd Prydain ar hyn o bryd ac mae hwnnw'n rhoi cyfle i ddiwygio'r system reilffyrdd a gwasanaethau ledled y DU a chreu'r rhwydwaith trafnidiaeth gyhoeddus cwbl integredig sydd ei angen ar Gymru. Rydym yn disgwyl y bydd adolygiad Williams yn gosod llwybr clir iawn ar gyfer datganoli pellach i Gymru, ac fel y dywedais, buaswn yn ddiolchgar iawn am gefnogaeth Aelodau'r Cynulliad wrth alw am hynny.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Bethan Sayed.

Diolch yn fawr iawn. O ystyried bod Cymru ar hyn o bryd yn wynebu cyfnod economaidd a allai fod yn gythryblus, fel y trafodasom ddoe ddiwethaf, gyda'r posibilrwydd y bydd Ford yn cau, credwn yn y fan hon y dylem wneud cymaint ag y gallwn i arallgyfeirio economi Cymru—er enghraifft, datblygu seilwaith er mwyn i ni fel gwlad allu cynnig y gallu i'n busnesau fanteisio ar farchnadoedd byd-eang sy'n dod i'r amlwg. A all y Gweinidog amlinellu'r hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i arallgyfeirio economi Cymru o dan ei arweinyddiaeth?

Gallaf, wrth gwrs. Mae hwn yn fater eithriadol o bwysig i'w ystyried wrth i ni nesáu at ddyddiad gadael yr UE. Mae'n gwbl hanfodol ein bod yn ystyried a oes angen inni ddwysáu'r camau sydd wedi'u cynnwys yng nghynllun gweithredu economaidd Llywodraeth Cymru, yn benodol mewn perthynas â datgarboneiddio a diogelu busnesau ar gyfer y dyfodol. Mewn sawl ffordd, mae gan Gymru economi amrywiol o gymharu â'r DU, lle mae gweithgynhyrchu ar lefel isel iawn yn wir a lle mae dibyniaeth fawr iawn ar y sector gwasanaethau, yn enwedig mewn rhai rhannau daearyddol o'r DU. O gofio'r buddsoddiad a wnaethom dros flynyddoedd lawer ers datganoli, mae'r economi mewn sefyllfa gref yn fy marn i.

Byddwn yn parhau i sicrhau ein bod yn tyfu cwmnïau bach a microfusnesau er mwyn inni annog twf cwmnïau canolig eu maint, a lle bynnag y bo'n bosibl, ein bod yn annog busnesau i groesawu technoleg fodern a ffyrdd modern o weithio. Ond cafodd ein gweithredoedd yn y cynllun gweithredu economaidd eu cynllunio'n benodol i ymdrin â heriau'r diwydiant awtomeiddio 4.0 a Brexit. Maent yno; rydym yn ymdrin â hwy. Rydym yn cyflawni'r camau hynny ac o'r herwydd, erbyn hyn mae gennym gyfradd ddiweithdra sydd ar lefel is nag erioed, neu o gwmpas hynny.

Diolch yn fawr am yr ateb hwnnw, ac rwy'n cydnabod y gwaith ar ddatgarboneiddio, ond roeddwn am ganolbwyntio ar faterion digidol, a chredaf efallai nad yw Cymru'n barod ar gyfer y chwyldro diwydiannol nesaf. Arweiniasom y chwyldro diwydiannol diwethaf, ond rydym yn dal i fod ar ei hôl hi yn hyn o beth. I roi enghraifft i chi, mae rhannau helaeth o'r gymdeithas sy'n ei chael hi'n anodd cael signal 3G hyd yn oed, heb sôn am signal mewn unrhyw siâp neu ffurf arall. Ac wrth gwrs, ceir llawer o ardaloedd gwledig, ond mae technoleg amaethyddol yn cael ei rhwystro'n llwyr yn sgil y ffaith nad oes ganddynt y signal sylfaenol hwnnw.

Felly, mae gennym lawer o'r seilwaith hwn yng Nghymru eisoes. Mae'r pecynnau buddsoddi'n bodoli drwy'r bargeinion dinesig, a chronfa ffeibr gwledig £200 miliwn Llywodraeth y DU. Felly, credwn y gall Trafnidiaeth Cymru, credwch neu beidio, fod yn gyfrwng i greu seilwaith technoleg ffeibr 5G a thechnoleg ofod sy'n rhyngwladol a chydgysylltiedig ar gyfer Cymru, ac y gallai cost seilwaith digidol cenedlaethol fod oddeutu £110 miliwn, gyda'r posibilrwydd y bydd hanner y cyllid hwn yn dod o dan gronfa ffeibr gwledig Llywodraeth y DU.

Felly, nid ymwneud yn unig â'r seilwaith digidol y mae hyn; mae'n ymwneud â lleoli Cymru ar flaen y gad mewn diwydiannau newydd. Felly, pa gamau rydych yn eu cymryd mewn perthynas â seilwaith digidol i hwyluso datblygiad diwydiannau newydd sydd ar hyn o bryd yn llusgo ar ei hôl hi a hynny'n unig am nad yw'r seilwaith hwnnw'n bodoli?

Pan oeddem yn datblygu'r cynllun gweithredu economaidd, edrychasom ar y ffordd orau o hybu arloesedd ledled Cymru er mwyn hybu cyfraddau cynhyrchiant. Ac mewn gwledydd o faint tebyg gydag economi debyg i Gymru, gwelsom mai tryledu arloesedd yn hytrach na datblygu arloesedd newydd sy'n mynd i alluogi economi i symud ymlaen. Felly, rydym wedi cynllunio'n benodol y galwadau i weithredu ar yr angen i fusnesau groesawu digideiddio. A thrwy brism y galwadau i weithredu y mae busnesau bellach yn hawlio cyllid. Yn ogystal â hyn wrth gwrs, mae yna ymdrech ddatblygu digidol sy'n cael ei harwain gan fy nirprwy, Lee Waters, ac rwy'n credu bod yr Aelod yn gwneud pwynt gwerthfawr iawn am rôl bosibl Trafnidiaeth Cymru hefyd. Rydym eisoes wedi gofyn i Trafnidiaeth Cymru ystyried sut y gall annog y farchnad, y sector preifat, i leoli pwyntiau gwefru trydan ledled Cymru, gan ddefnyddio ased cyhoeddus gorsafoedd rheilffordd. Ac rwy'n credu, wrth symud ymlaen, wrth i ni drosglwyddo mwy o swyddogaethau i Trafnidiaeth Cymru, y gallwn edrych arnynt yn gweithio mewn mannau mwy arloesol byth.

Er hynny, rwy'n meddwl y dylwn nodi hefyd, o ran seilwaith digidol a'r defnydd ohono, fod rhaglen ddigidol bwysig yn ymyrraeth flaenoriaethol i fargen twf gogledd Cymru—gwn fod yr Aelod wedi sôn am fargeinion twf a bargeinion dinesig fel cyfrwng at y diben hwn—a chredaf y dylid croesawu hynny.

13:45

Ie, diolch, ac rydym yn croesawu hynny. Rwy'n credu bod y camau nesaf yn mynd i fod yn hanfodol, ac nid oes amheuaeth am hynny. I ni yng Nghymru, a'i phartneriaid, credaf y gallwn ddarparu cyfleoedd sectoraidd mewn iechyd, cerbydau awtonomaidd, fel y crybwylloch chi, gyda cherbydau trydan, ond nid yn unig hynny ond hydrogen, fel y soniwyd ddoe, data mawr, deallusrwydd artiffisial, gweithgynhyrchu ac awyrofod. Rwy'n credu eu bod i gyd yn rhan o'r rheswm pam fod angen gwella'r tirlun digidol.

Yn ôl ymchwil Llywodraeth y DU, amcangyfrifir y bydd effaith 5G yn £198 biliwn y flwyddyn erbyn 2030, gydag effaith cynnyrch domestig gros 10 mlynedd o £173 biliwn rhwng 2020 a 2030. Felly, rhaid inni gael uchelgais i gymryd cyfran o hwnnw, ac awgrymwyd bod Cymru'n anelu at gyfran o 10 y cant o hyn, a fyddai'n golygu cynnydd o £17.3 biliwn yn y cynnyrch domestig gros rhwng 2020 a 2030. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo i weithio ar sail drawsbleidiol i gyfuno adnoddau er mwyn inni allu cyflwyno syniadau newydd ym mhob un o'r meysydd a grybwyllais yn gynharach yn fy nghwestiwn, fel y gallwn gyflawni'r amcanion hyn ar gyfer Cymru gyda'n gilydd? Oherwydd credaf mai'r hyn sy'n bwysig yw ein bod yn neidio ar y cyfle i ehangu cyfoeth ein gwlad gyda'r sgiliau sydd ganddynt, ond gan roi'r seilwaith yn ei le i ganiatáu iddynt wneud hynny.

Hoffwn groesawu cynnig Bethan Jenkins a dweud, ydy, mae hynny'n rhywbeth yr hoffwn fwrw ymlaen ag ef. Yn sicr, nid oes gennym fonopoli ar syniadau da, ac rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn cydnabod bod gan Aelodau ar draws y Siambr hon syniadau arloesol, egni a phenderfyniad i ddylanwadu ar bolisi'r Llywodraeth er gwell. Felly, hoffwn fwrw ymlaen â'r cynnig hwnnw. Ac fel y mae'r Aelod wedi nodi, hoffwn ddweud bod y sector digidol yn bwysicach na phob un o'r sectorau traddodiadol hynny; mae'n rhan annatod o'r holl sectorau traddodiadol roeddem yn rhoi blaenoriaeth iddynt nes inni ddatblygu'r cynllun gweithredu digidol, a chymerasom y sector digidol a'i wneud yn alluogwr allweddol sy'n croesi'r holl waith a wnawn ar gefnogi twf busnesau.

Diolch, Lywydd. Weinidog, a gaf fi ofyn pa mor hyderus ydych chi y bydd y comisiwn newydd a sefydlwyd gennych i edrych ar ffordd liniaru'r M4 yn cwblhau ei waith mewn chwe mis yn unig, ar ôl gwario £140 miliwn ar y prosiect dros y chwe blynedd diwethaf wrth gwrs? O gofio bod yr ymchwiliad cyhoeddus eisoes wedi edrych ar 28 dewis gwahanol, beth sydd i'w ystyried o'r newydd a pha mor hyderus ydych chi na fydd argymhellion y comisiwn newydd hwn yn cael eu rhoi yn y bin gan y Prif Weinidog os nad yw'n cydymffurfio â'i farn?

A gaf fi ddiolch i Russell George am ei gwestiynau? Mae gennyf bob ffydd yn y comisiwn sy'n edrych ar y pwnc pwysig hwn ac sy'n datblygu nid yn unig y cynigion a gyflwynir yn gyfuniad, yn becyn, o ymyriadau o bosibl, ond sydd hefyd yn edrych ar ddatblygiadau ac ymyriadau newydd posibl na chawsant eu hystyried yn ôl yn 2010 i 2014, pan ddaeth y llwybr du i'r amlwg fel yr opsiwn a ffafriwyd. Wrth gwrs, roedd mwy nag 20 o ddewisiadau amgen wedi'u hargymell i'r arolygydd cynllunio, ond yn ogystal â hynny, roedd Llywodraeth Cymru wedi ystyried 200 neu fwy o atebion yn ôl yn 2010 i 2014. Rydym wrthi'n darparu briffiau technegol i gadeirydd y comisiwn. Rydym hefyd yn y broses o nodi a phenodi aelodau ychwanegol i'r comisiwn. Byddant yn cael cefnogaeth gan Lywodraeth Cymru i graffu ar yr holl fodelu traffig, yr holl ddata sy'n bodoli, ac mae gennyf ffydd y byddant yn adrodd yn ôl mewn chwe mis gydag argymhellion cryf y bydd y Llywodraeth hon yn gallu bwrw ymlaen â hwy.

Rwy'n cydnabod bod y ffigur sydd ynghlwm wrth gost ddatblygu'r llwybr du arfaethedig yn un sylweddol, ond mae oddeutu 6 y cant yn unig o holl gost amcangyfrifedig y prosiect, ac mae hynny, fel y dywedais yn y Siambr hon, yn cymharu'n ffafriol iawn â phrosiectau eraill. Nid oes ond angen ichi edrych ar gostau datblygu prosiectau fel HS2 i ddeall na allwch gyflawni prosiect seilwaith mawr yn y byd gorllewinol heb wynebu costau datblygu sylweddol.

13:50

Diolch ichi am eich ateb, Weinidog. Mewn sawl ffordd, mae'n dangos faint o amser ac adnoddau y mae'r Llywodraeth wedi'u rhoi i edrych ar lwybrau amgen eisoes, sef sail fy nghwestiwn mewn gwirionedd.

I droi at yr ymchwiliad cyhoeddus ei hun, yn amlwg, mae'r Aelodau a minnau wedi cael amser i ystyried adroddiad yr ymchwiliad cyhoeddus. Yn ei ddatganiad, dywedodd y Prif Weinidog na fyddai wedi bwrw ymlaen â chynigion y Llywodraeth ei hun, hyd yn oed pe bai'n teimlo eu bod yn fforddiadwy, ar sail yr effaith ar yr amgylchedd. Felly, os caf edrych ar hynny am eiliad: dywedai tystiolaeth Llywodraeth Cymru ei hun, a ddarparwyd gan Cyfoeth Naturiol Cymru ac a gefnogwyd gan fargyfreithwyr Llywodraeth Cymru, y byddai'r cynllun yn garbon niwtral dros amser ac yn gydnaws â Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Cytunai'r arolygydd â'ch barn chi fel Llywodraeth Cymru a dywedodd fod y farn honno'n gadarn a chytunai hefyd y gellid ystyried bod y mesurau lliniaru helaeth arfaethedig ar gyfer yr effaith ar wastadeddau Gwent, a ddatblygwyd ar y cyd â Cyfoeth Naturiol Cymru, yn rhoi camau rhesymol ar waith i gydymffurfio â Deddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981. Nawr, y pwynt yr hoffwn ei wneud yma, Weinidog, yw os ydych chi fel Llywodraeth Cymru yn anghytuno â'ch cynigion eich hun erbyn hyn, a ydych yn credu bod y ddeddfwriaeth a geir yn Neddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016 a Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol yn ddigonol? A sut y mae'r penderfyniad hwn yn bwrw amheuaeth ar gynlluniau trafnidiaeth eraill yng Nghymru, megis cynllun coridor Glannau Dyfrdwy ac ardaloedd eraill lle mae angen llawer o welliant wrth gwrs, ar hyd yr A40, yr A55 a'r A470? A yw'r penderfyniad hwn gan y Prif Weinidog yn arwydd o newid sylfaenol i bolisi trafnidiaeth Llywodraeth Cymru ar sail amgylcheddol?

Nac ydy. Pwysleisiodd y Prif Weinidog yn glir iawn fod y prosiect hwn yn gwbl unigryw o ran ei faint ac o ran ei effaith ar safle o ddiddordeb gwyddonol arbennig ac felly, roedd yn rhaid ei ystyried ar ei ben ei hun. Roedd y Prif Weinidog yn glir iawn hefyd pan ddywedodd ei fod yn anghytuno â'r arolygydd o ran lle dylid gosod y bar ar ganlyniadau amgylcheddol seilwaith, ac mae'n credu o ran mesurau lliniaru na ellir lliniaru effeithiau colli SODDGA, er enghraifft, a cheisio datblygu amgylchedd tebyg mewn man arall wedyn, a bod gwahaniaeth mawr rhwng lliniaru a digolledu. Wrth gwrs, ers i ni gyflwyno achos a oedd yn un cymhellol iawn yn fy marn i, cafwyd datganiad o argyfwng hinsawdd, gwell dealltwriaeth o'r angen inni weithredu yn awr, fod angen inni fod yn fwy ymatebol a chyfrifol ac felly mae'r bar wedi'i godi. Er nad wyf yn credu bod angen diwygio'r ddeddfwriaeth y cyfeiriodd yr Aelod ati, rwy'n credu bod hyn yn golygu bod angen i'r Llywodraeth ystyried yn ofalus iawn sut y dylem symud ymlaen, nid yn unig ar y seilwaith trafnidiaeth ond yr holl seilwaith—seilwaith cymdeithasol, er enghraifft, ysbytai, ysgolion—i sicrhau nad yw datblygu adeiladau, ffyrdd a systemau rheilffyrdd yn cael effaith andwyol ar yr amgylchedd, os oes unrhyw fodd o osgoi hynny.

Credaf fod yr Aelod yn gywir i nodi nifer o gynlluniau y byddai llawer yn ofni y cânt eu colli os gwelir bod hyn yn gosod cynsail. Nid yw hynny'n wir. Bydd y rhaglenni hynny i gyd yn mynd rhagddynt. Yn wir, rydym yn bwrw ymlaen ag ymgynghoriadau ar welliannau i'r A483 y mis hwn, bydd gwaith ar goridor sir y Fflint, yr A494/A55, yn parhau yr haf hwn gyda gwaith modelu pellach a gwaith ar yr arweiniad ar arfarnu trafnidiaeth Cymru ac ymgynghoriadau a chyfarfodydd pellach gyda rhanddeiliaid lleol. Mae prosiectau ffyrdd eraill ar hyd a lled Cymru yn dal ar y gweill i gael eu cyflawni. Nid yw hyn yn newid ein safbwynt ar y rheini.

13:55

Wel, fe sonioch chi fod y bar wedi'i godi ac fe sonioch chi am yr argyfwng hinsawdd a ddatganwyd gan Lywodraeth Cymru yn y cyfamser. Daw hynny â mi yn ôl at fy nghwestiwn eto wrth gwrs ynglŷn â'r angen am newidiadau i'r ddeddfwriaeth. Rwy'n derbyn yr ateb a roesoch, ond mae'n anodd deall sut na all newid yn yr amgylchiadau hynny effeithio ar gynlluniau yn y dyfodol, ac rwy'n gwerthfawrogi'r atebion a roesoch.

Nawr, mae adran 6 o adroddiad yr ymchwiliad cyhoeddus yn nodi mai'r M4 yw'r ffordd fwyaf strategol bwysig yng Nghymru a'r prif lwybr i mewn ac allan o'r wlad ar gyfer symud nwyddau, a bod cyfyngiadau ar gapasiti ar hyn o bryd yn creu costau i weithgarwch economaidd. Nawr, cytunai'r arolygydd hefyd â gwerthusiad economaidd Llywodraeth Cymru ei hun o'r cynllun, gan ddangos y byddai'n darparu gwerth da am arian, sy'n dangos cymhareb cost a budd o 2:1. Nawr, amcangyfrifwyd bod yr effaith ar yr economi o beidio â bwrw ymlaen yn £134 miliwn y flwyddyn i Gaerdydd a £44 miliwn y flwyddyn i Gasnewydd. Yr un gost â'r ymchwiliad cyhoeddus fel mae'n digwydd. Nawr, o gofio'r ansicrwydd wrth gwrs yn sgil cyhoeddiadau diweddar Tata Steel a Ford ymysg eraill, onid ydych yn cytuno â'r arolygydd y bydd effaith economaidd oedi pellach cyn cael ffordd liniaru yn llesteirio economi Cymru? Ac yn olaf, os mai'r Prif Weinidog oedd yn penderfynu, fel y mae'n dweud, yn hytrach na chi na'r Cynulliad hwn, pa fewnbwn a oedd gennych yn y penderfyniad terfynol hwnnw?

Penderfyniad i'r Prif Weinidog yn unig oedd hwn, ac fel hyrwyddwr y cynllun ni allwn gymryd unrhyw ran yn hynny. Fel y dywedodd y Prif Weinidog, trafodwyd fforddiadwyedd prosiectau seilwaith mawr yn y Cabinet, ac roedd hynny'n cynorthwyo i lywio penderfyniad y Prif Weinidog, ond o ran gwneud y penderfyniad, y Prif Weinidog yn unig ac yn benodol oedd yn gyfrifol am ei wneud.

Credaf fod Russell George yn gwneud pwynt gwerthfawr iawn y byddai gwneud dim yn cael effaith fawr—effaith go ddinistriol ar economi de Cymru, a dyna pam y mae'n rhaid inni sicrhau bod yr argymhellion y bydd y comisiwn yn eu cyflwyno yn cael eu gweithredu'n gyflym a chyda digon o adnoddau, ac yn ei dro, dyna pam y dywedasom y byddwn yn defnyddio rhan o'r arian a fyddai wedi'i neilltuo ar gyfer ffordd liniaru M4, yr amlen wreiddiol honno, ar gyfer ymyriadau yng Nghasnewydd a'r cyffiniau yn gyntaf oll, er mwyn lleihau tagfeydd i lefel dderbyniol.

Diolch, Lywydd. A gaf fi ddychwelyd at thema trafnidiaeth rheilffyrdd, Weinidog? Ers cyhoeddi'r fasnachfraint reilffyrdd newydd, mae llawer o drafod wedi bod ar y cyhoeddiadau i amserlenni a stoc rheilffyrdd craidd y Cymoedd, ac yn wir, rydych newydd roi newyddion da iawn inni am y cyhoeddiadau arfaethedig i reilffordd Glynebwy. Ond a allai'r Gweinidog roi rhyw syniad inni am unrhyw gyhoeddiadau o'r fath i'r gwasanaethau rheilffordd sy'n gwasanaethu Pont-y-pŵl a Chwmbrân?

Credaf y byddai'n fuddiol pe bawn yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r holl Aelodau am bob gwasanaeth ledled Cymru ac am gaffael cerbydau ychwanegol i ddarparu cerbydau newydd, yn hytrach na nodi rhai gwasanaethau a rhai rheilffyrdd, ond buaswn yn falch iawn o wneud hynny.

Diolch ichi, Weinidog, ond yn amlwg, mae'n peri pryder inni yn ne-ddwyrain Cymru. Dyma brif reilffordd sy'n arwain i mewn i Gaerdydd, fel y gwyddoch, ac i mewn i Gasnewydd. Felly, a allwch roi rhyw syniad inni ynglŷn â'r cyhoeddiadau arfaethedig i'r cerbydau ar y rheilffordd honno? Wedi'r cyfan, nid yw'r metro'n rhoi llawer iawn o ymrwymiad strwythurol i Ddwyrain De Cymru. Felly, gadewch inni gynnwys hynny hefyd yn yr ymrwymiad strwythurol ar gyfer Dwyrain De Cymru. A allech roi—?

Wel, gallaf sicrhau'r Aelod y bydd yr holl drenau ar y rhwydwaith, gan gynnwys y rhai yn ardal y metro, yn cael eu newid, a bod yna drenau newydd, gyda llawer ohonynt yn cael eu hadeiladu yng Nghymru, a fydd yn cyrraedd safonau modern heddiw o ran mynediad ar gyfer pobl anabl. Rydym hefyd yn benderfynol, lle bo modd, o gynyddu capasiti ar reilffyrdd ar hyn o bryd, a dyna pam ein bod wedi gallu cyflwyno rhagor o gerbydau ar reilffyrdd craidd y Cymoedd dros y misoedd diwethaf. Rydym hefyd yn edrych ar sut y gallwn wella capasiti mewn mannau eraill ledled Cymru. Felly, gallaf sicrhau'r Aelod ein bod yn gwneud popeth yn ein gallu i nodi lle gellir cyflwyno cerbydau, er mai ar sail dros dro y gwnawn hynny, er mwyn lliniaru tagfeydd tra bydd y trenau newydd sbon hynny'n cael eu hadeiladu.

14:00
Seilwaith Trafnidiaeth

3. A wnaiff y Gweinidog gadarnhau a yw Llywodraeth Cymru ar y trywydd iawn o ran cyflawni ei hymrwymiadau mewn perthynas â seilwaith trafnidiaeth yn ystod tymor y Cynulliad hwn? OAQ53994

Gwnaf. Y mis diwethaf, cyhoeddais ein cynllun cyllid trafnidiaeth cenedlaethol wedi'i ddiweddaru, ac mae hwnnw'n nodi ein blaenoriaethau dros y ddwy flynedd nesaf. Gan fod y prosiectau hyn yn ddibynnol ar fod cyllid ar gael a lle bo angen, ar gael caniatadau statudol, bydd y rhaglen arfaethedig o welliannau'n cael ei hadolygu'n gyson.

Diolch, Weinidog. Gwyddom yn awr, yn amlwg, na fydd un o'r ymrwymiadau a oedd yn eich maniffesto, ffordd liniaru'r M4, yn mynd rhagddo, sy'n destun gofid mawr, mae'n rhaid imi ddweud, a dicter gwirioneddol dros y penwythnos. Rwy'n gweld bod eich dirprwy yn heclo o'i sedd; os yw am ateb y cwestiwn, rwy'n hapus i ofyn y cwestiwn iddo ef. Ond byddai'n well pe baech yn gwrando, Ddirprwy Weinidog; efallai y dysgwch rywbeth. Efallai y dysgwch rywbeth am gadw ymrwymiadau.

Parhewch â'r cwestiwn a dim heclo gan Weinidogion, Ddirprwy Weinidog.

Mae'n anffodus fod yr ymrwymiad yn y maniffesto wedi'i dorri, ond yr hyn a wnaethoch, Weinidog, yw ymrwymo y bydd gwelliannau'n cael eu rhoi ar waith i sicrhau rhai manteision tymor byr. Mae llawer o bobl wedi bod yn bryderus pam na chafodd y manteision tymor byr hyn eu cyflawni yn y cyfnod byrrach o amser pan oedd yr ymchwiliad yn cyfarfod, er enghraifft, neu pan oedd y Llywodraeth yn ystyried y mater hwn, pan gollwyd cryn dipyn o amser, buaswn yn awgrymu.

Pa sicrwydd y gallwch ei roi i bobl sy'n siomedig nad yw'r penderfyniad hwn wedi cael ei wneud mewn ffordd gadarnhaol y bydd y manteision tymor byr hyn yn lliniaru'r tagfeydd o amgylch Casnewydd, sef y man cyrraedd a gadael ar gyfer dwy ran o dair o'r nwyddau i mewn ac allan o Gymru sydd mor bwysig i'n heconomi fel y gwyddom?

Nid yw'n anarferol i ymrwymiadau a wnaed gan bleidiau a llywodraethau newid dros amser, ac yn aml cânt eu newid o ganlyniad i werthusiad o werth am arian ar gyfer yr ymyriadau a addawyd. Y trydaneiddio—nid wyf am fod yn wleidyddol, ond rhaid imi ddweud bod y cwestiwn ynghylch trydaneiddio rheilffordd de Cymru a chanslo'r rhaglen honno yn seiliedig ar werth am arian ar gyfer y prosiect arbennig hwnnw, a'r ddadl a gyflwynwyd gan yr Adran Drafnidiaeth y gallai technoleg newydd gynnig yr un gwelliannau a'r un arbedion amser â thrydaneiddio llinellau uwchben. Felly, nid yw'n anarferol i addewidion maniffesto newid dros amser wrth i dechnoleg newydd gael ei llunio, ac wrth ystyried gwerth am arian yn llawnach.

O ran y M4 o amgylch Casnewydd, ein cynnig oedd y llwybr du—dyna'r llwybr yr aethom ar ei drywydd a'i hyrwyddo. Fodd bynnag, gan fod y penderfyniad wedi'i wneud bellach i beidio â bwrw ymlaen â'r ateb penodol hwnnw, rydym yn archwilio'r holl fesurau tymor byr sydd ar gael i liniaru tagfeydd. Rwy'n falch ein bod yn gallu cyflwyno gwasanaethau patrolio ychwanegol a gwasanaethau adfer cerbydau sydd wedi torri. Bydd y rhain yn costio; mae'r rhain yn wasanaethau drud, ond maent wedi'u profi. Cawsant eu defnyddio yn gyntaf ar yr A55 fel rhan o raglen gydnerthedd yr A55, a phrofwyd eu bod yn gweithio. Dyna pam y gallais ddweud yr wythnos diwethaf, pan wnaethpwyd y penderfyniad gan y Prif Weinidog, y byddem yn gallu defnyddio'r ateb penodol hwnnw ar unwaith.

O ran isadeiledd trafnidiaeth, un mater sy’n bwysig yn fy etholaeth i ar hyn o bryd ydy bod Llywodraeth Cymru yn mynd i’r eithaf ar yr hyn y gellir ei wneud i ymestyn y system rheilffordd. A allwch chi roi sicrwydd i fi y byddwch chi’n fy nghefnogi i yn fy nghais ar Network Rail i fuddsoddi mewn ailosod pont rheilffordd Glanhwfa yn Llangefni ar ôl iddi gael ei tharo gan lori'r llynedd?

Wrth gwrs. Caiff unrhyw welliannau i'r rhwydwaith, unrhyw welliannau i seilwaith rheilffyrdd y gellir eu gwneud yng Nghymru, gefnogaeth Llywodraeth Cymru, a buaswn yn cefnogi ymdrechion yr Aelod yn hyn o beth. Mae'n peri pryder i mi cyn lleied o fuddsoddiad a wnaethpwyd yn rhwydwaith llwybrau Cymru ac yn ein gorsafoedd ac yn y gwasanaethau sydd wedi bod ar waith yng Nghymru. Ond mae hyn yn rhywbeth rydym yn benderfynol o'i weld yn cael ei ddatrys; dyna pam y gwnaethom gyflwyniad grymus iawn i adolygiad Williams a pham y gobeithiaf y bydd Keith Williams yn dadlau'r achos dros ddatganoli'r cyfrifoldeb dros seilwaith, ac am ariannu teg ar ei gyfer, fel y gallwn ymyrryd yn uniongyrchol yn y mathau o broblemau y mae'r Aelod dros Ynys Môn wedi'u nodi heddiw.

Gwasanaethau Bysiau yng Ngorllewin De Cymru

4. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddyfodol gwasanaethau bysiau ar draws Gorllewin De Cymru? OAQ54018

Gwnaf. A gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn? Mae Trafnidiaeth Cymru yn adolygu sut y gellid darparu gwasanaethau bws yn y dyfodol er mwyn sicrhau bod cymunedau trefol a gwledig ledled Cymru yn cael budd o wasanaeth trafnidiaeth gyhoeddus integredig a modern. Bydd y gwaith hwn yn cefnogi'r argymhellion a wneir o ganlyniad i'r Papur Gwyn 'Gwella trafnidiaeth gyhoeddus' yr ymgynghorwyd yn ei gylch yn ddiweddar.

14:05

Diolch i'r Gweinidog am ei ateb, ac mae'n amlwg ei bod yn bwysig inni sicrhau bod y Papur Gwyn hwnnw ar waith mor gyflym ag y gallwn er mwyn inni allu cyflawni camau pellach ar ein gwasanaethau bysiau ledled de-orllewin Cymru, gan mai bysiau'n bennaf sy'n darparu'r rhan fwyaf o'r drafnidiaeth gyhoeddus yn yr ardal honno, yn hytrach na threnau.

Ddydd Gwener diwethaf, cyfarfûm ag Andrew Sherrington, rheolwr gyfarwyddwr First Cymru, ac yn dilyn y cyfarfod hwnnw cafodd aelodau ar draws y rhanbarth lythyr ganddo yn nodi, ni waeth beth a ddigwyddai gyda gwerthiant First Cymru, y byddai'n ceisio sicrhau bod gwasanaethau'n cael eu cynnal ac yn parhau i weithredu i safon uchel. Ond mae yna broblemau o hyd. Lle ceir bysiau nad ydynt yn fasnachol hyfyw, cadarnhaodd y byddant mewn perygl, oherwydd mae'n amlwg mai system fasnachol yw hi heb gymorth cyhoeddus.

Mae dwy enghraifft o'r rheini yn amlwg yng nghwm Afan—rwyf wedi dwyn hyn i'ch sylw droeon—lle mae bysiau yng nghwm Afan bob dwy awr yng Nglyncorrwg ac ym Mlaengwynfi, sy'n golygu os oes gennych apwyntiad 9.30 a.m. yn yr ysbyty, rhaid i chi ddal y bws 7.30 a.m. yn y bore o Lyncorrwg i allu mynychu hwnnw, a phwy a ŵyr pa amser y byddwch yn cyrraedd adref? Mae'n bwysig, felly, fod y gwasanaethau bysiau hynny yng nghwm Afan a Chymoedd eraill yng Ngorllewin De Cymru yn cael eu cefnogi mewn gwirionedd i sicrhau bod pobl nad oes ganddynt geir, pobl sy'n dibynnu ar drafnidiaeth gyhoeddus, yn gallu eu defnyddio'n amlach nag y gallant wneud ar hyn o bryd. Nid yw un bob dwy awr yn ddigon i bobl allu parhau â'u bywydau bob dydd. Ni allant gyrraedd y gwaith yn effeithlon ar amser, ni allant gyrraedd adref ar amser ac ni allant fynd i apwyntiadau ar amser. A wnewch chi edrych felly ar weithio gyda'r sector i sicrhau bod gwasanaethau bysiau ar lwybrau masnachol anhyfyw yn cael eu cefnogi ag arian cyhoeddus i sicrhau bod y bobl sydd angen y gwasanaethau'n gallu eu cael?

Mae'r Aelod yn gwneud nifer o bwyntiau pwysig. Mewn sawl rhan o Gymru, nid yn unig na all pobl gyrraedd y mannau y maent yn dymuno'u cyrraedd ar amser, ni allant gyrraedd lleoedd o gwbl drwy ddefnyddio gwasanaeth bws am nad ydynt yn bodoli, neu ni all pobl eu fforddio. Rwyf wedi dweud yn y Siambr hon o'r blaen fod un rhan o Gymru, y gogledd-ddwyrain, ardal Cynghrair Mersi a'r Ddyfrdwy—a chyflwynwyd y data hwn gan Growth Track 360—lle mae'n arswydus fod 20 y cant o bobl yn methu cyrraedd cyfweliadau am swyddi yn yr ardal honno am na allant fanteisio ar wasanaethau bws priodol a fforddiadwy. Rhaid mynd i'r afael â hynny, ac fe eir i'r afael â hynny drwy ddiwygio a thrwy ddeddfu. Mae'r system wedi torri. Nid yw'n addas i'r diben.

Mae Dai Rees yn tynnu sylw at y rôl sylweddol iawn y mae gwasanaethau bysiau yn ei chwarae mewn cymdeithas. Maent yn cludo 100 miliwn o deithwyr y flwyddyn—mae hynny'n fwy na theirgwaith cymaint o deithwyr ag y mae ein rhwydwaith rheilffyrdd yn eu cludo. Felly, maent yn eithriadol o bwysig ar gyfer sicrhau bod pobl yn gallu mynd i'r gwaith ac i wasanaethau ac oddi yno, ond hefyd, yn bwysig, ar gyfer sicrhau bod pobl yn parhau'n gymdeithasol ac mewn cysylltiad â phobl eraill. Yn ein hymdrech i fynd i'r afael ag unigedd cymdeithasol, bydd rôl trafnidiaeth gyhoeddus yn eithriadol o bwysig.  

Mewn perthynas â First Cymru yn benodol, maent wedi ein sicrhau y bydd ei rwydwaith bysiau'n gweithredu fel arfer, ond byddwn yn cadw llygad barcud ar oblygiadau argymhellion First Group ar gyfer ad-drefnu ei fusnes i wasanaethau bysiau, gan gynnwys unrhyw bosibilrwydd y bydd ochr bysiau'r cwmni'n cael ei werthu.

Lywydd, rydym eisoes yn dyrannu £25 miliwn yn flynyddol i awdurdodau lleol fel rhan o'r grant cynnal gwasanaethau bysiau. A rhaid imi bwysleisio'n na ddylid defnyddio'r arian hwn i hybu gwariant grant cynnal refeniw awdurdodau lleol ar wasanaethau nad ydynt yn fasnachol hyfyw; dylid ei ddefnyddio yn ychwanegol ato. Mae'n gwbl hanfodol fod awdurdodau lleol yn ystyried yn ofalus yr effaith y byddai cael gwared ar eu cymorthdaliadau eu hunain yn ei chael ar bobl agored i niwed.

Gallaf ddweud heddiw, Lywydd—rwy'n falch iawn o allu dweud wrth yr Aelodau—fy mod wedi dyrannu £2.5 miliwn i gynnal adolygiadau o'r rhwydwaith mewn rhannau penodol o Gymru, a bydd y gwaith hwn yn nodi gwelliannau posibl i wasanaethau ochr yn ochr â'r seilwaith buddsoddi sydd ei angen ar gyfer cyfnewidfeydd newydd, arosfannau bysiau newydd ac yn y blaen. Lywydd, rydym yn mynd i ddefnyddio'r cyllid hwn i gynllunio ar gyfer buddsoddi yn y dyfodol, ac mae Trafnidiaeth Cymru wedi cael eu comisiynu i arwain y gwaith hwn a bydd yn ceisio targedu ardaloedd yn ne-orllewin Cymru. Gallaf sicrhau'r Aelodau y byddaf yn gwneud datganiad cyn toriad yr haf a fydd yn darparu rhagor o fanylion am y gwaith hwn, yn ogystal â phedwar cynllun peilot sy'n mynd i gael eu cynnal ledled Cymru.

14:10

Diolch i chi am y sylwadau hynny, roeddwn yn meddwl eu bod yn ddefnyddiol iawn, ac rwy'n edrych ymlaen at y Papur Gwyn hefyd. Yn y cyfamser, fodd bynnag, yn 2016, fe gyhoeddoch chi gynllun pum pwynt i gefnogi llwybrau bysiau, gan gynnig cymorth i bob cwmni bysiau yng Nghymru drwy Busnes Cymru a Cyllid Cymru, ac ar yr un pryd, fe alwoch—fel rydych wedi'i wneud eto heddiw—ar awdurdodau lleol i wneud pob ymdrech i ddiogelu'r cyllid ar gyfer gwasanaethau bysiau.

Efallai eich bod yn ymwybodol fod cynghorwyr bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr wedi galw am edrych eto ar benderfyniad gan eu cabinet i roi'r gorau i sybsideiddio trafnidiaeth gyhoeddus. O gofio bod gennych arian ychwanegol, mae'n rhaid eu bod wedi cael rhywfaint o hwnnw, ac roeddech yn disgwyl iddo gael ei ddefnyddio'n ychwanegol at eu cymorthdaliadau bysiau eu hunain, nid yw'n swnio fel pe bai hwnnw hyd yn oed yn cyrraedd y cwmnïau bysiau yn yr achos hwn. Tybed a allech ddweud wrthyf a ydych yn gwybod a oedd gweithredwyr bysiau yn ardal Pen-y-bont ar Ogwr yn gwybod am y cynnig o gymorth gan Busnes Cymru a Cyllid Cymru ac a wyddai'r awdurdod lleol am hynny hefyd, gan y gallent fod wedi annog gweithredwyr i fanteisio ar y cynnig hwnnw, ac osgoi penderfyniad cabinet llym iawn trwy wneud hynny.

Gallaf sicrhau'r Aelod ein bod wedi cynnal cyfres o uwchgynadleddau bysiau a bod awdurdodau lleol o bob rhan o Gymru wedi cael eu gwahodd a'u hannog i fynychu'r uwchgynadleddau hynny. Buom yn gweithio gyda phartneriaid megis Busnes Cymru a Banc Datblygu Cymru i sicrhau bod gweithredwyr bysiau'n cael y cymorth angenrheidiol i'w cynnal drwy gyfnod pontio anodd iawn, wrth inni symud tuag at sylfaen newydd, fwy cynaliadwy ar gyfer gweithredu gwasanaethau bysiau. Ni fyddaf yn dweud wrth awdurdodau lleol sut y dylent ddefnyddio eu grant cynnal refeniw, yn enwedig o gofio bod cyni'n parhau, ond buaswn yn dadlau'r achos eto dros sicrhau bod awdurdodau lleol yn bod yn ofalus iawn pan fyddant yn ystyried pa wasanaethau i'w dileu o ganlyniad i benderfyniadau cyllidebol anodd. I lawer o bobl yn y wlad hon, mae gwasanaethau bysiau'n gwbl hanfodol.

Ffatri Rehau yn Amlwch

5. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad am gefnogaeth a ddarparwyd yn dilyn y cyhoeddiad i gau ffatri Rehau yn Amlwch? OAQ53996

Rydym yn parhau i ddarparu cefnogaeth lawn. Cynhaliwyd pedair sesiwn un-dydd i staff, a chynhaliwyd y sesiwn ddiweddaraf ar 3 Mehefin. Mae adborth gan y cwmni a'r staff wedi bod yn gadarnhaol iawn. Maent yn rhagweithiol wrth ymgysylltu ynglŷn â phob opsiwn, gan gynnwys staff gyda phroffesiynau'n ystyried sefydlu eu busnesau eu hunain.

Diolch yn fawr iawn. Gaf i ddiolch am y llythyr gan y Gweinidog ar 5 Mehefin yn ateb e-bost gen i o 9 Mai ynglŷn â chefnogaeth i economi gogledd Môn? Mae yna gyfeiriad yn hwnnw at y tasglu sydd wedi cael ei sefydlu yn dilyn cyhoeddiad Rehau. Ddoe, yng nghyd-destun y cyhoeddiad am ffatri Ford, mi glywsom ni'r Gweinidog yn dweud y byddai fo am fynd ymhellach na'r model tasglu arferol oherwydd maint y bygythiad yna ym Mhen-y-bont, a dwi'n cytuno â hynny yn sicr. Mi fyddwn i'n dadlau bod cyhoeddiad Rehau ar ben y cyhoeddiadau negyddol diweddar ynglŷn ag economi gogledd Ynys Môn hefyd yn arbennig o ddifrifol, yn enwedig o ystyried maint y boblogaeth, yr elfen wledig ac yn y blaen. Felly, mi fyddwn i'n croesawu addewid i edrych ar fynd ymhell tu hwnt i'r model tasglu yn achos gogledd Ynys Môn hefyd ac i chwilio i wneud buddsoddiadau arbennig mewn datblygu'r economi yno.

Mi hoffwn i ymateb a sylw ar hynny gan y Gweinidog, ond hefyd ar y cwestiwn penodol o beth fydd yn digwydd i safle Rehau, mi hoffwn i glywed gair o gefnogaeth i'r syniad y byddai'r safle yn sicr yn cael ei adael fel gwaddol i'r economi leol er mwyn sicrhau bod beth fu yn hyb economaidd pwysig yn gallu parhau felly yn y dyfodol.

A gaf fi fynd i'r afael â'r pwynt hwnnw yn gyntaf a dweud ein bod yn parhau i drafod gyda Rehau pa gynlluniau a allai fodoli ar gyfer y safle yn y dyfodol? Mae'n safle anhygoel o bwysig, ac os na ellir ei ddefnyddio ar gyfer cyflogwyr neu weithgynhyrchwyr eraill fel lleoliad allweddol, yna dymunwn sicrhau y caiff ei ddefnyddio at ddefnydd amgen a'n bod yn cael cytundeb gan y cwmni i'w ddefnyddio mewn modd sy'n gwasanaethu buddiannau nid yn unig y bobl sydd wedi'u cyflogi yno, ond y gymuned ehangach hefyd.

O ran yr ymyriad yn seiliedig ar le ym Mhen-y-bont ar Ogwr, gwneuthum y penderfyniad hwn er mwyn ehangu arferion gweithio arferol pan wneir penderfyniadau o'r math hwn oherwydd y cyfraniad ariannol enfawr y mae Ford yn ei wneud i'r gymuned gyfagos—cyfraniad gwerth £3.3 biliwn y degawd. Mae maint y buddsoddiad hwnnw, y swm o adnoddau a gollir, yn golygu y bydd dyfodol llawer o fusnesau—llawer iawn o fusnesau—yn y fantol, ac felly mae ymagwedd sy'n seiliedig ar le yn gwbl hanfodol, ynghyd â gweithgarwch arall y tasglu. Buaswn yn falch o siarad â chyngor Ynys Môn ynglŷn â chyflwyno ffocws penodol yn seiliedig ar le yng ngwaith y tasglu. Rwy'n credu ei fod yn gwbl hanfodol—ac rwyf wedi dweud hyn wrth yr awdurdod lleol sy'n gwasanaethu Pen-y-bont ar Ogwr, ei bod yn gwbl hanfodol fod yr awdurdod lleol yn cyflwyno argymhellion ar gyfer ysgogi'r economi leol, yr economi gymunedol, a hefyd ar gyfer sicrhau y caiff ei sefydlogi drwy'r cyfnod anodd o golli swyddi. Ni ellir ei adael i Lywodraeth Cymru yn unig. Rhaid inni weithio ar y cyd ac mewn partneriaeth ar draws pob Llywodraeth os ydym am sicrhau'r canlyniadau gorau i'r bobl a wasanaethwn.

14:15

Pan ofynnais i chi ddiwedd mis Ionawr, ar ôl cyhoeddiad cyntaf Rehau y gallent fod yn cau'r safle yn Amlwch, fe ateboch chi eich bod yn ystyried arallgyfeirio i gynhyrchion eraill o fewn y grŵp y gellid eu dargyfeirio dros dro neu'n barhaol i'r safle, neu drydydd partïon yn wir. Fe ddywedoch chi hefyd y byddai hyn yn galw am rywfaint o fuddsoddiad, sef yr hyn roedd Llywodraeth Cymru yn gweithio arno'n benodol gyda'r cwmni ar y pryd. Pan gyhoeddodd prif weithredwr Rehau fod y safle'n cau ar 23 Ebrill, dywedodd fod 'ystyriaeth ofalus wedi'i rhoi ar lefel y bwrdd' i

ddewisiadau amgen arfaethedig a gyflwynwyd gan y gweithwyr,

ond ni fyddent yn ddigonol i sicrhau dyfodol hirdymor y ffatri. Gan roi hynny i gyd at ei gilydd—y cyfeiriad at y ffaith eich bod yn siarad â thrydydd partïon, eich datganiad ar y pryd eich bod yn ystyried buddsoddi, a'r argymhellion gan y gweithwyr eu hunain—pa ystyriaeth a roddir i ddod â'r holl ffactorau hynny at ei gilydd wrth i hyn symud ymlaen?

Mae'n ofid i mi fod y cwmni wedi dewis peidio ag arallgyfeirio, oherwydd hoffwn ailddatgan ein safbwynt yn gynharach yn y flwyddyn, sef ein bod yn barod ac yn fodlon ac yn frwdfrydig ynglŷn â chefnogi'r busnes. Mae'r penderfyniad wedi'i wneud bellach, ac rydym yn awyddus, drwy'r tasglu, drwy'r uned datblygu economaidd ranbarthol, dan arweiniad y prif swyddog rhanbarthol, Gwenllian Roberts, i archwilio'r holl ddewisiadau eraill ar gyfer cyflogi'r rhai yr effeithir arnynt a dulliau amgen o ddefnyddio'r safle. Rydym yn gweithio—. Dylwn ddweud ein bod yn gweithio'n dda iawn gyda'r cwmni i ganfod cyfleoedd amgen. Mae ceisio dod o hyd i gyflogwyr mawr amgen mewn ardal led-wledig yn anodd iawn, ac felly mae angen rhoi sylw ychwanegol i'r posibilrwydd o gefnogi gweithwyr i ddechrau eu busnesau eu hunain, a dyna pam y mae Busnes Cymru yn chwarae rhan annatod yn y cymorth a roddir iddynt.

Busnesau Bach

6. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am bwysigrwydd economaidd busnesau bach yng nghymunedau gwledig Cymru? OAQ54021

Gwnaf, wrth gwrs. Mae economi wledig lewyrchus yn hanfodol er mwyn helpu i gynnal cymunedau hyfyw a darparu cyfleoedd cyflogaeth o safon. Mae ein rhaglenni presennol yn darparu cymorth eang i annog datblygu economaidd a ffyniant, gan gynnwys drwy Busnes Cymru, TGCh a gwelliannau trafnidiaeth, yn ogystal â'r cymorth a ddarperir drwy'r cynllun datblygu gwledig.

Diolch yn fawr, Weinidog. Un o'r busnesau hyn yw Canolfan Heboga Cymru yn fy rhanbarth i—atyniad sydd wedi bod ar Five Mile Lane y Barri ers 40 mlynedd. Nodwyd yn ddiweddar y gallai'r busnes fod mewn perygl o gau, ar ôl i nifer yr ymwelwyr haneru yn ystod y flwyddyn ddiwethaf. Yn ôl Jamie Munro, sy'n rhedeg y ganolfan, mae hyn wedi'i achosi i raddau helaeth gan y gwaith sy'n mynd rhagddo ar y A4226, ac sydd wedi arwain at leihad dramatig yn nifer yr ymwelwyr. Credaf y bydd unrhyw un sy'n adnabod yr ardal yn sylweddoli cymaint o effaith a fu ar y busnes—y rhan honno o'r ffordd yn enwedig, a'r cau rhannol y bu'n rhaid ei wneud er mwyn gallu gwneud y gwelliannau. Mae'n fusnes arbenigol. Mae wedi bod yn llwyddiannus iawn yn y gorffennol—yn hynod o boblogaidd. Mae'n darparu cyfleusterau addysgol ardderchog hefyd, ac mae'n atyniad y gallwn ymfalchïo ynddo. Pan fydd gwaith mawr o'r fath yn mynd rhagddo, tybed onid oes ffordd well i Lywodraeth Cymru a'r cyngor lleol weithio drwy'r effaith y gallai ei chael ar fusnesau am gyfnod byr. Ond nid yw'r busnesau hyn o reidrwydd yn ddigon cadarn i allu dioddef blwyddyn neu ddwy wael, yn enwedig o ran atyniadau i ymwelwyr.

Diolch i David Melding am ei gwestiwn. Byddaf yn sicrhau ein bod yn anfon swyddogion o'r uned ranbarthol at y busnes i helpu mewn unrhyw ffordd y gallwn. Yn gyntaf, rwy'n credu bod angen inni ddeall a ellir priodoli haneru nifer yr ymwelwyr i un ffactor yn unig ac os felly, er y gallai fod yn hwyr yn y broses, sut y gallwn liniaru'r effeithiau y mae'r gwaith ar y ffordd yn eu cael. Wrth gwrs, rydym yn cyhoeddi hysbysiadau. Rydym yn ymgysylltu'n uniongyrchol â busnesau drwy ein hadran drafnidiaeth ble bynnag a phryd bynnag y bo'n bosibl. Credaf fod yr enghraifft benodol hon yn gymharol unigryw o ran haneru nifer yr ymwelwyr, neu gwsmeriaid os hoffech. Felly, rwy'n credu y bydd yn hanfodol fod fy swyddogion yn gweithio'n gyflym gyda'r cwmni i oresgyn yr her sy'n eu hwynebu.

14:20

Weinidog, mae busnesau bach mewn cymunedau gwledig yng ngogledd Cymru'n chwarae rhan bwysig yn natblygiad economaidd y rhanbarth. Un mater sy'n cael ei ddwyn i fy sylw yn rheolaidd gan fusnesau bach a chanolig yw symud taliadau a thrafodion ar-lein—nad yw'r cysylltiad â'r rhyngrwyd yn ddigonol. A allwch sicrhau fy etholwyr y bydd Llywodraeth Cymru yn rhoi blaenoriaeth i'r rhyngrwyd a band eang mewn unrhyw gynlluniau datblygu economaidd ar gyfer gogledd Cymru?

Gallaf. Soniais yn gynharach, wrth ymateb i gwestiynau Bethan, fod gan fargen twf gogledd Cymru brosiect digidol sy'n ganolog i'r weledigaeth ar gyfer datblygu economi gryfach a chadarnach yn y gogledd. Drwy gydol y sesiynau her sydd i ddod, rwy'n hyderus y gallwn sicrhau bod y rhaglen benodol honno'n cyrraedd pob busnes ledled Cymru ac yn mynd i'r afael â'r heriau y mae'r Aelod newydd eu nodi.

Tagfeydd Traffig o amgylch Casnewydd

7. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gynlluniau Llywodraeth Cymru i leddfu tagfeydd traffig o amgylch Casnewydd? OAQ53993

Gwnaf, wrth gwrs. Cyhoeddais ddatganiad ysgrifenedig ar 5 Mehefin yn amlinellu ein camau nesaf ar gyfer coridor yr M4 o amgylch Casnewydd.

Gwnaethoch hefyd gyhoeddi maniffesto a oedd yn dweud:

Byddwn yn darparu ffordd liniaru ar gyfer y M4.

Onid yw'n wir na fydd y comisiwn hwn ac unrhyw gynigion a gyflwynir ganddo, a allai liniaru tagfeydd ar yr ymylon, yn cael fawr o effaith o gymharu â'r hyn a addawyd yn eich maniffesto?

Mae eironi yma gan mai fi oedd y person a ysgrifennodd y maniffesto ac a argymhellodd y llwybr du ac wrth gwrs, roedd Mark Reckless yn aelod o blaid wleidyddol a oedd yn gyfrifol am ysgrifennu adduned maniffesto yn gwrthwynebu'r llwybr du. Edrychwch, rwy'n glynu wrth y cynnig a wnaethom. Fodd bynnag, rwy'n cydnabod bod pethau wedi newid ers i'r llwybr du gael ei lunio. Mae'n gyfrifol i Lywodraethau dderbyn—pan fydd pethau'n newid, pan geir heriau newydd, i ymateb yn unol â hynny ac i weithredu mewn ffordd fwy hyblyg, a dyna'n union a wnaethom.

Ond gallaf sicrhau pob Aelod ein bod yn cydnabod bod yn rhaid mynd i'r afael â'r her hon; nid yw 'gwneud dim' yn opsiwn. Y cwestiwn i ni yw a allwn ymateb, pecynnu rhai o'r dewisiadau amgen mewn ffordd a fydd yn lleihau neu'n dileu tagfeydd—ond gwneud hynny hefyd ar yr un pryd am lai o gost i'r pwrs cyhoeddus. Credaf y gallwn gyfyngu ar dagfeydd ar yr M4 drwy Gasnewydd mewn ffordd sy'n cynnig gwerth am arian ac yn lleihau'r gost i bwrs y wlad. Nawr, mae gwaith y comisiwn eisoes wedi dechrau. Rwyf wedi cael trafodaeth eithriadol o adeiladol gyda'r Arglwydd Burns am y gwaith sydd wedi'i wneud hyd yma gan Lywodraeth Cymru, a sut y bydd ef a'i gomisiwn yn ei ddatblygu.

Rhwydwaith Trenau Cymru

8. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am wariant cyhoeddus ar rwydwaith trenau Cymru? OAQ54010

Gwnaf, wrth gwrs. Mae Llywodraeth y DU yn gyfrifol am ariannu'r seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru, fel y gŵyr pawb ohonom, ac mae'n ffaith anffodus fod yn rhaid inni ddibynnu arni i ddarparu rhaglen fuddsoddi deg. Rydym yn dal i ddadlau'r achos dros ddatganoli fel y gallwn ddatblygu rhwydwaith i Gymru, sy'n darparu ar gyfer y teithiau y mae pobl angen eu gwneud.

Wel, diolch am eich ateb. Cefais fy nharo gan y llythyr a rannoch chi gydag Aelodau'r Cynulliad—y llythyr a anfonoch chi at David Lidington ar 22 Mai—lle rydych yn tynnu sylw at danfuddsoddi yn seilwaith rheilffyrdd Cymru. Dywedwch yn y llythyr fod hanes o danfuddsoddi parhaus a chronig yn rhwydwaith Cymru o'i gymharu â Lloegr, yn seiliedig ar ddull gweithredu sy'n blaenoriaethu amcanion Llywodraeth y DU, gan ddefnyddio system sy'n systematig yn ffafrio buddsoddi yn Llundain a de-ddwyrain Lloegr. Felly, mae hynny'n amlygu unwaith eto, onid yw, pa mor wael y mae Cymru yn cael ei thrin gan Lywodraeth y DU. Yn amlwg, nid ydym yn cael ein cyfran deg. Yn wir, mae Plaid Cymru wedi dweud erioed fod y DU yn undeb anghyfartal o wledydd. Wedi darllen eich llythyr, rwy'n cymryd eich bod yn cytuno â Phlaid Cymru yn awr.

Y broblem yw—ac rydym yn rhoi sylw iddi yma yng Nghymru, ac rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth y DU yn gwneud hynny hefyd—. Y broblem yw, drwy lyfr gwyrdd y Trysorlys, caiff penderfyniadau eu gwneud yn aml mewn ffordd sydd o fudd i'r ardaloedd hynny o'r DU sydd eisoes yn drefol tu hwnt a lle mae crynodiad uchel eisoes o bobl sy'n ennill llawer o arian. Ac wrth gwrs, de-ddwyrain Llundain yw'r enghraifft amlwg o hyn. Yr hyn a wnawn yng Nghymru, ac mae'n rhan o'r cynllun gweithredu economaidd, yw datblygu dull rhanbarthol o ailgydbwyso economi Cymru. Ac fel y sefydlais yr unedau datblygu economaidd rhanbarthol a phenodi prif swyddogion rhanbarthol, cyn y toriad, byddaf yn cyflwyno datganiad llafar i'r Siambr ynghylch cyhoeddi cyllidebau dynodol rhanbarthol i sicrhau, pan fyddwn yn siarad am ariannu teg, nad sôn yn unig am ariannu teg i Gymru a wnawn, ond ein bod yn sôn am ariannu teg i rannau cyfansoddol Cymru. Ac rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth y mae'r Aelodau ar draws y Siambr hon yn cydnabod ei fod yn gwbl hanfodol os ydym am ysgogi ffyniant ar draws pob cymuned, yn hytrach na'i fod wedi'i grynhoi yn yr ardaloedd mwyaf trefol yn unig.

14:25
2. Cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a’r Gweinidog Brexit (yn rhinwedd ei gyfrifoldebau fel Gweinidog Brexit)

Y cwestiynau nesaf felly i'r Cwnsler Cyffredinol a’r Gweinidog Brexit mewn perthynas â'i gyfrifoldebau fel Gweinidog Brexit. Ac mae'r cwestiwn cyntaf gan David Rees.

Strwythur Cydbwyllgor y Gweinidogion

1. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o'r effaith a gaiff Brexit ar strwythur Cydbwyllgor y Gweinidogion? OAQ54019

Roeddem yn dweud yn 'Brexit a Datganoli' nad yw strwythurau'r Cyd-bwyllgor Gweinidogion yn ddigonol ar gyfer yr heriau newydd a wynebwn wrth inni adael yr UE. Cyhoeddasom 'Brexit a Datganoli' ddwy flynedd yn ôl, ac nid yw ein safbwynt wedi newid.

Diolch ichi am yr ateb hwnnw, Weinidog. Adleisiwyd yr hyn rydych newydd ei danlinellu o amgylch y Siambr hon gan Aelodau a phwyllgorau amrywiol y Cynulliad. Yn amlwg, nid yw'r Cyd-bwyllgor Gweinidogion yn gweithio. Mae'n dibynnu'n fawr ar sut y mae unigolion yn San Steffan yn ei weld, ac a ydynt am ei weld yn gweithio ai peidio. Nid oes strwythur ffurfiol. Nid oes unrhyw statws yn sail iddo.

Cafwyd adolygiad o'r Cyd-bwyllgor Gweinidogion, a gychwynnwyd gan San Steffan, ond mae dros 12 mis ers hynny bellach, ac rydym yn dal i ddisgwyl ei ganlyniad. Yn sicr, mae'n bryd i ni, gyda gwledydd eraill y DU, ddechrau dweud wrth Lywodraeth y DU, 'Rhaid i'r strwythur hwn newid. Rhaid iddo fod yn seiliedig ar statud. Mae angen i ni gael strwythur sy'n trin pob gwlad yn gyfartal, a phob Llywodraeth yn gyfartal, o fewn y trafodaethau hyn' ac felly fe'i tanategir er mwyn sicrhau na all unrhyw unigolyn benderfynu a yw'n beth da neu'n beth drwg.

Wel, rwy'n credu bod yr Aelod wedi taro'r hoelen ar ei phen gyda'i gwestiwn atodol, ac rwy'n rhannu ei siom. Mae bron 15 mis bellach mewn gwirionedd ers comisiynu'r adolygiad o gysylltiadau rhynglywodraethol. Ac yn sicr, y gwir amdani yw nad yw er budd Cymru, nac unrhyw ran o'r DU mewn gwirionedd fod strwythurau'r Cyd-bwyllgor Gweinidogion yn parhau i geisio cynnal y pwysau a roddir arnynt bellach gan Brexit yn benodol. Dylwn ddweud mai'r gwir amdani yw bod y Prif Weinidog wedi gofyn am fwy o gynnydd nag a fu. Felly, rydym yn siomedig iawn â lefel—y diffyg cynnydd, yn hytrach. Y gwir yw bod—mae uchelgeisiau cyfansoddiadol, os caf ei roi felly, y gwahanol Lywodraethau'n wahanol. Nid oes arweinyddiaeth wleidyddol yng Ngogledd Iwerddon ar hyn o bryd, ac ymdrechwyd i roi paratoadau 'dim bargen' ar waith. Mae'r gwaith ar lefel swyddogion wedi bod yn dda, ond mae'n sicr na wnaethpwyd digon o gynnydd. Buaswn yn dweud mai ychydig iawn o gynnydd a welsom. Rwy'n gobeithio cyfarfod â David Lidington yn ddiweddarach yr wythnos hon, a byddaf yn dweud wrtho fy mod yn pryderu nad oes ymrwymiad go iawn ar ran Llywodraeth y Deyrnas Unedig i fwrw ymlaen â hyn.

Soniodd am yr egwyddor o gyfranogiad cyfartal yn ei gwestiwn, sy'n gwbl hanfodol i hyn. Rydym hefyd wedi siarad am fecanwaith i ddatrys anghydfodau sy'n cyflwyno elfen annibynnol, fel nad yw'n fater syml, fel y mae ei gwestiwn yn awgrymu, o un rhan o'r DU yn penderfynu'r canlyniad.  

Ar gwestiwn sail statudol, credaf y byddai'n fuddiol ymchwilio i hynny. Nid wyf yn siŵr fy hun mai dyna'r ateb i bob problem—yr hyn sydd ei angen arnom yw strwythurau cadarn. Os yw hefyd yn seiliedig ar statud, byddai hynny'n fantais, ond credaf mai'r peth allweddol yw cael strwythurau ar waith sy'n gweithio. Hoffwn ddweud hefyd mai'r fformat Cyd-bwyllgor Gweinidogion sy'n gallu datrys hyn yn y pen draw yw'r un rhwng Prif Weinidogion y gwledydd a Phrif Weinidog y DU. Felly, yn amlwg, yng ngoleuni'r ffaith bod yna ras am arweinyddiaeth y Ceidwadwyr ar hyn o bryd, mae'n amlwg y bydd hynny'n peri oedi cyn y gall fformat y Cyd-bwyllgor Gweinidogion gyfarfod er mwyn mynd i'r afael â hyn. Ond mae fformat nesaf y Cyd-bwyllgor Gweinidogion, lle rwy'n cynrychioli'r Llywodraeth, yn bwriadu edrych ar y pwynt hwn, ar ein hanogaeth ni.

14:30

Mae yn hynod o bwysig, dwi'n credu, bod strwythur Cyd-bwyllgor y Gweinidogion yn cael ei gryfhau yn y dyfodol, a dwi hefyd yn credu y dylem ni ddiwygio'r pwyllgor, a gosod y pwyllgor ar lefel statudol, i sicrhau bod llais Cymru yn glir mewn unrhyw drafodaethau yn y dyfodol. Dwi'n credu, mewn ateb i'r Aelod dros Aberafan, eich bod chi wedi dweud dŷch chi ddim yn ffafrio rhoi'r pwyllgor ar lefel statudol. Allwch chi esbonio i ni pam dŷch chi ddim yn ffafrio hynny? Oherwydd dyna'r ffordd ymlaen, yn fy marn i. 

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn, a'r cyfle i ateb y pwynt penodol hwnnw. Nid cwestiwn o ddim ffafrio hynny yw hyn—buasai hynny yn fantais. Yr hyn rwy'n ei ddweud yw nid panacea yw hynny am gael system o weithredu sydd, a dweud y gwir, yn cefnogi'n gwaith ni yma yng Nghymru ac ar draws y Deyrnas Unedig.

Trafodaethau Brexit

2. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol roi'r wybodaeth ddiweddaraf am drafodaethau Brexit gyda Llywodraeth y DU? OAQ54000

Rwy'n parhau i gael trafodaethau rheolaidd gyda Llywodraeth y DU ar nifer o faterion yn ymwneud â Brexit. Cefais gyfarfod â'r Ysgrifennydd Gwladol dros Adael yr Undeb Ewropeaidd yn fwyaf diweddar yng Nghaerdydd ar 16 Mai, ac mae cyfarfod o'r Cyd-bwyllgor Gweinidogion ar negodiadau'r UE wedi'i drefnu ar gyfer diwedd y mis hwn.

Gwnsler Cyffredinol, diolch ichi am yr ateb hwnnw. Mae ofn cynyddol fod y gwasanaeth iechyd gwladol yn mynd i fod yn aberth ar allor Brexit 'dim bargen'. Pan ddywedodd Donald Trump y byddai'r GIG yn wasanaeth a fyddai'n rhan o gytundeb masnach rhwng y DU a'r UDA, pan safai Theresa May yn ei ymyl a gwrthod gwadu hynny, pan fo'r UDA wedi gwrthod newid eu hamcanion negodi, sy'n cynnwys yr holl wasanaethau fel rhan o gytundeb, pan fo gennym sefyllfa lle mae cytundebau masnach ryngwladol a allai ddiystyru a gweithredu mesurau mewn meysydd datganoledig heb ganiatâd y lle hwn, pan fo'r Gweinidog iechyd wedi ysgrifennu at Theresa May flwyddyn neu ddwy yn ôl yn gofyn am sicrwydd a gwarantau ynghylch amddiffyn y GIG, rhywbeth y gwrthododd eu rhoi, ac mewn sefyllfa pan fo gennym Brif Weinidog Torïaidd newydd posibl sy'n cefnogi preifateiddio'r gwasanaeth iechyd gwladol a chytundeb masnach unochrog gyda'r UDA, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddiogelu'r gwasanaeth iechyd gwladol rhag Brexit 'dim bargen'?

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn hwnnw. Gwelais innau hefyd y gynhadledd i'r wasg y mae'n cyfeirio ati yn ei gwestiwn, ac aeth fy ngwaed yn oer wrth glywed y GIG yn cael ei drafod fel ased ar gyfer gwerthiant masnachol yn y ffordd honno. Rwyf am fod yn gwbl glir: gwasanaeth cyhoeddus yw GIG Cymru ac o dan Lywodraeth Cymru, bydd yn parhau felly. Mae'r Gweinidog dros gysylltiadau rhyngwladol, Eluned Morgan, wedi dweud yn gwbl glir wrth ei haelod cyfatebol, Liam Fox, yr Ysgrifennydd masnach ryngwladol, fod yn rhaid parchu'r setliad datganoli mewn perthynas â chytundebau masnach, a byddai hynny'n cynnwys cytundebau masnach o'r math y mae'r Aelod yn cyfeirio ato. A rhaid iddo barchu'r ffaith bod Llywodraeth Cymru yn benderfynol o sicrhau bod y GIG yn cael ei gadw'n wasanaeth cyhoeddus yma yng Nghymru. Nid oes perygl o gwbl y caniatawn i GIG Cymru fod yn rhan o unrhyw negodiad. Ond rwy'n credu bod yr Aelod yn iawn i dynnu sylw at y mater hwn, sy'n taflu goleuni ar ganlyniadau'r math o bolisi masnach y gallai Llywodraeth y DU geisio'i ddilyn mewn senario 'dim bargen' yn fy marn i.

Mewn perthynas â'r GIG yn fwy cyffredinol wrth gwrs, rydym yn gweithio gyda'r GIG yng Nghymru mewn perthynas â chadernid a gallu i wrthsefyll yr heriau y byddid yn eu hwynebu yng nghyd-destun unrhyw fath o Brexit, ond Brexit 'dim bargen' yn enwedig. Mae rhywfaint o hynny'n ymwneud â chyflenwadau o feddyginiaethau, offer meddygol—fel y gŵyr yr Aelod—ac ynghylch cynllunio'r gweithlu, a allai ddod o dan bwysau difrifol, fel y trafodasom yn y Siambr ddoe yn ein dadl ar fudo, yng nghyd-destun polisïau mudo newydd gan Lywodraeth y DU.

Wrth gwrs roedd y drafodaeth Brexit ddiweddaraf gyda Llywodraeth y DU yn ymwneud â defnydd, neu ddiffyg defnydd, y Prif Weinidog o gar y Swyddfa Dramor ym Mrwsel heddiw. Fodd bynnag, ar fater y GIG, ni chaiff ei fasnachu. Pan fydd rhywbeth yn wasanaeth cyhoeddus, nid yw'n rhywbeth sy'n rhan o gytundeb masnach yn y ffordd a awgrymir. Wrth gwrs, os oes gennych gaffael cyhoeddus, fe fyddwch am gaffael yn rhad ac yn effeithiol a chael gwerth da, ac os ymrwymwch i gontract gyda darparwr tramor, mae'n eithaf rhesymol disgwyl i'r contract hwnnw gael ei barchu ac y dylid ei yswirio naill ai drwy lysoedd Prydain neu drwy drefn ddatrys anghydfod i fuddsoddwyr. Onid dyna'r cwbl sydd dan sylw yma?

14:35

Nid oes gennyf hyder o gwbl yn ymrwymiad Plaid Brexit i'r GIG. Mae arweinydd y blaid wedi bod yn gwbl bendant nad yw'n credu mewn GIG a ariennir yn gyhoeddus ac mae'n credu mewn system yswiriant. Felly, bydd yn rhaid i'r Aelod faddau imi os cymeraf hynny â phinsiad o halen. [Torri ar draws.]

Rwy'n ddiolchgar ichi, Lywydd. Weinidog, fe fyddwch chi, fel finnau, wedi gweld adroddiadau rhyfeddol braidd yn y wasg y bore yma na ddarparwyd cymorth diplomyddol ar gyfer y Prif Weinidog yn ystod ei ymweliad â Brwsel. Nawr, fel chi a fi—rydym ein dau wedi mwynhau cymorth gwasanaeth diplomyddol y Deyrnas Unedig, ac rwy'n cofio trafod a negodi gyda David Lidington a William Hague ac eraill sut y gellir cryfhau hynny. Er nad yw Gweinidogion yn y fan hon yn Weinidogion Llywodraeth y Deyrnas Unedig, Gweinidogion y Deyrnas Unedig ydynt, ac ym Mrwsel, rydym yn rhan o dîm gweinidogol y Deyrnas Unedig, ac mae gennym gytundebau â Llywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n dynodi ein bod yn cael cymorth Cynrychiolaeth y Deyrnas Unedig i'r Undeb Ewropeaidd a'r swyddfa dramor. Hoffwn gofnodi fy niolch i UKRep ac i weision sifil yn y swyddfa dramor am y gefnogaeth ardderchog a gefais, o fewn yr Undeb Ewropeaidd ac mewn mannau eraill, wrth deithio fel cynrychiolydd ar ran Llywodraeth Cymru. A wnewch chi godi'r mater hwn gyda David Lidington pan fyddwch yn ei gyfarfod yn ddiweddarach yr wythnos hon, a dweud wrtho ein bod yn disgwyl i'n holl Weinidogion gael eu trin â'r parch a roddir iddynt gan y mandad etholiadol, a'n bod yma i gynrychioli'r Llywodraeth yma a'r Cymry, ac nid oes disgwyl inni ofyn caniatâd unrhyw aelod o Lywodraeth y DU ynglŷn â sut y gwnawn hynny?

Diolch i'r Aelod am ei gwestiwn. Fel y mae'n nodi ynddo, mae ein perthynas â Chynrychiolaeth y DU i'r UE yn dda iawn, felly roedd y penderfyniad digynsail yr ymddengys bod y Swyddfa Dramor a Chymanwlad wedi'i wneud yn peri penbleth a siom i ni, os caf ei roi felly. Fel cyd-destun, dylwn ddweud ein bod wedi cael cymorth o ansawdd uchel gan y Swyddfa Dramor a Chymanwlad fel Llywodraeth Cymru ar bob achlysur blaenorol pan fu Gweinidogion yn ymweld â Brwsel, fel y nododd yn y cwestiwn. Gallaf gadarnhau bod y Swyddfa Dramor a Chymanwlad wedi hysbysu'r Llywodraeth na fyddent yn darparu cymorth tra oedd y Prif Weinidog ym Mrwsel heddiw, gan gynnwys defnydd o'r gwasanaeth ceir, oni bai ein bod yn rhoi sicrwydd na fyddai'r Prif Weinidog yn tanseilio polisi Llywodraeth y DU. Gwnaethom yn glir fod y Prif Weinidog a Gweinidogion Cymru o ddifrif ynglŷn â'u dyletswyddau, yn rhinwedd eu swydd fel Gweinidogion y Deyrnas Unedig, i'r Deyrnas Unedig pan fyddant dramor ar fusnes swyddogol, ond nid yw hynny'n golygu eu bod yn ymostyngol i Lywodraeth y DU ac yn sicr nid yw cael defnydd o wasanaethau ceir yn rhan o'r ystyriaeth. Felly, fe wnaethom wrthod rhoi unrhyw sicrwydd a fyddai'n llyffetheirio neu'n llesteirio hawl y Prif Weinidog i siarad dros fuddiannau cenedlaethol Cymru. Yn y pen draw, fel y digwyddodd, fe gynigiwyd cyfleusterau ceir wedyn, ond mae'r Prif Weinidog yn teithio gan ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus drwy gydol ei ymweliad â Brwsel heddiw.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Darren Millar. 

Diolch, Lywydd. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am strategaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer ei thrafodaethau â'r Comisiwn Ewropeaidd heddiw?

Ar hyn o bryd, rydym yn rhagweld newid personél y Comisiwn yn y dyfodol. Mae'r Prif Weinidog ym Mrwsel heddiw gyda'r bwriad o gyfarfod â nifer o'n partneriaid yno, gan gynnwys Michel Barnier.

Diolch ichi am yr ateb hwnnw. Mae'n rhaid imi ddweud fy mod yn rhyfeddu ei bod yn ymddangos bod gan Weinidogion Llafur Cymru fwy o ddiddordeb mewn ceir sy'n cael eu gyrru gan chaffeurs nag sydd ganddynt mewn materion go iawn. Rwy'n siŵr na fyddai Llywodraeth Cymru am ganiatáu i'w hadnoddau gael eu defnyddio i gefnogi gweithgareddau sy'n tanseilio ei hamcanion polisi hithau chwaith, ac a dweud y gwir rwy'n credu y dylai Gweinidogion dyfu fyny a gwrando ar bobl Cymru a bleidleisiodd dros adael yr UE yn 2016. Ni chyfeirioch chi yn eich ateb yn awr at y strategaeth negodi y gallai'r Prif Weinidog fod yn ei defnyddio, neu beidio, ym Mrwsel heddiw. Ond a wnewch chi ddweud wrthym a fydd yn ailadrodd ewyllys pobl Cymru a bleidleisiodd dros adael yr UE yn 2016, ac os na fydd, pam ddim?

14:40

Rwy'n credu bod hwnnw'n gwestiwn rhyfedd gan yr Aelod. Gorffennais fy ateb i'r cwestiwn blaenorol drwy ddweud bod y Prif Weinidog yn defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus ym Mrwsel heddiw, sydd i'w weld i mi yn dynodi diffyg diddordeb llwyr yn y defnydd o geir y Llywodraeth. Felly, credaf y dylai ystyried y ffaith bod y Prif Weinidog ym Mrwsel yn ymdrin â materion o sylwedd yn hytrach na materion yn ymwneud â chyflwyniad a phenawdau fel y mae ei gwestiwn yn awgrymu. Bydd y Prif Weinidog yn disgrifio beth sydd er lles gorau Cymru a safbwynt Llywodraeth Cymru ar ran pobl Cymru yn ei drafodaethau yn Ewrop, fel y mae'n gwneud ar bob cyfle arall.

Onid y gwir amdani, Weinidog, yw eich bod yn dal i chwarae gwleidyddiaeth â Brexit? Cafwyd ymrwymiad maniffesto clir gan y Blaid Lafur yn 2017 i gyflawni Brexit ac mae'n eithaf clir yn awr i bobl Cymru na ellir ymddiried yn y Blaid Lafur i gyflawni'r ymrwymiad maniffesto penodol hwnnw. Nawr, rydych eisoes wedi gwneud tro pedol o ran eich safbwynt ar ail refferendwm, ac rydych wedi dweud bod angen opsiwn i aros ar bapur pleidleisio mewn refferendwm yn y dyfodol. Ond y gwir amdani, wrth gwrs, yw mai'r un peth na phleidleisiodd pobl Cymru drosto yw unrhyw fath neu fersiwn o 'aros'. Rydych yn dal i siarad am fathau neu fersiynau o 'adael', ond yr un peth nad oedd pobl Cymru'n ei gymeradwyo—ac nid oeddem yn ei gymeradwyo o gwbl—oedd unrhyw fath o aros yn yr Undeb Ewropeaidd. Sut y gallwch gyfiawnhau anwybyddu canlyniad refferendwm 2016, a wrthododd 'aros' ar y papur pleidleisio, a pha sicrwydd y gallwch ei roi i bobl Cymru, os bydd ail refferendwm—ac rwy'n mawr obeithio na fydd—na fyddwch yn anwybyddu hwnnw chwaith?

Os caf ddweud, prin iawn yw'r pethau rwy'n eu hedmygu am y Blaid Geidwadol, ond mae ei gallu i fy ngheryddu am chwarae gwleidyddiaeth gydag wyneb syth, ar ôl gofyn y ddau gwestiwn y mae newydd eu gofyn, yn eithaf clodwiw yn ei ffordd ei hun.

Ar gwestiwn refferendwm, nid wyf yn cofio clywed neb ar unrhyw adeg yn dadlau dros Brexit 'dim bargen' yn 2016. I'r gwrthwyneb yn llwyr—roedd pawb yn dweud wrthym pa mor syml y byddai, sut y byddai pobl yn baglu dros ei gilydd i drafod telerau gyda ni. Mae'r Prif Weinidog, Theresa May, wedi methu'n llwyr â chyflawni'r addewidion a wnaethpwyd.

Rydym bellach yn wynebu sefyllfa lle nad oes mandad o gwbl ar gyfer Brexit 'dim bargen', sef yr hyn yr ymddengys y mae'r Blaid Geidwadol yn carlamu tuag ato yn debyg i ruthr o gefnogaeth fel bustych ofnus oddi ar feinciau'r Ceidwadwyr yn y Senedd i Boris Johnson, a allai ein hebrwng yn llawen tuag at Brexit 'dim bargen'. Yn y sefyllfa honno, nid oes ond un ffordd y gallwn atal y niwed y byddai hynny'n ei achosi i Gymru, sef drwy roi'r cwestiwn yn ôl i'r bobl, sy'n egwyddor ddemocrataidd sylfaenol.

Diolch, Lywydd. Weinidog, mae Donald Trump wedi dweud y byddai am i'r GIG fod ar y bwrdd mewn unrhyw drafodaethau yn y dyfodol ynglŷn â chytundeb masnach rhwng y DU a'r UDA. Yn ddiweddarach, fe dynnodd yn ôl ar hyn, ond mae'r ffaith bod ei lysgennad i'r DU, Woody Johnson, hefyd wedi dweud yr un peth yn dangos yn glir beth fydd blaenoriaethau'r UDA os a phan fydd trafodaethau masnach yn dechrau.

Mae Gweinidog cysylltiadau rhyngwladol Llywodraeth Cymru wedi dweud nad oes perygl o gwbl y caiff y GIG yng Nghymru ei werthu yn y ffordd hon a dywedodd y Gweinidog iechyd na fyddai GIG Cymru ar werth. Ac rydych chi wedi siarad heddiw eisoes yn eich ateb i Mick Antoniw am gynllunio'r gweithlu a'r angen i weithio gyda'r GIG.

Er fy mod yn cymeradwyo eich angerdd o blaid cadw gwasanaethau'r GIG yn gyhoeddus ac yn rhad ac am ddim lle mae eu hangen, a allwch egluro wrthyf—ac rwy'n pwyso arnoch i wneud hyn—pa gamau'n hollol y gallai Llywodraeth Cymru eu cymryd i atal GIG Cymru rhag cael ei werthu pe bai Llywodraeth San Steffan yn ei fasnachu'n rhan o negodiadau gyda'r UDA?

Mae gennym fecanweithiau ar waith i sicrhau bod penderfyniadau ar feysydd datganoledig yn parhau'n gyfrifoldeb i ni drwy'r cytundeb rhynglywodraethol. O ran trafodaethau'n ymwneud â'r negodiadau masnach, mae trafodaethau ar lefel swyddogol yn mynd rhagddynt er mwyn sicrhau lefel o warchodaeth i Gymru cyn y trafodaethau hynny.

Diolch ichi am eich ateb, Weinidog. Rydych yn sôn am fecanweithiau a thrafodaethau heb lawer o fanylion yn y fan honno, ond rwy'n credu efallai mai'r rheswm am hynny yw mai ychydig iawn y gallai Llywodraeth Cymru ei wneud i amddiffyn y GIG pe bai Llywodraeth San Steffan yn penderfynu ei werthu.

Mae'n amlwg y byddai Plaid Cymru yn eich cefnogi pe baech chi, fel y dywedodd y Gweinidog cysylltiadau rhyngwladol ddydd Llun, yn dymuno mynd â Llywodraeth San Steffan i'r llys ar hyn. Ond y gwir amdani yw bod masnach ryngwladol yn fater a gadwyd yn ôl a bod pwerau dros gaffael cyhoeddus y gellid bod wedi'u defnyddio i ddiogelu rhai agweddau ar ein gwasanaethau iechyd wedi cael eu hildio fel rhan o'r cytundeb rhynglywodraethol y cyfeirioch chi ato.

Rwy'n siŵr eich bod wedi bod yn dilyn y ras am arweinyddiaeth y Ceidwadwyr gyda'r un gymysgedd o arswyd ac anghrediniaeth â mi. Cawsom ymgeiswyr yn cyfaddef i droseddau sydd fel arfer yn arwain at ddedfryd o garchar, ymgeiswyr sydd eisiau cyfyngu ar hawliau dynol, ac yn fwyaf brawychus, yr ymgeisydd yr ystyrir ei fod yn ffefryn yn y ras, Boris Johnson, yn nodi'n glir ei fwriad i fwrw ymlaen ar lwybr trychinebus tuag at Brexit 'dim bargen'.

Weinidog, pe bai Prif Weinidog nesaf y DU yn penderfynu gadael yr UE heb fargen ac yn gallu dod o hyd i ffordd o osgoi'r Senedd, drwy ei rhagderfynu efallai, pa gamau y gallai Llywodraeth Cymru eu cymryd i liniaru'n llawn y canlyniadau trychinebus i Gymru? Efallai fod y rhain yn ddamcaniaethol, ond maent yn boenus o bosibl.

14:45

Mae'r Aelod yn parhau i gredu bod pwerau wedi cael eu rhoi'n ôl yn y cytundeb rhynglywodraethol. Fe'i gwahoddaf, pan fydd yn gofyn ei chwestiwn nesaf imi, i bennu un o'r pwerau hynny, oherwydd nid wyf wedi clywed yr un yn cael ei nodi yn y Siambr hon, er gwaethaf y dyfalbarhad â'r ddadl honno. Yn wir, mae pob adroddiad olynol a ddaw allan o Lywodraeth y DU yn dangos nad yw'n bwriadu defnyddio'r pwerau adran 12, a fyddai'n rhewi cymhwysedd y Cynulliad hwn. Hoffwn ei gwahodd efallai i nodi unrhyw rai o'r pwerau y mae'n credu eu bod wedi'u hildio o ganlyniad i'r cytundeb rhynglywodraethol hwnnw.

Mae'n iawn, wrth gwrs, fod cysylltiadau rhyngwladol yn fater sydd wedi'i gadw'n ôl i Senedd y DU, ond fe fydd hefyd yn gwybod bod y Goruchaf Lys, yn yr achos yn ymwneud â Bil parhad yr Alban, yn gwbl glir fod gweithredu'r cytundebau hynny yn y wlad hon yn fater sydd wedi'i ddatganoli ac mae wedi'i ddatganoli i'r lle hwn. Rwy'n rhoi sicrwydd na fyddwn yn gweithredu mecanwaith sy'n galluogi'r GIG i gael ei werthu. Ond mae hi'n iawn i ddweud bod hynny'n arwydd o gyflwr meddwl a bwriadau Arlywydd America yn sicr. Roeddwn yn credu bod methiant Theresa May fel Prif Weinidog i herio hynny yn rhyfeddol, yn y gynhadledd i'r wasg y cyfeiriodd David Rees ati'n gynharach.

Mae'n fy ngwahodd i ddweud wrthi fy mod yn teimlo ei bod hi'n bosibl lliniaru canlyniadau Brexit 'dim bargen' i Gymru yn llawn. Fe fyddaf yn hollol glir gyda hi—nid wyf yn credu ei bod hi'n bosibl lliniaru'n llawn, gydag unrhyw lefel o baratoi, naill ai yn y tymor byr neu'n hirdymor, y canlyniadau trychinebus i Gymru a fyddai'n deillio o Brexit 'dim bargen'.

Diolch, Weinidog, a diolch i chi am droi'r craffu arnaf yn ôl arnaf fi yn y fan honno, ond fel yr eglurasom mewn dadleuon yn y gorffennol yn y Siambr hon, cafodd pwerau caffael cyhoeddus eu hildio yn rhan o'r cytundeb rhynglywodraethol, a buaswn yn croesawu trafodaeth bellach gyda chi ar hynny.  

Ond i ddod yn ôl at y cwestiwn, ac fel rydych newydd gydnabod, gwyddom bellach nad oes fawr ddim y gallem ei wneud i liniaru effaith drychinebus Brexit 'dim bargen', lliniaru effaith hynny ar Gymru, a byddem yn ddi-rym yn y bôn i amddiffyn ein hunain. Mae'r diffyg parch a ddangoswyd gan San Steffan at Gymru dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf yn anghredadwy. Maent wedi cipio pwerau oddi wrthym, maent wedi gwrthod gadael i Weinidogion Cymru weld drafftiau cynlluniau newydd yn lle arian Ewropeaidd. Fe ddywedoch chi wrthym ddoe, Weinidog, eu bod wedi gwrthod gwrando ar eich pryderon ynghylch cynlluniau ar gyfer mewnfudo, a hefyd nad ydym wedi cael fawr ddim mewnbwn—wel, dim mewnbwn o gwbl—i gynlluniau ar gyfer y gronfa ffyniant gyffredin.  

Mae'r darpar Brif Weinidog tebygol yn bwriadu sychu dros £400 miliwn oddi ar gyllideb Cymru drwy roi toriad yn y dreth i'r bobl gyfoethocaf mewn cymdeithas. A heddiw, fel y clywsom eisoes, maent wedi gwrthod caniatáu i Brif Weinidog Cymru gael defnydd o gar gweinidogol ar gyfer ei ymweliad â Brwsel am ei fod wedi gwrthod cytuno i droi cefn ar fuddiannau Cymru—toriad protocol cwbl warthus na welwyd ei debyg o'r blaen, fel y dywedoch, a gweithred warthus o amarch tuag at ein gwlad.

Weinidog, ni all hyn barhau. Mae'n rhaid i ni sefyll drosom ein hunain a buddiannau'r bobl y mae gennym ddyletswydd i'w cynrychioli. A wnewch chi gytuno felly i ystyried sefydlu confensiwn cyfansoddiadol i Gymru i ystyried yn ofalus yr opsiynau cyfansoddiadol sydd ar gael i Gymru, gan gynnwys annibyniaeth? Mae confensiwn cyfansoddiadol yn rhywbeth y galwodd y cyn Brif Weinidog, Carwyn Jones, amdano ar lefel y DU, ond ni ddigwyddodd hynny, er gwaethaf ymdrechion diflino dros flynyddoedd lawer ar ei ran. Felly, rhaid inni ei wneud drosom ein hunain yn awr.

Mae angen inni wybod pa ddewisiadau sydd ar gael inni yng Nghymru wrth i argyfwng cyfansoddiadol y DU ddyfnhau ac rydym angen dull o amddiffyn ein hunain rhag Llywodraeth elyniaethus yn San Steffan. Mae ein GIG mewn perygl, mae ein heconomi ar drothwy trychineb 'dim bargen'. Rhaid inni amddiffyn ein dinasyddion. A wnewch chi ystyried mabwysiadu'r llwybr hwn felly?

Rydym yn manteisio ar bob cyfle i sefyll dros fuddiannau'r Cymry mewn unrhyw ymgysylltiad rhyngom ag unrhyw ran o'r DU, gan gynnwys Llywodraeth y DU yn fwyaf uniongyrchol. Fel Gweinidogion, bydd pawb ohonom yn parhau i wneud hynny. Manteisiwn ar bob cyfle posibl i ddisgrifio ac i frwydro dros fuddiannau'r Cymry. Ar y cwestiwn atodol olaf, mewn perthynas â pharatoadau, dylwn ddweud nad yw'r ffaith nad wyf yn credu ei bod yn bosibl lliniaru canlyniadau 'dim bargen' yn llawn yn golygu na ddylem ni ac nad ydym ni, fel Llywodraeth gyfrifol, yn gweithredu paratoadau pwyllog a chymesur er mwyn rhagweld yr effeithiau waethaf, a cheisio gwneud yr hyn a allwn i ymdopi â hwy. Fel y gwn ei bod yn gwybod, rydym yn rhoi cyfres o gamau sylweddol ar waith ar draws pob portffolio er mwyn gwneud hynny. Yn wir, dros yr ychydig wythnosau diwethaf, rydym wedi bod yn ystyried pa gamau pellach y gallem eu cymryd o ystyried bod y dyddiad ymadael wedi'i ohirio tan yr hydref. Mae'n bwysig o hyd ein bod yn gwneud hynny, er ein bod o'r farn na ellir lliniaru'r difrod yn llawn yn y pen draw, a dweud y lleiaf.

Mae hi'n gwneud y pwynt am annibyniaeth. Wrth gwrs, gwyddom fod ein cymheiriaid yn Llywodraeth yr Alban yn dadlau dros y safbwynt hwnnw yn y fan honno. Y gwahaniaeth yno yw eu bod wedi sefyll ar faniffesto'n dadlau'r achos dros annibyniaeth ac wedi ennill, ac felly maent wedi ennill yr hawl i gyflwyno'r ddeddfwriaeth honno. Nid yw hynny'n wir yma yng Nghymru.

14:50
Rôl Porthladdoedd Cymru ar ôl Brexit

3. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cynnal ynghylch rôl porthladdoedd Cymru ar ôl Brexit? OAQ54001

Mae porthladdoedd Cymru yn borth rhyngwladol hollbwysig ac yn ffynhonnell swyddi o ansawdd uchel. Gellid gwarchod hyn yn hawdd os arhoswn yn y farchnad sengl a'r undeb tollau. Gan wynebu'r risg drychinebus o 'ddim bargen', rydym yn gweithio'n agos gyda phartneriaid lleol i liniaru'r niwed i'n porthladdoedd.

Diolch yn fawr iawn am hynny. Fel y gwyddoch, mae cryn dipyn o borthladdoedd yn fy rhanbarth i, ac un o'r cyfleoedd i Gymru os gadawn yr UE fyddai datblygu porthladdoedd rhydd, gan y byddent yn caniatáu i nwyddau gael eu mewnforio i rannau o Gymru, eu storio neu eu cynhyrchu'n gynnyrch gorffenedig cyn eu hallforio heb drethi a thariffau. Wrth gwrs, mae gennym borthladdoedd rhydd yn y DU yn barod. Y llynedd, dywedodd Gweinidog yr economi ei fod wedi gofyn i ardal fenter Dyfrffordd y Ddau Gleddau ystyried creu porthladd rhydd. Fodd bynnag, ym mis Chwefror eleni, fe ddywedoch chi wrth Adam Price ei bod hi'n anodd gweld sut y gallai porthladdoedd rhydd neu ardaloedd rhydd fodoli mewn undeb tollau. Nawr, cadarnhaodd eich Llywodraeth y bydd yn ymgyrchu i aros o fewn yr UE. Felly, a yw hynny'n golygu na ellir ystyried datblygu porthladdoedd rhydd yng Nghymru?

Rydym yn cydnabod manteision posibl porthladdoedd rhydd yn gyffredinol, ond ceir heriau ymarferol, sef yr hyn y cyfeiriais ato yn fy ymateb cynharach, rwy'n credu, sy'n ymwneud â cholli refeniw treth, dadleoli, cynaliadwyedd, ac yn y blaen. Yn amlwg, mae penderfyniadau ynghylch porthladdoedd rhydd a threfniadau tollau yn fwy cyffredinol yn nwylo Llywodraeth y DU. O'n safbwynt ni, y ffordd orau i ddiogelu buddiannau economaidd ein porthladdoedd a'n heconomi yn gyffredinol yw drwy aros yn rhan o undeb tollau, ac os digwydd hynny ar draul gallu datblygu trafodaethau penodol am borthladdoedd rhydd, credaf fod hwnnw'n bris gwerth ei dalu yn y darlun cyffredinol o'r effaith lawn ar ein heconomi.

Yn syml iawn, mae porthladd Caergybi yn fy etholaeth i yn un o'r prif borthladdoedd rhwng Prydain a'r Undeb Ewropeaidd. Ydy'r Gweinidog yn cytuno â fi y byddai Brexit o unrhyw fath yn siŵr o osod heriau difrifol i'r porthladd ond y byddai gadael heb gytundeb yn sicr o arwain at golli masnach drwy'r porthladd hwnnw? 

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Fues i lan yng Nghaergybi yn ddiweddar yn trafod y cwestiwn hyn gyda'r bobl yn y porthladd. Maen nhw'n gwneud cynlluniau, wrth gwrs, ar gyfer pob mathau o Brexit yn y porthladd yng Nghaergybi. Rydym ni, fel Llywodraeth, wedi bod yn paratoi, fel bydd yr Aelod yn gwybod, cynlluniau wrth gefn ar gyfer yr impact ar drafnidiaeth o adael mewn unrhyw ffordd, a gadael heb gytundeb yn benodol. Allwn ni ddim dibynnu ar gynlluniau isadeiledd yn Dublin a Rosslare o ran amseru hynny i sicrhau bod trafnidiaeth yn gallu symud yn rhwydd ar ôl i ni adael, os gwnawn ni adael. Felly, mae wedi bod yn bwysig i ni wneud cynlluniau wrth gefn ar gyfer hynny, ond wrth wraidd cwestiwn yr Aelod mae'r syniad a fyddai unrhyw Brexit yn well nag aros fel aelod o'r Undeb Ewropeaidd, a'r ateb i'r cwestiwn hwnnw, wrth gwrs, yw 'na'. 

Gwnsler Cyffredinol, yn ôl y newyddion ddoe, mae Comisiwn yr UE yn gweithio ar gynllun i ddefnyddio datrysiadau TG i helpu nwyddau i groesi'r ffin Wyddelig ar ôl Brexit. Rhoddodd Llywodraeth Ffrainc gynlluniau tebyg ar waith yn Calais. Yn wir, cyn belled yn ôl â 2016, lluniodd Senedd yr UE ei hun adroddiad a ddangosai sut y gellir defnyddio ffin glyfar rhwng yr UE a'r DU. Pa asesiadau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u gwneud o atebion TG, ac a allech gyhoeddi unrhyw baratoadau o'r fath, os oes rhai gennym?

14:55

Ein barn ni yw bod y math o atebion TG y mae'r Aelod yn eu disgrifio yn ei chwestiwn yn atebion hirdymor i hyn yn y bôn. Wrth gwrs, gwyddom fod yna weithgareddau TG ar y gweill i geisio lleddfu rhai o ganlyniadau Brexit o unrhyw fath. Fel y bydd yn gwybod, mae'r rheini'n faterion sy'n amlwg wedi'u hysgogi'n bennaf gan Cyllid a Thollau ei Mawrhydi, sy'n fater a gadwyd yn ôl i Lywodraeth y DU. Ond rwy'n credu bod y posibilrwydd fod hwnnw'n ateb i'r lefel o aflonyddwch a allai'n hawdd gael ei achosi gan Brexit o unrhyw fath, ac yn arbennig Brexit 'dim bargen', yn ffantasi braidd.

Cronfeydd Strwythurol yr UE

4. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol ddatganiad am gefnogaeth cronfeydd strwythurol yr UE i brentisiaethau a hyfforddiant sgiliau yng Nghymru? OAQ54014

Mae rhaglenni cronfeydd strwythurol cyfredol yr UE yn buddsoddi £206 miliwn i gefnogi cyfanswm o 159,000 o brentisiaethau ledled Cymru rhwng 2015 a 2023. Mae hwn yn rhan o'r buddsoddiad cyffredinol o £861 miliwn y mae rhaglenni'r UE yn ei wneud mewn sgiliau a chyflogadwyedd yng Nghymru.

Yn ystod y ddadl ddoe ar y gronfa ffyniant gyffredinol, dywedodd Nick Ramsay fod yna gwestiynau heb eu hateb am ddyfodol y gronfa ffyniant gyffredinol a'm harweiniodd unwaith eto i holi pam ar y ddaear y mae'n Dori. Mae'n sicr yn rhy neis a deallus i'r math hwnnw o weithgaredd. [Chwerthin.] Rwy'n credu bod dyfodol—[Torri ar draws.] Wel, gadewch i mi ofyn y cwestiwn. Mae dyfodol y cronfeydd strwythurol yn effeithio'n enfawr ar sgiliau a datblygiad a hyfforddiant yn fy etholaeth. Yn nhref Caerffili, mae ACT Training wedi elwa ar gymorth cronfa gymdeithasol Ewrop, sy'n cyflwyno prentisiaethau'r Llywodraeth, hyfforddeiaeth a rhaglenni Twf Swyddi Cymru. Yn Ystrad Mynach, elwodd Educ8 o'r un peth ac wrth gwrs, mae Coleg y Cymoedd wedi cynnwys rhaglenni a ariennir gan gronfa gymdeithasol Ewrop yn eu gwaith hefyd. Felly, a fyddech yn cytuno â mi—ac efallai â Nick Ramsay—fod angen cyfeirio'r gronfa ffyniant gyffredinol yn glir tuag at y rhaglenni hyn a bod angen i Lywodraeth y DU wneud ymrwymiad mewn perthynas â'r gronfa honno a bod angen ei chyfeirio hefyd tuag at y mathau hynny o raglenni addysgol yn arbennig?

Wel, hoffwn ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn atodol y credaf ei fod yn dangos, onid yw, mewn ffordd real iawn, yn ei etholaeth ef, yr effaith lesol y mae rhaglenni'r UE wedi'i chael ym mywydau etholwyr unigol ac weithiau, fod y dadleuon a gawn am raglenni'r UE yn gyffredinol eu natur, ac mae ef wedi dod â hynny i lawr i'r cysylltiad â chymunedau ac etholaethau unigol. Buaswn yn bendant yn adleisio'r teimlad yn ei gwestiwn ei bod yn gwbl hanfodol i Lywodraeth y DU roi'r sicrwydd pendant hwnnw yn awr a fydd yn ein galluogi i barhau i ddefnyddio'r cronfeydd hynny yma yng Nghymru, i'w defnyddio'n wahanol efallai—eu halinio'n well â'n blaenoriaethau ni yma—ac i sicrhau ar lawr gwlad y mathau o fanteision y mae'r cronfeydd hynny wedi'u darparu dros lawer iawn o flynyddoedd. Mae'n ddyletswydd ar Lywodraeth y DU yn awr i'n rhoi ni yng Nghymru yn y sefyllfa honno. Dylai'r penderfyniadau hynny gael eu gwneud gan Lywodraeth Cymru, fel y maent wedi arfer cael eu gwneud, a dylai'r cronfeydd fod ar gael yn llawn fel y maent ar gael ar hyn o bryd. Fel y gwnaeth y Cynulliad yn glir wrth basio ei gynnig ddoe, rydym yn bryderus iawn fod Llywodraeth y DU yn ymdrin â mater mor hanfodol bwysig i Gymru mewn modd sydd, yn ôl pob golwg, mor amharchus o'r ffin datganoli. Gwn y bydd yn ymuno â mi i alw ar Lywodraeth y DU i ystyried hynny ac i newid trywydd, efallai, o dan Brif Weinidog newydd, er mwyn gwireddu'r ymrwymiadau na fyddwn yn cael yr un geiniog yn llai ac na fydd pŵer yn cael ei gipio oddi wrthym.

Bydd y Gweinidog yn gwybod bod y mynegai cyfle ieuenctid yn dangos yn gyson mai pobl ifanc sy'n cael eu magu mewn ardaloedd difreintiedig sy'n cael y lleiaf o gyfleoedd. Mae'r mynegai'n graddio pob awdurdod lleol yng Nghymru yn ôl lefelau cyrhaeddiad addysgol a chanlyniadau cyflogaeth ar gyfer pobl ifanc, gan gynnwys amrywiaeth o fesurau o berfformiad TGAU i gymryd rhan mewn addysg uwch a phrentisiaethau. Gwyddom hefyd mai un o'r ysgogiadau economaidd gorau sydd gan y Llywodraeth yw gwella lefel hyfforddiant sgiliau ac argaeledd pethau fel prentisiaethau. Mae hyn wedi bod yn bolisi cyson gan y DU a Llywodraeth Cymru, a bod yn deg. Mewn unrhyw strwythur newydd, beth bynnag y byddwn yn ei alw, cronfa ffyniant y DU neu beth bynnag, mae'n mynd i fod yn bwysig fod rhannau o'r Deyrnas Unedig sydd angen cymorth penodol yn cael hwnnw uwchlaw a thu hwnt i'w grant bloc presennol. Nawr, byddai hynny'n efelychu'n briodol yr hyn sy'n digwydd yn yr UE ar hyn o bryd, lle mae rhai ardaloedd yn cael lefelau enfawr o gymorth, ac mae hwnnw yn y bôn yn cael ei drosglwyddo o rannau cyfoethocach o'r Undeb Ewropeaidd. Dyna rydym ei eisiau, ac ni allwn ei gael oni bai ei fod wedi'i lunio ar sail y DU, ac wrth gwrs, mae'n rhaid iddo gael ei lywio gan y blaenoriaethau ar lefel sybsidiaredd lle mae'n weithredol, a mater i Lywodraeth Cymru yn atebol i'r lle hwn fyddai'r lefel allweddol yng Nghymru. Ond mae'n bartneriaeth, ac mae angen inni ddechrau estyn allan a chynnig atebion i'n cymheiriaid yn San Steffan yn ogystal ynglŷn â'r ffordd rydym am weld hyn yn cael ei lunio. Ni ddylai fod yn gêm swm sero, lle mae un ochr yn ennill dros y llall.

15:00

Dechreuodd yr Aelod gyfeirio at y manteision y mae pobl ifanc wedi'u cael o ganlyniad i rywfaint o'r cymorth hwn, ac mae'n llygad ei le i wneud hynny. Mae nifer o'r rhaglenni a ariennir gan yr UE wedi cael eu targedu'n benodol ar gyfer helpu pobl ifanc i gael gwaith, a gwella eu sgiliau, ac felly nid yw'n syndod fod pobl iau yn gallu gweld rhai o'r manteision a ddaw yn sgil parhau i gyfranogi yn rhaglenni'r UE yn gliriach na rhannau eraill o'r gymdeithas o bosibl.

Mae'n sôn am ddarparu atebion i'r cwestiwn ynglŷn â sut y gellir llunio'r gronfa ffyniant gyffredin. Hoffwn pe bai cyfle wedi bod i wneud hynny. Y gwir amdani yw, pan siaradais ag Ysgrifennydd Gwladol Cymru, cynigiais gefnogaeth Llywodraeth Cymru yn benodol i'r gwaith o lunio ymgynghoriad a fyddai'n gweithio i Gymru ac a fyddai'n adlewyrchu'r egwyddorion y teimlwn eu bod yn cael eu hadleisio ym mhob rhan o gymdeithas, economi a gwasanaethau cyhoeddus Cymru, ac ni fanteisiwyd ar hynny. Mae'n gwbl hanfodol ein bod ni yma, fel Llywodraeth Cymru, yn gallu cynllunio system sy'n rhoi'r gefnogaeth orau i'r bobl ifanc y mae'n cyfeirio atynt yn ei gwestiwn ar draws Cymru, yn enwedig mewn cymunedau difreintiedig. A hyd nes y gwelwn yr ymrwymiadau hynny'n cael eu gwireddu gan Lywodraeth y DU, ni fyddwn mewn sefyllfa i wneud hynny.

Ail Refferendwm

5. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael ar y cwestiwn i'w ofyn pe bai ail refferendwm yn cael ei chynnal ar aelodaeth Prydain o'r Undeb Ewropeaidd? OAQ54003

Rwyf wedi pwyso ar Weinidogion Llywodraeth y DU i baratoi ar gyfer ail refferendwm mewn cyfarfodydd gyda Changhellor Dugiaeth Caerhirfryn a'r Ysgrifennydd Gwladol dros Adael yr Undeb Ewropeaidd. Nid wyf wedi trafod gyda hwy na rhanddeiliaid eraill hyd yma beth fyddai'r cwestiwn neu'r cwestiynau.

A gaf fi ddiolch i'r Cwnsler Cyffredinol am yr ateb hwnnw? Yn ystod y tair blynedd diwethaf, mae wedi symud o safbwynt o ddweud ei fod yn parchu canlyniad y refferendwm i wneud galwad uchel ac eglur yn awr am ei wrthdroi. A gaf fi awgrymu iddo, felly, mai'r math o gwestiwn yr hoffai ei weld ar y papur pleidleisio yw, 'A ydych am barhau yn yr UE neu a ydych am aros yn yr UE?', ac y byddai hyn yn gwbl gyson â barn Mr Juncker, a fynegwyd yn 2015, nad oes modd cael dewis democrataidd yn erbyn y cytuniadau Ewropeaidd, a'r hyn a ddywedodd ar adeg y refferendwm yn Ffrainc ar gytuniad Lisbon sef, 'Os yw'n "ie", awn ymlaen, os yw'n "na", fe fyddwn yn parhau'—mae'r UE yn ei hanfod yn gorff gwrth-ddemocrataidd nad oes ganddo unrhyw ddiddordeb yn safbwyntiau'r bobl, ac mae'n warth fod y Blaid Lafur, sy'n hoffi meddwl amdani ei hun fel plaid y bobl, yn cyd-fynd â'r elît Ewropeaidd pan fo'r mwyafrif o'i haelodau ei hun wedi pleidleisio yn ei erbyn?

Wel, mae'n ofid i mi fod yr Aelod yn dewis mabwysiadu agwedd mor arwynebol at gwestiwn mor bwysig. Mae'n gwbl wir nad oes mandad ar gyfer y math o Brexit 'dim bargen' y mae ef yn ei gefnogi, a dyna rydym yn carlamu tuag ato yn awr. Yn y sefyllfa honno, fel y dywedais wrth Darren Millar yn gynharach, mae'n gwbl anghyfrifol inni beidio â rhoi'r cwestiwn yn ôl i'r bobl. Bydd yn gwybod yn iawn fod y safbwynt rwyf wedi'i argymell yma ar ran y Llywodraeth yn ymgais i weld a allem ddod o hyd i ffurf o Brexit a adlewyrchai'r egwyddorion y cytunwyd arnynt gyda Phlaid Cymru yn 'Diogelu Dyfodol Cymru'. Oherwydd anhyblygrwydd y Blaid Geidwadol yn y Senedd, mae hynny wedi bod yn amhosibl, ac mae'n amlwg fod y wlad wedi'i rhannu ynglŷn â sut y datryswn y mater hwn, ac yn yr amgylchiadau hynny, refferendwm yw'r ffordd o ddatrys y cwestiwn hwnnw.

Mesurau Paratoadol Ychwanegol o ran Dim Bargen

6. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol amlinellu'r mesurau paratoadol ychwanegol o ran dim bargen, y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd mewn perthynas ag iechyd a gwasanaethau cymdeithasol cyn 31 Hydref 2019? OAQ53998

Gwnaf. Mae gwaith sylweddol wedi'i wneud ar draws iechyd a gofal cymdeithasol i baratoi ar gyfer Brexit 'dim bargen'. Cynhaliwyd adolygiad o barodrwydd y sector yn ddiweddar, a darparodd gryn sicrwydd ynglŷn â pharatoadau. Bydd gwaith yn parhau i sicrhau bod mesurau paratoadol mor gadarn â phosibl.

15:05

Diolch. Yn ôl y ddogfen 'Managing Brexit/EU withdrawal in health and social care in Wales' a gynhyrchwyd gan Gydffederasiwn y GIG ar gyfer pob gweithiwr iechyd a gofal cymdeithasol proffesiynol yng Nghymru, mae'r byrddau iechyd a'r ymddiriedolaethau wedi bod yn gweithio i sicrhau bod cynlluniau cadarn ar waith i reoli unrhyw senario iechyd cyhoeddus. Fodd bynnag, nodir bod y systemau presennol wedi cael eu profi a'u bod wedi arwain at y canfyddiad eu bod yn ddigon cadarn i wrthsefyll aflonyddwch sy'n gysylltiedig â 'dim bargen'. Mae hwn yn newyddion cadarnhaol, wrth gwrs. Fodd bynnag, buaswn yn ddiolchgar pe gallech roi'r wybodaeth ddiweddaraf am eich gwaith gyda'r sector fferyllol a Llywodraeth y DU er mwyn helpu i sicrhau nad oes prinder meddyginiaethau os ydym yn gadael heb gytundeb ym mis Hydref.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn hwnnw. Yn ddiweddar, cyfarfûm ag Iechyd Cyhoeddus Cymru i drafod effaith Brexit yn benodol. Mae'r adolygiad a gynhaliwyd gennym yn argymell nifer fach o gamau gweithredu rydym yn bwrw ymlaen â hwy, gan gynnwys mewnbwn clinigol i benderfyniadau ynghylch rhai o'r camau a fyddai'n deillio o senario Brexit, gan wella cadernid peth o'r gwaith caffael sydd gennym mewn perthynas â stoc a brynir fel arfer gan fyrddau iechyd, heblaw'r hyn a ddelir yn ganolog gan gydwasanaethau GIG Cymru, gan gynnal, neu wella, ymwybyddiaeth rhanddeiliaid amrywiol yn y sector iechyd o'r prosesau rydym eisoes wedi'u sefydlu i reoli amgylchiadau lle gallai cyflenwadau penodol ddod o dan bwysau.

Fe fydd yn gwybod ein bod wedi prynu capasiti warws yn ne Cymru i gynnal stociau o gyflenwadau meddygol, ac mae hynny'n parhau, ac rydym yn gweithio gyda Llywodraeth y DU i gadw'r trefniadau sydd ar waith ar hyn o bryd mewn perthynas â'r byffer ar gyfer cyflenwadau meddygol. Ein cyngor i bobl yng Nghymru ac i fyrddau iechyd ac i ymarferwyr yw na ddylent fod yn pentyrru ac na ddylent fod yn gofyn am, nac yn rhoi presgripsiynau hwy nag y byddai eu hangen fel arall.

Pleidlais y Bobl

7. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol roi diweddariad ar bolisi Llywodraeth Cymru ynglŷn â phleidlais y bobl? OAQ54020

Diolch am y cwestiwn. Yn fwyaf diweddar, fe roddais i ddiweddariad yn fy ymateb i ddadl Plaid Cymru yr wythnos diwethaf. Trwy gefnogi’r cynnig ar refferendwm cadarnhau ymadael â’r Undeb Ewropeaidd, fe wnaethon ni fynegi ein safbwynt polisi yn eglur.

Rydyn ni'r ochr yma, wrth gwrs, yn croesawu’r safiad newydd yma gan eich Llywodraeth chi, ond yn ogystal â geiriau, beth rydyn ni ei angen rŵan ydy gweithredu. A wnaiff eich Llywodraeth chi, felly, gydweithio efo fy mhlaid i er mwyn rhoi pwysau ar Lywodraeth Cymru i gynnal pleidlais y bobl ac i weithio efo ni i gynllunio ynglŷn â sut i wneud hynny? Pan wnes i ofyn hyn ichi cyn etholiad Ewrop, mi ges i ymateb ychydig yn llugoer, os dwi’n cofio’n iawn. Gobeithio y gallwch chi fod yn fwy cadarnhaol heddiw.

Rwy'n cofio, yn fy ymateb y tro’r diwethaf, wnes i ddweud fy mod i'n hapus iawn i gydweithio ar y mater hwn, ac mae hynny’n dal yn wir, a buaswn i’n hapus cael trafodaethau ynglŷn â sut allwn ni orau wneud hynny. O’n safbwynt ni fel plaid, rwy'n teithio i Lundain yn hwyrach yr wythnos yma i drafod y cwestiwn hwn gyda’r Blaid Lafur yn San Steffan, i ddwyn perswâd arnyn nhw ynglŷn â sut allwn ni gymryd camau penodol i ddwyn y cwestiwn yma o refferendwm o flaen y Senedd yn San Steffan.

Diolch i'r Cwnsler Cyffredinol. Pwynt o drefn—David Rees.

Diolch, Lywydd. Rwy'n gofyn y pwynt o drefn hwn oherwydd, pan oedd y Gweinidog Brexit yn ateb cwestiwn i arweinydd ei phlaid, gweiddodd yr Aelod o Blaid Brexit dros ogledd Cymru o'i sedd, yn gwbl glir, oherwydd rwyf ar yr ochr arall i'r Siambr, a gallwn glywed, 'Celwyddgi'. Nawr, mae hwnnw'n ymddygiad neu'n iaith annerbyniol gan unrhyw Aelod yn y Siambr hon. Er y gall fod gwahaniaeth barn, mae galw rhywun yn gelwyddgi yn ymddygiad hollol wahanol ac annerbyniol. Felly, gofynnaf ichi ystyried y safbwynt hwn a gofyn i'r datganiad hwnnw gael ei dynnu'n ôl ac ymddiheuriad i'r Aelod.

Diolch ichi am y pwynt o drefn ac am roi rhybudd ymlaen llaw i mi yn ei gylch, a chaniatáu i mi fyfyrio ar y cyhuddiad a wnaethpwyd gan Aelod o Blaid Brexit heddiw, ond hefyd, cyhuddiad tebyg yr wythnos diwethaf yn defnyddio'r un term gan Aelod o Blaid Cymru yn erbyn Aelod o Blaid Brexit. Yn gyffredinol, mae gormod ohonoch yn rhy awyddus i fod yn amharchus wrth Aelodau eraill yn y lle hwn, ac nid wyf eisiau treulio fy holl amser yn plismona'r defnydd o iaith gan Aelodau yn y lle hwn. Rwyf am wrando ar ansawdd eich dadl. Ond yn amlwg, nid yw i un Aelod gyhuddo'r llall o fod yn 'gelwyddgi' yn dderbyniol a bydd angen i hynny ddod i ben. O ystyried y digwyddiad yr wythnos diwethaf a'r digwyddiad yr wythnos hon, rwy'n ystyried hon yn gêm gyfartal 1-1. Ac rwy'n mynd i ddweud mai dyna ddiwedd y gêm, ac ni fydd cyhuddiadau o fod yn 'gelwyddgi' ac iaith amharchus yn cael eu goddef rhagor. Rwyf am i bob un ohonoch ystyried hynny ym mhob un o'ch cyfraniadau, ar eich eistedd a phan fyddwch ar eich traed. A diolch i David Rees am roi'r cyfle imi wneud hynny'n glir heddiw.

15:10
3. Cwestiynau Amserol

Symudwn ymlaen yn awr at y cwestiynau amserol—[Torri ar draws.] Nid oes arnaf angen unrhyw gefnogaeth gan un o'r Aelodau yn y cefn, ac mae'n gwybod pwy ydyw. Y cwestiynau amserol—a daw'r cwestiwn amserol cyntaf gan Mick Antoniw.

Trwydded Deledu am ddim

3. A wnaiff y Dirprwy Weinidog ddatganiad mewn ymateb i'r cyhoeddiad bod nifer o ddinasyddion yng Nghymru yn debygol o golli eu hawl i gael trwydded deledu am ddim? 321

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

Diolch yn fawr am y cwestiwn. Fe gytunwyd ar y setliad ariannol ar gyfer 2015 rhwng Llywodraeth y Deyrnas Unedig a’r BBC oedd yn cynnwys terfynu’r cyllid ar gyfer y consesiwn i bobl dros 75 oed, heb unrhyw ymgynghori na chraffu gan Senedd y Deyrnas Unedig na’r Senedd hon, na’r gweinyddiaethau datganoledig. Mi fydd y penderfyniad yn effeithio ar y bobl fwyaf agored i niwed ac ynysig yn ein cymdeithas.

Diolch ichi am yr ateb hwnnw, Weinidog. I lawer o bobl hŷn, mae trwyddedau teledu am ddim yn gwbl hanfodol. Yn aml mae teledu'n cynnig cwmnïaeth a dihangfa rhag unigrwydd, mae'n darparu adloniant a mynediad at wybodaeth, ac i lawer, dyma'u ffenestr ar y byd. Nawr, mae Llywodraeth y DU yn gwybod hyn, a dyna pam y maent wedi taflu'r baich ar y BBC i wneud eu gwaith budr drostynt. A fyddai'r Gweinidog yn cytuno bod hon yn ffordd gywilyddus, grintachlyd a ffiaidd o drin ein dinasyddion hŷn—y genhedlaeth sydd wedi rhoi cymaint o wasanaeth i'n gwlad? Ac a yw'n ymuno â mi i alw ar holl ymgeiswyr yn ras arweinyddiaeth y blaid Dorïaidd i addo rhoi'r cyllid angenrheidiol i'r BBC fel y gall pawb dros 75 oed barhau i gael y budd hwn?

Mae'n rhaid imi ddweud fy mod i yn cytuno â sylwadau'r Aelod, a bod y pwysau sydd wedi cael ei roi ar y BBC a'r sefyllfa mae'r BBC wedi cael ei gosod ynddi yn gwbl annerbyniol. Yn wir, mi fyddwn i'n mynd yn bellach na hyn: dwi'n meddwl ei fod o'n amarch ar y berthynas sefydlog sydd wedi bod yn y Deyrnas Unedig rhwng cyrff darlledu cyhoeddus megis y BBC a Llywodraethau o bob plaid.

Dyw darlledu ddim wedi'i ddatganoli, ac mae'r BBC yn gweithredu'n annibynnol ar y Llywodraeth. Nid lle Llywodraeth Cymru, felly, yw dweud wrth y BBC am barhau, diwygio neu derfynu’r consesiwn, ond dwi'n meddwl ei bod yn hanfodol inni ddweud wrth Lywodraeth y Deyrnas Unedig nad ydyn ni'n credu bod y modd y maen nhw wedi gweithredu yn gyfiawn o gwbl. A dwi'n cytuno, yn arbennig, ei bod hi'n bwysig bod pobl, ble bynnag maen nhw'n byw yn y Deyrnas Unedig, yn gallu derbyn, o ran hawliau democrataidd, wybodaeth am faterion y dydd a newyddion lleol, ac mae hyn yn arbennig o bwysig, wrth gwrs, i ni yma yng Nghymru.

Weinidog, rwy'n meddwl bod eich cyd-Arglwydd, yr Arglwydd Hall, sy'n gadeirydd y BBC—buaswn yn ddiolchgar pe baech yn rhoi gwybod iddo beth y mae pobl Cymru, yn enwedig y rhai dros 75 oed—. Rwy'n gwybod ei fod yn endid cyfreithiol hollol wahanol, y BBC, ond mae'r bobl yn fy rhanbarth i sydd dros 75 oed—maent yn byw ar eu pen eu hunain, mae gan rai ohonynt gyflyrau meddygol, a heb berthnasau'n byw gyda hwy, ac maent yn byw yn yr ardaloedd sy'n sicr angen help, ac roedd hwn yn help bach—[Torri ar draws.] A wnewch chi wrando, os gwelwch yn dda? Mae hwn yn help bach iddynt tra maent dros 75 oed, sy'n oed pan fydd pobl ei angen. Mae rhai yn gyn-filwyr rhyfel; mae rhai o'r bobl wedi gwasanaethu, wedi gweithio ac wedi helpu'r wlad hon yn aruthrol, nid yn unig yn y Deyrnas Unedig ond ym mhob cwr o'r byd. Felly, mae angen inni eu helpu. Mae gan rai gyflwr meddygol. Felly, Weinidog—[Torri ar draws.] Na, na. Weinidog—rwy'n siarad â'r Gweinidog oherwydd mae'n rhaid iddo siarad â'i gyd-Arglwydd, yr Arglwydd Hall, sy'n gadeirydd y BBC. Rhowch wybod i'r gŵr bonheddig hwn beth yw'r—[Torri ar draws.]

Mewn gwirionedd, cafodd hyn ei roi fel cymhelliad gan y Blaid Geidwadol. Pam nad ydych chi'n deall? Ni chafodd ei roi gan Lafur; y blaid Dorïaidd a roddodd y cyfleuster hwn. [Torri ar draws.] Gwrandewch.

Felly, Weinidog, hoffwn siarad—[Torri ar draws.] Gadewch imi siarad, os gwelwch yn dda. Lywydd, mae rhywbeth rhyfedd iawn yn y Siambr hon. Hoffwn roi neges ein bod i gyd yn unedig ar y safbwynt hwn, ar hyn o bryd rydym i gyd gyda'n gilydd, ac nid ydym yn siarad—. Nid wyf yn dweud rhywbeth gwahanol i'r hyn y mae'r BBC wedi'i ddweud. Rwy'n ceisio'i ddatrys. Hoffem helpu pobl dros 75 oed i gael yr un cyfleuster i barhau am byth. Diolch.

15:15

Roeddwn i'n meddwl fy mod i wedi esbonio'r sefyllfa yn glir ar y dechrau. Does gen i na neb arall yma y locws i fynegi barn ynglŷn â beth ddylai'r BBC ei wneud, ond beth sydd wedi digwydd yn y fan hyn, fel y ceisiais i esbonio, ydy bod y setliad ariannol wedi cael ei gytuno rhwng Llywodraeth Geidwadol y Deyrnas Unedig a'r BBC. Nid penderfyniad a oedd hwnnw sydd wedi bod â chyfle o gwbl i neb ohonom ni yn y fan hyn nag unrhyw Dŷ o Senedd y Deyrnas Unedig ychwaith i fynegi barn arno fo.

Ac felly, fy mhwyslais i fyddai dweud hyn: dylem ni baratoi yn ofalus achos cadarn i gefnogi diwygio'r drwydded a cheisio dod â'r drwydded yn ôl i'w gwerth gwirioneddol fel ag yr oedd hi pan oedd y BBC yn derbyn cyllid digonol am y gwasanaethau, oherwydd y sefyllfa amhosib mae'r BBC wedi cael eu rhoi ynddi hi, fel y gwyddoch chi oddi wrth y datganiadau a wnaed gan y BBC ar y pryd, a dwi'n cyfeirio at y nodyn a dderbyniwyd gan BBC Cymru ar 10 Mehefin, sef bod y BBC wedi cael eu gosod mewn sefyllfa lle'r oeddyn nhw'n bygwth torri nôl ar ystod eang o wasanaethau—BBC Two, BBC Four, sianel newyddion y BBC, sianel y BBC yn yr Alban, Radio 5 Live, a 5 Live Sport Extra, sef y ddwy donfedd radio dwi'n eu mwynhau mwyaf a nifer o orsafoedd radio eraill. Wel, nawr, mae honno'n sefyllfa amhosib lle mae'r BBC ddim yn cael eu cyllido yn ddigonol i ddarparu ystod y gwasanaethau sydd ar gael ar hyn o bryd. Ond penderfyniad Llywodraeth y Deyrnas Unedig, a'r BBC wedyn, dwi'n cymryd, wedi gorfod cytuno gan nad oedden nhw ddim yn gallu cael unrhyw gyllid ychwanegol. 

Yn bellach i'r hyn sydd newydd gael ei ddweud, roedd penderfyniad Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol i drosglwyddo'r baich o ddarparu trwyddedau am ddim i bobl dros 75 yn gwbl sinigaidd. Canlyniad hyn oedd rhoi'r cyfrifoldeb ar y BBC i weithredu ymrwymiad a wnaeth y Torïaid yn eu maniffesto eu hunain. Roedd y BBC wedyn mewn sefyllfa anodd iawn o orfod dewis torri nôl ar y trwyddedau am ddim, neu dorri swyddi a gwasanaethau.

Rwy'n cydymdeimlo'n llwyr â phawb sydd yn gwrthwynebu'r penderfyniad, yn enwedig y bobl hynny a fydd yn cael eu heffeithio gan weithredoedd afresymol y Llywodraeth Dorïaidd. Fy mhryder i yn awr yw y bydd pensiynwyr sydd ddim yn gefnog yn canfod eu hunain yn ysgwyddo baich ychwanegol gwbl annheg. Y rheswm am hyn yw mai'r rheini sy'n derbyn credyd pensiwn fydd yn parhau i dderbyn y drwydded am ddim, a dim ond 60 y cant o'r rheini sydd yn gymwys i dderbyn credyd pensiwn sydd yn ei dderbyn ar hyn o bryd. Golyga hyn fod 40 y cant o'r rheini sy'n gymwys am gredyd pensiwn ond ddim am ei dderbyn yn wynebu gorfod talu £154 y flwyddyn i dderbyn gwasanaeth angenrheidiol o ran cadw blaidd unigrwydd i ffwrdd o'r drws.

Hoffwn ofyn i'r Gweinidog pa gamau all ei Lywodraeth ef eu cymryd, efallai'n cydweithio â'r BBC, felly, er mwyn cynyddu'r gyfradd o bobl sy'n gymwys ar gyfer credyd pensiwn. Rwy'n derbyn nad yw hwn yn fater datganoledig, ond a oes mesurau y gallwch chi eu cymryd o ran cynnal ymgyrch i gynyddu ymwybyddiaeth o hawliau pobl hŷn, er enghraifft, fel mae'r BBC wedi sôn efallai byddan nhw yn ei wneud, er mwyn atal pensiynwyr rhag cael eu taro gan faich ariannol annheg? Ac a fyddwch chi'n rhoi pwysau ar Lywodraeth San Steffan i wneud tro pedol a darparu'r sybsidi hwn eu hunain unwaith yn rhagor?

15:20

Dwi'n cytuno â'r ysbryd tu ôl i'r sylwadau yna, ac yn eu croesawu nhw, ond a siarad yn hollol blaen, dwi ddim yn credu mai fy swydd i fel un o Weinidogion Cymru ydy lobio San Steffan. Fy swydd i ydy dangos eu rhagrith nhw, a dweud bod eu hymddygiad nhw yn gwbl annerbyniol ac yn anghyfiawn i bobl hŷn yng Nghymru ac yng ngweddill y Deyrnas Unedig. Mae'r ffordd y maen nhw wedi derbyn a defnyddio—[Torri ar draws.] Esgusodwch fi. Dwi ddim yn credu bod modd i chi—[Torri ar draws.] Thank you.

Ac felly, rydw i o'r farn bod y modd y maen nhw wedi defnyddio'r drefn nawdd cymdeithasol, sef credyd cyffredinol, fel adfer math o brawf moddion—rhywbeth rydym ni wedi'i feirniadu yn y lle hwn yn y gorffennol—fel ffordd o brofi bod henoed yn haeddu gallu cael y darlledu heb eu bod nhw'n gorfod talu am drwydded yn ychwanegol, ac yna, wrth wneud hynny, maen nhw wedi tanseilio'r rhyddid oedd i'w gael ar gyfer darlledu cyffredinol ac wedi pwysleisio bod yna ryw berthynas newydd wedi cael ei sefydlu rhwng nawdd cymdeithasol a haeddu gwasanaethau darlledu. Dwi'n meddwl bod hwnnw, hefyd, yn fater y mae angen i ni ei ddatgelu a'i wrthwynebu yn glir.

A fyddai'r Gweinidog yn cytuno â mi fod y penderfyniad hwn yn dor-addewid ar ran y BBC? Ar eu gwefan eu hun ar 6 Gorffennaf 2015, wrth gyfeirio at gytundeb a wnaeth y BBC gyda'r Llywodraeth yn y cyfnod cyn adnewyddu siarter y BBC yn 2017, dywedai y byddai'r BBC,

yn talu'r gost o ddarparu trwyddedau teledu am ddim i bobl dros 75 oed,

yn gyfnewid am godi ffi'r drwydded yn unol â chwyddiant, ac mae wedi gwneud hynny. Felly, penderfyniad y BBC sydd i'w feirniadu yn hyn o beth.

A fyddai'n cytuno â mi hefyd fod ariannu sefydliad fel y BBC drwy gyfrwng treth y pen ar berchnogion setiau teledu yn ffordd hurt o fynd ati i wneud pethau yn yr unfed ganrif ar hugain? Efallai ei bod hi'n ffordd iawn o'i wneud ar yr adeg y sefydlwyd y BBC, pan oedd yn unig sianel, neu'n wir hyd at y 1950au pan oedd yn un o ddwy yn unig. Ond gan fod cymaint o fathau o adloniant ar gael erbyn hyn, mae'n ffordd hurt i bobl ariannu sefydliad nad oes ganddynt unrhyw ddiddordeb yn ei gwylio. Yn bersonol, nid oes gennyf unrhyw ddiddordeb mewn cyfrannu tuag at becyn cyflog Gary Lineker o £1.8 miliwn y flwyddyn gan y BBC am siarad am beli yn hytrach na'u cicio.

Dwi ddim yn siŵr a ydw i i fod i gymryd y cwestiynau yna fel cyfraniad difrifol i'r mater hwn, oherwydd roeddwn i'n meddwl fy mod i wedi'i gwneud yn hollol glir ar y dechrau mai trafodaeth oedd hon rhwng y BBC yn gorfforaethol, bwrdd y BBC yn ganolog, a Llywodraeth y Deyrnas Unedig, ac felly nad oedd gennym ni, ac yn sicr nad oedd gen i fel Gweinidog â throsolwg dros ddarlledu, unrhyw gyfle i fynegi barn ynglŷn â hyn. Dyna pam rydym ni wedi'i gwneud hi'n gwbl amlwg, yn y sylwadau rydym ni wedi eu gwneud ar yr ymgynghoriad a fu, ein gwrthwynebiad i'r hyn sydd wedi ei osod gerbron.

Ac yna, mae'n rhaid i mi bwysleisio, cyn belled ag yr ydw i yn y cwestiwn, mai'r hyn rydym ni'n galw amdano fo ydy ein bod ni'n annog Llywodraeth y Deyrnas Unedig a'r BBC i wneud ymdrech i gyflwyno mecanwaith di-dor cyn gynted ag y bo modd, yn hytrach na bod yna opsiwn ar gyfer prawf moddion yn cael ei roi ar waith, fel sy'n digwydd ar hyn o bryd.

15:25

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Weinidog. Y cwestiwn amserol nesaf y prynhawn yw cwestiwn gan Andrew R.T. Davies, i'w ateb gan Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth. Andrew R.T. Davies.

Toll Teithwyr Awyr

2. Yng ngoleuni adroddiad gan y Pwyllgor Materion Cymreig, sy'n nodi y dylai toll teithwyr awyr gael ei datganoli'n llawn i Gymru, a wnaiff y Gweinidog amlinellu cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer diddymu neu ostwng y gyfradd os trosglwyddir y pŵer i Gymru? 322

Gwnaf, wrth gwrs. Ein bwriad fyddai defnyddio'r doll teithwyr awyr i sicrhau'r twf gorau posibl i'r maes awyr ac i Gymru, gan weithio gyda'r dulliau eraill sydd ar gael i ni. Yn y pen draw, mae hyn yn golygu rhoi ystyriaeth ddifrifol i leihau cyfraddau'r doll teithwyr awyr. Byddai unrhyw newidiadau arfaethedig i'r doll teithwyr awyr yn cael eu hasesu o ran eu heffaith ac wrth gwrs yn amodol ar ymgynghoriad llawn â busnesau, ac yn bwysig, â'r cyhoedd.

Diolch ichi am yr ateb hwnnw, Weinidog. Rwy'n poeni ychydig am eich cyhoeddiadau dros yr ychydig ddyddiau diwethaf pan ddywedoch y gallai'r doll teithwyr awyr godi, os caiff ei throsglwyddo, yng ngoleuni sylwadau'r cyn-Brif Weinidog, yn enwedig ar deithiau hir, a dywedodd,

rydym yn dechrau o'r safbwynt o geisio cael gwared â hi, yn sicr i beidio â'i chodi.

Rydych chi'ch hun wedi dweud ar goedd pe câi'r doll teithwyr awyr ei throsglwyddo a'i gostwng, y gallai 0.5 miliwn o deithwyr ychwanegol ddefnyddio Maes Awyr Caerdydd. Nid wyf yn ymwybodol o dreth defnyddwyr sydd, o'i chodi, yn cymell pobl i'w defnyddio mewn gwirionedd. Felly, a allwch egluro eich sylwadau, a rhai o sylwadau'r Ysgrifennydd cyllid yn enwedig, o ystyried rhai o'r datganiadau a wnaed gan Lywodraeth Cymru dros yr ychydig wythnosau diwethaf, yn hytrach na gostwng y doll teithwyr awyr pe bai'n cael ei throsglwyddo, ei bod yn ddigon posibl y byddwch chi fel Llywodraeth yn ystyried ei chodi er mwyn cyrraedd eich nodau amgylcheddol?

Na, nid wyf yn credu fy mod wedi awgrymu y gellid ei chodi. Credaf i mi ddweud y byddai'n rhaid gosod unrhyw ystyriaeth ynglŷn ag amrywio'r doll teithwyr awyr yn erbyn yr effaith ar yr amgylchedd, a byddai'n rhaid i ni amrywio'r doll teithwyr awyr yn unol â'n rhwymedigaethau a'n gofynion o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Rydym bob amser wedi dweud yn glir y byddem yn defnyddio'r doll teithwyr awyr i wneud Maes Awyr Caerdydd a Chymru yn fwy cystadleuol.

Nawr, yn seiliedig ar dechnoleg sy'n datblygu a'r ffordd y mae'r diwydiant awyrofod yn mynd a'r systemau tanwydd newydd sy'n cael eu mabwysiadu gan gwmnïau awyrennau, rwy'n credu y gallem gynyddu nifer y teithwyr sy'n defnyddio'r doll teithwyr awyr a'i gostwng neu ei diddymu o bosibl mewn ffordd a fyddai'n sicrhau budd carbon net i'r amgylchedd. Credaf y byddai'n rhaid profi hynny wrth gwrs yn erbyn asesiad trylwyr o'r effaith amgylcheddol, ond nid wyf wedi dweud mewn unrhyw ffordd y buaswn—neu y byddai'r Llywodraeth—yn codi'r doll teithwyr awyr. I'r gwrthwyneb. Ein safbwynt o hyd yw y byddai'n well gennym ddileu neu ostwng y doll teithwyr awyr.

Gall eistedd ar y meinciau hyn fod yn rhwystredig braidd. Rwy'n croesawu'n fawr yr adroddiad gan y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig. Rydym yn falch fod y ddadl a bod barn gwleidyddion a phleidiau gwleidyddol eraill yn dal i fyny â ni, boed hynny ar ddatganoli plismona, neu'r dreth bop, neu ar y doll teithwyr awyr yn awr. Gall fod yn rhwystredig aros i eraill gefnogi ein syniadau, ond rydym yno.

Roeddwn yn edrych yn ôl ar bleidlais yn 2014, pan oedd Jonathan Edwards yn siarad mewn dadl ar y Bil Cyllid. Pleidleisiodd pob Aelod Seneddol Ceidwadol yn erbyn datganoli'r doll teithwyr awyr. Nid oedd yr un o'r Aelodau Llafur yno ar gyfer honno. Ond dyma'r sefyllfa rydym ynddi heddiw. Fy nghwestiwn i i'r Gweinidog yn syml iawn yw sut y bydd yn defnyddio'r adroddiad hwn yn awr fel ysgogiad ychwanegol i geisio cael Llywodraeth y DU i newid ei meddwl.

Wel, yn gyntaf oll, credaf fod angen i Lywodraeth y DU ymateb yn gyflym i'r adroddiad hwn. Fel y dywedodd Cadeirydd y pwyllgor ei hun, nid yw bob amser yn ffafrio datganoli pwerau, ond mae'n cydnabod pa mor bwysig y gallai hyn fod i helpu Maes Awyr Caerdydd a Chymru i ddod yn llawer mwy cystadleuol. Wrth gwrs, mae yna ddau gwestiwn. O ran a ddylid datganoli'r doll, a bod yn deg â gwleidyddion ar bob ochr, credaf fod llawer o wleidyddion wedi arddel barn gyson a hirsefydlog ynglŷn ag a ddylid ei datganoli. Mae rhai wedi'i wrthwynebu. Mae rhai wedi bod o blaid gwneud hynny. Ond credaf fod pob Aelod wedi arddel eu safbwyntiau ers cryn dipyn o amser ac yn gyffredinol, Ddirprwy Lywydd, mae'r Aelodau wedi bod yn gyson yn eu hymagwedd.

Yr ail gwestiwn yw beth i'w wneud â'r doll. Rydym bob amser wedi bod yn glir ein bod am ei defnyddio fel offeryn ychwanegol i wneud Maes Awyr Caerdydd yn fwy cystadleuol, i gynyddu niferoedd teithwyr, i leihau nifer y teithiau ceir sy'n cael eu gwneud—yn ddiangen yn ein barn ni—o ddalgylch Maes Awyr Caerdydd i feysydd awyr fel Gatwick, fel Bryste. Ac os gallwch dynnu ceir a cherbydau eraill, yn enwedig cerbydau cludo nwyddau, oddi ar y rhwydwaith traffyrdd, rydych yn lleihau allyriadau carbon hefyd. Ac fel y dywedais wrth ateb Andrew R.T. Davies, mae newidiadau technolegol yn digwydd yn gyflym iawn o fewn y diwydiant awyrofod. Rydym ar flaen y gad yn cynorthwyo Airbus i hedfan tua'r dyfodol, a datblygu deunyddiau cyfansawdd newydd, gan mai effeithlonrwydd ynni, defnydd effeithlon o danwydd, yw'r hyn sy'n bwysig o ran sut i ddod yn gystadleuol yn y sector awyrofod. Ac wrth gwrs, yn ddiweddar, roedd Virgin Atlantic yn gweithredu awyren o Orlando i Gatwick gan ddefnyddio carbon deuocsid dros ben o waith dur, sy'n anhygoel. Dengys hynny sut y mae'r sector, sut y mae awyrennau, yn dod yn llawer mwy ymatebol i bryderon amgylcheddol.  

15:30

A yw'r Gweinidog yn awgrymu datganoli toll teithwyr awyr fel dewis amgen yn lle ffordd liniaru M4? Nid wyf yn siŵr y byddai ar yr un raddfa o ran yr effaith ar dagfeydd. Er hynny, tybed a allai egluro, oherwydd mae wedi defnyddio'r gair 'amrywio' toll teithwyr awyr, a chredaf fod Andrew R.T. Davies, yn gwbl ddealladwy, wedi ystyried y gallai hynny ddynodi newid polisi o'r Prif Weinidog blaenorol yn dweud 'lleihau', gan y gallai amrywio olygu naill ai gynyddu neu leihau. Mae'r Gweinidog hefyd wedi dweud ei fod am ystyried y penderfyniad hwn yng ngoleuni asesiadau o effaith amgylcheddol, ac rwyf wedi clywed rhai pobl—o'u seddau ar ochr Plaid Cymru o leiaf—yn awgrymu y gallai fod angen i'r doll teithwyr awyr godi er mwyn lleihau'r effaith ar newid hinsawdd.

A gaf fi hefyd ofyn am eglurder ar y sefyllfa gyfreithiol yma? Fe ddywedoch chi yn awr fod Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol yn ei gwneud yn ofynnol i'r asesiadau hyn o'r effaith amgylcheddol gael eu cynnal. Os felly, pam na sylweddolwyd hynny neu o leiaf, pam na siaradwyd am hynny'n flaenorol? A pham na fanteisiodd ar gyfle adroddiad York Aviation 2017—mae'n ddrwg gennyf, yn 2014 y cafwyd adroddiad York Aviation, ond astudiaeth Northpoint yn 2017 a gomisiynwyd gan ei Lywodraeth ef, ac a edrychodd ar gryn dipyn o'r materion hyn yn ymwneud â lle roedd traffig yn mynd i fynd? Pam na wnaeth hwnnw ystyried yr effaith amgylcheddol hefyd? Fe sonioch chi hefyd yn awr y gallai arwain at gynnydd o hyd at 500,000 o deithwyr o Faes Awyr Caerdydd. Dywedodd adroddiad York Aviation y gallai olygu miliwn yn llai o Fryste, ac roedd hyd yn oed ei adroddiad Northpoint ei hun yn dweud y gallai arwain at 600,000 yn llai o Fryste. Felly, pam yr anghysondeb hwnnw?

Wel, yn gyntaf oll, Ddirprwy Lywydd, credaf fod adroddiad Northpoint Aviation, adroddiad a adolygwyd gan gymheiriaid, wedi cyflwyno tystiolaeth a ddangosai y byddai llai o effeithiau carbon o ganlyniad i deithiau ffordd byrrach i Faes Awyr Caerdydd pe bai toll teithwyr awyr yn cael ei datganoli a bod y cyfraddau'n lleihau yn sgil hynny. A dyna pam ein bod bob amser wedi bod o'r farn y byddai'n well gennym leihau neu ddiddymu'r doll teithwyr awyr. Nid yw'r safbwynt hwnnw wedi newid. Ond mae'n iawn ac yn briodol ac yn gyfrifol i sicrhau bod penderfyniad a ddylid amrywio'r doll teithwyr awyr, yn yr achos hwn, yn dderbyniol i fusnesau a'r bobl drwy ymgynghoriad, a'i fod yn unol nid yn unig â—a chredaf y gallai'r Aelod fod yn cyfuno dwy ddeddfwriaeth—nid yn unig â Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol, ond hefyd, yn hollbwysig, â Deddf yr amgylchedd yn ogystal.

Ond fel y dywedais, yn seiliedig ar y dystiolaeth a gyflwynwyd, yn fy marn i byddai lleihau neu ddiddymu'r doll teithwyr awyr, a denu mwy o deithwyr i Faes Awyr Caerdydd felly o feysydd awyr pellach, yn arwain at leihau allyriadau carbon ar y cyfan.

Diolch. Y trydydd cwestiwn amserol y prynhawn yma, i'w ateb unwaith eto gan Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth. Jayne Bryant.

Quinn Radiators

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad mewn ymateb i'r cyhoeddiad bod Quinn Radiators wedi mynd i ddwylo'r gweinyddwyr? 324

Mae hyn yn amlwg yn newyddion siomedig iawn i'w weithlu. Rydym yn cydymdeimlo â'r gweithwyr ymroddedig a ffyddlon hynny a'u teuluoedd ar yr adeg hynod anodd hon. Ar ôl eu penodi, byddwn yn ceisio gweithio gyda'r gweinyddwyr i wneud popeth y gallwn i leihau'r effaith ar y gymuned leol a'r economi ehangach.

Diolch yn fawr, Weinidog. Weinidog, mae hwn wedi bod yn newyddion torcalonnus, ac fe ddaeth heb unrhyw rybudd. Mae'n ergyd i Gasnewydd, yr ardal gyfagos, ond yn enwedig i'r gweithwyr a'u teuluoedd. Aeth 280 o weithwyr i'r gwaith fore dydd Llun i ddarganfod eu bod wedi colli eu swyddi. Maent yn disgrifio cael gwybod eu bod wedi colli eu swyddi fel sioc aruthrol a slap yn eu hwyneb. Ni chawsant rybudd. Fel yr Aelod lleol, sydd wedi ymweld â ffatri Quinn ar sawl achlysur, mae'n peri pryder na chefais wybod am unrhyw anawsterau. Yn yr un modd, ni chafodd Undeb Unite unrhyw rybudd ymlaen llaw. Y ffatri yng Nghasnewydd oedd y fwyaf datblygedig o'i bath yn Ewrop. Y rheiddiaduron a gynlluniwyd ac a wnaed yng Nghasnewydd sydd â'r effaith amgylcheddol leiaf o unrhyw reiddiaduron ar y farchnad. Quinn Radiators oedd yr unig weithgynhyrchwyr mawr i gynhyrchu eu holl reiddiaduron yn y DU, ac roeddent hefyd yn cael eu dur o Bort Talbot.

Rwy'n ddiolchgar am ymyriad cyflym y Gweinidog yn trefnu cyfarfod arbennig heddiw gyda Gyrfa Cymru, yr Adran Gwaith a Phensiynau, canolfannau Cyngor ar Bopeth, a darpar gyflogwyr. Ymwelais â'r lle y bore yma, ac roedd y straeon dynol y tu ôl i'r swyddi sy'n mynd i gael eu colli yn amlwg. Mae hwn yn weithlu ymroddedig a gweithgar; maent yn deyrngar ac yn fedrus, a byddant yn gaffaeliad i unrhyw gwmni. A gwnaed hyn yn amlwg i mi gan y cyflogwyr lleol a gysylltodd â mi i roi gwybod am swyddi gwag.

Weinidog, rwy'n gobeithio y gallwch roi sicrwydd y bydd cymorth parhaus yn cael ei gynnig yn ystod y dyddiau a'r wythnosau nesaf, ac y bydd Llywodraeth Cymru yn gwneud popeth yn ei gallu i sicrhau bod y gweithwyr hyn yn cael y gefnogaeth y maent yn ei haeddu.

15:35

A gaf fi ddiolch i Jayne Bryant am ei chwestiwn amserol, a diolch iddi hefyd am ei hymateb cyflym i'r mater hwn pan ddaeth i'r amlwg? Sefydlwyd cyswllt ar unwaith, a gwn fod Jayne Bryant wedi bod yn eithriadol o gefnogol i'r bobl yr effeithiwyd arnynt gan y penderfyniad hwn. A hoffwn ategu ei sylwadau am y ffordd y cafodd unigolion yn y cwmni eu hysbysu: roedd yn eithaf gwarthus eu bod wedi cyrraedd y giât lle cawsant glywed gan ddynion mewn siwtiau llwyd—fel y'u disgrifiwyd—eu bod wedi colli eu gwaith. Nid dyna'r ffordd i drin gweithlu, gweithlu ymroddedig. Gallaf sicrhau'r Aelod y byddwn yn rhoi'r holl gymorth posibl i'r gweithwyr yr effeithir arnynt. Rwy'n falch o ddweud y bydd y tasglu a sefydlwyd yn cyfarfod yfory. Bydd yn cynnwys cynrychiolwyr o nifer o sefydliadau sy'n gallu cynnig cyngor a chymorth i'r rhai yr effeithir arnynt. Bydd yn cynnwys swyddogion Llywodraeth Cymru wrth gwrs, bydd yn cynnwys gweithwyr proffesiynol unigol o'r Ganolfan Byd Gwaith, o Gyrfa Cymru, o gyngor Casnewydd, a hefyd o'r canolfannau Cyngor ar Bopeth. Bydd hwn yn gyfnod anodd i'r rhai yr effeithir arnynt gan y cyhoeddiad, ond byddwn yn rhoi cymaint ag y gallwn o gefnogaeth i'r bobl a'u teuluoedd a'u cymuned.

Weinidog, mae'r cyhoeddiad am golli 280 o swyddi yn Quinn Radiators wedi bod yn ergyd drom i'r gweithlu hynod fedrus, gweithgar a ffyddlon hwn yng Nghasnewydd. Mae hefyd yn destun pryder i glywed bod y cwmni wedi cael £3 miliwn o gymorth benthyciad gan Lywodraeth Cymru mor ddiweddar â 2016. A allwn gael sicrwydd gennych, Weinidog, y byddwch yn rhoi pob cymorth i ddod o hyd i brynwr i'r cwmni hwn, neu'n darparu cyfleoedd hyfforddi i'r gweithlu ddod o hyd i waith arall? A pha gamau y bwriadwch eu cymryd i sicrhau bod yr arian a fenthycwyd i'r cwmni yn yr achos hwn yn cael ei ddychwelyd? Diolch.

A gaf fi ddiolch i Mohammad Asghar am ei gwestiynau, a dechrau drwy ddweud nad ydym yn ymddiheuro am gefnogi busnes deinamig, busnes arloesol? A phan gyhoeddodd fy rhagflaenydd gefnogaeth Llywodraeth Cymru i'r cwmni hwn, nododd yn gywir mai hwn oedd un o'r cwmnïau mwyaf blaengar yn y sector busnes penodol hwnnw, fel y mae Jayne Bryant wedi ailadrodd heddiw. A'r ffaith amdani yw bod mewnforion rhatach, o safon is, a heb fod mor ddatblygedig—yn y ffordd y mae Jayne Bryant wedi amlinellu—wedi arwain at dranc y cwmni. Mae hynny'n anffodus iawn, oherwydd roedd y cynhyrchion o'r safon uchaf. Do, cafodd y busnes ei sicrhau i Gymru drwy fenthyciad, ac rydym eisoes wedi adennill tua £0.5 miliwn o'r benthyciad hwnnw. Wrth gwrs, fe wneir pob ymdrech i'w adfer, a bydd swyddogion yn gweithio'n agos gyda'r gweinyddwyr. Ac rydym eisoes wedi cyfarfod â Banc Datblygu Cymru i drafod sut i leihau'r diffyg posibl. Ond o ganlyniad i'n buddsoddiad mewn busnesau yng Nghymru, mae gennym y nifer uchaf erioed o fusnesau newydd, y nifer uchaf erioed o fusnesau mewn bodolaeth, a'r lefel isaf erioed o ddiweithdra ac anweithgarwch economaidd. Mae hwn yn newyddion enbyd o ddrwg i'r gweithwyr yr effeithir arnynt. Ond o ganlyniad i ddulliau deinamig Llywodraeth Cymru o weithio, gallaf ddweud yn hyderus y byddwn yn gallu dod o hyd i waith arall yn yr ardal i'r bobl hynny.

Roeddwn yn drist iawn o glywed y newyddion ddydd Llun fod 280 o weithwyr yn fy rhanbarth yn wynebu cael eu diswyddo am fod Quinn Radiators wedi mynd i ddwylo'r gweinyddwyr. Fel y dywedwyd, roeddent yn bobl ffyddlon a gweithgar a roddodd flynyddoedd o wasanaeth rhagorol i'r cwmni. Mae fy nghalon yn gwaedu dros bob un ohonynt a'u teuluoedd. Weinidog, hoffwn wybod a oeddech yn ymwybodol o'r anawsterau a wynebai'r cwmni. Fel y dywedwyd, un o'r agweddau mwyaf erchyll ar yr hyn a ddigwyddodd iddynt oedd na chawsant wybod tan yn hwyr iawn. Cafwyd un cyfweliad gyda dyn ar y BBC a oedd wedi benthyg £6,000 y bore hwnnw. Pe bai gweithwyr tebyg iddo ef wedi cael mwy o wybodaeth, gallent fod wedi ystyried hynny wrth gynllunio ar gyfer y dyfodol.

Rwy'n ymwybodol, unwaith eto, fel y dywedwyd, fod digwyddiad wedi'i gynnal y bore yma i gynnig cymorth i'r cyn-weithwyr. A fyddech cystal â dweud wrthym faint oedd yn bresennol yn hwnnw, a pha gynlluniau sydd ar y gweill i gysylltu â'r rheini nad oeddent yn gallu bod yn bresennol?

Hoffwn wybod hefyd sut y byddwch yn sicrhau bod pawb yn gwbl ymwybodol o'r cymorth sydd ar gael drwy'r cynllun ReAct, er enghraifft. A fyddwch yn cynnig cymorth iddynt i hawlio tâl a gollwyd a thaliadau dileu swydd? A allech hefyd ymrwymo i fuddsoddi'r arian y byddwch yn ei adfer, gobeithio, o'r benthyciad a roddwyd i'r cwmni i greu swyddi yn yr ardal ac i uwchsgilio gweithwyr y bydd angen iddynt ddod o hyd i waith arall?

Ac yn olaf, Weinidog, hoffwn ailadrodd yr alwad a wnaed gan Adam Price a Bethan Sayed am gynnal archwiliad o gyflogwyr mawr presennol yng Nghymru fel y gall Llywodraeth Cymru fabwysiadu ymagwedd ataliol tuag at gynaliadwyedd swyddi drwy gael syniad clir o ble mae problemau'n debygol o ddatblygu fel y gallant weithredu'n bendant er mwyn diogelu swyddi yn hytrach nag adweithio pan fyddant yn cael eu colli.

15:40

Wel, a gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei chwestiynau? Rwy'n rhannu ei dicter ynghylch yr hyn a ddigwyddodd, ond gallaf sicrhau'r Aelod ein bod wedi bod yn cynnal proses gofrestr risg ers cryn amser. Yn amlwg, nid ydym mewn sefyllfa—. Ac ni fyddem yn dymuno cyhoeddi archwiliad neu gofrestr risg o gyflogwyr yng Nghymru, oherwydd, wrth gwrs, yn achos unrhyw gwmnïau y canfyddir eu bod mewn sefyllfa ddiamddiffyn neu fregus, pe bai hynny'n cael ei wneud yn gyhoeddus, ni fyddai eu sefyllfa ond yn gwaethygu ac yn debygol o arwain at fethiant. Felly, lle mae'r gallu gennym i gael gwybodaeth, a bod y wybodaeth honno'n seiliedig ar bartneriaeth o wybodaeth yn cael ei rhannu gyda ni, gallwn asesu a yw busnes mewn trafferthion ac yna gallwn ymwneud yn rhagweithiol â'r busnes hwnnw.  

Yn achos Quinn Radiators, daethom yn ymwybodol o anawsterau yn hwyr yr wythnos diwethaf. Nid oeddem yn gallu rhannu'r wybodaeth honno oherwydd bod yn rhaid penodi gweinyddwyr a bod yn rhaid rhoi gwybod i'r gweithlu hefyd. Ond fel y dywedodd Jayne Bryant, y gwir amdani yw na chafodd wybod am unrhyw anawsterau; ni chafodd Undeb Unite wybod am unrhyw anawsterau. Hyd y gwn i, nid oedd yr awdurdod lleol wedi cael gwybod am anawsterau, na'r gweithlu. Daeth hyn yn ddirybudd i'r gweithlu ac i'r holl randdeiliaid a phartneriaid yn y Llywodraeth ar bob lefel. Ac unwaith eto, hoffwn ailadrodd yr hyn a ddywedais ynglŷn â pha mor gywilyddus oedd hi fod pobl wedi cael gwybod am y penderfyniad wrth y gatiau wrth iddynt gyrraedd ar ddechrau'r diwrnod gwaith.  

Nid oes gennyf fanylion ynglŷn â faint oedd yn bresennol yn y digwyddiad y cyfeiria'r Aelod ato, a gynhaliwyd heddiw. Fodd bynnag, gallaf sicrhau'r Aelod y bydd y tasglu'n cyfarfod yfory. Bydd gan y tasglu fynediad uniongyrchol at bawb y mae'r penderfyniad yn effeithio arnynt. Bydd y cymorth a gynigir yn cynnwys y rhaglen ReAct sydd wedi profi'n effeithiol, ac rwyf hefyd wedi mynnu y dylai cynghorwyr ariannol fod wrth law i allu cynorthwyo unigolion sydd wedi gwneud buddsoddiadau diweddar mewn modd tebyg i'r unigolyn a nododd yr Aelod heddiw. Fel y dywedais, bydd hwn yn gyfnod hynod o anodd i'r rheini yr effeithir arnynt, ond byddwn yn cynnig yr holl gymorth sydd ar gael iddynt.

Mae bob amser yn anffodus dros ben pan welwn gyflogwr mawr yn mynd i ddwylo'r gweinyddwyr ac rydym i gyd yn ymwybodol o'r trallod a'r ansicrwydd a ddaw i'r gweithwyr a'u teuluoedd yn sgil hynny. Rwy'n siŵr bod yr holl Siambr hon yn cydymdeimlo â'r teuluoedd hynny ar yr adeg ofidus hon. Ond fel y dywedwyd, yr hyn a oedd mor ofidus am y cau hwn yw'r ffordd y cafodd ei gyflawni. Mae i weithwyr ddod i'r ffatri i gael clywed bod eu ffatri'n mynd i gael ei chau yn ymddygiad cwbl annerbyniol, ac yn enwedig gan fod y cwmni hwn yn cael arian gan Lywodraeth Cymru. Roeddwn yn mynd i ddweud y dylent fod wedi rhoi gwybod ichi, o gwrteisi fan lleiaf, ond rydych chi'n dweud eu bod wedi gwneud hynny, ond yn hwyr iawn yn y broses. A gawn sicrwydd gennych y ceir craffu ariannol llawn ar y cwmni hwn a'r modd y maent wedi bod yn gweithredu dros y misoedd diwethaf fel y gallwn fod yn sicr ei fod wedi cael ei redeg mewn modd priodol?

Gallaf sicrhau'r Aelod o hynny ac fel yr Aelodau eraill, rwy'n rhannu dicter David Rowlands ynglŷn â'r ymddygiad a ddangoswyd yn gynharach yr wythnos hon gan unigolion sy'n sicr o fod yn teimlo cryn dipyn o gywilydd. Ond a gaf fi ddweud, Ddirprwy Lywydd, fod y mwyafrif helaeth o fusnesau a chyflogwyr yng Nghymru yn gyflogwyr cyfrifol, yn gyflogwyr tosturiol, yn gweithio gyda Llywodraeth Cymru, gydag awdurdodau lleol, gydag asiantaethau eraill y Llywodraeth? Nid yw'r ymddygiad a'r camau a gymerwyd gan nifer fechan yn unig o bobl yn Quinn Radiators yn adlewyrchiad o economi Cymru yn gyffredinol. Fel Llywodraeth Cymru, mae gennym bartneriaeth hynod gryf â'r sector preifat a'n holl bartneriaid cymdeithasol, ac wrth inni gyflwyno a dwysáu ein camau gweithredu drwy'r cynllun gweithredu economaidd, byddwn yn datblygu ffyrdd cryfach o weithio a fydd yn arwain at fod yn genedl gwaith teg. Byddwn yn gweithio gyda busnesau a grwpiau sy'n cynrychioli busnesau i sicrhau ein bod yn cefnogi cwmnïau i ddiogelu eu hunain ar gyfer y dyfodol a'n bod yn cynorthwyo gweithwyr i sicrhau urddas yn y gwaith a'u bod yn mynd i'r gwaith gan edrych ymlaen at ddiwrnod o waith.

15:45
4. Datganiadau 90 Eiliad

Eitem 4 ar yr agenda y prynhawn yma yw'r datganiadau 90 eiliad. Daw'r cyntaf yr wythnos hon gan Jayne Bryant.

Neithiwr cefais y pleser o gynnal digwyddiad yn y Senedd i ddathlu Wythnos y Gofalwyr ac i dynnu sylw at y gwaith anhygoel o bwysig nad yw'n cael ei werthfawrogi bob amser sy'n cael ei wneud gan ofalwyr. Yn ôl yr amcangyfrifon diweddaraf gan Gofalwyr Cymru, mae hyd at 400,000 o ofalwyr yng Nghymru yn darparu 96 y cant o'r gofal yn ein gwlad.

Fel cymdeithas, byddwn bob amser yn dibynnu ar ofalwyr di-dâl, aelodau o'r teulu neu anwyliaid fel arfer. Mae Wythnos y Gofalwyr yn gyfle i ddweud 'diolch'—amser i gydnabod yr holl ofalwyr di-dâl ym mhob rhan o Gymru sy'n cyflawni eu rolau gydag ymroddiad a gostyngeiddrwydd. Yn aml, maent yn weithlu distaw y mae eu cyfraniad i'n cymdeithas yn cael ei esgeuluso'n rheolaidd. Mae gofalwyr di-dâl yn cadw teuluoedd gyda'i gilydd, yn sicrhau y gall pobl aros gartref, gan leddfu'r straen ar ein gwasanaeth iechyd a'n gwasanaethau cymdeithasol. Maent yn sail i'n GIG a'n system gofal cymdeithasol, ac nid oes amheuaeth na allem wneud hebddynt.

Mae cyfrifoldeb arnom i helpu gofalwyr i ofalu. Gall yr effaith y gall y rôl ei chael ar iechyd corfforol a meddyliol fod yn ddinistriol a phara'n hir. Ni ddylai neb fod mewn sefyllfa lle maent yn aberthu eu hiechyd eu hunain er mwyn gallu gofalu am rywun annwyl. Rhaid gwneud mwy i'w cefnogi. Os bydd eu hiechyd yn methu, mae'n aml yn rhoi'r sawl y maent yn gofalu amdanynt mewn sefyllfa o argyfwng. Mae gofalwyr di-dâl yn haeddu seibiant, maent yn haeddu cydnabyddiaeth—er nad ydynt yn ei geisio—ac maent yn haeddu ein cefnogaeth ddiwyro.

Rwyf am dynnu sylw at waith Cymdeithas Calon Lân yn Abertawe. Yr unfed ar bymtheg o Fawrth 2020 yw canfed pen blwydd Daniel James, a oedd yn fwy adnabyddus fel Gwyrosydd, awdur un o'r hoff emynau, os nad yr hoff emyn Cymraeg, 'Calon Lân'. Doi Daniel James o Dreboeth yn Abertawe. Bu farw ei dad pan oedd yn ifanc. Daeth yn bwdler yng ngwaith haearn Treforys, ac yna bu'n gweithio yng ngwaith tunplat Glandŵr.

Mae Cymdeithas Calon Lân a ffurfiwyd yn ddiweddar yn bwriadu cynnal nifer o ddigwyddiadau a phrosiectau yn arwain at gyhoeddi holl waith barddol cyflawn Daniel James a chyfieithiadau i'r Saesneg. Hefyd, ar ganmlwyddiant ei farwolaeth ar 16 Mawrth, bwriedir cael tyrfaoedd o bobl mewn lleoliadau eiconig yng Nghymru ac yn fyd-eang i ganu 'Calon Lân', gan gynnwys yn y Senedd, gobeithio.

Mae prosiectau eraill yn cynnwys carreg goffa ar dir tafarn y King's Head lle ysgrifennodd nifer o emynau a cherddi, ffenestri coffa gwydr lliw yn y chwe ysgol sy'n lleol i Dreboeth, cerddi a chwrw, sef yr hyn a'i nodweddai orau mae'n siŵr, a chyngherddau i'w cynnal yn Ysgol Gyfun Bryntawe ac yng nghapel Caersalem.

Diolch i Gymdeithas Calon Lân am yr hyn y maent yn ei wneud i goffáu bywyd bardd ac emynydd dosbarth gweithiol Cymraeg o Dreboeth yn Abertawe.

Yr wythnos diwethaf, cymerodd y gymuned Fwslimaidd yng Nghymru a'r byd ehangach ran yn Ramadan a gŵyl Eid a'i dilynodd. Aeth llawer yn ein cymunedau a'n gwleidyddion yma i ymweld â mosgiau a rhannu'r profiad hwnnw. A chredaf y bydd hyn yn gwneud llawer i ddatblygu cyd-ddealltwriaeth a chyd-barch tuag at ein gilydd. Gall dysgu am wahanol grefyddau a diwylliannau ein grymuso a'n galluogi i fod yn well pobl.

Ramadan yw nawfed mis y calendr Islamaidd, ac mae'n gyfnod o amser ar gyfer ymprydio, gweddïo, myfyrdod a chymuned. Mae'n un o bum piler Islam. Cymerais ran mewn ympryd am y tro cyntaf eleni gyda fy ngŵr a'i deulu, sydd draw yma o India. Mae'n brofiad unigryw iawn, ac yn aml yn gadael i bobl deimlo eu bod wedi'u puro, a gall unigolion gael eu gwobrwyo'n ysbrydol am gofleidio'r profiad. Mae'n gwneud i bobl asesu eu bywydau a sut y maent yn eu byw, ac mae hefyd yn beth cymdeithasol, gyda chymunedau'n torri eu hympryd gyda'i gilydd, i fwyta gyda'i gilydd, i rannu profiadau gyda'i gilydd. Fel y bydd llawer ohonoch yma heddiw yn gwybod, Eid yw'r ŵyl sy'n torri'r ympryd arbennig hwnnw. Dyma ddechrau'r mis lleuadol ac mae'n amrywio yn dibynnu pryd y gwelir y lleuad newydd gan wahanol awdurdodau crefyddol, a dyna pam na allwch roi dyddiad penodol ar eich calendr bob blwyddyn.

Mae gofyn i bobl roi arian i'r tlodion neu'r anghenus cyn iddynt gymryd rhan mewn gweddi Eid. Ac mae hynny'n gwneud iddynt feddwl am bobl eraill yn hytrach na meddwl amdanynt eu hunain bob amser yn y gymdeithas unigolyddol hon rydym yn byw ynddi—mae hynny'n aml yn beth da iawn—mae'n gwneud iddynt falio am eraill, ac mae'n gyfnod o ddathlu. Yn y pen draw, mae'n hanfodol ein bod yn dysgu am grefyddau a diwylliannau eraill ac yn parchu ein gilydd a chrefyddau a diwylliannau pobl eraill. Diolch yn fawr iawn.

15:50
Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau

Yr eitem nesaf ar yr agenda yw cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau, ac yn unol â Rheolau Sefydlog 12.24 a 12.40, rwy'n cynnig bod y cynigion i ethol yr Aelodau hynny i'r pwyllgorau hynny'n cael eu grwpio ar gyfer dadl ac ar gyfer pleidleisio. Galwaf ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i gynnig y cynigion yn ffurfiol—Caroline Jones.

Cynnig NDM7072 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol Mark Reckless (Plaid Brexit) yn aelod o’r Pwyllgor Cyllid.

Cynnig NDM7073 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol Mandy Jones (Plaid Brexit) yn aelod o’r Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol.

Cynnig NDM7074 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol Caroline Jones (Plaid Brexit) yn aelod o’r Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau.

Cynnig NDM7075 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3, yn ethol:

a) David Rowlands (Plaid Brexit) yn aelod o’r Pwyllgor Safonau Ymddygiad; a

b) Caroline Jones (Plaid Brexit) yn aelod amgen o’r Pwyllgor Safonau Ymddygiad.

Cynigiwyd y cynigion.