National Assembly for Wales

Back to Search

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

02/05/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

I call the National Assembly to order.

1. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
1. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda y prynhawn yma yw cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf, Dai Lloyd.

The first item this afternoon is questions to the First Minister, and the first question is from Dai Lloyd.

Gwasanaethau Cymdeithasol

Social Services

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer gwasanaethau cymdeithasol? OAQ(5)0573(FM)

1. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's plans for social services? OAQ(5)0573(FM)

Mae gofal cymdeithasol yn sector o bwysigrwydd strategol cenedlaethol. Mae’r maes wedi cael ei amddiffyn trwy fuddsoddi £55 miliwn o arian ychwanegol ar gyfer 2017-18, ynghyd â £60 miliwn i’r gronfa gofal integredig.

Social care is a sector of national strategic importance. It has been protected through investment of an additional £55 million for 2017-18, alongside £60 million for the integrated care fund.

Diolch yn fawr am yr ateb yna, ac, yn bellach i hynny, a allaf i ofyn pa fesurau sydd mewn lle, dan law Llywodraeth Cymru, i sicrhau cyflenwad digonol o wasanaethau gofal yn y cartref i’n henoed ni, a’r sawl efo anableddau, o gofio’r galw cynyddol am y gwasanaethau yma a’r prinder arian i’w darparu i ddiwallu’r angen cynyddol yma?

Thank you for that response and further to that, may I ask what measures are in place, led by the Welsh Government, in order to secure an adequate supply of homecare services for our older people and those with disabilities, bearing in mind the increasing demand for these services and the shortage of funds to provide them to meet the increasing needs in this area?

Wrth gwrs, rwyf wedi sôn am y gronfa gofal integredig a’r arian sydd wedi cael ei fuddsoddi yn hwnnw, a’r arian newydd sydd wedi cael ei ddatgan yn barod. Rydym ni’n gweld hwn yn cael effaith, wrth gofio am y ffaith ynglŷn â throsglwyddo o’r ysbyty i ofal, a bod unrhyw fath o oedi ynglŷn â hynny wedi mynd lawr i’w lefel isaf am 12 mlynedd.

Of course, I’ve alluded to the integrated care fund and the money that’s been invested in that, and, of course, the new funding that’s already been announced. We see this having an effect, bearing in mind the transfer from hospital to care and that that kind of delay is actually at its lowest level for 12 years.

First Minister, you already knew that I’m annoyed Bridgend County Borough Council has cut £2 million from its social care budget, despite an additional £2 billion from the UK Government and, indeed, Welsh Government additional money as well. Now, your Minister told me just before the recess that some money would be conditional going to councils—that money would only go to them provided it could be shown it would be used for social care rather than other priorities. Now, I know you will have examined all the council budgets in Wales, so can you tell me, yes or no, whether you’re sure that all the money that the Minister has set aside for social care will be used for social care and not for competing priorities?

Prif Weinidog, roeddech chi eisoes yn gwybod fy mod yn flin bod Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr wedi torri £2 filiwn o'i gyllideb gofal cymdeithasol, er gwaethaf £2 biliwn ychwanegol gan Lywodraeth y DU ac, yn wir, arian ychwanegol gan Lywodraeth Cymru hefyd. Nawr, dywedodd eich Gweinidog wrthyf ychydig cyn y toriad y byddai rhywfaint o arian yn amodol wrth iddo fynd i gynghorau—na fyddai arian yn mynd iddyn nhw oni bai y gellid dangos y byddai'n cael ei ddefnyddio ar gyfer gofal cymdeithasol yn hytrach na blaenoriaethau eraill. Nawr, gwn y byddwch chi wedi archwilio'r holl gyllidebau cyngor yng Nghymru, felly a allwch chi ddweud wrthyf, ydych neu nad ydych, pa un a ydych chi’n sicr y bydd yr holl arian y mae'r Gweinidog wedi ei neilltuo ar gyfer gofal cymdeithasol yn cael ei ddefnyddio ar gyfer gofal cymdeithasol ac nid ar gyfer blaenoriaethau sy'n cystadlu?

‘Is there an election on Thursday?’, I ask myself. I’m sure that was all to do with the question that was asked. What I would say to the Member is this: I think authorities across Wales have done very well in providing social services, despite the cuts that have come from her party, and her party in Government indeed in London. We have seen the crisis in social care in England. That’s a crisis that we’ve not had in Wales because of the investment we’ve put into social care in Wales and, of course, the extra £20 million that has already been announced. The last one thing we want is to import that kind of chaos into Wales.

'A oes etholiad ddydd Iau?', gofynnaf i mi fy hun. Rwy'n siŵr bod hynna i gyd yn ymwneud â'r cwestiwn a ofynnwyd. Yr hyn y byddwn yn ei ddweud wrth yr Aelod yw hyn: rwy’n meddwl bod awdurdodau ledled Cymru wedi gwneud yn dda iawn o ran darparu gwasanaethau cymdeithasol, er gwaethaf y toriadau sydd wedi dod gan ei phlaid hi, a’i phlaid hi mewn Llywodraeth yn Llundain yn wir. Rydym ni wedi gweld yr argyfwng ym maes gofal cymdeithasol yn Lloegr. Mae hwnnw’n argyfwng nad ydym ni wedi ei gael yng Nghymru oherwydd y buddsoddiad yr ydym ni wedi ei wneud mewn gofal cymdeithasol yng Nghymru ac, wrth gwrs, yr £20 miliwn ychwanegol a gyhoeddwyd eisoes. Y peth olaf yr ydym ni ei eisiau yw mewnforio y math hwnnw o anhrefn i Gymru.

First Minister, as a result of the implementation of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, we witnessed in recent years significant progress in the improved integration of health and social care, despite some of the comments being made today. In particular, I mention the multi-agency safeguarding hub in the Cwm Taf area, and the Keir Hardie health centre. Do you agree with me, First Minister, that one of the early priorities of any new council coming into being after 4 May should be to build on the excellent work to date carried out by current Labour councils, like that in Merthyr Tydfil County Borough Council?

Prif Weinidog, yn sgil cyflwyno Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, gwelsom gynnydd sylweddol yn y blynyddoedd diwethaf o ran integreiddio iechyd a gofal cymdeithasol yn well, er gwaethaf rhai o'r sylwadau sy'n cael eu gwneud heddiw. Yn arbennig, rwy’n sôn am y ganolfan ddiogelu amlasiantaeth yn ardal Cwm Taf, a chanolfan iechyd Keir Hardie. A ydych chi’n cytuno â mi, Prif Weinidog, mai un o flaenoriaethau cynnar unrhyw gyngor newydd sy'n dod i fodolaeth ar ôl 4 Mai ddylai fod adeiladu ar y gwaith rhagorol a wnaed hyd yma gan gynghorau Llafur presennol, fel y gwaith yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful?

I very much applaud the work of Merthyr council, and I look forward to that work continuing in the next weeks to come.

Rwy'n canmol gwaith cyngor Merthyr yn fawr iawn, ac edrychaf ymlaen at y gwaith hwnnw’n parhau yn yr wythnosau nesaf i ddod.

First Minister, we’re fast approaching a point where social care is unaffordable, and, unless we take urgent action, we are facing the real possibility that the system may collapse. Successive Governments have failed to take account of the ageing population and to properly plan for future demand. What discussions have you had with the UK Government about how to ensure the social care sector has sufficient funding to provide top-quality care for all who need it now and in the future?

Prif Weinidog, rydym ni’n prysur agosáu at bwynt lle mae gofal cymdeithasol yn anfforddiadwy, ac, oni bai ein bod ni’n cymryd camau brys, rydym ni’n wynebu'r posibilrwydd gwirioneddol y galla’r system chwalu. Mae Llywodraethau olynol wedi methu â chymryd y boblogaeth sy'n heneiddio i ystyriaeth a chynllunio'n briodol ar gyfer galw yn y dyfodol. Pa drafodaethau ydych chi wedi eu cael gyda Llywodraeth y DU ynghylch sut i sicrhau bod gan y sector gofal cymdeithasol ddigon o arian i ddarparu gofal o'r radd flaenaf i bawb sydd ei angen nawr ac yn y dyfodol?

I think the Member does raise an important point in that regard. We know that demand continues to increase, and there have to be debates in society as to how that demand is to be met. That does mean there have to be discussions between the Governments of the UK, because people move between the countries of the UK, but we have ensured that there is sufficient funding for social care. We’ve increased that funding. But, of course, it’s hugely important in the long-term to think carefully about how social care should be funded in the years to come.

Rwy'n credu bod yr Aelod yn codi pwynt pwysig yn hynny o beth. Rydym ni’n gwybod bod galw yn parhau i gynyddu, ac mae’n rhaid cael trafodaethau yn y gymdeithas o ran sut y gellir bodloni’r galw hwnnw. Mae hynny'n golygu bod yn rhaid cael trafodaethau rhwng Llywodraethau’r DU, gan fod pobl yn symud rhwng gwledydd y DU, ond rydym ni wedi sicrhau bod digon o gyllid ar gyfer gofal cymdeithasol. Rydym ni wedi cynyddu’r cyllid hwnnw. Ond, wrth gwrs, mae'n hynod o bwysig yn yr hirdymor i feddwl yn ofalus am sut y dylid ariannu gofal cymdeithasol yn y blynyddoedd i ddod.

Ysgol Feddygol i Ogledd Cymru

A Medical School for North Wales

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gynlluniau ar gyfer ysgol feddygol i ogledd Cymru? OAQ(5)0562(FM)[W]

2. Will the First Minister make a statement on plans for a medical school for north Wales? OAQ(5)0562(FM)[W]

Mae gwaith ar y gweill i benderfynu ar y dull priodol o fynd ati i sicrhau addysg a hyfforddiant meddygol cynaliadwy yn y gogledd, a bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon yn gwneud datganiad yn ystod yr wythnosau nesaf.

Work is ongoing to determine the appropriate approach to ensuring sustainable medical education and training within north Wales. The Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport will be making a statement in the coming weeks.

Mae’r achos dros gael ysgol feddygol i wasanaethau’r gogledd, a rhannau gwledig ein gwlad, yn glir a chadarn. Fe fydd Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Betsi Cadwaladr wedi gwario dros £21 miliwn ar gyflogi staff meddygol o asiantaethau preifat yn yr 11 mis hyd ddiwedd Chwefror eleni. Ac mae’r coleg—y Royal College of Physicians—yn crynhoi’r sefyllfa mewn un frawddeg:

‘There are simply not enough doctors out there’.

Byddai sefydlu ysgol feddygol ym Mangor yn rhan o’r broses o hyfforddi’r doctoriaid ychwanegol sydd eu hangen yng Nghymru. Felly, pryd yn union fydd yr achos busnes yn cael ei gyhoeddi, a phryd fydd y camau sydd eu hangen i sefydlu’r ysgol feddygol yn cael eu rhoi ar waith?

The case for a medical school to serve north Wales, and rural areas of our nation, is clear and robust. The Betsi Cadwaladr University Local Health Board will have spent over £21 million on employing agency medical staff over the past 11 months up until the end of February this year. And the Royal College of Physicians summarises the situation in one sentence:

Yn syml, nid oes digon o feddygon allan yna.

The establishment of a medical school in Bangor would be part of the process of training these additional doctors that we need in Wales. So, when exactly will the business case be published, and when will the necessary steps to establish the medical school be put in place?

Wel, fel y dywedais i, bydd yna ddatganiad yn yr wythnosau nesaf. Bydd y Gweinidog yn ystyried hyn yr wythnos hon a’r wythnos nesaf, felly bydd yna ddatganiad yn dod yn weddol gyflym. Ond mae’n hollbwysig i sicrhau bod unrhyw gynlluniau yn gynlluniau sydd yn gynaliadwy yn y pen draw, ac mae hyn yn rhan o’r ystyriaeth sydd yn cael ei rhoi i’r mater hwn.

As I said, there will be a statement over the ensuing weeks, and the Minister will be considering this over this week and the next. So, a statement will be made soon. But it’s vitally important that we ensure that any plans are ultimately sustainable, and that is part of the consideration being given to this issue.

It’s many years since I first discussed the need for a Bangor medical school with its previous vice-chancellor, and I have continued to have those discussions since. It’s three years since the North Wales Local Medical Committee warned, at a meeting in the Assembly, that general practice in north Wales was, in their words, facing crisis, unable to fill vacancies, with GPs considering retirement. And they highlighted the fact that the previous supply from Liverpool medical school had largely been severed, where their generation had primarily come from. In considering that you have agreed to do the business case for a new medical school in Bangor, how will you ensure that that includes dialogue with Liverpool, alongside Bangor, to ensure that we keep local medics local?

Mae blynyddoedd lawer ers i mi drafod gyntaf yr angen am ysgol feddygol ym Mangor gyda'i his-ganghellor blaenorol, ac rwyf wedi parhau i gael y trafodaethau hynny ers hynny. Mae tair blynedd ers i Bwyllgor Meddygol Lleol Gogledd Cymru rybuddio, mewn cyfarfod yn y Cynulliad, bod ymarfer cyffredinol yn y gogledd, yn eu geiriau nhw, yn wynebu argyfwng, yn methu â llenwi swyddi gwag, gyda meddygon teulu yn ystyried ymddeol. A thynnwyd sylw ganddynt at y ffaith bod y cyflenwad blaenorol o ysgol feddygol Lerpwl wedi cael ei dorri i raddau helaeth, o’r lle yr oedd eu cenhedlaeth nhw wedi dod yn bennaf. O ystyried eich bod wedi cytuno i wneud yr achos busnes dros ysgol feddygol newydd ym Mangor, sut gwnewch chi sicrhau bod hynny'n cynnwys deialog gyda Lerpwl, ochr yn ochr â Bangor, er mwyn sicrhau ein bod ni’n cadw meddygon lleol yn lleol?

Well, the issue is, of course, that Bangor is in an area where the population is quite small, compared to other centres where there is a medical school. So, there are issues in terms of how such a medical school could work closely with other medical schools—in Wales, or in England, or elsewhere, for that matter. What’s hugely important is that any medical school is sustainable, and that it works closely with others in order to ensure that sustainability is there in the future.

Wel, y broblem, wrth gwrs, yw bod Bangor mewn ardal lle mae'r boblogaeth yn eithaf bach, o’i chymharu â chanolfannau eraill lle y ceir ysgol feddygol. Felly, ceir problemau o ran sut y gallai ysgol feddygol o'r fath weithio'n agos gydag ysgolion meddygol eraill—yng Nghymru, neu yn Lloegr, neu yn rhywle arall, o ran hynny. Yr hyn sy'n hynod o bwysig yw bod unrhyw ysgol feddygol yn gynaliadwy, a'i bod yn gweithio'n agos ag eraill er mwyn sicrhau bod y cynaliadwyedd hwnnw yno yn y dyfodol.

Graduates will come back to work in Wales if they have the desire and ability to do so. Does the First Minister agree that the Government needs also to look further at ways it can improve the life offer for the people of north Wales, as this flight of talent illustrates that, too often, those who move out of Wales to train or work often do so permanently?

Bydd graddedigion yn dod yn ôl i weithio yng Nghymru os yw’r awydd a’r gallu ganddynt i wneud hynny. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno bod angen hefyd i'r Llywodraeth edrych ymhellach ar ffyrdd y gall wella’r cynnig bywyd i bobl y gogledd, gan fod yr ymadawiad hwn o dalent yn dangos, yn rhy aml, bod y rhai sy'n symud allan o Gymru i hyfforddi neu weithio yn aml yn gwneud hynny’n barhaol?

Well, the campaign that we have in place to recruit medical staff is working well. We’ve had a great deal of interest from those in all areas of medicine. Ultimately, lifestyle is important for people, but professional challenge is important. People want to go somewhere where they will find their work interesting, where they feel they will be challenged from a medical point of view, and, of course, they want to live somewhere they feel they are supported. The campaign that we’ve put in place has outlined all these issues to potential medical practitioners who wish to come to Wales, and the response has been encouraging.

Wel, mae’r ymgyrch sydd gennym ni ar waith i recriwtio staff meddygol yn gweithio'n dda. Rydym ni wedi cael llawer iawn o ddiddordeb gan bobl ym mhob maes meddygaeth. Yn y pen draw, mae ffordd o fyw yn bwysig i bobl, ond mae her broffesiynol yn bwysig. Mae pobl eisiau mynd i rywle lle bydd eu gwaith yn ddiddorol iddynt, lle maen nhw’n teimlo y byddant yn cael eu herio o safbwynt meddygol, ac, wrth gwrs, maen nhw eisiau byw yn rhywle lle maen nhw’n teimlo eu bod yn cael eu cefnogi. Mae'r ymgyrch yr ydym ni wedi ei rhoi ar waith wedi amlinellu’r holl faterion hyn i ddarpar ymarferwyr meddygol sy'n dymuno dod i Gymru, ac mae'r ymateb wedi bod yn galonogol.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

Questions now from the party leaders. The leader of the UKIP group, Neil Hamilton.

Diolch yn fawr, Llywydd. Diane Abbott, the shadow Home Secretary, has announced that Labour plans to recruit another 10,000 police officers in England and Wales, which would mean an extra nearly 1,000 in Wales. But, she was rather sketchy about the cost of this proposal, first of all announcing that it was going to cost £300,000, which would be an average salary of £30 for a policeman. Secondly, it went up to £8,000 a year—£80 million. Perhaps the First Minister could give his own view of the credibility of this policy, and what the actual figures are.

Diolch yn fawr, Llywydd. Mae Diane Abbott, Ysgrifennydd Cartref yr wrthblaid, wedi cyhoeddi bod y Blaid Lafur yn bwriadu recriwtio 10,000 o swyddogion yr heddlu ychwanegol yng Nghymru a Lloegr, a fyddai'n golygu bron i 1,000 yn ychwanegol yng Nghymru. Ond, roedd hi braidd yn aneglur ynghylch cost y cynnig hwn, gan gyhoeddi’n gyntaf oll ei fod yn mynd i gostio £300,000, a fyddai'n gyflog cyfartalog o £30 i blismon. Yn ail, aeth i fyny i £8,000 y flwyddyn—£80 miliwn. Efallai y gallai'r Prif Weinidog gynnig ei farn ei hun ar hygrededd y polisi hwn, a beth yw'r ffigurau gwirioneddol.

I think it’s hugely important we see more bobbies on the beat, more police officers—10,000 of them. I think people will certainly support that. He asked the question of where the money comes from. Quite simple—£300 million a year over the course of five years; £2.7 billion is the pot that will be created by reinstating the previous levels of capital gains tax. So, £1.5 billion, with £1.2 billion left over. Those are the maths.

Rwy'n credu ei bod hynod bwysig ein bod ni’n gweld mwy o heddweision ar y strydoedd, mwy o swyddogion yr heddlu—10,000 ohonynt. Rwy'n credu y bydd pobl yn sicr yn cefnogi hynny. Gofynnodd y cwestiwn o ble y daw'r arian. Mae’n eithaf syml—£300 miliwn y flwyddyn dros gyfnod o bum mlynedd; £2.7 biliwn yw’r pot a fydd yn cael ei greu trwy ailgyflwyno’r lefelau blaenorol o dreth enillion cyfalaf. Felly, £1.5 biliwn, gydag £1.2 biliwn yn weddill. Dyna'r fathemateg.

Well, the First Minister is obviously not aware of what happened last time capital gains tax was increased, in 2010. Because, in 2010, the rate of capital gains tax was raised from 18 per cent to 28 per cent. And, whereas, before 23 June 2010, it raised £8.23 billion a year, after 23 June 2010, it raised £3.3 billion a year. So, actually, there was a cut in the revenue of capital gains tax of £4.9 billion a year. So, how is this increase in policing numbers going to be paid for with reduced tax revenues?

Wel, mae’n amlwg nad yw'r Prif Weinidog yn ymwybodol o'r hyn a ddigwyddodd y tro diwethaf y cynyddwyd treth enillion cyfalaf, yn 2010. Oherwydd, yn 2010, codwyd cyfradd y dreth enillion cyfalaf o 18 y cant i 28 y cant. Ac, er ei bod yn codi £8.23 ​​biliwn y flwyddyn cyn 23 Mehefin 2010, cododd £3.3 biliwn y flwyddyn ar ôl 23 Mehefin 2010. Felly, mewn gwirionedd, roedd toriad i refeniw’r dreth enillion cyfalaf o £4.9 biliwn y flwyddyn. Felly, sut bydd y cynnydd hwn i niferoedd plismyn yn cael ei dalu amdano gyda llai o refeniw treth?

Well, it simply takes the rate back to what it was before—from 20 per cent to 28 per cent on the higher level, and from 18 per cent upwards on the lower level. That’s the way in which this will be paid for. That simply means reinstating a tax rate that was there before, not something that is new.

Wel, y cwbl mae’n ei wneud yw dychwelyd y gyfradd i’r hyn yr oedd hi o’r blaen—o 20 y cant i 28 y cant ar y lefel uwch, ac o 18 y cant i fyny ar y lefel is. Dyna’r ffordd y bydd hyn yn cael ei dalu amdano. Y cwbl mae hynny’n ei olygu yw ailgyflwyno cyfradd dreth a oedd yno o'r blaen, nid rhywbeth sy'n newydd.

The point I was making to the First Minister was that, as a result of raising the rate of capital gains tax, the revenue raised from the tax fell, not increased. So, consequently, the tax base was reduced because people can postpone realising capital gains. In fact, the people most likely to want to realise capital gains are pensioners who can’t afford to live on their incomes. So, this is actually a tax increase that is aimed very largely at people who can least afford to pay it. [Interruption.] But perhaps the illiterate financial plan that has been put before us by the Labour Party is part of the overall plan that he committed himself to, in my presence in a television studio in Cardiff just a couple of weeks ago, of increasing borrowing by £500 billion a year. Does he really think that the credibility of the UK Government in international financial markets is going to be enhanced by such a stupid policy?

Y pwynt yr oeddwn i’n ei wneud i'r Prif Weinidog oedd, o ganlyniad i godi cyfradd y dreth enillion cyfalaf, bod y refeniw a godwyd o’r dreth wedi gostwng, nid cynyddu. Felly, o ganlyniad, lleihawyd y sylfaen dreth gan y gall pobl ohirio troi enillion cyfalaf yn arian. A dweud y gwir, y bobl sydd fwyaf tebygol o fod eisiau gwireddu enillion cyfalaf yw pensiynwyr nad ydynt yn gallu fforddio byw ar eu hincwm. Felly, mae hwn yn gynnydd i dreth mewn gwirionedd sydd yn targedu i raddau helaeth iawn y bobl sy'n gallu fforddio ei thalu leiaf. [Torri ar draws.] Ond efallai fod y cynllun ariannol anllythrennog sydd wedi cael ei roi ger ein bron gan y Blaid Lafur yn rhan o'r cynllun cyffredinol yr ymrwymodd ei hun iddo, yn fy mhresenoldeb i mewn stiwdio deledu yng Nghaerdydd dim ond wythnos neu ddwy yn ôl, sef cynyddu benthyca gan £500 biliwn y flwyddyn. A yw ef wir yn credu bod hygrededd Llywodraeth y DU yn y marchnadoedd ariannol rhyngwladol yn mynd i gael ei wella gan bolisi mor wirion?

Neil Hamilton and UKIP—soft on crime. You heard it here in this Assembly for the first time. Not supportive of policy to increase the number of bobbies on the beat, to increase the number of police officers in our communities.

We’ve explained how this will be paid for—by reinstating the previous rate of capital gains tax. I do not see his point about pensioners losing out because of capital gains tax. I don’t know if he’s talking about inheritance tax or if he’s got the two confused, but I do not see how that works. Capital gains tax affects those people with most money. It’s only right that those people with most money are asked to pay more in order to fund our police officers on the street.

There’s never been a cheaper time to borrow money on the world financial markets. The Labour Government of the 1940s did this, built the health service, built the welfare state and rebuilt the British economy from a far worse position than the Tories did.

Individuals know that if you want to buy a house, you have a mortgage. You pay that mortgage off over 20 to 30 years. You have an asset at the end of it that you’re able to use as you want. They don’t understand that in the Conservative Party. A lot of them, of course, never had mortgages. They don’t know what the concept is. They get things given to them on a plate. So, from our perspective, we know the public understands that you borrow in order to create and asset that is then worth far more. That’s worked for individuals, it’ll work for Britain and that’s the kind of vision we want—a vision that rebuilds Britain, not one that lets it drift.

Neil Hamilton ac UKIP—ysgafn ar droseddu. Fe’i clywsoch yma yn y Cynulliad hwn am y tro cyntaf. Ddim yn cefnogi polisi i gynyddu nifer yr heddweision ar y strydoedd, i gynyddu nifer swyddogion yr heddlu yn ein cymunedau.

Rydym ni wedi egluro sut y bydd hyn yn cael ei dalu amdano—trwy ailgyflwyno’r gyfradd flaenorol o dreth enillion cyfalaf. Nid wyf yn gweld ei bwynt am bensiynwyr yn colli allan oherwydd treth enillion cyfalaf. Nid wyf yn gwybod pa un a yw’n sôn am dreth etifeddiant, neu os yw wedi drysu rhwng y ddwy, ond nid wyf yn gweld sut mae hynny'n gweithio. Mae treth enillion cyfalaf yn effeithio ar y bobl hynny sydd â’r mwyaf o arian. Mae’n hollol iawn i ofyn i’r bobl hynny â’r mwyaf o arian i dalu mwy i ariannu ein swyddogion yr heddlu ar y stryd.

Ni fu amser rhatach erioed i fenthyg arian ar farchnadoedd ariannol y byd. Gwnaeth Llywodraeth Lafur y 1940au hyn, gan adeiladu’r gwasanaeth iechyd, adeiladu’r wladwriaeth les ac ailadeiladu economi Prydain o sefyllfa lawer gwaeth na wnaeth y Torïaid.

Mae unigolion yn gwybod os ydych chi eisiau prynu tŷ, mae gennych chi forgais. Rydych chi’n ad-dalu’r morgais hwnnw dros 20 i 30 mlynedd. Mae gennych chi ased ar ei ddiwedd y gallwch ei ddefnyddio fel y dymunwch. Nid ydynt yn deall hynny yn y Blaid Geidwadol. Ni fu gan lawer ohonynt forgeisi erioed, wrth gwrs. Nid ydynt yn gwybod beth yw’r cysyniad. Mae pethau’n cael eu rhoi iddyn nhw ar blât. Felly, o'n safbwynt ni, rydym ni’n gwybod bod y cyhoedd yn deall eich bod chi’n benthyg er mwyn creu ased sy’n werth llawer mwy wedyn. Mae hynny wedi gweithio i unigolion, bydd yn gweithio i Brydain a dyna'r math o weledigaeth yr ydym ni ei heisiau—gweledigaeth sy'n ailadeiladu Prydain, nid un sy'n gadael iddi lithro.

Arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood.

Plaid Cymru leader, Leanne Wood.

Diolch, Llywydd. First Minister, in June last year you said that Labour had no chance of winning a general election. Why have you abandoned ship?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, ym mis Mehefin y llynedd dywedasoch nad oedd gan Lafur unrhyw obaith o ennill etholiad cyffredinol. Pam ydych chi wedi neidio oddi ar y llong?

I’m not sure I understand that question. I do know that Labour has a better chance of winning the election, perhaps, than Plaid Cymru does. But, from our perspective, we will work hard as, indeed, I know her party will, to maximise as many votes as possible between now and 8 June.

Nid wyf yn siŵr fy mod i’n deall y cwestiwn yna. Gwn fod gan y Blaid Lafur well cyfle i ennill yr etholiad, efallai, na Phlaid Cymru. Ond, o'n safbwynt ni, byddwn yn gweithio'n galed fel, yn wir, yr wyf yn gwybod y bydd ei phlaid hithau’n ei wneud, i sicrhau cymaint o bleidleisiau â phosibl rhwng nawr ac 8 Mehefin.

In the very same week that you said Labour had no chance of winning a general election, one of your senior front bench MPs in Westminster resigned and derided your leader, Jeremy Corbyn. You’ve now appointed him as your election co-ordinator for Wales. We’ve seen five different shadow Secretaries of State for Wales from the Labour Party since the last UK election—four in the last 12 months. Not only have you abandoned ship, you’re all squabbling over the lifeboats. First Minister, this is gross incompetence. Do you really expect people who have trusted your party for so long to have any confidence in your party’s ability to defend Wales?

Yn union yr un wythnos i chi ddweud nad oedd gan Lafur unrhyw obaith o ennill etholiad cyffredinol, ymddiswyddodd un o'ch ASau mainc flaen blaenllaw yn San Steffan gan ddirmygu eich arweinydd, Jeremy Corbyn. Rydych chi wedi ei benodi nawr fel eich cydgysylltydd etholiad ar gyfer Cymru. Rydym ni wedi gweld pum gwahanol Ysgrifennydd Gwladol Cymru yr wrthblaid gan y Blaid Lafur ers etholiad diwethaf y DU, pedwar yn ystod y flwyddyn ddiwethaf. Nid yn unig yr ydych chi wedi neidio oddi ar y llong, rydych chi i gyd yn ffraeo dros y badau achub. Prif Weinidog, mae hyn yn aflerwch llwyr. A ydych chi wir yn disgwyl i bobl sydd wedi ymddiried yn eich plaid cyhyd i fod ag unrhyw ffydd yng ngallu eich plaid i amddiffyn Cymru?

We did last year. Welsh Labour showed that it could defend the people of Wales last year and the Welsh people voted as they did, and we’ll continue to do the same this year. From our perspective, we will be standing up for Wales in Westminster. We do not want the Tories to walk all over Wales.

Fe wnaethom y llynedd. Dangosodd Llafur Cymru y gallai amddiffyn pobl Cymru y llynedd a phleidleisiodd pobl Cymru fel y gwnaethant, a byddwn yn parhau i wneud yr un fath eleni. O'n safbwynt ni, byddwn yn sefyll dros Gymru yn San Steffan. Nid ydym ni eisiau i’r Torïaid i sathru ar Gymru.

Such complacency. First Minister, people need a national party of Wales that is going to protect this nation’s interests, a party that will defend this institution, that will protect Welsh jobs, people’s pensions and our NHS. Labour is in no fit state to defend Wales and so the national party of Wales is Plaid Cymru.

Tomorrow, there will be yet another vote on scrapping zero-hours contracts. It’ll be the seventh time we’ve had a vote on this. Six times, Labour and the Tories have voted together against Plaid Cymru’s proposals to end zero-hours contracts. Tell me, First Minister, are you going to make it seven times tomorrow? Will you again vote with the Tories against Welsh workers and against the Welsh national interest?

Y fath hunanfodlonrwydd. Prif Weinidog, mae pobl angen plaid genedlaethol Cymru sy'n mynd i warchod buddiannau'r genedl hon, plaid a fydd yn amddiffyn y sefydliad hwn, a fydd yn amddiffyn swyddi Cymru, pensiynau pobl a'n GIG. Nid yw Llafur mewn unrhyw gyflwr addas i amddiffyn Cymru ac felly Plaid Cymru yw plaid genedlaethol Cymru.

Yfory, bydd pleidlais arall eto ar gael gwared ar gontractau dim oriau. Hwn fydd y seithfed tro i ni gael pleidlais ar hyn. Chwe gwaith, mae Llafur a'r Torïaid wedi pleidleisio gyda'i gilydd yn erbyn cynigion Plaid Cymru i roi terfyn ar gontractau dim oriau. Dywedwch wrthyf, Prif Weinidog, a ydych chi’n mynd i'w wneud yn saith gwaith yfory? A fyddwch chi’n pleidleisio gyda'r Torïaid yn erbyn gweithwyr Cymru ac yn erbyn buddiannau cenedlaethol Cymru unwaith eto?

Well, it’s always been a myth in Plaid Cymru that Plaid Cymru stands for the Welsh national interest. If that was true, they’d be doing far better in elections than they are. And I do deplore the idea that, somehow, one party has a monopoly on patriotism or in terms of defending Wales’s interest. Now, I know that, inevitably, over the next few weeks, we’re going to have questions in this Chamber that affect the general election; we all know that. But I do think people deserve to have questions asked to them about what's going to happen if you're in Wales in the Assembly. Zero-hours contracts are an issue. We do not support zero-hours contracts. She’s trying to suggest that, somehow, in principle, we think they’re a good thing. We don't think they’re good thing, but for any number of reasons over the past few occasions she has known that there have been issues surrounding what Plaid Cymru want to do that would, in some instances, jeopardise the passage of legislation because of the lack of clarity over devolved competence. And the reality of the situation is that we have led the way when it comes to getting rid of zero-hours contracts: we've done so in Government, we've done so in organisations that are funded by Government. She has talked; we have done.

Wel, mae wedi bod yn gamsyniad ym Mhlaid Cymru erioed mai Plaid Cymru sy’n sefyll dros fuddiannau cenedlaethol Cymru. Pe byddai hynny’n wir, byddent yn gwneud yn well o lawer mewn etholiadau nag y maen nhw. Ac rwy’n gresynu at y syniad, rywsut, bod gan un blaid fonopoli ar wladgarwch neu o ran amddiffyn buddiannau Cymru. Nawr, gwn, yn anochel, yn ystod yr ychydig wythnosau nesaf, ein bod ni’n mynd i gael cwestiynau yn y Siambr hon sy'n effeithio ar yr etholiad cyffredinol; rydym ni i gyd yn gwybod hynny. Ond rwy’n credu bod pobl yn haeddu cael cwestiynau wedi’u gofyn iddynt am yr hyn sy'n mynd i ddigwydd os ydych chi yng Nghymru yn y Cynulliad. Mae contractau dim oriau yn broblem. Nid ydym yn cefnogi contractau dim oriau. Mae hi’n ceisio awgrymu, rywsut, mewn egwyddor, ein bod ni’n meddwl eu bod nhw’n rhywbeth da. Nid ydym yn credu eu bod nhw’n rhywbeth da, ond am unrhyw nifer o resymau dros yr ychydig achlysuron diwethaf mae hi’n gwybod y bu problemau’n ymwneud â’r hyn y mae Plaid Cymru eisiau ei wneud a fyddai, mewn rhai achosion, yn peryglu hynt deddfwriaeth oherwydd y diffyg eglurder ynghylch cymhwysedd datganoledig. A realiti'r sefyllfa yw ein bod ni wedi arwain y ffordd pan ddaw i gael gwared ar gontractau dim oriau: rydym ni wedi gwneud hynny mewn Llywodraeth, rydym ni wedi gwneud hynny mewn sefydliadau a ariennir gan y Llywodraeth. Mae hi wedi siarad; rydym ni wedi gwneud.

Arweinydd yr wrthblaid, Andrew R.T. Davies.

Leader of the opposition, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. Can I first of all welcome the new clerk to the Assembly? This is her first First Minister’s questions, and I look forward to working with you over the coming months and years that you fill the role that was so admirably done by Claire Clancy. First Minister, you have just said that you want questions asked of you that are relevant to this place, and I do want to draw on the auditor general's report last week about the Circuit of Wales and the funding of the Circuit of Wales, and, in particular, the points that the auditor general drew on about Government money—Welsh Government money—being used to buy a motorcycle firm in Buckinghamshire that went bankrupt. Is that a good use of Welsh taxpayers’ money: £300,000-worth of Welsh taxpayers’ money to buy a motorcycle company in Buckinghamshire that then went bankrupt? And, if it isn't a good use of Welsh taxpayers’ money, will you apologise for that?

Diolch i chi, Llywydd. A gaf i yn gyntaf oll groesawu'r clerc newydd i'r Cynulliad? Dyma ei sesiwn cwestiynau i’r Prif Weinidog gyntaf, ac edrychaf ymlaen at weithio gyda chi dros y misoedd a'r blynyddoedd nesaf y byddwch chi yn y swydd a wnaed mewn ffordd mor glodwiw gan Claire Clancy. Prif Weinidog, rydych chi newydd ddweud eich bod chi eisiau i gwestiynau gael eu gofyn i chi sy'n berthnasol i'r lle hwn, ac rwyf eisiau sôn am adroddiad yr archwilydd cyffredinol yr wythnos diwethaf am Gylchffordd Cymru a chyllid Cylchffordd Cymru, ac, yn benodol, y pwyntiau a wnaed gan yr archwilydd cyffredinol ar arian Llywodraeth—arian Llywodraeth Cymru—yn cael ei ddefnyddio i brynu cwmni beiciau modur yn Swydd Buckingham a aeth yn fethdalwr. A yw hynny'n ddefnydd da o arian trethdalwyr Cymru: gwerth £300,000 o arian trethdalwyr Cymru i brynu cwmni beiciau modur yn Swydd Buckingham a aeth yn fethdalwr wedyn? Ac, os nad yw'n ddefnydd da o arian trethdalwyr Cymru, a wnewch chi ymddiheuro am hynny?

Look, we've just had a report last week where the cancer drug fund was shown to have wasted £1 billion of public money. So, I'm not going to be lectured on that by the Conservative party. [Interruption.] He asked the question, and the answer is quite simply this: whenever we have a project like the Circuit of Wales, there will be risks. Those risks have to be managed acceptably. The Circuit of Wales is still in play. We’re looking to see whether a model can be produced in order to take the project forward, and we think the people of Blaenau Gwent and the people of Wales would expect us to do that. Inevitably, whenever there is any kind of project there is risk. Banks do this. When banks lend money, they acknowledge there’s a level of risk, but that risk has to be acceptable. It’s the same for Government.

Edrychwch, rydym ni newydd gael adroddiad yr wythnos diwethaf lle dangoswyd bod y gronfa cyffuriau canser wedi gwastraffu £1 biliwn o arian cyhoeddus. Felly, nid wyf yn mynd i gymryd gwersi am hynny gan y blaid Geidwadol. [Torri ar draws.] Gofynnodd y cwestiwn, a'r ateb, yn eithaf syml, yw hyn: pryd bynnag y bydd gennym ni brosiect fel Cylchffordd Cymru, bydd risgiau. Mae’n rhaid rheoli’r risgiau hynny yn dderbyniol. Mae Cylchffordd Cymru yn dal i fod yn bosibl. Rydym ni’n edrych i weld a ellir llunio model i fwrw ymlaen â’r prosiect, ac rydym ni’n credu y byddai pobl Blaenau Gwent a phobl Cymru yn disgwyl i ni wneud hynny. Yn anochel, pryd bynnag y bydd unrhyw fath o brosiect, ceir risg. Mae banciau yn gwneud hyn. Pan fydd banciau yn benthyca arian, maen nhw’n cydnabod bod lefel o risg, ond mae’n rhaid i’r risg honno fod yn dderbyniol. Mae’r un fath i Lywodraeth.

That is the most bizarre answer in six years that I’ve stood here I’ve received from you, First Minister. I asked you a simple question about Welsh Government money that was used to buy a motorcycle firm in Buckinghamshire that went bankrupt—£300,000 that the auditor general, in a report that he released last week—. And you've called for questions that are relevant to you in your role as First Minister, and you don't believe that you will need to explain that, or even apologise for that fact. Secondly, the report outlined how officials highlighted to Ministers that they believed that you would be in breach of state-aid rules by allowing the £7.3 million loan guarantee to be put in place and then drawn down. Now, officials gave that advice to Ministers. The auditor general could not find any evidence to contradict that advice that was given to Ministers. So, why did Ministers put the Welsh Government and Welsh taxpayers’ money at risk, and potentially for infringement proceedings by the European Commission because you’re breaking state-aid rules?

Dyna'r ateb rhyfeddaf i mi ei gael gennych yn y chwe blynedd yr wyf i wedi sefyll yma, Prif Weinidog. Gofynnais gwestiwn syml i chi am arian Llywodraeth Cymru a ddefnyddiwyd i brynu cwmni beiciau modur yn Swydd Buckingham a aeth yn fethdalwr—£300,000 y gwnaeth yr archwilydd cyffredinol, mewn adroddiad a gyhoeddwyd ganddo yr wythnos diwethaf—. Ac rydych chi wedi galw am gwestiynau sy'n berthnasol i chi yn eich swydd fel Prif Weinidog, ac nid ydych chi’n credu y bydd angen i chi egluro hynny, na hyd yn oed ymddiheuro am y ffaith honno. Yn ail, amlinellodd yr adroddiad sut y gwnaeth swyddogion dynnu sylw Gweinidogion at y ffaith eu bod yn credu y byddech chi’n torri rheolau cymorth gwladwriaethol trwy ganiatáu’r gwarant benthyciad o £7.3 miliwn i gael ei gyflwyno, ac yna ei dynnu allan. Nawr, rhoddodd swyddogion y cyngor hwnnw i Weinidogion. Ni allai’r archwilydd cyffredinol ddod o hyd i unrhyw dystiolaeth i wrth-ddweud y cyngor hwnnw a roddwyd i Weinidogion. Felly, pam wnaeth Gweinidogion roi arian Llywodraeth Cymru a threthdalwyr Cymru mewn perygl, ac achosi’r posibilrwydd o achos diffyg cydymffurfio gan y Comisiwn Ewropeaidd gan eich bod chi’n torri rheolau cymorth gwladwriaethol?

He doesn't understand the way state-aid rules work. Normally, when state-aid rules are breached, it’s the recipient that pays back, not the Government. From our perspective, we will assess the situation to see that the risk is acceptable. Two things that have to be made about the Circuit of Wales: firstly, the auditor general has not said that this is a project not worth supporting, nor has the auditor general said that the Circuit of Wales is a business organisation with no assets, contrary to his own MP, David Davies, and what he has said. Yes, in the course of the development of the Circuit of Wales, there is an assessment of risk. Decisions are taken to accept that risk if deemed necessary and then, of course, we move on to see if the Circuit of Wales can become a reality. That is what Governments do: to look at risk and make sure that risk is acceptable, because, ultimately, the prize might be one that is worth having. We’re not at that stage yet; we’re still working to see whether the Circuit of Wales can produce that sustainable model.

Nid yw ef yn deall y ffordd y mae rheolau cymorth gwladwriaethol yn gweithio. Fel rheol, pan fydd rheolau cymorth gwladwriaethol yn cael eu torri, y derbynnydd sy'n ad-dalu, nid y Llywodraeth. O'n safbwynt ni, byddwn yn asesu'r sefyllfa i weld bod y risg yn dderbyniol. Dau beth y mae'n rhaid eu dweud am Gylchffordd Cymru: yn gyntaf, nid yw’r archwilydd cyffredinol wedi dweud nad yw hwn yn brosiect gwerth ei gefnogi, ac nid yw’r archwilydd cyffredinol wedi dweud ychwaith bod Cylchffordd Cymru yn sefydliad busnes heb unrhyw asedau, yn groes i’w Aelod Seneddol ei hun, David Davies, a'r hyn y mae ef wedi ei ddweud. Oes, yn ystod y gwaith o ddatblygu Cylchffordd Cymru, ceir asesiad o risg. Caiff penderfyniadau eu gwneud i dderbyn y risg honno os ystyrir bod angen, ac yna, wrth gwrs, rydym ni’n symud ymlaen i weld a all Cylchffordd Cymru droi’n realiti. Dyna beth mae Llywodraethau yn ei wneud: edrych ar risg a gwneud yn siŵr bod y risg honno’n dderbyniol, oherwydd, yn y pen draw, efallai y bydd y wobr yn un sy'n werth ei chael. Nid ydym ar y cam hwnnw eto; rydym ni’n dal i weithio i weld a all Cylchffordd Cymru lunio’r model cynaliadwy hwnnw.

First Minister, the auditor general was very specific in what he was looking at, which was this tranche of money that Welsh Government has spent to date: £9.3 million. In anyone’s book, that’s a pretty significant sum of money. No-one is disputing that, potentially, the overall scheme could have a massive impact of regeneration. But you are accountable for the way money is allocated. I’ve highlighted you two examples in the auditor general’s report: (1) buying a motorcycle firm in Buckinghamshire that went bankrupt for £300,000—what bids will you accept if you are accepting bids like that—and (2) that you infringed state-aid rules by putting the loan guarantee in place, both of which of those examples you haven’t apologised for, or you actually haven’t discounted to say it is incorrect. What exactly can we expect from the Welsh Government, given that there’s a litany of examples, from Regeneration Investment Fund for Wales, where officials’ advices were totally ignored and Ministers just proceeded to dispose of high value land, where officials were discounted in the process, and the public lost out through losing money when overall sales were concluded in RIFW, and this is the same example, where public money has been put in jeopardy, as the auditor general has pointed out? How can we have any confidence that your Government is working positively to either form a positive conclusion on this agreement, or that you will end up putting more public money at risk?

Prif Weinidog, roedd yr archwilydd cyffredinol yn benodol iawn yn yr hyn yr oedd yn ei ystyried, sef y gyfran hon o arian y mae Llywodraeth Cymru wedi ei gwario hyd yma: £9.3 miliwn. Mae hynny'n swm eithaf sylweddol o arian o safbwynt unrhyw un. Nid oes neb yn dadlau, o bosibl, y gallai'r cynllun cyffredinol gael effaith adfywio enfawr. Ond rydych chi’n atebol am y ffordd y caiff arian ei ddyrannu. Rwyf wedi tynnu eich sylw at ddwy enghraifft yn adroddiad yr archwilydd cyffredinol: (1) prynu cwmni beiciau modur yn Swydd Buckingham a aeth yn fethdalwr am £300,000—pa geisiadau wnewch chi eu derbyn os ydych chi’n derbyn ceisiadau fel yna—a (2) eich bod chi wedi torri rheolau cymorth gwladwriaethol trwy gyflwyno gwarant y benthyciad, ac nid ydych chi wedi ymddiheuro am yr un o’r enghreifftiau hynny, ac nid ydych chi wedi eu diystyru i ddweud eu bod yn anghywir. Beth yn union allwn ni ei ddisgwyl gan Lywodraeth Cymru, o gofio bod llu o enghreifftiau, o Gronfa Buddsoddi Cymru mewn Adfywio, pan anwybyddwyd cyngor swyddogion yn llwyr a phan aeth Gweinidogion yn eu blaenau i gael gwared ar dir o werth uchel, ac y diystyrwyd swyddogion yn y broses, a phan gafodd y cyhoedd golled trwy golli arian pan gyflawnwyd gwerthiannau cyffredinol yn CBCA, a’r un enghraifft yw hon, lle mae arian cyhoeddus wedi ei roi yn y fantol, fel y mae’r archwilydd cyffredinol wedi ei nodi? Sut gallwn ni fod ag unrhyw ffydd bod eich Llywodraeth yn gweithio'n gadarnhaol naill ai i gyflawni’r cytundeb hwn yn gadarnhaol, neu y byddwch chi’n rhoi mwy o arian cyhoeddus yn y fantol yn y pen draw?

No. The agreement is one that we would want to be positive. We’re not looking to put any more public money in; we’re looking to work with a private investor for the future. All these things are under discussion at the moment. But I remind the leader of the Welsh Conservatives that sometimes you have to take a decision in order to benefit people in the future. Last week, we saw the decision by Qatar Airways to fly a daily flight into Cardiff Airport. If he had had his way, that airport would be shut. It’d be closed down. He sat there questioning the fact that the Welsh Government had bought the airport. We’ve seen great passenger growth; we see Qatar Airways coming in—I was there over the weekend. There are huge opportunities—huge opportunities for Wales as a result of that. Let him apologise for the fact that he was willing to put 1,000 jobs at risk in the Vale of Glamorgan—[Interruption.]—in the Vale of Glamorgan by letting the airport close. On top of that, we have unemployment that is lower than England, lower than Scotland and lower than Northern Ireland. We have a situation where the five companies that have grown most in Wales over the past year are companies that we as a Welsh Government have helped, the fact that we’ve had the best foreign direct investment figures for the past 30 years. The reality is that we create jobs when the Tories destroy them.

Na fyddwn. Mae'r cytundeb yn un y byddem ni eisiau iddo fod yn gadarnhaol. Nid ydym yn bwriadu cyfrannu dim mwy o arian cyhoeddus; ein nod yw gweithio gyda buddsoddwr preifat ar gyfer y dyfodol. Mae'r holl bethau hyn yn cael eu trafod ar hyn o bryd. Ond rwy’n atgoffa arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig bod yn rhaid weithiau i chi wneud penderfyniad er lles pobl yn y dyfodol. Yr wythnos diwethaf, gwelsom y penderfyniad gan Qatar Airways i hedfan taith feunyddiol i mewn i Faes Awyr Caerdydd. Pe byddai ef wedi cael ei ffordd, byddai’r maes awyr hwnnw ar gau. Byddai wedi cau. Eisteddodd yn y fan yna yn cwestiynu'r ffaith bod Llywodraeth Cymru wedi prynu'r maes awyr. Rydym ni wedi gweld cynnydd mawr i nifer y teithwyr; rydym ni’n gweld Qatar Airways yn dod i mewn—roeddwn i yno dros y penwythnos. Ceir cyfleoedd enfawr—cyfleoedd enfawr i Gymru o ganlyniad i hynny. Gadewch iddo fe ymddiheuro am y ffaith ei fod yn barod i roi 1,000 o swyddi mewn perygl ym Mro Morgannwg—[Torri ar draws.]—ym Mro Morgannwg trwy ganiatáu i’r maes awyr gau. Yn ogystal â hynny, mae gennym ni ddiweithdra sy'n is nag yn Lloegr, is nag yn yr Alban ac yn is nag yng Ngogledd Iwerddon. Mae gennym ni sefyllfa lle mae’r pum cwmni sydd wedi tyfu fwyaf yng Nghymru dros y flwyddyn ddiwethaf yn gwmnïau yr ydym ni fel Llywodraeth Cymru wedi eu helpu, y ffaith ein bod ni wedi cael y ffigurau buddsoddiad tramor uniongyrchol gorau ers 30 mlynedd. Y gwir amdani yw ein bod ni’n creu swyddi pan fo’r Torïaid yn eu dinistrio.

Anghenion Tai yn Sir Benfro

Housing Needs in Pembrokeshire

3. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi anghenion tai pobl Sir Benfro? OAQ(5)0566(FM)

3. What is the Welsh Government doing to support the housing needs of the people of Pembrokeshire? OAQ(5)0566(FM)

Rŷm ni’n buddsoddi’n helaeth ym mhob math o’r byd tai, a hynny yn sir Benfro a thrwy weddill Cymru. Mae hyn yn cynnwys parhau i fuddsoddi mewn tai cymdeithasol a Chymorth i Brynu—Cymru, yn ogystal â chynlluniau newydd sydd â’r nod o’i gwneud yn haws i bobl brynu tai ac sy’n cefnogi arloesedd.

We are making a significant investment in all types of housing tenures in Pembrokeshire and across Wales. This includes continued investment in social housing and Help to Buy—Wales, as well as through new schemes aiming to make home ownership more accessible and support innovation.

Diolch i chi am yr ymateb yna, Brif Weinidog. Fe gwrddes i yn ddiweddar â chynrychiolwyr Cyd-dai Hafan Las i drafod cynigion ar gyfer cymuned cyd-dai yn sir Benfro. Byddai’r project yn golygu tai ynni effeithlon fforddiadwy i bobl leol, gydag o leiaf draean o’r trigolion dros 50 oed er mwyn hybu pontio’r cenedlaethau. A ydych chi’n cytuno felly gyda fi y dylem ni fod yn annog projectau fel hyn ac, os hynny, a allwch chi ddweud wrthym ni pa gefnogaeth mae Llywodraeth Cymru yn ei gynnig i brojectau fel hyn?

Thank you for that response, First Minister. I recently met representatives of Cohousing Hafan Las to discuss proposals for a cohousing community in Pembrokeshire. That would mean providing affordable housing for local people, with at least a third of the residents over 50 years of age in order to bridge between the generations. Would you agree with me, therefore, that we should be encouraging projects of this sort, and, if so, can you tell me what support the Welsh Government is providing to projects such as this one?

Wrth gwrs, byddai’n ddiddorol pe buasai Hafan Las yn gallu cwrdd â swyddogion er mwyn i ddeall mwy beth yw’r model sydd gyda nhw, ac rwy’n siŵr pe buasen nhw eisiau gwneud hynny byddai croeso iddyn nhw i gwrdd.

Of course, it would be interesting if Hafan Las officials could meet our officials to understand better the model that they have, and I’m sure, should they want to do that, we would welcome a meeting.

Mae problem ail gartrefi a thai haf yn benodol yn broblem yn sir Benfro, fel y mae mewn nifer o ardaloedd sy’n boblogaidd gydag ymwelwyr a thwristiaid a phobl sy’n dymuno ymddeol yn y pen draw. Ac, wrth gwrs, mae’n gorbrisio’r farchnad dai leol y tu hwnt i nifer, yn sicr o ran yr incwm sydd gan bobl leol a phobl ifanc yn arbennig. Mae yna strydoedd cyfan yn Ninbych-y-pysgod heb un person yn byw ynddyn nhw drwy’r flwyddyn, er enghraifft. Beth all y Llywodraeth wneud i helpu yn y cyd-destun yna? Mae Plaid Cymru wedi cynnig y gellid defnyddio rheolau cynllunio yn benodol mewn rhai cymunedau er mwyn gwneud yn siŵr bod yna newid defnydd pan fo cartref yn gadael defnydd parhaus ac yn mynd yn dŷ haf. Onid yw hynny yn rhywbeth sy’n werth ei ystyried gan y Llywodraeth?

The problem of second homes and holiday homes is a particular problem in Pembrokeshire, as it is in a number of areas that are popular with visitors and tourists and people who are looking to retire to those areas. And, of course, it overheats the local housing market in terms of the incomes available to local people, particularly young people. There are whole streets in Tenby where nobody is living for most of the year, for example. What can the Government do to assist in that context? Plaid Cymru has proposed that planning regulations could be used in certain communities in order to ensure that there is a change of use when a home leaves permanent occupation and becomes a holiday home. Isn’t that deserving of consideration by Government?

Mae hwn yn rhywbeth sydd wedi cael ei ystyried o’r blaen. Mae’n llawer fwy anodd nag y mae o ran egwyddor ynglŷn â pa fath o ddiffiniad yr ydych yn ei ddodi ar ail dŷ. Wrth ddweud hynny, rwy’n deall yn hollol beth mae’r Aelod yn ei ddweud ynglŷn â’r effaith ar rai cymunedau. Wrth gwrs, rŷm ni wedi sicrhau bod yna fwy o dai cymdeithasol ar gael a stopio’r hawl i brynu tai, ystyried ffyrdd eraill, sef ymddiriedolaethau tir i helpu pobl i brynu tai, siaro ecwiti hefyd mewn tai. Un o’r pethau efallai y bydd yn rhaid ei ystyried yn y blynyddoedd i ddod yw ym mha ffordd y gall y Llywodraeth brynu tai ar y farchnad breifat er mwyn sicrhau bod y tai hynny ar gael i bobl, yn enwedig mewn pentrefi lle mae’n anodd iawn creu tai cymdeithasol. Felly, mae yna sawl ffordd y gallwn ni sicrhau dyfodol i bobl sydd eisiau byw yn y cymunedau hynny, ac mae’n rhaid meddwl yn fwy eang, efallai, na’r ffordd draddodiadol sydd wedi cael ei hystyried dros y blynyddoedd diwethaf.

This is something that has been discussed and considered previously, but it is much more difficult in practice than in principle as regards what kind of definition you place on a second home. But, having said that, I understand exactly what the Member is saying about the impact on communities, and we’ve ensured that there’s more social housing available and ended the right to buy; other considerations have been made, such as land trusts to help people buy their own homes and also sharing of property equity. One thing that may have to be looked at in future is how the Government could purchase houses from the private market so that houses are available, particularly in villages where it is very difficult to create social housing. So, there are a number of ways in which we can secure a future for those people who wish to live and remain in those communities, but perhaps we need to think more imaginatively than the traditional ways of thinking to date.

Benthyca i Fuddsoddi

Borrowing to Invest

4. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o unrhyw fudd i Gymru pe bai Llywodraeth y DU yn benthyca mwy i fuddsoddi, ar y cyfraddau isel presennol? OAQ(5)0563(FM)

4. What assessment has the First Minister made of the benefit to Wales if the UK Government were to borrow more to invest, at the current low rates? OAQ(5)0563(FM)

Any increase in public expenditure in comparable areas will mean more money for Wales to support our priorities as set out in ‘Taking Wales Forward’, as long as, of course, it’s capital expenditure.

Bydd unrhyw gynnydd i wariant cyhoeddus mewn ardaloedd cyffelyb yn golygu mwy o arian i Gymru gefnogi ein blaenoriaethau fel y'u nodir yn 'Symud Cymru Ymlaen', ar yr amod, wrth gwrs, ei fod yn wariant cyfalaf.

I thank the First Minister for that answer. In household terms, as he outlined in response to an earlier question, we’re all very used to the idea of balancing the books, managing income and outgoings, and, critically, managing debt, whether that’s on the mortgage on our home, or on our family car. Now, Government borrowing is far more complex, of course, but the basic principles remain, including managing your debt at any given time. Yet, classic economics recognises that, for Government borrowing, there are times, especially when the cost of borrowing is as low as it is now, when borrowing can be used to reverse austerity and bring growth, and, by bringing growth, ensuring that the deficit remains at the same percentage of GDP. So, isn’t it time, I say to the First Minister, for the UK Government to change its approach for the good of the country—for Wales and the UK? Or, for the good of the country, isn’t it time to change the UK Government?

Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ateb yna. O safbwynt cartrefi, fel yr amlinellodd mewn ymateb i gwestiwn cynharach, rydym ni i gyd wedi arfer yn llwyr â’r syniad o fantoli’r cyfrifon, rheoli incwm a gwariant, ac, yn hanfodol, rheoli dyled, boed hynny ar y morgais ar ein cartref, neu ar ein car teuluol. Nawr, mae benthyg gan y Llywodraeth yn llawer mwy cymhleth, wrth gwrs, ond mae'r egwyddorion sylfaenol yr un fath, gan gynnwys rheoli eich dyled ar unrhyw adeg benodol. Ac eto mae economeg glasurol yn cydnabod, o ran benthyg gan Lywodraeth, bod adegau, yn enwedig pan fo cost benthyg mor isel ag y mae ar hyn o bryd, pan ellir defnyddio benthyg i wrthdroi cyni cyllidol a dod â thwf, a, thrwy ddod â thwf, sicrhau bod y diffyg yn parhau ar yr un canran o CMC. Felly, onid yw'n bryd, dywedaf wrth y Prif Weinidog, i Lywodraeth y DU newid ei dull er lles y wlad—i Gymru a'r DU? Neu, er lles y wlad, onid yw'n bryd newid Llywodraeth y DU?

Absolutely. All Governments borrow. Margaret Thatcher borrowed every single year. In fact, borrowing went up under the Tories, but they used that borrowing to pay for tax decreases. That’s how unsustainable that was. The current Conservative Government have borrowed money. I don’t criticise them for that, because I know it’s part of government. The issue is: borrow money to invest in capital infrastructure, and, secondly, borrow money in a way that’s prudent so that the debt doesn’t become unmanageable. The problem we have at the moment is that we have a Government in London that’s completely without vision, doesn’t know what it wants to do and has no vision for investment in infrastructure. We were promised electrification of the south Wales main line. Where is it? That’s disappeared off the horizon. No decision on the Swansea bay tidal lagoon, no decision on HS2, no decision on Heathrow. We’ve had absolute dithering—complete and utter dithering for the past year from the UK Government when it comes to funding essential capital infrastructure. Countries that do not invest in their infrastructure decline. They cannot compete with other countries around the world, and the problem we have with the current UK Government is that they’re just not willing to invest.

Yn sicr. Mae pob Llywodraeth yn benthyg. Roedd Margaret Thatcher yn benthyg bob blwyddyn. A dweud y gwir, cynyddodd benthyg o dan y Torïaid, ond defnyddiwyd y benthyciadau hynny ganddynt i dalu am ostyngiadau treth. Dyna pa mor anghynaladwy oedd hynny. Mae’r Llywodraeth Geidwadol bresennol wedi benthyg arian. Nid wyf yn eu beirniadu am hynny, gan fy mod i’n gwybod ei fod yn rhan o lywodraeth. Y pwynt yw: dylid benthyg arian i fuddsoddi mewn seilwaith cyfalaf, ac, yn ail, benthyg arian mewn ffordd sy'n ddoeth fel nad yw'r ddyled yn cynyddu fel na ellir ei rheoli. Y broblem sydd gennym ni ar hyn o bryd yw bod gennym ni Lywodraeth yn Llundain heb weledigaeth o gwbl, nid yw'n gwybod beth mae hi eisiau ei wneud ac nid oes ganddi weledigaeth ar gyfer buddsoddi mewn seilwaith. Cawsom addewid y byddai prif reilffordd de Cymru yn cael ei thrydaneiddio. Ble mae hynny? Mae hynny wedi diflannu y tu hwnt i’r gorwel. Dim penderfyniad am forlyn llanw bae Abertawe, dim penderfyniad am HS2, dim penderfyniad am Heathrow. Rydym ni wedi cael tin-droi llwyr—tin-droi llwyr dros y flwyddyn ddiwethaf gan Lywodraeth y DU pan ddaw i ariannu seilwaith cyfalaf hanfodol. Mae gwledydd nad ydynt yn buddsoddi yn eu seilwaith yn dirywio. Nid ydynt yn gallu cystadlu â gwledydd eraill ledled y byd, a'r broblem sydd gennym ni gyda Llywodraeth bresennol y DU yw nad ydynt yn barod i fuddsoddi.

First Minister, let’s please get a little bit of sanity back into this question. Borrowing is, of course, an important tool in any Government’s toolbox. It’s an important tool for the Welsh Government; it’s been an important tool for the UK Government. But the levels of borrowing being proposed by the UK Labour Party are truly eye watering. In your heart of hearts, you know that. Will you agree with me that the last thing that this country needs, the last thing that the UK needs, and the last thing that Wales needs, is for Jeremy Corbyn’s Labour party to ratchet up the debt once again and for us to end up in the same sort of position that we’ve been in every time that the Labour Party has been in power in the UK Government before?

Prif Weinidog, gadewch i ni gael ychydig o bwyll yn ôl i’r cwestiwn yma os gwelwch yn dda. Mae benthyg, wrth gwrs, yn arf pwysig i unrhyw Lywodraeth. Mae'n arf pwysig i Lywodraeth Cymru; mae wedi bod yn arf pwysig i Lywodraeth y DU. Ond mae'r lefelau benthyg a gynigir gan Blaid Lafur y DU yn syfrdanol. Rydych chi’n gwybod hynny yn eich calon. A wnewch chi gytuno â mi mai’r peth olaf sydd ei angen ar y wlad hon, y peth olaf sydd ei angen ar y DU, a'r peth olaf sydd ei angen ar Gymru, yw i Blaid Lafur Jeremy Corbyn gynyddu’r ddyled unwaith eto ac i ni fod yn yr un math o sefyllfa yn y pen draw ag yr ydym ni wedi bod ynddi bob tro y mae’r Blaid Lafur wedi bod mewn grym yn Llywodraeth y DU o'r blaen?

Britain’s best years are always under Labour—always, economically. Look at the stats. Look at where we are now. Look at where we were in 2011, 2012, 2013. Look at where we were at the start of the last decade—a much, much, much better position than we are in now. We were in a much better position then than we were in the 1980s, when the Tories’ main manufacturing product was high unemployment. They took Wales to a level of unemployment well beyond 10 per cent. We need competent economic policies and government, which the Tories have never ever given us. So, it is hugely important that we have a UK Government that understands the value of capital investment, has a vision for the country, and doesn’t keep on saying, ‘We need stable and strong leadership’. Well, stable and strong leadership, let me tell you, involves doing leadership debates, talking to ordinary people, not having events that are closed off to the regional press, as was the case in Cornwall today, and a Prime Minister who is strong and not one who acts as a frightened rabbit.

Mae blynyddoedd gorau Prydain bob amser o dan y Blaid Lafur—bob amser, yn economaidd. Edrychwch ar yr ystadegau. Edrychwch ar ein sefyllfa bresennol. Edrychwch ar ble’r oeddem ni yn 2011, 2012, 2013. Edrychwch ar ble’r oeddem ni ar ddechrau'r degawd diwethaf—sefyllfa lawer, lawer, lawer gwell nag yr ydym ni ynddi heddiw. Roeddem ni mewn sefyllfa lawer gwell bryd hynny nag yr oeddem ni yn y 1980au, pan mai prif gynnyrch gweithgynhyrchu’r Torïaid oedd diweithdra uchel. Aethant â Chymru i lefel o ddiweithdra ymhell y tu hwnt i 10 y cant. Mae angen polisïau a llywodraeth economaidd cymwys arnom, nad yw’r Torïaid erioed wedi eu rhoi i ni. Felly, mae'n hynod bwysig bod gennym ni Lywodraeth y DU sy'n deall gwerth buddsoddiad cyfalaf, sydd â gweledigaeth ar gyfer y wlad, ac nad yw'n dweud o hyd, 'Mae angen arweinyddiaeth sefydlog a chryf arnom'. Wel, mae arweinyddiaeth sefydlog a chryf, gadewch i mi ddweud wrthych, yn golygu cymryd rhan mewn dadleuon arweinyddiaeth, siarad â phobl gyffredin, nid cael digwyddiadau sydd ar gau i’r wasg ranbarthol, fel y digwyddodd yng Nghernyw heddiw, a Phrif Weinidog sy’n gryf ac nid un sy'n ymddwyn fel cwningen ofnus.

If we follow the logic of the First Minister that now is the time to take advantage of historically low interest rates, why is it that his own Government’s finance Secretary is limiting the financing through the mutual investment model to £1 billion, not increasing it to the £7.5 billion suggested by Gerry Holtham, who was a senior adviser to his Government? Isn’t this yet another example of the Labour Party saying one thing in its British manifesto and doing a different thing in Wales? That’s the kind of hypocrisy that has given democratic politics a bad name.

Os dilynwn ni resymeg y Prif Weinidog mai nawr yw'r amser i fanteisio ar gyfraddau llog hanesyddol o isel, pam mae Ysgrifennydd cyllid ei Lywodraeth ei hun yn cyfyngu ar y cyllido drwy'r model buddsoddiad cydfuddiannol i £1 biliwn, ac nid ei gynyddu i’r £7.5 biliwn a awgrymwyd gan Gerry Holtham, a oedd yn gynghorydd uwch i’w Lywodraeth? Onid yw hon yn enghraifft arall eto o'r Blaid Lafur yn dweud un peth yn ei maniffesto ar gyfer Prydain ac yn gwneud rhywbeth gwahanol yng Nghymru? Dyna'r math o ragrith sydd wedi rhoi enw drwg i wleidyddiaeth ddemocrataidd.

Says the man described in his election leaflet as ‘the mab afradlon’—the lost prophet of Wales. Who am I to argue with him, described in that way? And he allowed that to appear in his leaflet, would you believe? But there we are. He asked the question. The reality is that it’s £1.5 billion. We will borrow up to a level that is prudent, and £1.5 billion, in Welsh terms and devolved terms, is, we believe, a prudent level of borrowing.

Meddai’r dyn a ddisgrifir yn ei daflen etholiad fel 'y mab afradlon'—proffwyd coll Cymru. Pwy ydw i i ddadlau ag ef, un a ddisgrifir felly? A chaniataodd i hynny ymddangos yn ei daflen, credwch neu beidio? Ond dyna ni. Gofynnodd y cwestiwn. Y gwir amdani yw mai £1.5 biliwn yw’r swm. Byddwn yn benthyg hyd at lefel sy'n ddarbodus, ac mae £1.5 biliwn, o safbwynt Cymru ac o safbwynt datganoledig, yn ein barn ni, yn lefel darbodus o fenthyg.

Yr Ardal Fenter ym Mhort Talbot

The Enterprise Zone in Port Talbot

5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y cynnydd sy'n cael ei wneud i ddenu buddsoddiad i'r ardal fenter ym Mhort Talbot? OAQ(5)0571(FM)

5. Will the First Minister make a statement on the progress being made to attract investment into the enterprise zone in Port Talbot? OAQ(5)0571(FM)

Yes. We know the enterprise zone is a powerful marketing lever. We know that its proximity to the new Swansea bay campus, in terms of the area’s assisted area status, is hugely important, and we know the zone is a compelling proposition for investment.

Gwnaf. Rydym ni’n gwybod bod yr ardal fenter yn ysgogwr marchnata pwerus. Rydym ni’n gwybod bod ei agosrwydd at gampws newydd bae Abertawe, o ran statws ardal a gynorthwyir yr ardal, yn hynod o bwysig, a gwyddom fod yr ardal yn gynnig deniadol ar gyfer buddsoddiant.

Thank you for that answer, First Minister. As you know, the enterprise zone in Port Talbot was established due to the real threat of closure of the steelworks following Tata’s original decision to sell off its UK operations. That threat is not going away, and it’s important that we now diversify our manufacturing and other industries within Port Talbot. However, this proposed new site for a new prison in Port Talbot is actually believed to be within the Port Talbot enterprise zone. What analysis has the Welsh Government undertaken to actually consider the impact that building a prison in that enterprise zone will have on attracting new businesses and supporting economic growth in existing businesses, to build a stronger economy based upon skills available in manufacturing and high tech that are in Port Talbot? And on the basis of the analysis result giving a negative outcome, will the Welsh Government fail to sell or lease the land to the Ministry of Justice?

Diolch i chi am yr ateb yna, Brif Weinidog. Fel y gwyddoch, sefydlwyd yr ardal fenter ym Mhort Talbot oherwydd y bygythiad gwirioneddol o gau'r gwaith dur yn dilyn penderfyniad gwreiddiol Tata i werthu ei weithrediadau yn y DU. Nid yw’r bygythiad hwnnw yn pylu, ac mae'n bwysig nawr ein bod ni’n amrywio ein diwydiant gweithgynhyrchu a diwydiannau eraill ym Mhort Talbot. Fodd bynnag, credir fod y safle newydd arfaethedig hwn ar gyfer carchar newydd ym Mhort Talbot mewn gwirionedd yn ardal fenter Port Talbot. Pa ddadansoddiad y mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud i ystyried yr effaith y bydd adeiladu carchar yn yr ardal fenter honno yn ei chael ar ddenu busnesau newydd a chefnogi twf economaidd mewn busnesau sydd eisoes yn bodoli, i adeiladu economi gryfach yn seiliedig ar y sgiliau sydd ar gael ym maes gweithgynhyrchu ac uwch-dechnoleg sydd ym Mhort Talbot? Ac ar y sail bod y dadansoddiad yn rhoi canlyniad negyddol, a fydd Llywodraeth Cymru yn methu â gwerthu neu brydlesu'r tir i'r Weinyddiaeth Gyfiawnder?

Well, we haven’t conducted that analysis as yet. What I can say, however, to the Member, just to reassure him, is that I have a prison in my constituency. In fact, it was built when I was the ward councillor in my ward. Indeed, people were concerned and they were worried about what the impact of the prison might be. The reality is it hasn’t had a negative impact at all. In fact, it employs a large number of people locally and it’s provided work for a large number of contractors. So, whilst I can well understand some of his constituents being concerned—and he has represented the views of those constituents this afternoon—the experience that we have in Bridgend is that the prison itself—. In fact, there’s a housing estate being built next to it as we speak. So, the prison quickly becomes integrated into the life of the community and it can, in fact, be a job creator.

Wel, nid ydym wedi cynnal y dadansoddiad hwnnw eto. Yr hyn y gallaf ei ddweud, fodd bynnag, wrth yr Aelod, dim ond i roi sicrwydd iddo, yw bod gennyf i garchar yn fy etholaeth i. A dweud y gwir, cafodd ei adeiladu pan mai fi oedd y cynghorydd ward yn fy ward. Yn wir, roedd pobl yn pryderu ac roeddent yn poeni am yr hyn y gallai effaith y carchar fod. Y gwir amdani yw nad yw wedi cael effaith negyddol o gwbl. A dweud y gwir, mae'n cyflogi nifer fawr o bobl yn lleol ac mae wedi darparu gwaith ar gyfer nifer fawr o gontractwyr. Felly, er y gallaf ddeall yn iawn bod rhai o'i etholwyr yn pryderu—ac mae ef wedi cynrychioli barn yr etholwyr hynny y prynhawn yma—y profiad sydd gennym ni ym Mhen-y-bont ar Ogwr yw bod y carchar ei hun—. A dweud y gwir, mae ystâd o dai yn cael ei hadeiladu y drws nesaf iddo ar hyn o bryd. Felly, mae'r carchar yn cael ei integreiddio’n gyflym i fywyd y gymuned a gall, mewn gwirionedd, greu swyddi.

The Swansea bay city region deal, which you and Theresa May, of course, both signed recently in Swansea, is set to trigger £1.3 billion worth of investment in the region, and the proximity of the university that you’ve mentioned already, and the emphasis on the steel-based supply chain within the enterprise zone, fits very well with a number of projects in that deal. The enterprise zone board also hopes to create opportunities and promote innovation and entrepreneurship in advanced manufacturing and materials. So, what kind of help can we expect from Welsh Government to help the local steel sector take advantage of research and development and commercialisation in those other two sectors in order to improve the local economy?

Mae cytundeb dinas-ranbarth bae Abertawe, a lofnodwyd yn ddiweddar gennych chi a Theresa May, wrth gwrs, yn Abertawe, ar fin sbarduno gwerth £1.3 biliwn o fuddsoddiad yn y rhanbarth, ac mae agosrwydd y brifysgol yr ydych wedi ei grybwyll eisoes, a’r pwyslais ar y gadwyn gyflenwi sy'n seiliedig ar ddur yn yr ardal fenter, yn cyd-fynd yn dda iawn â nifer o brosiectau yn y cytundeb hwnnw. Mae bwrdd yr ardal fenter hefyd yn gobeithio creu cyfleoedd a hybu arloesedd ac entrepreneuriaeth ym maes gweithgynhyrchu uwch a deunyddiau. Felly, pa fath o gymorth allwn ni ei ddisgwyl gan Lywodraeth Cymru i helpu'r sector dur lleol i fanteisio ar ymchwil a datblygiad a masnacheiddio yn y ddwy sector arall hynny er mwyn gwella'r economi leol?

We have been working with Swansea University in terms of R&D. We’ve been working with Tata to move R&D into south Wales. We want to be manufacturers, but we want to make sure that as much R&D as possible takes place in Wales as well. There are great opportunities there for Tata. We believe there are great opportunities with the lagoon—the lagoon is widely supported in this Chamber; I don’t make that point in any political sense. I do hope that whatever happens after 8 June we will have a decision that is positive about the lagoon to create 1,000 jobs in the area, which will be a huge catalyst in terms of job creation within the enterprise zone.

Rydym ni wedi bod yn gweithio gyda Phrifysgol Abertawe o ran ymchwil a datblygu. Rydym ni wedi bod yn gweithio gyda Tata i symud ymchwil a datblygu i mewn i dde Cymru. Rydym ni eisiau bod yn weithgynhyrchwyr, ond rydym ni eisiau gwneud yn siŵr bod cymaint o ymchwil a datblygu â phosibl yn digwydd yng Nghymru hefyd. Ceir cyfleoedd gwych yno i Tata. Credwn fod cyfleoedd gwych gyda'r morlyn—ceir cefnogaeth eang i’r morlyn yn y Siambr hon; nid wyf yn gwneud y pwynt hwnnw mewn unrhyw ystyr gwleidyddol. Rwy’n gobeithio, beth bynnag sy'n digwydd ar ôl 8 Mehefin, y byddwn yn cael penderfyniad sy'n gadarnhaol ynghylch y morlyn i greu 1,000 o swyddi yn yr ardal, a fydd yn gatalydd enfawr o ran creu swyddi yn yr ardal fenter.

First Minister, I heard your response to David Rees, but I didn’t hear whether you as First Minister and as a Government here would be supporting the prison in Port Talbot. I recognise what you say about Bridgend, but you will understand that the prison in Port Talbot, if it is built, will be significantly over capacity, and is not something that we think will add benefit to the local economy. I’ve had concerns from local people with regards to the fact that many of them are trying to rent out space of over 10,000 sq ft in Port Talbot; small businesses wanting to develop, who are now moving to your area—I’m sure you’re pleased to hear that—but they can’t stay in Port Talbot. So, could you not be focusing on the real everyday issues our small businesses are facing, as opposed to imposing a super-prison on Port Talbot?

Prif Weinidog, clywais eich ymateb i David Rees, ond ni chlywais a fyddech chi fel Prif Weinidog ac fel Llywodraeth yma yn cefnogi'r carchar ym Mhort Talbot. Rwy’n cydnabod yr hyn a ddywedwch am Ben-y-bont ar Ogwr, ond byddwch yn deall y bydd y carchar ym Mhort Talbot, os caiff ei adeiladu, yn sylweddol dros gapasiti, ac nid yw’n rhywbeth yr ydym ni’n credu fydd yn ychwanegu budd i'r economi leol. Rwyf wedi derbyn pryderon gan bobl leol o ran y ffaith bod llawer ohonyn nhw yn ceisio rhentu lleoedd o fwy na 10,000 troedfedd sgwâr ym Mhort Talbot; busnesau bach sydd eisiau datblygu, sydd bellach yn symud i'ch ardal chi—rwy'n siŵr eich bod chi’n falch o glywed hynny—ond ni allant aros ym Mhort Talbot. Felly, oni allech chi ganolbwyntio ar y materion bob dydd gwirioneddol y mae ein busnesau bach yn eu hwynebu, yn hytrach na gorfodi uwch-garchar ar Bort Talbot?

Well, the decision to build the prison is not ours. Prisons are not devolved. We’ll examine, of course, any and all the consequences of building a prison. Bridgend already has a prison, of course, so if people are moving to Bridgend then the prison hasn’t affected their decision in that regard, but it is important that all these things are considered very, very carefully. It’s important that the UK Government makes very clear what it believes the prison can deliver, not just in terms of prison capacity, but also in terms of the local economy, and for them to make the case for the prison, and we’ll examine carefully what their case is.

Wel, nid ein penderfyniad ni oedd adeiladu’r carchar. Nid yw carchardai wedi'u datganoli. Byddwn yn archwilio, wrth gwrs, unrhyw ganlyniadau a holl ganlyniadau adeiladu carchar. Mae gan Ben-y-bont ar Ogwr garchar eisoes, wrth gwrs, felly os yw pobl yn symud i Ben-y-bont ar Ogwr, yna nid yw'r carchar wedi effeithio ar eu penderfyniad yn hynny o beth, ond mae'n bwysig bod yr holl bethau hyn yn cael eu hystyried yn ofalus dros ben. Mae'n bwysig bod Llywodraeth y DU yn ei gwneud yn eglur iawn yr hyn y mae'n credu y gall y carchar ei gynnig, nid yn unig o ran capasiti carchardai, ond hefyd o ran yr economi leol, ac iddynt wneud yr achos dros y carchar, a byddwn yn ystyried yn ofalus beth yw eu hachos.

Gofal Iechyd Sylfaenol

Primary Healthcare

6. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu cynlluniau Llywodraeth Cymru i wella mynediad at ofal iechyd sylfaenol? OAQ(5)0574(FM)

6. Will the First Minister outline the Welsh Government's plans to improve access to primary healthcare? OAQ(5)0574(FM)

Yes. Through modernising our primary care services, we want access to continue to improve. When local issues arise, as they will, we expect health boards to ensure local needs continue to be met.

Gwnaf. Trwy foderneiddio ein gwasanaethau gofal sylfaenol, rydym ni eisiau i fynediad barhau i wella. Pan fydd materion lleol yn codi, fel y byddant, rydym ni’n disgwyl i fyrddau iechyd sicrhau bod anghenion lleol yn parhau i gael eu diwallu.

In my constituency, we’ve experienced big problems with GP retention and recruitment, and it’s of particular concern in the Rhondda because we have an ageing population and an ageing GP population to match. Last year, we saw the closure of Tŷ Horeb surgery in Treorchy, and, less than a fortnight ago, Maerdy surgery patients were told to go to Ferndale surgery because GP cover could not be arranged for that particular day. This caused a lot of concern in an area where appointments are difficult to come by at the best of times. With all the problems in the NHS in England, why is recruitment such a problem in Wales? Doctors should be falling over themselves to come and work in Wales, but you’ve failed to capitalise on that situation. Do you also regret that, after 18 years of Labour running the NHS in Wales, we still have one of the worst patient-to-doctor numbers in the whole of the EU?

Yn fy etholaeth i, rydym ni wedi cael problemau mawr o ran cadw a recriwtio meddygon teulu, ac mae'n peri pryder arbennig yn y Rhondda gan fod gennym ni boblogaeth sy'n heneiddio a phoblogaeth meddygon teulu sy'n heneiddio hefyd. Y llynedd, gwelsom gau meddygfa Tŷ Horeb yn Nhreorci, a, llai na phythefnos yn ôl, dywedwyd wrth gleifion meddygfa’r Maerdy i fynd i feddygfa Ferndale gan na ellid trefnu gwasanaeth meddyg teulu ar gyfer y diwrnod penodol hwnnw. Achosodd hyn lawer o bryder mewn ardal lle mae’n anodd cael apwyntiadau ar unrhyw adeg. Gyda'r holl broblemau yn y GIG yn Lloegr, pam mae recriwtio yn gymaint o broblem yng Nghymru? Dylai meddygon fod yn torri eu boliau i ddod i weithio yng Nghymru, ond rydych chi wedi methu â manteisio ar y sefyllfa honno. A ydych chi hefyd yn gresynu’r ffaith, ar ôl 18 mlynedd o Lafur yn rhedeg GIG Cymru, ein bod yn dal i fod ag un o'r rhifau claf i feddyg gwaethaf yn yr UE gyfan?

We have more GPs than ever before, and we are at the stage where more and more GPs are looking to come to work in Wales. It’s hugely important that the structure of general practice in Wales is attractive. It is a reality, to my mind, that more and more GPs want to be salaried. They don’t want to buy into a practice. They don’t want to work within that model. Why? They’ve come through medical school with debt—to actually fork out more money is not an attractive proposition for many of them. The contractor model will be attractive for some, and that’ll be an important part of the NHS for years to come.

She is right about what happened in Maerdy. I know that there was an issue there on one day; because of an unforeseen circumstance, the cover wasn’t there. That is something that I can understand people in Maerdy being frustrated about. It’s part of the Ferndale practice, but, nevertheless, there is a branch surgery in Maerdy. What we are finding, of course, is that, for example, we’ve seen a 16 per cent increase in the number of GP training places filled so far compared with last year. The £43 million primary care fund has helped provide more than 250 additional primary care posts, including GP and nursing posts, pharmacists and physiotherapists. Importantly, work is being taken forward in Cwm Taf—of course, the Rhondda’s part of that—working across eight practices in one cluster. So, surgeries that are quite small and that do find it difficult to provide cover at the level that will be expected these days are able to work together in order to provide the comprehensive cover that people need.

Mae gennym ni fwy o feddygon teulu nag erioed o'r blaen, ac rydym ni mewn sefyllfa lle mae mwy a mwy o feddygon teulu eisiau dod i weithio yng Nghymru. Mae'n hynod bwysig bod strwythur ymarfer cyffredinol yng Nghymru yn ddeniadol. Mae'n wirionedd, yn fy marn i, bod mwy a mwy o feddygon teulu eisiau bod yn gyflogedig. Nid ydyn nhw eisiau prynu i mewn i bractis. Nid ydyn nhw eisiau gweithio ar sail y model hwnnw. Pam? Maen nhw wedi dod drwy'r ysgol feddygol gyda dyled—nid yw talu mwy o arian yn ddewis deniadol i lawer ohonyn nhw. Bydd y model contractwr yn ddeniadol i rai, a bydd hynny’n rhan bwysig o'r GIG am flynyddoedd i ddod.

Mae hi'n iawn am yr hyn a ddigwyddodd yn y Maerdy. Gwn fod problem yno ar un diwrnod; oherwydd amgylchiadau annisgwyl, nid oedd y cymorth wrth gefn yno. Mae hynny'n rhywbeth y gallaf ddeall y mae pobl yn y Maerdy yn rhwystredig amdano. Mae'n rhan o bractis Ferndale, ond, serch hynny, ceir meddygfa gangen yn y Maerdy. Yr hyn yr ydym ni’n ei ganfod, wrth gwrs, yw ein bod ni wedi gweld, er enghraifft, cynnydd o 16 y cant i nifer y lleoedd hyfforddi meddygon teulu yn cael eu llenwi hyd yn hyn o'i gymharu â'r llynedd. Mae'r gronfa gofal sylfaenol £43 miliwn wedi helpu i ddarparu mwy na 250 o swyddi gofal sylfaenol ychwanegol, gan gynnwys swyddi meddygon teulu a nyrsio, fferyllwyr a ffisiotherapyddion. Yn bwysig, mae gwaith yn cael ei wneud yng Nghwm Taf—wrth gwrs, mae’r Rhondda’n rhan o hynny—yn gweithio ar draws wyth practis mewn un clwstwr. Felly, gall meddygfeydd sy’n eithaf bach ac sy’n ei chael hi’n anodd darparu gwasanaeth ar y lefel a ddisgwylir y dyddiau hyn weithio gyda'i gilydd i ddarparu’r gwasanaeth cynhwysfawr sydd ei angen ar bobl.

Patients not only need to have access to good GP surgeries and good GPs, but also they need to have quality in that access. We all accept, and I think there’s a growing recognition, that GPs should be left to deal with the more complex cases and those with multiple comorbidities. We welcome the growth in the allied healthcare professionals, and we welcome the growth in having counsellors in GP surgeries, and in having chronic care condition nurses, palliative care specialists and so on. But I do wonder, First Minister, what discussions your Government might have had in terms of extending the appointment time. Because if a GP who is already under enormous pressure has to see a patient with complex healthcare issues or comorbidities and write up those notes, the standard 10 minutes is a very difficult thing for them to undertake all that work in. I wonder if your Government has had any consideration of that particular matter.

Mae angen i gleifion gael mynediad at feddygfeydd teulu da a meddygon teulu da, ond mae hefyd angen iddyn nhw gael ansawdd da o ran y mynediad hwnnw. Mae pob un ohonom ni’n derbyn, ac rwy’n meddwl bod cydnabyddiaeth gynyddol, y dylai meddygon teulu gael eu gadael i ymdrin â'r achosion mwy cymhleth a'r rheini â chyflyrau cydafiachus lluosog. Rydym ni’n croesawu'r cynnydd i nifer y gweithwyr gofal iechyd proffesiynol perthynol, ac rydym ni’n croesawu'r twf o ran cael cwnselwyr mewn meddygfeydd teulu, ac o ran cael nyrsys cyflwr gofal cronig, arbenigwyr gofal lliniarol ac yn y blaen. Ond rwy’n meddwl tybed, Brif Weinidog, pa drafodaethau y gallai eich Llywodraeth fod wedi eu cael o ran ymestyn hyd yr apwyntiad. Oherwydd os oes rhaid i feddyg teulu sydd eisoes o dan bwysau aruthrol weld claf â phroblemau gofal iechyd cymhleth neu gyflyrau cydafiachus ac ysgrifennu’r nodiadau hynny, yna mae'r 10 munud safonol yn beth anodd iawn iddyn nhw wneud yr holl waith hwnnw ynddo. Tybed a yw eich Llywodraeth wedi rhoi unrhyw ystyriaeth i'r mater penodol hwnnw.

Can I welcome, first of all, what the Member said about not piling—that’s not the way she put it, but it’s what she meant—all the pressure on GPs? A good number of cases that appear before GPs don’t need a GP, which is why it is hugely important we have Choose Well, of course. We see, when health boards take over practices, that they become multidisciplinary. People can be directed to the nurse, to the pharmacist, to the occupational therapist or to the physiotherapist, as appropriate, rather than everybody piling on to the GP. The challenge for the smaller practices is to be able to take pressure off themselves in the future, by working with other practices to provide wider and more holistic services between them. So, for example, is it reasonable for a single-handed practice to employ lots of nurses or physiotherapists? No, but working with other practices, it then becomes far more viable for that to happen. But it is hugely important that we don’t—she doesn’t do this, in fairness—it is hugely important for us not to think that primary care is just about GPs; it’s about making sure that people get the right level of care the right time. You take away the pressure on GPs, you release more time for them to see the patients who need more time to be seen.

A gaf i groesawu, yn gyntaf oll, yr hyn a ddywedodd yr Aelod am beidio â phentyrru—nid dyna’r ffordd y’i mynegwyd ganddi, ond dyna yr oedd hi’n ei olygu—yr holl bwysau ar feddygon teulu? Nid oes angen meddyg teulu ar nifer fawr o achosion sy'n ymddangos gerbron meddygon teulu, a dyna pam mae’n hynod o bwysig bod gennym ni Dewis Doeth, wrth gwrs. Rydym ni’n gweld, pan fydd byrddau iechyd yn cymryd practisau drosodd, eu bod yn dod yn amlddisgyblaeth. Gellir cyfeirio pobl at y nyrs, at y fferyllydd, at y therapydd galwedigaethol neu at y ffisiotherapydd, fel y bo'n briodol, yn hytrach na phawb yn pentyrru ar y meddyg teulu. Yr her i’r practisau llai yw gallu cymryd pwysau oddi arnynt eu hunain yn y dyfodol, trwy weithio gyda meddygfeydd eraill i ddarparu gwasanaethau ehangach a mwy cyfannol rhyngddynt. Felly, er enghraifft, a yw'n rhesymol i bractis un meddyg gyflogi llawer o nyrsys neu ffisiotherapyddion? Nac ydy, ond yn gweithio gyda meddygfeydd eraill, mae'n dod yn llawer mwy ymarferol wedyn i hynny ddigwydd. Ond mae'n hynod bwysig nad ydym—nid yw hi’n gwneud hyn, er tegwch—mae'n hynod bwysig i ni beidio â meddwl bod gofal sylfaenol yn golygu meddygon teulu yn unig; mae'n golygu sicrhau bod pobl yn cael y lefel cywir o ofal ar yr adeg gywir. Rydych chi’n tynnu’r pwysau oddi ar feddygon teulu, rydych chi’n rhyddhau mwy o amser iddyn nhw weld y cleifion sydd angen mwy o amser i gael eu gweld.

Sefydliadau sy'n Adleoli i Gymru

Organisations Relocating to Wales

7. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o gyfleoedd yn y dyfodol ar gyfer sefydliadau sy'n adleoli i Gymru o dde-ddwyrain Lloegr? OAQ(5)0568(FM)

7. What assessment has the First Minister made of the future opportunities for organisations relocating to Wales from the south-east of England? OAQ(5)0568(FM)

A large proportion of recent investments from companies headquartered elsewhere in the UK have, indeed, come from London and the south-east of England.

Mae cyfran fawr o fuddsoddiadau diweddar gan gwmnïau â phencadlys mewn mannau eraill yn y DU wedi, yn wir, yn dod o Lundain a de-ddwyrain Lloegr.

I thank the First Minister for that response. Does the First Minister support the call from the leader of Cardiff council to the UK Government for Channel 4 to be relocated to Cardiff, in view of the success of the media industry in Cardiff and as part of the consultation that is now going on about the future of Channel 4?

Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ymateb yna. A yw'r Prif Weinidog yn cefnogi’r alwad gan arweinydd cyngor Caerdydd i Lywodraeth y DU i Channel 4 gael ei adleoli i Gaerdydd, o ystyried llwyddiant y diwydiant cyfryngau yng Nghaerdydd ac yn rhan o'r ymgynghoriad sy’n cael ei gynnal ar hyn o bryd ar ddyfodol Channel 4?

Yes, I do, very much. I think Cardiff has a great deal to offer in terms of media services. We’ve seen huge growth in the creative industries, not just in Cardiff but outside. We’ve seen huge growth in the media in Cardiff, and Cardiff would be an ideal headquarters for Channel 4.

Ydw, mi ydwyf, yn fawr iawn. Rwy'n credu bod gan Gaerdydd lawer iawn i'w gynnig o ran gwasanaethau cyfryngau. Rydym ni wedi gweld twf aruthrol yn y diwydiannau creadigol, nid yn unig yng Nghaerdydd ond y tu allan. Rydym ni wedi gweld twf aruthrol yn y cyfryngau yng Nghaerdydd, a byddai Caerdydd yn bencadlys delfrydol ar gyfer Channel 4.

Benthyca

Borrowing

8. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y swm priodol o fenthyca ar gyfer Llywodraeth Cymru yng nghyd-destun y DU? OAQ(5)0567(FM)

8. Will the First Minister make a statement on the appropriate magnitude of borrowing for the Welsh Government in the UK context? OAQ(5)0567(FM)

I was just readjusting myself, there, to where the Member is now sitting. Well, we will maximise all the tools available to support the economy and public services in Wales, including making best use of the £1 billion of borrowing powers secured through the new fiscal framework.

Roeddwn i’n ymaddasu fy hun, nawr, i ble mae'r Aelod yn eistedd erbyn hyn. Wel, byddwn yn gwneud y gorau o’r holl ddulliau sydd ar gael i gefnogi'r economi a gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru, gan gynnwys gwneud y defnydd gorau o'r £1 biliwn o bwerau benthyg a sicrhawyd drwy'r fframwaith cyllidol newydd.

First Minister, whether the question is £1 billion or £1.5 billion of borrowing for Wales, or £500 billion of borrowing for the UK, your answer seems to be the same: ‘Let’s borrow; it’s cheap.’ There seems to be less consideration to how we would pay that money back or what would happen if interest rates go up. Do you seriously believe it’s appropriate for the UK to borrow 300 times as much as Wales? And if so, is your position any more credible than Jeremy Corbyn’s?

Prif Weinidog, pa un a yw'r cwestiwn yn £1 biliwn neu £1.5 biliwn o fenthyciadau ar gyfer Cymru, neu £500 biliwn o fenthyciadau ar gyfer y DU, mae’n ymddangos bod eich ateb yr un fath: 'Gadewch i ni fenthyg; mae'n rhad.' Mae'n ymddangos bod llai o ystyriaeth i sut y byddem ni’n ad-dalu'r arian neu beth fyddai'n digwydd pe byddai cyfraddau llog yn cynyddu. A ydych chi’n credu o ddifrif ei bod yn briodol i’r DU fenthyg 300 gwaith cymaint â Chymru? Ac os felly, a yw eich safbwynt chi yn fwy credadwy o gwbl nag un Jeremy Corbyn?

The UK has far more fiscal tools available to it than the Welsh Government in terms of the way in which it can borrow and in terms of the taxation policies available to it. We know that your party—or the party that you sit on that side of the Chamber with—will not rule out a rise in income tax. I appreciate that honesty, but I think it’s right to say that even the Conservative Party is considering increasing income taxes in the future in order to provide more money for the public purse. They’ve been asked several times to rule it out, and several times that has not been ruled out. The point is this: borrowing for infrastructure investment is important. It must be prudent—I take that point—and it must be affordable. But what is affordable for the UK is many times more than what is affordable for Wales because of the tools at the UK’s disposal and its ability to raise money. It was done in the 1940s, when the situation was far, far worse than this. The infrastructure was rebuilt. The UK got back on its feet into the 1950s. If it could be done in the 1940s, when borrowing rates were higher and the situation much worse, then why is it so unreasonable to say that it can’t be done now?

Mae gan y DU lawer mwy o offerynnau cyllidol ar gael iddi na Llywodraeth Cymru o ran y ffordd y gall fenthyg ac o ran y polisïau trethu sydd ar gael iddi. Rydym ni’n gwybod na wnaiff eich plaid—neu'r blaid yr ydych chi’n eistedd ar yr ochr yna i'r Siambr â hi—ddiystyru codi treth incwm. Rwy’n gwerthfawrogi’r gonestrwydd hwnnw, ond rwy'n credu ei bod yn iawn i ddweud bod hyd yn oed y Blaid Geidwadol yn ystyried cynyddu trethi incwm yn y dyfodol er mwyn darparu mwy o arian i bwrs y wlad. Gofynnwyd iddyn nhw sawl gwaith i’w ddiystyru, a sawl gwaith nid yw wedi cael ei ddiystyru. Y pwynt yw hyn: mae benthyg ar gyfer buddsoddi mewn seilwaith yn bwysig. Mae’n rhaid iddo fod yn ddarbodus—rwy’n derbyn y pwynt hwnnw—ac mae’n rhaid iddo fod yn fforddiadwy. Ond mae’r hyn sy'n fforddiadwy i’r DU lawer gwaith yn fwy na'r hyn sy'n fforddiadwy i Gymru oherwydd y dulliau sydd ar gael i'r DU a'i gallu i godi arian. Cafodd ei wneud yn y 1940au, pan roedd y sefyllfa yn llawer iawn gwaeth na hyn. Ailadeiladwyd y seilwaith. Rhoddwyd y DU yn ôl ar ei thraed i mewn i'r 1950au. Os oedd modd ei wneud yn y 1940au, pan roedd cyfraddau benthyg yn uwch a'r sefyllfa’n llawer gwaeth, yna pam mae mor afresymol i ddweud na ellir ei wneud yn awr?

Deddf yr Undebau Llafur 2016

The Trade Union Act 2016

9. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o Ddeddf yr Undebau Llafur 2016 ers iddi ddod i rym ym mis Mawrth eleni? OAQ(5)0565(FM)

9. What assessment has the First Minister made of the impact of the Trade Union Act 2016 since it came into force in March this year? OAQ(5)0565(FM)

Our assessment of the Trade Union Act remains: that it is divisive, damaging and risks undermining public services and the economy.

Mae ein hasesiad o Ddeddf yr Undebau Llafur yn parhau: ei bod yn achosi rhwyg, yn niweidiol ac yn arwain at y perygl o danseilio gwasanaethau cyhoeddus a'r economi.

I thank you for that answer and I share your opinion. Do you agree that by forcing public sector employers to publish information on facility time—that is, the time taken off from work to allow union representatives to carry out their duties when helping employees—that by doing this, the Trade Union Act 2016 blatantly discriminates against public sector workers and serves to weaken their rights and their working conditions? And what, First Minister, is the Welsh Government doing to help protect workers’ rights across Wales?

Diolchaf i chi am yr ateb yna ac rwy’n rhannu eich barn. A ydych chi’n cytuno, trwy orfodi cyflogwyr sector cyhoeddus i gyhoeddi gwybodaeth am amser hwyluso—hynny yw, yr amser a gymerir i ffwrdd o'r gwaith i ganiatáu cynrychiolwyr undebau i gyflawni eu dyletswyddau wrth helpu gweithwyr—trwy wneud hyn, bod Deddf yr Undebau Llafur 2016 yn gwahaniaethu’n amlwg yn erbyn gweithwyr sector cyhoeddus gan wanhau eu hawliau a’u hamodau gwaith? A beth, Prif Weinidog, mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i helpu i amddiffyn hawliau gweithwyr ledled Cymru?

We, of course, have taken forward legislation in this Assembly to do just that in the areas that we believe are devolved. It is a bureaucratic imposition on public sector employers that they have to do this. It’s not something that the private sector is required to do. But also, it seems to indicate that, somehow, the current UK Government sees public sector workers as somehow not as good as those in the private sector. That’s the insinuation: that, somehow, they’re spending all their time in facility time and not actually doing any real work. That’s not the case at all. We know that huge amounts of work go into the public sector, from so many hundreds of thousands of people up and down the length and breadth of Wales, and that is why this legislation was so unnecessary.

Rydym ni wedi, wrth gwrs, bwrw ymlaen â deddfwriaeth yn y Cynulliad hwn i wneud yn union hynny yn y meysydd y credwn sy’n ddatganoledig. Mae'n faich biwrocrataidd ar gyflogwyr sector cyhoeddus bod yn rhaid iddyn nhw wneud hyn. Nid yw'n rhywbeth y mae'n ofynnol i'r sector preifat i wneud. Ond hefyd, mae'n ymddangos ei fod yn awgrymu, rhywsut, bod Llywodraeth bresennol y DU o’r farn nad yw gweithwyr sector cyhoeddus cystal, rhywsut, â’r rheini yn y sector preifat. Dyna'r ensyniad: eu bod, rhywsut, yn treulio eu holl amser mewn amser hwyluso ac nid yn gwneud unrhyw waith go iawn. Nid yw hynny'n wir o gwbl. Rydym ni’n gwybod bod llawer iawn o waith yn mynd i mewn i'r sector cyhoeddus, gan gynifer o gannoedd o filoedd o bobl i fyny ac i lawr hyd a lled Cymru, a dyna pam yr oedd y ddeddfwriaeth hon mor ddiangen.

Cenedl Deg o ran Gwaith

A Fair Work Nation

10. Beth yw cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer sicrhau bod Cymru yn genedl deg o ran gwaith? OAQ(5)0570(FM)

10. What are the Welsh Government's plans for making Wales a 'fair work nation'? OAQ(5)0570(FM)

I am in close discussion with our social partners on fair work and the steps we can take together so that more people have access to good work and a secure income. Tomorrow I’m meeting with our social partners, the Wales TUC and business organisations to discuss the establishment of a fair work commission.

Rwy’n cynnal trafodaethau agos gyda'n partneriaid cymdeithasol ar waith teg a'r camau y gallwn eu cymryd gyda'n gilydd fel bod gan fwy o bobl fynediad at waith da ac incwm diogel. Yfory rwy’n cyfarfod â'n partneriaid cymdeithasol, TUC Cymru a sefydliadau busnes i drafod sefydlu comisiwn gwaith teg.

I thank the First Minister for his answer, although he did make this announcement in his Labour Party conference speech back in the spring, and it’s disappointing, given developments at a UK level, that this fair work commission hasn’t been established. According to the most recent data I’ve been able to find, Wales is among the least fair nations in terms of work in these islands: 45,000 people are classed as being low-paid self-employed, 60 per cent of temporary workers want but cannot get permanent jobs, and 42,000 people are on zero-hours contracts. When he eventually gets round to establishing a fair work commission, can he give a commitment that part of its terms of reference will be to review all previous and current trade union legislation as they relate to devolved areas, so that we in Wales can take the spirit that his Government has shown in relation to the Trade Union Act 2016 and amend all regressive anti-trade union legislation in this country?

Diolchaf i'r Prif Weinidog am ei ateb, er iddo wneud y cyhoeddiad hwn yn ei araith yng nghynhadledd y Blaid Lafur yn ôl yn y gwanwyn, ac mae'n siomedig, o ystyried y datblygiadau ar lefel y DU, nad yw'r comisiwn gwaith teg hwn wedi ei sefydlu. Yn ôl y data diweddaraf yr wyf i wedi gallu dod o hyd iddynt, mae Cymru ymhlith y gwledydd lleiaf teg o ran gwaith ar yr ynysoedd hyn: mae 45,000 o bobl wedi eu dosbarthu fel bod yn hunangyflogedig tâl isel, mae 60 y cant o weithwyr dros dro eisiau swyddi parhaol ond ni allant eu cael, ac mae 42,000 o bobl ar gontractau dim oriau. Pan fydd yn mynd ati i sefydlu comisiwn gwaith teg o’r diwedd, a all ef wneud ymrwymiad mai rhan o'i gylch gorchwyl fydd adolygu'r holl ddeddfwriaeth undebau llafur flaenorol a chyfredol fel y maen nhw’n berthnasol i feysydd datganoledig, fel y gallwn ni yng Nghymru gymryd yr ysbryd y mae ei Lywodraeth ef wedi ei ddangos o ran Deddf yr Undebau Llafur 2016 a diwygio’r holl ddeddfwriaeth gwrth-undebau llafur atchweliadol yn y wlad hon?

Well, I wouldn’t want to prejudge the discussion that takes place tomorrow, but I take on board what he has said. It’s hugely important that we get support and buy-in from all sectors of industry as we look at fair work. In addition to working with social partners, I have also already asked the Public Policy Institute for Wales to undertake some work on this—specifically in terms of defining what fair work is. We can have an idea of what fair work looks like, but it’s hugely important to define it as strongly as possible in order for the commission’s work to be effective.

Wel, ni fyddwn eisiau rhagfarnu’r drafodaeth sy'n cael ei chynnal yfory, ond rwy’n derbyn yr hyn y mae wedi ei ddweud. Mae'n hynod bwysig ein bod ni’n cael cymorth a chefnogaeth o bob sector o ddiwydiant wrth i ni edrych ar waith teg. Yn ogystal â gweithio gyda phartneriaid cymdeithasol, rwyf hefyd eisoes wedi gofyn i’r Sefydliad Polisi Cyhoeddus i Gymru wneud rhywfaint o waith ar hyn—yn enwedig o ran diffinio beth yw gwaith teg. Gallwn gael syniad o sut y mae gwaith teg yn edrych, ond mae'n hynod bwysig ei ddiffinio cyn gryfed â phosibl er mwyn i waith y comisiwn fod yn effeithiol.

2. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. 2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad a chyhoeddiad busnes. Rwyf yn galw ar arweinydd y tŷ, Jane Hutt.

The next item on our agenda is the business statement and announcement, and I call on the leader of the house, Jane Hutt.

Diolch, Llywydd. I have one change to report to this week’s business. The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure will make a statement on the Champions League final later this afternoon. Business for the next three weeks is as shown on the business statement and announcement found among the meeting papers available to Members electronically.

Diolch, Llywydd. Mae gen i un newid i’w adrodd i fusnes yr wythnos hon. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith yn gwneud datganiad am rownd derfynol Cynghrair y Pencampwyr yn ddiweddarach y prynhawn yma. Mae'r busnes ar gyfer y tair wythnos nesaf fel y mae wedi’i nodi yn y datganiad a chyhoeddiad busnes, y gellir ei weld ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.

Leader of the house, could we have a statement, please—and I think that you are deputising in the absence of the Cabinet Secretary for rural affairs—on the way that the basic payments scheme is delivered in Wales? I do declare an interest, as a partner in a farming business in the Vale of Glamorgan. There have been huge concerns, not just in the Vale of Glamorgan but across Wales, where payments have been delayed because of the checks and inspections regime that is undertaken, and the inability for the department to keep farmers in the loop as to how their claims are progressing. I, like you, in the Vale of Glamorgan do have constituents who still, at this point—in May, now—have outstanding claims still to be paid. It is very difficult for those individuals to be able to explain their positions to banks—who have been understanding when it comes to borrowing and, obviously, extending overdraft facilitates—when they are unable to secure information from the department as to why their claim has been held up or how their claim is progressing. I do think that we do need a statement from the Cabinet Secretary to give us an understanding, as Members, of how the department deals with these queries and, importantly, what lessons have been learned, because this year does seem to be a particularly difficult year in dealing with farms that have been inspected and have obviously have had outstanding queries for them to receive their payments.

Arweinydd y tŷ, a ellid cael datganiad, os gwelwch yn dda—ac rwy’n credu eich bod yn dirprwyo yn absenoldeb Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig—ar y ffordd y darperir y cynllun taliadau sylfaenol yng Nghymru? Rwy’n datgan buddiant, fel partner mewn busnes ffermio ym Mro Morgannwg. Pryder enfawr, nid yn unig ym Mro Morgannwg, ond ledled Cymru, oedd gohirio taliadau oherwydd y gyfundrefn gwiriadau ac archwiliadau a gynhelir, ac anallu’r adran i hysbysu ffermwyr am hynt eu ceisiadau. Mae gen i, fel chi, etholwyr ym Mro Morgannwg sydd yn dal i fod yn yr unfan—ym mis Mai, erbyn hyn—gyda cheisiadau sy’n dal heb eu talu. Mae'n anodd iawn i'r unigolion hynny egluro eu sefyllfa i’r banciau—sydd wedi dangos cydymdeimlad o ran benthyciadau ac, wrth gwrs, ymestyn cyfleusterau gorddrafft—pan nad oes ganddyn nhw wybodaeth gan yr adran o ran gohiriad neu hynt eu cais. Credaf fod angen gwirioneddol am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet er mwyn i ni, fel Aelodau, gael dealltwriaeth o sut mae'r adran yn ymdrin ag ymholiadau o’r fath ac, yn bwysig iawn, pa wersi sydd wedi eu dysgu. Ymddengys fod eleni yn flwyddyn arbennig o anodd o ran ymdrin â ffermydd sydd wedi cael eu harchwilio ac sydd yn amlwg wedi gweld oedi gydag ymholiadau iddyn nhw allu derbyn eu taliadau.

I thank Andrew R.T. Davies for that question, and I am very happy to update on the basic payments scheme. By 27 April, over 98.9 per cent of claims had been paid, at a value of approximately £219 million. This now includes cross-border payments made by the Welsh Government. Wales’s basic payment scheme 2016 payment performance is similar to Northern Ireland and compares very favourably with Scotland and England. And, as the Member knows, the BPS payment window runs until 30 June, with Rural Payments Wales doing everything they can to make all remaining payments as quickly as possible. They expect to pay all but the most complex claims by the end of April, of course, which was last week. I would also add the point that the introduction of the new greening requirements for arable farmers has led to more complex inspections. The EC requires farm businesses subject to an inspection in 2016 to have their claim finalised before payment can be made. We can’t comment on the functions of other paying agents.

Diolchaf i Andrew R.T. Davies am y cwestiwn yna, ac rwy’n hapus iawn i roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y cynllun taliadau sylfaenol. Erbyn 27 Ebrill roedd dros 98.9 y cant o’r ceisiadau wedi eu talu, sef swm o tua £219 miliwn. Mae hyn bellach yn cynnwys taliadau trawsffiniol a wnaed gan Lywodraeth Cymru. Mae perfformiad cynllun taliadau sylfaenol 2016 Cymru yn debyg i Ogledd Iwerddon ac yn cymharu yn ffafriol iawn â'r Alban a Lloegr. Ac, fel y gŵyr yr Aelod, mae'r cyfnod talu CTS yn parhau hyd 30 Mehefin, gyda Thaliadau Gwledig Cymru yn gwneud popeth o fewn eu gallu i gwblhau’r holl daliadau sy'n weddill cyn gynted ag y bo modd. Maen nhw’n disgwyl y bydd modd talu’r holl geisiadau oni bai am y rhai mwyaf cymhleth erbyn diwedd Ebrill, sef yr wythnos ddiwethaf, wrth gwrs. Byddwn hefyd yn ategu’r pwynt bod cyflwyno’r gofynion gwyrdd newydd ar gyfer ffermwyr âr wedi arwain at archwiliadau mwy cymhleth. Mae'r CE yn mynnu bod busnesau fferm sy’n destun archwiliad yn 2016 wedi gweld cyflawniad terfynol eu cais cyn y gellir gwneud y taliad. Ni allwn fynegi barn ar swyddogaethau asiantau eraill sy'n talu.

I think we can add payments of Glastir as well to the point that was already being made. I particularly wanted to ask the leader of the house whether she could timetable a debate in Government time on access to primary care services. I think we heard earlier a question from Leanne Wood, the leader of Plaid Cymru, about events in the Rhondda. If I can tell the house that, last week, I and my office spent several hours over two days trying to get a GP for a 90-year-old woman in Carmarthenshire. The listed surgery was in dispute with the health board and wouldn’t take her on. Another surgery wouldn’t deal with it either, despite, in theory, being open to new patients. The only surgery that was offered was at a considerable distance. I am pleased, I hope—touch wood—that that has been resolved, and as an Assembly Member I want to help my constituent. But if it takes the intervention of an Assembly Member to get a GP for a 90-year-old woman, I suggest we have a problem with GPs in Wales: a problem of recruitment, a problem of accessibility, and a problem in the stewardship that your party is showing to the NHS in Wales. So, I think you have made many promises about expanding access to GPs and primary care over the last six years, and I think a debate would allow all Assembly Members of all parties to describe what’s really happening on the ground.

Rwy'n credu y gallwn ychwanegu taliadau Glastir hefyd at y pwynt a wnaed eisoes. Rwy’n arbennig o awyddus i ofyn i arweinydd y tŷ a fyddai modd iddi amserlennu dadl yn amser y Llywodraeth ar fynediad at wasanaethau gofal sylfaenol. Rwy'n credu ein bod wedi clywed cwestiwn yn gynharach gan Leanne Wood, arweinydd Plaid Cymru, am ddigwyddiadau yn y Rhondda. Os caf ddweud wrth y tŷ, yr wythnos ddiwethaf treuliais i a’m swyddfa oriau lawer dros ddau ddiwrnod yn ceisio cael meddyg teulu i weld gwraig 90 mlwydd oed yn Sir Gaerfyrddin. Roedd y feddygfa restredig mewn anghydfod â'r bwrdd iechyd ac nid oedd yn barod i’w derbyn hi. Nid oedd meddygfa arall yn fodlon ymdrin â’r mater chwaith, er bod honno, mewn theori, yn agored i gleifion newydd.  Yr unig feddygfa a gynigwyd oedd un gryn bellter i ffwrdd. Rwy’n falch, rwy’n gobeithio—gobeithio’r gorau—bod hynny wedi ei ddatrys, ac fel Aelod o'r Cynulliad rwyf am helpu fy etholwraig. Ond os yw ymyrraeth Aelod Cynulliad yn ofynnol er mwyn cael meddyg teulu i weld gwraig 90 mlwydd oed, rwy’n awgrymu bod gennym broblem â meddygon teulu yng Nghymru: problem recriwtio, problem hygyrchedd, a phroblem gyda’r stiwardiaeth y mae eich plaid yn ei dangos o ran y GIG yng Nghymru. Felly, rwy’n credu eich bod wedi addo llawer iawn am ehangu mynediad at feddygon teulu a gofal sylfaenol yn ystod y chwe blynedd diwethaf, ac rwy’n credu y byddai dadl yn caniatáu i holl Aelodau'r Cynulliad o bob plaid ddisgrifio’r hyn sy'n digwydd ar lawr gwlad mewn gwirionedd.

Obviously, these issues have been raised, with specific examples of difficulties and pressures, and the First Minister responded to the one in terms of the GP day closure in the Rhondda. I think it is important in the context of recruitment again to say that our national and international campaign to attract GPs and the wider primary care workforce is already starting to bear fruit. Six months in and we have seen a 16 per cent increase in the number of GP training places filled so far compared to last year, and our £43 million primary care fund has helped provide more than 250 additional primary care posts, including GPs, nursing posts, pharmacists and physiotherapists, which of course are part of the answer and the response to primary care needs in terms of the wider primary care team. Also, I think there are the important investments taking place in the primary care clusters, which should also address this issue—64 primary care clusters ensuring that patients will be seen directly by the most appropriate professional for their needs. So, clearly, this is an issue of topical development and change that’s being raised today.

Mae'r materion hyn wedi eu codi, mae’n amlwg, gydag enghreifftiau penodol o anawsterau a phwysau, ac ymatebodd y Prif Weinidog i’r mater a gododd o ran y feddygfa yn Rhondda fu ar gau am ddiwrnod. Rwy'n credu ei bod yn bwysig yng nghyd-destun recriwtio i ddweud eto bod ein hymgyrch genedlaethol a rhyngwladol i ddenu meddygon teulu a'r gweithlu gofal sylfaenol ehangach yn dechrau dwyn ffrwyth yn barod. Ar ôl chwe mis rydym wedi gweld cynnydd o 16 y cant yn nifer y lleoedd hyfforddi i feddygon teulu sydd wedi eu llenwi hyd yn hyn o'i gymharu â'r llynedd. Ac mae ein cronfa ar gyfer gofal sylfaenoll, sy’n werth £43 miliwn, wedi helpu i ddarparu mwy na 250 o swyddi gofal sylfaenol ychwanegol, gan gynnwys meddygon teulu, swyddi nyrsio, fferyllwyr a ffisiotherapyddion, sydd wrth gwrs yn rhan o'r ateb a’r ymateb i anghenion gofal sylfaenol o ran y tîm gofal sylfaenol ehangach. Hefyd, rwy'n credu bod y buddsoddiadau pwysig sy'n digwydd yn y clystyrau gofal sylfaenol, a ddylai fynd i'r afael â'r mater hwn hefyd—64 o glystyrau gofal sylfaenol yn sicrhau y bydd cleifion yn cael eu gweld yn uniongyrchol gan y gweithiwr proffesiynol mwyaf priodol i’w hanghenion. Felly, mae’n amlwg, mater o ddatblygiad a newid amserol yw hwn sy'n cael ei godi heddiw.

On 10 August, Sea Dragon will moor in Mermaid Quay with its all-female crew sailing round the coast of Britain to collect data on plastic in our coastal waters. I recently met with one of the Welsh members of the crew—I know they’ve met other Assembly Members and have actually been mentioned here in a debate—and they are very keen to highlight the problem of plastic pollution, and to support the Marine Conservation Society’s petition, which I believe is before the Petitions Committee, and are campaigning on a deposit-return scheme on drinks containers and penalties for companies who use non-recyclable plastic fast-food containers and utensils. Also, very importantly, I thought, they are campaigning for the introduction of public drinking water fountains, which would of course reduce the need for plastic bottles in any case.

So, would the leader of the house congratulate this all-female team, two of whom are from Wales? Also, can we have another opportunity in this house to emphasise the vital importance of this issue, and to highlight the pollution that is happening in our seas as well as on our land?

Ar 10 Awst, bydd Sea Dragon yn angori ym Mermaid Quay. Mae ei chriw o fenywod yn hwylio o amgylch arfordir Prydain er mwyn casglu data ar y plastig yn ein dyfroedd arfordirol. Fe wnes i gyfarfod yn ddiweddar â Chymraes o blith y criw—gwn eu bod wedi cwrdd ag Aelodau eraill o‘r Cynulliad a soniwyd amdanynt, yn wir, yma mewn dadl—ac maen nhw’n awyddus iawn i dynnu sylw at broblem llygredd plastig, a chefnogi deiseb y Gymdeithas Cadwraeth Forol, sydd, rwy’n credu, gerbron y Pwyllgor Deisebau. Maen nhw’n ymgyrchu dros gynllun ernes a dychwelyd ar gynwysyddion diod a chosbi cwmnïau sy'n defnyddio plastig na ellir ei ailgylchu ar gyfer cynhwysyddion ac offer bwyd cyflym. Hefyd, yn bwysig iawn, yn fy marn i, maen nhw’n ymgyrchu dros gyflwyno ffynhonnau dŵr yfed cyhoeddus, a fyddai wrth gwrs yn lleihau'r angen am boteli plastig beth bynnag.

Felly, a fyddai arweinydd y tŷ yn llongyfarch y tîm hwn o fenywod, a dwy ohonyn nhw o Gymru? Hefyd, a gawn ni gyfle arall yn y tŷ hwn i dynnu sylw at bwysigrwydd hanfodol y mater hwn, a thynnu sylw at y llygredd sy'n digwydd yn ein moroedd ac ar ein tir hefyd?

Well, I’d also like to add my congratulations, and thank Julie Morgan for bringing this to our attention this afternoon—congratulations to that all-female team, who brought the Sea Dragon into Mermaid Quay and met many Assembly Members—but particularly drawing attention to their scientific and campaigning mission in terms of the work that they’re doing on collecting data on plastic in our coastal waters. Indeed, we did recently debate Welsh waste reduction in the debate on the waste reduction Bill, on 5 April, and we are looking to conclude our review of extended producer responsibility.

Under the marine strategy framework directive we have a commitment to reduce marine litter. There’s a specific target under descriptor 10 of the marine strategic framework directive, and of course we have a Wales marine strategic advisory group. They’ve formed a marine litter task and finish group to tackle the issue of marine litter in Wales, so I’m sure that the work’s that’s being done on this through Sea Dragon and their scientific team will help to add to the strength of the evidence that we will be addressing.

Wel, fe hoffwn innau hefyd ategu fy llongyfarchiadau i, a diolch i Julie Morgan am dynnu ein sylw at hyn y prynhawn yma—llongyfarchiadau i'r tîm hwnnw o fenywod a ddaeth â'r Sea Dragon i Mermaid Quay a chyfarfod â llawer o Aelodau’r Cynulliad—ond yn arbennig gan dynnu sylw at eu cenadwri wyddonol ac ymgyrchol o ran y gwaith y maen nhw’n ei wneud wrth gasglu data am y plastig yn ein dyfroedd arfordirol. Yn wir, cawsom drafodaeth yn ddiweddar am leihau gwastraff Cymru yn y ddadl ar y Bil lleihau gwastraff, ar 5 Ebrill, ac rydym yn gobeithio cwblhau ein hadolygiad o roi mwy o gyfrifoldeb ar y cynhyrchwyr.

O dan gyfarwyddeb fframwaith y strategaeth forol rydym wedi ymrwymo i leihau sbwriel morol. Mae 'na darged penodol o dan disgrifydd 10 cyfarwyddeb fframwaith y strategaeth forol, ac wrth gwrs mae gennym grŵp cynghori strategol Cymru ar faterion morol. Maen nhw wedi ffurfio grŵp gorchwyl a gorffen sbwriel morol i fynd i'r afael â sbwriel morol yng Nghymru. Felly rwy'n siŵr y bydd y gwaith sydd wedi ei wneud ar hynny gan Sea Dragon a’u tîm gwyddonol yn helpu i ychwanegu at gryfder y dystiolaeth y byddwn yn ymateb iddi.

Leader of the house, can I ask for a number of statements, please, the first from the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs on waste collection services? One thing that is exercising the minds of lots of my constituents, particularly in Conwy, is the roll-out of four-weekly bin collections, which of course has been supported by Labour, Plaid Cymru and independent councillors in that area, much to the disdain and dismay of local residents. There's dog mess that is building up in local dog bins as a result of people being encouraged to use those rather than leave dog mess in their bins for four weeks, and the whole place is becoming a significant eyesore, unfortunately, to the many visitors who visit my constituency. So, I would be grateful if we could have some clear guidance from the Cabinet Secretary and from the Welsh Government on the frequency of bin collection services, and in particular dog bin collection services, because, clearly, they are not frequent enough at the moment.

Can I also call for a statement from the Cabinet Secretary for Communities and Children on internet safety? The leader of the house will be aware of the research by the Internet Watch Foundation that clearly identified that the UK, as a result of the zero-tolerance approach to internet safety, particularly in terms of child sexual abuse images and videos, has made very good progress in recent years on this front. The UK now hosts less than 0.1 per cent of child sexual abuse imagery globally, compared to 37 per cent in the Netherlands, 22 per cent in the USA and 11 per cent in France. But, of course, there’s still lots of work to be done, and in particular, we need to see more family friendly access to the internet in public sector funded organisations and indeed in private organisations. I wonder whether we could have a statement from the Cabinet Secretary on this to see whether this is something that could be addressed, perhaps through grant conditions.

Thirdly, can I call for a statement on delayed transfers of care by the Cabinet Secretary for health and social services? Many Members of the Chamber will have been alarmed to read of the very sad case of an individual patient who’s been languishing in a hospital ward for almost four years and has got a further half a year to go before a suitable place for their care can be arranged. That is clearly unacceptable and more work needs to be done on delayed transfers of care. Can we have a statement on that?

Arweinydd y tŷ, a gaf i ofyn am sawl datganiad, os gwelwch yn dda, y cyntaf gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig ar wasanaethau casglu gwastraff? Un peth sydd ar feddwl llawer o’m hetholwyr, yn enwedig yng Nghonwy, yw'r broses o gyflwyno casgliadau bin bob pedair wythnos, sydd wrth gwrs wedi ei gefnogi gan y Blaid Lafur, Plaid Cymru a chynghorwyr annibynnol yn yr ardal honno, er mawr ddirmyg a siom i’r trigolion lleol. Mae 'na faw ci yn pentyrru tu mewn i finiau cŵn lleol o ganlyniad i annog pobl i ddefnyddio’r rheini yn hytrach na gadael baw ci yn eu biniau am bedair wythnos. Mae ‘na olwg mawr yn mynd ar y lle i gyd, yn anffodus, o safbwynt yr ymwelwyr niferus sy'n ymweld â’m hetholaeth.  Felly, byddwn yn ddiolchgar pe gallem gael rhywfaint o oleuni gan Ysgrifennydd y Cabinet a chan Lywodraeth Cymru ynghylch pa mor aml y bydd y gwasanaethau casglu sbwriel yn digwydd, ac yn benodol y gwasanaethau casglu biniau cŵn, oherwydd mae’n amlwg nad ydyn nhw’n dod yn ddigon aml ar hyn o bryd.

A gaf i alw hefyd am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant ar ddiogelwch ar y rhyngrwyd? Bydd arweinydd y tŷ yn ymwybodol o'r gwaith ymchwil gan Sefydliad Gwarchod y Rhyngrwyd sy'n nodi'n glir bod y DU wedi gwneud cynnydd da iawn yn y maes hwn yn y blynyddoedd diwethaf. Mae hyn o ganlyniad i'r dull o weithredu dim goddefgarwch o ran diogelwch ar y rhyngrwyd, yn enwedig o ran delweddau a fideos o gam-drin plant yn rhywiol. Bellach mae llai na 0.1 y cant o’r gyfradd fyd-eang o luniau o gam-drin plant yn rhywiol yn digwydd yn y DU, o gymharu â 37 y cant yn yr Iseldiroedd, 22 y cant yn yr Unol Daleithiau ac 11 y cant yn Ffrainc. Ond, wrth gwrs, mae ‘na lawer o waith i'w wneud eto. Yn benodol, mae angen i ni wneud yn siŵr bod sefydliadau sy’n cael eu hariannu gan y sector cyhoeddus ac yn wir gan sefydliadau preifat yn sicrhau mynediad i’r rhyngrwyd sy'n addas i’r teulu cyfan. Tybed a allem gael datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet ar hynny i weld a yw hynny yn rhywbeth y gellid rhoi sylw iddo, efallai drwy amodau grant.

Yn drydydd, a gaf i alw am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet ar yr oedi wrth drosglwyddo o ran gofal iechyd a gwasanaethau cymdeithasol? Bydd llawer o’r Aelodau yn y Siambr wedi eu dychryn o ddarllen am yr achos trist iawn o glaf unigol sydd wedi bod yn dihoeni mewn ward ysbyty am bron i bedair blynedd ac mae hanner blwyddyn arall o’i flaen cyn y gellir trefnu lle addas ar gyfer ei ofal. Mae’n amlwg fod hynny'n annerbyniol ac mae angen rhagor o ymdrech i atal oedi wrth drosglwyddo gofal. A gawn ni ddatganiad ar hynny?

I think we’ve discussed these issues in relation to local authorities’ responsibilities for waste collection on a number of occasions, and, of course, there have been plenty of opportunities to raise these matters with the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs. I think it is very important to recognise, in terms of our success rates, those local authorities—and I won’t necessarily, although perhaps I should, name those who control some of those local authorities, who are actually actually leading the way in terms of waste collection—but Wales leads the way in the UK when it comes to recycling. Also, we are supporting local authorities to recycle more. We recently awarded £3 million to help local authorities update their recycling methods, which of course takes into account frequency of collections and, indeed, handling of dog waste. Of course, we have to ensure that local authorities learn from each other and deliver, as a result of that, the best public services for their constituents and local people.

Your second question is very important. Obviously, we are all aware of the work of the Internet Watch Foundation and its impact in terms of internet safety, and Yvette Cooper’s very powerful remarks as Chair of the Home Affairs Select Committee yesterday. We would obviously want to review that in terms of our circumstances here in Wales in terms of the powers that we have to address those issues, and be very clear in the support of the statement that she made as a Westminster chair of a select committee.

I think your point about delayed transfers of care must be seen in context, Darren Millar, because delayed transfers of care are at their lowest level for 12 years, which is an exceptional achievement, particularly when considered against the increasing demand for services as our population ages and is exceptional compared with what is happening over the border in England where they’re rising not falling. But I think there are complex issues, and I will recognise there is a particularly complex case that you have referred to. Those are often with a range of other issues, requiring very highly specialist and often bespoke services to be put in place. I’m sure that many Members will recognise those kinds of circumstances. Importantly, I hope that you have put—you’ve brought this, clearly, to the attention of your health board. But I think it is important that there is nobody occupying acute hospital beds in these circumstances.

Rwy'n credu ein bod wedi trafod ar sawl achlysur y materion hyn sy’n ymwneud â chyfrifoldebau awdurdodau lleol o ran casglu gwastraff. Ac, wrth gwrs, cafwyd digon o gyfle i godi'r materion hyn gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn cydnabod, o ran cyfraddau ein llwyddiant, mae’r awdurdodau lleol hynny—ac ni fyddaf o reidrwydd, er y dylwn i efallai, yn enwi'r rheini sy'n rheoli yn rhai o'r awdurdodau lleol hynny, sydd mewn gwirionedd yn arwain y ffordd o ran casglu gwastraff—ond Cymru sy’n arwain y ffordd yn y DU o ran ailgylchu. Hefyd, rydym yn cefnogi awdurdodau lleol i ailgylchu rhagor. Yn ddiweddar dyfarnwyd £3 miliwn i helpu awdurdodau lleol i ddiweddaru eu dulliau o ailgylchu, sydd wrth gwrs yn ystyried pa mor aml y bydd casgliadau’n digwydd ac, yn wir, sut mae trin gwastraff cŵn. Wrth gwrs, mae'n rhaid i ni sicrhau bod awdurdodau lleol yn dysgu oddi wrth ei gilydd ac yn darparu, o ganlyniad i hynny, y gwasanaethau cyhoeddus gorau i’w hetholwyr a phobl leol.

Mae’r ail gwestiwn yn un pwysig iawn. Mae’n amlwg ein bod i gyd yn ymwybodol o waith Sefydliad Gwarchod y Rhyngrwyd a'i effaith o ran diogelwch ar y rhyngrwyd, a sylwadau grymus iawn Yvette Cooper o Gadair y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cartref ddoe. Byddem yn amlwg yn dymuno adolygu ein hamgylchiadau yma yng Nghymru o ran y pwerau sydd gennym i fynd i'r afael â'r materion hynny, a bod yn eglur iawn yng nghefnogaeth y datganiad a wnaeth hi fel cadeirydd pwyllgor dethol yn Westminster.

Rwy'n credu ei bod yn rhaid ystyried eich pwynt am oedi wrth drosglwyddo gofal yn ei gyd-destun, Darren Millar. Mae oedi wrth drosglwyddo gofal ar ei lefel isaf ers 12 mlynedd, sydd yn dipyn o gamp, yn enwedig o'i ystyried yn erbyn y galw cynyddol am wasanaethau wrth i’n poblogaeth heneiddio. Ac mae'n arbennig o dda o’i gymharu â'r hyn sy'n digwydd dros y ffin yn Lloegr, lle mae’n codi ac nid yn gostwng. Ond credaf fod yna faterion cymhleth, ac rwy’n cydnabod yr achos arbennig o gymhleth y cyfeiriwyd ato gennych. Mae'r materion hyn yn aml yn cynnwys ystod o faterion eraill, ac yn gofyn am roi gwasanaethau hynod arbenigol a phwrpasol yn aml ar waith. Rwy'n siŵr y bydd llawer o Aelodau yn cydnabod amgylchiadau fel hynny. Yn bwysig iawn, rwy’n gobeithio eich bod wedi rhoi—mae’n amlwg eich bod wedi tynnu sylw eich bwrdd iechyd at hyn. Ond credaf ei bod yn bwysig nad oes neb mewn gwelyau ysbyty acíwt dan yr amgylchiadau hynny.

I thought everybody was being quite negative with the election campaigns in First Minister’s questions, so I wanted to bring something positive to business questions and call on the Welsh Government to congratulate Josh Griffiths and Matthew Rees, both from the Swansea Harriers. Josh Griffiths has qualified now with an amazing time, more than professional runners, for the IAAF World Championships. And then Matthew Rees you would have seen from the London Marathon, who helped another runner who was struggling to finish the race. I think it’s been amazing for Wales, and for Swansea, for those runners to show their capabilities, and I wanted to have a statement from the Welsh Government to see what discussions you’ve been having with Welsh Athletics, so that you can support Josh Griffiths, through this time, over the summer, to make sure, as a student, that he’s able to take part in the world championships, and to show that Wales has that talent behind us.

My second request—and I appreciate that Lesley Griffiths is not here at the moment—is with regard to whether she or her team have an update on the animal abuse register. Lately, the Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals launched a campaign to call for a working group within Welsh Government to establish whether an animal abuse register for Wales would be conceivable. And, so I wonder, in her absence, whether her civil servants would be able to give us a statement, or whether we could have a letter as AMs on any progress in that manner.

Roeddwn i'n meddwl bod pawb yn ymddwyn yn dra negyddol gyda'r ymgyrchoedd etholiadol yn ystod y cwestiynau i'r Prif Weinidog. Felly rwyf eisiau cyflwyno rhywbeth cadarnhaol i’r cwestiynau busnes ac rwy’n galw ar Lywodraeth Cymru i longyfarch Josh Griffiths a Matthew Rees, y ddau o Harriers Abertawe. Mae Josh Griffiths wedi ennill ei le ym Mhencampwriaethau Byd yr IAAF gydag amser anhygoel, gwell na rhedwyr proffesiynol. Ac wedyn byddech wedi gweld Matthew Rees ym Marathon Llundain yn helpu rhedwr arall a oedd yn ymdrechu i orffen y ras. Credaf ei bod wedi bod yn rhyfeddol i Gymru, ac i Abertawe, i’r rhedwyr hynny ddangos eu galluoedd. Hoffwn gael datganiad gan Lywodraeth Cymru i weld pa drafodaethau yr ydych wedi eu cael gydag Athletau Cymru, fel y gallwch gefnogi Josh Griffiths, drwy'r cyfnod hwn dros yr haf, i wneud yn siŵr ei fod yn gallu cymryd rhan ym mhencampwriaethau’r byd, ac yntau’n fyfyriwr, a dangos bod gan Gymru y talentau hynny yn gefn inni.

Fy ail gais yw—ac rwy’n sylweddoli nad yw Lesley Griffiths yma ar hyn o bryd—a oes ganddi hi ei hun neu ei thîm yr wybodaeth ddiweddaraf am y gofrestr cam-drin anifeiliaid. Yn ddiweddar, fe lansiodd y Gymdeithas Frenhinol er Atal Creulondeb i Anifeiliaid ymgyrch yn galw am grŵp sy'n gweithio o fewn Llywodraeth Cymru i ganfod a fyddai’n bosibl cael cofrestr cam-drin anifeiliaid i Gymru. Ac, felly rwy’n holi tybed, yn ei habsenoldeb, a fyddai ei gweision sifil yn gallu rhoi datganiad inni, neu a allem ni, fel Aelodau Cynulliad, gael llythyr am unrhyw ddatblygiadau yn hynny o beth.

I thank Bethan Jenkins for that very positive question and comment. I’m sure we would all agree with you. It was amazing to see the way in which Josh Griffiths and Matthew Rees came together in the end over the finishing line in the London Marathon, and to hear those Welsh voices, and the recognition of that camaraderie and support was truly something that was very positive for us all to share, and we send our thanks and congratulations. But, obviously, you raise wider issues, which I’m sure will need to be addressed in terms of the particular situation for Josh Griffiths.

On your second point, I can assure you that the Cabinet Secretary’s officials are following through on her behalf progress in terms of setting up the animal abuse register. In fact, that was something I responded to in her place, and we are following this through and we will be able to update in due course.

Rwy’n diolch i Bethan Jenkins am y cwestiwn a’i sylwadau cadarnhaol iawn. Rwy'n siŵr y byddem i gyd yn cytuno â chi. Roedd hi’n rhyfeddol cael gweld y ffordd y daeth Josh Griffiths a Matthew Rees at ei gilydd ar y diwedd dros y llinell derfyn ym Marathon Llundain, a chlywed y lleisiau Cymreig hynny, a chydnabod y cyfeillgarwch a'r gefnogaeth oedd yn wirioneddol yn rhywbeth cadarnhaol iawn i ni i gyd i’w rannu. Rydym yn mynegi ein diolch a'n llongyfarchiadau iddynt. Ond, mae’n amlwg eich bod yn codi materion ehangach, ac rwy'n siŵr y bydd angen mynd i'r afael â nhw o ran sefyllfa benodol Josh Griffiths.

Ar eich ail bwynt, gallaf eich sicrhau bod swyddogion Ysgrifennydd y Cabinet yn mynd ati ar ei rhan hi i wneud cynnydd o ran sefydlu'r gofrestr cam-drin anifeiliaid. Yn wir, roedd hynny’n rhywbeth yr ymatebais iddo yn ei lle hi, ac rydym yn datblygu hyn a byddwn yn gallu rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf maes o law.

Leader of the house, I know that you, like myself, and many other Members here, are an ardent supporter of the WASPI campaign, and I’m sure you’ll be aware of the recent pledge from the UK Labour Party to compensate those women who have been worst affected by the UK Government’s changes to the state pension age. This has been welcomed by the WASPI campaign as an important first step in getting justice for those who have been so unfairly treated. Could we have a statement from the Welsh Government on what it can do to make sure that those women born in the 1950s, many of whom face destitution from the cavalier changes steamrollered through by the UK Government, get the justice and the state pension that they so deserve?

Arweinydd y tŷ, rwy’n gwybod eich bod chi, fel minnau, a llawer o’r Aelodau eraill sydd yma, yn gefnogwr brwd o ymgyrch WASPI. Felly rwy'n siwr y byddwch yn ymwybodol o'r addewid diweddar a wnaed gan Blaid Lafur y DU i ddigolledu'r menywod hynny yr effeithiwyd arnynt waethaf gan newidiadau Llywodraeth y DU i oedran pensiwn y wladwriaeth. Croesawyd hyn gan ymgyrch WASPI fel y cam cyntaf pwysig wrth geisio cyfiawnder i'r rhai a gafodd eu trin mor annheg. A gawn ni ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar yr hyn y gallai ei gyflawni i wneud yn siŵr bod y menywod hynny a aned yn y 1950au, y mae llawer ohonyn nhw’n wynebu tlodi mawr o achos y newidiadau trahaus a orfodwyd gan Lywodraeth y DU, yn derbyn y cyfiawnder a phensiwn y wladwriaeth y maen nhw’n eu haeddu?

I thank Vikki Howells for that question. Indeed, only last week, I met with Kay Clarke, a leading campaigner in Barry, whom I first met when she came here to a demonstration on the steps of the Senedd, and I think, Vikki, you were welcoming them as Assembly Member for Cynon Valley. And I have since, as an Assembly Member, got very engaged in supporting this campaign. Just for everyone to be clear, WASPI is Women Against State Pension Age Inequality, and although pension matters are non-devolved and are the responsibility of the Department for Work and Pensions in the UK Government, nevertheless, the Welsh Government remains concerned about the disproportionate effect, as Vikki Howells has described, that this change is having on a significant number of women. They’ve had their state pension age raised significantly without effective or sufficient notification, leaving them very little time to reshape their lives, their plans and their finances, and are waiting a number of additional years to become eligible for their state pension, and for what we would describe clearly as their entitlement. So, again, this is something on which we would want to ensure that we do what we can within our powers and certainly add our voice to the WASPI campaign.

Rwy’n diolch i Vikki Howells am y cwestiwn hwn. Yn wir, dim ond yr wythnos ddiwethaf oedd hi pan gefais gyfarfod â Kay Clarke, ymgyrchydd blaenllaw yn y Barri. Cyfarfûm â hi am y tro cyntaf pan ddaeth hi yma i gymryd rhan mewn gwrthdystiad ar risiau'r Senedd, ac rwy’n credu, Vikki, eich bod chi fel Aelod Cynulliad dros Gwm Cynon wedi eu croesawu nhw. Ac rwyf innau ar ôl hynny, fel Aelod Cynulliad, wedi gwneud llawer i gefnogi'r ymgyrch hon. I egluro i bawb, WASPI yw Menywod yn erbyn Anghydraddoldeb yn Oedran Pensiwn y Wladwriaeth, ac er nad yw materion pensiwn wedi’u datganoli a chyfrifoldeb yr Adran Gwaith a Phensiynau yn Llywodraeth y DU ydyn nhw, er hynny, mae Llywodraeth Cymru yn parhau i fod yn bryderus am yr effaith anghyfartal, fel y disgrifiwyd gan Vikki Howells, a gaiff y newid hwn ar nifer fawr o fenywod. Maen nhw wedi gweld codiad sylweddol yn oedran pensiwn y wladwriaeth heb ddigon o rybudd effeithiol, gan adael ychydig iawn o amser i ad-drefnu eu bywydau, eu cynlluniau a'u trefniadau cyllid, ac maent yn gorfod aros am nifer o flynyddoedd ychwanegol cyn bod yn gymwys i dderbyn pensiwn y wladwriaeth, sef rhywbeth yr ydym ni’n ystyried y maent yn haeddiannol iawn ohono. Felly, unwaith eto, mae hyn yn rhywbeth y byddem yn dymuno gwneud yn siŵr ein bod yn cyflawni cymaint ag y gallwn o fewn ein pwerau ac yn sicr ategwn ein llais at ymgyrch WASPI.

Can I call for a single statement, a statement from the Cabinet Secretary for health, on vaginal mesh implants? The Minister will be aware that during the Easter recess this matter was covered extensively in the UK and Welsh press, after it was announced that 800 women across the UK were suing the NHS, stating that these had caused them pain and suffering. I was contacted by a constituent in north Wales, who asked me to raise this here in the Senedd with the Welsh Government. She told me that in 2004, at Ysbyty Gwynedd, she had a mesh implant and she’s since suffered badly from left hip pain, left thigh pain, pelvic pain and intimate pain, as one of, as she says, several thousand women across the UK who are suffering from these implants. Media coverage in Wales at the time said that, despite the complications reported, the mesh is still available to women in Wales, and that the Welsh Government had confirmed to WalesOnline that treatment was still available on the Welsh NHS, but that enhanced guidelines were in place. For the sake of my constituent, and, no doubt, many other women across Wales affected by these implants, I hope you will agree that this merits a statement. Thank you.

A gaf i alw am ddatganiad unigol, datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd, ar fewnblaniadau rhwyll yn y wain? Bydd y Gweinidog yn ymwybodol fod y mater hwn wedi cael sylw helaeth yn y wasg yn y DU ac yng Nghymru yn ystod toriad y Pasg, yn dilyn y cyhoeddiad bod 800 o fenywod ledled y DU yn erlyn y GIG, gan ddweud bod y rhain wedi achosi poen a gwewyr iddyn nhw. Cysylltodd etholwraig yn y gogledd â mi, gan ofyn imi godi hyn yma yn y Senedd gyda Llywodraeth Cymru. Dywedodd wrthyf ei bod wedi cael mewnblaniad rhwyll yn Ysbyty Gwynedd yn 2004 a bu’n dioddef poen enbyd yn ei hystlys chwith byth oddi ar hynny, poen yn ei chlun chwith, poen pelfig a phoen mewn rhan bersonol o’r corff. Fel y dywedodd, mae hi’n un o rai miloedd o fenywod dros y DU sy'n dioddef oherwydd y mewnblaniadau hyn. Cafodd hyn sylw yn y cyfryngau yng Nghymru ar y pryd a datganwyd bod y rhwyll, er gwaethaf y cymhlethdodau, yn dal i fod ar gael i fenywod yng Nghymru, a bod Llywodraeth Cymru wedi cadarnhau i Gymru Ar-lein bod y driniaeth ar gael o hyd yn y GIG yng Nghymru, ond bod canllawiau gwell yn eu lle. Er mwyn fy etholwraig i, ac, yn ddiau, er mwyn llawer o fenywod eraill ledled Cymru yr effeithiwyd arnynt gan y mewnblaniadau hyn, rwy’n gobeithio y byddwch yn cytuno bod hyn yn deilwng o ddatganiad. Diolch.

Well, I also, Mark Isherwood, have raised these concerns on behalf of my constituents as well. And, clearly, there has been recently more public awareness of this, as a result, for example, of MPs as well. Owen Smith MP, I know, has raised this in particular. So, I think the issue that you refer to in terms of the NHS, the procedure being available in Wales, and the fact that advice and guidance in 2014, when concerns were raised about adverse events associated with this form of treatment, again emphasising the need for informed consent, compliance with guidance standards, regular audits of surgery undertaken, adverse event reporting, ensuring that repeat surgery or removal of the mesh is performed by properly qualified specialists. So, we have, again, to maintain patient safety, reminded health boards to ensure they report any complications of surgery, and have given women who have had the procedure the option to self-report problems or adverse effects. And, clearly, it’s important that we put that on the record again today.

Wel, rwyf innau hefyd, Mark Isherwood, wedi codi’r pryderon hyn ar ran fy etholwragedd i hefyd. Ac mae’n amlwg fod mwy o ymwybyddiaeth gyhoeddus o hyn wedi bod yn ddiweddar, o ganlyniad, er enghraifft, i Aelodau Seneddol hefyd. Mae Owen Smith AS, mi wn, wedi codi hyn yn benodol. Felly, rwy'n credu bod y mater y cyfeiriwch ato o ran y GIG, bod y driniaeth ar gael yng Nghymru, a'r ffaith bod cyngor a chanllawiau yn 2014, wedi codi pryderon am effeithiau andwyol sy'n gysylltiedig â’r math hwn o driniaeth. Pwysleisiwyd eto bod angen cael caniatâd gwybodus, cydymffurfio â’r safonau mewn canllawiau, archwiliadau rheolaidd o lawdriniaethau, adroddiadau am effeithiau niweidiol, gan sicrhau bod ail lawdriniaeth neu dynnu’r rhwyll yn cael ei gyflawni gan arbenigwyr â’r cymwysterau priodol. Felly, unwaith eto, er mwyn cynnal diogelwch cleifion, rydym wedi atgoffa byrddau iechyd bod angen iddynt sicrhau eu bod yn rhoi gwybod am unrhyw gymhlethdodau a all ddeillio o lawdriniaeth, ac wedi rhoi’r dewis i fenywod sydd wedi cael y driniaeth i adrodd eu hunain am broblemau neu effeithiau niweidiol. Ac mae’n amlwg ei bod hi'n bwysig ein bod yn cofnodi hynny heddiw eto.

I’m asking for a Government statement on the number of council houses and flats proposed to be built in Wales. I know of the developments either under construction or proposed in Swansea, but it would be of benefit to know of all the developments that are proposed in Wales. And, just a reminder, before the Conservatives became an ultra-right-wing party, under leaders such as Churchill and Harold Macmillan, they promoted the building of council houses and flats.

Rwy’n gofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth ar nifer y tai a fflatiau Cyngor y bwriedir eu hadeiladu yng Nghymru. Rwy’n gwybod am y datblygiadau sydd naill ai yn cael eu hadeiladu neu sydd yn yr arfaeth yn Abertawe, ond byddai o fudd i ni gael gwybod am yr holl ddatblygiadau yng Nghymru. Ac, er mwyn eich atgoffa chi, cyn i'r Ceidwadwyr fynd yn blaid adain dde eithafol, dan arweinwyr fel Churchill a Harold Macmillan, roedden nhw’n hyrwyddo’r gwaith o adeiladu tai a fflatiau cyngor.

Well, we’re now starting to see the benefit of our housing revenue account subsidy exit, with new council houses being built. So, I’m really grateful, Mike Hedges, that you’ve brought this to our attention for comment and a response from the Welsh Government today. As part of the housing pact with the Welsh Local Government Association and Community Housing Cymru, I am pleased to say that local housing authorities are aiming to deliver 1,000 affordable homes. And, of course, this is a valuable contribution towards our 20,000 target. So, once again, we are ensuring that council house building is happening and taking place, and providing affordable homes for people in Wales.

Wel, rydym nawr yn dechrau gweld budd o’r ffaith ein bod wedi rhoi’r gorau i gymhorthdal y cyfrif refeniw tai, gyda thai cyngor newydd yn cael ei hadeiladu. Felly, rwy'n ddiolchgar iawn, Mike Hedges, eich bod wedi tynnu’n sylw ni at hyn heddiw i gael sylwadau ac ymateb gan Lywodraeth Cymru. Yn rhan o'r cytundeb tai â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a Chartrefi Cymunedol Cymru, rwy’n falch o gael dweud bod awdurdodau tai lleol yn anelu at ddarparu 1,000 o dai fforddiadwy. Ac, wrth gwrs, mae hyn yn gyfraniad gwerthfawr tuag at ein targed o 20,000. Felly, unwaith eto, rydym yn sicrhau bod adeiladu tai cyngor yn digwydd ac yn mynd rhagddo, gan ddarparu tai fforddiadwy i bobl yng Nghymru.

Cabinet Secretary, six years ago, I raised a business enterprise Bill in this Chamber, and I raised a very strong emphasis to promote our aviation industry. I heard very recently that our First Minister has arranged very close ties with one of the middle-eastern airlines, which is going to start next year. Don’t you think this is six years late, or seven years late, but is still a backbone for our economy? And could you ask the First Minister, or the Cabinet Secretary for transport, to make a statement on our aviation industry development in Wales? Thank you.

Ysgrifennydd y Cabinet, chwe blynedd yn ôl, cyflwynais Fil menter busnes yn y Siambr hon, a rhoddais bwyslais cryf iawn ar hyrwyddo ein diwydiant hedfanaeth. Clywais yn ddiweddar iawn fod ein Prif Weinidog wedi trefnu cysylltiadau agos iawn ag un o gwmnïau awyrennau’r dwyrain canol, sydd yn mynd i ddechrau’r flwyddyn nesaf. Onid yw hyn chwe blynedd yn hwyr, neu saith blynedd yn hwyr, ond eto i gyd mae’n aros yn asgwrn cefn i'n heconomi? A wnewch chi ofyn i'r Prif Weinidog, neu Ysgrifennydd y Cabinet dros drafnidiaeth, wneud datganiad ar ddatblygiad ein diwydiant hedfanaeth yng Nghymru? Diolch.

Well, I’m glad you’ve drawn this to our attention this afternoon, Mohammad Asghar, because I’m sure you heard, and you recognise it again, the First Minister welcoming the great news of the Qatar investment and engagement in our Cardiff airport, which we, of course, have not only secured, sustained, but are developing. So, you know, the aviation policy of this Welsh Government is clear, and is delivering, and will go from strength to strength. But it is important that we are able to, again, take stock of those good news announcements.

Wel, rwy'n falch eich bod wedi tynnu ein sylw ni at hyn y prynhawn yma, Mohammad Asghar, oherwydd fy mod yn siŵr eich bod wedi clywed, ac yn cydnabod hynny eto, bod Prif Weinidog Cymru wedi croesawu'r newyddion gwych am fuddsoddiad ac ymgysylltiad Qatar yn ein maes awyr yng Nghaerdydd, y gwnaethom ni, wrth gwrs, nid yn unig ei sicrhau a’i gynnal, ond yr ydym yn ei ddatblygu. Felly, wyddoch chi, mae polisi hedfanaeth Llywodraeth Cymru yn glir, ac yn gwneud ei waith, a bydd yn mynd o nerth i nerth. Ond mae'n bwysig ein bod ni, unwaith eto, yn gallu pwyso a mesur y cyhoeddiadau hyn o newyddion da.

Diolch i ysgrifennydd y tŷ, Jane Hutt.

I thank the leader of the house, Jane Hutt.

3. 3. Datganiad: Adroddiad Tueddiadau Tebygol y Dyfodol gan Lywodraeth Cymru
3. 3. Statement: The Welsh Government Future Trends Report

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol ar adroddiad tueddiadau’r dyfodol Llywodraeth Cymru. Ac rwy’n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet i wneud ei ddatganiad. Mark Drakeford.

The next item on our agenda is a statement by the Cabinet Secretary for Finance and Local Government on the Welsh Government’s future trends report. And I call on the Cabinet Secretary, Mark Drakeford, to make his statement.

Member
Mark Drakeford AM 14:39:00
The Cabinet Secretary for Finance and Local Government

Diolch yn fawr, Llywydd. Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015, a ddaeth i rym bron i ddwy flynedd union yn ôl, yn ei gwneud yn ofynnol i lunio adroddiad o fewn 12 mis i ethol Cynulliad Cenedlaethol newydd i Gymru, sy’n cynnwys cofnod o dueddiadau tebygol y dyfodol o ran llesiant economaidd, cymdeithasol, amgylcheddol a diwylliannol Cymru, ac unrhyw ddata dadansoddol a gwybodaeth berthnasol sy’n briodol yn nhyb Gweinidogion Cymru. Yr wythnos hon, am y tro cyntaf erioed, cyhoeddwyd yr adroddiad a elwir yn adroddiad tueddiadau’r dyfodol.

Llywydd, this report is not intended to be some new form of political astrology. It does not aim to predict the future. Rather, it attempts to draw together, in one accessible place, a range of information to assist Welsh citizens and policy makers in understanding trends discernible today that seem most likely to pose risks or create opportunities in the future.

Even that more modest task is one potentially fraught with difficulty. The internet was barely still stirring when this National Assembly was first elected in 1999. The iPhone is less than a decade old. A third of the jobs in today’s economy may be obsolete in less than 15 years.

The pace of change is headlong, although it may always have seemed so at the time. When Cincinnatus retired to his farm in 458 BC, he said that he was doing so to escape the hurly-burly of Roman life and politics. To help avoid mistaking the simply novel for the significant, this report aims to use and interpret the data sources it draws upon to develop a longer and broader view of the decisions that we make today, in the way that the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 requires.

It does so by identifying key future social, economic, environmental and cultural trends for Wales, under six themes that have an impact on all aspects of government and public administration. It deals with population, with health, with the economy and infrastructure; it focuses on climate change, land use and natural resources, and on society and culture. In helping us to explore the longer view, this first report also begins to explore some of the factors that could affect these trends as the future unfolds.

The report also prompts us to think broadly. For many reasons, the business of government, at all levels, tends to focus on individual policy areas when seeking to deliver benefits. This report is an attempt to take a wider, as well as a longer view, bringing together factors that we might previously have considered in isolation and paying particular attention to careful examination of the interactions and interdependencies between them, making connections between different trends in different areas of government.

Llywydd, as I said, the report is not intended to provide a series of predictions, but it does include a set of questions designed to prompt readers to formulate their own responses as they consider the trend data and the possible future scenarios to which that data might point.

This report is the beginning of work to improve our capability in making decisions fit for the long term. I am keen for us to start building it as a live and continuously developing future trends resource, for use by all those with an interest in such matters here in Wales. We have taken the first steps already, with this initial report being produced through a process of collaboration, not only amongst Welsh Government departments, but also with a wide range of public sector organisations. We have sought to use the public service boards, brought into being by the well-being of future generations Act, to understand what kind of report is needed and to bring together some of the future trend data that already exist. We intend to continue to work in this way, fully involving all those with an interest in developing our shared resource and capability, and providing a report that is useful for future policy making here in Wales.

Thank you very much, Llywydd. The Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, which was passed into law almost exactly two years ago, requires the production within 12 months of the election of a new National Assembly for Wales of a report that contains an account of likely future trends in terms of economic, social, environmental and cultural well-being in Wales, and any related analytical data and information that the Welsh Ministers consider appropriate. This week, for the first time ever, the report known as the future trends report has been published.

Llywydd, nid bwriad yr adroddiad yw bod yn rhyw fath newydd o seryddiaeth wleidyddol. Nid yw’n ceisio proffwydo’r dyfodol. Yn hytrach, mae’n ceisio tynnu ynghyd, mewn un lle hygyrch, amrywiaeth o wybodaeth er mwyn helpu dinasyddion Cymru i ddeall tueddiadau sy’n amlwg heddiw yr ymddengys y byddant yn fwyaf tebygol o beri risgiau neu greu cyfleoedd yn y dyfodol.

Mae’r dasg ddinod honno, hyd yn oed, yn llawn anawsterau posibl. Doedd y rhyngrwyd prin yn cyffro pan etholwyd y Cynulliad Cenedlaethol hwn gyntaf ym 1999. Mae’r iPhone wedi bodoli ers llai na degawd. Bydd traean o’r swyddi yn economi heddiw wedi mynd yn angof, o bosib, ymhen llai na 15 mlynedd.

Mae pethau’n newid yn gyflym, er iddi ymddangos felly erioed, o’r cyfnod pan wnaeth Cincinnatus ymddeol i’w fferm yn y flwyddyn 458 cyn Crist er mwyn dianc rhag helbul bywyd a gwleidyddiaeth y Rhufeiniaid, a byth ers hynny. I geisio osgoi camgymryd yr hyn sy’n newydd am yr hyn sy’n arwyddocaol, nod yr adroddiad yw defnyddio a dehongli’r ffynonellau data y mae’n eu defnyddio i ddatblygu darlun mwy hirdymor ac ehangach o’r penderfyniadau a wnawn heddiw, yn unol â gofynion Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015.

Mae'n gwneud hynny drwy nodi tueddiadau cymdeithasol, economaidd, amgylcheddol a diwylliannol allweddol yn y dyfodol i Gymru, o dan chwe thema sy'n cael effaith ar bob agwedd ar y llywodraeth a gweinyddiaeth gyhoeddus. Mae'n ymdrin â phoblogaeth, ag iechyd, â’r economi a seilwaith; mae'n canolbwyntio ar y newid yn yr hinsawdd, defnydd tir ac adnoddau naturiol, ac ar gymdeithas a diwylliant. Trwy ein helpu ni i archwilio’r darlun mwy hirdymor, mae’r adroddiad cyntaf hwn hefyd yn dechrau archwilio rhai o’r ffactorau a allai effeithio ar y tueddiadau hyn wrth i’r dyfodol esblygu.

Mae’r adroddiad hefyd yn ein hysgogi i feddwl yn ehangach. Am lawer o resymau, mae busnes y llywodraeth, ar bob lefel, yn dueddol o ganolbwyntio ar feysydd polisi unigol wrth geisio cyflawni buddion. Mae’r adroddiad hwn yn ymgais i greu darlun ehangach, yn ogystal â darlun mwy hirdymor. Mae’n dwyn ynghyd ffactorau yr ydym efallai wedi’u hystyried yn unigol o’r blaen ac yn rhoi sylw penodol i archwilio’n ofalus y rhyngweithio a’r gyd-ddibyniaeth rhwng y ffactorau, gan greu cysylltiadau rhwng gwahanol dueddiadau mewn gwahanol feysydd o lywodraeth.

Llywydd, fel y dywedais, nid bwriad yr adroddiad yw darparu cyfres o broffwydoliaethau. Ond mae’n cynnwys cyfres o gwestiynau a luniwyd i ysgogi’r darllenwyr i ffurfio eu hymatebion eu hunain wrth iddynt ystyried y data o dueddiadau a’r sefyllfaoedd posibl yn y dyfodol y gallai’r data hynny dynnu sylw atynt.

Mae’r adroddiad hwn yn dechrau’r gwaith o wella ein gallu i wneud penderfyniadau sy’n addas ar gyfer y tymor hir. Rwy’n awyddus nawr inni ddechrau datblygu adnodd byw sy’n datblygu’n barhaus ar gyfer Tueddiadau’r Dyfodol at ddefnydd y sector cyhoeddus yng Nghymru. Rydym eisoes wedi cymryd y camau cyntaf, trwy lunio’r adroddiad cychwynnol hwn drwy broses o gydweithredu ag ystod eang o sefydliadau’r sector cyhoeddus, yn ogystal ag adrannau Llywodraeth Cymru. Rydym wedi ceisio defnyddio’r byrddau gwasanaethau cyhoeddus, a grëwyd yn sgil Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol, er mwyn deall pa fath o adroddiad sydd ei angen a dwyn ynghyd y data ar gyfer tueddiadau’r dyfodol sy’n bodoli eisoes. Byddwn yn parhau i weithio yn y modd hwn, gan gynnwys yn llawn bawb sydd â diddordeb mewn datblygu ein hadnodd a’n gallu ar y cyd, a darparu adroddiad sy'n ddefnyddiol ar gyfer llunio polisïau yn y dyfodol yma yng Nghymru.

Can I thank the Cabinet Secretary for his statement today and the publication, indeed, of the future trends report—another first for devolution, although maybe not quite as groundbreaking as some firsts that we’ve had? It’s probably, I’m afraid to say, Cabinet Secretary, not going to be the talk of pubs and clubs across the nation, but I take your statement in the spirit that you meant it, and hopefully it will provide some use in the area of policy decision making.

This is clearly part and parcel of the future generations Bill, and, as we know, there have been concerns across parties in this Chamber about the implementation of that Bill and whether it’s actually delivering its objectives out there on the ground. I think the jury is still out on that, and, hopefully, this report, if you’re right, will help to steer the course ahead with the future generations Bill and will shed some light on some of the murkier aspects of it.

Cabinet Secretary, you said that this report is trying to cover a huge range of areas in a relatively short space, ranging from climate change, population to health statistics. How confident are you that this forecasting—the set of questions, as you called it—is going to be accurate enough in any way to be of use for the decision-making process? I think what I’m trying to ask you is: I understand that you’ve had to provide this report because of the future generations legislation—are we not just going down the road of a box-ticking exercise? Will this actually be worth the time that has clearly been spent on it?

You said honestly that the report is not intended to provide a set of predictions, but is designed to prompt readers to formulate their own response. I must admit, again, I’m not entirely sure how useful that process can be. I hope you can persuade me of it. And particularly in the area of environment, I quote:

‘there are a wide range of climate change scenarios and models’.

That’s from the climate change section. Well, yes, clearly, there are. I think we know that. That’s not really a prediction and it’s not even really a question; it’s just stating where we are with that. I can’t see how that assertion really is going to provide any meaningful input into the decision-making and policy-making processes in the short term but, again, maybe you can tell me how it will.

It is clearly the culmination of extensive collaboration—I don’t doubt that—between Government departments and outside bodies; a lot of work has been done on this. You said towards the end of your statement that this is the beginning of work to improve decision-making capabilities. How do you envisage that work progressing? You’ve said about building up a database. What tangible form will that database take? Will we be seeing future reports? Is there a requirement for future reports? I’m not sure. Will there be a different means of building up that database? Will it be for the Government departments to do that, or will it be centrally collated? And will there be an evaluation of this? I know that you can’t evaluate the future until it’s happened—clearly, I’m not suggesting you could—but, at some point in the future, it will be quite evident whether the predictions or questions in this report are hitting the mark, or whether they are way off. It is likely that they will be somewhere in the middle, but at what point do you intend to assess whether this actually has been a useful process and whether it is aiding the future generations legislation in rolling that out?

Finally, Cabinet Secretary, it does seem to me—and I think you would accept this—that this report does ask as many questions as it answers. I think it would be helpful if you could clarify how you do intend to build on it, clarify how you intend to evaluate it and at what point in the future you will look back and say, ‘That was actually a very worthwhile exercise’, or, ‘Perhaps there was a better way to proceed at that point.’

A gaf i ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ddatganiad heddiw ac am gyhoeddi, yn wir, adroddiad tueddiadau’r dyfodol—tir newydd arall ar gyfer datganoli, er efallai nad yw mor arloesol â thir newydd arall? Ni fydd, mae'n debyg, mae’n flin gennyf ddweud, Ysgrifennydd y Cabinet, yn destun sgwrs mewn tafarnau a chlybiau ledled y wlad, ond cymeraf eich datganiad yn yr ysbryd yr ydych yn ei ddymuno, ac rwy’n gobeithio y bydd o fudd ym maes gwneud penderfyniadau polisi.

Mae hyn yn amlwg yn rhan o Fil Cenedlaethau’r Dyfodol ac, fel y gwyddom, bu pryderon ar draws y pleidiau yn y Siambr hon ynghylch gweithredu’r Bil hwnnw ac a yw’n cyflawni ei amcanion ar lawr gwlad mewn gwirionedd.  Rwy’n credu bod pobl yn dal i ystyried hynny a, gobeithio, os ydych chi'n iawn, y bydd yr adroddiad hwn yn helpu i lywio’r ffordd ymlaen o ran Bil cenedlaethau’r dyfodol ac y bydd yn egluro rhai o’r agweddau arno sy’n aneglur.

Ysgrifennydd y Cabinet, dywedasoch fod yr adroddiad hwn yn ceisio ymdrin ag ystod enfawr o feysydd mewn cyfnod cymharol fyr, yn amrywio o newid hinsawdd, i’r boblogaeth ac ystadegau iechyd. Pa mor hyderus ydych chi y bydd y rhagolygon hyn—y gyfres o gwestiynau, fel y gwnaethoch ei galw—yn ddigon cywir mewn unrhyw ffordd i fod o ddefnydd ar gyfer y broses gwneud penderfyniadau? Rwy'n credu mai’r hyn yr wyf i'n ceisio’i ofyn i chi yw hyn: Rwy’n deall eich bod wedi gorfod darparu’r adroddiad hwn oherwydd deddfwriaeth cenedlaethau'r dyfodol—a ydym yn gwneud dim mwy na mynd ar drywydd ymarfer ticio blychau? A fydd hyn mewn gwirionedd yn werth yr amser sydd yn amlwg wedi ei dreulio arno?

Dywedasoch yn onest nad bwriad yr adroddiad oedd darparu cyfres o broffwydoliaethau, ond fe’i cynlluniwyd i annog darllenwyr i lunio eu hymateb eu hunain. Mae’n rhaid i mi gyfaddef, unwaith eto, nad wyf yn hollol siŵr pa mor ddefnyddiol y gall y broses hon fod. Rwy’n gobeithio y gallwch chi fy narbwyllo i. Ac yn benodol ym maes yr amgylchedd, dyfynnaf:

‘mae amrywiaeth eang o senarios a modelau newid hinsawdd.’

Daw hynny o’r adran newid hinsawdd. Wel, oes, yn amlwg. Rwy’n credu ein bod ni’n gwybod hynny. Nid rhagfynegiad yw hynny mewn gwirionedd ac nid yw hyd yn oed yn gwestiwn; mae’n ddatganiad o’n sefyllfa ni. Ni allaf weld sut y bydd yr honiad yn rhoi unrhyw fewnbwn ystyrlon i'r prosesau gwneud penderfyniadau a llunio polisïau yn y tymor byr, ond, unwaith eto, efallai y gallwch chi ddweud wrthyf sut y bydd yn gwneud hyn.

Mae'n amlwg yn ffrwyth llawer o gydweithio —nid wyf yn amau ​​hynny—rhwng adrannau'r Llywodraeth a chyrff allanol; mae llawer o waith wedi'i wneud ar hyn. Dywedasoch tua diwedd eich datganiad mai dechrau’r gwaith yw hyn o wella’r gallu i wneud penderfyniadau. Sut ydych chi'n rhagweld y bydd y gwaith yn datblygu?  Rydych chi wedi sôn am greu cronfa ddata. Pa ffurf bendant fydd i’r gronfa ddata? A fyddwn yn gweld adroddiadau yn y dyfodol? A oes gofyniad i lunio adroddiadau yn y dyfodol? Nid wyf yn siwr. A fydd gwahanol ddulliau o greu’r gronfa ddata honno? Ai dyletswydd adrannau’r Llywodraeth fydd gwneud hynny, neu a fydd yn cael ei chasglu'n ganolog? Ac a fydd gwerthusiad o hyn? Gwn na allwch chi werthuso’r dyfodol nes ei fod wedi digwydd—yn amlwg, nid wyf yn awgrymu y gallech chi—ond, ar ryw adeg yn y dyfodol, bydd yn eithaf amlwg a oedd y rhagfynegiadau neu’r cwestiynau yn yr adroddiad hwn yn taro'r nod, neu a oeddent ymhell ohono. Mae'n debygol y byddant rywle yn y canol, ond pryd ydych chi’n bwriadu asesu a yw hyn wedi bod yn broses ddefnyddiol mewn gwirionedd ac a yw'n helpu deddfwriaeth cenedlaethau'r dyfodol wrth ei gyflwyno?

Yn olaf, Ysgrifennydd y Cabinet, mae'n ymddangos i mi—ac rwy’n credu y gwnewch chi dderbyn hyn—bod yr adroddiad hwn yn gofyn cynifer o gwestiynau ag y mae'n eu hateb. Rwy'n credu y byddai o gymorth pe gallech egluro sut yr ydych yn bwriadu ei ddatblygu, egluro sut yr ydych yn bwriadu ei werthuso a phryd yn union yn y dyfodol y byddwch yn edrych yn ôl a dweud, ‘Roedd hwnnw mewn gwirionedd yn ymarfer gwerth chweil iawn’, neu, ‘Efallai fod ffordd well o fynd ymlaen bryd hynny.’

Diolch yn fawr, Llywydd, and thank you to Nick Ramsay for those questions. I’ll start with his final point, which I think is an important one. I was very keen in discussing the nature of this report with my officials some months ago that it should not set out to be a report that purported to be a set of answers that people could just go to, because I think it could be positively misleading if it were framed in that way. It is therefore intended to be a resource document, a document where people can go to get authoritative information about key future trends, and where people can engage with that data, because, the sorts of questions that they may want to ask themselves about, drawing meaning from information, there will be sufficient prompts for them there to allow them to do that.

Now, it has a number of applied purposes as well, most significantly in helping our public services boards in their local assessments of well-being, part of which requires them to look at future trends in their own localities. This document was shared with local service boards back in November in its earlier form to assist them in that work, and, whereas this report is inevitably at an all-Wales level, I think if you look at some of the local well-being assessments that are now available online—. If you look at Pembrokeshire’s for example, you would see, I think, a very sophisticated discussion of climate change, the possible scenarios for that in future and the way it affects a local economy that is particularly dependent on shipping and on tourism. In looking at the way in which the information here has helped local organisations to carry out their thinking, then I think you can see some of the way in which this report does have a practical impact.

Nick Ramsay asked me about how the report might be developed in the future, and I said I am keen, if we can do it. What I don’t want to do is to meet the letter of the law here by publishing this report one year after the last Assembly elections and for us then to forget about this, and then there’ll be another report in five years’ time. I think, for this sort of report to be genuinely useful, it ought to be online as much as possible and it ought to be capable of being updated and added to all the time, as new trend data emerge.

I met recently with the National Union of Students in Wales, who wanted to talk about the Well-being of Future Generations (Wales) Act, and they were especially interested in ways in which their members who are working on developing their own studies across a very wide range of topics reflected in this report, might be able to add to the resource that this report provides. If we were able to do it—to have that sort of iterative resource to which people could contribute, could take away from and could keep up to date—that, I think, would make it more likely to be something that is genuinely used by policy makers and by Welsh citizens to help them to reflect on the future. Will there be a point at which we evaluate its usefulness? Well, it’s a legal requirement under the Act to produce this report every five years, within one year of an Assembly election, and I imagine that, when the next report is prepared, part of what we will want to do will be to look back at this document to see whether it captured the sort of data that are genuinely useful, to see whether it identified those trends that were making the most difference, and, no doubt, to report on those things that none of us here have been able to foresee so far but will be making a difference to people’s lives five years from now.

Diolch yn fawr, Llywydd, a diolch i Nick Ramsay am y cwestiynau hynny. Byddaf yn dechrau drwy sôn am ei bwynt olaf, sy’n bwysig yn fy marn i. Roeddwn i’n awyddus iawn i drafod natur yr adroddiad hwn gyda fy swyddogion rai misoedd yn ôl, ac na ddylai geisio bod yn adroddiad sy'n honni ei fod yn gyfres o atebion y gallai pobl fynd atynt. Credaf y gallai fod yn gamarweiniol iawn pe bai'n cael ei ddisgrifio yn y modd hwnnw. Felly, y bwriad yw ei bod yn ddogfen adnoddau, dogfen y gall pobl fynd ati i gael gwybodaeth awdurdodol am dueddiadau allweddol yn y dyfodol, a dogfen y gall pobl ei defnyddio i ymgysylltu â'r data hynny. Gan ystyried y mathau o gwestiynau y gallent ddymuno eu holi eu hunain yn eu cylch, gan dynnu ystyr o’r wybodaeth, bydd digon o ysgogiadau ar eu cyfer yno i ganiatáu iddynt wneud hynny.

Nawr, mae ganddo nifer o ddibenion cymhwysol hefyd, yn bwysig iawn o ran helpu ein byrddau gwasanaethau cyhoeddus wrth gynnal asesiadau lles lleol, sy'n gofyn iddynt edrych ar dueddiadau yn y dyfodol yn eu hardaloedd eu hunain.  Rhannwyd y ddogfen hon â byrddau gwasanaethau lleol ym mis Tachwedd yn ei ffurf gynharach i'w cynorthwyo yn y gwaith hwnnw, ac, er bod yr adroddiad hwn yn anochel ar lefel Cymru gyfan, rwy’n credu os ydych yn edrych ar rai o'r asesiadau llesiant lleol sydd ar gael ar-lein erbyn hyn—. Os edrychwch ar Sir Benfro, er enghraifft, byddech yn gweld, rwy’n credu, drafodaeth soffistigedig iawn ar y newid yn yr hinsawdd, y sefyllfaoedd posibl ar gyfer hynny yn y dyfodol a'r ffordd y mae'n effeithio ar economi leol sy’n dibynnu’n benodol ar longau ac ar dwristiaeth. Wrth edrych ar y modd y mae'r wybodaeth hon wedi helpu sefydliadau lleol i gyflawni eu syniadau, rwy’n credu y gallwch chi weld rhywfaint o'r ffordd y mae’r adroddiad hwn yn cael effaith ymarferol.

Holodd Nick Ramsay sut y gallai'r adroddiad ddatblygu yn y dyfodol, a dywedais fy mod i'n awyddus i wneud hynny, os oes modd. Yr hyn nad wyf i’n dymuno ei wneud yw bodloni’r ddeddf drwy gyhoeddi'r adroddiad hwn flwyddyn ar ôl etholiadau diwethaf y Cynulliad ac yna anghofio am hyn, ac yna bydd adroddiad arall ymhen pum mlynedd. Rwy’n credu, er mwyn i’r math hwn o adroddiad fod yn wirioneddol ddefnyddiol, y dylai fod ar-lein cymaint â phosibl ac y gellid ei ddiweddaru ac ychwanegu ato drwy’r amser, wrth i ddata a thueddiadau newydd ddod i'r amlwg.

Cefais gyfarfod yn ddiweddar ag Undeb Cenedlaethol y Myfyrwyr Cymru, a oedd yn dymuno trafod Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru). Roedd ganddynt ddiddordeb arbennig mewn sut y gallai eu haelodau sy'n gweithio ar ddatblygu eu hastudiaethau eu hunain ar draws amrywiaeth eang iawn o’r pynciau a adlewyrchir yn yr adroddiad hwn ychwanegu at yr adnodd a ddarperir gan yr adroddiad hwn. Pe baem yn gallu gwneud hynny —cael y math hwnnw o adnodd ailadroddol y gallai pobl gyfrannu ato, casglu ohono a’i ddiweddaru—byddai hynny, yn fy marn i, yn ei gwneud yn fwy tebygol o fod yn rhywbeth a gaiff ei ddefnyddio yn wirioneddol gan lunwyr polisi a dinasyddion Cymru i’w helpu i fyfyrio ar y dyfodol. A fydd yr amser yn dod pan fyddwn yn gwerthuso ei ddefnyddioldeb? Wel, mae'n ofyniad cyfreithiol o dan y Ddeddf i gynhyrchu'r adroddiad hwn bob pum mlynedd, o fewn blwyddyn i etholiad y Cynulliad. Ac rwy’n dychmygu, wrth baratoi’r adroddiad nesaf, mai rhan o’r hyn y byddwn yn dymuno ei wneud fydd edrych yn ôl ar y ddogfen hon i weld a wnaeth gasglu’r math o ddata sy'n wirioneddol ddefnyddiol, gweld a yw'n nodi’r tueddiadau hynny a oedd yn gwneud y gwahaniaeth mwyaf, ac, yn ddiau, adrodd ar y pethau hynny nad yw’r un ohonom yma wedi gallu eu rhagweld hyd yn hyn, ond a fydd yn gwneud gwahaniaeth i fywydau pobl ymhen pum mlynedd.

Mae gen i deimladau cymysg ynglŷn â’r adroddiad sydd wedi’i gyhoeddi. Nid wyf i eisiau dadrithio’r Ysgrifennydd Cabinet ei fod e’n dilyn Cincinnatus i ryw fferm oherwydd helbul gwleidyddol. Rwyf yn credu ei fod yn beth da, yn sicr, bod y Llywodraeth yn cynhyrchu adroddiad o’r math yma a’n bod ni’n cynnal disgẃrs ar lefel lywodraethol ynglŷn â’r dyfodol. Yn y blynyddoedd diwethaf, mae’r holl faes o ragwelediad neu ddyfodoleg—‘futurology’—neu beth bynnag, wedi cael hi’n eithaf gwael a dweud y gwir oherwydd gwaith gan bobl fel Philip Tetlock, Daniel Kahneman a Nassim Taleb, sydd wedi cwestiynu i ba raddau rydym ni’n medru darogan y dyfodol. Rwy’n credu bod yr Ysgrifennydd Cabinet yn iawn i osgoi cwympo i mewn i’r fagl hynny, ond nid yw’r ffaith ein bod ni’n methu darogan y dyfodol yn golygu na ddylem ni gynnal sgwrs polisi ynglŷn â tueddiadau’r dyfodol. Felly, o ran fframwaith, rwy’n credu bod y fframwaith a’r dynesiad yn gywir.

Y gofid sydd gennyf i yw’r diffyg manyldeb sydd yn y ddogfen ar hyn o bryd, os rŷm ni’n ei chymharu hi, er enghraifft, gyda’r campweithiau sy’n cael eu cynhyrchu gan Lywodraeth Singapore, er enghraifft, sydd, ers degawdau a dweud y gwir, wedi rhoi cymaint o bwyslais ar y cwestiwn yma o asesu effaith tueddiadau’r dyfodol. Mae’r un peth yn wir yn y Ffindir, er enghraifft. Felly, gwledydd cymharol fychain sydd yn rhoi tipyn o adnoddau i mewn i gynhyrchu adroddiad sydd yn llawer mwy sylweddol na hyn, a dweud y gwir, ac, wrth gwrs, gyda dwsinau a dwsinau o is-adroddiadau ar sail mewnbwn manwl gan arbenigwyr yn y maes.

Felly, gofyn ydw i, a phle gen i i Ysgrifennydd y Cabinet: iawn, dyma’r adroddiad cychwynnol wedi ei gynhyrchu o fewn blwyddyn, ond a allwn ni adeiladu ar y seiliau hyn a sicrhau bod yna adnoddau digonol fel bod adroddiad sy’n cael ei gynhyrchu ac is-adroddiadau ychydig bach yn llai arwynebol, a dweud y gwir? Nid oedd llawer yn yr adroddiad roeddwn i’n gallu’i weld nad oeddwn i’n gwybod yn barod i ryw raddau, ac roedd hynny yn siom. Roedd e yn ddefnyddiol i’r cyfeiriad arall—wrth edrych yn ôl—yn rhyfedd iawn. Roedd yna nifer o bethau yn yr adroddiad yn sôn am y cyfnod ar ôl datganoli, lle mae’n pwyntio mas ble rydym ni wedi methu. Rydym ni wedi methu o ran peidio â gwneud yn well na chadw’n wastad â gweddill y Deyrnas Unedig o ran yr economi. Y nod, wrth gwrs, oedd cau’r bwlch.

Mae’n sôn yn fan hyn fod yna botensial twf gan Gymru o ran ynni sydd heb ei gyffwrdd eto. Mae yna gyfeiriad at ddechrau arafach yng Nghymru o ran band eang o gymharu â gweddill y Deyrnas Gyfunol, a chynnydd yn nifer y bobl o dan 18 oed sydd mewn tlodi yn ystod y flwyddyn ddiwethaf. Ac, yn olaf, pwynt polisi arall ble rydym ni wedi methu: nifer yr aelwydydd yn cynyddu yn gyflymach na nifer y tai sydd ar gael. Beth sy’n ddiddorol am y rheini i gyd yw’r ffaith yr oedd y rheini i gyd yn nodau polisi tymor hir nad oeddem ni wedi medru cwrdd â nhw fel cenedl. Wrth edrych ymlaen at y dyfodol, a fyddai modd gofyn y cwestiwn ‘pam’? Rwy’n gwybod ein bod ni mewn cyfnod etholiad, ac nid wyf yn rhoi’r bai i gyd ar y Llywodraeth yn fan hyn—mae yna glwstwr o resymau pam nad yw nodau polisi yn cael eu cyffwrdd—ond wrth ofyn pam mae methiant wedi bod yn y meysydd hynny dros y 18 mlynedd diwethaf, efallai fyddwn ni mewn sefyllfa well o wneud yn well ar gyfer y dyfodol sy’n dod.

I have mixed feelings about the report that’s been published. I don’t want to disillusion the Cabinet Secretary that he’s following in the footsteps of Cincinnatus, going back to some farm because of political problems. I do think that it’s a good thing that the Government is producing a report of this kind and that we are having a discourse at a governmental level on the future and future trends. In the past few years, the whole area of futurology has been given something of a bad reputation because of the work of people such as Philip Tetlock, Daniel Kahneman and Nassim Taleb, who have questioned to what extent we can predict the future. I do think the Cabinet Secretary is right to avoid falling into that particular trap, but the fact that we can’t predict the future doesn’t mean that we shouldn’t have a policy conversation on future trends. Therefore, in terms of a framework, I do think that the framework and approach are right.

The concern that I have is the lack of detail in the document at the moment, if we compare it, for example with the masterpieces produced by the Singapore Government, for example, which, for decades, have placed so much emphasis on this question of assessing the impact of future trends. The same is true of Finland, for example. So, they are relatively small nations that provide a fair amount of resource to the production of a report that is far more substantial than this one, and which has dozens and dozens of sub-reports based on the detailed input of specialists in the area.

So, I’m asking, and it’s a plea from me to the Cabinet Secretary: fine, this is the initial report that’s been produced within a year, but could we build on these foundations and ensure that sufficient resources are available so that the report published, and its sub-reports, isn’t as superficial? There wasn’t much in the report that I could identify that I didn’t know already to some extent or other, and that was a disappointment. Strangely, it was useful in the other regard, in looking backwards. There are a number of things in the report that talk about the post-devolution period, where it points out where we have failed. We have failed in terms of not achieving more than flatlining against the rest of the UK in terms of the economy, and the aim, of course, was to close that gap.

There is reference here to the growth potential in Wales in terms of energy, which is as yet unfulfilled. There is reference to a slower start in Wales in terms of broadband as compared with the rest of the UK, and an increase in the number of people under 18 living in poverty over the past years. And finally, another policy area where we have failed: the number of households increasing more swiftly than the number of houses available. And what’s interesting about all of those is that they were long-term policy objectives that we hadn’t been able to achieve as a nation. And in looking to the future, would it be possible to ask the question ‘why’? I know we’re in an election period, but I’m not putting all of the blame on Government here—there are a whole host of reasons why policy objectives aren’t delivered, but, in asking why there has been a failing in those areas over the past 18 years, then perhaps we would be in a better position for the future.

Diolch yn fawr, Llywydd, a diolch yn fawr i Adam Price hefyd. Wrth gwrs, rwy’n cytuno—adroddiad cychwynnol yw’r adroddiad sydd o flaen y Cynulliad y prynhawn yma. Aethon ni mas i siarad gyda’r bobl sy’n mynd i ddefnyddio’r adroddiad yn y maes, fel mae’r Ddeddf yn gofyn i ni ei wneud, ac yr un peth roeddynt yn dod yn ôl atom ni i ddweud oedd, ‘Peidiwch â pharatoi adroddiad sy’n rhy hir i’w ddefnyddio. Ceisiwch, os gallwch chi, baratoi adroddiad ble rydym ni’n gallu defnyddio’r wybodaeth sydd y tu fewn iddo.’

That does create a tension, inevitably, between the messages we have back from the field and from potential users that they wanted a report, as they said, that was concise and that allowed them to get to information that they wanted to use quickly. But it’s an important point that Adam Price makes—that, when you’re trying to produce a report of that sort, you inevitably lose some of the richness of the data that are available out there. It’s partly—to answer his second question about how we can develop the report in the future—why I’m keen that it should be an online resource that we can continuously keep up-to-date. Because then, I think, it is possible to provide upfront a relatively brief set of material for people who just want to get to the essence of something, but to be able quickly to direct people who have a deeper interest in any particular aspect of it to data that lie behind the headline, and where, using online material, you can get to those richer data without feeling that you’re being drowned in them at the first sight. So, if we can do it, I think that will help us to answer the point that he raised.

Of course, he is right: if we are going to understand the future better, then the past is often the best guide, both for things that we have succeeded in doing—those things that we were able to spot early and respond to—but those things as well where we have had ambitions that have not been fully realised, to try to see the things that got in the way of us being able to achieve the things we may have set out to achieve and then to draw on that learning in order to make our ability to make better policy decisions in the future, to avoid unintended consequences or poorly directed investments, and to identify opportunities that we would not have identified had we not done what the report tries to do. As I said, it tries to look in depth, but it tries especially to look broadly to see connections between different strands in Government activity, which, despite being a small Government, can be a challenge when you are running a single portfolio where your attention is inevitably focused on the matters in front of you and where it’s not always as easy as you might want it to be to see the way that those decisions connect with other decisions that have been made elsewhere in other parts of Government.

Thank you very much, Llywydd, and thank you, Adam Price. Of course, I agree—this is an initial report before the Assembly this afternoon. We did go out and speak to people who will use the report in due course, as the Act requires us to do, and the one thing they kept coming back to tell us was, ‘Don’t prepare a report that is too lengthy to be usable. Try, if you can, to prepare a report that allows us to use the information contained within it.’

Mae hynny'n creu tensiwn, yn anochel, rhwng y negeseuon sy’n dod o lawr gwlad ac oddi wrth ddarpar ddefnyddwyr eu bod yn dymuno cael adroddiad, fel y dywedasant, a oedd yn gryno ac yn eu galluogi i gael yr wybodaeth yr oeddent yn dymuno’i defnyddio yn gyflym. Ond mae’n bwynt pwysig gan Adam Price—sef, pan fyddwch yn ceisio llunio adroddiad o'r math hwnnw, byddwch, yn anochel, yn colli rhywfaint o'r cyfoeth o ddata sydd ar gael. Mae'n rhannol —i ateb ei ail gwestiwn ynghylch sut y gallwn ni ddatblygu'r adroddiad yn y dyfodol—pam fy mod i’n awyddus y dylai fod yn adnodd ar-lein y gallwn ei gadw yn gyfredol yn barhaus. Oherwydd hynny, rwy’n credu, mae'n bosibl darparu ymlaen llaw set gymharol fyr o ddeunydd i’r bobl sy’n dymuno cael syniad bras o rywbeth, ond bod modd cyfeirio pobl sydd â diddordeb dyfnach mewn unrhyw agwedd benodol yn gyflym at y data sydd y tu ôl i'r penawdau, a lle gallwch ddod o hyd i’r data cyfoethocach hynny ar-lein heb deimlo eich bod yn cael eich llethu ar yr olwg gyntaf. Felly, os gallwn wneud hynny, rwy'n credu y bydd yn ein helpu i ateb y pwynt a godwyd ganddo.

Wrth gwrs, mae e'n iawn: os ydym am ddeall y dyfodol yn well, y gorffennol yn aml yw'r canllaw gorau, o ran y pethau yr ydym wedi llwyddo i’w gwneud—y pethau yr oeddem yn gallu sylwi arnynt yn gynnar ac ymateb iddynt—ond hefyd y pethau hynny lle na wireddwyd ein dyheadau yn llawn. Mae angen inni geisio gweld beth wnaeth ein hatal rhag cyflawni'r pethau yr oeddem yn bwriadu eu cyflawni, a defnyddio’r gwersi hynny i wella ein gallu i wneud penderfyniadau polisi gwell yn y dyfodol, i osgoi canlyniadau anfwriadol neu fuddsoddiadau a gyfeiriwyd yn wael, ac i ddod o hyd i gyfleoedd na fyddem wedi dod o hyd iddynt pe na fyddem wedi gwneud yr hyn y mae’r adroddiad yn ceisio ei wneud. Fel y dywedais, mae'n ceisio edrych yn fanwl, ond mae'n ceisio’n benodol edrych yn fras i weld y cysylltiadau rhwng gwahanol haenau o weithgarwch y Llywodraeth. Gall hyn, er gwaethaf bod yn Llywodraeth fach, fod yn her wrth redeg portffolio unigol lle mae eich sylw yn anochel wedi ei hoelio ar y materion o’ch blaen a lle nad yw bob tro mor hawdd ag y hoffech i weld sut y mae’r penderfyniadau hynny yn cysylltu â phenderfyniadau eraill a wnaed mewn mannau eraill yn rhannau eraill o'r Llywodraeth.

First of all, can I welcome the Cabinet Secretary’s statement and the report? But I’m very pleased it comes with a warning, to quote:

‘the report is not intended to be some new form of political astrology. It does not aim to predict the future.’

I’m always reminded, on this day, of the concerns in the nineteenth century, when the horse was the main mode of transport, over how horse manure, which was predicted to cover the street by anything up to 3 ft, was going to be dealt with in the twentieth century. Of course, the motor car came, and we didn’t end up with that problem. Also, I think everybody in this room is old enough to remember the VHS/Betamax debate, which was fought long and hard—won by VHS, and you tell me where I can get a tape now. I think of those three things that—we see recent major changes and they get overtaken by events very rapidly.

What it does give us is the opportunity to see how things will be if we do not do anything, and what we can do to try and change the future. We know urban agglomerations are economic magnets, and we know improved internal transport links are a factor that could strengthen the economic performance of Swansea and its hinterland, so that we can harness its economic potential more effectively as a city region. Will the Welsh Government consider drawing up a transport plan for the Swansea city region? I know that transport is not part of the city region bid, but I don’t think transport within that region can be forgotten or can be dealt with by one-off decisions like the Llandeilo bypass. There needs to be a much more integrated approach.

We also know that highly skilled people earn more in general, and they’ve got a better chance of employment in general. We also know that too many children, through no fault of their own, start formal education developmentally up to two years behind some of their peer group. They start education feeling a failure and far too many of them end education being a failure. Will the Welsh Government seek to expand further Flying Start, which gives a chance to every child to start school at the age they actually are—their chronological age—so that the development between two and three takes place, which, for far too many children in far too many of our communities, does not?

Yn gyntaf oll, a gaf i groesawu datganiad Ysgrifennydd y Cabinet a'r adroddiad? Ond rwy’n falch iawn ei fod yn dod gyda rhybudd, i ddyfynnu:

‘nid bwriad yr adroddiad yw bod yn rhyw fath newydd o seryddiaeth wleidyddol. Nid yw’n ceisio proffwydo’r dyfodol.'

Rwyf bob amser yn cael fy atgoffa, ar y diwrnod hwn, o bryderon y bedwaredd ganrif ar bymtheg, pan oedd y ceffyl yn brif fath o gludiant, ynghylch sut y byddem yn ymdopi â thail ceffyl yn yr ugeinfed ganrif, y rhagwelwyd y byddai’n llenwi’r stryd i fyny at 3 troedfedd o uchder. Wrth gwrs, daeth y car modur, ac ni chafwyd y broblem honno. Hefyd, rwy’n credu bod pawb yn yr ystafell hon yn ddigon hen i gofio'r ddadl rhwng VHS a Betamax, a gafodd ei hymladd yn hir a chaled—ac a enillwyd gan VHS. A dywedwch chi wrthyf i ble alla i gael gafael ar dâp VHS nawr. Rwy'n meddwl am y tri pheth hynny—rydym yn gweld newidiadau mawr yn ddiweddar ac maent yn cael eu disodli gan ddigwyddiadau yn gyflym iawn.

Yr hyn y mae'n ei roi i ni yw'r cyfle i weld sut y bydd pethau os nad ydym yn gwneud unrhyw beth, a’r hyn y gallwn ni ei wneud i geisio newid y dyfodol. Gwyddom fod crynodrefi yn fagnetau economaidd, ac rydym yn gwybod bod gwella cysylltiadau trafnidiaeth mewnol yn ffactor a allai gryfhau perfformiad economaidd Abertawe a'r fro, fel y gallwn ni ddefnyddio ei photensial economaidd yn fwy effeithiol fel dinas-ranbarth. A wnaiff Llywodraeth Cymru ystyried llunio cynllun trafnidiaeth ar gyfer dinas-ranbarth Abertawe? Rwy'n gwybod nad yw trafnidiaeth yn rhan o'r cais dinas-ranbarth. Ond nid wyf yn credu y gallwn anghofio am drafnidiaeth yn y rhanbarth hwnnw neu wneud penderfyniadau untro am y drafnidiaeth, fel ffordd osgoi Llandeilo. Mae angen cael dull llawer mwy integredig.

Rydym yn gwybod hefyd bod pobl â sgiliau uchel yn ennill mwy yn gyffredinol, ac mae ganddynt well cyfle o gael cyflogaeth yn gyffredinol. Rydym hefyd yn gwybod bod gormod o blant, heb fod unrhyw fai arnyn nhw, yn dechrau addysg ffurfiol, o ran eu datblygiad, hyd at ddwy flynedd ar ôl rhai o'u cyfoedion. Maent yn dechrau addysg yn teimlo methiant ac mae addysg llawer gormod ohonynt yn dod i ben mewn methiant. A wnaiff Llywodraeth Cymru geisio ehangu Dechrau’n Deg ymhellach, gan roi cyfle i bob plentyn ddechrau yn yr ysgol ar yr oedran y maent mewn gwirionedd—eu hoedran cronolegol—fel bod y datblygiad rhwng dwy a thair oed yn digwydd, nad yw’n digwydd i lawer o blant mewn gormod o'n cymunedau?

I thank Mike Hedges for those questions. He’s absolutely right to point out the danger of using future trends reports in a deterministic way, where we project into the future the situation we see in front of us. His horse manure example is a well-known one. My own favourite, Llywydd, recently, was I heard a Pathé News item from the late 1930s—I can’t do Pathé News voices for you, but it was in that urgent way that the commentator uses. The film was of a group of telephonists, and the message was that the spread of the telephone was happening so rapidly in the United Kingdom that, by 1960, every woman—and it was every woman, he said—in the United Kingdom would be needed to be a telephonist. If you predict the future in that sort of way, you end up, as I say, making very bad decisions.

But the plan here is to use the report to help us to make better decisions for the future. I hope there will be a transport plan for the Swansea city region, because it should come out of the new regional arrangements that we propose in our local government White Paper. And, as for education, Mike Hedges’s second question, then what we have learnt, I think, is not simply that those who need fastest access to education need that in the way that Flying Start provides it, but that the first 1,000 days of a child’s life, even before education is even part of what might be happening with them, has an enormously influential impact on their future, and this report helps in its way to try to draw together the different factors, whether that be in the health field, whether it be in the housing field, whether it be in the more general environment that a child at that part of their life faces, to make sure that we are able to do all we can to make those first 1,000 days the foundation for the success that that child might want to be in the future.

Diolch i Mike Hedges am y cwestiynau hynny. Mae'n gwbl gywir i dynnu sylw at y perygl o ddefnyddio adroddiadau tueddiadau’r dyfodol mewn ffordd benderfyniadol, lle rydym yn rhagweld i’r dyfodol y sefyllfa a welwn o'n blaenau. Mae ei esiampl am dail ceffyl yn un adnabyddus. Fy hoff un i, Llywydd, yn ddiweddar, oedd clywed eitem Pathé News o ddiwedd yr 1930au—ni allaf ddynwared llais Pathé News, ond roedd yn y ffordd ddwys honno a ddefnyddir gan y sylwebydd. Roedd y ffilm yn dangos grŵp o deleffonyddion, a'r neges oedd bod y defnydd o’r ffôn yn lledaenu mor gyflym yn y Deyrnas Unedig ac erbyn 1960 y byddai angen i bob menyw—a phob menyw ddywedodd ef—yn y Deyrnas Unedig fod yn deleffonydd. Os ydych chi’n rhagweld y dyfodol yn y ffordd honno, byddwch, fel y dywedais, yn gwneud penderfyniadau gwael iawn.

Ond y cynllun yma yw defnyddio'r adroddiad i’n helpu ni i wneud gwell penderfyniadau ar gyfer y dyfodol. Rwy'n gobeithio y bydd cynllun trafnidiaeth i ddinas-ranbarth Abertawe. Fe ddylai ddod yn sgil y trefniadau rhanbarthol newydd yr ydym yn eu cynnig yn ein Papur Gwyn llywodraeth leol. Ac, o ran addysg, ail gwestiwn Mike Hedges, yr hyn yr ydym wedi ei ddysgu, rwy'n credu, yw nad yw’r rhai sydd angen y mynediad cyflymaf at addysg ei angen yn y modd y mae Dechrau'n Deg yn ei ddarparu, ond bod 1,000 diwrnod cyntaf bywyd plentyn, hyd yn oed cyn bod addysg yn rhan o'r hyn a allai fod yn digwydd iddo, yn cael dylanwad aruthrol ar eu dyfodol. Ac mae'r adroddiad hwn yn helpu i geisio tynnu ynghyd y gwahanol ffactorau, boed hynny ym maes iechyd, boed hynny ym maes tai, boed hynny yn yr amgylchedd mwy cyffredinol y mae plentyn ar y cam hwnnw o'i fywyd yn ei wynebu, i wneud yn siŵr ein bod yn gallu gwneud popeth o fewn ein gallu i sicrhau bod y 1,000 diwrnod cyntaf yn sylfaen i’r llwyddiant y gallai’r plentyn hwnnw fod ei eisiau yn y dyfodol.

Thanks to the Minister for his statement today. Nick Ramsay made the point that this report may well not end up being the talk of pubs and clubs throughout south Wales—throughout Wales, rather—and I think he could well be right. And I think, to a few Members here in the Chamber, it all remains a little bit mysterious, even to us. And the process by which we’ve arrived at having a future generations commissioner and a future trends report: it all seems to me somewhat arcane. I have read through the report today. It’s a reasonably hefty report, but I struggle to find any guide in it for meaningful Government action, so I am still slightly puzzled by it all. We did have Sophie Howe, the commissioner, appearing before the equalities committee, and she was a very efficient witness before the committee. She did engage with the committee, but I feel she wasn’t really there for long enough to answer all of the questions that we would have wanted to ask her and to ascertain quite how her role will influence Government action, because she is looking at covering a wide range of potential Government activity. For instance, 44 public bodies are covered by the Act. She herself—Sophie herself—talked about the difficulty of implementing legislation and the need to avoid tick-box exercises, but how are these meaningfully going to be avoided when we have public bodies that, in her own words, already feel beleaguered because of all the statutory requirements that they have to fulfil, as it is, before the future generations Act is even taken into account? Added to that, there is the fact that some of the regulations emanating from the different statutory requirements contradict others. She cited, herself, the example of the need for health boards to have three-year plans, which contradicts the future generations objective of long-term planning. So, I wonder how the Welsh Government will resolve these apparent contradictions.

Looking at the practical issues that may arise from this report, there is an issue of climate change, which is referred to. Now, we know that the climate is changing. There are differences of opinion in the Chamber as to what may be causing those climate changes, but I think, on the whole, we agree that climate is changing. There is increasing desertification. The Sahara is spreading. Areas of Spain and other parts of southern Europe are becoming too arid for agriculture. Given that this is happening and there is less land likely to be available for farming, it would therefore make sense, in the UK, to hang onto our agricultural land. This is long-term planning relating to food security. Why, therefore, are we allowing councils to build on the green belt land? For instance, in the Vale of Glamorgan, there is land that has been farmed for hundreds of years that is now going over to housing. Surely long-term planning considerations should prevent building on green belt land in Wales. So, if you now have a report on the future generations that is going to be in any way meaningful, are you now going to give out advice and guidance to councils to prevent them or to warn them off from building on green belt land? That would be one practicality arising from your purported idea of having long-term planning. Other issues: automation. Thirty-five per cent of jobs—actually, I think it is 30 per cent—are predicted to be at risk in Wales due to automation. So, the working population in Wales needs therefore to be upskilled if this prediction is in any way accurate. More vocational training, I would suggest, would help. So, would you agree that we need to move away from a blanket approach to education in Wales? Do we need to look at the effectiveness, for instance, of the comprehensive school system?

Driverless cars are mentioned. Now, this completely mystifies me. I know that we are supposed to be having driverless cars. Sophie Howe, when she appeared before the committee, suggested that the M4 relief road project should have taken into account the issue of driverless cars. I’m not sure what difference that will make in terms of congestion on the roads. Although we are going to have driverless cars, won’t we just have the same amount of cars on the road? So, how would this actually affect anything? I am puzzled by this. Maybe you can—[Interruption.] Ah, stopping distances. Okay, there may be technical aspects that, as a non-driver—[Interruption.] Okay, thank you. There may be technical aspects I haven’t taken into account, so apologies for my ignorance, but the answers would be good.

Now, you also, rather amusingly, looked at the problems of futurology, and Mike Hedges came up with an example as well—you came with examples relating to horse manure and telephonists, which were quite amusing in themselves. There was also a chap in the early 1960s called Dr Beeching, who seemed to think that there would be no need for passengers to travel on the railways in a few years’ time. That one turned out to be a bit wrong, didn’t it? Anyway, thanks for the report. If you could cast any light on the issues I’ve raised I would be grateful. Thank you.

Diolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad heddiw. Gwnaeth Nick Ramsay y pwynt ei bod yn debygol na fydd yr adroddiad hwn yn y pen draw yn cael ei drafod mewn tafarndai a chlybiau ledled y de—drwy Gymru gyfan, yn hytrach—ac rwy’n credu y gallai fod yn iawn. Ac rwy’n credu, i ychydig o Aelodau yma yn y Siambr, mae'r cyfan yn parhau i fod yn ddirgelwch, hyd yn oed i ni. Ac mae'r broses lle rydym wedi cael comisiynydd cenedlaethau’r dyfodol ac adroddiad tueddiadau’r dyfodol: mae'r cyfan yn ymddangos braidd yn gyfrinachol i mi. Rwyf wedi darllen drwy'r adroddiad heddiw. Mae'n adroddiad eithaf swmpus, ond rwy’n cael anhawster dod o hyd i unrhyw ganllawiau ynddo ar gyfer camau gweithredu ystyrlon gan y Llywodraeth, felly mae’r cyfan braidd yn ddryslyd i fi. Cawsom Sophie Howe, y comisiynydd yn ymddangos gerbron y pwyllgor cydraddoldeb, ac roedd yn dyst effeithlon iawn gerbron y pwyllgor. Ymgysylltodd â'r pwyllgor, ond rwy’n teimlo nad oedd hi yno’n ddigon hir mewn gwirionedd i ateb pob un o'r cwestiynau y byddem wedi eisiau gofyn iddi ac i ganfod yn union sut y bydd ei swyddogaeth yn dylanwadu ar gamau gweithredu’r Llywodraeth, gan ei bod yn bwriadu cwmpasu ystod eang o weithgareddau posibl y Llywodraeth. Er enghraifft, caiff 44 o gyrff cyhoeddus eu cwmpasu gan y Ddeddf. Soniodd hi ei hun—Sophie ei hun—am yr anhawster o weithredu deddfwriaeth a'r angen i osgoi ymarferion ticio blychau. Ond sut mae modd osgoi’r rhain pan fo cyrff cyhoeddus, yn ei geiriau hi i hun, eisoes yn teimlo dan warchae oherwydd yr holl ofynion statudol y mae'n rhaid iddynt eu cyflawni, cyn i Ddeddf cenedlaethau'r dyfodol gael ei chymryd i ystyriaeth hyd yn oed? Yn ychwanegol at hynny, mae'r ffaith bod rhai o'r rheoliadau sy'n deillio o'r gwahanol ofynion statudol yn groes i rai eraill. Dyfynnodd hi ei hunan yr enghraifft o'r angen i fyrddau iechyd fod â chynlluniau tair blynedd, sy'n groes i amcan cenedlaethau'r dyfodol o gynllunio hirdymor. Felly, tybed sut y bydd Llywodraeth Cymru yn datrys y gwrth-ddweud amlwg hwn.

O edrych ar y materion ymarferol a all godi o'r adroddiad hwn, ceir y mater o newid yn yr hinsawdd, y cyfeirir ato. Nawr, rydym yn gwybod bod yr hinsawdd yn newid. Mae gwahaniaeth barn yn y Siambr ynglŷn â'r hyn a all fod yn achosi'r newidiadau hynny yn yr hinsawdd, ond rwy’n meddwl, ar y cyfan, ein bod yn cytuno bod yr hinsawdd yn newid. Ceir diffeithdiro cynyddol. Mae'r Sahara yn lledaenu. Mae ardaloedd o Sbaen a rhannau eraill o dde Ewrop yn mynd yn rhy sych ar gyfer amaethyddiaeth. O ystyried bod hyn yn digwydd a bod llai o dir yn debygol o fod ar gael i’w ffermio, byddai'n gwneud synnwyr felly, yn y DU, ein bod yn dal gafael ar ein tir amaethyddol. Mae hyn yn gynllunio hirdymor yn ymwneud â diogelu’r cyflenwad bwyd. Pam, felly, yr ydym ni’n caniatáu i gynghorau adeiladu ar dir llain las? Er enghraifft, ym Mro Morgannwg, bydd tai yn cael eu codi ar dir sydd wedi cael ei ffermio ers cannoedd o flynyddoedd. Siawns y dylai ystyriaethau cynllunio hirdymor atal unrhyw adeiladu ar dir llain las yng Nghymru. Felly, os oes gennych adroddiad ar genedlaethau’r dyfodol sy’n mynd i fod yn ystyrlon mewn unrhyw ffordd, a ydych chi nawr yn mynd i roi cyngor ac arweiniad i gynghorau i'w hatal neu i'w rhybuddio rhag adeiladu ar dir llain las? Byddai hynny'n un peth ymarferol a fyddai’n deillio o'ch syniad honedig o gael cynllunio hirdymor. Materion eraill: awtomeiddio. Rhagwelir bod tri deg pump y cant o swyddi—a dweud y gwir, rwy'n credu ei fod yn 30 y cant—mewn perygl yng Nghymru oherwydd awtomeiddio. Felly, mae angen uwchsgilio’r boblogaeth weithio yng Nghymru os yw’r broffwydoliaeth hon mewn unrhyw ffordd yn gywir. Awgrymaf y byddai mwy o hyfforddiant galwedigaethol yn helpu. Felly, a fyddech chi’n cytuno bod angen inni symud oddi wrth ddull cyffredinol o ddarparu addysg yng Nghymru? A oes angen i ni edrych ar effeithiolrwydd y system ysgolion cyfun, er enghraifft?

Mae ceir heb yrrwr yn cael eu crybwyll. Nawr, mae hyn yn ddirgelwch llwyr i mi. Gwn ein bod i fod cael ceir heb yrrwr. Awgrymodd Sophie Howe, pan ymddangosodd gerbron y pwyllgor, y dylai prosiect ffordd liniaru'r M4 fod wedi ystyried mater y ceir heb yrrwr. Nid wyf yn siŵr pa wahaniaeth y bydd yn ei wneud o ran tagfeydd ar y ffyrdd. Er ein bod yn mynd i gael ceir heb yrrwr, oni fydd yr un nifer o geir ar y ffordd? Felly, sut y byddai hyn mewn gwirionedd yn effeithio ar unrhyw beth? Mae hyn yn fy nrysu i. Efallai y gallwch chi—[Torri ar draws.] A phellteroedd stopio. Iawn, efallai y bydd agweddau technegol, nad ydwyf i fel rhywun sydd ddim yn gyrru—[Torri ar draws.] Iawn, diolch. Efallai y bydd yna agweddau technegol nad wyf i wedi’u hystyried, felly ymddiheuriadau am fy anwybodaeth, ond byddai cael atebion yn beth da.

Nawr, fe wnaethoch chi hefyd, yn ddoniol iawn, edrych ar broblemau darogan y dyfodol, a nododd Mike Hedges enghraifft hefyd—fe roesoch chi enghreifftiau yn ymwneud â thail ceffyl a theleffonyddion, a oedd yn eithaf doniol yn eu hunain. Roedd yna hefyd ddyn yn yr 1960au cynnar o'r enw Dr Beeching, a oedd yn tybio na fyddai unrhyw angen i deithwyr deithio ar y rheilffyrdd ymhen ychydig o flynyddoedd. Roedd hynny braidd yn anghywir, onid oedd? Beth bynnag, diolch am yr adroddiad. Pe gallech daflu unrhyw oleuni ar y materion yr wyf i wedi eu codi byddwn yn ddiolchgar. Diolch.

I thank the Member for his contribution. I’m glad that he’s found the sessions that the committee has had with the commissioner useful. Her office was part of the group that helped in putting together this report. There will be many further opportunities, I’m sure, to hear from the commissioner and to work with her to make sure that the information in this report is useful to policymakers as they try to assess the opportunities that trends we see today provide for future policymakers, and to avoid the sort of pitfalls that the Member pointed to when he referred to the Beeching report.

If I’m frank, Llywydd, I think he’s one step ahead of where the report is today. The report is meant to be the best drawing together we can make of the evidence, of the data, of the different trends that we see in the Welsh economy, in Welsh society, and in those wider environmental things, for all policymakers—including political parties and individual politicians—to draw their conclusions as to how policies should be shaped in the future. The report aims to be policy neutral. It doesn’t aim to push policy in any particular direction. It’s meant to be there as a resource for people to devise the answers that they think would best meet the needs of Wales. Mr Bennett raises a number of important policy matters. He won’t find the answers just in the report itself. What he will find is raw material to help any one of us to try to find answers for ourselves.

Diolch i'r Aelod am ei gyfraniad. Rwy'n falch ei fod o’r farn bod y sesiynau y mae’r pwyllgor wedi eu cael gyda'r comisiynydd yn ddefnyddiol. Roedd ei swyddfa hi yn rhan o'r grŵp a helpodd i lunio'r adroddiad hwn. Bydd llawer o gyfleoedd eraill, rwy'n siŵr, i glywed gan y comisiynydd ac i weithio gyda hi i wneud yn siŵr bod yr wybodaeth yn yr adroddiad hwn yn ddefnyddiol i lunwyr polisi wrth iddynt geisio asesu'r cyfleoedd y mae’r tueddiadau a welwn heddiw yn eu darparu ar gyfer llunwyr polisi y dyfodol, ac i osgoi y math o beryglon a nododd yr Aelod pan gyfeiriodd at adroddiad Beeching.

A bod yn onest, Llywydd, rwy’n credu ei fod un cam ar y blaen o ble mae’r adroddiad heddiw. Yr adroddiad yw’r ffordd orau sydd gennym o dynnu ynghyd y dystiolaeth, y data, y gwahanol dueddiadau a welwn yn economi Cymru, yn y gymdeithas yng Nghymru, ac yn y pethau amgylcheddol ehangach hynny, ar gyfer yr holl lunwyr polisi—gan gynnwys pleidiau gwleidyddol a gwleidyddion unigol—i ddod i’w casgliadau ynghylch sut y dylai'r polisïau gael eu llunio yn y dyfodol. Nod yr adroddiad yw bod yn niwtral o ran polisi. Nid yw'n ceisio gwthio polisi mewn unrhyw gyfeiriad penodol. Mae yno fel adnodd fel y gall pobl lunio’r atebion y maen nhw’n credu all ddiwallu anghenion Cymru orau. Mae Mr Bennett yn codi nifer o faterion polisi pwysig. Ni fydd yn dod o hyd i'r atebion yn yr adroddiad ei hun. Yr hyn a gaiff yn yr adroddiad yw’r deunydd crai a fydd yn helpu unrhyw un ohonom i geisio dod o hyd i’r atebion ein hunain.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

4. 4. Datganiad: Gêm Derfynol Cynghrair y Pencampwyr
4. 4. Statement: The Champions League Final

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith ar gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr. Rwy’n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet, Ken Skates, i wneud ei ddatganiad. Ken Skates.

The next item on our agenda is the statement by the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure on the Champions League final. I call on the Cabinet Secretary, Ken Skates, to make his statement. Ken Skates.

Member
Ken Skates AM 15:14:00
The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Diolch, Presiding Officer. In a month’s time, Cardiff and Wales will host the UEFA Champions League final, one of the biggest and most prestigious sporting events in the world, and the biggest single sporting event in the world in 2017. The men’s final on 3 June will attract a global live tv audience of 200 million and an estimated additional 170,000 visitors to our capital city. Members will have seen the exciting arrival of the trophies in Wales two weeks ago, and they are currently touring the nation, providing a unique opportunity for our communities to engage with the event. Yesterday, the trophies visited Porthmadog and Cefn Druids football clubs, and today they have been at a school festival at Ysgol Maes Garmon in Mold. I know the excitement that will have been generated amongst local football fans and the north Wales public more widely. This is another historic first for Wales, kicking off a summer of sporting legends, with the Champions League final closely followed by the ICC Champions Trophy cricket at Glamorgan cricket and the return of the Senior Open Championship in golf to Royal Porthcawl. This demonstrates our ambition and commitment to build Wales’s major event hosting credentials. 

The benefits to Wales will be significant. The event will generate a significant economic impact as a result of the additional visitors coming to Wales. This will include spend in hotels, restaurants, pubs, bars and on travel within the region. The hospitality provision in the city on match day, which includes an estimated 16,000 meals, provides a valuable showcase for Welsh produce. Overall, access to rights and benefits associated with the event provides Wales with an unprecedented incentive with which to engage with key inward investment and business targets.

The extensive media coverage in the lead-up, and of the event itself, will raise Wales’s international profile and reputation. The ‘Road to Cardiff’ strapline and branding has been visible around the world for many months now, clearly evident at every Champions League game and front and centre of each match broadcast. In addition to the millions of tv viewers and the lucky fans able to attend the matches themselves, an estimated 200,000 people will attend the UEFA Champions Festival in Cardiff Bay, a free four-day celebration from Thursday through to Sunday. The festival will provide a high-quality UEFA experience for non-ticket holders to get a chance to see the trophy, engage with the sponsors, acquire limited edition UEFA merchandise and see some of the world’s former footballing greats play a legends match on a floating pitch in Cardiff Bay on Friday 2 June.

As with the trophy tour, we want to spread the positive impact of the event Wales-wide, and the event is now set to inspire a generation, with a set of specially designed cross-curriculum materials being introduced to around 1,000 Welsh schools in the run-up to the event, enhancing the curriculum and engaging with a potential 136,000 young people. Adding to Wales’s credentials as a nation willing to volunteer, 1,500 champions will be part of the volunteer programme that will provide participants with valuable skills that they can take into their place of education or work. The event also provides an important platform for encouraging wider participation. The emphasis given to the women’s final on 1 June at the Cardiff City Stadium, alongside the men’s, and the staging of the final in the same city, will raise the profile of women’s and girls’ football in Wales, encouraging fitness and participation and increasing the status of the sport in the eyes of players, educators and potential sponsors. Around 2,500 women and girls from across Wales will take part in a specially-organised female football festival that will take place on the same day as the UEFA Women’s Champions League final.  For those fans wishing to immerse themselves in the Champions League experience, tickets for the women’s final are still available and it would be great to see a packed stadium giving the players a warm Welsh welcome.

But hosting a mega event like the Champions League final presents significant challenges. Cardiff is the smallest city to have hosted the final and extensive planning has been under way for many months in order to ensure a safe, secure and enjoyable event. The Football Association of Wales is leading a concerted ‘team Wales’ effort, marshalling the considerable support of key partners including South Wales Police, Cardiff council, the Principality Stadium, which is renamed ‘National Stadium of Wales’ for this event, and, of course, Welsh Government.

The event will be staged against a backdrop of an extremely challenging international security landscape, which, tragically, has become more acute in recent weeks. Against this background, the safety and security of everyone attending the events is of paramount importance. South Wales Police, with assistance from neighbouring forces in England and Wales, are leading the largest security operation since the NATO summit. This will inevitably impact upon traffic and pedestrian flow around the city, but the priority is, of course, the safety of residents and visitors alike.

Transport and travel to and around the event also presents a logistical challenge. For this event, transport planning has been made more difficult by not knowing who the finalists will be until three weeks before the event, although we have a much clearer idea following the recent semi-final draw. A carefully planned series of measures is being put in place around the city centre road network in the fortnight leading up to the event and this will cause a certain amount of disruption.

The message is clear: Cardiff will be busier than it ever has been on Saturday 3 June and unnecessary travel by those who are not attending the match should be avoided. A specially commissioned public information campaign is being rolled out to advise residents, businesses and visitors of possible travel and transport disruption and to provide advice on minimising inconvenience, and this is being supported by face-to-face engagement with key target stakeholders.

So, the smallest city ever to host a UEFA Champions League final is set to put on the show of its life during our Year of Legends. Wales is being profiled worldwide to international audiences who may never have considered us previously as a location to visit or do business. We are set to build on Wales’s fantastic performance at last year’s European championships to become embedded in worldwide footballing culture and to be recognised as a highly attractive destination on the world map.

Diolch, Llywydd. Ymhen mis, bydd Caerdydd a Chymru yn cynnal gêm derfynol Cynghrair Pencampwyr UEFA, un o’r digwyddiadau chwaraeon mwyaf ac uchaf ei fri yn y byd, a'r digwyddiad chwaraeon unigol mwyaf yn y byd yn 2017. Bydd gêm derfynol y dynion ar 3 Mehefin yn denu cynulleidfa deledu fyw fyd-eang o 200 miliwn ac amcangyfrifir y bydd 170,000 o ymwelwyr ychwanegol yn dod i'n prifddinas. Bydd yr Aelodau wedi gweld dyfodiad cyffrous y tlysau yng Nghymru bythefnos yn ôl, ac maent yn teithio'r wlad ar hyn o bryd, gan roi cyfle unigryw i’n cymunedau ymgysylltu â'r digwyddiad. Ddoe, ymwelodd y tlysau â chlybiau pêl-droed Porthmadog a Chefn Druids, a heddiw maent wedi bod mewn gŵyl ysgol yn Ysgol Maes Garmon yn yr Wyddgrug. Rwy'n ymwybodol o’r cyffro fydd wedi ei greu ymysg cefnogwyr pêl-droed lleol a'r cyhoedd yn y gogledd yn ehangach. Dyma ddigwyddiad cyntaf arall yn hanes Cymru, a fydd yn dechrau haf o chwaraeon chwedlonol, gyda gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr yn cael ei dilyn yn fuan gan Dlws Pencampwyr ICC yng nghriced Morgannwg a Phencampwriaeth Agored Golffwyr Hŷn yn dychwelyd i’r Royal Porthcawl. Mae hyn yn dangos ein huchelgais a’n hymrwymiad i adeiladu ar gymwysterau cynnal digwyddiadau mawr Cymru.  

Bydd y manteision i Gymru yn sylweddol. Bydd y digwyddiad yn creu effaith economaidd sylweddol o ganlyniad i'r ymwelwyr ychwanegol yn dod i Gymru. Bydd hyn yn cynnwys gwariant mewn gwestai, bwytai, tafarndai, bariau a theithio yn yr ardal. Mae'r ddarpariaeth lletygarwch yn y ddinas ar ddiwrnod y gêm, sy'n cynnwys tua 16,000 o brydau bwyd, yn darparu llwyfan gwerthfawr i gynnyrch Cymreig. Ar y cyfan, mae cael gafael ar hawliau a buddion sy'n gysylltiedig â'r digwyddiad yn rhoi cymhelliad digynsail i Gymru allu ymgysylltu â mewnfuddsoddiad allweddol a thargedau busnes.

Bydd y sylw helaeth yn y cyfryngau yn ystod y cyfnod cyn hyn, ac o’r digwyddiad ei hun, yn codi proffil ac enw da Cymru yn rhyngwladol. Mae is-bennawd a brand ‘Y Daith i Gaerdydd’ wedi bod yn weladwy o gwmpas y byd ers rhai misoedd erbyn hyn, yn amlwg iawn ym mhob gêm Cynghrair y Pencampwyr ac ar ddechrau ac yng nghanol pob gêm sydd wedi ei darlledu. Yn ychwanegol at y miliynau o wylwyr teledu a'r cefnogwyr lwcus sy’n gallu mynd i’r gemau eu hunain, amcangyfrifir y bydd 200,000 o bobl yn dod i Ŵyl Pencampwyr UEFA ym Mae Caerdydd, dathliad pedwar diwrnod rhad ac am ddim o ddydd Iau tan ddydd Sul. Bydd yr ŵyl yn darparu profiad UEFA o ansawdd uchel fel bod cyfle i’r rheini sydd heb docynnau weld y tlws, ymgysylltu â'r noddwyr, cael nwyddau UEFA argraffiad cyfyngedig a gweld rhai o gyn gewri pêl-droed y byd yn chwarae gêm chwedlonol ar gae arnofiol ym Mae Caerdydd ddydd Gwener 2 Mehefin.

Fel yn achos taith y tlws, rydym yn dymuno lledaenu effaith gadarnhaol y digwyddiad drwy Gymru gyfan, ac fe fydd y digwyddiad hwn yn ysbrydoli cenhedlaeth, gyda chyfres o ddeunyddiau traws-gwricwlwm wedi eu dylunio’n arbennig yn cael eu cyflwyno i tua 1,000 o ysgolion yng Nghymru yn y cyfnod yn arwain at y digwyddiad, gan wella’r cwricwlwm ac ymgysylltu gyda 136,000 o bobl ifanc o bosibl. Gan ychwanegu at gymwysterau Cymru fel cenedl sy’n barod i wirfoddoli, bydd 1,500 o hyrwyddwyr yn rhan o'r rhaglen wirfoddoli a fydd yn rhoi sgiliau gwerthfawr i'r cyfranogwyr y gallant eu defnyddio yn eu man addysg neu fan gwaith. Mae'r digwyddiad hefyd yn darparu llwyfan bwysig ar gyfer annog cyfranogiad ehangach.  Bydd y pwyslais a roddir ar gêm derfynol y merched ar 1 Mehefin yn Stadiwm Dinas Caerdydd, ochr yn ochr ag un y dynion, a chynnal y gêm derfynol yn yr un ddinas, yn codi proffil pêl-droed merched a genethod yng Nghymru, gan annog ffitrwydd a chyfranogiad a chynyddu statws y gêm yng ngolwg chwaraewyr, addysgwyr a darpar noddwyr. Bydd tua 2,500 o enethod a merched o bob cwr o Gymru yn cymryd rhan mewn gŵyl pêl-droed merched wedi ei threfnu’n arbennig a fydd yn cael ei chynnal yr un diwrnod â gêm derfynol Cynghrair Pencampwyr Merched UEFA.   I’r cefnogwyr sy'n dymuno ymdrochi ym mhrofiad Cynghrair y Pencampwyr, mae tocynnau ar gyfer gêm derfynol y merched yn dal i fod ar gael a byddai'n wych gweld stadiwm llawn dop yn estyn croeso cynnes Cymreig i'r chwaraewyr.

Ond mae cynnal digwyddiad anferth fel gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr yn cyflwyno heriau sylweddol. Caerdydd yw'r ddinas leiaf i gynnal y gêm derfynol ac mae cynllunio helaeth wedi bod ar y gweill ers rhai misoedd i sicrhau digwyddiad diogel a phleserus. Mae Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn arwain ymdrech ‘tîm Cymru’ ar y cyd, ac yn trefnu cefnogaeth sylweddol y partneriaid allweddol gan gynnwys Heddlu De Cymru, Cyngor Caerdydd, Stadiwm y Principality, sy'n cael ei hailenwi'n ‘Stadiwm Genedlaethol Cymru’ ar gyfer y digwyddiad hwn, ac, wrth gwrs, Llywodraeth Cymru.

Bydd y digwyddiad yn cael ei gynnal yn erbyn cefndir o dirwedd diogelwch rhyngwladol heriol dros ben, sydd, yn drasig, wedi dod yn fwy difrifol yn yr wythnosau diwethaf. Yn erbyn y cefndir hwn, mae diogelwch pawb sy'n mynychu'r digwyddiadau yn hollbwysig. Mae Heddlu De Cymru, gyda chymorth gan heddluoedd cyfagos yng Nghymru a Lloegr, yn arwain y gwaith diogelwch mwyaf ers uwchgynhadledd NATO. Mae'n anochel y bydd hyn yn effeithio ar lif traffig a cherddwyr o amgylch y ddinas, ond y flaenoriaeth, wrth gwrs, yw diogelwch trigolion yn ogystal ag ymwelwyr.

Mae trafnidiaeth a theithio i ac o amgylch y digwyddiad hefyd yn cyflwyno her logistaidd. Ar gyfer y digwyddiad hwn, mae cynllunio trafnidiaeth wedi cael ei wneud yn fwy anodd am nad ydym yn gwybod pwy fydd yn y gêm derfynol tan dair wythnos cyn y digwyddiad, er bod gennym syniad llawer cliriach yn dilyn y gêm gyfartal gynderfynol ddiweddar. Mae cyfres o fesurau wedi eu cynllunio'n ofalus yn cael eu rhoi ar waith o amgylch rhwydwaith ffyrdd canol y ddinas yn y pythefnos sy'n arwain at y digwyddiad a bydd hyn yn achosi rhywfaint o aflonyddwch.

Mae'r neges yn glir: bydd Caerdydd yn brysurach nag y bu erioed ar 3 Mehefin ac fe ddylai’r rhai nad ydynt yn mynd i’r gêm osgoi teithiau diangen. Comisiynwyd ymgyrch gwybodaeth gyhoeddus yn arbennig a bydd yn cael ei chyflwyno i gynghori trigolion, busnesau ac ymwelwyr ynglŷn ag amharu posibl i deithiau a thrafnidiaeth ac i roi cyngor ar leihau anghyfleustra, ac mae hyn yn cael ei gefnogi gan ymgysylltiad wyneb yn wyneb gyda rhanddeiliaid targed allweddol.

Felly, mae’r ddinas leiaf erioed i gynnal gêm derfynol Cynghrair Pencampwyr UEFA yn mynd i gyflwyno sioe heb ei thebyg yn ystod ein Blwyddyn Chwedlau. Mae Cymru yn cael ei phroffilio ledled y byd i gynulleidfaoedd rhyngwladol sydd efallai erioed wedi ein hystyried yn y gorffennol fel lleoliad i ymweld ag ef neu i wneud busnes. Rydym ar fin adeiladu ar berfformiad gwych Cymru ym mhencampwriaethau Ewropeaidd y llynedd i gael ein gwreiddio mewn diwylliant pêl-droed ledled y byd fel cyrchfan deniadol iawn ar fap y byd.

Cabinet Secretary, can I thank you for your statement this afternoon? I think Wales has got a proud history of hosting major sporting events that far exceeds the norm, I think, that would be expected for a country of our size. I fully agree with you, Cabinet Secretary, that it’s a great honour for Cardiff to be hosting this prestigious global event that has, of course, the potential to showcase the best of Wales to the world and have a significant benefit to the Welsh economy and also provide a boost to the tourism industry.

Such major sporting events not only spark our national pride and boost tourism levels but they also raise the issue of supporting the broader public health agenda as well. So, with that in mind, Cabinet Secretary, can you outline what steps the Government has taken since the Euro 2016 success to boost the virtues of an active lifestyle and other benefits of sporting activity, and doing so of course in the face of reduced funding in that area as well?

Economically, the hosting of events such as the Champions League final also creates a fantastic opportunity to advertise Wales as a tourist destination, not only to other Europeans but also across the world. I was pleased to hear that the Welsh Government has also taken steps to showcase our nation at the UEFA Champions Festival and has also invested in cross-curriculum materials for Welsh schools. I was pleased to hear that.

You also referred to the potential for security threats at the championships. Can I also endorse your advice to spectators to remain vigilant and take note of advice from police and security staff?

Finally, I would like to ask what lessons have been learned from hosting previous major events, particularly from a transport perspective. During the Rugby World Cup, the experience of Cardiff was tempered by problems with public transport, with lengthy delays of up to 4 hours in some cases, and incidents of overcrowding, which, I expect, may well have a knock-on effect of putting people off visiting in the future. Now, given the fact that the footfall at Cardiff Central station has increased dramatically in recent years, are you confident that the station is able to cope with the overflow? I'm sure you will agree that we must be careful to avoid a repeat of the incidents. So, can I ask what steps you’ve taken, alongside talking to transport providers, Cardiff city council and tournament organisers, to minimise the disruption for travellers, residents and fans alike?

Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf i ddiolch i chi am eich datganiad y prynhawn yma? Rwy'n credu bod gan Gymru hanes balch o gynnal digwyddiadau chwaraeon mawr sy'n llawer uwch na'r hyn a fyddai'n ddisgwyliedig fel arfer ar gyfer gwlad o'n maint ni. Cytunaf yn llwyr â chi, Ysgrifennydd y Cabinet, ei bod yn anrhydedd fawr i Gaerdydd gael cynnal y digwyddiad byd-eang pwysig hwn sydd, wrth gwrs, â’r potensial i arddangos y gorau o Gymru i'r byd a bod o fudd sylweddol i economi Cymru yn ogystal â rhoi hwb i'r diwydiant twristiaeth.

Mae digwyddiadau chwaraeon mawr o'r fath nid yn unig yn tanio ein balchder cenedlaethol ac yn rhoi hwb i lefelau twristiaeth, ond maent hefyd yn codi'r mater o gefnogi’r agenda iechyd cyhoeddus ehangach hefyd. Felly, gyda golwg ar hynny, Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi amlinellu pa gamau y mae'r Llywodraeth wedi eu cymryd ers llwyddiant Euro 2016 i roi hwb i rinweddau ffordd egnïol o fyw a manteision eraill gweithgarwch chwaraeon, a gwneud hynny, wrth gwrs, yn wyneb llai o gyllid yn y maes hwnnw hefyd?

Yn economaidd, mae cynnal digwyddiadau fel gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr hefyd yn gyfle gwych i hysbysebu Cymru fel cyrchfan i dwristiaid, nid yn unig i Ewropeaid eraill ond hefyd ar draws y byd. Roeddwn yn falch o glywed bod Llywodraeth Cymru hefyd wedi cymryd camau i arddangos ein cenedl yng Ngŵyl Pencampwyr UEFA ac mae hefyd wedi buddsoddi mewn deunyddiau traws-gwricwlwm ar gyfer ysgolion Cymru. Roeddwn yn falch o glywed hynny.

Cyfeiriasoch hefyd at y potensial am fygythiadau diogelwch yn y pencampwriaethau. A gaf i hefyd gymeradwyo eich cyngor i wylwyr fod yn wyliadwrus a chymryd sylw o gyngor gan yr heddlu a staff diogelwch?

Yn olaf, hoffwn ofyn pa wersi a ddysgwyd o gynnal digwyddiadau mawr yn flaenorol, yn enwedig o safbwynt trafnidiaeth. Yn ystod Cwpan Rygbi'r Byd, cafodd profiad o Gaerdydd ei dymheru gan broblemau gyda thrafnidiaeth gyhoeddus, gydag oedi hir o hyd at 4 awr mewn rhai achosion, ac achosion o orlenwi, a fydd o bosibl, rwy’n disgwyl, yn cael y sgil-effaith o wneud pobl yn gyndyn o ymweld yn y dyfodol.  Nawr, o ystyried y ffaith bod nifer yr ymwelwyr yng ngorsaf Caerdydd Canolog wedi cynyddu'n ddramatig yn y blynyddoedd diwethaf, a ydych chi’n hyderus bod yr orsaf yn gallu ymdopi â'r gorlif? Rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno bod yn rhaid i ni fod yn ofalus ac osgoi ailadrodd y digwyddiadau. Felly, a gaf i ofyn pa gamau yr ydych chi wedi'u cymryd, ochr yn ochr â siarad â darparwyr cludiant, cyngor dinas Caerdydd a threfnwyr y twrnamaint, er mwyn lleihau'r tarfu i deithwyr, preswylwyr a chefnogwyr?

Can I thank Russell George for his contribution and his questions, and also for his enthusiasm for this and other major events that we’ve hosted in Wales in recent years? We do have a proud record of hosting quality major events of global significance, including the Ryder Cup, for example, which placed Wales on a global map in terms of the country as a golf destination, as well as a raft of major sporting, and, indeed, cultural events, and working to make sure that we take a strategic approach to hosting major events to capture repeat visitors and also to attract new investment to the country and to portray Wales as a place where quality of life is of paramount importance. The benefits of the Champions League final will be considerable, but they won’t be confined to just economic benefits—although the economic impact is assessed to be something in the region of £45 million in the immediate period, and in the immediate aftermath of the Champions League final. But we expect, as a result of hundreds of thousands of people visiting Cardiff, to see future visitor numbers increase accordingly, with more overnight stays as a result of people experiencing the warmest Welsh welcome possible in our capital city.

I think the Member raises a very important point about the importance of the Champions League final, and indeed other major sporting events, to the ‘healthy and active’ agenda that this Government has. It's absolutely essential that we use major sporting events not just to attract people to visit Wales, but also to ensure that people within Wales become more active in their daily lives and to inspire not just a future generation, but current generations as well to be more active and more sporting.

After the Euros last year, the Welsh Government, through Sport Wales, worked with a number of national governing bodies, principally the FAW, in promoting, particularly to under-represented groups, the potential to get involved in football. And as a consequence of continued investment and effort, we've seen a remarkable increase in the number of girls, in particular, who have taken up football. We've seen a far greater increase proportionally in the number of girls registering as football players than women and, indeed, boys. So, clearly, football is becoming far more attractive as a sport, as a form of physical activity, for girls. But we wish to maintain the momentum that has been built up before, during and after the Euros by engaging with schools, as the Member outlined, through the intervention of school curriculum work to ensure that young people become more enthused and more aware of the opportunities that are on their doorstep.

A legacy project of the Champions League final will be the establishment of a community football facility in Cardiff in an appropriate area, which we expect will be utilised by those particularly in disadvantaged areas who may lack free or affordable access to sporting facilities. In the years to come, I would hope that many of those who go on to use this legacy pitch will become registered as footballers themselves. We’ll also use the Champions Festival to promote Wales as a holiday destination and also as a destination in which to invest and to do business. But we've been using the Champions League final as a lever to attract more attention to Wales for many months now. We headlined our presence at the Berlin travel show, for example, with the presence of the Champions League final in Cardiff this June, and we will be doing so during the summer months by tweeting, by making available appropriate content for stakeholder websites to showcase the very best of Wales with photographs, with text and with short videos. We have, and are learning lessons constantly from the major events that we host. I know that one of the concerns that Members representing the Cardiff constituencies have is the use of the field that was used for the Eisteddfod as a Cardiff campsite for the Champions League itself. We’ve learnt a good number of lessons from our experience with the Eisteddfod and we continue to ensure that the park is protected for its users. The campsite is going to be used from Monday May 22, and will operate from 31 May to 5 June. But I would remind Members that activity will be taking place there in preparing the park from 22 May. We’ve prepared a questions and answers sheet, which is available on the bute-park.com website, if any residents or any Assembly Members have any queries.

We’ve also learned a good number of lessons about managing vehicle and train travel. The train operators are working as a joint team for this event. So, Network Rail, Arriva Trains Wales, Great Western Railway, and CrossCountry Trains are working collaboratively with event organisers to ensure that the railways are in a position to manage the demand of an event of this scale. This is an enormous event, and if I can run through some of the figures relating to rail travel in particular, I think it will highlight how much preparation has gone into this particular event: 15,000 more passenger journeys on the rail network post-match will be delivered compared to the Rugby World Cup in 2015; there’ll be 60,000 post-match rail journeys in total, including 21 high-speed train services to London; 25,000 air charter passengers are set to arrive and depart the airports in Cardiff, Birmingham and Bristol, supported by over 450 transfer coaches and two large staging facilities in Cardiff. We’re also arranging new, bespoke park-and-ride schemes, which will cater for 7,500 spaces at Llanwern and Pentwyn, and in addition, there will be 5,000 park-and-walk spaces in the Cardiff Bay area, supporting access directly to the UEFA Champions League Festival.

In addition, 10 per cent of the UK’s available coach market will be utilised for the Champions League final. This is an incredible number of coaches. We estimate something in the region of 1,250, and we are working in collaboration with operators such as National Express to ensure that, across Wales, and across the UK, visitors to Cardiff during the Champions League experience, will have the highest quality experience, and that they will be able to get in and out of Cardiff as seamlessly as possible, and in the shortest time possible. But I would once again urge Members to relay to their constituents that this is an unprecedented event. We should be very proud of this event, but we should also prepare well for it.

Hoffwn ddiolch i Russell George am ei gyfraniad a'i gwestiynau, a hefyd am ei frwdfrydedd ynghylch hyn a digwyddiadau mawr eraill yr ydym wedi eu cynnal yng Nghymru yn ystod y blynyddoedd diwethaf? Mae gennym hanes balch o gynnal digwyddiadau mawr o ansawdd o arwyddocâd byd-eang, gan gynnwys Cwpan Ryder, er enghraifft, a osododd Cymru ar fap byd-eang o ran y wlad fel cyrchfan golff, yn ogystal â llu o ddigwyddiadau chwaraeon o bwys, ac, yn wir, ddigwyddiadau diwylliannol, a gweithio i wneud yn siŵr ein bod yn cymryd agwedd strategol tuag at gynnal digwyddiadau mawr i sicrhau ymwelwyr sy'n ailymweld, a hefyd i ddenu buddsoddiad newydd i'r wlad a phortreadu Cymru fel gwlad lle mae ansawdd bywyd yn hollbwysig. Bydd manteision gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr yn sylweddol, ond ni fyddant wedi eu cyfyngu i rai economaidd yn unig—er bod yr effaith economaidd wedi ei asesu i fod yn rhywbeth tebyg i tua £45 miliwn yn y cyfnod agos, ac yn syth ar ôl gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr. Ond rydym yn disgwyl, o ganlyniad i gannoedd ar filoedd o bobl yn ymweld â Chaerdydd, gweld niferoedd ymwelwyr yn y dyfodol yn cynyddu yn unol â hynny, gyda mwy o bobl yn aros yma dros nos yn sgil profi'r croeso Cymreig cynhesaf bosibl yn ein prifddinas.

Rwy'n credu bod yr Aelod yn codi pwynt pwysig iawn am bwysigrwydd gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr, ac yn wir ddigwyddiadau chwaraeon mawr eraill, i’r agenda 'iach a gweithgar' sydd gan y Llywodraeth hon. Mae'n gwbl hanfodol ein bod yn defnyddio digwyddiadau chwaraeon mawr, nid yn unig i ddenu pobl i ymweld â Chymru, ond hefyd i sicrhau bod pobl yng Nghymru yn dod yn fwy egnïol yn eu bywydau bob dydd ac i ysbrydoli nid yn unig cenhedlaeth y dyfodol, ond cenedlaethau cyfredol hefyd i fod yn fwy egnïol ac ymwneud mwy â chwaraeon.

Ar ôl yr Euros y llynedd, bu Llywodraeth Cymru, drwy Chwaraeon Cymru, yn gweithio gyda nifer o gyrff llywodraethu cenedlaethol, yn bennaf FAW, i hyrwyddo, yn enwedig i grwpiau heb gynrychiolaeth ddigonol, y potensial i gymryd rhan mewn pêl-droed. Ac o ganlyniad i fuddsoddiad ac ymdrech barhaus, rydym wedi gweld cynnydd nodedig yn nifer y genethod, yn anad dim, sydd wedi dechrau chwarae pêl-droed. Rydym wedi gweld cynnydd mwy o lawer yn gyfrannol yn nifer y genethod sy'n cofrestru fel chwaraewyr pêl-droed na merched ac, yn wir, fechgyn. Felly, yn amlwg, mae pêl-droed yn dod yn llawer mwy deniadol fel gêm, fel math o weithgarwch corfforol, i enethod. Ond rydym yn dymuno cynnal y momentwm sydd wedi ei sefydlu cyn, yn ystod, ac ar ôl yr Euros drwy ymgysylltu ag ysgolion, fel yr amlinellodd yr Aelod, trwy ymyriad gwaith cwricwlwm ysgol er mwyn sicrhau bod pobl ifanc yn dod yn fwy brwdfrydig ac yn fwy ymwybodol o'r cyfleoedd sydd ar garreg eu drws.

Prosiect etifeddiaeth gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr fydd sefydlu cyfleuster pêl-droed cymunedol yng Nghaerdydd mewn ardal briodol, yr ydym yn disgwyl y bydd yn cael ei ddefnyddio gan rai, yn enwedig mewn ardaloedd difreintiedig, a all fod heb fynediad rhad ac am ddim neu fforddiadwy at gyfleusterau chwaraeon. Yn y blynyddoedd nesaf, byddwn yn gobeithio y bydd llawer o'r rhai sy'n mynd ymlaen i ddefnyddio’r cae etifeddiaeth hwn yn cofrestru fel pêl-droedwyr eu hunain. Byddwn hefyd yn defnyddio Gŵyl y Pencampwyr i hyrwyddo Cymru fel cyrchfan gwyliau a hefyd fel cyrchfan i fuddsoddi a gwneud busnes. Ond rydym wedi bod yn defnyddio gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr fel sbardun i ddenu mwy o sylw i Gymru ers misoedd lawer erbyn hyn . Roeddem wedi tynnu sylw at ein presenoldeb yn sioe deithio Berlin, er enghraifft, gyda phresenoldeb gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr yng Nghaerdydd ym mis Mehefin. Byddwn yn gwneud hynny dros fisoedd yr haf drwy drydar, drwy sicrhau bod cynnwys priodol ar gael ar gyfer gwefannau rhanddeiliaid i arddangos y gorau o Gymru gyda ffotograffau, gyda thestun a gyda fideos byr. Rydym wedi, ac yn dal i ddysgu gwersi yn gyson o’r prif ddigwyddiadau yr ydym yn eu cynnal. Rwy'n gwybod mai un o'r pryderon sydd gan yr Aelodau sy'n cynrychioli etholaethau Caerdydd yw'r defnydd o'r cae a ddefnyddiwyd ar gyfer yr Eisteddfod fel maes gwersylla Caerdydd ar gyfer Cynghrair y Pencampwyr ei hun. Rydym wedi dysgu cryn dipyn o wersi o'n profiad gyda'r Eisteddfod ac rydym yn parhau i sicrhau bod y parc yn cael ei ddiogelu ar gyfer ei ddefnyddwyr. Bydd y maes gwersylla yn cael ei ddefnyddio o ddydd Llun 22 Mai, a bydd yn gweithredu o 31 Mai i 5 Mehefin. Ond byddwn yn atgoffa’r Aelodau y bydd gweithgarwch yn mynd rhagddo yno wrth baratoi'r parc o 22 Mai ymlaen. Rydym wedi paratoi taflen cwestiynau ac atebion, sydd ar gael ar wefan bute-park.com, os oes gan unrhyw breswylwyr neu Aelodau'r Cynulliad gwestiynau.

Rydym hefyd wedi dysgu cryn dipyn o wersi ynghylch rheoli teithio mewn cerbydau ac ar drenau. Mae'r gweithredwyr trenau yn gweithio fel tîm ar y cyd ar gyfer y digwyddiad hwn. Felly, mae Network Rail, Trenau Arriva Cymru, Rheilffordd y Great Western, a CrossCountry Trains yn cydweithio gyda threfnwyr y digwyddiad i sicrhau bod y rheilffyrdd mewn sefyllfa i reoli’r galw mewn digwyddiad o'r maint hwn. Mae hwn yn ddigwyddiad enfawr, ac os caf i redeg drwy rai o'r ffigurau sy'n ymwneud â theithio ar y rheilffyrdd yn benodol, rwy’n credu y bydd yn dangos faint o waith paratoi sydd wedi mynd i mewn i’r digwyddiad penodol hwn: bydd 15,000 yn fwy o deithiau ar y rhwydwaith rheilffyrdd ar ôl y gêm yn digwydd o’i gymharu â Chwpan Rygbi'r Byd yn 2015; bydd cyfanswm o 60,000 o deithiau rheilffordd ar ôl y gêm, gan gynnwys 21 o wasanaethau trên cyflym i Lundain; bydd 25,000 o deithwyr siarter awyr yn cyrraedd ac yn gadael y meysydd awyr yng Nghaerdydd, Birmingham a Bryste, a gefnogir gan fwy na 450 o fysus trosglwyddo a dau gyfleuster llwyfannu mawr yng Nghaerdydd. Rydym hefyd yn trefnu cynlluniau parcio a theithio pwrpasol newydd, a fydd yn darparu ar gyfer 7,500 o leoedd yn Llan-wern a Phentwyn, ac yn ogystal â hyn, bydd 5,000 o leoedd parcio a cherdded yn ardal Bae Caerdydd, a fydd yn cefnogi mynediad uniongyrchol i Ŵyl Cynghrair y Pencampwyr UEFA.

Hefyd, bydd 10 y cant o'r farchnad coetsys sydd ar gael yn y DU yn cael ei defnyddio ar gyfer gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr. Mae hwn yn nifer anhygoel o goetsys. Rydym yn amcangyfrif rhywbeth yn debyg i 1,250, ac rydym yn gweithio ar y cyd gyda gweithredwyr megis National Express i sicrhau, ar draws Cymru, ac ar draws y DU, y bydd ymwelwyr â Chaerdydd yn ystod profiad Cynghrair y Pencampwyr, yn cael profiad o'r ansawdd uchaf, ac y byddant yn gallu mynd i mewn ac allan o Gaerdydd mor rhwydd â phosibl, ac yn yr amser byrraf posibl. Ond byddwn unwaith eto yn annog Aelodau i gyfleu i'w hetholwyr fod hwn yn ddigwyddiad digynsail. Dylem fod yn falch iawn o'r digwyddiad hwn, ond dylem hefyd baratoi'n dda ar ei gyfer.

I must say I’m personally very excited about the Champions League final coming to Cardiff. I was kicking an official Cardiff 2017 replica football around the garden with a very excited 13-year-old last night. And as happy as I was to contribute £14.99 to the merchandising companies for that particular ball, we want to make sure that Wales is the real beneficiary here. We are talking about one of the biggest sporting events in the world. I’ll never forget watching the last-minute Manchester United win over Bayern Munich in 1999 or Liverpool’s miracle in 2005 in beating AC Milan, but it’s not just those stories that could be repeated here in Wales in a few weeks’ time—those footballing stories—I remember where those games were, and Man United winning in Barcelona, and Liverpool winning in Istanbul. So, Cardiff could become a part of international sporting folklore.

I was talking to some children in Italy a few weeks ago, asking where I was from—‘From Wales. Do you know where Wales is?’ ‘That’s where the Champions League final is being held in a few weeks’ time’, showing the power of the language of football globally. They were also very aware of Wales as the home of Gareth Bale, of course. And may I say how wonderful it would be to see a fit Gareth Bale playing at a Champions League final in his home city? But, in the interests of keeping balance, I’d like to say that, of course, fans from whichever side of Madrid would be more than welcome in Cardiff here for the final. I believe the first leg is being played tonight, of that semifinal, with the decider known to us by a week Wednesday.

Now, I would like to wish all those involved in putting on this Champions League final all the very best in the final few weeks. In particular, I’d like to mention the Football Association of Wales, running the show. And this is a football association that has proved during the Euros, and the run-up to the Euros, last year, how very able they are to capitalise on international sporting exposure.

Just three questions. You mentioned the community facility that will be left as a legacy in Grangetown in Cardiff, the 3G pitch there. The local council has guaranteed that the pitch will be free to use for two years. Beyond that, charges haven’t been ruled out. But frankly, of course, if we’re going to see a real legacy from this, we need free-to-use sports facilities for a lot longer than two years. So, what are you going to be doing to ensure that there is a longer legacy than just the two years use of a modest, but very important, facility to that community, particularly in light of the recently increased charges that we have seen for sports facilities right across Wales?

Secondly, first impressions will be very, very important. We’ll be seeing a lot of visitors to Cardiff. What extra support has been offered to Cardiff council to ensure that litter is picked, that we have a clean, modern city, to await all those football fans?

Finally, the statement notes that Cardiff is the smallest city to have hosted this event. In reality, though, of course, if we take in the wider hinterland—the south Wales Valleys, of course, and the major population there—it probably isn’t the smallest area. But, clearly, to hold events such as this in Cardiff requires infrastructure to be wider than just the city itself—it needs to include the Valleys, strengthening transport infrastructure over a wider area. So, what consideration have you given to making this event benefit the wider surrounding areas, and, with that boost to infrastructure required, not just for this Champions League—we have limited things we can do in the next few weeks—but for the longer term, to support Wales being able to be a player on the global stage for similar events in future?

Rhaid i mi ddweud fy mod i, yn bersonol, yn edrych ymlaen yn ofnadwy i weld gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr yn dod i Gaerdydd. Roeddwn i’n cicio pêl-droed replica Caerdydd 2017 swyddogol o gwmpas yr ardd neithiwr gyda phlentyn 13 oed a oedd yn llawn cyffro. Ac er mor hapus yr oeddwn i gyfrannu £14.99 at y cwmnïau nwyddau ar gyfer y bêl benodol honno, rydym yn dymuno gwneud yn siŵr mai Cymru yw'r buddiolwr go iawn yma. Rydym yn sôn am un o'r digwyddiadau chwaraeon mwyaf yn y byd. Wna i byth anghofio gwylio Manchester United yn curo Bayern Munich ym 1999 ar y funud olaf, neu wyrth Lerpwl yn 2005 wrth guro AC Milan. Ond nid y straeon hynny yn unig y byddwn o bosib yn eu hailadrodd yma yng Nghymru ymhen ychydig wythnosau—y straeon pêl-droed hynny—rwy’n cofio ble’r oedd y gemau hynny, a Man United yn ennill yn Barcelona, ​​a Lerpwl yn ennill yn Istanbwl. Felly, gallai Caerdydd ddod yn rhan o lên gwerin chwaraeon rhyngwladol.

Roeddwn i’n siarad gydag ychydig o blant yn yr Eidal ychydig wythnosau yn ôl, a oedd yn gofyn o ble'r oeddwn i’n dod—‘O Gymru. Ydych chi'n gwybod ble mae Cymru?’ 'Dyna ble fydd gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr yn cael ei chynnal ymhen ychydig wythnosau', sy’n dangos grym iaith pêl-droed yn fyd-eang. Roeddent hefyd yn ymwybodol iawn mai Cymru yw cartref Gareth Bale, wrth gwrs. Ac oni fyddai’n braf gweld Gareth Bale ffit yn chwarae mewn gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr yn ei ddinas enedigol? Ond, er mwyn cadw cydbwysedd, hoffwn ddweud, wrth gwrs, y byddai croeso i gefnogwyr y ddau dîm o Madrid yng Nghaerdydd ar gyfer y gêm derfynol. Rwy’n credu bod y gêm gyntaf yn cael ei chwarae heno, o’r rownd gynderfynol honno, gyda'r enillydd yn hysbys i ni erbyn wythnos i ddydd Mercher.

Hoffwn ddymuno’r gorau i bawb sy'n ymwneud â threfnu gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr yn ystod yr ychydig wythnosau olaf. Yn benodol, hoffwn sôn am Gymdeithas Bêl-droed Cymru, sy’n rhedeg y sioe. A dyma gymdeithas bêl-droed sydd wedi profi yn ystod yr Euros, a'r cyfnod a oedd yn arwain at yr Euros, y llynedd, ei gallu i fanteisio ar sylw chwaraeon rhyngwladol.

Dim ond tri chwestiwn. Soniasoch am y cyfleuster cymunedol a fydd yn cael ei adael fel etifeddiaeth yn Grangetown yng Nghaerdydd, y cae 3G yno. Mae'r cyngor lleol wedi gwarantu y bydd y cae ar gael i'w ddefnyddio yn rhad ac am ddim am ddwy flynedd. Ar ôl hynny, nid yw taliadau wedi eu diystyru. Ond a dweud y gwir, wrth gwrs, os ydym yn mynd i weld etifeddiaeth wirioneddol o hyn, mae angen cyfleusterau chwaraeon sydd ar gael i’w defnyddio’n rhad ac am ddim am gyfnod hirach o lawer na dwy flynedd. Felly, beth ydych chi'n mynd i’w wneud i sicrhau bod etifeddiaeth hwy na dim ond defnydd dwy flynedd o gyfleuster cymedrol, ond pwysig iawn, i'r gymuned honno, yn enwedig o ystyried y cynnydd diweddar yr ydym wedi’i weld yn y taliadau ar gyfer cyfleusterau chwaraeon ar draws Cymru gyfan?

Yn ail, bydd yr argraff gyntaf yn bwysig iawn, iawn. Byddwn yn gweld llawer o ymwelwyr â Chaerdydd. Pa gymorth ychwanegol sydd wedi'i gynnig i gyngor Caerdydd i sicrhau bod sbwriel yn cael ei gasglu, bod gennym ddinas lân, fodern yn aros am yr holl gefnogwyr pêl-droed hynny?

Yn olaf, mae'r datganiad yn nodi mai Caerdydd yw'r ddinas leiaf i gynnal y digwyddiad hwn. Mewn gwirionedd, wrth gwrs, petawn yn cymryd yr ardal ehangach—Cymoedd de Cymru, wrth gwrs, a'r boblogaeth fawr yno—mae'n debyg nad hi yw'r ardal leiaf. Ond, yn amlwg, er mwyn cynnal digwyddiadau fel hyn yng Nghaerdydd mae angen i’r seilwaith fod yn ehangach na dim ond y ddinas ei hun—mae angen iddo gynnwys y Cymoedd, gan gryfhau’r seilwaith trafnidiaeth dros ardal ehangach. Felly, pa ystyriaeth yr ydych chi wedi'i rhoi i sicrhau bod y digwyddiad hwn o fudd i'r ardaloedd cyfagos ehangach, ac, ynghyd â'r hwb hwnnw sy’n angenrheidiol i'r seilwaith, nid yn unig ar gyfer Cynghrair y Pencampwyr—dim ond nifer cyfyngedig y gallwn ni eu gwneud yn yr ychydig wythnosau nesaf—ond yn y tymor hirach, i gefnogi Cymru i fod yn chwaraewr ar y llwyfan byd-eang ar gyfer digwyddiadau tebyg yn y dyfodol?

Can I thank the Member for his enthusiasm as well? I share his excitement—I was in Portmeirion on Sunday, and saw the Champions League roadshow attracting a huge number of young people to the mobile unit that they had, and, again, promoting Cardiff, ensuring that the event is relevant to all parts of Wales.

And, in terms of previous Champions League finals, I’d agree—the places that they are hosted at become recognised worldwide—not just within Europe, but worldwide—and are remembered very fondly for the legendary matches that take place. Istanbul is one that stands out for me personally. I had two brothers who travelled, through various means—by plane, train and automobile—to Istanbul. But they will remember it fondly for the rest of their lives, and so will I, even though I’m not a Liverpool fan—they are, but I’m not. My team is yet to reach a Champions League final, and, sadly, won’t be at this year’s one either. But it is something that catches the imagination and enthusiasm of people, young and old. And I think it’s something that we can be very proud of, right across Wales. I also hope that Gareth Bale will be fit enough, and be part of a team that will make it through the semi-finals and into the final, and that we’ll be able to welcome him to his home city.

In terms of the promotion of this event, this is something that Russell George picked up on, but I’d just like to add as well that in terms of social media activity, this will offer an unparalleled event opportunity to promote Wales as an attractive place to visit, and to live in and to invest in. We’ve already seen, in terms of the Visit Wales website, a considerable increase in the number of unique users, from something in the region of 2 million three years ago to 5 million. We’ve set new and ambitious targets for driving that figure still further, and it’s events such as the Champions League final that are able to attract more people to our websites, generate more interest in our Twitter feeds and our Facebook pages. I expect, as a result of that, with the high-quality content that we’re making available to stakeholders, a greater degree of interest in Wales as a holiday destination and an investment place to stem from the Champions League final. We’ve been hosting as well, and we will continue to host, familiarity trips for key influencers within the media. And I would agree with the Member that the Football Association of Wales has done outstanding work in leading a team Wales effort this year, and in recent years, indeed, in the lead-up to the Euros.

The legacy pitch I think is something that Cardiff should be very excited by and proud of. It’s a decision for the local authority and for local councils as to how they maintain and pay for the costs of maintenance of key community facilities, but the Welsh Government is assisting in this regard by setting within the programme for government the establishment of a challenge fund. This is specifically for those community groups and organisations that can benefit community sport and arts activities. I think this particular facility could be a prime recipient of the challenge fund investment.

I’d agree as well that first impressions count, and Cardiff council are on the steering group. It’s recognised that the city must look not just clean and tidy, but vibrant as well with plenty of banners, bright colours—tasteful colours as well—that convey Cardiff in the way that it wants to be seen around the world as a place rich in culture that is welcoming of all people. But it’s not just Cardiff council that are responsible for ensuring that Cardiff and the region around our capital are clean and tidy. We take responsibility for the trunk roads, and so we’re ensuring that the trunk road network is kept clean and tidy, but also I know that Network Rail have additional teams of their orange armies available to make sure that litter is picked up from tracksides from here through to Bristol, Birmingham and London, ensuring that those first impressions really are the best that we could hope for.

In terms of benefiting the wider community, in particular the Valleys communities, I think the opening of platform 8 at Cardiff Central was crucially important in ensuring that we can attract people into the capital quicker and on services that are more reliable, but the £300 million Cardiff area signalling project I think has also improved resilience and ensured that people can access the Champions League final with a greater degree of confidence this year than potentially happened in previous years. I do think we need to use this event, as we’ve used other major events, as huge opportunities to excite and inspire people to become more physically active, and I do hope that as a result of the work that we are doing, and the FAW are doing as well with schools and with other education and training providers, and with places of work, that we will see more people become more physically active more of the time.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei frwdfrydedd hefyd? Rwy'n rhannu ei gyffro—roeddwn i ym Mhortmeirion ddydd Sul, a gwelais sioe deithiol Cynghrair y Pencampwyr yn denu nifer fawr o bobl ifanc i'r uned symudol oedd ganddynt, ac, unwaith eto, yn hyrwyddo Caerdydd, gan sicrhau bod y digwyddiad yn berthnasol i bob rhan o Gymru.

Ac, o ran gemau terfynol blaenorol Cynghrair y Pencampwyr, byddwn i'n cytuno—mae’r lleoedd lle maent yn cael eu cynnal yn dod yn adnabyddus ledled y byd—nid yn unig yn Ewrop, ond ledled y byd—a bydd atgofion melys iawn am y gemau chwedlonol sy'n cael eu cynnal. Mae Istanbwl yn un sy'n sefyll allan i mi yn bersonol. Roedd gen i ddau frawd a deithiodd, trwy wahanol ddulliau—mewn awyren, trên a char—i Istanbwl. Ond bydd ganddynt atgofion melys am weddill eu bywydau, fel y byddaf innau, er nad wyf yn cefnogi Lerpwl—maen nhw, ond dydw i ddim. Mae fy nhîm i eto i gyrraedd gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr, ac, yn anffodus, ni fydd yn un eleni chwaith. Ond mae'n rhywbeth sy'n cipio dychymyg a brwdfrydedd pobl, hen ac ifanc. Ac rwy’n credu ei fod yn rhywbeth y gallwn ni fod yn falch iawn ohono, ar hyd a lled Cymru. Rwyf innau’n gobeithio y bydd Gareth Bale yn ddigon ffit, ac y bydd yn rhan o dîm a fydd yn mynd drwodd i’r rownd gynderfynol ac i'r rownd derfynol, ac y byddwn yn gallu ei groesawu i'w ddinas enedigol.

O ran hyrwyddo'r digwyddiad hwn, mae hyn yn rhywbeth a godwyd gan Russell George, ond hoffwn ychwanegu hefyd o ran gweithgarwch cyfryngau cymdeithasol, y bydd hyn yn cynnig cyfle o ddigwyddiad heb ei ail i hyrwyddo Cymru fel gwlad ddeniadol i ymweld â hi, ac i fyw a buddsoddi ynddi. Rydym wedi gweld yn barod, o ran gwefan Croeso Cymru, gynnydd sylweddol yn nifer y defnyddwyr unigryw, o rywbeth tebyg i 2 filiwn dair blynedd yn ôl i 5 miliwn. Rydym wedi gosod targedau newydd ac uchelgeisiol i gynyddu’r ffigur hwnnw ymhellach, a digwyddiadau fel gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr sy’n gallu denu mwy o bobl i’n gwefannau, creu mwy o ddiddordeb yn ein crynodebau Twitter a'n tudalennau Facebook. Rwy’n disgwyl, o ganlyniad i hynny, a'r cynnwys o ansawdd uchel yr ydym yn ei ddarparu i randdeiliaid, y bydd mwy o ddiddordeb yng Nghymru fel cyrchfan gwyliau a lle i fuddsoddi ynddi yn deillio o gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr. Rydym hefyd wedi bod yn cynnal, a byddwn yn parhau i gynnal, teithiau ymgyfarwyddo i ddylanwadwyr allweddol yn y cyfryngau. A byddwn yn cytuno â'r Aelod bod Cymdeithas Bêl-droed Cymru wedi gwneud gwaith rhagorol i arwain ymdrech tîm Cymru eleni, ac yn y blynyddoedd diwethaf, yn wir, yn y cyfnod cyn yr Euros.

Rwy’n credu bod y cae etifeddiaeth yn rhywbeth y dylai Caerdydd deimlo’n llawn cyffro yn ei gylch a bod yn falch ohono. Penderfyniad i’r awdurdod lleol a’r cynghorau lleol yw sut y byddant yn cynnal ac yn talu am gostau cynnal a chadw cyfleusterau cymunedol allweddol. Ond mae Llywodraeth Cymru yn cynorthwyo yn hyn o beth trwy osod o fewn y rhaglen lywodraethu nodyn i sefydlu cronfa her. Mae hyn yn benodol ar gyfer y grwpiau a sefydliadau cymunedol a allai fod o fudd i weithgareddau chwaraeon a chelfyddydau cymunedol. Rwy'n credu y gallai’r cyfleuster penodol hwn fod yn brif dderbynnydd buddsoddiad y gronfa her.

Byddwn innau’n cytuno bod yr argraffiadau cyntaf yn bwysig, ac mae cyngor Caerdydd ar y grŵp llywio. Cydnabyddir bod yn rhaid i'r ddinas nid yn unig edrych yn lân ac yn daclus, ond hefyd edrych yn fywiog â digonedd o faneri, lliwiau llachar—lliwiau chwaethus hefyd—sy'n cyfleu Caerdydd yn y ffordd y mae’n dymuno cael ei gweld o gwmpas y byd fel lle sy’n llawn diwylliant sy'n croesawu pawb. Ond nid cyngor Caerdydd yn unig sy'n gyfrifol am sicrhau bod Caerdydd a'r ardal o gwmpas ein prifddinas yn lân ac yn daclus. Rydym ni’n gyfrifol am y cefnffyrdd, ac felly rydym yn sicrhau bod y rhwydwaith cefnffyrdd yn cael ei gadw'n lân ac yn daclus, ond hefyd rwy'n gwybod bod gan Network Rail dimau ychwanegol o’u lluoedd oren ar gael i wneud yn siŵr bod sbwriel yn cael ei godi ar ochrau’r traciau o’r fan hon drwodd i Fryste, Birmingham a Llundain, gan sicrhau bod yr argraffiadau cyntaf hynny y gorau y gallem obeithio amdanynt.

O ran budd i’r gymuned ehangach, yn enwedig cymunedau'r Cymoedd, rwy'n credu bod agor platfform 8 yng Nghaerdydd Canolog wedi bod yn hanfodol bwysig i sicrhau ein bod yn gallu denu pobl i mewn i'r brifddinas yn gyflymach ac ar wasanaethau sy'n fwy dibynadwy. Ond mae prosiect £300 miliwn signalau ardal Caerdydd hefyd wedi gwella cydnerthedd ac wedi sicrhau bod pobl yn gallu mynd i gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr gyda mwy o hyder eleni nag a ddigwyddodd o bosibl yn y blynyddoedd blaenorol. Rwy’n credu bod angen i ni ddefnyddio'r digwyddiad hwn, fel yr ydym wedi defnyddio digwyddiadau mawr eraill, fel cyfleoedd enfawr i gyffroi ac ysbrydoli pobl i fod yn fwy egnïol yn gorfforol, ac rwy'n gobeithio o ganlyniad i'r gwaith yr ydym yn ei wneud, ac y mae Cymdeithas Pêl-droed Cymru yn ei wneud hefyd gydag ysgolion a darparwyr addysg a hyfforddiant eraill, a chyda mannau gwaith, y byddwn yn gweld mwy o bobl yn dod yn fwy egnïol yn gorfforol am fwy o'r amser.

Can I say, as a huge football fan, Cabinet Secretary, like Rhun I’m also hugely excited at the prospect of the Champions League coming to Cardiff, and I applaud the work of the Welsh Government in helping to secure this? On Saturday, I’m going to be going back to Penydarren Park where Merthyr Town Football Club are going to be displaying the Champions League cup there. I think that’s a great initiative—that it’s going to small clubs like Merthyr Town, and people and fans will have the opportunity to get there and have their photograph taken. I’m certainly hoping that I will, because it’s the closest that a Bristol City fan is ever going to get to the European cup, I can tell you that. But perhaps it’s more appropriate that I should raise that the European cup is coming to Merthyr on the thirtieth anniversary of the year in which they beat the mighty Atalanta in the European Cup Winners’ Cup in 1987. So, I think it’s very fitting that we’ve got another European trophy coming here this year.

But along with everything else that you’ve said, Cabinet Secretary, about the financial benefits of the final coming to Cardiff, I’m sure you’ll applaud the initiatives that we see clubs like Merthyr engaging in, in community activity and community based football. This provides a greater opportunity for the development of that kind of community football. So, I really wanted to follow on from the question that Rhun asked and something that you have already touched on, but whether you could expand more on how the Welsh Government can assist clubs like Merthyr to develop their community activities, particularly for girls, which the club has struggled to engage to any great extent.

A gaf i ddweud, fel cefnogwr pêl-droed o fri, Ysgrifennydd y Cabinet, fel Rhun rydw innau hefyd yn edrych ymlaen yn ofnadwy wrth feddwl am Gynghrair y Pencampwyr yn dod i Gaerdydd, a chymeradwyaf waith Llywodraeth Cymru wrth helpu i sicrhau hyn. Ddydd Sadwrn, rwyf am fynd yn ôl i Barc Penydarren lle mae Clwb Pêl-droed Tref Merthyr am arddangos cwpan Cynghrair y Pencampwyr yno. Rwy'n credu ei bod yn fenter wych—mynd i glybiau bach fel Tref Merthyr, a bydd cyfle i bobl a chefnogwyr fynd yno a chael tynnu eu llun. Rydw i'n sicr yn gobeithio y byddaf i, oherwydd dyna’r agosaf y bydd cyfle i gefnogwr Bristol City byth fod at y cwpan Ewropeaidd, gallaf ddweud hynny wrthych. Ond efallai ei bod yn fwy priodol y dylwn nodi fod y cwpan Ewropeaidd yn dod i Ferthyr ar achlysur trideg mlynedd ers iddynt guro tîm nerthol Atalanta yng Nghwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop ym 1987. Felly, rwy’n credu ei bod yn briodol iawn fod gennym dlws Ewropeaidd arall yn dod yma eleni.

Ond, ynghyd â phopeth arall yr ydych wedi ei ddweud, Ysgrifennydd y Cabinet, ynghylch manteision ariannol y gêm derfynol yn dod i Gaerdydd, rwy'n siŵr y byddwch chi’n cymeradwyo’r cynlluniau y gwelwn glybiau fel Merthyr yn cymryd rhan ynddynt, mewn gweithgarwch cymunedol a phêl-droed yn y gymuned. Mae hyn yn rhoi mwy o gyfle i ddatblygu y math hwnnw o bêl-droed yn y gymuned. Felly, roeddwn i’n awyddus i ddilyn ymlaen o'r cwestiwn a ofynnodd Rhun a rhywbeth yr ydych chithau eisoes wedi ei grybwyll. A allech chi ymhelaethu mwy ar sut y gall Llywodraeth Cymru gynorthwyo clybiau fel Merthyr i ddatblygu eu gweithgareddau cymunedol, yn enwedig ar gyfer genethod, y mae'r clwb wedi cael anhawster i’w denu i raddau helaeth.

Can I thank the Member for her contribution and say that I’m mightily impressed by the way that Merthyr Tydfil FC have rooted themselves so deeply in the community? It’s a place that unites people, it gives people a sense of belonging and it’s always a pleasure to visit that particular club. I know that Merthyr Tydfil FC are also very innovative and host walking football for senior citizens, and I think this is a great example of how football can be relevant to all people of all physical abilities.

I also think that football clubs have a crucial role in terms of being able to give people a sense of competence and confidence through the establishment of volunteering programmes, youth ambassador programmes and employability programmes. I know that there are good examples of this not just across Wales, but also further afield. Indeed, in Scotland, I visited a number of clubs in Glasgow that have become hubs for community physical activity and employability programmes. Often, community sport organisations can act as a magnet for those who are at risk of disengaging from formal education or training and ensure that they are provided with opportunities to acquire skills and experience that set them up properly and fully for the world of work, so I’m in no doubt of the great value of football clubs across the length and breadth of Wales in improving people’s lives, their well-being, their employment prospects and, of course, their levels of physical activity.

But I also think that the Member outlined a very relevant tale relating to the thirtieth anniversary and that would be, perhaps, something that should be relayed during this, the Year of Legends, because I think it’s a particularly important story that should be told, and I hope that the Member goes on retelling it in other venues.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei chyfraniad a dweud fy mod i'n edmygu'n fawr y ffordd y mae Clwb Pêl-droed Merthyr Tudful wedi ymwreiddio mor ddwfn yn y gymuned? Mae'n lle sy'n uno pobl, mae'n rhoi ymdeimlad o berthyn i bobl ac mae bob amser yn bleser ymweld â'r clwb penodol hwnnw. Gwn fod Clwb Pêl-droed Merthyr Tudful hefyd yn arloesol iawn ac yn cynnal pêl-droed cerdded ar gyfer yr henoed, ac rwy'n credu bod hyn yn enghraifft wych o sut y gall pêl-droed fod yn berthnasol i bawb o bob gallu corfforol.

Rwyf hefyd yn credu bod gan glybiau pêl-droed ran hollbwysig i’w chwarae o ran gallu rhoi ymdeimlad o gymhwysedd a hyder i bobl drwy sefydlu rhaglenni gwirfoddoli, rhaglenni llysgenhadon ieuenctid a rhaglenni cyflogadwyedd. Gwn fod enghreifftiau da o hyn nid yn unig ar draws Cymru, ond hefyd ymhellach i ffwrdd. Yn wir, yn yr Alban, ymwelais â nifer o glybiau yn Glasgow sydd wedi dod yn ganolfannau ar gyfer rhaglenni gweithgarwch corfforol a chyflogadwyedd cymunedol. Yn aml, gall sefydliadau chwaraeon cymunedol weithredu fel magnet i’r rhai sydd mewn perygl o ymddieithrio o addysg neu hyfforddiant ffurfiol a sicrhau eu bod yn cael cyfleoedd i ennill sgiliau a phrofiad sy'n eu sefydlu’n iawn ac yn llawn ar gyfer y byd gwaith. Felly nid oes gen i unrhyw amheuaeth ynglŷn â gwerth mawr clybiau pêl-droed ar hyd a lled Cymru o ran gwella bywydau pobl, eu lles, eu rhagolygon gwaith ac, wrth gwrs, eu lefelau o weithgarwch corfforol.

Ond rwyf hefyd yn credu bod yr Aelod wedi amlinellu stori hynod berthnasol yn ymwneud â’r dathliad trideg mlynedd ac y byddai, efallai, yn rhywbeth y dylid ei drosglwyddo yn ystod y Flwyddyn Chwedlau, gan fy mod yn credu ei bod yn stori arbennig o bwysig y dylid ei hadrodd, a gobeithio y bydd yr Aelod yn parhau i’w hailadrodd mewn lleoliadau eraill.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

In terms of engagement, I know that the Minister for social services and sport is very keen on ensuring that more young women and girls participate in physical activity and sport. We’ve seen an increase in the number of people who’ve participated in sport in recent years across Wales, but there is still a challenge with maintaining activity levels once a girl reaches about the age of 13 or 14, and then we see a sudden drop-off. What Sport Wales has developed is a series of programmes aimed at ensuring that girls find forms of physical activity more appealing and that they are able to access different potentially informal forms of sport and physical activity at that crucial age, so that they don’t slip off the physical activity escalator. But I know, with the review that’s taking place currently into Sport Wales, this is a key question that’s being asked: what form of sport and physical activity is most attractive to those groups within our population who currently are not participating in physical activity enough? I think this will be an incredibly important policy area for the Welsh Government and all stakeholders in the months and years to come. We know that initiatives such as the Wales well-being bond, an extension of social prescribing, has great potential to improve the levels of fitness in our population, but to maximise the potential of them, we need to get buy-in from community sports organisations, so that they can act as our primary delivery partners.

O ran ymgysylltu, gwn fod y Gweinidog gwasanaethau cymdeithasol a chwaraeon yn awyddus iawn i sicrhau bod mwy o ferched ifanc a genethod yn cymryd rhan mewn gweithgaredd corfforol a chwaraeon. Rydym wedi gweld cynnydd yn nifer y bobl sydd wedi cymryd rhan mewn chwaraeon dros y blynyddoedd diweddar ar draws Cymru, ond mae her o hyd gyda chynnal lefelau gweithgarwch unwaith y bydd geneth yn cyrraedd tua 13 neu 14 oed, ac yna byddwn yn gweld gostyngiad sydyn. Yr hyn y mae Chwaraeon Cymru wedi ei ddatblygu yw cyfres o raglenni wedi'u hanelu at sicrhau bod genethod yn ystyried bod ffurfiau o weithgarwch corfforol yn fwy atyniadol a'u bod yn gallu cael mynediad at wahanol ffurfiau o chwaraeon a gweithgarwch corfforol a allai fod yn anffurfiol yn yr oedran allweddol hwnnw, fel nad ydynt yn llithro oddi ar risiau symudol gweithgarwch corfforol. Ond rwy’n gwybod, gyda'r adolygiad sy'n cael ei gynnal ar hyn o bryd i Chwaraeon Cymru, fod cwestiwn allweddol yn cael ei ofyn: pa fath o chwaraeon a gweithgarwch corfforol sydd fwyaf deniadol i'r grwpiau yn ein poblogaeth nad ydynt ar hyn o bryd yn cymryd ddigon o ran mewn gweithgarwch corfforol? Rwy'n credu y bydd hwn yn faes polisi hynod bwysig i Lywodraeth Cymru a'r holl randdeiliaid yn y misoedd a'r blynyddoedd i ddod. Rydym yn gwybod bod gan fentrau fel bond llesiant Cymru, estyniad o ragnodi cymdeithasol, botensial mawr i wella lefelau ffitrwydd yn ein poblogaeth, ond er mwyn gwneud y mwyaf o’r potensial, mae angen i ni sicrhau bod sefydliadau chwaraeon cymunedol yn prynu i mewn, fel y gallant weithredu fel ein partneriaid cyflenwi sylfaenol.

I thank the Cabinet Secretary for his statement, and we in UKIP would like to congratulate all those involved in bringing this hugely prestigious event to Wales. The boost to the economy from the hundreds of thousands set to visit Cardiff will be substantial, and I would like to echo the Cabinet Secretary’s statement regarding the staging of one of the biggest events in the sporting calendar and its far-reaching effects in projecting the image of Wales as a distinct national identity worldwide, the effect of which cannot be overestimated. We can be sure that it will enhance Wales’ profile in a truly global context with a possible dramatic effect on our tourist industry over the ensuing years. It will, of course, also help to facilitate Welsh Government and the whole Assembly’s ambitions to sell the Wales brand across the globe, and the economic opportunities that that will produce. Can I take this point to commend the Welsh Government on its extensive preparation for this huge event, and we hope that the contingencies you’ve put in place will ensure that it will go off in the best possible way? Thank you.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ddatganiad, a hoffwn ni yn UKIP longyfarch pawb sy'n ymwneud â dod â’r digwyddiad hynod nodedig hwn i Gymru. Bydd yr hwb i'r economi o’r cannoedd ar filoedd a fydd yn ymweld â Chaerdydd yn sylweddol, a hoffwn adleisio datganiad Ysgrifennydd y Cabinet ynghylch cynnal un o'r digwyddiadau mwyaf yn y calendr chwaraeon a'i effeithiau pellgyrhaeddol o ran taflu delwedd Cymru fel hunaniaeth genedlaethol ar wahân ledled y byd, ac ni ellir goramcangyfrif effaith hynny. Gallwn fod yn sicr y bydd yn gwella proffil Cymru mewn cyd-destun gwirioneddol fyd-eang gydag effaith ddramatig bosibl ar ein diwydiant twristiaeth dros y blynyddoedd nesaf. Bydd, wrth gwrs, hefyd yn helpu i hwyluso dyheadau Llywodraeth Cymru a’r Cynulliad cyfan i werthu brand Cymru ar draws y byd, a'r cyfleoedd economaidd y bydd hynny’n ei gynhyrchu. A gaf i fanteisio ar y pwynt hwn i ganmol Llywodraeth Cymru ar y gwaith paratoi helaeth ar gyfer y digwyddiad enfawr hwn, ac rydym yn gobeithio y bydd y cynlluniau wrth gefn yr ydych wedi eu rhoi ar waith yn sicrhau y bydd yn mynd y ffordd orau bosibl? Diolch.

Can I thank the Member for his contribution and welcome his support for the Champions League final? It is an event that I believe has support right across this Chamber, and one that I know many Members are keen to watch and may even participate in, because there will be thousands of opportunities to volunteer, and even if you’re not volunteering, just being in the city. If you represent a Cardiff constituency, to welcome hundreds of thousands of visitors will be something that I know the Welsh Government and our partners would very much appreciate.

The economic benefits of this event are enormous. I’ve already outlined the immediate economic impact of £45 million for local economy, but we also estimate that, as of the middle of March, the advertising equivalent value of the event coming to Cardiff amounts to something in the region of £15 million just within Europe. On a global scale, I cannot imagine how much this event has generated in terms of advertising equivalent exposure, but let’s say that it’s far beyond any other single day’s event that we could hope to host in Wales. And I’m confident that, by the time the Champions League final arrives, the advertising equivalent benefit of this event will amount to way in excess of £20 million within Europe. We’ve also had a huge reach in terms of the #RoadToCardiff hashtag. We believe that, as of the start of March, that hashtag had reached more than 25 million users worldwide. This is something that money alone cannot buy. This can only take place—this can only be appreciated and realised in a positive sense—through the hosting of major events.

The first time I ever visited Cardiff was to see the Pope in, I think it was, 1980 or 1981. Even that event was not as big as what this event will be for Cardiff. This is monumentally big, and we look forward to hosting those two final teams, but we also look forward to hosting hundreds of thousands of visitors to Cardiff.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gyfraniad a chroesawu ei gefnogaeth ar gyfer gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr? Rwy’n credu ei fod yn ddigwyddiad sy’n ennyn cefnogaeth ar draws y Siambr gyfan hon, ac yn un yr wyf yn gwybod y bydd llawer o Aelodau yn awyddus i’w wylio a hyd yn oed gymryd rhan ynddo, oherwydd bydd miloedd o gyfleoedd i wirfoddoli, a hyd yn oed os nad ydych yn gwirfoddoli, dim ond bod yn y ddinas. Os ydych yn cynrychioli etholaeth yng Nghaerdydd, byddai croesawu cannoedd ar filoedd o ymwelwyr yn rhywbeth yr wyf yn gwybod y byddai Llywodraeth Cymru a'n partneriaid yn ei werthfawrogi yn fawr iawn.

Mae manteision economaidd y digwyddiad hwn yn enfawr. Rwyf eisoes wedi amlinellu'r effaith economaidd uniongyrchol o £45 miliwn i’r economi leol, ond rydym hefyd yn amcangyfrif, o ganol mis Mawrth, bod gwerth cyfatebol hysbysebu’r digwyddiad yn dod i Gaerdydd gyfystyr â rhywbeth yn debyg i oddeutu £15 miliwn yn Ewrop yn unig. Ar raddfa fyd-eang, ni allaf ddychmygu faint y mae’r digwyddiad hwn wedi ei gynhyrchu o ran sylw cyfatebol hysbysebu, ond tybir ei fod ymhell y tu hwnt i unrhyw ddigwyddiad undydd arall y gallem obeithio ei gynnal yng Nghymru. Ac rwy'n hyderus y bydd manteision hysbysebu cyfatebol y digwyddiad hwn erbyn i gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr gyrraedd, gyfystyr â phell dros £20 miliwn yn Ewrop. Rydym hefyd wedi cyrraedd ymhell o ran hashtag #RoadToCardiff. Credwn, o ddechrau mis Mawrth, fod yr hashtag wedi cyrraedd mwy na 25 miliwn o ddefnyddwyr ledled y byd. Dyma rywbeth na all arian ei hun ei brynu. Ni all hyn ond ddigwydd—ni ellir ond gwerthfawrogi a gwireddu hyn mewn ystyr gadarnhaol—drwy gynnal digwyddiadau mawr.

Y tro cyntaf i mi erioed ymweld â Chaerdydd oedd i weld y Pab yn, rwy'n credu, 1980 neu 1981. Nid oedd y digwyddiad hwnnw hyd yn oed mor fawr ag y bydd y digwyddiad hwn i Gaerdydd. Mae hwn yn ddigwyddiad aruthrol o fawr, ac rydym yn edrych ymlaen at groesawu’r ddau dîm terfynol, ond rydym hefyd yn edrych ymlaen at groesawu cannoedd ar filoedd o ymwelwyr â Chaerdydd.

Thank you very much, Cabinet Secretary.

Diolch yn fawr iawn, Ysgrifennydd y Cabinet.

5. 5. Cynnig i Amrywio Trefn y Gwelliannau ar gyfer Cyfnod 3 Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru)
5. 5. Motion to Vary the Order of Consideration of Stage 3 Amendments to the Public Health (Wales) Bill

Item 5 on the agenda is the motion to vary the order of consideration of Stage 3 amendments to the Public Health (Wales) Bill. I call on the Minister for Social Services and Public Health to move the motion. Rebecca Evans.

Eitem 5 ar yr agenda yw’r cynnig i amrywio trefn ystyried gwelliannau Cyfnod 3 i Fil Iechyd y Cyhoedd (Cymru). Galwaf ar y Gweinidog Iechyd y Cyhoedd a Gwasanaethau Cymdeithasol i gynnig y cynnig. Rebecca Evans.

Cynnig NDM6293 Jane Hutt

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 26.36:

Yn cytuno i waredu’r adrannau a’r atodlenni i Fil Iechyd y Cyhoedd (Cymru) yng Nghyfnod 3 yn y drefn ganlynol:

(a) adrannau 3–26

(b) adran 2

(c) adrannau 27–52

(d) adrannau 54–91

(e) adran 53

(f) adrannau 92–124

(g) Atodlenni 1–4

(h) adran 1

(i) Teitl Hir

Motion NDM6293 Jane Hutt

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 26.36:

Agrees to dispose of sections and schedules to the Public Health (Wales) Bill at Stage 3 in the following order:

(a) sections 3–26

(b) section 2

(c) sections 27–52

(d) sections 54–91

(e) section 53

(f) sections 92–124

(g) Schedules 1–4

(h) section 1

(i) Long title

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

It’s formally moved.

Mae wedi ei gynnig yn ffurfiol.

Thank you. There are no speakers for the debate. Therefore, the proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. Therefore, in accordance with Standing Order 12.36 the motion is agreed.

Diolch. Nid oes unrhyw siaradwyr ar gyfer y ddadl. Felly, y cynnig yw derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, yn unol â Rheol Sefydlog 12.36 caiff y cynnig ei dderbyn.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

6. 6. Dadl: Gwasanaethau Diabetes yng Nghymru
6. 6. Debate: Diabetes Services in Wales

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliannau 1 a 2 yn enw Rhun ap Iorwerth.

The following amendments have been selected: amendments 1 and 2 in the name of Rhun ap Iorwerth.

We now move on to item 6 on the agenda, which is the debate on diabetic services in Wales. I call on the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport to move the motion. Vaughan Gething.

Rydym nawr yn symud ymlaen at eitem 6 ar yr agenda, sef y ddadl ar wasanaethau diabetes yng Nghymru. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon i gynnig y cynnig. Vaughan Gething.

Cynnig NDM6292 Jane Hutt

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

Yn nodi cyhoeddi'r Cynllun Cyflawni ar gyfer Diabetes wedi'i ddiweddaru a'r meysydd blaenoriaeth a amlinellwyd yn yr adroddiad blynyddol diweddar i:

a) wella safon gofal diabetes ym mhob rhan o'r system iechyd a lleihau'r amrywiaeth o ran arferion gofal;

b) cefnogi'r sector gofal sylfaenol i reoli diabetes a chwblhau prosesau gofal allweddol;

c) galluogi pobl sydd â diabetes i reoli eu cyflwr yn well a lleihau'r perygl y byddant yn cael cymhlethdodau; a

d) defnyddio gwybodeg i sicrhau gwell integreiddio o ran gwasanaethau i bobl sydd â diabetes.

Motion NDM6292 Jane Hutt

To propose that the National Assembly for Wales:

Notes the publication of the updated Diabetes Delivery Plan and the priority areas outlined in the recent annual report to:

a) improve the standard of diabetes care across the health system and reduce variation in care practices;

b) support primary care in the management of diabetes and completion of key care processes;

c) enable people with diabetes to better manage their condition and reduce their risk of complications; and

d) use informatics to drive better integration of services for people with diabetes.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I’m happy to move the motion on the paper and to have the opportunity to have this debate on a significant public health challenge for Wales, and to set out our progress in improving the quality of care, as well as to restate our expectation and ambition for further improvement.

I’ll briefly speak to the amendments. Unfortunately, I won’t be able to support amendment 1 tabled by Plaid Cymru, as we don’t think that it’s correct to state that children and young people are unable to access structured education. We know these services are available. But, I understand there is a very real concern about the recorded take-up of structured education and the figures that we get from our audit. All of our paediatric diabetes units offer self-management education to newly diagnosed children and young people. We want to improve what the audit counts to improve the accuracy of it, but patients aren’t referred to another setting to receive diabetes education: it is provided within the unit. We can say, though, that we’ve recently introduced a new all-Wales structured education programme for children and young people called SEREN. This programme is the first of its kind in the UK. So, we do expect to see the recording of participation in self-management education improving in future years, as well as, of course, wanting to drive up the numbers of people who do take part. So, there’s really an issue about wording, rather than our ambition and recognising we need to do more.

On amendment 2, I’m happy to welcome and to accept the amendment drawing attention to the importance of tackling obesity, and I’ll talk about that particular issue later in my contribution. But, at the outset, I want to recognise, of course, as people in this place will know, that there’s a difference between type 1 and type 2 diabetes. In type 1 diabetes, a much smaller group of people where there are no lifestyle factors linked to its development, whereas in type 2 we know that there certainly are. Much of our discussion on the growth of diabetes centres on the rise in type 2 diabetes across our country. But, diabetes in all of its forms, with all of its complications, is estimated to cost roughly 10 per cent of health spend here in Wales. And, without change, within the next 20 years we estimate that will rise to about 17 per cent of health spend. GP registers currently show that 7.3 per cent of the population aged over the age of 17 have diabetes and that numbers continue to rise. That’s nearly 189,000 of our friends, family members, colleagues and neighbours living with this disease, and others yet to be diagnosed.

So, in terms of demand, cost and direct suffering, diabetes already has a profound impact on our society and our health and care system. Numbers have increased over 17 per cent in just five years, and we estimate that more than 300,000 people will be affected by 2025. It’s important to recognise that, whilst we want to improve the care and treatment, there’s no magic pill to treat our way out of this diabetes epidemic. This is one of the great public health challenges facing Wales. It requires a significant shift in attitude and behaviour within each of the communities that we represent.

Our national approach here in Wales was updated in December last year and will take us through to 2020. On 21 April this year, we published a statement of progress and intent, and that statement draws attention to what we have achieved, as well as what we have yet to do. It sets out clearly the direction, leadership arrangements and areas of our national focus.

In addition to reducing the number of new cases of diabetes, we recognise the need for a continued focus on improvement in how we treat and support people to manage their diabetes. Many people affected by diabetes need intensive and wide-ranging support to manage their condition and to reduce the risk of blindness, foot disease, renal failure and heart disease. For the vast majority, this will be delivered in primary and community care, but others will need access to hospital and very specialist teams. That reinforces the need to work as a genuinely joined-up system. That’s why a key national priority is using informatics to deliver a unified diabetes record across different healthcare settings, and that unified diabetes record should help to deliver integrated, accurate and timely diabetes care wherever that patient accesses their healthcare. Put simply, it should help us to deliver better care for the citizen.

We’re working with primary care physicians, specialist nurses and allied health professionals to develop a new model of diabetes care fit for the twenty-first century. We’re not afraid to learn best practice both within and outside of Wales to do that. That will undoubtedly mean a further shift into primary care and reinforce the need to address local practice that is not good practice and does not properly prioritise patient outcomes.

All patients, though, with diabetes should be receiving their NICE-recommended key care processes, working towards individualised treatment targets. For all the progress we’ve made, we know we haven’t done that as consistently as we wished to do so. So, our primary care providers are already working on national audit data to tackle variation in care and improve standards. That’s proper reflection from professionals themselves about the need to further improvements.

We know from the audit that we can make progress on recent reports, which have shown six years of continual improvement in population level outcomes. We also have important work in train to support people with complex needs and those staying in hospital, as one in five in-patients have diabetes. That, again, highlights the importance of hospital service improvement programmes like Think Glucose and Think, Check, Act. Our in-patient diabetes audit confirms that hospitals are providing more personalised diabetes care, high levels of patient experience, and fewer people experiencing hypoglycemia whilst in hospital. Again, I accept there is more for us to do to seek and deliver further improvement. We have, though, to help deliver that, created a small group of national leaders to support health boards to implement the plan and tackle that variation in care that we recognise. So, using part of the annual £1 million allocation, we have a national clinical lead for diabetes, and a number of other leadership posts covering insulin pump therapy, foot care, and the transition to adult services and structured education. That national clinical lead has been widely welcomed, not just within the service, but across the campaigning third sector as well. So, the national implementation group that includes third sector colleagues will continue to set the strategic direction for diabetes and work to support health boards to continuously improve diabetes services.

Turning back to the nature of the challenge we face, we do think there is a role, for example, for more mandatory action, whether that be a sugar levy, advertising, and the availability of unhealthy food, drink and tobacco—particularly in reducing the level of type 2 diabetes and complications that go with diabetes. However, that Government intervention or compulsion will not resolve the national challenge that we face on its own. As I’ve said, we have a societal-wide problem. As a nation we do not exercise enough, we do not eat well enough, and we do not do anything like enough to minimise our chances of developing cardiovascular diseases and type 2 diabetes. We’ve known this for a very long time. We recognise the need for significant large-scale behaviour change, but we have not been successful enough at delivering that change with our communities. We won’t be successful, though, by simply lecturing people or making some of those behaviours more difficult or more expensive. That, in itself, isn’t going to be the answer that we need. We continue to need to make healthier choices easier choices to make, to understand, and to act upon. We need that societal shift in attitude and behaviour, and it goes without saying that isn’t easy. There’s no western society that has got this right, but we all face, broadly, a similar problem.

That does, though, mean a greater level of personal ownership, empowerment and accountability. Success will mean greater take-up of active travel, healthier behaviours, and providing healthy learning, working and living environments. But, of course, diagnosing the challenge and what we need to achieve is so much easier than how to do so. That’s why a key piece of joint-funded work between the diabetes, cardiac and stroke implementation groups is the national roll-out of the cardiovascular disease risk programme. It identifies those at the highest risk of cardiovascular disease and diabetes and invites those people proactively in to take part in local activities to help reduce their risk. And, crucially, it doesn’t take place all in a medicalised setting. There’s something here about behaviour change and how best to try and deliver and achieve that. This really is an innovative, multi-disease, national approach. And it’s a product not of a single politician, but it’s a product of our staff across our health and care service, making this a more social challenge, and, as I say, not simply confining it to a medical setting.

The programme is at the heart of how we’ll prevent future demand, alongside our broader approach to healthier lifestyles, and I look forward to learning from that approach as we go on. I won’t pretend to you today, or in summing up this debate, that we have all the answers in Government, because we certainly don’t. We need to understand what works in each community and how we successfully roll that out into different parts of our country, because, if we don’t, the cost isn’t just the financial terms that I set out at the start of this debate. There’s a much higher price to pay for individuals and their communities, and not just the social well-being of our country, but the economic well-being of our country, if we can’t see a significant shift in attitude and behaviour and do something more than just move the quality of care for the number of people who will acquire diabetes during their life and need not do so. I’m happy to move the motion.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n hapus i gynnig y cynnig ar y papur ac i gael y cyfle i gael y ddadl hon am her iechyd cyhoeddus sylweddol i Gymru, ac i nodi ein cynnydd o ran gwella ansawdd gofal, yn ogystal ag ailddatgan ein disgwyliadau a’n huchelgais ar gyfer gwelliant pellach.

Rwy’n mynd i sôn yn fyr am y gwelliannau. Yn anffodus, ni fyddaf yn gallu cefnogi gwelliant 1 a gyflwynwyd gan Blaid Cymru, gan nad ydym yn credu ei bod yn gywir i ddatgan nad oes addysg strwythuredig ar gael i blant a phobl ifanc. Rydym yn gwybod bod y gwasanaethau hyn ar gael. Ond, rwyf ar ddeall bod pryder gwirioneddol ynghylch y niferoedd y cofnodir eu bod yn manteisio ar addysg strwythuredig a’r ffigurau yr ydym yn eu cael o’n harchwiliad. Mae ein holl unedau diabetes pediatrig yn cynnig addysg hunanreoli i blant a phobl ifanc sydd newydd gael diagnosis. Hoffem wella'r hyn y mae’r archwiliad yn ei gyfrif i wella ei gywirdeb, ond nid yw cleifion yn cael eu hatgyfeirio i leoliad arall i gael addysg diabetes: mae'n cael ei ddarparu o fewn yr uned. Gallwn ddweud, fodd bynnag, ein bod yn ddiweddar wedi cyflwyno rhaglen addysg strwythuredig newydd i Gymru gyfan ar gyfer plant a phobl ifanc o'r enw SEREN. Y rhaglen hon yw'r gyntaf o'i math yn y DU. Felly, rydym yn disgwyl gweld gwelliant o ran cofnodi cyfranogiad mewn addysg hunan-reoli yn y dyfodol, a hefyd, wrth gwrs, hoffem gynyddu niferoedd y bobl sy’n cymryd rhan. Felly, mater o eiriad yw hwn a dweud y gwir, yn hytrach na’n huchelgais ni a chydnabod bod angen inni wneud mwy.

O ran gwelliant 2, rwy’n hapus i groesawu a derbyn y gwelliant sy’n tynnu sylw at bwysigrwydd ymdrin â gordewdra, a byddaf yn siarad am y mater penodol hwnnw yn nes ymlaen yn fy nghyfraniad. Ond, ar y cychwyn, hoffwn gydnabod, wrth gwrs, fel y bydd pobl yn y lle hwn yn ei wybod, bod yna wahaniaeth rhwng diabetes math 1 a math 2. Mae diabetes math 1 yn grŵp llawer llai o bobl ac nid oes ffactorau ffordd o fyw yn gysylltiedig â’i ddatblygiad, ond mae math 2 yn sicr yn gysylltiedig â ffactorau ffordd o fyw. Mae llawer o'n trafodaeth am dwf diabetes yn ymwneud yn bennaf â’r cynnydd mewn diabetes math 2 ledled ein gwlad. Ond, yr amcangyfrif yw bod diabetes yn ei holl ffurfiau, â’i holl gymhlethdodau, yn costio tua 10 y cant o’r gwariant ar iechyd yma yng Nghymru. Ac, os na fydd newid, o fewn yr 20 mlynedd nesaf rydym yn amcangyfrif y bydd hynny’n codi i tua 17 y cant o'r gwariant ar iechyd. Mae cofrestri meddygon teulu ar hyn o bryd yn dangos bod diabetes gan 7.3 y cant o'r boblogaeth dros 17 oed a bod y niferoedd yn parhau i godi. Mae hynny’n bron i 189,000 o'n ffrindiau, aelodau o'n teuluoedd, ein cydweithwyr a’n cymdogion sy'n byw gyda’r clefyd hwn, ac eraill sydd heb gael diagnosis eto.

Felly, o ran galw, cost a dioddef uniongyrchol, mae diabetes eisoes yn cael effaith ddifrifol ar ein cymdeithas a’n system iechyd a gofal. Mae'r niferoedd wedi cynyddu dros 17 y cant mewn pum mlynedd yn unig, ac rydym yn amcangyfrif y bydd yn effeithio ar dros 300,000 o bobl erbyn 2025. Mae'n bwysig cydnabod, er ein bod yn awyddus i wella'r gofal a thriniaeth, nad oes pilsen hud i drin ein ffordd allan o'r epidemig diabetes hwn. Mae hyn yn un o'r prif heriau iechyd cyhoeddus sy'n wynebu Cymru. Mae angen newid sylweddol mewn agwedd ac ymddygiad o fewn pob un o'r cymunedau yr ydym yn eu cynrychioli.

Cafodd ein dulliau cenedlaethol yma yng Nghymru eu diweddaru ym mis Rhagfyr y llynedd, a bydd hynny’n mynd â ni hyd at 2020. Ar 21 Ebrill eleni, cyhoeddwyd datganiad o gynnydd a bwriad gennym, ac mae’r datganiad hwnnw yn tynnu sylw at yr hyn yr ydym wedi'i gyflawni, yn ogystal â'r hyn sydd gennym i'w wneud eto. Mae'n nodi'n glir beth yw cyfeiriad, trefniadau arweinyddiaeth a meysydd ein pwyslais cenedlaethol.

Yn ogystal â lleihau nifer yr achosion newydd o ddiabetes, rydym yn cydnabod bod angen pwyslais parhaus ar wella’r ffyrdd yr ydym yn trin pobl ac yn eu cynorthwyo i reoli eu diabetes. Mae ar lawer o bobl sy’n dioddef o ddiabetes angen cymorth dwys ac eang i reoli eu cyflwr ac i leihau'r risg o ddallineb, clefyd y traed, methiant yr arennau a chlefyd y galon. I’r mwyafrif helaeth, darperir hyn mewn gofal sylfaenol a chymunedol, ond bydd ar eraill angen defnyddio ysbytai a thimau arbenigol iawn. Mae hynny'n atgyfnerthu'r angen i weithio fel system wirioneddol gydgysylltiedig. Dyna pam mae hi’n flaenoriaeth genedlaethol allweddol i ddefnyddio gwybodeg i ddarparu cofnod diabetes unedig ar draws gwahanol leoliadau gofal iechyd, a dylai’r cofnod diabetes unedig hwnnw helpu i ddarparu gofal diabetes integredig, cywir ac amserol lle bynnag y mae’r claf dan sylw yn cael gofal iechyd. Yn syml, dylai ein helpu i ddarparu gwell gofal i'r dinesydd.

Rydym ni’n gweithio gyda meddygon gofal sylfaenol, nyrsys arbenigol a gweithwyr iechyd proffesiynol perthynol i ddatblygu model newydd o ofal diabetes sy’n addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain. Nid oes arnom ofn dysgu arfer gorau oddi mewn i Gymru na thu hwnt iddi i wneud hynny. Bydd hynny'n sicr yn golygu newid pellach i ofal sylfaenol ac atgyfnerthu'r angen i unioni arfer lleol nad yw’n dda ac nad yw’n rhoi blaenoriaeth briodol i ganlyniadau i gleifion.

Fodd bynnag, dylai fod pob claf â diabetes yn derbyn eu prosesau gofal allweddol a argymhellir gan NICE, gan weithio tuag at dargedau triniaeth unigol. Er yr holl gynnydd yr ydym wedi'i wneud, rydym yn gwybod nad ydym wedi gwneud hynny mewn modd mor gyson ag yr oeddem yn ei ddymuno. Felly, mae ein darparwyr gofal sylfaenol eisoes yn gweithio â data archwilio cenedlaethol i ymdrin ag amrywiadau mewn gofal a gwella safonau. Dyna fyfyrio priodol gan y gweithwyr proffesiynol eu hunain am yr angen i wneud gwelliannau pellach.

Rydym yn gwybod o'r archwiliad y gallwn wneud cynnydd ar adroddiadau diweddar, sydd wedi dangos chwe blynedd o welliant parhaus mewn canlyniadau ar lefel y boblogaeth. Mae gennym hefyd waith pwysig ar y gweill i gefnogi pobl sydd ag anghenion cymhleth a phobl sy'n aros yn yr ysbyty, gan fod diabetes gan un o bob pump o gleifion mewnol. Mae hynny, unwaith eto, yn amlygu pwysigrwydd rhaglenni gwella gwasanaethau ysbytai fel Think Glucose a Think, Check, Act. Mae ein harchwiliad diabetes cleifion mewnol yn cadarnhau bod ysbytai’n darparu gofal diabetes mwy personol, lefelau uchel o brofiad y claf, a llai o bobl yn dioddef hypoglycemia tra eu bod yn yr ysbyty. Unwaith eto, rwy’n derbyn bod mwy inni ei wneud i geisio gwelliant pellach a’i ddarparu. Rydym, fodd bynnag, i helpu i gyflawni hynny, wedi creu grŵp bach o arweinwyr cenedlaethol i gynorthwyo byrddau iechyd i roi’r cynllun ar waith ac unioni’r amrywiaeth o ran gofal yr ydym yn ei weld. Felly, gan ddefnyddio rhan o'r dyraniad blynyddol o £1 filiwn, mae gennym arweinydd clinigol cenedlaethol ar gyfer diabetes, a nifer o swyddi arweinyddiaeth eraill sy'n cwmpasu therapi pwmp inswlin, gofal traed, a'r cyfnod pontio i wasanaethau i oedolion ac addysg strwythuredig. Mae’r arweinydd clinigol cenedlaethol hwnnw wedi cael croeso eang, nid yn unig o fewn y gwasanaeth, ond ar draws y trydydd sector sy’n ymgyrchu hefyd. Felly, bydd y grŵp gweithredu cenedlaethol sy'n cynnwys cydweithwyr yn y trydydd sector yn parhau i osod y cyfeiriad strategol ar gyfer diabetes ac yn gweithio i gynorthwyo byrddau iechyd i wella gwasanaethau diabetes yn barhaus.

I droi’n ôl at natur yr her sy'n ein hwynebu, rydym yn credu bod lle, er enghraifft, i fwy o weithredu gorfodol, boed hynny'n ardoll ar siwgr, hysbysebu, a bod bwyd afiach, diod a thybaco ar gael—yn enwedig o ran lleihau lefel diabetes math 2 a’r cymhlethdodau sy'n gysylltiedig â diabetes. Fodd bynnag, ni fydd ymyrraeth na gorfodaeth gan y Llywodraeth yn unig yn datrys yr her genedlaethol sy'n ein hwynebu. Fel yr wyf wedi’i ddweud, mae hon yn broblem i’r gymdeithas gyfan. Fel cenedl, nid ydym yn gwneud digon o ymarfer corff, nid ydym yn bwyta’n ddigon da, ac nid ydym yn gwneud hanner digon i leihau ein siawns o ddatblygu clefydau cardiofasgwlaidd a diabetes math 2. Rydym yn gwybod hyn ers talwm iawn. Rydym yn cydnabod bod angen newid sylweddol i ymddygiad ar raddfa fawr, ond nid ydym wedi bod yn ddigon llwyddiannus wrth gyflawni’r newid hwnnw yn ein cymunedau. Ni fyddwn yn llwyddiannus, er hynny, drwy ddim ond darlithio pobl neu wneud rhai o'r ymddygiadau hynny’n anoddach neu'n ddrutach. Nid dyna, ynddo'i hun, fydd yr ateb y bydd ei angen arnom. Mae angen inni barhau i wneud dewisiadau iachach yn ddewisiadau haws eu gwneud, eu deall, a’u rhoi ar waith. Mae angen y newid cymdeithasol hwnnw mewn agwedd ac ymddygiad, ac afraid dweud nad yw hynny'n hawdd. Nid oes unrhyw gymdeithas orllewinol wedi llwyddo i wneud hyn, ond rydym i gyd yn wynebu problem eithaf tebyg.

Mae hynny, fodd bynnag, yn golygu mwy o berchnogaeth, grymuso ac atebolrwydd personol. Bydd llwyddiant yn golygu gwneud mwy o deithio llesol, ymddygiadau iachach, a darparu amgylcheddau iach i ddysgu, gweithio a byw ynddynt. Ond, wrth gwrs, mae gwneud diagnosis o’r her a'r hyn y mae angen inni ei gyflawni yn llawer haws na penderfynu ar sut i wneud hynny. Dyna pam mae cyflwyniad cenedlaethol y rhaglen risg clefyd cardiofasgwlaidd yn un darn allweddol o waith a ariennir ar y cyd rhwng y grwpiau gweithredu diabetes, cardiaidd a strôc. Mae'n nodi’r bobl sy’n wynebu’r risg uchaf o glefyd cardiofasgwlaidd a diabetes ac yn mynd ati i wahodd y bobl hynny i gymryd rhan mewn gweithgareddau lleol er mwyn helpu i leihau eu risg. Ac, yn hollbwysig, nid yw hyn i gyd yn cael ei gynnal mewn lleoliad meddygol. Mae rhywbeth yma am newid ymddygiad a beth yw’r ffordd orau o geisio darparu a chyflawni hynny. Mae hon yn wir yn ymagwedd arloesol, amlglefyd, genedlaethol. Ac nid yw wedi’i chynhyrchu gan un gwleidydd, ond gan ein staff ar draws ein gwasanaeth iechyd a gofal, sy’n gwneud hon yn her fwy cymdeithasol, yn hytrach nag, fel y dywedais, ei chyfyngu i leoliad meddygol yn unig.

Mae'r rhaglen yn ganolog i’r ffordd y byddwn yn atal galw yn y dyfodol, ochr yn ochr â'n hymagwedd ehangach at ffyrdd iachach o fyw, ac rwy’n edrych ymlaen at ddysgu o'r dull hwnnw wrth inni fwrw ymlaen. Ni wnaf esgus wrthych chi heddiw, nac wrth grynhoi’r ddadl hon, bod gennym ni’r holl atebion yn y Llywodraeth, oherwydd yn sicr nid yw hynny’n wir. Mae angen inni ddeall beth sy'n gweithio ym mhob cymuned a sut yr ydym yn cyflwyno hynny’n llwyddiannus mewn gwahanol rannau o'n gwlad, oherwydd, os na wnawn, bydd y gost yn fwy na’r telerau ariannol a nodais ar ddechrau'r ddadl hon. Mae pris llawer uwch i’w dalu i unigolion a'u cymunedau, ac nid dim ond i les cymdeithasol ein gwlad, ond i les economaidd ein gwlad, os na allwn weld newid sylweddol i agwedd ac ymddygiad a gwneud rhywbeth mwy na dim ond newid ansawdd y gofal i’r nifer o bobl a fydd yn cael diabetes yn ystod eu bywyd yn ddiangen. Rwy'n hapus i gynnig y cynnig.

Thank you very much, and I’ve selected the two amendments to the motion, and I call on Rhun ap Iorwerth to move amendments 1 and 2, tabled in his name.

Diolch yn fawr iawn, ac rwyf wedi dewis y ddau welliant i'r cynnig, a galwaf ar Rhun ap Iorwerth i gynnig gwelliannau 1 a 2, a gyflwynwyd yn ei enw.

Gwelliant 1—Rhun ap Iorwerth

Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Yn nodi mor bwysig yw rhaglenni addysg strwythuredig i helpu pobl i reoli diabetes, ac yn gresynu na all dros 50 y cant o blant a phobl ifanc cymwys gymryd rhan yn y rhaglenni hyn ar hyn o bryd.

Amendment 1—Rhun ap Iorwerth

Add as new point at end of motion:

Notes the importance of structured education programmes to help people manage diabetes, and regrets that more than 50 per cent of eligible children and young people are unable to participate in these programmes at the present time.

Gwelliant 2—Rhun ap Iorwerth

Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Yn cydnabod mor bwysig yw mynd i'r afael â gordewdra o ran atal diabetes math 2.

Amendment 2—Rhun ap Iorwerth

Add as new point at end of motion:

Recognises the importance of tackling obesity in preventing type 2 diabetes.

Cynigiwyd gwelliannau 1 a 2.

Amendments 1 and 2 moved.

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Ar hyn o bryd, mae 177,000 o bobl yng Nghymru yn byw efo diabetes. Mae’n bosib bod rhyw 70,000 o bobl ychwanegol yn dioddef ohono fo, ond un ai ddim yn ymwybodol neu heb gael diagnosis wedi’i gadarnhau. Erbyn 2030, mae disgwyl y bydd y nifer yna tua 300,000 o bobl. Felly, tra bod bod â diabetes yn rhywbeth mawr i’r person sy’n dioddef ohono fo, mae o’n broblem enfawr i’r gwasanaeth iechyd yn ehangach, efo ryw 10 y cant o’r gyllideb, fel rydym ni wedi’i glywed droeon yn fan hyn, yn mynd ar ddelio efo diabetes, a’r rhan fwyaf o hynny yn mynd ar drin cymhlethdodau. Mae tua un o bob pum gwely mewn ysbytai yng Nghymru yn cael eu defnyddio gan berson sydd â diabetes, a’r cymhlethdodau cysylltiedig yma sy’n creu’r effaith ddofn ar iechyd a lles pobl ac ar y defnydd o wasanaethau gofal iechyd. Ond mae hyn hefyd, wrth gwrs, yn golygu bod cyflwyno rheolaeth well, mwy effeithiol, mwy priodol, yn cynnig cyfle gwych nid yn unig i wella iechyd pobl yng Nghymru, ond hefyd i arbed arian ar gyfer ein gwasanaethau cyhoeddus ni.

Mi ddof i at ein gwelliant cyntaf ni fan hyn: y pwysigrwydd o gynnig a chynnal cyrsiau addysg strwythuredig ar gyfer y rhai sydd newydd gael diagnosis o ddiabetes. Y llynedd, mi wnaeth Diabetes UK ddangos bod y diffyg defnydd o’r cyrsiau hyn wedi cyrraedd lefel ryfeddol. Dim ond 2 y cant o’r rhai a oedd wedi cael diagnosis diabetes math 1 yn ddiweddar ar draws Cymru a Lloegr, a dim ond 6 y cant o’r rhai a oedd wedi cael diagnosis o ddiabetes math 2, eto ar draws Cymru a Lloegr, oedd wedi mynychu cwrs. Mae’r ffigurau ar gyfer Cymru yn unig yn waeth fyth. Dim ond 1 y cant o’r rhai efo diabetes math 1, a 0.9 y cant o’r rhai efo diabetes math 2, oedd wedi cofnodi eu bod wedi mynychu rhaglen addysg strwythuredig. Mi oedd y ffigurau’n dangos hefyd mai dim ond 24 y cant o gleifion yng Nghymru efo diabetes math 1 oedd hyd yn oed wedi cael cynnig mynd ar gwrs. Yn amlwg, felly, mi ddylai’r mathau hynny o ffigurau—ac rwy’n gwybod yn iawn fod y Gweinidog yn ymwybodol ohonyn nhw—fod wedi deffro Llywodraeth Cymru.

Erbyn hyn, mae yna ddau gyfeiriad at addysg yn y datganiad blynyddol o gynnydd. Mae’r cyntaf yn cyfeirio at fynediad at addysg ddigidol i oedolion. Roedd llwyfan addysg ddigidol wedi cael ei lansio ym mis Hydref y llynedd—hynny, wrth gwrs, yn ddatblygiad i’w groesawu, ac mi fyddem ni yn annog y Llywodraeth hefyd i ystyried sut y bydden nhw’n cyrraedd y rhai sydd wedi’u heithrio yn ddigidol, neu’r rhai a fyddai’n elwa mwy o broses wyneb yn wyneb.

Mae’r ail gyfeiriad yn nodi, er bod yna rhywfaint o welliant wedi bod yn y nifer sy’n manteisio ar addysg strwythuredig ymhlith plant a phobl ifanc, nid yw mwy na 50 y cant o blant a phobl ifanc yn defnyddio’r rhaglen, efo gwaith yn dal i fod ar y gweill i adnabod beth yw’r rhwystrau i hynny. Mae hwn, rydw i’n meddwl, yn ymateb rhy araf. Mae’r manteision ariannol ac, wrth gwrs, y manteision iechyd i bobl o sicrhau addysg strwythuredig ehangach yn rhy amlwg i’w gadael i broses fynd yn ei blaen yn organig, rhyw ffordd, i chwilio am ateb. Mae angen ymateb ar fyrder gan y Llywodraeth er mwyn sicrhau mynediad i lawer iawn mwy o bobl i addysg strwythuredig.

Rydw i hefyd eisiau tynnu sylw at y methiant i sicrhau bod pob claf yn cael y set lawn o archwiliadau iechyd, a mynediad at y prosesau gofal. Mae’r adroddiad cynnydd blynyddol yn nodi bod canran y cleifion sy’n derbyn pob un o’r wyth proses ofal wedi gostwng ers y blynyddoedd blaenorol. Yn y tymor hir, mi allai hyn gael effaith ddifrifol ar eu hiechyd nhw yn gyffredinol. Mae’n rhaid i wasanaeth iechyd Cymru sicrhau bod mwy yn cael ei wneud i wella’r perfformiad yma. Felly, mae yna’n dal llawer mwy, rydw i’n meddwl, y gallai’r Llywodraeth fod yn ei wneud.

O ran penderfyniad y Gweinidog i beidio â chefnogi ein gwelliant 1 ni oherwydd ei fod yn teimlo nad yw’n adlewyrchiad teg o’r sefyllfa, mae’r ffigurau, mae gen i ofn, yn dangos bod yna broblem fawr o ran mynediad i addysg strwythurol, yn benodol. Mi ddof i’n fyr, i gloi, at ein hail welliant ni, sydd wrth gwrs yn cyfeirio at ordewdra. Rwy’n falch o gael cefnogaeth y Llywodraeth ar hwn. Mae’n amlwg yn broblem fawr—y broblem iechyd cyhoeddus fwyaf sy’n ein hwynebu ni. Rydw i’n edrych ymlaen at gydweithio â’r Llywodraeth, gobeithio, i gael strategaeth i daclo gordewdra ar wyneb Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru) yn fuan. Felly, gadewch inni sylweddoli difrifoldeb y broblem honno a delio â hi. Ond, o ystyried y dystiolaeth gynyddol bod diabetes math 2 yn gildroadwy efo diet iach i rai pobl, mae’n ymddangos imi fod hyn yn dal i gael ei danbrisio, braidd. Mae llawer mwy, yn sicr, sydd angen ei wneud.

Thank you, Deputy Presiding Officer. At present, 177,000 people in Wales live with diabetes. It’s possible that around 70,000 additional people suffer from it but they’re not aware of it or haven’t received a confirmed diagnosis, and by 2030 it’s expected that that number will be around 300,000 people. So, while having diabetes is a major issue for the person who is suffering from it, it’s a major problem for the health service more widely, and around 10 per cent of the budget, as we’ve heard several times here, goes towards dealing with diabetes, and a majority of that goes towards treating complications. One out of every five beds in hospitals in Wales is used by a patient who has diabetes, and those complications linked to that do create that deep impact on well-being and health and the use of healthcare services. That also means, of course, that introducing better management and more appropriate and effective management offers an excellent opportunity not just to improve the health of people in Wales, but also to save money for our public services.

I’ll come to our first amendment here: the importance of providing and holding structured education programmes for those who have just received a diagnosis of diabetes. Now, last year Diabetes UK showed that the lack of use of these courses has reached a shocking level. Only 2 per cent of those who had received a diagnosis of diabetes type 1 recently across England and Wales, and only 6 per cent of those who’d received a diagnosis of diabetes type 2, again across England and Wales, had attended a course. Now, the figures for Wales only are even worse. Only 1 per cent of those with type 1 diabetes and 0.9 per cent of those with type 2 diabetes had registered that they had attended a structured education programme. The figures also show that only 24 per cent of patients in Wales with type 1 diabetes were even offered the opportunity to attend a course. Clearly, therefore, those types of figures—and I know that the Cabinet Secretary is aware of them—should have piqued the interest of the Government.

There are now two references to education in the annual statement on progress. One refers to digital provision for adults. A platform was launched last year, and that is of course a development to be welcomed. But we would encourage the Government to consider how they will be reaching those that have been disenfranchised digitally, or those that would benefit more from a face-to-face process.

Now, the second reference notes that, even though there has been some improvement in the number of people who take advantage of structured education amongst children and young people, more than 50 per cent of children and young people don’t use the programme, with work continuing to identify the barriers to that. I think that that response is too slow. Now, the financial benefits, and, of course, the health benefits, of ensuring structured education more widely are too obvious to be left to a process that will go on organically in seeking an answer. We need an urgent response by the Government to ensure that many more people have access to structured education.

I also want to draw attention to the failure to ensure that all patients receive the full set of health audits and access to the care processes. The progress report notes that the percentage of patients that receive all eight processes has decreased over the previous years. In the long term, this could have a serious impact on general health, and the national health service in Wales needs to ensure that more is done to improve this performance. There is a great deal more that the Government could be doing.

In terms of the Minister’s intention not to support amendment 1 because he feels that it doesn’t reflect the situation fairly, well, the figures, I’m afraid, do show that there is a major problem in terms of access to structured education specifically. I’ll come very briefly to the second amendment, which of course refers to obesity, and I’m pleased to have the Government’s support on this. It’s clearly a major problem—the major public health problem facing us. I look forward to collaborating with the Government, hopefully, to have a strategy to tackle obesity on the face of the Public Health (Wales) Bill. So, please do let us acknowledge the seriousness of that problem and deal with it. But, considering the evidence that type 2 diabetes can be reversed through a healthy diet for some people, it appears to me that this is still being undervalued to some extent and there is a great deal more that needs to be done.

I’m delighted to be able to speak today in the debate. I’d first of all like to actually thank very much Allison Williams, the chair of the diabetes implementation group, and all of the partners within it, because, reading both the 2016 delivery plan and the 2017 annual statement, I do see real progress. There are some very good ways forward. There have been some very strong and structured and above all—and fairly unusual—measureable systems of seeing that there have been some really good wins. I think that’s to be welcomed, and I pay all credit to the team who are behind this.

I’m happy to support both of the amendments tabled by Plaid Cymru. Minister, I thought that when you made your opening statement you gave us all a very stark warning about the dangers of diabetes on a personal level, what happens to the individual—whether they have type 1 or type 2; if you’re a child and you have type 1, the effect it has on your health for the rest of your life; the fact that, as a type 2 diabetic, you might be able to move some of the effects that it has on you by changing your lifestyle. I thought that you laid a very stark warning out as to the effect it has on the public finance, the long-term effect it will have on the NHS, the growth in diabetes, and, when, in particular, we’re looking at type 2, the enormous costs and huge intellectual effort that’s been put into place to deal with something that, actually, we need not suffer from—that, in a great many instances, we need not have.

So, having read both the update and the delivery plan and listened to what you said, and listened to what Rhun said, actually I’ve just decided I just want to make one comment: why oh why are we not looking at how we do physical education in schools? Because, Minister, I’m going to just quote your words here. You said we’re not successful in delivering these changes. We don’t exercise enough. We do not eat well enough. You’re looking at mandatory actions such as sugar tax—you’re talking about do we need to do that. You know, these are stark warnings. I have a group of people in my constituency who are all amputees, and every single one of them is an amputee because of diabetes. They tend to be middle-aged and older people, and in fact it’s a pretty rotten way to end the rest of your life, struggling—and they do struggle, and, because they’re diabetic, and because they’ve already lost one limb, they actually often go on to lose a second limb, because their circulation is so shot.

But the one thing that this Government could do today is change how we introduce exercise into schools. If we gave our kids more time for PE, and if we made PE far more fun, and we really engaged these young people so that when they left school and they went from primary to secondary and secondary into colleges and colleges into adults they’ve actually got that partly in their DNA—that exercise does not actually have to be running round and round and round a rugby, hockey or football pitch, but that exercise can be dancing, can be riding a horse, can be jogging up and down, can be doing aerobics, can be doing circuit training, can be playing rugby, whatever it might be, whatever flicks their switches.

I have looked across other UK nations and I have looked across other European nations, because one of the things I hear from Government is the crowded curriculum: we cannot possibly squash in another hour of PE for kids in the schools. That’s simply not so. Let’s be really clear: we have some of the more depressing results in our education system, and yet you look at other schools and other countries and they will give two or three hours a week to PE, physical education, to healthy exercise, to teaching people about a positive lifestyle that can go forward.

So, here we are, spending all this time, money, and effort trying to solve a problem that, actually, if we started right back at the very beginning, we need not even have that problem. So, my plea to you, Cabinet Secretary, is for all of this great work—keep on doing it, but, actually, get hold of the education Secretary, talk to your colleagues, and let’s make a fundamental change, because we may not be able to save people who are in their 30s, 40s and 50s today, but my goodness me, if we can help the eight, nine and 10-year-olds and the teenagers and the young 20-year-olds today, we might actually avert this terrible problem that you yourself have laid out so very clearly is a time bomb waiting to go off in our NHS.

Rwy'n falch iawn o gael siarad yn y ddadl heddiw. Yn gyntaf oll, hoffwn ddiolch yn fawr iawn i Allison Williams, cadeirydd y grŵp gweithredu ar ddiabetes, a holl bartneriaid y grŵp hwnnw, oherwydd, wrth ddarllen cynllun cyflawni 2016 a datganiad blynyddol 2017, rwy’n gweld cynnydd gwirioneddol. Mae rhai ffyrdd da iawn ymlaen. Bu rhai systemau cryf a strwythuredig iawn ac yn bennaf oll—ac yn eithaf anghyffredin—mesuradwy, o weld y bu rhai gwelliannau gwirioneddol dda. Rwy'n credu bod hynny i'w groesawu, ac rwy’n rhoi pob clod i'r tîm sydd y tu ôl i hyn.

Rwy'n hapus i gefnogi'r ddau welliant a gyflwynwyd gan Blaid Cymru. Weinidog, roeddwn yn meddwl, pan wnaethoch eich datganiad agoriadol, eich bod wedi rhoi rhybudd llym iawn inni i gyd am beryglon diabetes ar lefel bersonol, beth sy'n digwydd i'r unigolyn—pa un a oes ganddo fath 1 ynteu math 2; os ydych yn blentyn a bod gennych fath 1, sut y bydd hynny yn effeithio ar eich iechyd am weddill eich oes; y ffaith y gallech, fel diabetig math 2, efallai leihau rhai o’r effeithiau a gaiff arnoch drwy newid eich ffordd o fyw. Roeddwn yn meddwl eich bod wedi amlinellu rhybudd llym iawn ynghylch yr effaith a gaiff ar gyllid cyhoeddus, yr effaith hirdymor a gaiff ar y GIG, y twf mewn diabetes, a phan, yn enwedig, ein bod yn edrych ar fath 2, y costau enfawr a’r ymdrech ddeallusol anferth a wnaethpwyd i ymdrin â rhywbeth nad oes angen inni, mewn gwirionedd, ddioddef ohono—rhywbeth nad oes, mewn nifer fawr o achosion, angen iddo fod gennym.

Felly, ar ôl darllen y diweddariad a'r cynllun cyflawni a gwrando ar yr hyn a ddywedasoch, a gwrando ar yr hyn a ddywedodd Rhun, a dweud y gwir rwyf newydd benderfynu mai dim ond un sylw sydd gennyf: pam o pam nad ydym ni’n edrych ar sut yr ydym yn gwneud addysg gorfforol mewn ysgolion? Oherwydd, Weinidog, rwy’n mynd i ddim ond dyfynnu eich geiriau chi yn y fan yma. Dywedasoch nad ydym yn llwyddo i gyflawni'r newidiadau hyn. Nid ydym yn gwneud digon o ymarfer corff. Nid ydym yn bwyta’n ddigon da. Rydych chi’n edrych ar gamau gweithredu gorfodol fel trethu siwgr—rydych chi’n gofyn a oes angen inni wneud hynny. Wyddoch chi, mae'r rhain yn rhybuddion clir. Mae gennyf i grŵp o bobl yn fy etholaeth i sydd i gyd wedi colli aelod o’u cyrff, a phob un ohonynt wedi ei golli oherwydd diabetes. Maen nhw’n tueddu i fod yn bobl canol oed a hŷn, ac yn wir mae honno'n ffordd eithaf gwael o ddiweddu gweddill eich oes, yn brwydro—ac maen nhw’n brwydro, ac, oherwydd eu bod yn ddiabetig, ac am eu bod eisoes wedi colli un aelod, maent yna mewn gwirionedd yn aml yn mynd ymlaen i golli ail aelod, oherwydd bod eu cylchrediad gwaed mor wael.

Ond yr un peth y gallai’r Llywodraeth hon ei wneud heddiw yw newid y ffordd yr ydym yn cyflwyno ymarfer corff i mewn i ysgolion. Pe byddem yn rhoi mwy o amser ar gyfer addysg gorfforol i’n plant, a phe byddem yn gwneud addysg gorfforol yn llawer mwy o hwyl, fel bod y bobl ifanc hyn wir yn ymrwymo iddo fel eu bod, wrth adael yr ysgol a mynd o'r ysgol gynradd i'r ysgol uwchradd ac o’r ysgol uwchradd i golegau ac o golegau i fod yn oedolion, bod hynny wir yn rhannol yn eu DNA—nid oes yn rhaid i’r ymarfer corff hwnnw olygu rhedeg rownd a rownd a rownd cae rygbi, hoci neu bêl-droed, ond gall yr ymarfer corff fod yn ddawnsio, gall fod yn farchogaeth ceffyl, gall fod yn loncian i fyny ac i lawr, gall fod yn wneud aerobeg, gall fod yn wneud hyfforddiant cylchol, gall fod yn chwarae rygbi, beth bynnag y bo, beth bynnag sydd o ddiddordeb iddynt.

Rwyf wedi edrych ar draws gwledydd eraill y DU ac rwyf wedi edrych ar draws gwledydd eraill Ewrop, oherwydd un o'r pethau yr wyf yn eu clywed gan y Llywodraeth yw bod y cwricwlwm yn orlawn: mae’n amhosibl gwneud lle i awr arall o addysg gorfforol i blant yn yr ysgolion. Yn syml, nid yw hynny’n wir. Gadewch inni fod yn wirioneddol glir: rydym yn cael rhai o'r canlyniadau mwyaf digalon yn ein system addysg, ac eto rydych yn edrych ar ysgolion eraill a gwledydd eraill ac maen nhw’n rhoi dwy neu dair awr yr wythnos i addysg gorfforol, i ymarfer corff iach, i addysgu pobl am ffordd o fyw gadarnhaol a all barhau.

Felly, dyma ni, yn treulio cymaint o amser, arian ac ymdrech i geisio datrys problem sydd, a dweud y gwir, pe byddem yn dechrau’r holl ffordd yn ôl yn y dechrau, efallai na fyddai angen i’r broblem honno fod gennym hyd yn oed. Felly, fy mhle i i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, yw i’r holl waith gwych hwn—daliwch ati, ond, wir, cysylltwch â’r Ysgrifennydd addysg, siaradwch â'ch cydweithwyr, a gadewch inni wneud newid sylfaenol, oherwydd efallai na allwn achub pobl sydd yn eu 30au, eu 40au a’u 50au heddiw, ond bobol bach, os gallwn ni helpu’r plant wyth, naw a 10 mlwydd oed a'r rhai yn eu harddegau a’u hugeiniau cynnar heddiw, efallai y gallem osgoi’r broblem ofnadwy hon yr ydych chi eich hun wedi’i hamlinellu mor glir fel bom amser sy’n aros i ffrwydro yn ein GIG.

I wanted to concentrate my remarks today on type 1 diabetes, which accounts for only 10 per cent of all people with diabetes, but accounts for 96 per cent of all children and young people who have diabetes. I know the Minister, in his introduction, did make very clearly the point that type 1 diabetes is not associated with any of the lifestyle issues that we have discussed here already today. That fact, I think, does sometimes get lost in the drive to encourage children and adults to take up healthier eating and exercise habits to avoid getting type 2 diabetes, which I think is absolutely essential, but I think that the issue of type 1 diabetes is sometimes lost in that debate.

I want to draw attention today to a constituent of mine, Beth Baldwin, who tragically lost her son Peter in 2015 when he was only 13 because of undiagnosed type 1 diabetes. This, of course, is a terrible tragedy for Peter’s family and friends and it’s even more awful when you think a simple finger-prick test that would have cost pennies could have diagnosed his diabetes.

Beth has thrown herself into campaigning to raise awareness of this silent disease that strikes so suddenly in our young people. The symptoms can be masked by flu-like symptoms, as was the case with Peter. She is working with Diabetes Cymru UK to urge health practitioners and the general public to be more aware of the symptoms, which can be easily remembered as the four Ts—about being thirsty, needing the toilet, being more tired and being thinner.

Around 25 per cent of young people diagnosed late with type 1 diabetes end up in intensive care and tragically, as in Peter’s case, for some of them, this is too late. The test kit that can diagnose the diabetes is often given to GP practices free by pharmaceutical companies, but there is no culture of routine testing as there is for blood pressure, for example.

The diabetes delivery plan takes into account type 1 diabetes and says:

‘Type 1 diabetes requires prompt diagnosis and treatment to reduce the harm associated with diabetic ketoacidosis. This is imperative for children with possible type 1 diabetes; any child who is unwell and has any features of diabetes should have an urgent capillary blood glucose check and should be referred urgently (to be seen the same day) to specialist services if diabetes is suspected.’

What my constituent would like to know from the Cabinet Secretary is: what practical measures are put in place to reinforce this message? Because I think the important issue about type 1 diabetes is education and awareness so that action can be taken swiftly. Simple things like posters, reminders, training events and maybe social media campaigns could perhaps be undertaken, and maybe are undertaken by Public Health Wales, so that the symptoms can be promoted and so that people at the primary care level are aware of what the symptoms are that can lead to such tragic results.

Is it possible to outline in what way this is being measured or evaluated to ensure that the process for diagnosing type 1 diabetes outlined in the diabetes delivery plan is being followed? What commitment have health boards made to ensure that staff are being given the knowledge and equipment they need to recognise and test children with suspected type 1 diabetes quickly to avoid the serious complications of the late diagnosis?

With the support of the Baldwin family, Diabetes UK Cymru will be launching a campaign to raise awareness of the symptoms of type 1 diabetes to the general public and healthcare professions, and I was wondering whether any support could be provided to aid this public campaign. I think, talking about type 1, it is essential that we do get this message across—that there are specific symptoms that can be recognised. We want to ensure that healthcare professionals are well aware of that and are able to act swiftly to do what they can to help prevent tragedies such as what happened to the family in my constituency.

I’d just like to end by paying tribute to the Baldwin family and the way that the tragic death has led them to campaign to try to ensure that more recognition is given to the symptoms of type 1 diabetes.

Roeddwn i eisiau canolbwyntio ar ddiabetes math 1 yn fy sylwadau heddiw, sy'n ddim ond 10 y cant o'r holl bobl â diabetes, ond mae’n 96 y cant o'r holl blant a phobl ifanc sydd â diabetes. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog, yn ei gyflwyniad, wedi gwneud yn glir iawn y pwynt nad yw diabetes math 1 yn gysylltiedig â dim o'r materion ffordd o fyw yr ydym wedi’u trafod yma eisoes heddiw. Mae’r ffaith honno, rwy’n meddwl, weithiau’n mynd ar goll yn yr ymgyrch i annog plant ac oedolion i ddilyn arferion iachach o ran bwyta ac ymarfer corff i osgoi cael diabetes math 2, rhywbeth sy’n gwbl hanfodol yn fy marn i, ond rwy’n credu bod mater diabetes math 1 weithiau’n cael ei golli yn y ddadl honno.

Hoffwn dynnu sylw heddiw at un o fy etholwyr, Beth Baldwin, a gollodd ei mab Peter yn drasig yn 2015 yn ddim ond 13 oed oherwydd diabetes math 1 heb gael diagnosis. Mae hyn, wrth gwrs, yn drasiedi ofnadwy i deulu a ffrindiau Peter ac mae hyd yn oed yn fwy ofnadwy o feddwl y byddai prawf pigo bys syml a fyddai'n costio ceiniogau wedi gallu rhoi diagnosis o’i ddiabetes.

Mae Beth wedi ymroi i ymgyrchu i godi ymwybyddiaeth o'r clefyd tawel hwn sy'n taro ein pobl ifanc mor sydyn. Gall y symptomau gael eu cuddio gan symptomau tebyg i ffliw, fel a ddigwyddodd i Peter. Mae hi'n gweithio gyda Diabetes Cymru UK i annog ymarferwyr iechyd a'r cyhoedd yn gyffredinol i fod yn fwy ymwybodol o’r symptomau, sef bod yn sychedig, bod angen mynd i’r tŷ bach, bod yn fwy blinedig a bod yn deneuach.

Mae tua 25 y cant o bobl ifanc sy’n cael diagnosis hwyr o ddiabetes math 1 yn diweddu mewn gofal dwys ac yn drasig, fel yn achos Peter, i rai ohonynt, mae hyn yn rhy hwyr. Mae'r pecyn profi sy’n gallu gwneud diagnosis o ddiabetes yn aml yn cael ei roi i feddygfeydd teulu am ddim gan gwmnïau fferyllol, ond nid oes diwylliant o brofi’n rheolaidd fel sydd ar gyfer pwysedd gwaed, er enghraifft.

Mae'r cynllun cyflawni diabetes yn ystyried diabetes math 1 ac yn dweud:

'Mae angen diagnosis a thriniaeth brydlon ar gyfer diabetes math 1 i leihau'r niwed sy'n gysylltiedig â chetoasidosis diabetig. Mae hyn yn hanfodol i blant a allai fod â diabetes math 1; dylai unrhyw blentyn sy'n wael ac sydd ag unrhyw un o nodweddion diabetes gael archwiliad brys o glwcos yn y gwaed mewn capilari a dylid ei atgyfeirio ar frys (i gael ei weld ar yr un diwrnod) i wasanaethau arbenigol os amheuir diabetes.'

Dyma beth hoffai fy etholwr ei wybod gan Ysgrifennydd y Cabinet: pa gamau ymarferol sy’n cael eu cymryd i atgyfnerthu'r neges hon? Oherwydd rwy’n meddwl mai’r mater pwysig am ddiabetes math 1 yw addysg ac ymwybyddiaeth fel y gellir cymryd camau yn gyflym. Efallai y gellid gwneud pethau syml fel posteri, nodiadau atgoffa, digwyddiadau hyfforddi ac ymgyrchoedd yn y cyfryngau cymdeithasol o bosibl, ac efallai fod Iechyd Cyhoeddus Cymru yn gwneud hynny, er mwyn hyrwyddo’r symptomau fel bod pobl ar lefel gofal sylfaenol yn ymwybodol o'r symptomau a all arwain at ganlyniadau trasig o'r fath.

A yw'n bosibl amlinellu ym mha ffordd y mae hyn yn cael ei fesur neu ei werthuso i sicrhau bod y broses ar gyfer gwneud diagnosis o ddiabetes math 1 a amlinellir yn y cynllun cyflawni diabetes yn cael ei dilyn? Pa ymrwymiad y mae byrddau iechyd wedi’i wneud i sicrhau bod staff yn cael yr wybodaeth a'r offer sydd eu hangen arnynt i adnabod a phrofi plant â diabetes math 1 a amheuir yn gyflym er mwyn osgoi cymhlethdodau difrifol y diagnosis hwyr?

Gyda chefnogaeth y teulu Baldwin, bydd Diabetes UK Cymru yn lansio ymgyrch i godi ymwybyddiaeth o symptomau diabetes math 1 i'r cyhoedd cyffredinol a’r proffesiynau gofal iechyd, ac roeddwn yn meddwl tybed a ellid darparu unrhyw gefnogaeth i gynorthwyo’r ymgyrch gyhoeddus hon. Rwy’n meddwl, wrth siarad am fath 1, ei bod yn hanfodol ein bod yn cyfleu’r neges hon—bod symptomau penodol y gellir eu hadnabod. Hoffem sicrhau bod gweithwyr gofal iechyd proffesiynol yn ymwybodol iawn o hynny ac yn gallu gweithredu'n gyflym i wneud yr hyn a allant i helpu i atal trychinebau fel yr hyn a ddigwyddodd i'r teulu yn fy etholaeth.

Hoffwn ddiweddu drwy dalu teyrnged i'r teulu Baldwin a'r ffordd y mae’r farwolaeth drasig wedi eu harwain i ymgyrchu i geisio sicrhau bod symptomau diabetes math 1 yn cael mwy o sylw.

Diabetes is one of the major health challenges facing our nation. As many as one sixth of the population of Wales are at high risk of developing the disease, which is blighting increasing numbers of people around the world. As the Welsh Government’s own annual statement of progress points out, there is still a lot to do to address the wider lifestyle risks for diabetes and to tackle inequalities in access to diabetes services.

The sad truth is that the population of Wales is becoming increasingly overweight or obese and, therefore, more susceptible to developing type 2 diabetes. As the ‘Together for Health’ report highlights, the most deprived in our society are one and a half times more likely to develop diabetes. Unfortunately, the majority of the general public are unaware of the risks of developing type two diabetes, and of the other health risks it brings.

People are unaware that a person with diabetes is at more risk from a stroke or a heart attack than a non-diabetic. People are unaware that a person with diabetes is more likely to have a limb amputated than a non-diabetic. And people are also unaware that a person with diabetes is more likely to die prematurely.

We have to educate the public about the risk that an unhealthy lifestyle could lead to them developing diabetes and the wider health implications that diabetes brings. Thankfully, the standards of diabetic care have improved massively in recent years, so it is now time that we start to focus on education. We have to educate the public of the risks associated with diabetes and educate them about how to properly manage the condition properly.

Diabetes UK have launched a ‘taking control’ campaign, which aims to get everyone diagnosed with diabetes to attend a diabetes education course, which will teach them how to take control of their diabetes and live a full healthy life. The Welsh Government must ensure that everyone diagnosed with the condition in Wales can attend a course within a few months of being diagnosed. Investment in this area may save the NHS a lot of money in the long run by reducing the complications associated with the disease.

However, I believe we must go a lot further. We have to ensure that every child in Wales is taught the importance of a healthy diet and the risks that come with being overweight or obese. As a former PE teacher, I endorse everything Angela Burns has said about the need to increase physical activity in the curriculum. I also believe that every child growing up should have a garden so that they develop emotionally and physically, and learn that play is important, because I think that social media has had a profound impact on children’s activity. At Christmastime, we don’t see as many children on bikes now as we used to see; they’re more involved in the internet.

So, it is a matter of national shame that nearly two thirds of Welsh adults and a third of Welsh children are overweight or obese. We have to ensure that we are better educated about the food that we eat. Part of the new national curriculum should focus on teaching our young how to eat healthy and how to live healthy. We have to teach our young children about the risks associated with an unhealthy diet, the risks of developing diabetes, the risks of dying early as a result of the complications of diabetes, and we have to teach our young people how they can avoid those risks and live long and productive lives, unblighted by type 2 diabetes. Diolch yn fawr.

Mae diabetes yn un o'r prif heriau iechyd sy'n wynebu ein cenedl. Mae cymaint ag un rhan o chwech o boblogaeth Cymru yn wynebu risg uchel o ddatblygu’r clefyd, sy'n effeithio ar nifer gynyddol o bobl o gwmpas y byd. Fel y mae datganiad blynyddol o gynnydd Llywodraeth Cymru ei hun yn ei nodi, mae llawer i'w wneud i ymdrin â'r risgiau ffordd o fyw ehangach ar gyfer diabetes ac ymdrin ag anghydraddoldebau o ran y gallu i gael gafael ar wasanaethau diabetes.

Y gwir trist yw bod mwy a mwy o boblogaeth Cymru dros bwysau neu'n ordew ac, felly, yn fwy tebygol o ddatblygu diabetes math 2. Fel y mae’r adroddiad 'Law yn Llaw at Iechyd' yn ei nodi, mae’r bobl fwyaf difreintiedig yn ein cymdeithas unwaith a hanner yn fwy tebygol o ddatblygu diabetes. Yn anffodus, nid yw’r rhan fwyaf o'r cyhoedd yn gyffredinol yn ymwybodol o'r risg o ddatblygu diabetes math dau, nac o'r risgiau iechyd eraill a ddaw yn ei sgil.

Nid yw pobl yn gwybod bod rhywun sydd â diabetes mewn mwy o berygl o gael strôc neu drawiad ar y galon na rhywun nad os ganddo ddiabetes. Nid yw pobl yn gwybod bod rhywun sydd â diabetes yn fwy tebygol o orfod colli aelod o’r corff na rhywun nad oes ganddo ddiabetes. Ac nid yw pobl yn gwybod ychwaith bod rhywun sydd â diabetes yn fwy tebygol o farw cyn pryd.

Mae'n rhaid inni addysgu'r cyhoedd am y risg y gallai ffordd o fyw afiach arwain at iddynt ddatblygu diabetes a'r goblygiadau iechyd ehangach y mae diabetes yn eu hachosi. Diolch byth, mae safonau gofal diabetig wedi gwella'n aruthrol dros y blynyddoedd diwethaf, felly mae'n bryd inni erbyn hyn ddechrau canolbwyntio ar addysg. Mae'n rhaid inni addysgu'r cyhoedd am y risgiau sy'n gysylltiedig â diabetes a'u haddysgu ynghylch sut i reoli'r cyflwr yn iawn.

Mae Diabetes UK wedi lansio ymgyrch 'cymryd rheolaeth', sydd â’r nod o sicrhau bod pawb sydd wedi cael diagnosis o ddiabetes yn mynychu cwrs addysg diabetes, a fydd yn eu haddysgu am sut i reoli eu diabetes a byw bywyd iach llawn. Mae’n rhaid i Lywodraeth Cymru sicrhau y gall pawb sydd wedi cael diagnosis o'r cyflwr yng Nghymru fynychu cwrs o fewn ychydig fisoedd ar ôl cael diagnosis. Gallai buddsoddiad yn y maes hwn arbed llawer o arian i’r GIG yn y tymor hir drwy leihau'r cymhlethdodau sy'n gysylltiedig â'r clefyd.

Fodd bynnag, rwy’n credu bod yn rhaid i ni fynd yn llawer pellach. Mae'n rhaid i ni sicrhau bod pob plentyn yng Nghymru yn cael ei addysgu am bwysigrwydd deiet iach a’r risgiau sy'n dod gyda bod dros bwysau neu'n ordew. Fel cyn athro addysg gorfforol, ategaf bopeth y mae Angela Burns wedi'i ddweud am yr angen i gynyddu gweithgarwch corfforol yn y cwricwlwm. Rwyf hefyd yn credu y dylai fod gardd gan bob plentyn wrth iddo dyfu i fyny er mwyn iddo ddatblygu yn emosiynol ac yn gorfforol, a dysgu bod chwarae’n bwysig, oherwydd rwy’n credu bod y cyfryngau cymdeithasol wedi cael effaith ddofn ar weithgarwch plant. Ar adeg y Nadolig, nid ydym yn gweld cynifer o blant ar feiciau nawr ag yr oeddem yn arfer eu gweld; maen nhw’n treulio mwy o amser ar y rhyngrwyd.

Felly, mae'n fater o gywilydd cenedlaethol bod bron i ddwy ran o dair o oedolion Cymru a thraean o blant Cymru dros eu pwysau neu'n ordew. Mae'n rhaid i ni sicrhau ein bod yn cael ein haddysgu’n well am y bwyd yr ydym yn ei fwyta. Dylai rhan o'r cwricwlwm cenedlaethol newydd ganolbwyntio ar addysgu ein pobl ifanc am sut i fwyta'n iach a sut i fyw’n iach. Mae'n rhaid i ni addysgu ein plant ifanc am y risgiau sy'n gysylltiedig â deiet afiach, y risg o ddatblygu diabetes, y risgiau o farw’n gynnar oherwydd cymhlethdodau diabetes, ac mae'n rhaid i ni addysgu ein pobl ifanc sut y gallant osgoi’r risgiau hynny a byw bywydau hir a chynhyrchiol, heb ddioddef diabetes math 2. Diolch yn fawr.

About five years ago, I was diagnosed with diabetes myself, and it came as a huge shock. I didn’t meet any of the criteria that people normally would. It was type 2, but I had never smoked in my life, never drank and wasn’t particularly overweight either. Diabetes can happen to just about anybody and for various reasons. For myself, it was because of an illness that attacked my pancreas. As soon as I was diagnosed, I did as most people do, and I went straight to the internet and started to look at ways to cure myself, or heal myself, of this terrible blight. I came across quite a few things that all talked about the same areas—about losing weight.

I’m not sure, Cabinet Secretary, if you’ve ever heard of the Newcastle study on the 600-calorie diet. This is something that you mentioned there was no magic pill for, but Newcastle University did some research that was funded by Diabetes UK, and they followed 11 people. They put them on a 600-calorie diet for eight weeks, and they had an additional 200 calories from eating vegetables. At the end of the study, seven of those 11 people were no longer diabetic. That is unbelievable. That is, if you have this terrible illness and you can suddenly be in a position where you are no longer diabetic, it’s phenomenal. I myself self-diagnosed this and did this myself. I lost six stone—some of you out there might be thinking ‘Holy cow!’ I actually weighed less than my wife. She doesn’t like it when I point that out, but it’s true—I weighed less than my wife. I managed to keep myself from going onto insulin for about two years as a result of this. My doctor just couldn’t believe how my blood sugar absolutely plummeted to the normal level. But it was unsustainable for me, and because my pancreas had been attacked, that’s why it didn’t have a long-term effect on me. But for people who are pre-diabetic or people who are type 2 diabetic because of a large amount of fat around the pancreas or other organs, I would exalt you, Cabinet Secretary, to look into this. It’s not one of those crazy things from the internet; the University of Newcastle, GPs and Diabetes UK all looked into this and followed this study.

Now, 7 per cent of the population has diabetes. It accounts for 10 per cent of the NHS spend, which in Wales is £500 million a year. Over half of the population in Wales is overweight. What a lot of people aren’t aware of is that if you’re female and your waist is over 31.5 inches, and if you’re male and your waist is over 37 inches you have just increased your risk of type 2 diabetes significantly.

When I first was receiving the symptoms of diabetes—when I was what’s classed as pre-diabetic—I think if I had followed this diet, I could have pushed things back even further with it developing to the state that it did. I myself will not die from diabetes. I will die from heart disease, I will run the risk of becoming blind, of having my limbs amputated, of having a stroke. Because people don’t die from diabetes—you die from the knock-on effects of it. Before I was diagnosed, I never went to the doctor’s. I just never went—I didn’t need to. Why waste my time and waste his time in going? Since then, I’m a regular and have many other illnesses that pop up from time to time that are directly related to the diabetes. If I was pre-diabetic, believe you me, knowing what I know now, I would do everything under the sun to stop this illness from developing to the state that it is in now—everything—because it is an absolute scourge and a curse. I hope, Cabinet Secretary, that you can take a look at this study and maybe trial it. I know from speaking to GPs that most of them are not aware of this, and certainly have no idea about how to push it out to people who would be able to do it. Let’s face it—to have only 800 calories a day for eight weeks, that’s quite a big ask. You need to be motivated to do that, but there will be people out there who will benefit from this. It’s not a magic bullet, but it can help some lives. Thank you.

Tua phum mlynedd yn ôl, cefais ddiagnosis o ddiabetes fy hun, ac roedd yn sioc enfawr. Nid oeddwn yn bodloni unrhyw un o'r meini prawf y byddai pobl yn ei wneud fel arfer. Math 2 oedd gennyf, ond nid oeddwn i erioed wedi ysmygu yn fy mywyd, nid oeddwn i erioed wedi yfed ac nid oeddwn i’n arbennig o dros bwysau ychwaith. Gall diabetes ddigwydd i bron unrhyw un ac am wahanol resymau. I mi, roedd oherwydd salwch a ymosododd ar fy mhancreas. Cyn gynted ag y cefais ddiagnosis, gwnes yr hyn y byddai’r rhan fwyaf o bobl yn ei wneud, sef mynd yn syth ar y rhyngrwyd i ddechrau edrych ar ffyrdd o wella fy hun o’r cyflwr ofnadwy hwn. Gwelais gryn dipyn o bethau a oedd i gyd yn sôn am yr un meysydd —am golli pwysau.

Nid wyf yn siŵr, Ysgrifennydd y Cabinet, pa un a ydych wedi clywed erioed am astudiaeth Newcastle ar y deiet 600 calori. Rydych wedi dweud bod hyn yn rhywbeth nad oes pilsen hud ar ei gyfer, ond gwnaeth Prifysgol Newcastle ymchwil a ariannwyd gan Diabetes UK, gan ddilyn 11 o bobl. Cafodd y bobl hyn eu rhoi ar ddeiet 600 calori am wyth wythnos, ac roeddent yn cael 200 o galorïau ychwanegol o fwyta llysiau. Ar ddiwedd yr astudiaeth, roedd saith o'r 11 o bobl hynny nad oeddent yn ddiabetig mwyach. Mae hynny'n anghredadwy. Hynny yw, os oes gennych y salwch ofnadwy hwn ac y gallwch fod mewn sefyllfa yn sydyn lle nad ydych bellach yn ddiabetig, mae'n rhyfeddol. Rhoddais ddiagnosis i mi fy hun o hyn a gwnes i hyn fy hun. Collais chwe stôn—efallai y bydd rhai ohonoch allan yna’n meddwl ‘rargian fawr!’ Roeddwn yn pwyso llai na fy ngwraig. Nid yw hi’n hoffi fy nghlywed yn dweud hynny, ond mae'n wir—roeddwn yn pwyso llai na fy ngwraig. Llwyddais i gadw fy hun rhag gorfod cymryd inswlin am tua dwy flynedd yn sgil hyn. Ni allai fy meddyg gredu bod y siwgr yn fy ngwaed wedi plymio mor sydyn i'r lefel arferol. Ond roedd yn anghynaliadwy i mi, a gan fod y cyflwr hwn wedi ymosod ar fy mhancreas, dyna pam na chafodd effaith hirdymor arnaf. Ond i bobl sy'n gyn-ddiabetig neu bobl â diabetes math 2 oherwydd swm mawr o fraster o amgylch y pancreas neu organau eraill, byddwn yn erfyn arnoch chi, Ysgrifennydd y Cabinet, i edrych ar hyn. Nid un o'r pethau gwallgof hynny oddi ar y rhyngrwyd yw hwn; mae Prifysgol Newcastle, meddygon teulu a Diabetes UK i gyd wedi edrych ar hyn ac wedi dilyn yr astudiaeth hon.

Nawr, mae diabetes gan 7 y cant o'r boblogaeth. Mae'n gyfrifol am 10 y cant o wariant y GIG, sydd yng Nghymru yn £500 miliwn y flwyddyn. Mae dros hanner poblogaeth Cymru dros bwysau. Yr hyn nad yw llawer o bobl yn ei wybod yw os ydych yn fenyw a bod eich canol yn fwy na 31.5 modfedd, ac os ydych yn ddyn a bod eich canol yn fwy na 37 modfedd, rydych newydd gynyddu eich risg o ddiabetes math 2 yn sylweddol.

Pan gefais symptomau diabetes am y tro cyntaf—pan oeddwn yr hyn sy'n cael ei alw yn gyn-ddiabetig—rwy’n meddwl pe byddwn i wedi dilyn y deiet, y gallwn fod wedi gwthio pethau yn ôl hyd yn oed ymhellach cyn iddo ddatblygu i'r cyflwr a wnaeth. Ni fyddaf i fy hun yn marw o ddiabetes. Byddaf yn marw o glefyd y galon, byddaf yn wynebu risg o fynd yn ddall, o golli aelodau, o gael strôc. Oherwydd nid yw pobl yn marw o ddiabetes—rydych chi’n marw o’i sgil effeithiau. Cyn imi gael diagnosis, doeddwn i byth yn mynd at y meddyg. Nid oeddwn i’n mynd o gwbl—doedd dim angen. Pam gwastraffu fy amser i a’i amser ef drwy fynd? Ers hynny, rwy'n mynd yn rheolaidd ac mae gennyf lawer o afiechydon eraill sy'n ymddangos o bryd i'w gilydd sy'n uniongyrchol gysylltiedig â'r diabetes. Pe byddwn yn gyn-ddiabetig, credwch fi, ac yn gwybod yr hyn yr wyf yn ei wybod nawr, byddwn yn gwneud popeth o dan haul i atal y salwch hwn rhag datblygu i'r cyflwr y mae nawr—popeth—oherwydd mae’n bla ac yn felltith llwyr. Rwy’n gobeithio, Ysgrifennydd y Cabinet, y gallwch daro golwg ar yr astudiaeth hon ac efallai gynnal treial. Rwy'n gwybod o siarad â meddygon teulu nad yw'r rhan fwyaf ohonynt yn ymwybodol o hyn, ac yn sicr nid oes ganddynt unrhyw syniad o sut i’w gynnig i bobl a fyddai'n gallu ei wneud. Gadewch inni wynebu’r peth—mae cael dim ond 800 calori y dydd am wyth wythnos yn gryn dipyn i’w ofyn. Mae angen cymhelliant arnoch i wneud hynny, ond bydd pobl allan yna a fydd yn elwa ar hyn. Nid yw'n fwled hud, ond gall helpu rhai bywydau. Diolch.

I call on the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport to reply to the debate—Vaughan Gething.

Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Lles a Chwaraeon i ymateb i'r ddadl—Vaughan Gething.

Member
Vaughan Gething AM 16:29:00
The Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport