Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

02/05/2018

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Dirprwy Lywydd (Ann Jones) yn y Gadair. 

The Assembly met at 13:30 with the Deputy Presiding Officer (Ann Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth
1. Questions to the Cabinet Secretary for Economy and Transport

[Inaudible.]—questions to the Cabinet Secretary for Economy and Transport. Question 1, John Griffiths.

[Anghlywadwy.]—cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth. Cwestiwn 1, John Griffiths.

Diogelwch ar y Ffyrdd
Road Safety

1. Pa gamau pellach y bydd Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i wella diogelwch ar y ffyrdd yng Nghymru? OAQ52077

1. What further steps will the Welsh Government take to improve road safety in Wales? OAQ52077

The road safety framework for Wales sets out the actions that we and our partners are undertaking to improve road safety across Wales, and the mid-term review of the framework showed that good progress has been made against the targets and the actions.

Mae fframwaith diogelwch ar y ffyrdd Cymru yn nodi'r camau rydym ni a'n partneriaid yn eu cymryd i wella diogelwch ar y ffyrdd ledled Cymru, ac roedd yr adolygiad canol tymor o'r fframwaith yn dangos bod cynnydd da wedi'i wneud yn erbyn y targedau a'r camau gweithredu.

Cabinet Secretary, there is growing evidence and support for a default 20 mph speed limit in urban areas, with provision for lower or higher limits on particular roads. The evidence is that there would be fewer crashes, fewer casualties, fewer fatalities, and that traffic would move more freely, with lower emissions. It has strong public support, and it's estimated that tens of millions of pounds would be saved. It also links with active travel. In Bristol, for example, where they've rolled out such a speed limit, more people are walking and cycling to school and work, and, in fact, 25 per cent of Britain's urban areas are now 20 mph areas. There is a strong '20's plenty' campaign, calling on Welsh Government to introduce a 20 mph default speed limit in urban areas, and this is supported by the Organisation for Economic Co-operation and Development, the World Health Organization, Public Health Wales, Sport Wales, and Brake. Will Welsh Government now introduce this policy in Wales?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae yna dystiolaeth a chefnogaeth gynyddol i derfyn cyflymder diofyn o 20 mya mewn ardaloedd trefol, gyda darpariaeth ar gyfer terfynau is neu uwch ar ffyrdd penodol. Mae'r dystiolaeth yn dangos y byddai llai o ddamweiniau, llai o anafiadau, llai o farwolaethau, ac y byddai traffig yn symud yn fwy rhydd, gyda llai o allyriadau. Ceir cefnogaeth gyhoeddus gref i'r dystiolaeth, ac amcangyfrifir y byddai degau o filiynau o bunnoedd yn cael eu harbed. Ceir cysylltiad hefyd â theithio llesol. Ym Mryste, er enghraifft, lle maent wedi cyflwyno terfyn cyflymder o'r fath, mae mwy o bobl yn cerdded ac yn beicio i'r ysgol ac i'r gwaith, ac yn wir, mae 25 y cant o ardaloedd trefol Prydain bellach yn ardaloedd 20 mya. Mae yna ymgyrch gref o'r enw '20 yn ddigon', sy'n galw ar Lywodraeth Cymru i gyflwyno terfyn cyflymder diofyn o 20 mya mewn ardaloedd trefol, a chaiff ei chefnogi gan y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd, Sefydliad Iechyd y Byd, Iechyd Cyhoeddus Cymru, Chwaraeon Cymru, a Brake. A wnaiff Llywodraeth Cymru gyflwyno'r polisi hwn yng Nghymru yn awr?

Diprwy Llywydd, can I thank John Griffiths for his question, and confirm that Welsh Government's position is that we support the introduction of 20 mph zones and 20 mph speed limits where there is evidence that they are needed. The Member is absolutely right that the available evidence does suggest that they lead to a reduction in speed limits, and therefore to improved safety, particularly for pedestrians and cyclists. Highways authorities already have the power to alter speed limits by order, and any changes that they make obviously need to be done in conjunction with consultation of the local community. But we actually provide funding for local authorities to implement 20 mph zones, and 20 mph limits, through the road safety and Safe Routes in Communities grants, and we also, in addition to this, provide support for 20 mph reductions outside of schools on trunk road networks, and I think that's particularly important in urban areas.

Ddirprwy Lywydd, a gaf fi ddiolch i John Griffiths am ei gwestiwn, a chadarnhau bod Llywodraeth Cymru yn cefnogi cyflwyno parthau 20 mya a therfynau cyflymder 20 mya lle y ceir tystiolaeth fod eu hangen. Mae'r Aelod yn llygad ei le fod y dystiolaeth sydd ar gael yn awgrymu eu bod yn arwain at ostwng cyflymder, ac felly at ddiogelwch gwell, yn arbennig mewn perthynas â cherddwyr a beicwyr. Mae gan awdurdodau cefnffyrdd y pŵer i newid terfynau cyflymder drwy orchymyn eisoes, ac yn amlwg mae angen iddynt ymgynghori â'r gymuned leol ar wneud unrhyw newidiadau. Ond rydym yn darparu cyllid i awdurdodau lleol weithredu parthau 20 mya, a therfynau cyflymder 20 mya, drwy'r grant diogelwch ffyrdd a'r grant Llwybrau Diogel mewn Cymunedau, ac rydym hefyd, yn ychwanegol at hyn, yn darparu cymorth ar gyfer gostyngiadau 20 mya y tu allan i ysgolion ar rwydweithiau cefnffyrdd, ac rwy'n credu bod hynny'n arbennig o bwysig mewn ardaloedd trefol.

Cabinet Secretary, statistics published in January this year show that, although motor cyclists accounted for less than 1 per cent of traffic in Wales in 2016, they represented 23 per cent of all killed and seriously injured casualties in Wales also. In total, 22 motorcyclists were killed on Welsh roads in 2016. It's a staggering figure and totally unacceptable. What steps is the Welsh Government taking to increase awareness of the vulnerability of motorcyclists on Welsh roads, please?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae ystadegau a gyhoeddwyd ym mis Ionawr eleni yn dangos, er mai beicwyr modur oedd llai nag 1 y cant o'r traffig yng Nghymru yn 2016, eu bod yn 23 y cant o'r holl bobl a gafodd eu lladd a'u hanafu'n ddifrifol yng Nghymru hefyd. Lladdwyd 22 o feicwyr modur i gyd ar ffyrdd Cymru yn 2016. Mae'n ffigur brawychus ac yn gwbl annerbyniol. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gynyddu ymwybyddiaeth o ba mor agored i niwed yw beicwyr modur ar ffyrdd Cymru, os gwelwch yn dda?

Well, the Member is absolutely right—whilst good progress is being made against many of the targets, for example targets concerning young people and overall the number of people who are killed or seriously injured on the roads, the statistics relating to motor cyclists remain stubborn and of grave concern to us. There's only been a 1 per cent reduction, so as a consequence proportion continues to increase. In order to address this particular problem—and I'm aware that many Members in this Chamber are able to point to specific locations where motor cyclists are at great danger—we're working with Go Safe and other partners within the police force to develop a data analysis capacity, in order to better inform interventions. We've also begun discussions with a national not-for-profit road safety organisation about potential for their Two Wheels motor cycling courses to operate here in Wales. We believe that better training—an extension of the training that's already provided—is absolutely essential to reduce those killed or seriously injured figures. And we're also working with colleagues in the department for education on the potential to include road safety content in the health and well-being area of the learning experience. I think, again, the sooner that we can introduce responsible methods, responsible behaviours, in terms of cycling and motor cycling, the better, and doing it at school makes perfect sense.

Wel, mae'r Aelod yn hollol iawn—er bod cynnydd da yn cael ei wneud yn erbyn llawer o'r targedau, er enghraifft targedau sy'n ymwneud â phobl ifanc a nifer cyffredinol y bobl sy'n cael eu lladd neu'n cael eu hanafu'n ddifrifol ar y ffyrdd, mae'r ystadegau sy'n ymwneud â beicwyr modur yn parhau i fod yn ystyfnig o uchel ac maent yn destun pryder mawr i ni. Gostyngiad o 1 y cant yn unig a fu, felly, o ganlyniad, mae'r gyfran yn parhau i gynyddu. Er mwyn mynd i'r afael â'r broblem arbennig hon—ac rwy'n ymwybodol fod llawer o Aelodau yn y Siambr hon yn gallu cyfeirio at leoliadau penodol lle mae beicwyr modur mewn perygl mawr—rydym yn gweithio gyda Go Safe a phartneriaid eraill o fewn yr heddlu i ddatblygu'r gallu i ddadansoddi data, er mwyn llywio ymyriadau'n well. Rydym hefyd wedi dechrau cael trafodaethau gyda sefydliad diogelwch ffyrdd dielw cenedlaethol ynglŷn â'r posibilrwydd o weithredu eu cyrsiau beicio modur Two Wheels yma yng Nghymru. Rydym yn credu bod hyfforddiant gwell—estyniad o'r hyfforddiant a ddarperir eisoes—yn gwbl hanfodol i leihau ffigurau'r bobl sy'n cael eu lladd neu eu hanafu'n ddifrifol. Ac rydym hefyd yn gweithio gyda chydweithwyr yn yr adran addysg ar y posibilrwydd o gynnwys deunydd ar ddiogelwch ar y ffyrdd ym maes iechyd a llesiant y profiad dysgu. Rwy'n credu, unwaith eto, mai gorau po gyntaf y gallwn gyflwyno dulliau cyfrifol, ymddygiad cyfrifol, o ran beicio a beicio modur, ac mae gwneud hynny yn yr ysgol yn gwneud synnwyr perffaith.

An Assembly Member: Can I make an intervention on that, please?

Aelod Cynulliad: A gaf fi wneud ymyriad ar hynny, os gwelwch yn dda?

Cabinet Secretary, can I firstly welcome the very significant investment the Welsh Government, in conjunction with Rhondda Cynon Taf County Borough Council, is making into road safety measures, certainly in the west of my constituency, and there are a number of projects under way. In particular, at Beddau Halt in my constituency, a notorious accident black spot, the agreement now of the investment of £700,000 to resolve that is extremely welcome. That investment is a product, actually, of a campaign by local people, local residents, by councillors, and has resulted, I think, in a tremendous partnership to actually work out ways of resolving some of these accident black spots. Do you agree that this is a good way forward, with Welsh Government listening to what local people and local councillors say, and the partnership investing in resolving our accident black spots?

Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf fi yn gyntaf groesawu'r buddsoddiad sylweddol y mae Llywodraeth Cymru, ar y cyd â Chyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf, yn ei wneud mewn mesurau diogelwch ar y ffyrdd, yn sicr yn ngorllewin fy etholaeth, ac mae nifer o brosiectau ar y gweill. Yn benodol, ar gyffordd Beddau Halt yn fy etholaeth, man peryglus cyfarwydd lle mae damweiniau'n tueddu i ddigwydd, mae'r cytundeb diweddar i fuddsoddi £700,000 i wella hwnnw i'w groesawu'n fawr iawn. Cynnyrch ymgyrch gan bobl leol, trigolion lleol, gan gynghorwyr, yw'r buddsoddiad hwnnw mewn gwirionedd, ac mae wedi arwain, rwy'n credu, at bartneriaeth aruthrol i weithio ar ffyrdd o wella rhai o'r mannau peryglus hyn. A ydych yn cytuno bod hon yn ffordd dda ymlaen, gyda Llywodraeth Cymru yn gwrando ar beth y mae pobl leol a chynghorwyr lleol yn ei ddweud, a'r bartneriaeth yn buddsoddi mewn camau i wella ein mannau peryglus?

13:35

I couldn't agree more. In fact, the example that the Member points to also demonstrates the five ways of working of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 being delivered on a local level, with collaboration and participation, and, indeed, there is a good degree of collaboration between my officials and the local authority in order to enhance the quality of the bid from the first stage to the second stage. And I'm delighted that we're able to support the proposals with more than £300,000 of funding, and I'm also pleased to be able to say that we've allocated £119,000 of resource to help improve road safety education across the borough. 

Ni allwn gytuno mwy. Yn wir, mae'r enghraifft y mae'r Aelod yn cyfeirio ati hefyd yn dangos bod pum ffordd o weithio Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn cael eu cyflawni ar lefel leol, gyda chydweithrediad a chyfranogiad, ac yn wir, mae yna lefel dda o gydweithio rhwng fy swyddogion a'r awdurdod lleol er mwyn gwella ansawdd y cais o'r cam cyntaf i'r ail gam. Ac rwy'n falch iawn ein bod yn gallu cefnogi'r cynigion gyda mwy na £300,000 o gyllid, ac rwyf hefyd yn falch o allu dweud ein bod wedi dyrannu gwerth £119,000 o adnoddau i helpu i wella addysg diogelwch ffyrdd ar draws y fwrdeistref.

Trafnidiaeth Integredig ar gyfer Caerdydd
Integrated Transport for Cardiff

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am rôl y bartneriaeth i gyflenwi'r metro yn y broses o sicrhau trafnidiaeth integredig ar gyfer Caerdydd? OAQ52083

2. Will the Cabinet Secretary make a statement on the role of the metro delivery partnership in delivering integrated transport for Cardiff? OAQ52083

3. Pa gynlluniau sydd gan Ysgrifennydd y Cabinet i ddatblygu trafnidiaeth integredig yng Nghaerdydd? OAQ52093

3. What plans does the Cabinet Secretary have to develop integrated transport in Cardiff? OAQ52093

Thank you. I understand that you have given your permission for questions 2 and 3 to be grouped, Deputy Presiding Officer. 

Diolch. Deallaf eich bod wedi rhoi eich caniatâd i gwestiynau 2 a 3 gael eu grwpio, Ddirprwy Lywydd.

The metro development partnership will combine the resources of the public and private sectors to ensure that we drive forward a vision of creating an integrated, multimodal transport hub right in the centre of Cardiff, ensuring that there is a co-ordinated and managed approach to delivering the component projects as part of the MDP programme. 

Bydd y bartneriaeth i ddatblygu'r metro yn cyfuno adnoddau'r sector cyhoeddus a'r sector preifat er mwyn sicrhau ein bod yn bwrw ymlaen â gweledigaeth o greu hyb trafnidiaeth integredig, amlfoddol yng nghanol Caerdydd, gan sicrhau bod yna ddull cydgysylltiedig wedi'i reoli o gyflawni'r prosiectau cydrannol fel rhan o raglen y bartneriaeth i ddatblygu'r metro.

It's good to know that the resources of the public and private are being combined, but I have a query really as to why, when we've had so much high-class development on the Central Square site, which is the site of the former bus station, it hasn't been possible to fund the bus station out of the section 106 delivery mechanisms that the council will have levered out of private developers who have benefited from being on Central Square, and why it's needed the Welsh Government to intervene with this metro delivery partnership. The buses, in the absence at the moment of trams, light rail and increased capacity on the suburban railways, are the way in which the majority of people have to get around. Being unable to understand where to get the bus to particular locations, as at the moment, is really deterring people from using buses, which, obviously, we want them to do. So, I'd be grateful if you were able to give me a date for when the bus station is going to be reopened, because it has been at least 10 years campaigning, and that's what my constituents want to hear. 

Mae'n dda gwybod bod yr adnoddau cyhoeddus a phreifat yn cael eu cyfuno, ond mae gennyf ymholiad, mewn gwirionedd, o ystyried bod cymaint o ddatblygiad safon uchel wedi bod ar safle'r Sgwâr Canolog, sef safle'r hen orsaf fysiau, pam nad yw wedi bod yn bosibl ariannu'r orsaf fysiau o'r mecanweithiau cyflawni adran 106 y bydd y Cyngor wedi'u cael gan ddatblygwyr preifat sydd wedi elwa o fod wedi'u lleoli ar y Sgwâr Canolog, a pham fod angen i Lywodraeth Cymru ymyrryd gyda'r bartneriaeth i gyflawni'r metro. Yn absenoldeb tramiau, rheilffyrdd ysgafn a'r ffaith bod mwy o gapasiti ar y rheilffyrdd maestrefol ar hyn o bryd, mae'r rhan fwyaf o bobl yn defnyddio'r bysiau i deithio o gwmpas. Mae methu deall ble y dylent ddal y bws i leoliadau penodol, fel ar hyn o bryd, yn atal pobl rhag defnyddio bysiau mewn gwirionedd, ac yn amlwg, dyna rydym eisiau iddynt ei wneud. Felly, buaswn yn ddiolchgar pe gallech ddweud wrthyf pryd yn union y bydd yr orsaf fysiau'n cael ei hailagor, oherwydd mae o leiaf 10 mlynedd o ymgyrchu wedi bod, a dyna beth y mae fy etholwyr eisiau ei glywed.

Can I thank the Member for her question and confirm that completion is due in mid 2020-21 for this particular asset, a vitally important asset for Cardiff? It is for the council to determine how section 106 funds are spent, and my understanding is that the council is determined that improvements need to be made across the city with this particular funding. I'm more than happy to assist in facilitating a meeting between the Member and the council to better understand the projects that will be benefiting from section 106 funding. 

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei chwestiwn a chadarnhau y disgwylir y bydd y gwaith ar yr ased, sy'n hanfodol bwysig i Gaerdydd, yn cael ei gwblhau yng nghanol 2020-21? Cyfrifoldeb y cyngor yw penderfynu sut i wario arian adran 106, a deallaf fod y cyngor yn benderfynol fod angen gwneud gwelliannau ar draws y ddinas gyda'r arian hwn. Rwy'n fwy na pharod i helpu i hwyluso cyfarfod rhwng yr Aelod a'r cyngor i sicrhau gwell dealltwriaeth o'r prosiectau a fydd yn elwa o gyllid adran 106.

What plans does the Cabinet Secretary have to develop integrated transport in Cardiff?

Pa gynlluniau sydd gan Ysgrifennydd y Cabinet i ddatblygu trafnidiaeth integredig yng Nghaerdydd?

With groupings, you can just go to your supplementary.

Gyda chwestiynau wedi'u grwpio, gallwch symud ymlaen at eich cwestiwn atodol.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I very much welcomed the First Minister's answer last month to a question about the bus station—that we're seeking to provide seamless integration between trains, buses, coaches and the metro, and to provide easy access for cyclists and pedestrians. However, I understand that, in the new design for the bus station, there are actually fewer cycle spaces than in the previous one. I understand that the numbers have been scaled back from 750 spaces to 500, and that these will no longer be in the bus station itself but in a separate kiosk. So, I don't know if the Cabinet Secretary can provide more information on that and reassure us that cycling and walking are still going to be absolutely key elements of this transport interchange. 

Diolch i chi, Ddirprwy Lywydd. Croesewais ateb y Prif Weinidog i gwestiwn am yr orsaf fysiau fis diwethaf yn fawr iawn—ein bod yn ceisio sicrhau integreiddio di-dor rhwng trenau, bysiau, coetsys a'r metro, a darparu mynediad hawdd i feicwyr a cherddwyr. Fodd bynnag, deallaf fod llai o fannau beiciau yn y cynllun newydd ar gyfer yr orsaf fysiau nag a oedd yn yr un blaenorol mewn gwirionedd. Rwy'n deall bod y niferoedd wedi'u gostwng o 750 o fannau i 500, ac na fyddant yn yr orsaf fysiau ei hun mwyach ond yn hytrach mewn caban ar wahân. Felly, ni wn a all Ysgrifennydd y Cabinet ddarparu mwy o wybodaeth ar hynny a'n sicrhau y bydd beicio a cherdded yn parhau i fod yn elfennau cwbl allweddol o'r gyfnewidfa drafnidiaeth hon.

13:40

I can most certainly assure the Member that cycling facilities will not be the cinderella aspect of any transport hubs that we develop in Wales, including this particular hub in Cardiff. Now, the design for the bus station is still being developed, and so there is time, there is an opportunity, to ensure that there are sufficient spaces for cyclists. I am absolutely committed to extending the opportunities for active travel, including cycling, and to ensuring that there are significant facilities across Wales that enable people to use bikes more. And I think, just recently, the announcement of the significant uplift in available funding for active travel programmes demonstrates our commitment to this particular agenda. 

Yn sicr, gallaf sicrhau'r Aelod nad cyfleusterau beicio fydd sinderela unrhyw hyb trafnidiaeth y byddwn yn ei ddatblygu yng Nghymru, gan gynnwys yr hyb penodol hwn yng Nghaerdydd. Nawr, mae cynllun yr orsaf fysiau'n dal i gael ei ddatblygu, ac felly mae amser, mae cyfle, i sicrhau bod digon o fannau ar gyfer beicwyr. Rwy'n gwbl ymrwymedig i ymestyn y cyfleoedd ar gyfer teithio llesol, gan gynnwys beicio, ac i sicrhau bod yna gyfleusterau sylweddol ledled Cymru sy'n galluogi pobl i wneud mwy o ddefnydd o feiciau. Ac rwy'n credu bod y cyhoeddiad diweddar mewn perthynas â'r cynnydd sylweddol yn yr arian sydd ar gael ar gyfer rhaglenni teithio llesol yn dangos ein hymrwymiad i'r agenda benodol hon.

Cabinet Secretary, I think everyone supports the roll-out of the metro system, and it seems to be that at every pinchpoint on the transport network—certainly, in South Wales Central—when a complaint or issue is raised it's referred to as, 'Well, don't worry the metro system is coming.' Can you give us a firm timeline as to when motorists and people who need transport to get into work or just get around their communities will actually start seeing some of those multimodal options that the metro system talks about, because if you drive around South Wales Central, or walk around central station or cycle around South Wales Central, all you seem to see at the moment is gridlock, and it's hugely frustrating for us as elected Members not to be able to offer the timelines—the firm timelines—that many of us want to see delivered?  

Ysgrifennydd y Cabinet, credaf fod pawb yn cefnogi cyflwyno'r system fetro, ac mae'n ymddangos, ar bob man cyfyng ar y rhwydwaith trafnidiaeth—yn sicr, yng Nghanol De Cymru—pan leisir cwyn neu broblem atebir drwy ddweud, 'Wel, peidiwch â phoeni mae'r system fetro ar ei ffordd.' A allwch roi amserlen bendant i ni o ran pryd y bydd modurwyr a phobl sydd angen trafnidiaeth i fynd i'r gwaith neu i deithio o amgylch eu cymunedau yn dechrau gweld rhai o'r dewisiadau amlfoddol y mae'r system fetro yn sôn amdanynt mewn gwirionedd, oherwydd os ydych yn gyrru o gwmpas Canol De Cymru, neu'n cerdded o gwmpas yr orsaf ganolog neu'n beicio o gwmpas Canol De Cymru, mae'n ymddangos mai'r cyfan a welwch ar hyn o bryd yw tagfeydd, ac mae'n rhwystredig iawn nad ydym ni, fel Aelodau etholedig, yn gallu cynnig yr amserlenni—yr amserlenni pendant—y mae llawer ohonom eisiau eu gweld yn cael eu cyflwyno?

Can I thank the Member for his question? He's absolutely right—people are frustrated, and rightly so, with the lack of available public transport, not just on the railways but also in terms of local bus services. I  can confirm that there will be completion of the project in Cardiff Central in 2021. There will be completion of phase 2 of the metro project by 2023. But we're also bringing forward the projects that were originally designated as a future phase of the metro, for example park-and-ride facilities and other hubs, so that people see the delivery of the metro sooner than had originally been planned. I think it's essential that we give people more opportunities to get out of their cars, onto public transport or onto bikes, and we're doing just that. 

Elsewhere in Wales, in, for example, the north Wales metro area, I've announced recently funding to commence work on cycle ways and on integrated transport hubs in the Deeside area. Work is also under way at strategic sites right across north Wales and, indeed, on a cross-border basis into the north-west. Again, work is happening in the south-west of Wales, with Welsh Government funding work being led by the city deal partners in looking at how we could roll out a modern metro service in that region as well. 

Alongside this, we're investing very heavily through the national transport finance plan in road schemes to alleviate congestion, and we recently announced a pinchpoint scheme, which is being utilised across Wales to ensure that our trunk roads are freed up at specific points where there is currently congestion. 

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn? Mae'n hollol gywir—mae pobl yn rhwystredig, ac mae hynny'n ddigon teg, gyda'r diffyg trafnidiaeth gyhoeddus, nid yn unig o ran y rheilffyrdd ond hefyd o ran gwasanaethau bysiau lleol. Gallaf gadarnhau y bydd y prosiect Canol Caerdydd yn cael ei gwblhau yn 2021. Bydd cam 2 y prosiect metro'n cael ei gwblhau erbyn 2023. Ond rydym hefyd yn cyflwyno'r prosiectau a neilltuwyd yn wreiddiol fel camau ar gyfer y dyfodol mewn perthynas â'r metro, er enghraifft cyfleusterau parcio a theithio a hybiau eraill, fel bod pobl yn gweld y metro'n cael ei gyflawni'n gynt na'r hyn a fwriadwyd yn wreiddiol. Credaf ei bod yn hanfodol ein bod yn rhoi mwy o gyfleoedd i bobl adael eu ceir, a defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus neu feiciau, ac rydym yn gwneud hynny.

Mewn mannau eraill yng Nghymru, yn ardal fetro gogledd Cymru er enghraifft, rwyf wedi cyhoeddi cyllid yn ddiweddar i ddechrau gwaith ar lwybrau beicio ac ar hybiau trafnidiaeth integredig yn ardal Glannau Dyfrdwy. Mae gwaith hefyd ar y gweill mewn safleoedd strategol ar draws gogledd Cymru ac yn wir, ar sail trawsffiniol i'r gogledd-orllewin. Unwaith eto, mae gwaith yn mynd rhagddo yn ne-orllewin Cymru, gyda Llywodraeth Cymru yn ariannu gwaith sy'n cael ei arwain gan bartneriaid y fargen ddinesig ac sy'n edrych ar sut y gallem gyflwyno gwasanaeth metro modern yn y rhanbarth hwnnw yn ogystal.

Ochr yn ochr â hyn, rydym yn buddsoddi'n drwm iawn mewn cynlluniau ffyrdd i liniaru tagfeydd drwy'r cynllun cyllid trafnidiaeth cenedlaethol, ac yn ddiweddar rydym wedi cyhoeddi cynllun mannau cyfyng, sy'n cael ei ddefnyddio ledled Cymru i sicrhau bod ein cefnffyrdd yn cael eu rhyddhau ar bwyntiau penodol lle y ceir tagfeydd ar hyn o bryd.

The metro's been talked about for eight years. As your Labour colleagues pointed out, the Cardiff bus station is a fiasco—absolute fiasco. If you drive outside, to the west of the capital, as we predicted—and we were called liars at the time—the houses are going up, the bulldozers are in, and there's a single carriage road with another 8,000 houses going to be thrown up. What is your message to the residents of the west of the capital city? And what is your message to people who are going to buy those new houses, because they simply have no means to travel to the centre of Cardiff? What do you say to those people? 

Mae'r metro wedi bod yn destun siarad ers wyth mlynedd. Fel y dywedodd eich cyd-Aelodau Llafur, mae gorsaf fysiau Caerdydd yn ffiasgo—ffiasgo llwyr. Os ydych yn teithio i'r cyrion, i orllewin y brifddinas, fel y rhagwelasom—ac roedd pobl yn ein galw'n gelwyddgwn ar y pryd—mae tai'n cael eu hadeiladu, mae'r teirw dur yno, ac mae yna ffordd unffrwd lle bydd 8,000 o dai eraill yn cael eu hadeiladu. Beth yw eich neges i drigolion gorllewin y brifddinas? A beth yw eich neges i bobl a fydd yn prynu'r tai newydd hynny, oherwydd nid oes ganddynt unrhyw ffordd o deithio i ganol Caerdydd? Beth a ddywedwch wrth y bobl hynny?

Well, my message is this: we have intervened, because of what the Member calls a fiasco with the Cardiff bus station and, in years to come, people across Cardiff—across the whole of Cardiff—will see improvements in public transport services, not just in terms of what runs on rail lines, but also in terms of bus services through reforms to local bus services and through legislation that we'll be introducing in this term. It's absolutely essential, as I said to Andrew R.T. Davies, that people have the opportunity to get out of their private cars and onto public transport—safe, reliable public transport of the highest quality. We're going to be delivering that as well as part of the metro, and the new rail franchise, which will now be agreed and delivered from this October onward. 

Wel, dyma fy neges: rydym wedi ymyrryd, oherwydd yr hyn y mae'r Aelod yn ei alw'n ffiasgo gyda gorsaf fysiau Caerdydd, ac mewn blynyddoedd i ddod, bydd pobl ar hyd a lled Caerdydd—ledled Caerdydd gyfan—yn gweld gwelliannau mewn gwasanaethau trafnidiaeth gyhoeddus, nid yn unig o ran yr hyn a fydd yn teithio ar y rheilffyrdd, ond hefyd o ran gwasanaethau bysiau drwy ddiwygio gwasanaethau bysiau lleol a thrwy ddeddfwriaeth y byddwn yn ei chyflwyno yn ystod y tymor hwn. Mae'n gwbl hanfodol, fel y dywedais wrth Andrew R.T. Davies, fod pobl yn cael cyfle i adael eu ceir preifat a defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus—trafnidiaeth gyhoeddus ddiogel a dibynadwy o'r ansawdd uchaf. Byddwn yn darparu hynny yn ogystal fel rhan o'r metro, a'r fasnachfraint rheilffyrdd newydd, a fydd yn cael ei chytuno a'i chyflwyno yn awr o fis Hydref eleni ymlaen.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

We now turn to spokespeople's questions, and the first party spokesperson is Suzy Davies. 

Trown yn awr at gwestiynau gan lefarwyr y pleidiau, a'r llefarydd cyntaf yw Suzy Davies.

13:45

Diolch, Dirpwy Lywydd. Gweinidog, the UK Government launched its 'Creative industries: Sector Deal' last month, forecasting a UK gross value added of £150 billion by 2023. They're committing tens of millions of pounds to that. Now, here, progress seems to be characterised by the fact that I'm still waiting, nine months now, for answers about conflicts of interest affecting the media investment fund. I'm wondering whether Creative Wales is real or imaginary. What have you identified as being useful in the UK deal, as complementing or enhancing cultural policy, particularly here in Wales, especially film and television, and what might be adapted for use in your own contribution to the wider Wales creative industries policy, any details of which, we eagerly await?

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, lansiodd Llywodraeth y DU 'Diwydiannau creadigol: Bargen y Sector' y mis diwethaf, gan ragweld gwerth ychwanegol gros o £150 biliwn erbyn 2023. Maent yn ymrwymo degau o filiynau o bunnoedd i hynny. Nawr, mae cynnydd i'w weld fel pe bai wedi ei nodweddu gan y ffaith fy mod yn dal i aros, naw mis bellach, am atebion mewn perthynas â gwrthdaro buddiannau sy'n effeithio ar y gronfa fuddsoddi yn y cyfryngau. Rwy'n meddwl tybed a yw Cymru Greadigol yn rhywbeth go iawn neu'n ffrwyth dychymyg. Beth rydych chi'n ei ystyried yn ddefnyddiol ym margen y DU, sy'n ategu neu'n gwella polisi diwylliannol, yn enwedig yma yng Nghymru, yn enwedig ym maes ffilm a theledu, a beth y gellir ei addasu ar gyfer ei ddefnyddio yn eich cyfraniad chi i bolisi ehangach y diwydiannau creadigol yng Nghymru y disgwyliwn yn eiddgar am unrhyw fanylion yn ei gylch?

Diolch yn fawr am y cwestiwn.

Thank you for the question.

We very much welcome the UK Government's intervention on the creative industries deal. We have developed, and will be announcing, the precise nature of the activity of Creative Wales and its location within Government, which is shared by the Cabinet Secretary and myself. This will become clear very soon, and I'll be very pleased to meet with the Member and to discuss this issue in greater detail, in particular in its application to the Swansea city deal, about which I know she is particularly interested.

Turning to the broader issue of broadcasting, we have the announcement from Channel 4 of their intention to relocate. We are looking here for one of the hubs, because there's already been an announcement of three new nations and regions hubs, to be coming to Wales, and there is also the issue of the location of the national headquarters to be opened in 2019, and we see this as something that certainly we would campaign for, and have already campaigned for as a Government, with the support of the media industry in Wales.

Rydym yn croesawu ymyrraeth Llywodraeth y DU ar fargen y sector diwydiannau creadigol yn fawr iawn. Rydym wedi datblygu, a byddwn yn cyhoeddi, union natur gweithgarwch Cymru Greadigol a'i leoliad o fewn y Llywodraeth, a rennir gan Ysgrifennydd y Cabinet a minnau. Bydd hyn yn glir yn fuan, ac rwy'n hapus iawn i gyfarfod â'r Aelod i drafod y mater yn fanylach, yn enwedig o ran ei gymhwyso i fargen ddinesig Abertawe, y gwn fod ganddi ddiddordeb arbennig ynddi.

Gan droi at fater ehangach darlledu, mae Channel 4 wedi cyhoeddi eu bwriad i adleoli. Yr hyn a geisiwn yma yw i un o'r hybiau ddod i Gymru, oherwydd cyhoeddwyd y bwriad eisoes i sefydlu tri hyb cenedlaethol a rhanbarthol newydd, ac mae mater lleoliad y pencadlys cenedlaethol sydd i'w agor yn 2019 yn codi hefyd, ac rydym yn gweld hyn fel rhywbeth y byddem yn sicr yn ymgyrchu drosto, ac rydym eisoes wedi ymgyrchu drosto fel Llywodraeth, gyda chefnogaeth y diwydiant cyfryngau yng Nghymru.

Thank you for that answer. Obviously, we're all quite excited by Channel 4's news and two of the local authorities in my area are already lobbying quite hard on that, although I have to say that there's more to this than Channel 4 and Yr Egin. We are the best part of two years into this Government period now and I would have hoped to have had some clarity on creative industries development, particularly the cultural element for which you are responsible, although of course I understand that you've not been the Minister for that period of time.

I see that you'll be speaking at the launch of Wales Tourism Week pretty shortly. You'll be aware of the recent Federation of Small Businesses report that claims that specific Welsh Government funds for supporting tourism are, 'out of reach' for most small tourism businesses, suggesting that

'the vast majority of tourism operators...would have to plan to double in size'

to be in with a shout of getting,

'support from the Micro Small Business Fund',

which doesn't sound very micro to me, I must admit.

In the same way that Cadw has been very successful in adopting a more adventurous business model, so could our smaller heritage operators. I'm wondering how many heritage business operators are too small to benefit from these tourism grants, and how do you make sure that Visit Wales targets those who actually are big enough to benefit?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw. Yn amlwg, rydym yn gyffrous iawn ynglŷn â newyddion Channel 4 ac mae dau o'r awdurdodau lleol yn fy ardal yn lobïo'n eithaf cryf ar hynny eisoes, er fod yn rhaid i mi ddweud bod mwy i hyn na Channel 4 a'r Egin. Mae bron i ddwy flynedd wedi bod o'r tymor Llywodraeth hwn bellach a buaswn wedi gobeithio cael rhywfaint o eglurder ar ddatblygiad y diwydiannau creadigol, yn arbennig yr elfen ddiwylliannol rydych yn gyfrifol amdani, er fy mod yn deall, wrth gwrs, nad ydych wedi bod yn Weinidog dros y cyfnod hwnnw.

Rwy'n gweld y byddwch yn siarad yn lansiad Wythnos Twristiaeth Cymru cyn bo hir. Fe fyddwch yn gwybod am adroddiad diweddar y Ffederasiwn Busnesau Bach sy'n honni bod cronfeydd penodol Llywodraeth Cymru ar gyfer cefnogi twristiaeth 'y tu allan i gyrraedd' y rhan fwyaf o fusnesau twristiaeth bach, gan awgrymu

y byddai'n rhaid i'r rhan fwyaf o weithredwyr twristiaeth… gynllunio i ddyblu yn eu maint

i fod â gobaith o gael,

cymorth gan y Gronfa Busnesau Micro a Bychan,

nad yw'n swnio fel rhywbeth micro iawn i mi, mae'n rhaid i mi gyfaddef.

Yn yr un modd ag y mae Cadw wedi bod yn llwyddiannus iawn yn mabwysiadu model busnes mwy anturus, gallai ein gweithredwyr treftadaeth llai o faint wneud yr un peth. Rwy'n meddwl tybed faint o weithredwyr busnesau treftadaeth sy'n rhy fach i elwa o'r grantiau twristiaeth hyn, a sut rydych yn sicrhau bod Croeso Cymru yn targedu'r rhai sy'n ddigon mawr i elwa ohonynt mewn gwirionedd?

Thank you very much for that further question. I have indeed seen and studied the report by the Federation of Small Businesses. I think it would be very helpful if we had a meeting with them as well in order to assess more clearly what evidence is the basis of their report, because, certainly, as far as I'm concerned, I'm seeking to organise our funds for tourism in such a way as to make them accessible to all who produce relevant business plans for my department, so that we can assess the kind of investment that we can make.

We have placed tourism quite firmly as a foundation sector in the economic action plan of Welsh Government, which emphasises that regionalisation is important to us in terms of the development of the tourism industry. I have retained, with the support of my colleague the Cabinet Secretary, four regions for the purposes of tourism, which is slightly different to the Government's approach on the economic side, because I do believe that the contribution that comes from mid Wales to tourism, and the potential there, is something that we need to support, and that would certainly mean supporting smaller industries.

As regards the current fund, the Government is currently looking carefully as to how we can restructure and bring together some of our pots in a further development and enterprise fund, and the tourism element in that would certainly be available to as wide a section of the economy as possible.

Diolch yn fawr iawn i chi am y cwestiwn pellach hwnnw. Yn wir, rwyf wedi gweld ac wedi astudio'r adroddiad gan y Ffederasiwn Busnesau Bach. Credaf y byddai'n ddefnyddiol iawn pe baem yn cyfarfod â hwy hefyd er mwyn asesu'n fwy clir pa dystiolaeth y mae eu hadroddiad yn seiliedig arno, oherwydd yn sicr, o'm rhan i, rwy'n ceisio trefnu ein cyllid ar gyfer twristiaeth mewn ffordd sy'n ei wneud yn hygyrch i bawb sy'n cynhyrchu cynlluniau busnes perthnasol ar gyfer fy adran, fel y gallwn asesu'r math o fuddsoddiad y gallwn ei wneud.

Rydym wedi sefydlu twristiaeth yn eithaf pendant fel sector sylfaenol yn nghynllun gweithredu economaidd Llywodraeth Cymru, sy'n pwysleisio bod datganoli cyfrifoldebau i'r rhanbarthau yn bwysig i ni o ran datblygu'r diwydiant twristiaeth. Gyda chymorth fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet, rwyf wedi cadw pedwar rhanbarth at ddibenion twristiaeth, sydd ychydig yn wahanol i ymagwedd y Llywodraeth ar yr ochr economaidd i bethau, oherwydd rwy'n credu bod cyfraniad canolbarth Cymru i dwristiaeth, a'r potensial yno, yn rhywbeth y mae angen i ni ei gefnogi, ac yn sicr byddai hynny'n golygu cefnogi diwydiannau llai.

O ran y gronfa gyfredol, mae'r Llywodraeth yn edrych yn ofalus ar hyn o bryd ar sut y gallwn ailstrwythuro a chyfuno rhai o'n potiau mewn cronfa datblygu a menter arall, a byddai'r elfen dwristiaeth yn y gronfa honno yn sicr ar gael i gyfran mor eang a phosibl o'r economi.

Thank you for that answer. I'm hoping—in response to the last part of what you said there—that when you're talking about tourism businesses, it's not just about accommodation, but about small heritage owners as well, because obviously the combined offer of good accommodation and interesting heritage should actually be an advantage to Wales.

Just to finish on that theme of income generation, if I can put it like that, or business opportunities, the prestigious UK Museum of the Year award shortlist was published earlier this week, and the winner of that prize will receive £100,000, which is a substantial contribution to any museum's business plan, particularly those smaller or specialist museums that have actually won the award from time to time in the past. The prize has only ever been won once by a Welsh museum, 13 years ago. Why do you think that is?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw. Rwy'n gobeithio—mewn ymateb i ran olaf yr hyn a ddywedoch—pan ydych yn sôn am fusnesau twristiaeth, nad ydych yn sôn am lety yn unig, ond am berchnogion busnesau treftadaeth bach yn ogystal, oherwydd, yn amlwg, dylai'r cynnig cyfunol o lety da a threftadaeth ddiddorol fod yn fantais i Gymru mewn gwirionedd.

Os caf orffen ar y thema honno o gynhyrchu incwm, os gallaf ei roi felly, neu gyfleoedd busnes, cyhoeddwyd rhestr fer gwobr fawr ei bri Amgueddfa'r Flwyddyn y DU yn gynharach yr wythnos hon, a bydd enillydd y wobr honno'n derbyn £100,000, sy'n gyfraniad sylweddol i gynllun busnes unrhyw amgueddfa, yn arbennig yr amgueddfeydd llai neu'r amgueddfeydd arbenigol hynny sydd wedi ennill y wobr o bryd i'w gilydd yn y gorffennol mewn gwirionedd. Unwaith yn unig y mae'r wobr wedi cael ei hennill gan Amgueddfa yng Nghymru, 13 mlynedd yn ôl. Beth yw'r rheswm am hynny yn eich barn chi?

13:50

I don't even remember which museum won the prize.

Nid wyf yn cofio pa amgueddfa a enillodd y wobr hyd yn oed.

Well, that's not a small museum.

Wel, nid yw honno'n amgueddfa fach.

No, no, but others are.

Na, na, ond mae eraill yn fach.

Certainly, I have met with the association representing museums. What we are working on emphasising—. If she has read, which I'm sure she has, the remit letter that I sent fairly recently to National Museum Wales, we emphasise the importance of working closely with local museums and with regional hubs in terms of museums. I'm very keen to see how we can develop this further in creating partnerships in the tourism regions I've just described, between museums, so that people can undertake a tour of different museums within a region, so that they can enjoy the offer that we have.

I don't know why, to answer her first question, the museums in Wales have not benefited from that particular prize, but I will certainly find out in greater detail what the criteria are for this award. But as far as we're concerned, we welcome the collaboration with both local authority museums and heritage sites that have museums on them that are in private ownership. In particular, I have visited a number of privately owned wonderful castles, many of them in parts of the world that will be well known to her in the Tywi valley. I know how much people who care for these particular monuments are pleased to be working with Cadw in terms of the organisation of the place, while also clearly benefiting from the numbers of visitors, who are paying visitors, to their properties.

Yn sicr, rwyf wedi cyfarfod â'r gymdeithas sy'n cynrychioli amgueddfeydd. Yr hyn rydym yn ceisio ei bwysleisio—. Os yw hi wedi darllen, ac rwy'n siŵr ei bod, y llythyr cylch gwaith a anfonais yn weddol ddiweddar at Amgueddfa Genedlaethol Cymru, rydym yn pwysleisio pwysigrwydd cydweithio'n agos ag amgueddfeydd lleol a chyda chanolfannau rhanbarthol mewn perthynas ag amgueddfeydd. Rwy'n awyddus iawn i weld sut y gallwn ddatblygu hyn ymhellach wrth greu partneriaethau yn y rhanbarthau twristiaeth rwyf newydd eu disgrifio, rhwng amgueddfeydd, fel y gall pobl fynd ar daith o amgylch gwahanol amgueddfeydd mewn rhanbarth, iddynt allu mwynhau'r cynnig sydd gennym.

I ateb ei chwestiwn cyntaf, ni wn pam nad yw amgueddfeydd yng Nghymru wedi elwa o'r wobr arbennig honno, ond byddaf yn sicr yn edrych yn fanylach i weld beth yw'r meini prawf ar gyfer y wobr hon. Ond o'n rhan ninnau, rydym yn croesawu'r cydweithrediad ag amgueddfeydd awdurdodau lleol a safleoedd treftadaeth sydd ag amgueddfeydd arnynt mewn perchnogaeth breifat. Yn benodol, rwyf wedi ymweld â nifer o gestyll gwych sy'n eiddo preifat, ac mae llawer ohonynt mewn rhannau o'r byd a fydd yn hysbys iddi yn Nyffryn Tywi. Gwn pa mor falch yw'r bobl sy'n malio am yr henebion penodol hyn o weithio gyda Cadw o ran trefniadaeth y lle, ac maent hefyd yn amlwg yn elwa o nifer yr ymwelwyr, ymwelwyr sy'n talu, sy'n ymweld â'u heiddo.

Thank you. Plaid Cymru spokesperson, Adam Price. 

Diolch. Llefarydd Plaid Cymru, Adam Price.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Cabinet Secretary, this month's edition of Modern Railways magazine, which I know is required reading material for all Assembly Members, reported that future Valleys lines trains will no longer offer toilets on board for passengers. I'd like you to confirm whether or not this is the case. But, before you do that, I'd like to point out that there are two aspects to this question, really.

In the short-term, it's suggested that, in order to avoid failing accessibility requirements and disability legislation, instead of proactively upgrading the existing Pacer stock to comply with the persons of reduced mobility specifications, the Welsh Government has opted to lock the toilets instead. Now, you've denied that, but I'd like you to set out in detail how you plan to make the Pacer trains compliant with the legislation.

The second element, looking to the future, is that it's widely believed that light rail trains, which do not normally include toilets, are being considered for some of the Valleys lines as part of the development of the south Wales metro. Can you confirm that it's the bidding companies that will decide whether or not toilets will be provided on board these new trains? As toilets take up significant space, which impacts on revenues, it doesn't take an expert, perhaps, to guess what their recommendations may be.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, mae rhifyn y mis hwn o gylchgrawn Modern Railways, y gwn ei fod yn ddeunydd darllen gofynnol ar gyfer holl Aelodau'r Cynulliad, wedi nodi na fydd trenau rheilffyrdd y Cymoedd yn cynnig toiledau i deithwyr mwyach. Hoffwn i chi gadarnhau a yw hyn yn wir ai peidio. Ond cyn i chi wneud hynny, hoffwn nodi bod dwy elfen i'r cwestiwn hwn, mewn gwirionedd.

Yn y tymor byr, er mwyn osgoi methiant i gyflawni gofynion hygyrchedd a deddfwriaeth anabledd, yn hytrach na mynd ati'n rhagweithiol i uwchraddio'r stoc Pacer cyfredol i gydymffurfio â manylebau pobl â phroblemau symud, awgrymir bod Llywodraeth Cymru wedi dewis cloi'r toiledau yn lle hynny. Nawr, rydych wedi gwadu hynny, ond hoffwn i chi nodi'n fanwl sut rydych yn bwriadu sicrhau bod y trenau Pacer yn cydymffurfio â'r ddeddfwriaeth.

Yr ail elfen, wrth edrych i'r dyfodol, yw bod llawer yn credu bod trenau rheilffyrdd ysgafn, nad ydynt fel arfer yn cynnwys toiledau, yn cael eu hystyried ar gyfer rhai o reilffyrdd y Cymoedd fel rhan o'r gwaith o ddatblygu metro de Cymru. A allwch gadarnhau mai'r cwmnïau sy'n gwneud cais a fydd yn penderfynu a fydd toiledau'n cael eu darparu ar y trenau newydd hyn ai peidio? Gan fod toiledau yn mynd â chryn dipyn o le, sy'n effeithio ar refeniw, efallai nad oes angen arbenigwr i ddyfalu beth y gallai eu hargymhellion fod.

I can assure the Member that doors will not be locked on trains to get around regulations that require operators to provide facilities for people of limited mobility. The bidders in the procurement exercise have been challenged with demonstrating how they will ensure that rolling stock complies with the regulations that are coming into force shortly, and it will require them to do that without the locking of any doors whatsoever.

Equally, as part of the procurement exercise, we undertook a number of consultations with passengers and the wider public to ascertain exactly what it was that people prioritised when they were considering whether or not to use railways. Public transport and the quality of rolling stock were amongst the most important and significant factors in determining whether to use the train or their own private car. And so, as a consequence, this has become one of the primary areas of concern during the procurement process. We've required the bidders to demonstrate how they will ensure that there are toilet facilities on board trains.

Gallaf sicrhau'r Aelod na fydd drysau'n cael eu cloi ar drenau er mwyn osgoi cydymffurfio â rheoliadau sy'n ei gwneud yn ofynnol i weithredwyr ddarparu cyfleusterau ar gyfer pobl â phroblemau symud. Mae'r ymgeiswyr yn yr ymarfer caffael yn wynebu'r her o ddangos sut y byddant yn sicrhau bod trenau'n cydymffurfio â'r rheoliadau a ddaw i rym cyn bo hir, a bydd angen iddynt wneud hynny heb gloi unrhyw ddrysau o gwbl.

Yn yr un modd, fel rhan o'r ymarfer caffael, cynhaliwyd nifer o ymgynghoriadau gyda theithwyr a'r cyhoedd yn ehangach er mwyn canfod beth yn union oedd y pethau pwysicaf i bobl pan oeddent yn ystyried a oeddent am ddefnyddio trenau ai peidio. Roedd trafnidiaeth gyhoeddus ac ansawdd y trenau ymhlith y ffactorau mwyaf pwysig ac arwyddocaol wrth benderfynu rhwng defnyddio'r trên neu ddefnyddio'u car preifat eu hunain. Ac felly, o ganlyniad, mae hwn wedi datblygu i fod yn un o'r prif feysydd sy'n peri pryder yn ystod y broses gaffael. Rydym wedi gofyn i'r ymgeiswyr ddangos sut y byddant yn sicrhau bod toiledau ar drenau.

13:55

I'd like to turn, if I may, to another transport-related issue. Last week, the Welsh Government afforded opposition parties the opportunity to be given a technical briefing on the proposals for the M4 relief road. I'm grateful to the Cabinet Secretary and officials for that. Last week, you issued a written statement providing us with an update, and in that statement you said that in recognition of the importance of this matter you were committing to a debate in Government time before a final decision is made by Welsh Ministers on whether the project goes ahead. Can you clarify, Cabinet Secretary, whether that debate will involve a meaningful vote on an amendable motion? I think that's the phrase that we use under these circumstances. When it came to the comparable projects at a UK level, the high speed 2 line, Crossrail, the third runway, in all those cases, it was Parliament that made the decision on a motion before the House of Commons. So, can you confirm that that will be the case in our case, and if we decline to give our consent that that will not be interpreted as us having made a consent decision and leading the project going ahead regardless?

Hoffwn droi, os caf, at fater arall sy'n gysylltiedig â thrafnidiaeth. Yr wythnos diwethaf, rhoddodd Llywodraeth Cymru gyfle i'r gwrthbleidiau gael cyfarfod briffio technegol ar y cynigion ar gyfer ffordd liniaru'r M4. Rwy'n ddiolchgar i Ysgrifennydd y Cabinet a'r swyddogion am hynny. Yr wythnos diwethaf, fe gyhoeddoch chi ddatganiad ysgrifenedig yn rhoi'r newyddion diweddaraf i ni, ac yn y datganiad hwnnw, fe ddywedoch eich bod, i gydnabod pwysigrwydd y mater hwn, yn ymrwymo i ddadl yn amser y Llywodraeth cyn y bydd Gweinidogion Cymru yn gwneud penderfyniad terfynol ynglŷn ag a fydd y prosiect yn mynd rhagddo. A allwch chi egluro, Ysgrifennydd y Cabinet, a fydd y ddadl honno'n cynnwys pleidlais ystyrlon ar gynnig y gellir ei ddiwygio? Credaf mai dyna'r ymadrodd a ddefnyddiwn o dan yr amgylchiadau hyn. Gyda phrosiectau tebyg ar lefel y DU, rheilffordd 'high speed 2', Crossrail, y drydedd redfa, yn yr achosion hynny i gyd, y Senedd a wnaeth y penderfyniad ar gynnig gerbron Tŷ'r Cyffredin. Felly, a allwch gadarnhau mai dyna fydd yn digwydd yn ein hachos ni, ac os gwrthodwn roi ein cydsyniad, na fydd hynny'n cael ei ddehongli fel penderfyniad cydsynio ar ein rhan ac yn arwain at y prosiect yn mynd rhagddo beth bynnag?

Can I thank Adam Price, not just for his question, but also for attending the technical briefing that took place? I've decided to hold further technical briefings on this issue, because I'm aware that a number of Members, unfortunately, weren't able to attend last week, and I'll be sharing details of those briefings as soon as they've been arranged.

In terms of the debate that we have committed to here, initially, as the leader of the house already indicated, the consideration was focused on whether or not it should be a 'to-note' debate. Now, we are now consulting with lawyers not just on the form of the debate, but also on the timing of the debate, and as soon as I'm able to provide full details of what the debate will take the form of and the date of that debate, I'll bring it to the Chamber.

A gaf fi ddiolch i Adam Price, nid yn unig am ei gwestiwn, ond hefyd am fynychu'r cyfarfod briffio technegol? Rwyf wedi penderfynu cynnal cyfarfodydd briffio technegol pellach ar y mater hwn, oherwydd rwy'n ymwybodol nad oedd nifer o Aelodau, yn anffodus, yn gallu mynychu yr wythnos diwethaf, a byddaf yn rhannu manylion y cyfarfodydd briffio hynny cyn gynted ag y byddant wedi cael eu trefnu.

O ran y ddadl rydym wedi ymrwymo iddi yma, i ddechrau, fel y mae arweinydd y tŷ eisoes wedi'i nodi, roedd yr ystyriaeth yn canolbwyntio ar ba un a ddylai fod yn ddadl 'i nodi' ai peidio. Nawr, rydym bellach yn ymgynghori â chyfreithwyr, nid yn unig ar ffurf y ddadl, ond hefyd ar amseriad y ddadl, a chyn gynted ag y gallaf roi manylion llawn mewn perthynas â ffurf a dyddiad y ddadl honno, byddaf yn eu rhannu â'r Siambr.

Could I—? Certainly, I think it would be widely shared, not just on these benches, that that has to be a debate on a meaningful vote and an amendable motion, and that the Welsh Government decision must reflect the view of this Chamber.

Could I finally turn to other road projects? There's been talk of a Bontnewydd and Caernarfon bypass for over a decade. The work was originally intended to start in 2016, and to be finished this year, yet here we are in 2018, decision hasn't even been made on whether or not to proceed with the project. Closer to home to me, the Llandeilo bypass that was agreed as part of our budget agreement last year is already running behind schedule: the route appraisals were meant to be completed in the summer of last year; the appraisal only started in January. So, it's at least four months late, and probably will be at least 10 months delayed, even though we were told the construction would start at the end of 2019. Is it not the case, Cabinet Secretary, that the reason for the delays in cases such as this is that the M4 relief road is not just poised to consume the majority of Welsh Government expenditure in this area, it's also been consuming most of your officials' time?

A gaf fi—? Yn sicr, credaf fod llawer o'r farn, nid yn unig ar y meinciau hyn, fod yn rhaid i honno fod yn ddadl ar bleidlais ystyrlon a chynnig y gellir ei ddiwygio, a bod yn rhaid i benderfyniad Llywodraeth Cymru adlewyrchu barn y Siambr hon.

Yn olaf, a gaf fi droi at brosiectau ffyrdd eraill? Mae sôn wedi bod am ffordd osgoi Caernarfon a Bontnewydd ers dros ddegawd. Bwriadwyd i'r gwaith ddechrau yn 2016 yn wreiddiol, ac i fod wedi'i gwblhau eleni, ac eto dyma ni yn 2018, ac nid yw'r penderfyniad a ddylid bwrw ymlaen â'r prosiect ai peidio wedi cael ei wneud hyd yn oed. Yn nes adref ataf fi, mae ffordd osgoi Llandeilo, y cytunwyd arni fel rhan o gytundeb y gyllideb y llynedd, eisoes ar ei hôl hi: roedd arfarniadau llwybr i fod i gael eu cwblhau yn ystod yr haf y llynedd; fis Ionawr yn unig y dechreuodd yr arfarniad. Felly, mae'r gwaith bedwar mis yn hwyr o leiaf, ac mae'n debyg y bydd o leiaf 10 mis o oedi, er y dywedwyd wrthym y byddai'r gwaith adeiladu'n dechrau ar ddiwedd 2019. Onid yw'n wir, Ysgrifennydd y Cabinet, mai'r rheswm dros yr oedi mewn achosion fel hyn yw bod ffordd liniaru'r M4 ar fin llyncu'r rhan fwyaf o wariant Llywodraeth Cymru yn y maes hwn, yn ogystal â llyncu'r rhan fwyaf o amser eich swyddogion?

Look, I would urge caution in calling for concrete to be poured as soon as possible in road projects that are in individuals' constituencies and yet urging caution and restraint on building M roads and other major pieces of infrastructure. We need to be able to demonstrate that we are approaching every piece of infrastructure development in a dispassionate way and in a way that is objective, and that's the reason why we're setting up the national infrastructure commission for Wales, to be able to inform decisions in a depoliticised way with the assistance of experts.

I can tell the Member that, with regard to the Caernarfon to Bontnewydd bypass, this has taken up considerable amount of resource in terms of the independent inspectorate and in terms of Government officials' time, but I have sufficient officials to be able to deal with both this and the M4 and, indeed, many other projects, and I'll be making a decision in the coming three weeks on that particular programme. But the reason that it has taken time—and it's right to take time over such a project, given not just the cost but also the number of people who have engaged in the process of consultation—the inspector considered 20 expressions of support, but he also considered 160 objections, and in addition to this, there were 20 alternative routes that were proposed as part of the inquiry process. It's absolutely right that we uphold our statutory duties in giving careful consideration to an inspector's report before reaching a final decision, and certainly before pouring that concrete that the Member wishes us to do.

Edrychwch, rwy'n annog pwyll wrth alw am arllwys y concrit mewn prosiectau ffyrdd yn etholaethau unigolion cyn gynted â phosibl, ac yn annog pwyll ac ataliaeth ar adeiladu ffyrdd M a darnau mawr eraill o seilwaith. Mae angen i ni allu dangos ein bod yn trin pob datblygiad seilwaith mewn ffordd ddiduedd a gwrthrychol, a dyna'r rheswm pam rydym yn sefydlu comisiwn seilwaith cenedlaethol i Gymru, er mwyn gallu llywio penderfyniadau mewn ffordd sydd wedi'i dadwleidyddoli gyda chymorth arbenigwyr.

Gallaf ddweud wrth yr Aelod, mewn perthynas â ffordd osgoi Caernarfon a Bontnewydd, fod y gwaith wedi defnyddio adnoddau sylweddol o ran yr arolygiaeth annibynnol ac o ran amser swyddogion y Llywodraeth, ond mae gennyf ddigon o swyddogion i allu ymdrin â'r mater hwn a'r M4 a llawer o brosiectau eraill yn wir, a byddaf yn gwneud penderfyniad ar y rhaglen arbennig honno yn ystod y tair wythnos nesaf. Ond y rheswm pam ei fod wedi cymryd amser—ac mae'n iawn i gymryd amser dros brosiect o'r fath, o ystyried nid yn unig y gost, ond hefyd nifer y bobl sydd wedi cymryd rhan yn y broses ymgynghori—mae'r arolygydd wedi ystyried 20 datganiad o gefnogaeth, ond mae hefyd wedi ystyried 160 o wrthwynebiadau, ac yn ogystal â hyn, cafodd 20 o  lwybrau amgen eu cynnig fel rhan o broses yr ymchwiliad. Mae'n gwbl briodol ein bod yn cyflawni ein dyletswyddau statudol drwy roi ystyriaeth ofalus i adroddiad yr arolygydd cyn gwneud penderfyniad terfynol, ac yn sicr cyn arllwys y concrit fel y mae'r Aelod yn dymuno i ni ei wneud.

14:00

Thank you. UKIP spokesperson, David Rowlands.

Diolch. Llefarydd UKIP, David Rowlands.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Could the Cabinet Secretary give us an update on micro-hydro schemes in Wales?

Diolch, Ddirprwy Lywydd. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn gallu rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am gynlluniau micro-hydro yng Nghymru?

Well, this is a subject that is of concern across the Government. It forms part of 'Prosperity for All', it's a subject that I'm working closely with, not just with my colleague the Cabinet Secretary, but also with the Minister for Environment, working to ensure that small-scale energy schemes, and, indeed, larger-scale energy schemes, deliver benefits to local communities. That's why ambitious targets have already been set out by the Cabinet Secretary.

Wel, mae hwn yn bwnc sydd o ddiddordeb ar draws y Llywodraeth. Mae'n rhan o 'Ffyniant i Bawb', mae'n bwnc rwy'n gweithio'n agos ag ef, nid yn unig gyda fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet, ond hefyd gyda Gweinidog yr Amgylchedd, i sicrhau bod cynlluniau ynni ar raddfa fach, ac yn wir, cynlluniau ynni ar raddfa fwy, yn sicrhau manteision i gymunedau lleol. Dyna pam fod targedau uchelgeisiol eisoes wedi cael eu gosod gan Ysgrifennydd y Cabinet.

In 2015, Chris Blake of the Green Valleys (Wales) said his company had identified at least 500 sites in Wales suitable for micro-hydro projects. The Guardian in that year highlighted a hill farmer in Wales who said the installation of his 18 KW generator had doubled the income of his farm and was effective 24 hours a day. Given the parlous state of our hill farmers due to common agricultural policy policies, surely it would be a goodwill gesture by the Welsh Government to subsidise such schemes for our hill farmers, with the obvious added bonus of cutting carbon emissions? Of course, we do have some community hydro schemes in Wales, but, with more Welsh Government help, there could be many more. Surely, Cabinet Secretary, it is time to take a serious look at the these small hydro schemes, especially in the light of the appalling comments on the Swansea bay project yesterday by UK business Minister Lord Henley?

Yn 2015, dywedodd Chris Blake o Cymoedd Gwyrdd (Cymru) fod ei gwmni wedi nodi o leiaf 500 o safleoedd yng Nghymru sy'n addas ar gyfer prosiectau micro-hydro. Y flwyddyn honno, rhoddodd The Guardian sylw i ffermwr mynydd yng Nghymru a ddywedodd ei fod wedi dyblu incwm ei fferm drwy osod generadur 18 KW a oedd yn weithredol 24 awr y dydd. O ystyried cyflwr enbyd ein ffermwyr mynydd o ganlyniad i bolisïau amaethyddol cyffredin, byddai'n arwydd o ewyllys da pe bai Llywodraeth Cymru yn rhoi cymhorthdal am gynlluniau o'r fath i'n ffermwyr mynydd, gyda mantais ychwanegol amlwg o dorri allyriadau carbon? Wrth gwrs, mae gennym rai cynlluniau ynni dŵr cymunedol yng Nghymru, ond gyda mwy o gymorth gan Lywodraeth Cymru, gallai fod llawer mwy. Ysgrifennydd y Cabinet, onid yw'n bryd i ni edrych o ddifrif ar y cynlluniau ynni dŵr bach hyn, yn enwedig o ystyried y sylwadau gwarthus a wnaed ar brosiect bae Abertawe ddoe gan Weinidog busnes y DU, yr Arglwydd Henley?

Absolutely. I couldn't agree more, but we are already helping farmers and other people living in rural areas to develop micro-hydro schemes, funding schemes and also offering advice. I'm particularly pleased to see UKIP having converted to supporting sustainable methods of generating energy, and renewable energy at that.

Yn hollol. Ni allwn gytuno mwy, ond rydym eisoes yn helpu ffermwyr a phobl eraill sy'n byw mewn ardaloedd gwledig i ddatblygu cynlluniau micro-hydro, gan ariannu cynlluniau yn ogystal â chynnig cyngor. Rwy'n arbennig o falch o weld bod UKIP wedi newid eu safbwynt i gefnogi dulliau cynaliadwy o gynhyrchu ynni, ac ynni adnewyddadwy ar hynny.

Well, Cabinet Minister, it appears that one of the major obstacles to these micro schemes and the larger community schemes is—. According to Western Distribution in 2015, the grid for rural Wales was at full capacity. Is this still the case, and, if so, is the Welsh Government able to do anything to alleviate this problem?

Scotland is now a world leader in renewable energy, and part of this success is that hydro power increased last year by 9 per cent. Does the Cabinet Secretary have figures for Wales? And, Cabinet Secretary, Wales is one of the wettest places in Europe. Surely we have the potential to emulate Scotland in hydro schemes, which, after all, are far less obtrusive in our landscape than those wind and solar farms? It appears that hydro power has, for far too long, been the cinderella in the mix of renewable energies in Wales.

Wel, Ysgrifennydd y Cabinet, mae'n ymddangos mai un o'r rhwystrau mawr i'r cynlluniau micro hyn a'r cynlluniau cymunedol mwy yw—. Yn ôl Western Distribution, roedd capasiti grid cefn gwlad Cymru yn llawn yn 2015. A yw hyn yn wir o hyd, ac os felly, a yw Llywodraeth Cymru yn gallu gwneud unrhyw beth i leddfu'r broblem hon?

Mae'r Alban bellach yn arweinydd byd ym maes ynni adnewyddadwy, a rhan o'r llwyddiant hwn yw'r ffaith bod ynni dŵr wedi cynyddu 9 y cant y llynedd. A oes gan Ysgrifennydd y Cabinet ffigurau ar gyfer Cymru? Ac mae Cymru yn un o'r lleoedd gwlypaf yn Ewrop, Ysgrifennydd y Cabinet. Does bosibl nad oes gennym botensial i efelychu'r Alban mewn cynlluniau ynni dŵr sydd, wedi'r cyfan, yn llawer llai ymwthiol yn ein tirlun na'r ffermydd gwynt a solar? Mae'n ymddangos mai ynni dŵr yw'r sinderela yng nghymysgedd ynni adnewyddadwy Cymru, ac mae hynny wedi bod yn wir ers llawer gormod o amser.

I don't mind the Member talking about Wales being the wettest country in Britain in this Chamber, but please don't tell any of the tourists who are thinking of coming here.

I'll ask the Cabinet Secretary for environment to write with details concerning the uptake of projects in relation to micro-hydro plants.FootnoteLink The national grid is a responsibility of UK Government, and both I and my colleague the Cabinet Secretary have met very recently with the National Grid, and I can confirm that your assertion is absolutely right: the grid needs to be strengthened, and that requires additional infrastructure spend by UK Government. There are huge opportunities that National Grid can offer and are looking at—in particular, a scheme on Deeside industrial estate that could see a particular plant that they have there become a centre of excellence in research and development. But underlying all of this is the need to strengthen the grid as a whole. Actually, one of the problems that we're facing with the roll-out of superfast charging points for electric vehicles is the lack of strength within the existing grid, and to bring the grid up to a sufficient standard requires a huge amount of capital spend. So, again, it's absolutely vital that UK Government looks favourably on the proposals that are being put to it by National Grid for what I believe would be 50 superfast charging points across the UK in strategic points, and that we get delivering those points as soon as possible.

Nid oes gennyf ots fod yr Aelod yn sôn am Gymru fel y wlad wlypaf ym Mhrydain yn y Siambr hon, ond peidiwch â dweud wrth unrhyw un o'r twristiaid sy'n ystyried dod yma os gwelwch yn dda.

Fe ofynnaf i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd ysgrifennu atoch gyda manylion y defnydd o brosiectau mewn perthynas â safleoedd micro-hydro.FootnoteLink Cyfrifoldeb Llywodraeth y DU yw'r grid cenedlaethol, ac rwyf fi a fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet, wedi cyfarfod yn ddiweddar iawn â'r Grid Cenedlaethol, a gallaf gadarnhau bod eich honiad yn hollol gywir: mae angen cryfhau'r grid, ac mae hynny'n golygu bod angen gwariant ychwanegol gan Lywodraeth y DU. Gall y Grid Cenedlaethol gynnig cyfleoedd enfawr ac maent yn ystyried—yn benodol, cynllun ar ystâd ddiwydiannol Glannau Dyfrdwy a allai arwain at safle penodol sydd ganddynt yn datblygu i fod yn ganolfan ragoriaeth mewn ymchwil a datblygu. Ond wrth wraidd hyn i gyd y mae'r angen i atgyfnerthu'r grid yn ei gyfanrwydd. Mewn gwirionedd, un o'r problemau sy'n ein hwynebu wrth gyflwyno'r pwyntiau gwefru cyflym iawn ar gyfer cerbydau trydan yw diffyg cryfder yn y grid presennol, ac mae angen gwario swm enfawr o arian cyfalaf i sicrhau bod y grid yn cyrraedd safon ddigon da. Felly, unwaith eto, mae'n gwbl hanfodol fod Llywodraeth y DU yn edrych yn ffafriol ar y cynigion a gyflwynir gan y Grid Cenedlaethol ar yr hyn y credaf y byddai'n arwain at 50 o bwyntiau gwefru cyflym iawn ledled y DU mewn mannau strategol, a'n bod yn darparu'r pwyntiau gwefru hynny cyn gynted â phosibl.

Thank you very much. We now return to questions on the order paper, and question 4—Russell George.

Diolch yn fawr iawn. Dychwelwn yn awr at y cwestiynau ar y papur trefn, a chwestiwn 4—Russell George.

Busnesau yng Nghanolbarth Cymru
Businesses in Mid Wales

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu'r cymorth sydd ar gael i fusnesau yng nghanolbarth Cymru i ehangu eu gweithrediadau? OAQ52066

4. Will the Cabinet Secretary outline the support available to businesses in mid Wales to expand their operations? OAQ52066

Yes. As set out in the economic action plan, we are delivering a range of actions in partnership to support a stronger, fairer economy and to help businesses to develop, grow and prosper across Wales. This includes business support, business advice and investment in strategic infrastructure, including premises.

Gwnaf. Fel y nodir yn y cynllun gweithredu economaidd, rydym yn cyflawni amrywiaeth o gamau gweithredu mewn partneriaeth i gefnogi economi gryfach, decach ac i helpu busnesau i ddatblygu, tyfu a ffynnu ledled Cymru. Mae hyn yn cynnwys cymorth busnes, cyngor busnes a buddsoddi mewn seilwaith strategol, gan gynnwys safleoedd.

14:05

Can I thank you for your answer, Cabinet Secretary? I am being approached by an increasingly larger number of businesses that want to expand their businesses but can't, and this is because there are no suitable accommodation or commercial sites available for them to expand their operations. Now, there is a shortage, I think, of commercial units, particularly in the Welshpool and Newtown area, but I know that this is a problem in other parts of Wales as well, and I think that this is now becoming the main barrier preventing business growth. Now, I suspect that you will be aware of this issue, but I wonder if you could outline what your Government is doing to support businesses in this particular situation, and I'd also be grateful to know if you could comment on any support for advance or speculative units to support business growth. I'd be grateful if you would be prepared to meet with me with a handful of businesses that have this problem—which I think is a welcome problem to have, of course.

A gaf fi ddiolch i chi am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet? Mae nifer gynyddol o fusnesau wedi cysylltu â mi i ddweud eu bod eisiau ehangu eu busnesau ond yn methu, a'r rheswm am hyn yw oherwydd nad oes unrhyw lety addas na safleoedd masnachol ar gael iddynt ehangu eu gweithrediadau. Nawr, rwy'n credu bod unedau masnachol yn brin, yn arbennig yn ardal y Trallwng a'r Drenewydd, ond gwn fod hon yn broblem mewn rhannau eraill o Gymru hefyd, ac rwy'n credu mai'r broblem hon yw'r prif rwystr sy'n atal twf busnes bellach. Nawr, rwy'n tybio y byddwch yn ymwybodol o'r mater hwn, ond tybed a allech amlinellu beth y mae eich Llywodraeth yn ei wneud i gefnogi busnesau yn y sefyllfa benodol hon, a buaswn hefyd yn falch o wybod a fyddech yn gallu rhoi sylw ar unrhyw gymorth ar gyfer unedau ymlaen llaw neu unedau ar hap i gefnogi twf busnes. Buaswn yn ddiolchgar pe baech yn barod i gyfarfod â mi a llond llaw o fusnesau sydd â'r broblem hon—problem braf i'w chael, wrth gwrs.

I'd be more than happy to meet with the Member and businesses, along with, if I may suggest, the chief regional officer who is putting together the regional plan for mid and south-west Wales. The problem that Russell George identifies is one that Chris Sutton, an expert in this field, has identified as well. As a consequence of this known problem, the economic action plan was developed to specifically address the lack of available and suitable premises for growing businesses.

In mid Wales, in the areas that the Member represents, we've invested in places to accommodate companies such as Zip-Clip, Invertek Drives and Charlies Stores. I think it's fair to say that the development that has taken place in Welshpool in particular has been transformational for that community. But there is an intensifying need to develop and deliver more suitable premises elsewhere, as well as still in Welshpool.

We've recently sold seven acres of land in Abermule to Powys County Council. Their proposal is to construct small, high-quality, advance business units as part of the site, but I do believe that there is an important role in this regard for the mid Wales growth deal. I met last week with Lord Bourne and the Growing Mid Wales partners and we discussed, in very general terms, what is required for mid Wales to flourish and to become more prosperous. It's my view that, if you're to drive economic growth in a sustainable way, you have to ensure that you invest in skills and infrastructure and the right regional vehicles for supporting economic growth. And, with infrastructure, as the Member has highlighted, site premises are crucially important.

Buaswn yn fwy na pharod i gyfarfod â'r Aelod a'r busnesau, ac os caf awgrymu, â'r prif swyddog rhanbarthol sy'n llunio'r cynllun rhanbarthol ar gyfer canolbarth a de-orllewin Cymru. Mae'r broblem a nodwyd gan Russell George yn un a nodwyd hefyd gan Chris Sutton, arbenigwr yn y maes. O ganlyniad i'r broblem hysbys hon, datblygwyd y cynllun gweithredu economaidd i fynd i'r afael yn benodol â diffyg argaeledd safleoedd addas ar gyfer busnesau sy'n tyfu.

Yng nghanolbarth Cymru, yn yr ardaloedd y mae'r Aelod yn eu cynrychioli, rydym wedi buddsoddi mewn safleoedd ar gyfer cwmnïau fel Zip-Clip, Invertek Drives a siopau Charlies. Rwy'n credu ei bod yn deg dweud bod y datblygiad a welwyd yn y Trallwng yn benodol wedi trawsnewid y gymuned honno. Ond mae'r angen i ddatblygu a darparu mwy o safleoedd addas mewn mannau eraill, yn ogystal ag yn y Trallwng, yn dwysáu.

Yn ddiweddar, rydym wedi gwerthu saith erw o dir yn Abermiwl i Gyngor Sir Powys. Eu cynnig yw adeiladu unedau busnes bach o ansawdd uchel ymlaen llaw fel rhan o'r safle, ond rwy'n credu bod rôl bwysig yn hyn o beth i fargen twf canolbarth Cymru. Yr wythnos diwethaf, cyfarfûm â'r Arglwydd Bourne a phartneriaid Tyfu Canolbarth Cymru, a buom yn trafod, yn gyffredinol iawn, beth sydd ei angen ar ganolbarth Cymru i ffynnu ac i fod yn fwy llewyrchus. Yn fy marn i, os ydych am sbarduno twf economaidd mewn modd cynaliadwy, mae'n rhaid i chi sicrhau eich bod yn buddsoddi mewn sgiliau a seilwaith a'r cyfryngau rhanbarthol cywir ar gyfer cynnal twf economaidd. Ynghyd â seilwaith, fel y dywedodd yr Aelod, mae safleoedd yn hanfodol bwysig.

Bargen Ddinesig Rhanbarth Bae Abertawe
The City Deal for the Swansea Bay Region

5. Pa drafodaethau y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi'u cynnal ynghylch bargen ddinesig rhanbarth Bae Abertawe? OAQ52069

5. What discussions has the Cabinet Secretary held regarding the city deal for the Swansea Bay region? OAQ52069

Both I and the Cabinet Secretary for Finance have continued to hold positive discussions with the region to progress the deal towards the next stage of delivery.

Rwyf fi ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid wedi parhau i gynnal trafodaethau cadarnhaol â'r rhanbarth i ddatblygu'r fargen tuag at y cam cyflawni nesaf.

Thank you. I wonder if you could update me, please, on whether Welsh Government will be agreeing a capitalisation order, sought by some of the councils on the shadow board. I'm trying to understand, should it go ahead, whether there'd be any adverse effect on existing capital spending plans upon which businesses will have been basing their participation in the deal as direct partners or as pipeline businesses. There's a little bit of nervousness in some quarters, which I hope you might be able to quell today. Obviously, I'm not arguing against the order, but perhaps you can tell us whether the Welsh Government has received a range of representations on this issue from business in particular, obviously, as this is your portfolio. And will you seek reassurances that any unintended negative consequences will have been considered?

Diolch. Tybed a allech roi'r wybodaeth ddiweddaraf i mi, os gwelwch yn dda, ynglŷn ag a fydd Llywodraeth Cymru yn cytuno i orchymyn cyfalafu a geisiwyd gan rai o'r cynghorau ar y bwrdd cysgodol. Rwy'n ceisio deall, pe bai'n mynd yn ei flaen, a fyddai unrhyw effaith andwyol ar y cynlluniau gwariant cyfalaf cyfredol y bydd busnesau wedi bod yn seilio eu cyfranogiad yn y fargen arnynt fel partneriaid uniongyrchol neu fel busnesau arfaethedig. Mae yna rywfaint o nerfusrwydd mewn rhai cylchoedd, ac rwy'n gobeithio efallai y gallwch dawelu'r nerfusrwydd hwnnw heddiw. Yn amlwg, nid wyf yn dadlau yn erbyn y gorchymyn, ond efallai y gallwch ddweud wrthym a yw Llywodraeth Cymru wedi derbyn amrywiaeth o sylwadau ar y mater hwn gan fusnesau yn arbennig, yn amlwg, gan mai eich portffolio chi yw hwn. Ac a wnewch chi geisio sicrwydd y bydd unrhyw ganlyniadau negyddol anfwriadol wedi cael eu hystyried?

Absolutely. I'll ask the Cabinet Secretary for Finance to write to Suzy Davies concerning the capitalisation order. The Member will be aware that some concerns were recently allayed with the agreement on the approach to the retention of non-domestic rates for the city deal. I think this has improved relations and will take the city deal to another level, but I will ask the Cabinet Secretary for Finance to provide you with the latest position concerning the capitalisation order.

Yn sicr. Byddaf yn gofyn i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid ysgrifennu at Suzy Davies ynglŷn â'r gorchymyn cyfalafu. Bydd yr Aelod yn ymwybodol fod rhai pryderon wedi cael eu lleddfu'n ddiweddar gyda'r cytundeb ar gadw ardrethi annomestig ar gyfer y fargen ddinesig. Credaf fod hyn wedi gwella cysylltiadau ac y bydd yn codi'r fargen ddinesig i lefel arall, ond fe ofynnaf i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid roi'r sefyllfa ddiweddaraf i chi mewn perthynas â'r gorchymyn cyfalafu.

Cabinet Secretary, as part of that deal, obviously Neath Port Talbot has responsibility for a couple of those projects, one of which is the steel innovation centre. Now, I understand that there are issues regarding where that will be located and there are concerns that Welsh Government is pushing them towards Velindre, which is actually further away from the university campus and Tata, which are both important partners in that innovation centre. Now, the current steel and metals institute is based in the university campus in Singleton. They want to move it nearer. There's land available, which I understand is Welsh Government land, and there's trouble having that land released. Will you look at this aspect to ensure that, if that land is available, you can release it to the organisations to ensure that the steel research centre is based close to the university and close to Tata, where it actually will benefit?

Ysgrifennydd y Cabinet, fel rhan o'r fargen honno, yn amlwg mae Castell-nedd Port Talbot yn gyfrifol am rai o'r prosiectau hynny, ac mae'r ganolfan arloesi dur yn un ohonynt. Nawr, rwy'n deall bod cwestiynau'n codi ynglŷn â lle y caiff ei leoli ac mae yna bryderon fod Llywodraeth Cymru yn eu gwthio tuag at Felindre, sy'n bellach o gampws y brifysgol a Tata mewn gwirionedd, dau o bartneriaid pwysig y ganolfan arloesi. Nawr, mae'r sefydliad dur a metelau cyfredol wedi'i leoli ar gampws y brifysgol yn Singleton. Maent eisiau ei symud yn agosach. Mae tir ar gael, ac rwy'n deall mai tir Llywodraeth Cymru ydyw, ac rydym yn cael trafferth rhyddhau'r tir hwnnw. A wnewch chi edrych ar yr elfen hon i sicrhau, os yw'r tir hwnnw ar gael, eich bod yn gallu ei ryddhau i'r sefydliadau er mwyn sicrhau bod y ganolfan ymchwil dur wedi'i lleoli'n agos at y brifysgol ac yn agos at Tata, lle bydd o fudd mewn gwirionedd?

14:10

Can I thank David Rees for his question? This £80 million project is crucially important for the sector and particularly for Port Talbot. I'm pleased to be able to say that I spoke with the vice-chancellor just last week concerning land issues, and we hope to make very positive progress in the very near future.

A gaf fi ddiolch i David Rees am ei gwestiwn? Mae'r prosiect £80 miliwn hwn yn hanfodol bwysig i'r sector ac i Bort Talbot yn enwedig. Rwy'n falch o allu dweud fy mod newydd siarad â'r is-ganghellor ynglŷn â materion tir yr wythnos diwethaf, ac rydym yn gobeithio gwneud cynnydd cadarnhaol iawn yn y dyfodol agos.

Clearly, with news today that Port Talbot is the most polluted place in Wales, having a low-carbon focus in the city deal is something that I think is crucial. If it wasn't today, it still was when this deal was set up, and one of the programmes, as part of the deal, is homes as power stations, which is a large investment. So, how are you planning to provide international leadership to ensure that we can show Swansea bay is becoming a renewables area, in light of this news, and how will you be working with the deal to promote this element of the deal?

Yn amlwg, gyda newyddion heddiw mai Port Talbot yw'r lle mwyaf llygredig yng Nghymru, rydym yn credu bod cael ffocws carbon isel yn y fargen ddinesig yn hollbwysig. Os nad yw'n wir heddiw, roedd yn wir pan sefydlwyd y fargen hon, ac un o'r rhaglenni, fel rhan o'r fargen, yw cartrefi fel gorsafoedd pŵer, sy'n fuddsoddiad mawr. Felly, sut rydych yn bwriadu darparu arweinyddiaeth ryngwladol er mwyn sicrhau y gallwn ddangos bod bae Abertawe yn datblygu i fod yn ardal ynni adnewyddadwy yng ngoleuni'r newyddion hwn, a sut y byddwch yn gweithio gyda'r fargen i hyrwyddo'r elfen hon o'r fargen?

Well, I think a sector deal is absolutely vital—a steel sector deal. In order to ensure that we're able to corral all interests within the steel sector in Wales towards maximising the opportunities the UK industrial strategy offers, we have designated one of the five calls to action—if you like, the prisms through which we'll be funding businesses in the future—a decarbonisation agenda. We're also inviting businesses to come forward through a challenge facility to ensure that they're well placed to be able to take advantage of sector deals and also challenge fund opportunities within the UK industrial strategy. But we've been very clear through the economic action plan that, in the future, both with the economic contract, to get through the door to Welsh Government, and with the facility that you use in order to get financial support, you'll have to be able to demonstrate that you're contributing towards decarbonisation. I think the steel sector, probably more than any other sector, gets the importance of needing to decarbonise, because it contributes towards energy efficiency. Energy costs are one of the major problems that are hampering steel operations within the UK, with huge, huge differences between energy costs here and continental Europe. That has to be addressed; it has to be addressed by UK Government, but Welsh Government also has a part to play in ensuring that the sector becomes more modern and embraces decarbonisation.

Wel, rwy'n credu bod bargen sector yn gwbl hanfodol—bargen sector dur. Er mwyn sicrhau ein bod yn gallu corlannu holl fuddiannau'r sector dur yng Nghymru tuag at fanteisio i'r eithaf ar y cyfleoedd y mae strategaeth ddiwydiannol y DU yn eu cynnig, rydym wedi dynodi un o'r pum galwad i weithredu—os hoffech, y prismau y byddwn yn ariannu busnesau drwyddynt yn y dyfodol—yn agenda ddatgarboneiddio. Rydym hefyd yn gwahodd busnesau i ddefnyddio cyfleuster her i sicrhau eu bod mewn sefyllfa dda i allu manteisio ar fargeinion sector yn ogystal â herio cyfleoedd cyllid o fewn strategaeth ddiwydiannol y DU. Ond rydym wedi bod yn glir iawn drwy'r cynllun gweithredu economaidd, yn y dyfodol, gyda'r contract economaidd, er mwyn croesi trothwy Llywodraeth Cymru, a chyda'r cyfleuster rydych yn ei ddefnyddio er mwyn cael cymorth ariannol, bydd yn rhaid i chi allu dangos eich bod yn cyfrannu tuag at ddatgarboneiddio. Credaf fod y sector dur, i raddau mwy nag unrhyw sector arall mae'n debyg, yn deall pwysigrwydd yr angen i ddatgarboneiddio, oherwydd ei fod yn cyfrannu tuag at effeithlonrwydd ynni. Costau ynni yw un o'r problemau mawr sy'n amharu ar waith dur yn y DU, gyda gwahaniaethau mawr iawn rhwng y costau ynni yma a chostau ynni cyfandir Ewrop. Mae'n rhaid mynd i'r afael â hynny; mae'n rhaid i Lywodraeth y DU fynd i'r afael â hynny, ond mae gan Llywodraeth Cymru ran i'w chwarae hefyd yn sicrhau bod y sector yn datblygu i fod yn fwy modern ac yn croesawu datgarboneiddio.

Cabinet Secretary, the success of the city deal is dependent upon first-class infrastructure, whether that's excellent transport links or, more importantly, ultrafast and futureproofed telecommunication networks. What discussions have you had with the UK Government regarding the roll-out of gigabit broadband and 5G mobile communications throughout the Swansea bay region?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae llwyddiant y fargen ddinesig yn ddibynnol ar seilwaith o'r radd flaenaf, boed hynny'n gysylltiadau trafnidiaeth rhagorol neu, yn bwysicach, rhwydweithiau telathrebu cyflym iawn sydd wedi'u diogelu ar gyfer y dyfodol. Pa drafodaethau a gawsoch gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â chyflwyno band eang gigabit a chyfathrebu symudol 5G ledled rhanbarth bae Abertawe?

Well, this is largely a matter that's being led by my colleague the leader of the house, but digital connectivity has been at the centre of the vision for the city deal in Swansea bay for many years. I'm particularly pleased that we've seen Ed Tomp named as the preferred candidate to take on the chairmanship of the strategic board for the city deal. Ed is somebody who knows the value of digital connectivity, and I'm sure that, with his leadership, we'll see a greater focus and a sharper focus on the need to improve digital connectivity within the city deal area.

In terms of engagement with UK Government, it's absolutely vital that our actions and the actions of UK Government interface well, and that we're not duplicating spend and not duplicating or confusing programmes that both Governments might be leading on. For that reason, both I and the leader of the house have regular discussions with our counterparts in the Department for Business, Energy and Industrial Strategy and in the Department for Digital, Culture, Media and Sport to ensure that we're working to the same end, which is to make Wales, to make the United Kingdom, one of the most digital connected countries anywhere on the planet.

Wel, mae hwn yn fater sy'n cael ei arwain gan fy nghyd-Aelod, arweinydd y tŷ, i raddau helaeth ond mae cysylltedd digidol wedi bod wrth wraidd y weledigaeth ar gyfer y fargen ddinesig ym mae Abertawe ers blynyddoedd lawer. Rwy'n arbennig o falch fod Ed Tomp wedi'i enwi fel yr ymgeisydd a ffafrir i fod yn gadeirydd ar y bwrdd strategol ar gyfer y fargen ddinesig. Mae Ed yn ymwybodol o werth cysylltedd digidol, ac rwy'n siŵr, gyda'i arweinyddiaeth, y gwelwn fwy o ffocws, a ffocws gwell, ar yr angen i wella cysylltedd digidol yn ardal y fargen ddinesig.

O ran ymgysylltiad â Llywodraeth y DU, mae'n gwbl hanfodol fod ein gweithredoedd ni a gweithredoedd Llywodraeth y DU yn rhyngwynebu'n dda, ac nad ydym yn dyblygu gwariant nac yn dyblygu neu'n drysu rhaglenni y gallai'r ddwy Lywodraeth fod yn arwain arnynt. Am y rheswm hwnnw, rwyf fi ac arweinydd y tŷ yn cynnal trafodaethau rheolaidd â'n swyddogion cyfatebol yn yr Adran Fusnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol a'r Adran Ddigidol, Diwylliant, Cyfryngau a Chwaraeon i sicrhau ein bod yn gweithio i'r un diben, sef sicrhau bod Cymru, sicrhau bod y Deyrnas Unedig, yn un o'r gwledydd sydd â'r cysylltedd digidol gorau ar y blaned.

Y Cynllun Gweithredu Economaidd
The Economic Action Plan

6. Beth y mae Llywodraeth Cymru'n ei wneud i hyrwyddo ei chynllun gweithredu economaidd ymhlith yn y gymuned fusnes? OAQ52092

6. What is the Welsh Government doing to promote its economic action plan within the business community? OAQ52092

We've held face-to-face discussions with a range of businesses of all sizes, from a breadth of sectors at locations right across across Wales, with major business representative organisations, including the Confederation of British Industry, the FSB and the Welsh Retail Consortium. We've also used digital and other channels to communicate the plan more broadly. This approach will continue over the coming months.

Rydym wedi cynnal trafodaethau wyneb yn wyneb ag amrywiaeth o fusnesau o bob maint, o amrywiaeth o sectorau, mewn lleoliadau ar hyd a lled Cymru, gyda sefydliadau sy'n cynrychioli busnesau mawr, gan gynnwys Cydffederasiwn Diwydiant Prydain, y Ffederasiwn Busnesau Bach a Chonsortiwm Manwerthu Cymru. Rydym hefyd wedi defnyddio sianelau digidol a sianelau eraill i gyfathrebu'r cynllun yn fwy cyffredinol. Bydd y dull hwn yn parhau dros y misoedd nesaf.

Thank you, Cabinet Secretary, for that response and for attending the Newport business summit, which I hosted last week. The summit brought together businesses and public sector leaders from across the city, and their ambition and positivity about Newport as a place to do business was evident. Collaboration and partnership is key, and I know that the Cabinet Secretary is keen to engage and listen to the business community. Inclusive growth and futureproofing the economy for the challenges ahead is vital. What more can be done to ensure that we provide the right environment for businesses to flourish, creating jobs, innovation and improving skills for the benefit of all?

Diolch i chi am yr ymateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet, ac am fynychu uwchgynhadledd fusnes Casnewydd, a gynhaliais yr wythnos ddiwethaf. Daeth yr uwchgynhadledd â busnesau ac arweinwyr sector cyhoeddus o bob cwr o'r ddinas at ei gilydd, ac roedd eu huchelgais a'u hagwedd gadarnhaol tuag at Gasnewydd fel lle i wneud busnes yn amlwg. Mae cydweithrediad a phartneriaeth yn allweddol, a gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet yn awyddus i ymgysylltu a gwrando ar y gymuned fusnes. Mae twf cynhwysol a diogelu'r economi ar gyfer yr heriau a fydd yn ein hwynebu yn y dyfodol yn hanfodol. Beth arall y gellir ei wneud i sicrhau ein bod yn darparu'r amgylchedd cywir i fusnesau ffynnu, gan greu swyddi, arloesedd a gwella sgiliau er budd pawb?

14:15

Can I thank Jayne Bryant, not just for the question but also for kindly inviting me along to the event last week at Celtic Manor? It was a great event and well attended. I believe, after I left, a number of speakers made contributions welcoming the partnership approach that they've taken with the Welsh Government. I think it's important that we continue to ensure that businesses and Government don't co-exist but collaborate more. We're going to be doing that through the economic contract, ensuring that there is investment with a social purpose from the Welsh Government. I've been stunned, quite frankly, by the number of businesses who have embraced this concept—the need to ensure that Government and business work hand in hand to the same purpose, which isn't just to grow levels of wealth in Wales, but to ensure that we're also growing levels of well-being, and that we're reducing inequalities in both. With regard specifically to Newport, I have to say I think it's an incredibly exciting time right now for Newport, with the International Convention Centre Wales, the removal of the tolls on the M4, CAF and, of course, the compound semiconductor cluster. It all shows that Newport is open for business.

A gaf fi ddiolch i Jayne Bryant, nid yn unig am y cwestiwn ond hefyd am fy ngwahodd yn garedig i'r digwyddiad yn y Celtic Manor yr wythnos diwethaf? Roedd yn ddigwyddiad gwych a fynychwyd gan lawer o bobl. Ar ôl i mi adael, deallaf fod nifer o siaradwyr wedi gwneud cyfraniadau yn croesawu'r dull partneriaeth y maent wedi'i fabwysiadu gyda Llywodraeth Cymru. Rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn parhau i sicrhau nad yw busnesau a'r Llywodraeth yn cydfodoli'n unig ond yn hytrach eu bod yn cydweithio mwy. Byddwn yn gwneud hynny drwy'r contract economaidd, gan sicrhau y ceir buddsoddiad gyda phwrpas cymdeithasol gan Lywodraeth Cymru. Rwyf wedi cael fy syfrdanu, a dweud y gwir, gan nifer y busnesau sydd wedi croesawu'r cysyniad hwn—yr angen i sicrhau bod y Llywodraeth a busnesau'n gweithio law yn llaw i'r un diben, nid yn unig i gynyddu lefelau cyfoeth yng Nghymru, ond i sicrhau ein bod yn cynyddu lefelau llesiant hefyd, a'n bod yn lleihau anghydraddoldebau o ran cyfoeth a llesiant. Mewn perthynas â Chasnewydd yn benodol, mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn credu ei fod yn gyfnod cyffrous iawn i Gasnewydd ar hyn o bryd, gyda Chanolfan Gynadledda Ryngwladol Cymru, diddymu'r tollau ar yr M4, y Fframwaith Arfarnu Cyffredin ac wrth gwrs, y clwstwr lled-ddargludyddion cyfansawdd. Mae hyn i gyd yn dangos bod Casnewydd ar agor i fusnes.

Metro Gogledd Cymru
The North Wales Metro

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am fetro gogledd Cymru? OAQ52073

7. Will the Cabinet Secretary provide an update on the north Wales metro? OAQ52073

Yes, of course. Since announcing our vision last year, we are making very good progress in developing key integrated transport hubs across the region, with an early focus on Deeside and Wrexham. As the latest stage of that work, I recently announced funding of £1.8 million to support rail, bus and active travel improvements in Deeside.

Gwnaf, wrth gwrs. Ers cyhoeddi ein gweledigaeth y llynedd, rydym yn gwneud cynnydd da iawn ar ddatblygu'r canolfannau trafnidiaeth integredig allweddol ar draws y rhanbarth, gyda ffocws cynnar ar Wrecsam a Glannau Dyfrdwy. Yn ddiweddar, fel cam diweddaraf y gwaith hwnnw, cyhoeddais £1.8 miliwn o gyllid i gefnogi gwelliannau i'r rheilffyrdd, bysiau a theithio llesol yng Nglannau Dyfrdwy.

I'd like to thank the Cabinet Secretary for the answer. As you know, the north-east Wales metro and improved integrated transport system is an ambitious plan that is certainly welcomed by myself and my constituents in Alyn and Deeside. I was very pleased to welcome you to Deeside last month to see and learn more about the plans for improved transport links, especially on the Deeside industrial estate. But rural areas are often forgotten about, so I'm particularly pleased that you share my ambition for those areas to be fully connected as well. Would the Cabinet Secretary agree with me that investment in areas like these—both urban and rural areas—is key to the continued economic success of Alyn and Deeside and, indeed, the north-east Wales region?

Hoffwn ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am yr ateb. Fel y gwyddoch, mae system fetro gogledd-ddwyrain Cymru a'r system drafnidiaeth integredig well yn gynllun uchelgeisiol yr wyf fi, a fy etholwyr yn Alun a Glannau Dyfrdwy, yn sicr yn ei groesawu. Roeddwn yn falch iawn o'ch croesawu i Lannau Dyfrdwy fis diwethaf i weld a dysgu mwy am y cynlluniau ar gyfer cysylltiadau trafnidiaeth gwell, yn enwedig ar ystâd ddiwydiannol Glannau Dyfrdwy. Ond mae ardaloedd gwledig yn aml yn mynd yn angof, felly rwy'n arbennig o falch eich bod yn rhannu fy uchelgais i sicrhau bod yr ardaloedd hynny wedi'u cysylltu'n llawn yn ogystal. A fyddai Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â mi fod buddsoddiad mewn ardaloedd fel y rhain—ardaloedd trefol a gwledig—yn allweddol i lwyddiant economaidd parhaus Alun a Glannau Dyfrdwy, a rhanbarth gogledd-ddwyrain Cymru yn wir?

Yes, I would. Rural areas should not be left at a disadvantage by virtue of having fewer transport links. Whether it might be rail or buses, we need to make sure that the right levels of investment are being pumped into rural communities, and I'm pleased to be able to tell the Member that we have decided to set up a north Wales business unit at Transport for Wales to take forward work across urban and rural communities. I've also established a cross-border steering group, which is working on various projects as part of the metro vision, and I'm pleased to say that we are taking forward work on a number of hubs as well, not just in Deeside, which I was pleased to join the Member in visiting, but also at Wrexham. We're looking at other hub developments in St Asaph, in Abergele and many other communities, ensuring that major urban areas are better connected to one another, but that they are also better connected to rural communities.

Buaswn. Ni ddylai ardaloedd gwledig fod o dan anfantais oherwydd bod ganddynt lai o gysylltiadau trafnidiaeth. Boed yn drenau neu'n fysiau, mae angen i ni wneud yn siŵr fod y lefelau cywir o fuddsoddiad yn cael eu pwmpio i mewn i gymunedau gwledig, ac rwy'n falch o allu dweud wrth yr Aelod ein bod wedi penderfynu sefydlu uned fusnes gogledd Cymru yn Trafnidiaeth Cymru i fwrw ymlaen â gwaith mewn cymunedau trefol a gwledig. Rwyf hefyd wedi sefydlu grŵp llywio trawsffiniol, sy'n gweithio ar brosiectau amrywiol fel rhan o weledigaeth y metro, ac rwy'n falch o ddweud ein bod yn bwrw ymlaen â gwaith ar nifer o hybiau hefyd, nid yn unig yng Nglannau Dyfrdwy, ac roeddwn yn falch o ymuno â'r Aelod i ymweld â'r fan honno, ond yn Wrecsam hefyd. Rydym yn edrych ar ddatblygu hybiau eraill yn Llanelwy, Abergele, a llawer o gymunedau eraill, gan sicrhau bod cysylltiadau gwell rhwng ardaloedd trefol mawr â'i gilydd, ond bod mwy o gysylltiad rhyngddynt a chymunedau gwledig hefyd.

Thank you very much, Cabinet Secretary.

Diolch yn fawr iawn, Ysgrifennydd y Cabinet.

2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol
2. Questions to the Counsel General

Item 2 is questions to the Counsel General. Question 1 is from Bethan Sayed.

Eitem 2 yw'r cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol. Daw cwestiwn 1 gan Bethan Sayed.

Y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru
The Commission on Justice in Wales

1. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol ddatganiad am waith y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru? OAQ52084

1. Will the Counsel General make a statement on the work of the Commission on Justice in Wales? OAQ52084

Diolch am y cwestiwn. Mae’r Prif Weinidog wedi sefydlu’r Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru i ddarparu barn annibynnol a hirdymor gan arbenigwyr. Mae gwaith y comisiwn ar y gweill bellach, ac mae galwad am dystiolaeth wedi’i chyhoeddi. Rwy’n annog pawb sydd â diddordeb i gyfrannu.

Thank you for the question. The First Minister has established the Commission on Justice in Wales to provide an expert, independent, long-term view. The commission’s work is well under way and a call for evidence has been issued. I urge everyone with an interest to contribute.

Diolch am yr ateb hwnnw. A oes modd i chi amlinellu beth y mae Llywodraeth Cymru wedi penderfynu yw goblygiadau potensial y comisiwn? Rydw i ar ddeall bod y gwaith yn digwydd ar hyn o bryd, ond a oes gennych chi gysyniad o’r hyn rydych chi eisiau ei gael mas ohono fe? Er enghraifft, a fyddech chi eisiau datganoli cyfiawnder yn y dyfodol? Un o’r problemau sydd yn fy meddwl i—rwy'n credu fy mod i wedi codi hyn o’r blaen—yw, os byddai yna ddatganoli cyfiawnder i Gymru, byddai yna sefyllfa lle, os oes yna garchardai newydd yn cael eu hadeiladu ar hyn o bryd, efallai y byddai carcharorion o rywle arall, sef Lloegr, yn cael eu rhoi yma yng Nghymru. Pa mor realistig, felly, yw datganoli cyfiawnder os bydd un gyfundrefn yn bodoli ar gyfer Cymru, a'r bobl hynny yn dod o gyfundrefn wahanol? A ydych chi wedi edrych ar y goblygiadau a realiti'r sefyllfa yn hynny o beth?

Thank you for that response. Could you outline what the Welsh Government has decided are the potential implications of the commission? I understand that work is ongoing at the moment, but do you have any idea of what you expect out of this commission? For example, would you wish to devolve criminal justice in the future, for example? One of the problems, from my point of view is—and I think I've raised this in the past—that, if there were to be devolution of justice to Wales, there would be a situation, if new prisons were built, where prisoners from elsewhere, namely England, would be placed here in Wales. How realistic is it, therefore, to devolve justice if you have one regime in operation for Wales and those other prisoners came from another regime? Have you looked at the implications of the reality of the situation in those terms?

14:20

Wel, o ran canlyniadau'r comisiwn, nid wyf i eisiau rhagdybio beth ddaw allan o waith y comisiwn. Pwrpas sefydlu'r comisiwn oedd sicrhau bod trafodaeth gan arbenigwyr a thystiolaeth eang yn cael eu cynnwys yn y dadansoddiad a bod hynny'n rhoi cyfle i'r lleisiau hynny gael eu clywed.

Mae'r Aelod yn gwneud pwynt penodol am ddatganoli cyfiawnder. Fe wnaeth hi yn sicr glywed datganiad Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus ar ddechrau mis diwethaf, a ddywedodd, er ein bod ni'n aros am ganlyniadau gwaith y comisiwn, ei bod hi'n bwysig i ni hefyd ddatblygu gweledigaeth wahanol am sut gallai'r system gyfiawnder gael ei gweithredu yng Nghymru. Mae'r system gyfiawnder—rhannau ohoni—wedi'i datganoli, a gwasanaethau sydd yn gweini arni fel system wedi'u datganoli. Felly, mae cymysgedd o bwerau sydd yn rhaid i ni sicrhau eu bod nhw'n cydweithio mewn ffordd sydd yn briodol.

Fe wnaeth yr Aelod sôn yn benodol am y cwestiwn o garchardai, ac wrth gwrs beth welais i yn y datganiad hwnnw, gan Ysgrifennydd y Cabinet, oedd ffordd newydd o edrych ar bwerau a gallu Llywodraeth Cymru i ddylanwadu ar rai o'r pethau yma. Fe wnaeth e ddweud, fel y bydd hi'n gwybod, bod y Llywodraeth angen trafodaethau pellach gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig cyn gwneud unrhyw benderfyniadau ynglŷn â datblygiadau carchar ym Maglan. Rydw i'n gwybod ei bod hi wedi bod yn ymgyrchu, a bod David Rees, yr Aelod dros Aberafan, wedi bod yn ymgyrchu'n frwd ar hynny, ac mae'r Llywodraeth yma yn ymwybodol iawn o hynny.

Well, as regards the recommendations of the commission, I don’t want to pre-empt their work, but the purpose of establishing the commission was to ensure that experts could discuss and that very broad evidence would be included in the analysis and it would give an opportunity for those voices to be heard.

The Member makes a specific point on the devolution of justice, and I’m certain that she heard the Cabinet Secretary Local Government and Public Services’s statement, saying that although we’re waiting for the outcome of the work of the commission, it’s important, too, to develop a different vision on how the criminal justice service could work in Wales. Because the criminal justice service—part of it—has been devolved, and so there is a mixture of powers that we would need to secure in order to ensure that they collaborate in an appropriate manner.

The Member also alluded specifically to the question of prisons, and what I saw in the Cabinet Secretary’s statement was a new approach to looking at powers and the way in which Welsh Government could influence these issues. It was also said that we would need further discussions with the United Kingdom Government before taking any decisions on a prison in Baglan. I know she’s been campaigning and that David Rees, the Aberavon Member, has also been campaigning on this, and the Government is very aware of that.

Bil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael)
The European Union (Withdrawal) Bill

2. Pa gyngor y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i ddarparu i Lywodraeth Cymru ar y sail gyfreithiol ar gyfer y cytundeb rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU ar Fil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael)? OAQ52094

2. What advice has the Counsel General provided to the Welsh Government on the legal basis for the agreement between the Welsh Government and the UK Government on the European Union (Withdrawal) Bill? OAQ52094

The agreement is to be reflected in the contents of the EU withdrawal Bill and it will be for the Assembly through the legislative consent motion debate to decide whether what is provided for in the agreement is acceptable for Wales.

Bydd y cytundeb yn cael ei adlewyrchu yng nghynnwys y Bil ymadael â'r UE a mater i'r Cynulliad fydd penderfynu, drwy ddadl y cynnig cydsyniad deddfwriaethol, a yw'r hyn a ddarperir ar ei gyfer yn y cytundeb yn dderbyniol i Gymru.

The agreement between the Tories in Westminster and the Labour Welsh Government here is made up of two parts: the amendments to the legislation and the agreement itself. The policy areas included in the agreement are not in the legislation and they're not comprehensive. It's entirely plausible that, as Brexit rolls on, Westminster will decide that it needs to have more control over other policy areas. Can the Counsel General explain to this Assembly what legal recourse he has to stop Westminster taking control of more policy areas, and what legal footing does the existing list of policy areas stand on?

Mae'r cytundeb rhwng y Torïaid yn San Steffan a Llywodraeth Lafur Cymru yma yn cynnwys dwy ran: y gwelliannau i'r ddeddfwriaeth a'r cytundeb ei hun. Nid yw'r meysydd polisi sydd wedi'u cynnwys yn y cytundeb yn y ddeddfwriaeth ac nid ydynt yn gynhwysfawr. Mae'n gwbl gredadwy, wrth i Brexit fynd rhagddo, y bydd San Steffan yn penderfynu ei bod angen mwy o reolaeth dros feysydd polisi eraill. A all y Cwnsler Cyffredinol egluro i'r Cynulliad hwn pa gamau cyfreithiol y gallai eu cymryd i atal San Steffan rhag cymryd rheolaeth dros ragor o feysydd polisi, ac ar ba sylfaen gyfreithiol y gosodwyd y rhestr gyfredol o feysydd polisi?

Well, I think the Member misunderstands the effect of the agreement—

Wel, rwy'n credu bod yr Aelod wedi camddeall effaith y cytundeb—

That's such a patronising line of argument.

Mae honno'n ddadl hynod nawddoglyd.

Well, I'm about to outline the position, and I'll be very happy to take further questions if the Deputy Presiding Officer is prepared to accept them. The question is this: the 26 areas that the agreement establishes as the areas that could be subject to regulation are clear. What has actually not been so clear is the additional powers that will be exercised in Wales rather than at the European Union level as a result of reversing the effect of clause 11. She will be aware, of course, that the original effect of clause 11 was essentially to hold all those powers in Westminster, and the effect of inverting clause 11 means that powers will be exercised in Wales that previously would have been exercised in Brussels in a wide range of areas, including things like carbon capture and storage, energy planning consents, hydrocarbon licensing, air quality, biodiversity, marine environment, and a host of other areas. Those areas are all areas that will now be exercised in Wales rather than exercised in Brussels, as I say.

With regard to the regulations to put the specific policy areas in the freezer, which is the language that has been used, as she knows, those regulations will come to the Assembly for Members here to grant consent or otherwise in relation to those regulations. [Interruption.] As she's also aware, the Sewel convention, which is the underpinning of our devolution settlement—I obviously know that that is not something that she and her party are happy with—is not justiciable, it's not able to be actioned on in court. But as we know, also, from the Miller decision in the Supreme Court, it's a very, very strong political convention, which is regarded by the Supreme Court as a permanent part of our devolution settlement. 

Wel, rwyf am amlinellu'r sefyllfa, a buaswn yn hapus iawn i gymryd cwestiynau pellach os yw'r Dirprwy Lywydd yn barod i'w derbyn. Y cwestiwn yw hwn: mae'r 26 o feysydd y mae'r cytundeb yn eu sefydlu fel y meysydd a allai fod yn ddarostyngedig i reoliadau yn glir. Yr hyn na fu mor glir, mewn gwirionedd, yw'r pwerau ychwanegol a arferir yng Nghymru yn hytrach nag ar lefel yr Undeb Ewropeaidd o ganlyniad i wrthdroi effaith cymal 11. Fe fydd hi'n gwybod, wrth gwrs, mai effaith wreiddiol cymal 11 oedd cadw'r pwerau hynny i gyd yn San Steffan yn y bôn, ac mae effaith gwrthdroi cymal 11 yn golygu y bydd pwerau yr arferid eu harfer ym Mrwsel o'r blaen yn cael eu harfer yng Nghymru, a hynny mewn ystod eang o feysydd gan gynnwys pethau fel dal a storio carbon, caniatâd cynllunio ynni, trwyddedu hydrocarbon, ansawdd aer, bioamrywiaeth, amgylchedd morol, a llu o feysydd eraill. Mae'r meysydd hyn i gyd yn feysydd a fydd bellach yn cael eu harfer yng Nghymru yn hytrach nag ym Mrwsel, fel rwy'n dweud.

O ran y rheoliadau i roi'r meysydd polisi penodol yn y rhewgell, sef yr iaith a ddefnyddiwyd, fel y bydd yn gwybod, bydd y rheoliadau hynny'n dod i'r Cynulliad er mwyn i'r Aelodau yma roi cydsyniad i'r rheoliadau hynny, neu fel arall. [Torri ar draws.] Fel y mae hi hefyd yn gwybod, nid yw confensiwn Sewel, sef sail ein setliad datganoli—rwy'n amlwg yn ymwybodol nad yw hi na'i phlaid yn hapus gyda hwnnw—yn draddodadwy, nid yw'n bosibl gweithredu ar ei sail yn y llys. Ond fel y gwyddom hefyd, o benderfyniad Miller yn y Goruchaf Lys, mae'n gonfensiwn gwleidyddol cryf iawn sy'n cael ei ystyried gan y Goruchaf Lys yn rhan barhaol o'n setliad datganoli.

14:25

Can I give the Counsel General my wholehearted support on this issue? Is it not correct that the agreement that has been arrived at between the UK Government and the Welsh Government is fundamentally a political agreement, not a legal agreement? Ultimately, as we are part of the United Kingdom, if the United Kingdom Parliament wished to reverse any previous legislation, it would be perfectly possible to do so. But any attempt to resile from the devolution settlement following two referenda here in Wales would clearly create a constitutional conflict between Wales and the United Kingdom Government, and there would be widespread support in this Assembly from all sides, I think, of the house for resisting any such move. So, the leader of Plaid Cymru's fears in this respect, I think, must be regarded as illusory. 

A gaf fi ddweud fy mod yn cefnogi'r Cwnsler Cyffredinol yn frwd ar y mater hwn? Onid yw'n wir mai cytundeb gwleidyddol yw'r cytundeb a gafwyd rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru yn y bôn, yn hytrach na chytundeb cyfreithiol? Yn y pen draw, gan ein bod yn rhan o'r Deyrnas Unedig, pe bai Senedd y Deyrnas Unedig yn dymuno gwrthdroi unrhyw ddeddfwriaeth flaenorol, byddai'n berffaith bosibl iddi wneud hynny. Ond byddai unrhyw ymgais i encilio rhag y setliad datganoli yn dilyn dau refferendwm yma yng Nghymru yn amlwg yn creu gwrthdaro cyfansoddiadol rhwng Cymru a Llywodraeth y Deyrnas Unedig, a byddai camau i wrthsefyll unrhyw ymgais o'r fath yn cael eu cefnogi'n eang yn y Cynulliad hwn, a hynny o bob ochr i'r tŷ, rwy'n credu. Felly, rhaid ystyried mai dychmygol yw ofnau arweinydd Plaid Cymru yn hyn o beth.

Clearly, acting in defiance of the consent of the Assembly would pose a constitutional crisis, so there's no question around that. The agreement, which is a political agreement—although it has legal aspects: the amendments themselves, the reference to the Supreme Court; those are all legal steps, needless to say—the agreement actually includes the application of the Sewel convention to the regulation-making powers, which wasn't previously a feature of the Sewel convention. In fact, it goes beyond that and it sets out a specific process by which those regulations are then debated and approved in Parliament. So, it is a political agreement, it is necessarily a political agreement, but it incorporates very specific legal actions, which we expect to be undertaken.

Yn amlwg, byddai gweithredu'n groes i gydsyniad y Cynulliad yn achosi argyfwng cyfansoddiadol, felly nid oes unrhyw amheuaeth ynglŷn â hynny. Mae'r cytundeb, sy'n gytundeb gwleidyddol—er bod ganddo elfennau cyfreithiol: y gwelliannau eu hunain, y cyfeiriad at y Goruchaf Lys; afraid dweud bod y rheini i gyd yn gamau cyfreithiol—mewn gwirionedd, mae'r cytundeb yn cynnwys cymhwyso confensiwn Sewel i'r pwerau gwneud rheoliadau, rhywbeth nad oedd yn nodwedd o gonfensiwn Sewel yn flaenorol. Yn wir, mae'n mynd y tu hwnt i hynny ac mae'n nodi proses benodol ar gyfer trafod a chymeradwyo'r rheoliadau hynny yn y Senedd. Felly, mae'n gytundeb gwleidyddol, o reidrwydd mae'n gytundeb gwleidyddol, ond mae'n cynnwys camau cyfreithiol penodol iawn y disgwyliwn iddynt gael eu cyflawni.

Meithrinfeydd a Chanolfannau Gofal Plant
Nurseries and Childcare Centres

3. Pa sylwadau cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cyflwyno mewn perthynas ag apeliadau yn erbyn penderfyniad Arolygiaeth Gofal Cymru i dynnu statws cofrestredig yn ôl o feithrinfeydd a chanolfannau gofal plant? OAQ52085

3. What legal representations has the Counsel General made in relation to appeals against Care Inspectorate Wales's decision to withdraw registered status from nurseries and childcare centres? OAQ52085

Decisions about cancellation of registration for day care providers are made by Care Inspectorate Wales. The inspectorate has operational independence. Day care providers that are the subject of cancellation decisions have a right of appeal against those decisions to the first-tier tribunal.

Arolygiaeth Gofal Cymru sy'n gwneud penderfyniadau ynglŷn â diddymu statws cofrestredig darparwyr gofal dydd. Mae gan yr arolygiaeth annibyniaeth weithredol. Mae gan ddarparwyr gofal dydd sy'n ddarostyngedig i benderfyniadau diddymu hawl i apelio'n erbyn y penderfyniadau hynny yn y tribiwnlys haen gyntaf.

Thank you for that answer, Counsel General. It doesn't seem like much, but there we are. Counsel General, you may be aware of the case of Bright Sparks nursery in Taibach in my constituency, which has been closed since last year following allegations of force-feeding of children and restraint of young children. These are issues which must be investigated, because they must be taken seriously, and there is no question about that. In fact, a trial was held and three individuals were charged and prosecuted, but the trial found them not guilty of all charges, and therefore they were exonerated. Now it appears that even being exonerated in court is insufficient for CIW to reissue the licence, which implies that the evidence presented is still considered sufficient by CIW. What guidance can the Welsh Government give to CIW to ensure that, whilst the need to safeguard children in circumstances where allegations are made is paramount to ensure their safety is there, a thorough investigation is made, and if prosecution that follows fails, a plan is put into place, working with the organisation, to ensure that those nurseries get an opportunity to reopen in a safeguarded, protected way?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Gwnsler Cyffredinol. Nid yw'n ymddangos yn llawer, ond dyna ni. Gwnsler Cyffredinol, efallai y byddwch yn ymwybodol o achos meithrinfa Bright Sparks yn Nhai-bach yn fy etholaeth, sydd wedi bod ar gau ers y llynedd yn dilyn honiadau o orfodi bwyd ar blant ac ataliaeth mewn perthynas â phlant ifanc. Mae'r rhain yn faterion sy'n rhaid eu hymchwilio, oherwydd mae'n rhaid eu cymryd o ddifrif, ac nid oes unrhyw amheuaeth ynglŷn â hynny. Mewn gwirionedd, cynhaliwyd achos llys ac fe gafodd tri unigolyn eu cyhuddo a'u herlyn, ond cafwyd hwy'n ddieuog o'r holl gyhuddiadau, ac felly cawsant eu rhyddhau o fai. Nawr mae'n ymddangos nad yw'r ffaith eu bod wedi cael eu rhyddhau o fai gan y llys yn ddigon i Arolygiaeth Gofal Cymru ailgyhoeddi'r drwydded, sy'n awgrymu bod y dystiolaeth a gyflwynwyd yn dal i gael ei hystyried yn ddigonol gan Arolygiaeth Gofal Cymru. Pa arweiniad y gall Llywodraeth Cymru ei roi i Arolygiaeth Gofal Cymru i sicrhau, er bod yr angen i ddiogelu plant mewn amgylchiadau lle y caiff honiadau eu gwneud yn hollbwysig er mwyn sicrhau eu diogelwch yno, fod ymchwiliad trylwyr yn cael ei wneud, ac os na fydd erlyniad yn dilyn hynny, fod cynllun yn cael ei roi ar waith, gan weithio gyda'r sefydliad, i sicrhau bod y meithrinfeydd hynny'n cael cyfle i ailagor mewn ffordd a ddiogelir?

The Member will appreciate that the individual case that he refers to—it's difficult for me to make much specific comment about that. Any providers who wish to challenge a decision of the inspectorate have a right of appeal to the first-tier tribunal, which is an independent tribunal with expertise in hearing this kind of case. He mentions the childcare provider in his own constituency and he will know that there is a hearing ongoing at the moment at the first-tier tribunal in relation to the cancellation decision made by CIW. The jury at Swansea Crown Court did not find the case was proved, obviously, to the standard relevant to a criminal court, but the burden of proof in these proceedings is different, so it remains to be seen what the outcome of the appeal is by the nursery against the decision to cancel registration.  

Bydd yr Aelod yn deall bod yr achos unigol y mae'n cyfeirio ato—mae'n anodd i mi wneud llawer o sylwadau penodol ynglŷn â hynny. Mae gan unrhyw ddarparwyr sy'n dymuno herio penderfyniad yr arolygiaeth hawl i apelio i'r tribiwnlys haen gyntaf, tribiwnlys annibynnol sy'n arbenigo mewn achosion o'r math hwn. Mae'n crybwyll y darparwr gofal plant yn ei etholaeth ei hun a bydd yn gwybod bod gwrandawiad ar y gweill yn y tribiwnlys haen gyntaf ar hyn o bryd mewn perthynas â diddymu penderfyniad a wnaed gan Arolygiaeth Gofal Cymru. Barnodd y rheithgor yn Llys y Goron Abertawe na phrofwyd yr achos yn ôl y safon sy'n gymwys ar gyfer llys troseddol, yn amlwg, ond mae'r baich profi'n wahanol yn yr achosion hyn, felly rydym yn aros i weld beth fydd canlyniad yr apêl gan y feithrinfa yn erbyn y penderfyniad i ddiddymu eu statws cofrestredig.

Y Ddadl ar Adroddiad Ymchwiliad yr Ysgrifennydd Parhaol
The Debate on the Permanent Secretary's Inquiry Report

4. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynglyn â'r ddadl ar adroddiad ymchwiliad yr Ysgrifennydd Parhaol a gynhaliwyd ddydd Mercher 18 Ebrill 2018? OAQ52087

4. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government regarding the debate on the Permanent Secretary's inquiry report held on Wednesday 18 April 2018? OAQ52087

14:30

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Rwy’n cyfeirio’r Aelod at yr ateb a roddais wrth ymateb i’r cynnig ar 18 Ebrill. Mae’n amlwg bod gwahaniaeth barn dilys ynglŷn â’r dehongliad o adran 37, ac rŷm ni’n cynnal deialog adeiladol gyda’r Llywydd i ddatrys hyn.

May I thank the Member for the question? I refer the Member to the answer I gave in responding to the motion on 18 April. It’s clear that there is a legitimate difference of opinion about the interpretation of section 37, and we are engaging in constructive dialogue with the Presiding Officer to resolve this.

Diolch am yr ymateb yna. Mi fydd y record yn dangos, wrth gwrs, na wnaeth y Cynulliad ildio i'r bygythiad o her gyfreithiol ar y pryd, ac yn wir na wnaeth y Llywodraeth fwrw ymlaen i wireddu'r bygythiad o lansio her gyfreithiol. Dadlau a wnaeth y Llywodraeth, a chithau, ar y pryd, y buasai cynsail perig yn cael ei sefydlu yma. Ond y gwir amdani ydy bod yna ddigon o gynseiliau mewn arferion seneddol yn rhyngwladol yn bodoli yn barod, lle y gall Seneddau fynnu cyhoeddi adroddiadau pwysig.

Wrth gwrs, mae yna adroddiad arall ar y gweill, yn delio â'r un amgylchiadau—amgylchiadau trist iawn, wrth reswm. Beth ydy eich cyngor chi, felly, i'r Prif Weinidog ar yr angen i symud mor fuan â phosib i gyhoeddi manylion cylch gorchwyl yr ymchwiliad arall hwnnw?

Thank you for that response. The record will show, of course, that the Assembly didn’t actually cede to the threat of legal challenge at that time, and indeed that the Government didn’t proceed with launching that legal challenge. The Government argued, and you argued at the time, that a dangerous precedent would be established here. But the truth is that there is plenty of precedent in parliamentary practice internationally already in existence, where Parliaments can insist on the publication of important reports.

Of course, there is another report in the pipeline, dealing with the same circumstances—the very tragic circumstances, of course. So, what is your advice to the First Minister on the need to move as quickly as possible to publish the details of the remit of that other inquiry?

Wel, nid wyf i'n mynd i sôn am unrhyw gyngor penodol rwy'n ei roi i unrhyw ran o'r Llywodraeth am y materion yma. Bydd yr Aelod yn deall pam mae hynny yn amhosibl i fi ei wneud. Fe wnaeth e sôn am y ddadl yn benodol. Fe wnaf i ei gyfeirio fe at adran 41 o'r Ddeddf, sydd yn rhagweld ei bod hi'n bosib i'r Llywodraeth neu'r Cynulliad, neu'r ddau ar y cyd, fynd i'r llys i gynnig am ddatganiad i esbonio rhannau o'r Ddeddf sydd yn aneglur neu sydd angen dadansoddiad cyfreithiol. Felly, mae'r Ddeddf ei hun yn rhagweld hynny yn bosibiliad.

Roedd hi'n glir yn y drafodaeth ar y diwrnod hwnnw mai cwestiwn ehangach oedd gan y Llywodraeth mewn golwg na'r cwestiwn penodol ynglŷn â'r adroddiad hwnnw. Ac mae'r Aelod yn sôn am bwysigrwydd sefydlu dealltwriaeth rhwng y Llywodraeth a'r Cynulliad, neu unrhyw ddeddfwrfa, ynglŷn â'r materion pwysig hyn. Yn Senedd San Steffan, er enghraifft, mae'r rheolau yn wahanol, oherwydd nid sefydliad statudol yw Senedd San Steffan, ond sefydliad sydd yn deillio o'r gyfraith gyffredin ac ati. Felly, mae'r rheolau yn wahanol, ac mae'r dull o weithredu'n wahanol, ac mae'r ymgais sydd gyda ni ar y gweill nawr i drafod y materion hyn gyda'r Cynulliad, gyda'r Llywydd, yn ffordd, os liciwch chi, drwy greu protocol, o sefydlu ffyrdd o weithredu sydd yn delio â'r un mathau o sialensiau ag y mae San Steffan a deddfwriaethau eraill wedi llwyddo i ddelio â nhw yn barod erbyn hyn.

Well, I’m not going to allude to any specific advice that I give to the Government on these matters, because the Member will understand why that would be impossible for me to do. But he mentioned the debate in particular. I refer him to section 41 of the Act, which anticipates that it would be possible for the Government or the Assembly, or both together, to go to court to seek an explanation on parts of the Act that are unclear or that need further analysis. So, the Act itself actually anticipates that as a possibility.

It was clear in the discussion on that day that the Government had broader issues in mind rather than the specific question on that report. And the Member talks about the importance of establishing an understanding between the Government and the Assembly, or any legislature, regarding these important issues. In the Westminster Parliament, for example, the rules are different, because the Westminster Parliament is not a statutory institution but one that arises from common law. So, the rules are different and the modus operandi is different, but now we have an opportunity to discuss these issues with the Assembly, with the Llywydd, and it’s a way, if you like, of establishing a protocol and ways of working that deal with the same kind of challenges that Westminster and other legislatures have succeeded in dealing with.

Y Bil Cyfraith sy'n Deillio o'r Undeb Ewropeaidd (Cymru)
The Law Derived from the European Union (Wales) Bill

5. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda swyddogion y gyfraith Llywodraeth y DU a Llywodraeth yr Alban ar ôl cyfeirio'r Bil Cyfraith sy'n Deillio o'r Undeb Ewropeaidd (Cymru) at y Goruchaf Lys? OAQ52086

5. What discussions has the Counsel General had with law officers in the UK Government and the Scottish Government following the referral of the Law Derived from the European Union (Wales) Bill to the Supreme Court? OAQ52086

The Welsh Government has secured changes to the UK Government’s EU withdrawal Bill. As part of the agreement, the UK Government will ask the law officers to make an application to the Supreme Court to withdraw the reference made to the court in respect of the Welsh continuity Bill.

Mae Llywodraeth Cymru wedi sicrhau newidiadau i Fil ymadael â'r UE Llywodraeth y DU. Fel rhan o'r cytundeb, bydd Llywodraeth y DU yn gofyn i swyddogion y gyfraith wneud cais i'r Goruchaf Lys i ddiddymu'r cyfeiriad a wnaed i'r llys mewn perthynas â Bil parhad Cymru.

I thank you for that answer, Counsel General. Obviously, since I submitted the question, things have moved on a little bit, and as a consequence you've indicated the action that has been taken. However, there was a precedence perhaps set here; the intent was clearly to take this Bill to the Supreme Court if those amendments had not been agreed. As a consequence, we may end up, and have ended up, in a situation where we were in the Supreme Court for our Bill, while the UK Government's EU Bill was going through. What would be the legal position in relation to us being held within the Supreme Court while the UK Bills were passed, therefore had Royal Assent, but we were still waiting for the outcome of the Supreme Court decision before we could go for Royal Assent?

Diolch ichi am yr ateb hwnnw, Gwnsler Cyffredinol. Yn amlwg, ers imi gyflwyno'r cwestiwn, mae pethau wedi symud ymlaen ychydig, ac o ganlyniad rydych wedi nodi'r camau a gymerwyd. Fodd bynnag, mae'n bosibl fod cynsail wedi'i sefydlu yma; y bwriad yn amlwg oedd mynd â'r Bil hwn i'r Goruchaf Lys pe na bai'r gwelliannau hynny wedi'u cytuno. O ganlyniad, yn y pen draw, gallem, ac rydym mewn sefyllfa lle roeddem yn y Goruchaf Lys ar gyfer ein Bil, tra bod Bil UE Llywodraeth y DU yn mynd drwodd. Beth fyddai'r sefyllfa gyfreithiol mewn perthynas â chael ein dal o fewn y Goruchaf Lys tra bo Biliau'r DU yn cael eu pasio, ac felly'n cael Cydsyniad Brenhinol, ond ein bod yn dal i aros am ganlyniad penderfyniad y Goruchaf Lys cyn inni allu cael Cydsyniad Brenhinol?

Well, the Member will be aware that this is a matter that is very much in the mind of the Welsh Government, on a number of bases, not least the fact that the volume of Brexit-related legislation and subordinate legislation that needs to be pursued and implemented required all Governments in the UK, and all legislatures, to start the work as soon as possible. So, as the Member will be aware, an application was made to the Supreme Court to expedite the hearing of the matter. That expedited application remains in place, and obviously we will not be withdrawing that until the reference itself is withdrawn, and no decision has yet been made by the Supreme Court about that question of bringing forward the hearing. What we would expect and need is for the Attorney General to withdraw that reference if the LCM is approved by the Assembly in due course. That's obviously a matter for the Assembly to consider. And at that point, the continuity Bill will be available to be submitted for Royal Assent. That may seem like a curious step to take in the circumstances, but as the Member and others will know, it won't be possible to repeal the continuity Bill without it having been submitted in that way for Royal Assent. 

Wel, bydd yr Aelod yn ymwybodol fod hwn yn fater sydd ar feddwl y Llywodraeth mewn sawl ffordd, nid yn lleiaf y ffaith bod maint y ddeddfwriaeth a'r is-ddeddfwriaeth gysylltiedig â Brexit sydd angen mynd ar ei thrywydd a'i gweithredu wedi ei gwneud yn ofynnol i holl Lywodraethau'r DU, a'r holl ddeddfwrfeydd, ddechrau'r gwaith cyn gynted â phosibl. Felly, fel y bydd yr Aelod yn gwybod, gwnaed cais i'r Goruchaf Lys i gyflymu'r gwrandawiad ar y mater. Mae'r cais hwnnw i gyflymu yn parhau i fod ar waith, ac yn amlwg ni fyddwn yn ei dynnu'n ôl hyd nes y tynnir y cyfeiriad ei hun yn ôl, ac nid oes penderfyniad wedi'i wneud eto gan y Goruchaf Lys ynghylch cynnal y gwrandawiad yn gynt. Yr hyn y byddem yn ei ddisgwyl a'r hyn sydd ei angen yw i'r Twrnai Cyffredinol dynnu'r cyfeiriad yn ôl os caiff y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol ei gymeradwyo gan y Cynulliad maes o law. Mae hwnnw'n amlwg yn fater i'r Cynulliad ei ystyried. Ac ar yr adeg honno, bydd y Bil parhad ar gael i'w gyflwyno ar gyfer Cydsyniad Brenhinol. Efallai fod hynny'n ymddangos yn gam rhyfedd i'w gymryd o dan yr amgylchiadau, ond fel y bydd yr Aelod ac eraill yn gwybod, ni fydd yn bosibl dirymu'r Bil parhad heb iddo gael ei gyflwyno yn y ffordd honno am Gydsyniad Brenhinol.

14:35
Confensiwn Sewel
The Sewel Convention

6. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o'r potensial ar gyfer hawl ddigolledu gyfreithiol o dan Gonfensiwn Sewel? OAQ52095

6. What assessment has the Counsel General made of the potential for legal recourse under the Sewel Convention? OAQ52095

And I would appreciate an answer that doesn't tell me that I don't understand the issue, please. 

A buaswn yn gwerthfawrogi ateb nad yw'n dweud wrthyf nad wyf yn deall y mater, os gwelwch yn dda.

While the Supreme Court has said that the Sewel convention is not legally binding, it has also emphasised that the convention plays a fundamental role in the UK’s constitution. We expect Parliament to respect the will of the Assembly, and not to proceed with legislation that alters the Assembly’s competence, or affects devolved matters, without the Assembly’s consent.

Er bod y Goruchaf Lys wedi dweud nad yw confensiwn Sewel yn rhwymol yn gyfreithiol, mae hefyd wedi pwysleisio bod y confensiwn yn chwarae rhan sylfaenol yng nghyfansoddiad y DU. Rydym yn disgwyl i'r Senedd barchu ewyllys y Cynulliad, a pheidio â bwrw ymlaen â deddfwriaeth sy'n addasu cymhwysedd y Cynulliad, neu'n effeithio ar faterion datganoledig, heb gydsyniad y Cynulliad.

The Miller versus the Crown case confirmed that the Sewel convention isn't worth the paper that it's written on. In fact, on at least seven occasions, Westminster has forced legislation on Wales without its consent. Under the Labour-Tory agreement on the withdrawal Bill, there is a new definition of 'consent'. Semantic arguments are being used by Ministers to argue that this revision to the Bill equates to a requirement of consent for Westminster to legislate in devolved areas. In fact, the amendment explicitly says if a motion refusing consent is passed in this Assembly, Parliament may continue to impose its legislation. Can the Counsel General give me another example in legislation where 'no' means 'yes'?

Cadarnhaodd achos Miller yn erbyn y Goron nad yw confensiwn Sewel yn werth y papur y mae wedi'i ysgrifennu arno. Yn wir, ar o leiaf saith achlysur, mae San Steffan wedi gorfodi deddfwriaeth ar Gymru heb ei chydsyniad. O dan y cytundeb Llafur-Torïaidd ar y Bil ymadael, ceir diffiniad newydd o 'gydsyniad'. Defnyddir dadleuon semantaidd gan Weinidogion i ddadlau bod y diwygiad hwn i'r Bil yn cyfateb i ofyniad am gydsyniad i San Steffan ddeddfu mewn meysydd datganoledig. Mewn gwirionedd, mae'r gwelliant yn dweud yn benodol os caiff cynnig yn gwrthod cydsyniad ei basio yn y Cynulliad hwn, gall y Senedd barhau i osod ei deddfwriaeth. A all y Cwnsler Cyffredinol roi enghraifft arall imi yn y ddeddfwriaeth lle mae 'na' yn golygu 'ie'?

The Miller judgment was very clear that the Sewel convention was not be justiciable, could not be the basis of the claim in court. But it was also very clear that it had the strongest possible political weight, apart from being available as a basis of a claim. And as I mentioned in my answer to a previous question, the Supreme Court regarded that as a permanent feature of the devolution settlement. Before the Sewel convention was enshrined in statute, it had been used about 100 times, I think—the requests that had been made to this Chamber—and they had not been disregarded by the UK Parliament when the Government in the UK accepted that consent was required. So, the strength of the Sewel convention is well established. 

The point she makes in relation to the consent decision—the language in the amendment refers to a consent decision, i.e. the point at which this Assembly or the Scottish Parliament makes a decision whether to consent or not to consent. That is about the timetabling of how the Ministers in Westminster can submit regulations there. It is absolutely clear in the inter-governmental agreement that regulations will be subject to the Sewel convention, i.e. that the UK Parliament will not normally seek to legislate other than with the consent of this place. 

Roedd dyfarniad Miller yn glir iawn nad oedd confensiwn Sewel yn draddodadwy, ni allai fod yn sail i'r cais yn y llys. Ond roedd hefyd yn glir iawn fod iddo'r pwys gwleidyddol cryfaf posibl, ar wahân i fod ar gael fel sail i gais. Ac fel y soniais yn fy ateb i gwestiwn blaenorol, roedd y Goruchaf Lys yn ystyried honno fel nodwedd barhaol o'r setliad datganoli. Cyn i gonfensiwn Sewel gael ei ymgorffori mewn statud, roedd wedi'i ddefnyddio tua 100 o weithiau, rwy'n credu—y ceisiadau a wnaed i'r Siambr hon—ac ni chawsant eu diystyru gan Senedd y DU pan dderbyniodd y Llywodraeth yn y DU fod angen cydsyniad. Felly, mae cryfder confensiwn Sewel wedi'i hen sefydlu.

Mae'r pwynt y mae'n ei wneud yng nghyswllt y penderfyniad cydsynio—mae'r iaith yn y gwelliant yn cyfeirio at benderfyniad cydsynio, h.y. y pwynt pan fo'r Cynulliad hwn neu Senedd yr Alban yn gwneud penderfyniad naill ai i roi cydsyniad neu i beidio â chydsynio. Mae hynny'n ymwneud ag amserlennu sut y gall y Gweinidogion yn San Steffan gyflwyno rheoliadau yno. Mae'n gwbl glir yn y cytundeb rhynglywodraethol y bydd rheoliadau'n ddarostyngedig i gonfensiwn Sewel, h.y. na fydd Senedd y DU fel arfer yn ceisio deddfu heb gael cydsyniad y lle hwn.

Lles a Diogelwch Cymdeithasol
Welfare and Social Security

7. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o'r rhwystrau cyfreithiol sy'n atal Llywodraeth Cymru rhag ceisio datganoli pwerau deddfwriaethol sy'n ymwneud â lles a diogelwch cymdeithasol? OAQ52097

7. What assessment has the Counsel General made of the legal barriers preventing the Welsh Government seeking the devolution of legislative powers relating to welfare and social security? OAQ52097

Members will know that social security is a reserved matter under our devolution settlement. Removal or modification of this reservation would require either an Act of the UK Parliament or an Order in Council. The UK Government would therefore need to agree this change.

Bydd yr Aelodau'n gwybod bod nawdd cymdeithasol yn fater a gadwyd yn ôl o dan ein setliad datganoli. Byddai dileu neu addasu'r cymal cadw hwn yn galw naill ai am Ddeddf Senedd y DU neu Orchymyn yn y Cyfrin Gyngor. Felly byddai angen i Lywodraeth y DU gytuno'r newid hwn.

I thank you for the response. And as has been the theme of questions today, last week, your Government made a deal with the Conservatives in Westminster, where you essentially agreed with them, and trust them not to interfere in devolved matters on powers returning from Brussels. Yet, time and time again in this Senedd, and elsewhere, Members of the Labour Government have repeatedly declined to press for the case of the devolution of welfare and benefits, on the basis that they do not trust the Tories to fulfil the commitments of any deal that might be arranged to facilitate it. Members of this Government have in the past claimed that the Scottish Government, for example, has not got the administration powers in relation to the devolution of some of their welfare powers, which, of course, we know is not the case because of the fiscal framework. Given the fact that this deal was made last week, why is not possible to do it in relation to welfare?

Diolch ichi am yr ymateb. Ac fel sydd wedi bod yn thema i'r cwestiynau heddiw, yr wythnos diwethaf, gwnaeth eich Llywodraeth gytundeb gyda'r Ceidwadwyr yn San Steffan, lle y cytunoch chi gyda hwy yn y bôn, ac ymddiried ynddynt i beidio ag ymyrryd mewn materion datganoledig ar bwerau sy'n dychwelyd o Frwsel. Ac eto, dro ar ôl tro yn y Senedd hon, ac mewn mannau eraill, mae Aelodau o'r Llywodraeth Lafur wedi gwrthod pwyso droeon am ddatganoli lles a budd-daliadau, ar y sail nad ydynt yn ymddiried yn y Torïaid i gyflawni ymrwymiadau unrhyw gytundeb y gellid ei drefnu i hwyluso hynny. Mae Aelodau o'r Llywodraeth hon yn y gorffennol wedi honni nad oes gan Lywodraeth yr Alban, er enghraifft, bwerau gweinyddol mewn perthynas â datganoli rhai o'u pwerau lles, a gwyddom nad yw hynny'n wir, wrth gwrs, oherwydd y fframwaith cyllidol. O ystyried y ffaith bod y cytundeb hwn wedi'i wneud yr wythnos diwethaf, pam nad oes modd ei wneud mewn perthynas â lles?

Can I just make one point clear that, in reference to the agreement, this is an agreement that brings more powers to be exercised in Wales than previously was the case? I don't want this idea to take hold that this is in any way handing back powers or trusting the Conservatives not to seek more powers. The inversion of clause 11, which was achieved by the Welsh Government and the Scottish Government in negotiation with the UK Government, has had the effect of more powers being exercised in the Assembly and by the Welsh Government than was previously the case. So, that is absolutely critical for this discussion. 

As she is aware—and I refer back to the debate that Plaid Cymru brought forward to the Assembly in October of last year, which I participated in before I joined the Government—the approach of the devolution of welfare benefits, which has happened in Scotland, to which she referred to in her question, has, in effect, transferred the financial risk associated with the demand for benefits to the Scottish purse. For Wales, the Government's view is that that would pose a very significant financial risk and, in addition to that, the costs associated with administering the welfare system would take resources away from the delivery of front-line public services. We know that for Scotland the costs have been very significant, including £66 million for administration and a one-off payment of £200 million for implementation. That money is money that should be used on the front line. Our view in the Welsh Government is that we should see a better welfare deal and social security deal for all residents in the UK, and we regard that as an absolutely fundamental approach to social justice, not just in Wales but in all parts of the UK. 

A gaf fi wneud un pwynt yn glir wrth gyfeirio at y cytundeb? Mae hwn yn gytundeb sy'n dod â mwy o bwerau i'w harfer yng Nghymru nag yn y gorffennol. Nid wyf am weld y syniad yn gwreiddio bod hyn mewn unrhyw ffordd yn gyfystyr â rhoi pwerau yn ôl neu'n ymddiried yn y Ceidwadwyr i beidio â cheisio mwy o bwerau. Mae gwrthdroi cymal 11, a gyflawnwyd gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth yr Alban drwy negodi gyda Llywodraeth y DU, wedi golygu bod mwy o bwerau'n cael eu harfer yn y Cynulliad a chan Lywodraeth Cymru nag o'r blaen. Felly, mae hynny'n gwbl allweddol i'r drafodaeth hon.

Fel y mae'n gwybod—a chyfeiriaf yn ôl at y ddadl a gyflwynodd Plaid Cymru gerbron y Cynulliad fis Hydref y llynedd, dadl y cymerais ran ynddi cyn imi ymuno â'r Llywodraeth—mae datganoli budd-daliadau lles, sydd wedi digwydd yn yr Alban, fel y nododd yn ei chwestiwn, i bob pwrpas wedi trosglwyddo'r risg ariannol sy'n gysylltiedig â'r galw am fudd-daliadau i'r pwrs cyhoeddus yn yr Alban. I Gymru, barn y Llywodraeth yw y byddai hynny'n achosi risg ariannol sylweddol iawn ac yn ogystal â hynny, byddai'r costau sy'n gysylltiedig â gweinyddu'r system les yn mynd ag adnoddau o'r ddarpariaeth o wasanaethau cyhoeddus rheng flaen. Rydym yn gwybod bod y costau ar gyfer yr Alban wedi bod yn sylweddol iawn, gan gynnwys £66 miliwn ar gyfer gweinyddu a thaliad untro o £200 miliwn ar gyfer gweithredu. Mae'r arian hwnnw'n arian y dylid ei ddefnyddio ar y rheng flaen. Ein barn ni yn Llywodraeth Cymru yw y dylem weld cytundeb lles a chytundeb nawdd cymdeithasol gwell i holl breswylwyr y DU, ac rydym yn ystyried honno'n ymagwedd gwbl sylfaenol tuag at gyfiawnder cymdeithasol, nid yn unig yng Nghymru ond ym mhob rhan o'r DU.

14:40

David Rees. [Inaudible.]. No, okay, thank you. Question 8, then—Lee Waters. 

David Rees. [Anghlywadwy.]. Na, iawn, diolch. Cwestiwn 8, felly—Lee Waters.

Defnyddio Technoleg i wneud Cyfreithiau Gwell
Using Technology to make Better Law

8. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o sut y gellir defnyddio technoleg i wneud cyfreithiau gwell? OAQ52098

8. What assessment has the Counsel General made of how technology can be used to make better law? OAQ52098

I thank the Member for his question. I have begun to consider how technology could be used in helping us make Welsh law easier to find and understand. I recently met with the National Archives and with a judge of the Supreme Court of British Columbia to discuss law as a form of data and how artificial intelligence could make law more accessible and easier to administer.

Diolch i'r Aelod am ei gwestiwn. rwyf wedi dechrau ystyried sut y gellid defnyddio technoleg i'n helpu i wneud cyfraith Cymru yn haws i ddod o hyd iddi a'i deall. Cefais gyfarfod yn ddiweddar â'r Archifau Gwladol a barnwr Goruchaf Lys British Columbia i drafod cyfraith fel math o ddata a sut y gallai deallusrwydd artiffisial wneud y gyfraith yn fwy hygyrch ac yn haws ei gweinyddu.

Thank you very much. I'm sure the Counsel General is aware of a recent competition that took place in the US between so-called 'lawbots' and law professors in a lawyering competition. Both the humans and the artificial intelligence were given four hours to read a contract and identify 30 legal terms and issues, including arbitration and confidentiality agreements. What was most impressive was that the professors scored 85 per cent, but the artificial intelligence scored 95 per cent. The professors took 92 minutes to achieve their score, and the lawbots took 26 seconds.

Some countries are ahead of the game in exploring how this innovation can be applied. New Zealand is exploring how new legislation can be written in both text and in code simultaneously to allow these bots in the future to digest and analyse law to be able to give tailored advice instantaneously to people. Has the Counsel General considered how this could be introduced in Wales? 

Diolch yn fawr iawn. Rwy'n siŵr fod y Cwnsler Cyffredinol yn ymwybodol o'r gystadleuaeth ddiweddar a gynhaliwyd yn yr Unol Daleithiau rhwng botiau cyfraith fel y'u gelwir ac athrawon cyfraith mewn cystadleuaeth gyfreitha. Rhoddwyd pedair awr i fodau dynol a deallusrwydd artiffisial ddarllen contract a nodi 30 term a mater cyfreithiol, gan gynnwys cytundebau cymrodeddu a chyfrinachedd. Yr hyn a oedd yn fwyaf trawiadol oedd bod yr athrawon wedi sgorio 85 y cant, ond fe sgoriodd deallusrwydd artiffisial 95 y cant. Cymerodd yr athrawon 92 munud i gyrraedd eu sgôr, a chymerodd y botiau cyfraith 26 eiliad.

Mae rhai gwledydd ar flaen y gad yn archwilio sut y gellir cymhwyso'r arloesedd hwn. Mae Seland Newydd yn archwilio sut y gellir ysgrifennu deddfwriaeth newydd mewn testun ac mewn cod ar yr un pryd i ganiatáu i'r botiau hyn dreulio a dadansoddi'r gyfraith yn y dyfodol er mwyn gallu rhoi cyngor wedi'i deilwra i bobl yn syth. A yw'r Cwnsler Cyffredinol wedi ystyried sut y gellid cyflwyno hyn yng Nghymru?

Well, I thank the Member for his question. He raises a number of very interesting points there. There is a fundamental both challenge and opportunity for the legal services sector across the world in the sorts of things that he describes, both in terms of creating smart contracts, but also, as his question infers, in the ability to research vast amounts of data and law and case law in a way that is robust and reliable. As it happens, the conversations I've had suggest that that's harder to achieve when it comes to researching legislation itself. But one of the things I've been very keen to do, in thinking about how we can make law more accessible to people in Wales in general, is to have in mind that the pace of change in this area is so significant that we run the risk of designing a better technological solution today for the challenges that we had 10 years ago, rather than thinking forward to what the world might look like in 10 years' time. Now, that is an ambitious challenge, and I don't for one second suggest that it is straightforward—it absolutely isn't. 

He mentions New Zealand in his question. One of the discussions I've been having with the National Archives is around how legislatures can legislate in code and in data form, so that where you have, for example, taxation legislation or benefits legislation, the legislature passes code that can be instantaneously turned into forms and made available to the public in that authoritative way. That obviously poses new burdens on any legislature and needs to be thought through very carefully. I have a meeting arranged with Google in the weeks ahead to discuss with them whether they are working with any other partners worldwide on innovation around some of these areas. I think it's important to have as many sources of inspiration from as many different jurisdictions as possible for what we hope to be able to achieve in the long term here in Wales.

Wel, diolch i'r Aelod am ei gwestiwn. Mae'n codi nifer o bwyntiau diddorol iawn. Ceir her a chyfle sylfaenol i'r sector gwasanaethau cyfreithiol ar draws y byd yn y mathau o bethau y mae'n eu disgrifio, o ran creu contractau clyfar, ond hefyd, fel y mae ei gwestiwn yn awgrymu, yn y gallu i ymchwilio darnau enfawr o ddata a chyfraith a chyfraith achosion mewn ffordd gadarn a dibynadwy. Fel y mae'n digwydd, mae'r sgyrsiau a gefais yn awgrymu bod hynny'n anos ei gyflawni wrth ymchwilio i ddeddfwriaeth ei hun. Ond un o'r pethau rwyf wedi bod yn awyddus iawn i'w wneud, wrth feddwl ynglŷn â sut y gallwn wneud cyfraith yn fwy hygyrch i bobl yng Nghymru yn gyffredinol, yw ystyried bod cyflymder y newid yn y maes hwn mor sylweddol fel ein bod mewn perygl o lunio ateb technolegol gwell heddiw ar gyfer yr heriau a oedd gennym 10 mlynedd yn ôl, yn hytrach na meddwl ymlaen at sut olwg fydd ar y byd ymhen 10 mlynedd. Nawr, mae honno'n her uchelgeisiol, ac nid wyf am un eiliad yn awgrymu ei bod yn syml—yn sicr, nid yw'n syml.

Mae'n crybwyll Seland Newydd yn ei gwestiwn. Mae un o'r trafodaethau a gefais gyda'r Archifau Gwladol yn ymwneud â sut y gall deddfwrfeydd ddeddfu mewn cod ac ar ffurf data, ac felly, lle mae gennych ddeddfwriaeth treth, er enghraifft, neu ddeddfwriaeth budd-daliadau, mae'r ddeddfwrfa'n pasio cod y gellir ei droi'n ffurflenni ar amrantiad a'i fod ar gael i'r cyhoedd yn y ffordd awdurdodol honno. Mae hynny'n amlwg yn creu beichiau newydd ar unrhyw ddeddfwrfa ac mae angen ei ystyried yn ofalus iawn. Mae gennyf gyfarfod wedi'i drefnu gyda Google yn yr wythnosau nesaf i drafod a ydynt yn gweithio gyda phartneriaid eraill ledled y byd ar arloesedd yn rhai o'r meysydd hyn. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig cael cynifer o ffynonellau o ysbrydoliaeth gan gynifer o awdurdodaethau gwahanol ag y bo modd ar gyfer yr hyn y gobeithiwn allu ei gyflawni yn y tymor hir yma yng Nghymru.

14:45

Thank you very much, Counsel General.

Diolch yn fawr iawn, Gwnsler Cyffredinol.

Pwynt o Drefn
Point of Order

Deputy Presiding Officer, I wish to raise a point of order under Standing Order 13.9(ii), (iii), (iv) and (vi)—obstructing the business of the Assembly; seeking to raise a matter outside the scope of the debate; is guilty of discourteous or unbecoming conduct; refuses to conform to any Standing Order or other requirement for conduct—and possibly in respect of Standing Order 15.1 on 'The following documents' being tabled in this place, and there may possibly be other Standing Orders that I haven't yet been able to look at.

I have, as I think every single Member has, received circulated, unsolicited what I regard as offensive material, distributed by UKIP in this Chamber. As far as I'm aware, there has been no authority from yourself for the distribution or the tabling of this. It is clearly intended to influence a particular debate and is irrelevant to that particular debate. We have no idea what the status of it is. I regard this as offensive, discourteous conduct and I'd be grateful if you would rule on this matter.

Ddirprwy Lywydd, hoffwn godi pwynt o drefn o dan Reol Sefydlog 13.9(ii), (iii) (iv) a (vi)—rhwystro busnes y Cynulliad; ceisio codi mater sydd y tu hwnt i gwmpas y ddadl; sy'n euog o ymddygiad anghwrtais neu amhriodol; sy'n gwrthod cydymffurfio ag unrhyw Reol Sefydlog neu ag unrhyw ofyniad arall ynglŷn ag ymddygiad—ac o bosibl mewn perthynas â Rheol Sefydlog 15.1 ar y 'dogfennau canlynol' i'w gosod yn y lle hwn, ac o bosibl gallai fod Rheolau Sefydlog eraill nad wyf eto wedi gallu edrych arnynt.

Fel pob un o'r Aelodau, rwyf wedi derbyn deunydd a ddosbarthwyd yn ddigymell, deunydd yr ystyriaf ei fod yn dramgwyddus, gan UKIP yn y Siambr hon. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, ni roddwyd unrhyw awdurdod gennych chi i ddosbarthu neu osod y deunydd hwn. Mae'n amlwg wedi'i fwriadu ar gyfer dylanwadu ar ddadl benodol ac mae'n amherthnasol i'r ddadl benodol honno. Nid oes gennym syniad beth yw ei statws. Rwy'n ei ystyried yn ymddygiad sarhaus ac anghwrtais a buaswn yn ddiolchgar pe baech yn rhoi eich dyfarniad ar y mater hwn.

Thank you very much, and I thank you for the notice that you intended to raise this point of order. I am aware that Neil Hamilton distributed printed materials to Members' desks in this Chamber before the start of Plenary today. It is not proper conduct for Members to leaflet other Members in the Chamber, whether that is relevant to the Assembly's proceedings or not. It is particularly discourteous and unbecoming for Members to engage in such activity anonymously. Members have the privilege of being heard in this Chamber and should advance their arguments by means of debate. I do not expect a repeat of such behaviour by any Member.

Diolch yn fawr iawn, a diolch i chi am y rhybudd eich bod yn bwriadu codi'r pwynt o drefn hwn. Rwy'n ymwybodol fod Neil Hamilton wedi dosbarthu deunydd wedi'i argraffu i ddesgiau'r Aelodau yn y Siambr hon cyn dechrau'r Cyfarfod Llawn heddiw. Nid yw'n ymddygiad priodol i Aelodau rannu taflenni i Aelodau eraill yn y Siambr, pa un a yw'n berthnasol i drafodion y Cynulliad ai peidio. Mae'n arbennig o anghwrtais ac anweddus i Aelodau gymryd rhan mewn gweithgaredd o'r fath yn ddienw. Braint yr Aelodau yw cael eu clywed yn y Siambr hon a dylent gyfleu eu dadleuon drwy ddadl. Nid wyf yn disgwyl i unrhyw Aelod ailadrodd ymddygiad o'r fath.

Further to that point of order—

Ynglŷn â'r pwynt o drefn—

Yes, but further to that point of order I'd just like to point out that it was not anonymous; there was a compliments slip from me in each envelope. I was very careful to do that. It is relevant to what I hope to say later on—

Do, ond ynglŷn â'r pwynt o drefn hoffwn bwysleisio nad oedd yn ddienw; rhoddwyd slip cyfarch gennyf fi ym mhob amlen. Roeddwn yn ofalus iawn i wneud hynny. Mae'n berthnasol i'r hyn y gobeithiaf ei ddweud yn ddiweddarach—

No it's not. I've made my ruling. [Interruption.] I have made my ruling. Thank you.

Nac ydyw. Rwyf wedi gwneud fy nyfarniad. [Torri ar draws.] Rwyf wedi gwneud fy nyfarniad. Diolch.

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

There are no topical questions today.

Nid oes unrhyw gwestiynau amserol heddiw.

4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90-second Statements

We move on to item 4, which is the 90-second statements, and I call Jack Sargeant.

Symudwn ymlaen at eitem 4, sef y datganiadau 90 eiliad, a galwaf ar Jack Sargeant.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I'm sure that you'll agree with me that our Presiding Officer always aims to be impartial in her role within this Chamber. She may, however, find it difficult and extremely hard to keep that same standard this Sunday when Aberystwyth Town FC take on Connah's Quay Nomads FC in the one-hundred-and-thirty-first JD Welsh Cup Final. I look forward to attending the final with the Member for Ceredigion and I want to take time today to congratulate both teams on their achievements to date and their contribution to both their communities—their special communities. But, of course, I am hoping to see the Nomads bring that trophy back to Connah's Quay this coming Sunday. Thank you.

Diolch ichi, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno â mi fod ein Llywydd bob amser yn ceisio bod yn ddiduedd yn ei rôl yn y Siambr hon. Fodd bynnag, efallai y bydd yn ei chael hi'n anodd eithriadol i gynnal y safon honno ddydd Sul pan fydd tîm pêl-droed Aberystwyth yn chwarae Nomads Cei Connah yn 131ain rownd derfynol Cwpan Cymru JD. Edrychaf ymlaen at fynychu'r gêm derfynol gyda'r Aelod dros Geredigion ac rwyf am roi amser heddiw i longyfarch y ddau dîm ar eu cyflawniadau hyd yma ac am eu cyfraniad i'w dwy gymuned—eu cymunedau arbennig. Ond wrth gwrs, rwy'n gobeithio gweld y Nomads yn dod â'r cwpan yn ôl i Gei Connah ddydd Sul. Diolch.

Thank you. I'm sure that the Llywydd would want to extend to both teams her wish that they have a good match. It is a showcase for Welsh premier league football. I'm only sad that the only team in the Welsh premier league that I ever wanted to support is not taking part in that final this year, but I hope, in future years, that I will be able to stand up and make a similar statement of congratulations or support for the team. I look forward to that match, as I'm sure the Llywydd does, and as other Members will. Thank you very much for raising it, and, as I say, I hope that that puts me in the good books with the Llywydd for later on in the proceedings. Thank you.

Diolch. Rwy'n siŵr y byddai'r Llywydd am ymestyn ei dymuniadau am gêm dda i'r ddau dîm. Mae'n arddangos pêl-droed uwch gynghrair Cymru ar ei orau. Rwy'n drist nad yw'r unig dîm yn uwch gynghrair Cymru yr wyf fi erioed wedi bod eisiau ei gefnogi yn cymryd rhan yn y rownd derfynol honno eleni, ond yn y blynyddoedd sydd i ddod, rwy'n gobeithio y gallaf godi i wneud datganiad tebyg i longyfarch neu gefnogi'r tîm hwnnw. Edrychaf ymlaen at y gêm, fel y Llywydd rwy'n siŵr, ac fel Aelodau eraill. Diolch yn fawr iawn am dynnu sylw ati, ac fel y dywedaf, gobeithio bod hynny'n rhyngu bodd y Llywydd ar gyfer yn ddiweddarach yn y trafodion. Diolch.

5. Datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus: Caffael Cyhoeddus
5. Statement by the Chair of the Public Accounts Committee: Public Procurement

Item 5 is a statement by the Chair of the Public Accounts Committee on public procurement, and I call on the Chair of the committee, Nick Ramsay.

Eitem 5 yw datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus ar gaffael cyhoeddus, a galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor, Nick Ramsay.

Diolch, Dirprwy Lywydd. I'm pleased to share with you all today details of the work undertaken to date by the Public Accounts Committee in relation to public procurement in Wales. The committee agreed to undertake an inquiry, following the publication of the Auditor General for Wales's report on the National Procurement Service—the NPS—on 30 November 2017. This report followed on from a wider review of public procurement in Wales, released in October 2017. During the early stages of that review, some public bodies expressed particular concerns about the development and performance of the NPS. The auditor general's report on NPS considered these issues in more detail.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch o rannu â phawb ohonoch heddiw holl fanylion y gwaith a wnaed hyd yma gan y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus mewn perthynas â chaffael cyhoeddus yng Nghymru. Cytunodd y pwyllgor i gynnal ymchwiliad, yn dilyn cyhoeddi adroddiad Archwilydd Cyffredinol Cymru ar y Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol ar 30 Tachwedd 2017. Roedd yr adroddiad hwn yn dilyn adolygiad ehangach o gaffael cyhoeddus yng Nghymru a ryddhawyd ym mis Hydref 2017. Yn ystod camau cynnar yr adolygiad hwnnw, mynegodd rhai cyrff cyhoeddus bryderon penodol ynglŷn â datblygiad a pherfformiad y Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol. Roedd adroddiad yr archwilydd cyffredinol ar y Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol yn ystyried y materion hyn yn fanylach.

The report concluded that indicative figures show that public bodies in Wales spent £234 million through NPS frameworks and contracts in 2016-17, £222 million of which related to member organisations. However, public bodies are not using NPS frameworks as much as anticipated, resulting in concerns over its funding, less than anticipated savings—£14.8 million reported for 2016-17—and with many of its members dissatisfied. 

Members may recall that, in September 2017, the Cabinet Secretary for Finance and Local Government set out initial plans to refocus the role of the NPS and Value Wales. This will be taken forward in collaboration with the Welsh Government's public sector partners. The Welsh Government also intends to merge the NPS board and the national procurement board. The Public Accounts Committee considered the findings of the auditor general's report and, during the course of our work to date, has taken evidence from a number of local authorities, the Future Generations Commissioner for Wales and the Welsh Government. 

Given the ongoing review of the National Procurement Service and Value Wales, which is due to report its findings in the autumn, we agreed that it would be premature for the committee to report its findings at this stage. We have agreed to return to this issue once the review has been completed and will reflect on the outcomes of that review in due course. In the meantime, we have identified some issues we wanted to bring to the attention of the Assembly and to assure Members that we will be returning to this important matter at the most appropriate time. There were a breadth of issues that the review of the National Procurement Service and Value Wales will need to consider in what appears to be a challenging time frame. 

The committee believes there is much to be gained by maximising the potential of the annual £6 billion public sector procurement spend and by transforming public procurement in the context of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. It's clear to the committee that this potential is some way from being fully realised for a number of reasons and that some significant development work and consensus building is required to move forward in a collaborative way and respond to some of the concerns that have been raised about the approach taken by NPS to date. Given the potential benefits, we trust that the Welsh Government and its partners will provide the resources necessary to drive the review work forward at a sufficient pace. We recognise that there will then be other decisions to be made about the resourcing of services in the future. 

The committee welcomes the establishment of the stakeholder reference group, which is an essential element of engaging the voices of all interested parties. We're pleased that the terms of reference for the group make it clear that members will be expected to secure feedback from colleagues within their respective sectors and organisations, including those organisations that might not currently be members. 

Building on the auditor general's recommendations, we believe it is important to establish the reasons why public bodies are choosing to purchase goods and services through other consortia arrangements, or simply through their own local arrangements, rather than through NPS. For example, we found that there is £60 million expenditure through Crown Commercial Service that could potentially be covered by the NPS frameworks. We welcome the Welsh Government's financial and incentive model for the service, which will be central to securing future buy-in, but there also appears to be similar issues with the inconsistent take-up of e-procurement tools and resources that merit further exploration.

We welcome that these issues will be explored as part of ongoing review work. We were pleased to hear that already NPS has asked its customers for comments on the effectiveness of its frameworks and has worked with its board to promote the benefits of using NPS frameworks to buy common and repetitive goods and services and to encourage members to use them. This engagement has provided key insight and has already influenced a number of positive developments. For example, we are aware that regionalised approaches are now being explored with its members, which have resulted in a pilot project where the NPS frameworks supported seven south-west local authorities in delivering their engineering consultancy requirements. 

Finally, we were particularly concerned about issues of recruitment and retention and the overall procurement capacity and capability in Wales. There is significant competition for professionals between public bodies and with the private sector. Although we heard from Welsh Government officials that capacity and capability were a core part of the scope of the review process, we note that these issues did not feature explicitly in the terms of reference. We also note that using the Welsh Government's own procurement policy statement, which sets out a measurement of one procurement professional for each £10 million spend, points to a deficit of some 274 qualified procurement staff. Welsh Government officials have told us that issues of overall procurement capacity and capability across the public sector in Wales is a fundamental part of the review and of what follows. We understand that the Welsh Government will be addressing these issues through a new procurement capability programme in due course. 

We will, of course, be monitoring the Welsh Government's work in this area, and we'll await the outcomes of its review on completion. We also look forward to receiving an update on actions undertaken arising from the two Wales Audit Office reports. So, while we take a pause in our work, we will be keeping a close watching brief on developments.  

Daeth yr adroddiad i'r casgliad fod ffigurau dangosol yn dangos bod cyrff cyhoeddus yng Nghymru wedi gwario £234 miliwn drwy gontractau a fframweithiau'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol yn 2016-17, gyda £222 miliwn o'r ffigur hwnnw'n gysylltiedig â sefydliadau sy'n aelodau ohono. Fodd bynnag, nid yw cyrff cyhoeddus yn defnyddio fframweithiau'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol gymaint ag y rhagwelwyd, gan arwain at bryderon ynghylch ei ariannu, arbedion llai na'r hyn a ragwelwyd—cofnodwyd £14.8 miliwn ar gyfer 2016-17—a llawer o'i aelodau'n anfodlon.

Efallai y bydd yr Aelodau'n cofio, ym mis Medi 2017, fod Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol wedi nodi cynlluniau cychwynnol ar gyfer ailffocysu rôl y Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol a Gwerth Cymru. Caiff hyn ei ddatblygu mewn cydweithrediad â phartneriaid sector cyhoeddus Llywodraeth Cymru. Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn bwriadu uno bwrdd y Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol a'r bwrdd caffael cenedlethol. Bu'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus yn ystyried canfyddiadau adroddiad yr archwilydd cyffredinol ac yn ystod ein gwaith hyd yma, mae wedi casglu tystiolaeth gan nifer o awdurdodau lleol, Comisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol yng Nghymru a Llywodraeth Cymru.  

O ystyried yr adolygiad parhaus o'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol a Gwerth Cymru, sydd i fod i adrodd ar ei ganfyddiadau yn yr hydref, cytunwyd y byddai'n gynamserol i'r pwyllgor gyflwyno adroddiad ar ei ganfyddiadau ar hyn o bryd. Rydym wedi cytuno i ddychwelyd at y mater hwn pan fydd yr adolygiad wedi'i gwblhau a byddwn yn ystyried canlyniadau'r adolygiad hwnnw maes o law. Yn y cyfamser, rydym wedi nodi rhai materion yr oeddem am eu dwyn i sylw'r Cynulliad ac i sicrhau'r Aelodau y byddwn yn dychwelyd at y mater pwysig hwn ar yr adeg mwyaf priodol. Roedd yna ystod eang o faterion y bydd angen i'r adolygiad o'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol a Gwerth Cymru eu hystyried yn yr hyn sy'n ymddangos yn amserlen heriol.

Mae'r pwyllgor yn credu bod llawer i'w ennill drwy fanteisio i'r eithaf ar botensial y gwariant caffael sector cyhoeddus blynyddol o £6 biliwn a thrwy drawsnewid caffael cyhoeddus yng nghyd-destun Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Mae'n amlwg i'r pwyllgor fod y potensial hwn gryn dipyn o ffordd o gael ei wireddu'n llawn am nifer o resymau a bod angen gwaith datblygu sylweddol ac adeiladu consensws er mwyn symud ymlaen mewn ffordd gydweithredol ac ymateb i rai o'r pryderon a godwyd ynglŷn â dull o weithredu'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol hyd yma. O ystyried y manteision posibl, hyderwn y bydd Llywodraeth Cymru a'i phartneriaid yn darparu'r adnoddau sy'n angenrheidiol i yrru'r gwaith adolygu yn ei flaen yn ddigon cyflym. Rydym yn cydnabod y bydd yna benderfyniadau eraill i'w gwneud ynglŷn â darparu adnoddau ar gyfer gwasanaethau yn y dyfodol.

Mae'r pwyllgor yn croesawu sefydlu grŵp cyfeirio rhanddeiliaid, sy'n elfen hanfodol o gynnwys lleisiau pawb sydd â buddiant. Rydym yn falch fod y cylch gorchwyl ar gyfer y grŵp yn ei gwneud yn glir y disgwylir i'r aelodau sicrhau adborth gan gymheiriaid yn eu priod sectorau a sefydliadau, gan gynnwys sefydliadau nad ydynt yn aelodau ar hyn o bryd o bosibl.

Gan adeiladu ar argymhellion yr archwilydd cyffredinol, credwn ei bod yn bwysig canfod y rhesymau pam y mae cyrff cyhoeddus yn dewis prynu nwyddau a gwasanaethau drwy drefniadau consortia eraill, neu yn syml drwy eu trefniadau lleol eu hunain, yn hytrach na thrwy'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol. Er enghraifft, gwelsom fod £60 miliwn o wariant drwy Wasanaeth Masnachol y Goron y gellid ei gynnwys o dan fframweithiau'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol. Rydym yn croesawu model ariannol a chymelliadol Llywodraeth Cymru ar gyfer y gwasanaeth, a fydd yn ganolog i sicrhau cefnogaeth yn y dyfodol, ond mae'n ymddangos hefyd fod materion tebyg yn codi gyda'r defnydd anghyson o offer ac adnoddau e-gaffael sy'n galw am eu hymchwilio ymhellach.

Rydym yn croesawu'r ffaith y bydd y problemau hyn yn cael eu harchwilio fel rhan o'r gwaith adolygu parhaus. Roeddem yn falch o glywed bod y Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol eisoes wedi gofyn i'w gwsmeriaid am sylwadau ar effeithiolrwydd ei fframweithiau ac wedi gweithio gyda'i fwrdd i hyrwyddo manteision defnyddio fframweithiau Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol i brynu nwyddau a gwasanaethau cyffredin ac a ddefnyddir yn fynych, ac i annog ei aelodau i'w defnyddio. Mae'r ymgysylltiad wedi darparu cipolwg allweddol ac eisoes wedi dylanwadu ar nifer o ddatblygiadau cadarnhaol. Er enghraifft, rydym yn ymwybodol fod dulliau rhanbarthol yn cael eu harchwilio bellach gyda'i aelodau, sydd wedi arwain at brosiect peilot lle roedd fframweithiau'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol yn cynorthwyo saith o awdurdodau lleol yn y de-orllewin i gyflawni eu gofynion o ran gwasanaethau ymgynghori ym maes peirianneg.

Yn olaf, roeddem yn arbennig o bryderus ynglŷn â materion yn ymwneud â recriwtio a chadw a gallu caffael yn gyffredinol yng Nghymru. Ceir cystadleuaeth sylweddol am weithwyr proffesiynol rhwng cyrff cyhoeddus a'r sector preifat. Er inni glywed gan swyddogion Llywodraeth Cymru fod capasiti a gallu yn rhan graidd o gwmpas y broses adolygu, nodwn nad oedd y materion hyn yn cael lle penodol yn y cylch gorchwyl. Rydym hefyd yn nodi bod defnyddio datganiad polisi caffael Llywodraeth Cymru ei hun, sy'n nodi mesur o un gweithiwr caffael proffesiynol am bob £10 miliwn o wariant, yn dynodi diffyg o oddeutu 274 o staff caffael cymwysedig. Mae swyddogion Llywodraeth Cymru wedi dweud wrthym fod materion cyffredinol ynghylch capasiti a gallu caffael ar draws y sector cyhoeddus yng Nghymru yn rhan hanfodol o'r adolygiad ac o'r hyn sy'n dilyn. Deallwn y bydd Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â materion hyn drwy gyfrwng rhaglen allu caffael newydd maes o law.

Wrth gwrs, byddwn yn monitro gwaith Llywodraeth Cymru yn y maes hwn, a byddwn yn aros am ganlyniadau ei hadolygiad ar ôl ei gwblhau. Rydym hefyd yn edrych ymlaen at gael y wybodaeth ddiweddaraf am y camau a wnaed sy'n deillio o'r ddau adroddiad Swyddfa Archwilio Cymru. Felly, yn ystod y saib yn ein gwaith, byddwn yn cadw llygad manwl ar y datblygiadau.

14:55

Thank you very much. There are no speakers on the statement. So, thank you for that. 

Diolch yn fawr iawn. Nid oes unrhyw siaradwyr ar y datganiad. Felly, diolch i chi amdano.

6. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Safonau Ymddygiad 01-18 i'r Cynulliad o dan Reol Sefydlog 22.9
6. Debate on the Standards of Conduct Committee's Report 01-18 to the Assembly under Standing Order 22.9

We move on to item 6 on the agenda, which is a debate on the Standards of Conduct Committee's report 01-18 to the Assembly under Standing Order 22.9, and I call on the temporary Chair of the committee to move the motion—Paul Davies. 

Symudwn ymlaen at eitem 6 ar yr agenda, sef dadl ar adroddiad y Pwyllgor Safonau Ymddygiad 01-18 i'r Cynulliad o dan Reol Sefydlog 22.9, a galwaf ar Gadeirydd dros dro y pwyllgor i wneud y cynnig—Paul Davies.

Cynnig NDM6710 Paul Davies

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn ystyried Adroddiad y Pwyllgor Safonau Ymddygiad—Adroddiad 01-18 gyda’r adroddiad gan Syr John Griffith Williams QC o dan baragraff 8.6 o’r weithdrefn ar gyfer ymdrin â chwynion erbyn Aelodau’r Cynulliad—a osodwyd gerbron y Cynulliad ar 18 Ebrill 2018 yn unol â Rheol Sefydlog 22.9.

2. Yn cymeradwyo'r argymhelliad yn yr adroddiad bod achos o dorri amodau wedi ei ganfod a phenderfynu y dylai'r Aelod, o dan Reol Sefydlog 22.10 (i) a (iii) gael ei geryddu a'i wahardd o drafodion y Cynulliad am y cyfnod o saith niwrnod calendr yn syth ar ôl derbyn y cynnig hwn.

Motion NDM6710 Paul Davies

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Considers the Report of the Standards of Conduct Committee—Report 01-18 together with the Report from Sir John Griffith Williams QC under paragraph 8.6 of the procedure for dealing with complaints against Assembly Members—laid before the Assembly on 18 April 2018 in accordance with Standing Order 22.9.

2. Endorses the recommendation in the report that a breach has been found and resolves that the Member, under Standing Order 22.10 (i) and (iii) should be censured and excluded from Assembly proceedings for the period of seven calendar days immediately after this motion is agreed.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer, and, as temporary Chair of the Standards of Conduct Committee, I formally move the motion. 

The committee considered the report from the commissioner for standards in relation to a complaint made against Michelle Brown, the Member for North Wales, for bringing the Assembly into disrepute, which is a breach of the code of conduct. The facts relating to the complaint and the committee's reasons for its recommendation are set out in full in the committee's report. 

The Standards of Conduct Committee gave the commissioner's report careful consideration, and the Member concerned took the opportunity afforded to her through the complaints procedure to provide oral evidence to the committee. Our report sets out the committee's judgment that a sanction is appropriate in this case. This is the first time that the committee has recommended a sanction like this, and it was not a decision we took lightly. In coming to this decision, we took account of all the mitigating circumstances but nevertheless concluded that the breach was such that it warranted a significant sanction. 

In light of the circumstances of this case, the Standards of Conduct Committee also wishes to remind Assembly Members that the code of conduct is a 24/7 code, and it is incumbent on us all to adhere strictly to it at all times. 

Deputy Presiding Officer, I would therefore urge Members to support this motion.  

Diolch ichi, Ddirprwy Lywydd, ac fel Cadeirydd dros dro y Pwyllgor Safonau Ymddygiad, fe wnaf y cynnig yn ffurfiol.

Ystyriodd y pwyllgor yr adroddiad gan y comisiynydd safonau mewn perthynas â chŵyn a wnaed yn erbyn Michelle Brown, yr Aelod dros Ogledd Cymru, am ddwyn anfri ar y Cynulliad, sy'n torri'r cod ymddygiad. Nodir y ffeithiau sy'n ymwneud â'r gŵyn a'r rhesymau dros ei hargymell yn llawn yn adroddiad y pwyllgor.

Rhoddodd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad ystyriaeth ofalus i adroddiad y comisiynydd, a manteisiodd yr Aelod dan sylw ar y cyfle a roddwyd iddi drwy'r weithdrefn gwyno i ddarparu tystiolaeth lafar i'r pwyllgor. Mae ein hadroddiad yn nodi barn y pwyllgor fod cosb yn briodol yn yr achos hwn. Dyma'r tro cyntaf i'r pwyllgor argymell cosb fel hon, ac nid oedd yn benderfyniad a wnaed gennym yn ysgafn. Wrth ddod i'r penderfyniad hwn, fe wnaethom ystyried yr holl amgylchiadau lliniarol ond serch hynny, daethom i'r casgliad fod y tramgwydd yn galw am gosb sylweddol.

O ystyried amgylchiadau'r achos hwn, mae'r Pwyllgor Safonau Ymddygiad hefyd yn dymuno atgoffa Aelodau'r Cynulliad fod y cod ymddygiad yn god 24/7, ac mae'n ddyletswydd ar bawb ohonom i lynu'n gaeth ato bob amser.

Ddirprwy Lywydd, buaswn felly'n annog yr Aelodau i gefnogi'r cynnig hwn.

I'd just like to ask Members to consider one very simple question: how can a Member of this Assembly who has been found to be racist safely represent people of colour in her region? And the answer is that she can't, and I believe that that is a problem. Now, the leader of UKIP and the UKIP Member on the panel have accepted that their Member was racist, and no amount of letters quoting other people who might be racist will overcome that. Racism is racism. It's unacceptable. It has no place in this institution or, indeed, this country.  

Hoffwn ofyn i'r Aelodau ystyried un cwestiwn syml iawn: sut y gall Aelod o'r Cynulliad hwn y barnwyd ei bod yn hiliol gynrychioli pobl groendywyll yn ei rhanbarth hi yn ddiogel? A'r ateb yw na all wneud hynny, ac rwy'n credu bod hynny'n broblem. Nawr, mae arweinydd UKIP a'r Aelod UKIP ar y panel wedi derbyn bod eu Haelod yn hiliol, ac ni fydd unrhyw nifer o lythyrau'n dyfynnu geiriau pobl eraill a allai fod yn hiliol oresgyn hynny. Hiliaeth yw hiliaeth. Mae'n annerbyniol. Nid oes iddo unrhyw le yn y sefydliad hwn nac, yn wir, yn y wlad hon.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I regret that I'm not able to approve the motion before the Assembly this afternoon. It troubles me on several levels. In particular, we are not a self-selecting club in this Assembly with complete freedom to impose terms of membership upon it. We derive our right to sit here not from the approbation of our peers. [Interruption.] Kindly listen to what I'm going to say before you start heckling. We derive our right to sit here not from the approbation of our peers, but from the votes of the people, and excluding any Member is a serious interference with the democratic rights of the people who are to be represented by us, depriving North Wales, in this particular instance, of one of its Members. 

Now, all parliaments, of course, have rules to exclude unruly Members to maintain order in proceedings, without which we can't function properly. But very few other institutions around the world seek to exclude Members for using objectionable words outside the relevant assembly, let alone, as in this case, in a private telephone conversation between close friends never intended to be made public. And in this case, the position is even worse—[Interruption.] Well, Members, if they don't listen, are not going to be able to reach a rational decision on this, are they? So, I'd just kindly ask them to afford me—

Diolch ichi, Ddirprwy Lywydd. Mae'n ddrwg gennyf nad wyf yn gallu cymeradwyo'r cynnig gerbron y Cynulliad y prynhawn yma. Mae'n peri pryder i mi ar sawl lefel. Yn benodol, nid ydym yn glwb hunanddewisol yn y Cynulliad hwn gyda rhyddid llwyr i osod telerau aelodaeth arno. Rydym yn cael ein hawl i eistedd yma nid drwy gydsyniad ein cyfoedion—[Torri ar draws.] Byddwch mor garedig â gwrando ar yr hyn rwyf am ei ddweud cyn i chi ddechrau heclo. Rydym yn cael ein hawl i eistedd yma nid drwy gydsyniad ein cyfoedion, ond drwy bleidleisiau'r bobl, ac mae eithrio unrhyw Aelod yn ymyrraeth ddifrifol ar hawliau democrataidd y bobl sydd i'w cynrychioli gennym, gan amddifadu Gogledd Cymru, yn yr achos penodol hwn, o un o'i aelodau.

Nawr, mae gan bob senedd, wrth gwrs, reolau i wahardd Aelodau afreolus er mwyn cadw trefn yn ystod y trafodion, a heb hynny ni allwn weithredu'n iawn. Ond ychydig iawn o sefydliadau eraill ledled y byd sy'n ceisio gwahardd Aelodau am ddefnyddio geiriau annerbyniol y tu allan i'r Cynulliad perthnasol, heb sôn am sgwrs ffôn breifat, fel yn yr achos hwn, rhwng ffrindiau agos na fwriadwyd erioed iddi gael ei gwneud yn gyhoeddus. Ac yn yr achos hwn, mae'r sefyllfa yn waeth hyd yn oed—[Torri ar draws.] Wel, os nad ydynt yn gwrando, nid yw'r Aelodau'n mynd i allu gwneud penderfyniad rhesymegol ar hyn. Felly, gofynnaf iddynt yn garedig i roi—

15:00

Will you take an intervention, then?

A wnewch chi dderbyn ymyriad, felly?

Would you take an intervention?

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

—of listening to what I have to say—

—o wrando ar yr hyn sydd gennyf i'w ddweud—

—particularly as nobody else is likely to make these points.

In this case, the position is even worse because the conversation was clandestinely recorded by somebody who was at the time a close personal friend, but in due course became Michelle Brown's chief of staff, who was then subsequently sacked for gross misconduct, including breach of confidence, and he maliciously published the recording as an act of revenge.

Now, in a world where surveillance technology is everywhere, admitting this kind of evidence in disciplinary proceedings creates obvious dangers of entrapment and prejudice, and not only in relation to words. Such material would not be generally admissible as prosecution evidence in a court of law, and indeed it may breach rights under article 8 of the European convention on human rights, the right to privacy in your private life, and AMs deserve the same protection, I believe, under our rules of procedure here as the law would afford them outside.

The House of Commons claims no right to censor the private conversations of MPs. Indeed, it doesn't even claim the right to punish MPs for the most vile and disgusting public utterances, like John McDonnell, who joked apparently about Esther McVey, saying, 'Why aren't we lynching the bastard?'—that was a joke. Emma Dent Coad, the Labour MP for Kensington, who described Shaun Bailey, a black Conservative member of the London Assembly as 'a token ghetto boy' and a 'freeloading scumbag' and who has very cheerfully put on the internet—[Interruption.]—a redesign of the Tory tree logo with a black person hanging from it. 

—yn enwedig gan nad oes neb arall yn debygol o wneud y pwyntiau hyn.

Yn yr achos hwn, mae'r sefyllfa yn waeth byth oherwydd bod y sgwrs wedi'i chofnodi yn ddirgel gan rywun a oedd ar y pryd yn gyfaill personol agos, ond maes o law daeth yn bennaeth staff Michelle Brown a gafodd ei ddiswyddo wedi hynny am gamymddwyn, gan gynnwys torri cyfrinachedd, ac aeth ati'n faleisus i gyhoeddi'r recordiad fel gweithred o ddial.

Nawr, mewn byd lle mae technoleg gwyliadwriaeth ym mhobman, mae derbyn y math hwn o dystiolaeth mewn achos disgyblu yn creu peryglon amlwg yn ymwneud â thwyllo rhywun i wneud rhywbeth a rhagfarn, ac nid yn unig mewn perthynas â geiriau. Ni fyddai deunydd o'r fath yn dderbyniadwy yn gyffredinol fel tystiolaeth erlyn mewn llys barn, ac yn wir gallai fod yn torri hawliau o dan erthygl 8 o'r confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol, yr hawl i breifatrwydd yn eich bywyd preifat, ac mae ACau yn haeddu'r un amddiffyniad yn fy marn i o dan ein rheolau gweithdrefnau yma ag y byddai'r gyfraith yn ei roi iddynt y tu allan.

Nid yw Tŷ'r Cyffredin yn honni unrhyw hawl i sensro sgyrsiau preifat ASau. Yn wir, nid yw hyd yn oed yn honni'r hawl i gosbi ASau am y sylwadau mwyaf ffiaidd a cywilyddus yn gyhoeddus, fel John McDonnell a oedd yn cellwair, mae'n debyg, am Esther McVey, pan ddywedodd, 'Pam nad ydym yn lynsio'r bastard?'—jôc oedd honno. Emma Dent Coad, yr AS Llafur dros Kensington, a ddisgrifiodd Shaun Bailey, aelod Ceidwadol du o Gynulliad Llundain fel 'bachgen geto symbolaidd' a 'gwehilyn sy'n sbwnjo' ac a aeth ati'n hapus braf i osod ar y rhyngrwyd—[Torri ar draws.]—ailgynllun o logo'r goeden Dorïaidd gyda rhywun du yn hongian oddi arni.

Are you taking interventions? No. No, the Member's not going to take interventions.

A ydych yn derbyn ymyriadau? Nac ydych. Na, nid yw'r Aelod yn mynd i dderbyn ymyriadau.

I don't think it would be profitable, Madam Deputy—I nearly said 'Deputy Speaker'—Deputy Presiding Officer, if I were to give way at this point.

I believe that what the temporary Chairman of the committee said is a serious matter: that the code of conduct applies to Members at all times, in their public and their private lives, in all circumstances. This, I believe, is a startling and sinister development that the Assembly seeks the right to police the private lives of Assembly Members, to censor them and, indeed, ultimately, to punish them for bringing the Assembly into disrepute. I don't regard the Assembly as being brought into disrepute by anything that anybody says outside this place. We all have responsibility for our own words and actions elsewhere, and I don't believe myself to be tainted by the actions or words of anybody else in this Assembly, and I think everybody else should take the same general view. After all, what does bring the Assembly into disrepute is a matter that must be regarded as highly subjective.

I regret that, in the course of the report, there is no detailed rebuttal or indeed any rebuttal of the arguments that I put forward on Michelle Brown's behalf as her advocate for the committee. I'm grateful that the committee allowed me to do that. I don't seek to defend the use of the word 'coconut'. It does appear to be in wide use, but the document that I distributed earlier on shows the huge number of highly offensive uses of the word 'coconut' by members or supporters of the Labour Party. I don't know whether the Labour group, which made this complaint against Michelle Brown, not as individuals but as a group, have made any complaints about the racism in the Labour Party, the anti-Semitism in the Labour Party, and the vile and disgusting things that are said, not in private conversations, but in public and gloried in—

Nid wyf yn meddwl byddai'n broffidiol, Madam Ddirprwy—bron imi ddweud 'Ddirprwy Lefarydd'—Ddirprwy Lywydd, i mi ildio ar y pwynt hwn.

Credaf fod yr hyn a ddywedodd Cadeirydd dros dro y pwyllgor yn fater difrifol: fod y cod ymddygiad yn berthnasol i'r Aelodau bob amser, yn eu bywydau cyhoeddus a'u bywydau preifat, ym mhob amgylchiad. Mae hyn, mi gredaf, yn ddatblygiad syfrdanol a sinistr fod y Cynulliad yn ceisio'r hawl i blismona bywydau preifat Aelodau'r Cynulliad, i'w sensro ac yn wir, yn y pen draw, i'w cosbi am ddwyn anfri ar y Cynulliad. Nid wyf yn credu bod anfri'n cael ei ddwyn ar y Cynulliad gan unrhyw beth y mae unrhyw un yn ei ddweud y tu allan i'r lle hwn. Mae gennym oll gyfrifoldeb dros ein geiriau a'n gweithredoedd mewn mannau eraill, ac nid wyf yn credu fy mod wedi fy llygru gan weithredoedd neu eiriau neb arall yn y Cynulliad hwn, a chredaf y dylai pawb arall goleddu'r un safbwynt cyffredinol. Wedi'r cyfan, mae beth sy'n dwyn anfri ar y Cynulliad yn rhywbeth sy'n rhaid ei ystyried yn oddrychol iawn.

Yn yr adroddiad, rwy'n gresynu at y ffaith nad oes unrhyw wrthateb manwl nac unrhyw wrthateb yn wir i'r dadleuon a gyflwynais ar ran Michelle Brown fel ei heiriolwr ar gyfer y pwyllgor. Rwy'n ddiolchgar fod y pwyllgor wedi caniatáu imi wneud hynny. Nid wyf yn ceisio amddiffyn y defnydd o'r gair 'coconyt'. Ymddengys ei fod mewn defnydd eang, ond dengys y ddogfen a ddosbarthais yn gynharach y nifer enfawr o enghreifftiau o ddefnydd sarhaus iawn o'r gair 'coconyt' gan aelodau neu gefnogwyr y Blaid Lafur. Nid wyf yn gwybod a oedd y grŵp Llafur, a wnaeth y gŵyn yn erbyn Michelle Brown, nid fel unigolion ond fel grŵp, wedi gwneud unrhyw gwynion am hiliaeth yn y Blaid Lafur, gwrth-Semitiaeth yn y Blaid Lafur, a'r pethau ffiaidd a chywilyddus sy'n cael eu dweud, nid mewn sgyrsiau preifat, ond yn gyhoeddus ac sy'n destun ymfalchïo—

Can I ask the Member to wind up please?

A gaf fi ofyn i'r Aelod ddirwyn i ben os gwelwch yn dda?

—by pretty senior members of that party. Yes, the word 'coconut'—

—ymhlith aelodau eithaf uchel yn y blaid honno. Ie, y gair 'coconyt'—

—can be disparaging and offensive—

—gall fod yn ddifrïol a sarhaus—

I will wind up, Deputy Presiding Officer. But is it any more disparaging and offensive than Joyce Watson, for example, in this Chamber describing UKIP Members as rabid dogs—

Fe wnaf fi ddirwyn i ben, Ddirprwy Lywydd. Ond a yw'n fwy difrïol a sarhaus na Joyce Watson, er enghraifft, yn y Siambr hon yn disgrifio Aelodau UKIP fel cŵn cynddeiriog—

I've asked you to wind up. Please do so.

Rwyf wedi gofyn ichi ddirwyn i ben. Gwnewch hynny os gwelwch yn dda.

I'm on my last couple of sentences.

Rwyf ar fy mrawddeg neu ddwy olaf.

Well, no, it's not a last couple of sentences. One please.

Wel, na, nid brawddeg neu ddwy. Un os gwelwch yn dda.

Is it any worse than Leanne Wood falsely describing me as a Holocaust denier—a most grotesque libel upon me? It seems to me that the indignation of the Labour group is highly subjective, and on those grounds I would urge the Assembly not to approve this motion.

A yw'n waeth na Leanne Wood yn fy nisgrifio i fel rhywun sy'n gwadu'r Holocost a hynny ar gam—yr enllib mwyaf gwrthun yn fy erbyn? Mae'n ymddangos i mi fod dicter y grŵp Llafur yn oddrychol iawn, ac ar y seiliau hynny buaswn yn annog y Cynulliad i beidio â chymeradwyo'r cynnig hwn.

An Assembly Member: Disgraceful.

An Assembly Member: Absolute disgrace.

Aelod Cynulliad: Gwarthus.

Aelod Cynulliad: Cwbl warthus.

We're all entitled to our view.

Mae gan bawb ohonom hawl i'n barn.

I will take a point of order after the debate. I can't take a point of order during the debate. Neil McEvoy.

Cymeraf bwynt o drefn ar ôl y ddadl. Ni allaf gymryd pwynt o drefn yn ystod y ddadl. Neil McEvoy.

Diolch, Dirprwy Lywydd. I speak as somebody here today who has dealt with racism at the sharp end, growing up and to this day. I get judged. I have been judged because of the way that I look, because of my mum, my dad, my grandparents, my ethnic make-up. I loathe racism. Loathe it. Today, we're here to take a decision to throw out a democratically elected Member of this Assembly. Michelle Brown did make a racist comment in private. She was speaking in private on the telephone without knowing she was being recorded, with a person who liked what she said enough that he decided to work for her. I don't think it's right for me, as a representative of South Wales Central, to vote to ban an Assembly Member for North Wales. We have a decision for deciding who should and should not be an Assembly Member, and that's called an election. 

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n siarad yma heddiw fel rhywun sydd wedi ymdrin â hiliaeth yn y rheng flaen, wrth dyfu fyny a hyd heddiw. Caf fy marnu. Cefais fy marnu oherwydd y ffordd rwy'n edrych, oherwydd fy mam, fy nhad, fy neiniau a fy nheidiau, fy nghyfansoddiad ethnig. Mae'n gas gennyf hiliaeth. Mae'n atgas i mi. Heddiw, rydym yma i wneud penderfyniad i daflu Aelod o'r Cynulliad hwn allan, Aelod a etholwyd yn ddemocrataidd. Gwnaeth Michelle Brown sylw hiliol yn breifat. Roedd hi'n siarad yn breifat ar y ffôn heb wybod ei bod yn cael ei recordio, yn cael sgwrs gyda pherson a oedd yn hoffi'r hyn a ddywedodd ddigon iddo benderfynu gweithio iddi. Nid wyf yn meddwl ei bod yn iawn i mi, fel cynrychiolydd o Ganol De Cymru, bleidleisio dros wahardd Aelod Cynulliad dros Ogledd Cymru. Mae gennym drefn ar gyfer penderfynu pwy a ddylai a phwy na ddylai fod yn Aelod Cynulliad, a'r enw arno yw etholiad.

15:05

Will you take an intervention? 

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Yes. Thank you very much. Are you, therefore, suggesting that she's only guilty because she was caught?

Iawn. Diolch yn fawr iawn. A ydych chi, felly, yn awgrymu ei bod hi ond yn euog am ei bod hi wedi cael ei dal?

I'm going to speak with some restraint here, because I've witnessed racist behaviour in this Chamber and I've corresponded with the Llywydd at times. I've been appalled by some of the behaviour that I've seen in this room. So, let's stop with the virtue signalling, shall we, just for a moment? Maybe you'd like to correspond with the Llywydd and see what we've been speaking about in private.

Now, Michelle Brown was caught out. She was recorded, as my colleague across the Chamber said, and I think it really is a question of 'let he or she without sin cast the first stone' because I can imagine—I can imagine—if everybody around this Chamber was recorded in private exactly what could be dug up. I am speaking as a person of colour who has been through racism—. I've dealt with racism all my life. All my life. What I'm saying here is we have a democratically elected politician; the way to deal with these people is at the ballot box, and I firmly, firmly believe that. I reject virtue signalling. If we look at the real scandal in this building—[Interruption.]

Rwy'n mynd i fod yn bwyllog yn yr hyn rwy'n ei ddweud, oherwydd rwyf wedi bod yn dyst i ymddygiad hiliol yn y Siambr hon ac rwyf wedi gohebu gyda'r Llywydd ar adegau. Cefais fy mrawychu gan beth o'r ymddygiad a welais yn yr ystafell hon. Felly, gadewch i ni roi'r gorau i'r nodi rhinweddau am eiliad fach. Efallai yr hoffech ohebu gyda'r Llywydd a gweld beth y buom yn siarad amdano'n breifat.

Nawr, cafodd Michelle Brown ei dal. Cafodd ei recordio, fel y dywedodd fy nghyd-Aelod ar draws y Siambr, ac mewn gwirionedd mae'n fater o 'Os oes un ohonoch chi erioed wedi pechu, taflwch chi'r garreg gyntaf' oherwydd gallaf ddychmygu, pe bai pawb o gwmpas y Siambr hon wedi'u recordio'n breifat gallaf ddychmygu'n union beth a allai gael ei ddatgelu. Rwy'n siarad fel rhywun tywyll fy nghroen sydd wedi bod drwy hiliaeth—. Rwyf wedi ymdrin â hiliaeth ar hyd fy oes. Ar hyd fy oes. Yr hyn rwy'n ei ddweud yma yw bod gennym wleidydd wedi'i ethol yn ddemocrataidd; y ffordd o ymdrin â'r bobl hyn yw yn y blwch pleidleisio, ac rwy'n credu hynny'n gryf iawn. Rwy'n gwrthod nodi rhinweddau. Os edrychwn ar y sgandal go iawn yn yr adeilad hwn—[Torri ar draws.]

Just carry on with your contribution, please.

Parhewch â'ch cyfraniad, os gwelwch yn dda.

If you could give me the respect of listening to what I've got to say, then I would very much appreciate it. Will you give me that courtesy today?

Buaswn yn gwerthfawrogi'n fawr pe gallech ddangos digon o barch ataf i wrando ar beth sydd gennyf i'w ddweud. A wnewch chi ddangos y cwrteisi hwnnw i mi heddiw?

Just carry on. I'm in the Chair, and I have given you the permission to carry on. So, please carry on, your time is running out.

Parhewch. Rwyf yn y Gadair, ac rwyf wedi rhoi caniatâd i chi barhau. Felly, parhewch os gwelwch yn dda, mae eich amser yn brin.

Thank you, Dirprwy Lywydd. You give respect to receive respect.

Now, not long ago, Labour Members on the benches here were voting to keep their own—the Government's own behaviour a secret and, for me, that's a real scandal. What Michelle Brown did was disgraceful in private. The way to deal with those people is at the ballot box, and I firmly, firmly believe that.

Diolch ichi, Ddirprwy Lywydd. Rydych chi'n rhoi parch i dderbyn parch.

Nawr, heb fod yn hir yn ôl, roedd Aelodau Llafur ar y meinciau yma'n pleidleisio i gadw eu hymddygiad—ymddygiad y Llywodraeth ei hun—yn gyfrinach ac i mi, dyna'r sgandal go iawn. Roedd yr hyn a wnaeth Michelle Brown yn warthus yn breifat. Y ffordd o ymdrin â'r bobl hynny yw yn y blwch pleidleisio, ac rwy'n credu hynny'n gryf iawn.

Thank you. Can I now call on the temporary Chair of the committee to reply to the debate? Paul Davies.

Diolch. A gawn ni alw yn awr ar Gadeirydd dros dro y pwyllgor i ymateb i'r ddadl? Paul Davies.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I note Members' contributions in this debate this afternoon. I particularly note the Member for Mid and West Wales's contribution, and I would remind him that this report was unanimously agreed by a cross-party group of Assembly Members, including a Member from his own party. I would also remind Members that the Assembly Members' code of conduct should be adhered to 24 hours a day, and is applicable both in our private and public lives. Deputy Presiding Officer, the committee's report is absolutely clear and it sets out the committee's judgment that a sanction is appropriate in this case. I would, therefore, urge Members to support this motion.

Diolch ichi, Ddirprwy Lywydd. Nodaf gyfraniadau'r Aelodau yn y ddadl hon y prynhawn yma. Nodaf yn arbennig gyfraniad yr Aelod dros Ganolbarth a Gorllewin Cymru, a hoffwn ei atgoffa bod yr adroddiad hwn wedi'i gytuno'n unfrydol gan grŵp trawsbleidiol o Aelodau'r Cynulliad, gan gynnwys Aelod o'i blaid ei hun. Buaswn hefyd yn atgoffa'r Aelodau y dylid glynu wrth god ymddygiad Aelodau'r Cynulliad 24 awr y dydd, ac mae'n berthnasol yn ein bywydau preifat a'n bywydau cyhoeddus. Ddirprwy Lywydd, mae adroddiad y pwyllgor yn gwbl glir, ac mae'n nodi barn y pwyllgor fod cosb yn briodol yn yr achos hwn. Felly, buaswn yn annog yr Aelodau i gefnogi'r cynnig hwn.

Thank you. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] Thank you. Business Committee decided that any vote necessary on this motion would be taken immediately, so unless three Members wish for the bell to be rung, I will proceed directly to a vote. Open the vote. Close the vote. For the motion 38, one abstention, three against. Therefore, that motion is carried. Thank you.

Diolch. Y cynnig yw derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Diolch. Penderfynodd y Pwyllgor Busnes y cynhelir unrhyw bleidlais angenrheidiol ar y cynnig hwn ar unwaith, felly oni bai bod tri Aelod yn dymuno i'r gloch gael ei chanu, symudaf yn syth at y bleidlais. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid y cynnig 38, roedd 1 yn ymatal, a 3 yn erbyn. Felly, derbyniwyd y cynnig. Diolch.

15:10

NDM6710 - Cynnig i gymeradwyo'r argymhelliad yn Adroddiad 01-18 y Pwyllgor Safonau Ymddygiad: O blaid: 38, Yn erbyn: 3, Ymatal: 1

Derbyniwyd y cynnig

NDM6710 - Motion to endorse the recommendation in Report 01-18 of the Standards of Conduct Committee: For: 38, Against: 3, Abstain: 1

Motion has been agreed

Thank you, Deputy Presiding Officer. I want to raise a point of order that I have an entitlement within this Chamber to be respected as an individual Member of this Chamber and not to be disabused by lies that come from another Member, accusing me of things that I clearly have not done or have not said.

Diolch ichi, Ddirprwy Lywydd. Rwyf am godi pwynt o drefn fod gennyf hawl o fewn y Siambr hon i gael fy mharchu fel Aelod unigol o'r Siambr hon heb gael fy nadrithio gan gelwyddau gan Aelod arall, yn fy nghyhuddo o bethau y mae'n amlwg nad wyf wedi'u gwneud na'u dweud.

In an aid debate last year, you described us as rabid dogs.

Mewn dadl ar gymorth y llynedd, cawsom ein disgrifio gennych fel cŵn cynddeiriog.

Thank you. We have heard that, it's on the record. Thank you.

Diolch. Clywsom hynny, mae wedi'i gofnodi. Diolch.

Item 7—

Eitem 7—

Can I have a point of order? A point of order under Standing Order 13.9. I heard an accusation made a few minutes ago that there had been behaviour tantamount to racism in this Chamber. Now, we don't know who that is targeted at, but it tars all of us. Could we have a judgment from the Llywydd on that, please?

A gaf fi bwynt o drefn? Pwynt o drefn o dan Reol Sefydlog 13.9. Clywais gyhuddiad a wnaed ychydig funudau yn ôl fod yna ymddygiad hiliol wedi digwydd yn y Siambr hon. Nawr, ni wyddom at bwy y targedir hynny, ond mae'n pardduo pob un ohonom. A allem gael dyfarniad gan y Llywydd ar hynny, os gwelwch yn dda?

Okay. If you'll allow me to go and look at the record, I'll return to this at a later date. Thank you. 

Iawn. Os caniatewch i mi edrych ar y cofnod, fe ddychwelaf at hyn rywdro eto. Diolch.

7. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tlodi misglwyf a stigma
7. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Period poverty and stigma

Can we move on to item 7, if everybody—? Okay. Item 7, then, is the Member debate under Standing Order 11.21 on period poverty and stigma. I call on Jane Hutt to move the motion.

A gawn ni symud ymlaen at eitem 7, os yw pawb—? Iawn. Eitem 7, felly, yw'r ddadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21 ar dlodi misglwyf a stigma. Galwaf ar Jane Hutt i wneud y cynnig.

Cynnig NDM6695 Jane Hutt, Jenny Rathbone

Cefnogwyd gan David Rees, Dawn Bowden, Jack Sargeant, Jayne Bryant, John Griffiths, Julie Morgan, Leanne Wood, Mick Antoniw, Mike Hedges, Siân Gwenllian, Simon Thomas, Vikki Howells

Cynnig bod y Cynulliad Cenedlaethol Cymru

1. Yn nodi gwaith ymchwil gan Plan International UK ar dlodi misglwyf a stigma, sy'n amcangyfrif bod un ym mhob 10 o ferched yn y DU wedi methu â fforddio cynhyrchion misglwyf.

2. Yn croesawu'r camau y mae sefydliadau yng Nghymru yn eu cymryd, gan gynnwys Periods in Poverty, Wings Cymru, The Red Box Project, Ymddiriedolaeth Trussell ac eraill, i fynd i'r afael â mater hwn.

3. Yn nodi'r adroddiad terfynol gan weithgor craffu cyngor Rhondda Cynon Taf a sefydlwyd i ddelio â darparu cynhyrchion misglwyf am ddim mewn ysgolion.

4. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

a) ystyried ymchwil presennol a newydd ar effaith bosibl tlodi misglwyf a stigma ar ddysgu;

b) ystyried galwadau i wella addysg ar y pwnc a chynnig cynhyrchion misglwyf am ddim mewn sefydliadau addysg; ac

c) nodi ffyrdd i sicrhau bod cynhyrchion misglwyf ar gael i fanciau bwyd Cymru.

Motion NDM6695 Jane Hutt, Jenny Rathbone

Supported by David Rees, Dawn Bowden, Jack Sargeant, Jayne Bryant, John Griffiths, Julie Morgan, Leanne Wood, Mick Antoniw, Mike Hedges, Siân Gwenllian, Simon Thomas, Vikki Howells

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes the research by Plan International UK on Period Poverty and Stigma, which estimates that 1 in 10 girls in the UK has been unable to afford sanitary wear.

2. Welcomes the action by Welsh organisations including Periods in Poverty, Wings Cymru, The Red Box Project, Trussell Trust, and others to tackle this issue.

3. Notes the final report from Rhondda Cynon Taff Council Scrutiny Working Group established to deal with free sanitary provisions in schools.

4. Calls on the Welsh Government to:

a) consider current and emerging research on the potential impact of period poverty and stigma, on learning;

b) consider calls to improve education on the subject and to provide free access to sanitary items in education institutions; and

c) identify ways to make sanitary products available for Welsh food banks.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

I'd like to thank Jenny Rathbone—

Hoffwn ddiolch i Jenny Rathbone—

Can we have some quiet, please? Thank you.

A gawn ni ddistawrwydd, os gwelwch yn dda? Diolch.