National Assembly for Wales

Back to Search

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

05/04/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

I call the National Assembly to order.

1. 1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig
1. 1. Questions to the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig, ac, o dan Reol Sefydlog 12.58, rwyf wedi cael gwybod y bydd arweinydd y tŷ, Jane Hutt, yn ateb y cwestiynau heddiw ar ran yr Ysgrifennydd Cabinet. Cwestiwn 1, Simon Thomas.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs. Under Standing Order 12.58, I have received notification that the leader of the house, Jane Hutt, will answer questions today on behalf of the Cabinet Secretary. Question 1, Simon Thomas.

Anifeiliaid Egsotig

Exotic Animals

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am lesiant anifeiliaid egsotig yng Nghymru? OAQ(5)0128(ERA)[W]

1. Will the Cabinet Secretary make a statement on the well-being of exotic animals in Wales? OAQ(5)0128(ERA)[W]

The welfare of all kept animals is covered by the Animal Welfare Act 2006, which has been in place for 10 years. The codes of practice on companion animals and livestock are under review, and the introduction of any new codes, including for exotic animals, will be considered in 2017-18.

Mae Deddf Lles Anifeiliaid 2006, sydd wedi bod ar waith ers 10 mlynedd, yn cwmpasu lles pob anifail a gedwir. Mae’r codau ymarfer ar gyfer anifeiliaid anwes a da byw yn cael eu hadolygu, a bydd unrhyw godau newydd, gan gynnwys ar gyfer anifeiliaid egsotig, yn cael eu hystyried yn 2017-18.

Diolch am yr ateb, Gweinidog, ond y broblem gyda’r sefyllfa bresennol yw ei bod hi’n caniatáu, er enghraifft, i bobl gadw mwncïod mewn tai cyffredin, ac mae hefyd yn caniatáu i syrcasau gydag anifeiliaid egsotig byw, sy’n perfformio gyda’r anifeiliaid yna, i ymweld â Chymru. Felly, rydym wedi bod yn disgwyl ers rhai misoedd, os nad blwyddyn neu ddwy, i’r Llywodraeth weithredu ar y meysydd yma. Fedrwch chi, os gwelwch yn dda, roi y sicrwydd yna y bydd camau yn cael eu cymryd nawr gan y Llywodraeth i ddelio gyda phroblemau iechyd a lles anifeiliaid egsotig yng Nghymru?

Thank you for that response, Minister, but the problem with the current situation is that it allows people, for example, to keep monkeys in ordinary houses, and it also allows circuses with live exotic animals, and which perform with those animals, to visit Wales. We have been waiting for some months, if not a year or two, for the Government to take action in this area. So, can you give us an assurance that steps will now be taken by Government to deal with the health and welfare problems of exotic animals in Wales?

I thank Simon Thomas for that question. Officials have met with representatives from the Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals Cymru to discuss the briefing document calling for a ban on exotic pets, and further meetings are going to take place on that. We’re talking about mobile animal exhibits as well, and a scoping exercise under the partnership delivery project is also being undertaken to gather information from local authorities on MAEs currently active in the area. And the results of that exercise are due to be presented very shortly, this month in fact. And, also, there’s going to be a consultation that officials are working on, on establishing a licensing or registration scheme in Wales, and this is due to be launched before the summer recess.

Diolch i Simon Thomas am ei gwestiwn. Mae swyddogion wedi cyfarfod â chynrychiolwyr o’r Gymdeithas Frenhinol er Atal Creulondeb i Anifeiliaid yng Nghymru i drafod y ddogfen friffio sy’n galw am waharddiad ar anifeiliaid anwes egsotig, a bydd rhagor o gyfarfodydd yn cael eu cynnal mewn perthynas â hynny. Rydym hefyd yn sôn am arddangosfeydd symudol o anifeiliaid, ac mae ymarfer cwmpasu ar waith o dan brosiect cyflawni’r bartneriaeth i gasglu gwybodaeth gan awdurdodau lleol ynglŷn ag arddangosfeydd symudol o anifeiliaid sy’n weithredol yn yr ardaloedd hynny ar hyn o bryd. A bydd canlyniadau’r ymarfer hwnnw’n cael eu cyflwyno cyn bo hir, y mis hwn, mewn gwirionedd. Mae swyddogion hefyd yn gweithio ar ymgynghoriad ar sefydlu cynllun trwyddedu neu gofrestru yng Nghymru, a bydd yn cael ei lansio cyn toriad yr haf.

I remain unconvinced of the merits of people keeping exotic animals as pets, especially primates, or those animals who have to eat other live animals in order to feed. Many people are unable to effectively look after these animals, and either let them loose into the wild, which causes problems, or end up banned from keeping pets. Will the Minister consider setting up a task and finish group to look into the creation of a register of people banned from keeping pets?

Nid wyf wedi fy argyhoeddi o rinweddau cadw anifeiliaid egsotig fel anifeiliaid anwes, yn enwedig primatiaid, neu anifeiliaid sy’n gorfod bwyta anifeiliaid byw eraill er mwyn bwydo. Mae llawer o bobl yn methu gofalu am yr anifeiliaid hyn yn effeithiol, a naill ai’n eu gadael yn rhydd, sy’n achosi problemau, neu’n cael eu gwahardd yn y pen draw rhag cadw anifeiliaid anwes. A wnaiff y Gweinidog ystyried sefydlu grŵp gorchwyl a gorffen i ymchwilio’r syniad o greu cofrestr o bobl sydd wedi eu gwahardd rhag cadw anifeiliaid anwes?

It’s interesting and important to record as well that the keeping of certain species of wild animals is controlled by the Dangerous Wild Animals Act 1976, and the owners of these species are required to be licensed by their local authority under the Act. The creation of an animal abuse register is being considered, but the effectiveness of its existence as a deterrent in either future, further abusive actions taking place, or in terms of prevention of animals being owned by a former abuser, will require mechanisms, and a clear, cross-sector agency approach. So, officials are exploring what engagement with others would be required and have noted the RSPCA’s call for the establishment of a task and finish group.

Mae’n ddiddorol ac yn bwysig cofnodi hefyd fod cadw rhai rhywogaethau o anifeiliaid gwyllt yn cael ei reoli gan Ddeddf Anifeiliaid Gwyllt Peryglus 1976, ac mae’n ofynnol i berchnogion y rhywogaethau hyn gael eu trwyddedu gan eu hawdurdod lleol o dan y Ddeddf. Mae’r posibilrwydd o greu cofrestr cam-drin anifeiliaid yn cael ei ystyried, ond er mwyn sicrhau effeithiolrwydd ei bodolaeth fel ataliad naill ai i atal cam-drin pellach rhag digwydd, neu o ran atal camdrinwyr blaenorol rhag cadw anifeiliaid, bydd angen mecanweithiau ac ymagwedd asiantaethol glir ar draws y sectorau. Felly, mae swyddogion yn archwilio pa ymgysylltiad ag eraill fyddai ei angen, ac maent wedi nodi galwad yr RSPCA am sefydlu grŵp gorchwyl a gorffen.

Well, as you indicated, leader of the house, it isn’t just exotic animals, but wildlife that comes into this, including our domestic wildlife that find themselves sometimes being cared for by people whose interventions come with the best interests, but perhaps not the best welfare information. I know that Welsh Government has started to look at this, but I’m wondering whether there is any progress on the regulation of wildlife sanctuaries and wildlife hospitals, and whether there’s any indication of whether you might be looking at the courses that are run for vets, or continuing professional development for vets actually, to upskill them to have a wider range of knowledge, not just in exotic species, but in our own domestic wildlife species as well?

Wel, fel y dywedoch, arweinydd y tŷ, nid yw hyn yn ymwneud ag anifeiliaid egsotig yn unig, ond mae bywyd gwyllt yn rhan o hyn hefyd, gan gynnwys ein bywyd gwyllt domestig sydd weithiau’n cael gofal gan bobl sy’n ymyrryd gyda’r bwriadau gorau, ond efallai nad yw’r wybodaeth orau ganddynt ynglŷn â lles. Gwn fod Llywodraeth Cymru wedi dechrau edrych ar hyn, ond tybed a oes unrhyw gynnydd wedi’i wneud ar reoleiddio llochesau bywyd gwyllt ac ysbytai bywyd gwyllt, a thybed a allwch roi unrhyw syniad a fyddwch yn edrych ar y cyrsiau sy’n cael eu cynnig i filfeddygon, neu ddatblygiad proffesiynol parhaus ar gyfer milfeddygon, mewn gwirionedd, i’w huwchsgilio fel eu bod yn meddu ar ystod ehangach o wybodaeth, nid yn unig am rywogaethau egsotig, ond am rywogaethau bywyd gwyllt domestig hefyd?

That is another extension of the concerns that are raised, particularly in relation to animal welfare. I will certainly ask the Cabinet Secretary to respond to you, particularly in relation to those wildlife hospitals and other settings that you describe.

Dyna ychwanegiad arall at y pryderon a godwyd, yn enwedig mewn perthynas â lles anifeiliaid. Yn sicr, byddaf yn gofyn i Ysgrifennydd y Cabinet ymateb i chi, yn enwedig mewn perthynas â’r ysbytai bywyd gwyllt a’r lleoliadau eraill a ddisgrifiwyd gennych.

Bwyd Iach

Healthy Food

2. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i helpu i hyrwyddo’r broses o gynhyrchu bwyd iachach? OAQ(5)0122(ERA)

2. What is the Welsh Government doing to help promote the production of healthier food? OAQ(5)0122(ERA)

The Welsh Government’s small business research initiative, supporting health and nutrition projects, is further seeking to develop innovative projects that will significantly improve the nutritional composition of food and drink available to children. Projects can compete for a share of up to £1 million for these developments.

Mae menter ymchwil busnesau bach Llywodraeth Cymru, sy’n cefnogi prosiectau iechyd a maeth, yn ceisio datblygu prosiectau arloesol a fydd yn gwneud gwelliannau sylweddol i gyfansoddiad maethol bwyd a diod sydd ar gael i blant. Gall prosiectau gystadlu am gyfran o hyd at £1 filiwn ar gyfer y datblygiadau hyn.

I thank you for that answer, and this is really, really good news, because we all know that, by the age of 11, 40 per cent of children are obese in Wales, or they’re overweight, and that is a very, very unhealthy state for children to arrive at in such an early age. You did mention the £1 million funding from Welsh Government and Innovate UK, and that it will be open to companies and research organisations, to help them find that innovation in producing this food. But, I will ask, leader of the house, how do food innovators in Wales apply for that funding, and what is the criteria that will be needed to meet and qualify for that funding?

Diolch am eich ateb, ac mae hyn yn newyddion da iawn, gan y gwyddom fod 40 y cant o blant Cymru yn ordew neu’n rhy drwm erbyn iddynt gyrraedd 11 oed, ac mae hwnnw’n gyflwr afiach iawn i blant fod ynddo ar oedran mor ifanc. Fe sonioch am yr £1 miliwn o gyllid gan Lywodraeth Cymru ac Innovate UK, ac y bydd ar gael i gwmnïau a sefydliadau ymchwil, i’w helpu i ddod o hyd i arloesedd o’r fath wrth gynhyrchu’r bwyd hwn. Ond a gaf fi ofyn, arweinydd y tŷ, sut y bydd arloeswyr bwyd yng Nghymru yn gwneud cais am yr arian hwnnw, a beth yw’r meini prawf y bydd angen eu bodloni er mwyn bod yn gymwys i gael yr arian hwnnw?

Well, tackling obesity, as Joyce Watson says, is a key priority—a key priority for the Welsh Government—and supporting people to access a healthy, balanced diet is crucial to this. And, last month, I spoke on behalf of the Cabinet Secretary at the Blas Cymru/Taste Wales event. That was the first ever national and international trade event and conference for the food and drink industry. And it was at that event that we invited businesses and organisations across the industry to submit proposals for this £1 million development. And, of course, this was encouraging them to develop innovative solutions to improve the nutritional composition, for example, of school meals, whilst driving down costs.

So, just a couple more words on the criteria. We’re suggesting innovative solutions could improve nutritional composition of food and drink available to children, drive down the cost of nutritious food and drink for families, schools and local authorities across Wales, increase the variety of healthy and nutritious food and drink available to children in all settings, reduce the prevalence of obese children and adults in Wales, and improve the health and well-being of children through to adult. And this small business research initiative is there to support and enable the responses from the food and drink industry to meet this challenge.

Wel, mae mynd i’r afael â gordewdra, fel y dywed Joyce Watson, yn flaenoriaeth allweddol—yn flaenoriaeth allweddol i Lywodraeth Cymru—ac mae cynorthwyo pobl i gael deiet iach a chytbwys yn hollbwysig yn hynny o beth. A’r mis diwethaf, bûm yn siarad ar ran Ysgrifennydd y Cabinet yn y digwyddiad Blas Cymru/Taste Wales. Hwnnw oedd y digwyddiad a’r gynhadledd fasnach genedlaethol a rhyngwladol gyntaf ar gyfer y diwydiant bwyd a diod. Ac yn y digwyddiad hwnnw, gwahoddwyd busnesau a sefydliadau ar draws y diwydiant i gyflwyno cynigion ar gyfer y datblygiad £1 miliwn hwn. Ac wrth gwrs, roedd hyn yn eu hannog i ddatblygu atebion arloesol i wella cyfansoddiad maethol prydau ysgol, er enghraifft, gan gadw costau’n isel.

Felly, gair neu ddau am y meini prawf. Rydym yn awgrymu y gallai atebion arloesol wella cyfansoddiad maethol bwyd a diod sydd ar gael i blant, lleihau cost bwyd a diod maethlon i deuluoedd, ysgolion ac awdurdodau lleol ledled Cymru, cynyddu’r amrywiaeth o fwyd a diod iach a maethlon sydd ar gael i blant ym mhob lleoliad, lleihau nifer y plant ac oedolion gordew yng Nghymru, a gwella iechyd a lles plant ac oedolion. A diben y fenter ymchwil busnesau bach hon yw cefnogi a galluogi ymatebion gan y diwydiant bwyd a diod i wynebu’r her hon.

A ydy arweinydd y tŷ yn ymwybodol o adroddiad y Mental Health Foundation, ‘Food for thought’, sy’n edrych ar y cysylltiad rhwng maeth a iechyd meddwl? Rŵan, rwy’n credu y gall y math o strategaeth ar ordewdra rydym ni’n galw amdani drwy’r Bil iechyd y cyhoedd—.

A ydw i’n iawn i gario ymlaen? Mi wnaf i ddechrau o’r dechrau.

Is the leader of the house aware of the report of the Mental Health Foundation, ‘Food for thought’, which looks at the link between nutrition and mental health? Now, I believe that the kind of strategy on obesity that we’re calling for through the public health Bill—.

Am I okay to continue? I will start again.

Diolch, diolch. Symud ymlaen.

Thank you. No, please move on.

Rwy’n credu y gall y math o strategaeth gordewdra rydym ni’n galw amdani drwy’r Bil iechyd y cyhoedd hybu iechyd meddwl, yn ogystal ag iechyd corfforol. Ond, a ydy arweinydd y tŷ yn credu y dylai hynny fod yn ystyriaeth fel rhan o strategaeth fwyd y Llywodraeth, yn ogystal ag yn rhan o strategaethau ym maes iechyd?

I believe that the kind of obesity strategy that we’re calling for through the public health Bill could promote mental health, as well as physical health. But, does the leader of the house believe that that should be a consideration as part of the Government’s food strategy, in addition to being part of strategies in the sphere of health?

Diolch yn fawr, Rhun ap Iorwerth. As you’re aware, and you’ve drawn attention to these links, in terms of the evidence, in terms of mental health needs and impacts. As you know, at the Stage 2 scrutiny of the Public Health (Wales) Bill, amendments were tabled to place a duty on the Welsh Ministers to prepare and publish a national obesity strategy. And, although those amendments fell, the Minister for Social Services and Public Health gave a commitment to consider a national obesity strategy further, with a view to bringing forward amendments at Stage 3 on this issue. It’s also important to recognise that the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 places a well-being duty on public bodies, and the importance of health impact assessments, to consider how, systematically, we can ensure decisions and plans can contribute to reducing obesity and increasing physical activity levels.

Diolch yn fawr, Rhun ap Iorwerth. Fel y gwyddoch, ac rydych wedi tynnu sylw at y cysylltiadau hyn, o ran y dystiolaeth, mewn perthynas ag anghenion ac effeithiau iechyd meddwl. Fel y gwyddoch, yn ystod Cyfnod 2 y gwaith craffu ar Fil Iechyd y Cyhoedd (Cymru), cyflwynwyd gwelliannau i osod dyletswydd ar Weinidogion Cymru i baratoi a chyhoeddi strategaeth ordewdra genedlaethol. Ac er bod y gwelliannau hynny wedi’u gwrthod, ymrwymodd Gweinidog Iechyd y Cyhoedd a Gwasanaethau Cymdeithasol i roi rhagor o ystyriaeth i’r strategaeth ordewdra genedlaethol, gyda’r bwriad o gyflwyno gwelliannau yng Nghyfnod 3 mewn perthynas â’r mater hwn. Mae’n bwysig cydnabod hefyd fod Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 yn gosod dyletswydd ar gyrff cyhoeddus o ran lles, yn ogystal â phwysigrwydd asesiadau o’r effaith ar iechyd, er mwyn ystyried sut y gallwn sicrhau, yn systematig, fod penderfyniadau a chynlluniau’n cyfrannu at leihau gordewdra a chynyddu lefelau gweithgarwch corfforol.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, David Melding.

Questions now from the party spokespeople. The Welsh Conservatives spokesperson, David Melding.

Diolch yn fawr, Llywydd. Cabinet Secretary, yesterday, the Institute of Welsh Affairs published its report on funding renewable energy projects in Wales—here in the Neuadd, I’m pleased to say—and it identified the difficulty in raising capital, or particular difficulty in Wales. And I’d like to ask you will the Welsh Government be taking note of the recommendations of this report and responding to them positively.

Diolch yn fawr, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, ddoe, cyhoeddodd y Sefydliad Materion Cymreig eu hadroddiad ar ariannu prosiectau ynni adnewyddadwy yng Nghymru—yma yn y Neuadd, rwy’n falch o ddweud—ac roedd yn nodi’r anhawster i godi cyfalaf, neu’r anhawster penodol yng Nghymru. A hoffwn ofyn i chi a fydd Llywodraeth Cymru yn nodi argymhellion yr adroddiad hwn ac yn ymateb iddynt yn gadarnhaol.

We certainly welcome the IWA’s contribution to what is the transformation of Wales’s energy system. We’re already delivering on many of the areas that were highlighted in the report, and we look forward to working with the IWA to further develop their ideas to benefit Wales.

Yn sicr, rydym yn croesawu cyfraniad y Sefydliad Materion Cymreig i drawsnewid system ynni Cymru. Rydym eisoes yn cyflawni mewn nifer o’r meysydd a gafodd sylw yn yr adroddiad, ac rydym yn edrych ymlaen at weithio gyda’r Sefydliad Materion Cymreig i ddatblygu eu syniadau ymhellach er budd Cymru.

Cabinet Secretary, the report urges the Welsh Government to use its levers ambitiously right across the scope of its activity to develop a sustainable energy strategy and, although the UK Government has a role to play as well, to focus on what the Welsh Government can do in terms of business rates, but also the public sector, which is a big purchaser of energy, and that we need to use our levers very, very effectively. Will you be urging your Cabinet colleagues to look at this in a holistic way?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae’r adroddiad yn annog Llywodraeth Cymru i ddefnyddio ei dulliau’n uchelgeisiol yn ei holl weithgaredd er mwyn datblygu strategaeth ynni cynaliadwy, ac er bod gan Lywodraeth y DU rôl i’w chwarae hefyd, i ganolbwyntio ar yr hyn y gall Llywodraeth Cymru ei wneud o ran ardrethi busnes, ond hefyd y sector cyhoeddus, sy’n brynwr ynni mawr, a bod angen i ni ddefnyddio ein dulliau mewn modd effeithiol iawn. A wnewch chi annog eich cyd-Aelodau yn y Cabinet i ystyried hyn mewn modd cyfannol?

We will, of course, and this is a cross-Government issue. We have begun to explore options providing further access, for example, to low-cost finance and equity solutions, using Welsh Government funds to leverage any further financial investment in order to remove barriers to capital, which you mentioned earlier on. I will say though, of course, that the greatest barrier to further deployment of renewable energy is the lack of a suitable funding support mechanism at the UK level.

Gwnawn, wrth gwrs, ac mae hwn yn fater traws-Lywodraethol. Rydym wedi dechrau archwilio opsiynau sy’n darparu rhagor o fynediad, er enghraifft, at gyllid cost isel ac atebion ecwiti, a defnyddio arian Llywodraeth Cymru i ysgogi unrhyw fuddsoddiad ariannol pellach er mwyn cael gwared ar y rhwystrau i gyfalaf a grybwyllwyd gennych yn gynharach. Er hynny, hoffwn ddweud, wrth gwrs, mai’r rhwystr mwyaf i ddefnydd pellach o ynni adnewyddadwy yw diffyg mecanwaith cymorth cyllid addas ar lefel y DU.

I’ve been nice to you so far, but I note that barb. [Laughter.] In an attempt to move us back on to consensus, or a consensus, the report says that, to encourage more community-owned schemes, we need to look at greater use of co-operatives to attract funding. The Welsh Government talks big in this area and has a lot of support across the Assembly in doing that, but I hope that you will pick up that part of the report most enthusiastically because there is a great degree of empowerment that could go on, and using that model in terms of its general ability for regeneration and not just for renewable energy is a key way of perhaps addressing some of the shortfall in attracting funding that we’ve traditionally suffered from.

Rwyf wedi bod yn garedig gyda chi hyd yn hyn, ond nodaf eich sylw pryfoclyd. [Chwerthin.] Mewn ymgais i gyrraedd consensws, yn ôl yr adroddiad, er mwyn annog rhagor o gynlluniau sy’n eiddo i’r gymuned, mae angen inni ystyried rhagor o ddefnydd o fentrau cydweithredol er mwyn denu cyllid. Mae siarad mawr gan Lywodraeth Cymru yn y maes hwn ac mae’n cael llawer o gefnogaeth ar draws y Cynulliad yn hynny o beth, ond gobeithiaf y byddwch yn rhoi sylw brwdfrydig iawn i’r rhan honno o’r adroddiad, gan y gellid cael cryn dipyn o rymuso, ac mae defnyddio’r model hwnnw o ran ei allu cyffredinol i adfywio, ac nid ar gyfer ynni adnewyddadwy yn unig, yn ffordd allweddol o fynd i’r afael, efallai, â pheth o’r diffyg rydym wedi’i wynebu, yn draddodiadol, o ran denu cyllid.

Yes, and, David Melding, of course, you are acknowledging that that’s within the grain of the direction in which the Welsh Government would want to take us, and we’ll look with interest at those recommendations around the co-operative model. We invested £35 million by the end of the last financial year on energy projects and, indeed, £5 million in the local energy fund, separately providing direct loans to some of the community projects most at risk. So, it’s clearly important to look at that recommendation in terms of the way forward.

Ie, ac wrth gwrs, David Melding, rydych yn cydnabod bod hynny’n mynd i’r cyfeiriad yr hoffai Llywodraeth Cymru inni fynd iddo, a byddwn yn edrych gyda diddordeb ar yr argymhellion sy’n ymwneud â’r model cydweithredol. Buddsoddwyd £35 miliwn gennym mewn prosiectau ynni erbyn diwedd y flwyddyn ariannol ddiwethaf, ac yn wir, buddsoddwyd £5 miliwn yn y gronfa ynni lleol, gan ddarparu benthyciadau uniongyrchol ar wahân ar gyfer rhai o’r prosiectau cymunedol sy’n wynebu’r perygl mwyaf. Felly, mae’n amlwg ei bod yn bwysig ystyried yr argymhelliad hwnnw wrth symud ymlaen.

Llefarydd UKIP, Neil Hamilton.

UKIP spokesperson, Neil Hamilton.

Thank you, Llywydd. I’m sure the leader of the house is aware that the biggest headache for many farmers in Wales at the minute is the vexed issue of bovine TB. This is a vitally important issue in the context of the Brexit negotiations because it’s possible that the EU might use the TB situation in Wales as some kind of justification for banning exports of beef and other meats. I wonder if, therefore, she can give us any idea of when the current consideration of the result of the consultation on the refreshed TB eradication consultation will be published.

Diolch, Llywydd. Rwy’n siŵr fod arweinydd y tŷ yn ymwybodol mai’r cur pen mwyaf i lawer o ffermwyr yng Nghymru ar hyn o bryd yw problem flinderus TB buchol. Mae hwn yn fater hanfodol bwysig yng nghyd-destun trafodaethau Brexit gan ei bod yn bosibl y gallai’r UE ddefnyddio’r sefyllfa TB yng Nghymru fel rhyw fath o gyfiawnhad dros wahardd allforio cig eidion a chigoedd eraill. Tybed, felly, a all roi unrhyw syniad inni pryd y bydd yr ystyriaeth bresennol o ganlyniad yr ymgynghoriad ar yr ymgynghoriad diwygiedig ar ddileu TB yn cael ei chyhoeddi.

The consultation on the TB eradication programme—the refreshed programme—closed on 10 January. The Cabinet Secretary is currently considering the responses, and I’m sure that Neil Hamilton will be as pleased as the Cabinet Secretary to hear that there were a significant number of representations—993—a large number of which were from farmers.

Daeth yr ymgynghoriad ar y rhaglen i ddileu TB—y rhaglen ddiwygiedig—i ben ar 10 Ionawr. Mae Ysgrifennydd y Cabinet yn ystyried yr ymatebion ar hyn o bryd, ac rwy’n siŵr y bydd Neil Hamilton mor falch ag Ysgrifennydd y Cabinet o glywed ein bod wedi derbyn nifer sylweddol o sylwadau—993—a daeth nifer fawr ohonynt gan ffermwyr.

Indeed. I was wondering though whether we could have any idea of how long the Cabinet Secretary is likely to take before she’s able to announce what proposals the Government might have. There are a number of relatively uncontroversial things that it would be helpful to have some advance indication on. For example, many farmers are worried that, whatever testing regime emerges from this, it is practical and takes account of the facts of life of being a livestock farmer. Tests that fall at inconvenient times, such as when the harvests are occurring or when cattle are calving, would be very, very difficult. Also, there’s another issue that ought to be borne in mind, namely that there is currently a county parish holding rationalisation programme going on, and many farmers are concerned that this would add further complications to what’s already a very complicated situation, if that’s not taken account of in the Cabinet Secretary’s decisions.

Yn wir. Fodd bynnag, tybed a allem gael unrhyw syniad faint o amser y mae’n debygol y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ei gymryd cyn y gall gyhoeddi’r cynigion a allai fod gan y Llywodraeth. Byddai’n ddefnyddiol cael rhywfaint o syniad ymlaen llaw ynglŷn â nifer o bethau cymharol annadleuol. Er enghraifft, mae llawer o ffermwyr yn bryderus y dylai unrhyw drefn brofi a fydd yn deillio o hyn fod yn ymarferol ac ystyried ffeithiau bywyd bod yn ffermwr da byw. Byddai cynnal profion ar adegau anghyfleus, megis yn ystod y cynhaeaf neu pan fo gwartheg yn lloia, yn anodd dros ben. Hefyd, mater arall y dylid ei gofio yw bod rhaglen resymoli sir, plwyf a daliad yn mynd rhagddi ar hyn o bryd, ac mae llawer o ffermwyr yn pryderu y bydd hyn yn cymhlethu sefyllfa sydd eisoes yn gymhleth iawn, os nad yw penderfyniadau Ysgrifennydd y Cabinet yn ystyried hynny.

A statement on the refreshed TB eradication programme will be made in early May, but I think it’s also important and relevant to note that new incidences of bovine TB in Wales are at a 10-year low. Progress has been made, with over 95 per cent of Wales’s herds now being TB free.

Gwneir datganiad ar y rhaglen ddiwygiedig i ddileu TB ddechrau mis Mai, ond credaf hefyd ei bod yn bwysig ac yn berthnasol nodi bod achosion newydd o TB buchol yng Nghymru ar y lefelau isaf ers 10 mlynedd. Mae cynnydd wedi’i wneud, gan nad oes TB bellach mewn dros 95 y cant o fuchesi Cymru.

Perhaps unrelated to the consultation that is going on at the moment, can I draw attention to a problem with the testing regime as it is at the minute? A strict liability regime is applied to the testing of cattle. If you fail to test within the 60-day window, then you automatically are fined, in effect. But very often we find cases—it’s possible that the leader of the house may have had constituency cases in her postbag along these lines—where a test has had to be abandoned because cattle become agitated, or even violent, and it’s unsafe in health and safety terms for the testing to continue. In those circumstances it’s possible, indeed highly likely, that the retesting can’t take place within the window and the farmer will automatically therefore attract penalties, even though it will be for something that is actually beyond his control. So, what I’m asking is: can there be some flexibility introduced into the testing regime, so that where events beyond the farmer’s control prevent compliance, he will not then attract penalties or there will be some mitigation?

Efallai nad yw hyn yn gysylltiedig â’r ymgynghoriad sy’n mynd rhagddo ar hyn o bryd, ond a gaf fi dynnu sylw at broblem gyda’r drefn brofi fel y mae ar hyn o bryd? Mae trefn atebolrwydd gaeth iawn ynghlwm wrth y broses o brofi gwartheg. Os nad ydych yn profi o fewn y cyfnod o 60 diwrnod, cewch ddirwy awtomatig, i bob pwrpas. Ond yn aml iawn, rydym yn gweld achosion—efallai fod arweinydd y tŷ wedi cael llythyrau ynglŷn ag achosion tebyg yn ei hetholaeth—lle y bu’n rhaid rhoi’r gorau i brawf gan fod gwartheg wedi cynhyrfu, neu droi’n ffyrnig hyd yn oed, a byddai parhau â’r profion wedi bod yn anniogel o ran iechyd a diogelwch. O dan yr amgylchiadau hynny, mae’n bosibl, neu’n debygol iawn yn wir, na ellir ailbrofi o fewn y cyfnod dynodedig a bydd y ffermwr felly’n cael cosbau awtomatig, er eu bod yn gosbau am rywbeth sydd y tu hwnt i’w reolaeth mewn gwirionedd. Felly, yr hyn rwy’n ei ofyn yw: a ellir darparu rhywfaint o hyblygrwydd yn y drefn brofi, fel na fydd ffermwyr yn cael eu cosbi neu fod y cosbau’n cael eu lliniaru os bydd digwyddiadau y tu hwnt i’w rheolaeth yn eu hatal rhag cydymffurfio?

Well, the controls and testing regimes are a crucial part of the TB eradication programme in preventing onward transmission of disease, but of course now, as part of the project to examine the TB situation at a more local level, we have a dedicated TB epidemiologist and a team of vets looking at the disease across the country and working through that in terms of the issues that are raised, of course, in terms of those affected.

Wel, mae’r rheolaethau a’r trefniadau profi yn rhan hanfodol o’r rhaglen i ddileu TB ac atal y clefyd rhag cael ei drosglwyddo, ond bellach, wrth gwrs, fel rhan o’r prosiect i ystyried y sefyllfa TB ar lefel fwy lleol, mae gennym epidemiolegydd TB penodedig a thîm o filfeddygon yn edrych ar y clefyd ledled y wlad ac yn gweithio ar y materion sy’n codi, wrth gwrs, o ran y rhai yr effeithir arnynt.

Llefarydd Plaid Cymru, Simon Thomas.

Plaid Cymru spokesperson, Simon Thomas.

Thank you, Presiding Officer. Leader of the house, yesterday the National Assembly agreed that one of the responses to the decision to leave the European Union should be the introduction of a continuation Wales Bill in order to uphold Wales’s constitution and convert into Welsh law all European legislation related to devolved policy areas. It’s true we voted 9-6, which is more like a rugby score than a vote of the Assembly, but nevertheless it was a majority. What is the Government’s view now on this proposal, and does the Government recognise the importance in particular of enshrining EU environmental law into Welsh law in order to protect public health and the economy as well as the environment?

Diolch, Llywydd. Arweinydd y tŷ, cytunodd y Cynulliad Cenedlaethol ddoe mai un ffordd y dylid ymateb i’r penderfyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd yw drwy gyflwyno Bil parhad Cymru er mwyn cynnal cyfansoddiad Cymru a throi’r holl ddeddfwriaeth Ewropeaidd sy’n berthnasol i feysydd polisi datganoledig yn ddeddfau Cymreig. Mae’n wir ein bod wedi pleidleisio 9-6, sy’n debycach i sgôr rygbi na phleidlais y Cynulliad, ond serch hynny roedd yn fwyafrif. Beth yw barn y Llywodraeth bellach ar y cynnig hwn, ac a yw’r Llywodraeth yn cydnabod pwysigrwydd ymgorffori cyfraith amgylcheddol yr UE, yn enwedig, yng nghyfraith Cymru er mwyn diogelu iechyd y cyhoedd a’r economi yn ogystal â’r amgylchedd?

Well, I’m glad to have the opportunity to follow up from that debate, Simon Thomas, to say we’ve been absolutely clear that we will not tolerate a power grab from Whitehall, and it’s unacceptable for the UK Government to take powers currently exercised by the EU over devolved areas. Of course, this is crucial to the point you raise in terms of agriculture and the environment.

Wel, rwy’n falch o gael y cyfle i ddilyn ymlaen o’r ddadl honno, Simon Thomas, ac i ddweud ein bod wedi bod yn gwbl glir na fyddwn yn goddef i Whitehall fachu’r pwerau hynny, a’i bod yn annerbyniol i Lywodraeth y DU gymryd pwerau sy’n cael eu harfer gan yr UE ar hyn o bryd yn y meysydd datganoledig. Wrth gwrs, mae hyn yn hollbwysig i’r pwynt a wnaethoch ynglŷn ag amaethyddiaeth a’r amgylchedd.

I thank the Minister for that statement and I look forward to seeing very firm proposals from the Welsh Government to ensure that that does indeed take place. In particular, I want us not to rely on the UK Government to represent our interests here in Wales, and looking at air pollution in particular as an area, we are already hearing of some extreme measures—some would say ‘extreme measures’, some would say ‘necessary measures’—for dealing with air pollution. Sadiq Khan, the Mayor of London, is introducing a higher rate of congestion charge for very polluting vehicles; the Prime Minister has hinted at a scrappage scheme to ensure that diesel car owners are not blamed for the previous Labour Government’s mistake over promoting diesel cars, to declare an interest. So, what input now is the Welsh Government having into ensuring that the interests of the people of Wales are represented in terms of public health and social justice in UK Government proposals around a UK-wide pollution plan, bearing in mind there are 6,000 premature deaths from air pollution in Wales a year?

Diolch i’r Gweinidog am y datganiad ac edrychaf ymlaen at weld cynigion cadarn iawn gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod hynny’n digwydd. Yn benodol, rwy’n awyddus i ni beidio â dibynnu ar Lywodraeth y DU i gynrychioli ein buddiannau yma yng Nghymru, a chan ystyried llygredd aer yn benodol fel maes, rydym eisoes yn clywed am fesurau eithafol—byddai rhai’n eu galw’n ‘fesurau eithafol’ ac eraill yn eu galw’n ‘fesurau angenrheidiol’—ar gyfer mynd i’r afael â llygredd aer. Mae Sadiq Khan, Maer Llundain, yn cyflwyno cyfradd uwch o dâl atal tagfeydd ar gyfer cerbydau llygredd uchel; mae’r Prif Weinidog wedi awgrymu cynllun sgrapio i sicrhau nad yw perchnogion ceir diesel yn dioddef o ganlyniad i gamgymeriad y Llywodraeth Lafur flaenorol yn hyrwyddo ceir diesel, i ddatgan buddiant. Felly, pa fewnbwn sydd gan Lywodraeth Cymru yn awr i sicrhau bod buddiannau pobl Cymru yn cael eu cynrychioli mewn perthynas ag iechyd y cyhoedd a chyfiawnder cymdeithasol yng nghynigion Llywodraeth y DU ar gynllun llygredd ar gyfer y DU gyfan, gan gofio bod llygredd aer yn arwain at 6,000 o farwolaethau cyn pryd yng Nghymru bob blwyddyn?

We are firmly committed as a Welsh Government to improving air quality across Wales. We support and provide guidance to help local authorities fulfil their responsibilities, particularly in terms of reviewing local air quality, with regular assessments and monitoring. But you will be aware, of course, that the Cabinet Secretary undertook a public consultation in Wales on how local air quality and noise management can be improved, and, in fact, in response to that the Cabinet Secretary published a written statement on 30 March. Our next steps have to be taken forward in terms of issuing new statutory guidance to local authorities, new guidance to local health boards, and launching by 24 April—and this is important to your question—a joint consultation with the other UK administrations on a new air quality plan to achieve the EU nitrogen dioxide limit values for Wales and the rest of the UK within the shortest possible time.

Rydym ni fel Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo’n gadarn i wella ansawdd aer ledled Cymru. Rydym yn cynorthwyo, ac yn darparu canllawiau i helpu awdurdodau lleol i gyflawni eu cyfrifoldebau, yn enwedig o ran adolygu ansawdd aer lleol, gydag asesiadau a monitro rheolaidd. Ond fe fyddwch yn gwybod, wrth gwrs, fod Ysgrifennydd y Cabinet wedi cynnal ymgynghoriad cyhoeddus yng Nghymru ar sut y gellir gwella ansawdd aer a rheolaeth sŵn yn lleol, ac yn wir, cyhoeddodd Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad ysgrifenedig mewn ymateb i hynny ar 30 Mawrth. Mae’n rhaid bwrw ymlaen â’n camau nesaf a chyhoeddi canllawiau statudol newydd i awdurdodau lleol, canllawiau newydd i fyrddau iechyd lleol, a lansio, erbyn 24 Ebrill—ac mae hyn yn bwysig i’ch cwestiwn—ymgynghoriad ar y cyd â gweinyddiaethau eraill y DU ar gynllun ansawdd aer newydd i gydymffurfio â therfynau nitrogen deuocsid yr UE ar gyfer Cymru a gweddill y DU o fewn yr amser byrraf posibl.

I thank her for referring to that consultation, due to begin on 24 April. I look forward to seeing how that works out between the different devolved administrations. There is, however, as we are talking about nitrogen oxide emissions, one very big polluter here in Wales—Aberthaw power station—which has already been found to be in breach of EU law and putting out double the amount of toxic nitrogen oxides from 2008 to 2011. We are still awaiting a programme to set out how emissions will be reduced at Aberthaw, and this is the responsibility of the licensing authority, Natural Resources Wales.

On 8 March, the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs responded to me on questions around Aberthaw, saying that she expected to meet with Natural Resources Wales on 15 March to discuss whether there had been a proper proposal from the owners of Aberthaw setting out how they will reduce the emissions from that power station. She also said she’d be happy to provide an update after that meeting. I appreciate, of course, she can’t be here, but are you, standing in for the Cabinet Secretary, in a position to inform us and the public of Wales now whether there is a programme in place for Aberthaw power station to reduce these harmful emissions?

Diolch am gyfeirio at yr ymgynghoriad hwnnw, sydd i fod i ddechrau ar 24 Ebrill. Rwy’n edrych ymlaen at weld sut y bydd hynny’n gweithio rhwng y gwahanol weinyddiaethau datganoledig. Fodd bynnag, gan ein bod yn sôn am allyriadau nitrogen ocsid, gwelwyd bod un llygrwr mawr iawn yma yng Nghymru—gosaf bŵer Aberddawan—eisoes yn tramgwyddo cyfraith yr UE gan allyrru dwbl yr ocsidau nitrogen gwenwynig a ganiateir rhwng 2008 a 2011. Rydym yn dal i aros am raglen i nodi sut y bydd allyriadau’n cael eu lleihau yn Aberddawan, a chyfrifoldeb yr awdurdod trwyddedu, Cyfoeth Naturiol Cymru, yw hynny.

Ar 8 Mawrth, cefais ymateb gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig i gwestiynau am Aberddawan, a ddywedai ei bod yn disgwyl cyfarfod â Cyfoeth Naturiol Cymru ar 15 Mawrth i drafod a fu cynnig priodol gan berchnogion Aberddawan i nodi sut y byddant yn lleihau’r allyriadau yn yr orsaf bŵer honno. Dywedodd hefyd y byddai’n fwy na pharod i ddarparu’r wybodaeth ddiweddaraf ar ôl y cyfarfod hwnnw. Rwy’n sylweddoli wrth gwrs nad yw’n gallu bod yma heddiw, ond a ydych chi, wrth ddirprwyo dros Ysgrifennydd y Cabinet, mewn sefyllfa ar hyn o bryd i roi gwybod i ni a’r cyhoedd yng Nghymru a oes rhaglen ar waith i leihau’r allyriadau niweidiol hyn yng ngorsaf bŵer Aberddawan?

I’m pleased to report an update on behalf of the Cabinet Secretary that, on 1 April, Natural Resources Wales concluded the Aberthaw environmental permit modification exercise, with the issue of a new environmental permit for Aberthaw. This new permit contains a lower nitrogen oxide emissions limit, in line with the judgment of the Court of Justice of the EU. Aberthaw must now comply with the new nitrogen oxide emissions limit. Officials will continue to monitor the situation. Any changes to Aberthaw’s coal supplies and operational regime, of course, are commercial matters for RWE.

Rwy’n falch o allu rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf ar ran Ysgrifennydd y Cabinet fod Cyfoeth Naturiol Cymru, ar 1 Ebrill, wedi cwblhau’r ymarfer i addasu trwydded amgylcheddol Aberddawan, ac wedi rhoi trwydded amgylcheddol newydd i Aberddawan. Mae’r drwydded newydd hon yn cynnwys terfyn is ar gyfer allyriadau nitrogen ocsid, yn unol â dyfarniad Llys Cyfiawnder yr UE. Mae’n rhaid i Aberddawan gydymffurfio yn awr â’r terfyn allyriadau nitrogen ocsid newydd. Bydd swyddogion yn parhau i fonitro’r sefyllfa. Mae unrhyw newidiadau i gyflenwadau glo a threfn weithredu Aberddawan, wrth gwrs, yn faterion masnachol ar gyfer RWE.

Tlodi Tanwydd

Fuel Poverty

3. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn helpu pobl sy’n byw mewn tlodi tanwydd yng Ngogledd Cymru? OAQ(5)0124(ERA)

3. How is the Welsh Government helping people in fuel poverty in North Wales? OAQ(5)0124(ERA)

Our key programme for tackling fuel poverty, Welsh Government Warm Homes, includes the Nest and Arbed schemes. Since 2011, we have invested over £217 million to improve the energy efficiency of over 39,000 homes across Wales. Over 9,000 of these homes were in north Wales.

Mae ein rhaglen allweddol ar gyfer trechu tlodi tanwydd, Cartrefi Clyd Llywodraeth Cymru, yn cynnwys cynlluniau Nyth ac Arbed. Ers 2011, rydym wedi buddsoddi dros £217 miliwn er mwyn gwella effeithlonrwydd ynni dros 39,000 o gartrefi ledled Cymru. Roedd dros 9,000 o’r cartrefi hyn yng ngogledd Cymru.

Thank you for that. It takes me back to a decade when we were convincing your previous colleagues in Welsh Government that a fuel poverty strategy includes energy efficiency but is a social justice issue. Age Cymru have said that many of the mechanisms and measures combined within the Welsh Government’s 2010 fuel poverty strategy are out of date and no longer applicable, saying that the time is right for the Welsh Government to refresh its fuel poverty strategy.

At both the Fuel Poverty Awareness Day cross-border north Wales conference in February and the Wales annual fuel poverty conference, we heard that, whilst the Welsh Government’s investment in energy efficiency schemes through its Warm Homes programme is commendable, we need a step change in ambition and the scale of resources earmarked. How, therefore, will the Welsh Government engage with the Wales Fuel Poverty Coalition, most of whose members you already work with in different contexts, over their statement that we drastically need a new fuel poverty strategy in Wales?

Diolch. Mae’n mynd â mi yn ôl i ddegawd pan oeddem yn ceisio argyhoeddi eich cyd-Aelodau blaenorol yn Llywodraeth Cymru fod strategaeth tlodi tanwydd yn cynnwys effeithlonrwydd ynni ond mae’n fater o gyfiawnder cymdeithasol. Mae Age Cymru wedi dweud bod llawer o’r mecanweithiau a’r mesurau a oedd wedi’u cyfuno yn strategaeth tlodi tanwydd 2010 Llywodraeth Cymru wedi dyddio ac nad ydynt yn berthnasol mwyach, gan ddweud ei bod yn bryd i Lywodraeth Cymru adnewyddu ei strategaeth tlodi tanwydd.

Clywsom yng nghynhadledd drawsffiniol gogledd Cymru ar Ddiwrnod Ymwybyddiaeth Tlodi Tanwydd ym mis Chwefror ac yng nghynhadledd flynyddol Cymru ar dlodi tanwydd, er y dylid canmol buddsoddiad Llywodraeth Cymru mewn cynlluniau effeithlonrwydd ynni drwy ei rhaglen Cartrefi Clyd, fod angen newid sylweddol arnom o ran uchelgais a graddau’r adnoddau a glustnodwyd. Sut felly y bydd Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu â Chynghrair Tlodi Tanwydd Cymru, gan eich bod eisoes yn cydweithio â’r rhan fwyaf o’i haelodau mewn gwahanol gyd-destunau, ynglŷn â’u datganiad fod gwir angen strategaeth tlodi tanwydd newydd arnom yng Nghymru?

Since 2011, we’ve invested over £217 million in Welsh Government Warm Homes to improve over 39,000 homes. The important point about this, Mark Isherwood, is that, in households on low incomes or living in the most deprived areas of Wales, improving the energy efficiency of low-income homes delivers multiple benefits. It helps to tackle and prevent ill health, reduces carbon emissions, creates jobs and energy and improves educational attainment. A recent report by Public Health Wales estimated that investing in insulation and heating also, to address cold and damp housing, can have a huge impact. We know that the most effective way in which we can tackle fuel poverty in the long term is to improve the energy efficiency of homes, and we’re doing this effectively through Welsh Government Warm Homes.

Ers 2011, rydym wedi buddsoddi dros £217 miliwn yn rhaglen Cartrefi Clyd Llywodraeth Cymru er mwyn gwella dros 39,000 o gartrefi. Y pwynt pwysig yn hyn o beth, Mark Isherwood, yw bod gwella effeithlonrwydd ynni aelwydydd incwm isel, neu bobl sy’n byw yn ardaloedd mwyaf difreintiedig Cymru, yn creu nifer o fanteision. Mae’n helpu i atal a mynd i’r afael ag afiechyd, mae’n lleihau allyriadau carbon, mae’n creu swyddi ac ynni ac yn gwella cyrhaeddiad addysgol. Awgrymodd adroddiad diweddar gan Iechyd Cyhoeddus Cymru y gallai buddsoddi mewn inswleiddio a gwresogi, er mwyn mynd i’r afael â thai oer a llaith, gael effaith enfawr hefyd. Gwyddom mai’r ffordd fwyaf effeithiol o fynd i’r afael â thlodi tanwydd yn y tymor hir yw gwella effeithlonrwydd ynni cartrefi, ac rydym yn gwneud hynny’n effeithiol drwy raglen Cartrefi Clyd Llywodraeth Cymru.

Welsh households in fuel poverty are currently being asked to pay from their own pocket to subsidise windfarms and solar parks so that landowners can profit—£300 on an annual bill may not sound much to you on a Cabinet Secretary’s salary, but it’s a great deal of money for a low-income family. When are you going to give poor households a break and abandon subsidising these white elephants?

Gofynnir i gartrefi yng Nghymru sy’n dioddef o dlodi tanwydd dalu o’u pocedi eu hunain ar hyn o bryd i roi cymhorthdal i ffermydd gwynt a pharciau solar fel bod tirfeddianwyr yn elwa—efallai nad yw £300 ar fil blynyddol yn swnio’n llawer i chi ar gyflog Ysgrifennydd y Cabinet, ond mae’n llawer iawn o arian i deulu incwm isel. Pryd ydych chi’n mynd i roi chwarae teg i aelwydydd tlawd a rhoi’r gorau i roi cymorthdaliadau i’r eliffantod gwyn hyn?

In terms of our Warm Homes programme, the most important scheme that you should draw your constituents on low incomes’ attention to is the Nest scheme, which actually delivered estimated average energy bill savings of over £400 per household. Let me go back to the issue of how we tackle fuel poverty. The most recent data indicate that fuel poverty in all households has reduced from 29 per cent in 2012 to 23 per cent in 2016—a reduction of 6 per cent in just four years—and we’re levering in up to £24 million of EU funding. Now, I wonder if you’re going to be supporting us in trying to ensure that we get that funding replaced when we Brexit, because it is quite clear that EU funding has also helped tackle fuel poverty in Wales.

O ran ein rhaglen Cartrefi Clyd, y cynllun pwysicaf y dylech dynnu sylw eich etholwyr ar incwm isel ato yw’r cynllun Nyth, sydd wedi sicrhau arbedion amcangyfrifedig o dros £400 y cartref ar fil ynni cyfartalog. Gadewch i mi ddychwelyd at y cwestiwn ynglŷn â sut yr awn i’r afael â thlodi tanwydd. Mae’r data diweddaraf yn dangos bod tlodi tanwydd ym mhob cartref wedi gostwng o 29 y cant yn 2012 i 23 y cant yn 2016—gostyngiad o 6 y cant mewn pedair blynedd yn unig—ac rydym yn denu hyd at £24 miliwn o gyllid yr UE. Nawr, tybed a fyddwch yn ein cefnogi wrth inni geisio sicrhau ein bod yn cael cyllid yn lle’r cyllid hwnnw pan fyddwn yn gadael yr UE, gan ei bod yn gwbl glir fod cyllid yr UE hefyd wedi helpu i fynd i’r afael â thlodi tanwydd yng Nghymru.

Datblygu’r Sector Amaethyddiaeth

Developing the Agricultural Sector

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer datblygu’r sector amaethyddiaeth yng Nghymru? OAQ(5)0127(ERA)

4. Will the Cabinet Secretary outline the Welsh Government’s priorities for developing the agricultural sector in Wales? OAQ(5)0127(ERA)

Agriculture is a vital industry to Wales and a crucial backbone of the Welsh rural economy and environment. We’re working in partnership with stakeholders to secure a prosperous and resilient agricultural sector.

Mae amaethyddiaeth yn ddiwydiant hanfodol i Gymru ac yn asgwrn cefn i economi ac amgylchedd gwledig Cymru. Rydym yn gweithio mewn partneriaeth â rhanddeiliaid i sicrhau bod y sector amaethyddol yn ffyniannus ac yn gadarn.

Thank you, leader of the house. In answer to Neil Hamilton’s question earlier, you said that a large percentage of herds are currently TB free. This is little consolation for farmers I met with recently in Dingestow, a TB hotspot in my constituency. They’re concerned that whilst the statistics point to a decline in the number of herds affected by the disease over time, this can be attributed to a falling number of herds and, consequently, larger herds, thus masking the true extent of the TB problem in Wales. Will the Welsh Government look again at the way these data are collected so we can gain a true picture of the number of animals affected by TB in Wales, and then we can get on with the job of tackling the dreadful disease that is afflicting wildlife and livestock across Wales?

Diolch, arweinydd y tŷ. Mewn ateb i gwestiwn cynharach gan Neil Hamilton, fe ddywedoch nad oes TB mewn canran fawr o’r buchesi ar hyn o bryd. Nid yw hyn yn fawr o gysur i ffermwyr y cyfarfûm â hwy’n ddiweddar yn Llanddingad, ardal yn fy etholaeth â phroblem TB. Er bod yr ystadegau’n dangos gostyngiad dros amser yn nifer y buchesi yr effeithiwyd arnynt gan y clefyd, maent yn pryderu y gellid priodoli hyn i ostyngiad yn nifer y buchesi, a’r buchesi mwy o faint o ganlyniad i hynny, sydd yn ei dro yn celu gwir raddau’r broblem TB yng Nghymru. A wnaiff Llywodraeth Cymru ailystyried y ffordd y mae’r data’n cael ei gasglu er mwyn sicrhau ein bod yn cael darlun cywir o nifer yr anifeiliaid yr effeithir arnynt gan TB yng Nghymru, ac yna gallwn fwrw ymlaen â’r gwaith o fynd i’r afael â’r clefyd ofnadwy hwn sy’n effeithio ar fywyd gwyllt a da byw ledled Cymru?

Yes, well, I’m sure Nick Ramsay would also have been pleased to hear the significant number of representations to the consultation, particularly from farmers, and I’m sure from the farmers in your constituency as well.

If I can just, perhaps, say a bit more about the project that is being undertaken, including the TB epidemiologist and team of vets looking at disease across the country, because you may be aware that we’ve identified areas in Wales that fall into three categories based on the level of disease in each area—high, intermediate and low—so that we can have a more targeted approach to tackling disease in different areas. With that more regional approach it does enable us to apply different controls in different areas, depending on the disease situation and the risk in those areas, which, of course, does start to address some of those issues. And you know, we have to look at—. When the measures that we’re consulting on are put in place, the low TB area could be the first TB-free area of Wales, and then one of the immediate benefits, of course, to the families in the low TB areas would be that pre-movement testing would no longer be required. So, there is, you know—. I think, wait until the response from the Cabinet Secretary comes out, because many of those points might be answered.

Ie, wel, rwy’n siŵr y byddai Nick Ramsay wedi bod yn falch hefyd o glywed am y nifer sylweddol o sylwadau i’r ymgynghoriad, yn enwedig gan ffermwyr, a ffermwyr yn eich etholaeth chi, rwy’n siŵr.

Os caf ddweud ychydig yn rhagor, efallai, ynglŷn â’r prosiect sy’n mynd rhagddo, gan gynnwys yr epidemiolegydd TB a’r tîm o filfeddygon sy’n edrych ar glefydau ledled y wlad, oherwydd efallai eich bod yn ymwybodol ein bod wedi nodi ardaloedd yng Nghymru sy’n perthyn i dri chategori yn seiliedig ar lefel y clefyd ym mhob ardal—uchel, canolig ac isel—er mwyn inni allu cael dull wedi’i dargedu’n well o fynd i’r afael â’r clefyd mewn gwahanol ardaloedd. Mae’r ymagwedd fwy rhanbarthol honno yn ein galluogi i osod mesurau rheoli gwahanol mewn ardaloedd gwahanol, yn dibynnu ar y sefyllfa o ran y clefyd a’r risg yn yr ardaloedd hynny, sy’n ddechrau, wrth gwrs, o ran mynd i’r afael â rhai o’r materion hynny. Ac fel y gwyddoch, mae’n rhaid i ni edrych ar—. Pan fydd y mesurau rydym yn ymgynghori arnynt yn cael eu rhoi ar waith, gallai’r ardal TB isel fod yn ardal gyntaf Cymru heb TB, ac un o’r manteision cyntaf, wrth gwrs, i’r teuluoedd yn yr ardaloedd TB isel fyddai cael gwared ar yr angen am brofion cyn symud. Felly, mae yna, wyddoch chi—. Credaf y dylid aros am ymateb Ysgrifennydd y Cabinet, gan y gallai llawer o’r pwyntiau hynny gael eu hateb.

Mae Bil diddymu arfaethedig Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn bygwth datgymalu setliad cyfansoddiadol Cymru yn llwyr, gan gynnwys pwerau Llywodraeth Cymru dros faterion sydd wedi eu datganoli, fel amaethyddiaeth. Yn dilyn y bleidlais ddoe, yma, ar y ddadl ar danio erthygl 50, mae’r ffordd yn glir ar gyfer Bil parhad yr Undeb Ewropeaidd i Gymru. A ydych yn cytuno bod Bil parhad yn angenrheidiol er mwyn sicrhau mai Llywodraeth Cymru fydd efo’r pwerau i ddatblygu’r sector amaethyddiaeth yng Nghymru, fel sy’n gallu digwydd ar hyn o bryd o dan ein setliad datganoledig? A ydych chi hefyd yn cytuno y byddai Bil parhad yn rhwystro’r Torïaid yn San Steffan rhag dwyn pwerau oddi wrth ein Senedd cenedlaethol ni?

The UK Government’s proposed great repeal Bill threatens to undo the constitutional settlement of Wales entirely, including Welsh Government powers over issues that are devolved, such as agriculture. Following the vote yesterday in this place on the debate on triggering article 50, the road ahead is clear for an EU continuation Bill for Wales. Do you agree that a continuation Bill is necessary in order to ensure that the Welsh Government will have the powers to develop the agricultural sector in Wales, as can happen at the moment under our current devolved settlement? Do you also agree that a continuation Bill would prevent the Tories in Westminster from undertaking a power grab from our national Parliament?

Well, I’m glad I had the opportunity to respond earlier on to Simon Thomas that we’re absolutely clear: we won’t tolerate that power grab from Whitehall. Also, I feel we have, between us, with our ‘Securing Wales’ Future’, put forward a very clear and workable approach to developing any, for example, UK- wide frameworks that might be needed in terms of devolved areas. We have said, and I think the First Minister said yesterday, that our preferred option remains a UK repeal Bill that properly recognises and protects the devolution settlement. We will forcefully argue this in bilateral discussions with the UK Government and in the Joint Ministerial Committee, but we have also been considering the issue: we abstained yesterday on your amendment and we continue to give it consideration in terms of the continuation Bill proposal.

Wel, rwy’n falch fy mod wedi cael cyfle i ateb Simon Thomas yn gynharach ein bod yn hollol glir: ni fyddwn yn gadael i Whitehall fachu’r pwerau hynny. Teimlaf hefyd ein bod, rhyngom, yn ‘Diogelu Dyfodol Cymru’, wedi cyflwyno ymagwedd glir ac ymarferol iawn tuag at ddatblygu unrhyw fframweithiau ar gyfer y DU gyfan, er enghraifft, a allai fod yn angenrheidiol mewn perthynas â’r meysydd datganoledig. Rydym wedi dweud, a chredaf fod y Prif Weinidog wedi dweud ddoe, mai ein dewis delfrydol fyddai Bil diddymu ar gyfer y DU sy’n cydnabod yn briodol ac yn diogelu’r setliad datganoli. Byddwn yn dadlau hyn yn gryf mewn trafodaethau dwyochrog â Llywodraeth y DU ac yn y Cyd-bwyllgor Gweinidogion, ond rydym hefyd wedi bod yn ystyried y mater: fe wnaethom ymatal ar eich gwelliant ddoe ac rydym yn parhau i’w ystyried mewn perthynas â’r cynnig ar y Bil parhad.

Gwasanaethau Dŵr

Water Services

5. Pa drafodaethau y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi’u cynnal â Severn Trent ynghylch gwasanaethau dŵr yng Nghymru? OAQ(5)0125(ERA)[W]

5. What discussions has the Cabinet Secretary held with Severn Trent regarding water services in Wales? OAQ(5)0125(ERA)[W]

The Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs has met with Severn Trent Water, following the acquisition of Dee Valley Water, to discuss the Welsh Government’s expectations regarding the new licence, job security, customer bills, and how the process will move forward now that the acquisition is complete.

Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig wedi cyfarfod gyda Severn Trent Water, wedi iddynt gaffael Dŵr Dyffryn Dyfrdwy, i drafod disgwyliadau Llywodraeth Cymru o ran y drwydded newydd, sicrwydd swyddi, biliau cwsmeriaid, a sut y bydd y broses yn mynd rhagddi gan fod y broses gaffael wedi’i chwblhau bellach.

Diolch i chi am yr ymateb hwnnw, oherwydd yn flaenorol, wrth gwrs, roedd yr Ysgrifennydd Cabinet yn gwrthod ymateb, oherwydd ei bod hi’n gofidio, efallai, y byddai’n gorfod bod yn ymwneud â rhyw benderfyniadau ynglŷn â dyfodol y diwydiant dŵr. Mi gyfeirioch chi at swyddi—a gaf i ofyn pa sicrwydd mae hi, felly, wedi’i dderbyn yn ei thrafodaethau y bydd lefel y swyddi a oedd yn flaenorol yn Nŵr Dyffryn Dyfrdwy yn cael ei chynnal o dan y trefniant newydd?

Thank you for that response, because previously, of course, the Cabinet Secretary refused to respond, perhaps because she was concerned that she would be involved with some future decision on the future of the water industry. You referred to jobs—can I ask you what assurances she’s received in her negotiations that the level of jobs that were once in Dee Valley Water will be maintained in the new arrangements?

The Cabinet Secretary has met, and did meet, with Severn Trent Water twice, and I recall that she reported on this to press the need for a transition that runs smoothly and benefits Wales, because we recognise the uncertainty for those affected by the acquisition of Dee Valley Water. She’s met with them to discuss how to align the Welsh Government’s policy in relation to the water industry, but also to look at implications in terms of how to protect the local workforce, local jobs, the community and customers.

Mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi cyfarfod â Severn Trent Water ddwywaith, a chofiaf ei bod wedi adrodd ar hyn er mwyn pwysleisio’r angen am gyfnod pontio rhwydd sydd o fudd i Gymru, gan ein bod yn ymwybodol o ansicrwydd y rhai yr effeithir arnynt o ganlyniad i gaffael Dŵr Dyffryn Dyfrdwy. Mae wedi cyfarfod â hwy i drafod sut y dylid cysoni polisi Llywodraeth Cymru â’r diwydiant dŵr, ond hefyd er mwyn ystyried y goblygiadau o ran sut i ddiogelu’r gweithlu lleol, swyddi lleol, y gymuned a’r cwsmeriaid.

Leader of the house, a constituent has raised an issue with me in regard to damage to properties in the Llandinam area of my constituency, which they believe is caused by Severn Trent’s abstraction operations in the area. Can I ask you what role Natural Resources Wales has in ensuring that Severn Trent take responsibility for their actions in regard to ensuring that the activities they undertake aren’t affecting the environment?

Can I also ask, taking into account the reports that a number of properties have raised with me in regard to significant sinkage to fields and cracking and subsidence of properties, if I supplied either you or the Cabinet Secretary with that relevant information, would you commit to raising this matter with Natural Resources Wales?

Arweinydd y tŷ, mae etholwr wedi tynnu fy sylw at ddifrod i eiddo yn ardal Llandinam yn fy etholaeth y credant iddo gael ei achosi gan weithgarwch echdynnu Severn Trent yn yr ardal. A gaf fi ofyn i chi pa rôl sydd gan Cyfoeth Naturiol Cymru yn sicrhau bod Severn Trent yn derbyn cyfrifoldeb am eu gweithredoedd ac yn sicrhau nad yw’r gweithgareddau y maent yn eu cyflawni yn effeithio ar yr amgylchedd?

A gaf fi ofyn hefyd, o ystyried yr adroddiadau a gefais gan nifer o wahanol berchnogion eiddo ynglŷn â suddiant sylweddol mewn caeau, craciau mewn eiddo ac ymsuddiant eiddo, pe bawn yn rhoi’r wybodaeth berthnasol i chi neu Ysgrifennydd y Cabinet, a fyddech yn ymrwymo i drafod y mater gyda Cyfoeth Naturiol Cymru?

I think that example—. The Cabinet Secretary, her officials and Natural Resources Wales need all examples, as, indeed, the one that you cite this afternoon. It is important to note that Severn Trent have been active members of the Wales water forum since its establishment, and do engage regularly, through that forum, with Welsh Government and, indeed, the regulators.

Credaf fod yr enghraifft honno—. Mae angen pob enghraifft ar Ysgrifennydd y Cabinet, ei swyddogion a Cyfoeth Naturiol Cymru, gan gynnwys yr un a grybwyllwyd gennych y prynhawn yma. Mae’n bwysig nodi bod Severn Trent wedi bod yn aelodau gweithgar o fforwm dŵr Cymru ers iddo gael ei sefydlu, ac maent yn ymgysylltu’n rheolaidd, drwy’r fforwm, gyda Llywodraeth Cymru, ac yn wir, gyda’r rheoleiddwyr.

Allforio Anifeiliaid Byw

Export of Live Animals

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am safbwynt Llywodraeth Cymru o ran allforio anifeiliaid byw i gael eu lladd? OAQ(5)0130(ERA)

6. Will the Cabinet Secretary make a statement on the Welsh Government’s position regarding the export of live animals for slaughter? OAQ(5)0130(ERA)

The Welsh Government recognises live animal exports for slaughter are of concern. We have legislation to protect animal welfare during transport and would prefer animals to be slaughtered close to their point of production, and consider a trade in meat to be preferable to the long-distance transport of animals.

Mae Llywodraeth Cymru yn cydnabod bod allforio anifeiliaid byw i gael eu lladd yn peri pryder. Mae gennym ddeddfwriaeth ar waith i ddiogelu lles anifeiliaid wrth eu cludo a byddai’n well gennym pe bai anifeiliaid yn cael eu lladd yn agos at eu man cynhyrchu, ac rydym yn ystyried bod masnachu cig yn well na chludo anifeiliaid yn bell.

It’s a pity that I didn’t hear a clear proposal or support to ban live exports there, leader of the house. Thousands of live animals are being exported to the European Union and beyond, sometimes to countries where animal welfare standards are very low or non-existent. I also note that your Government has chosen not to make it mandatory for slaughterhouses to install closed-circuit television to ensure compliance with welfare standards. How can you claim that animal welfare in Wales is safe in Labour’s hands if profit means more to you than welfare, which I presume is what lies at the basis of your answer?

Mae’n drueni na chlywais gynnig clir neu gefnogaeth i wahardd allforio byw yn eich sylwadau, arweinydd y tŷ. Mae miloedd o anifeiliaid byw yn cael eu hallforio i’r Undeb Ewropeaidd a thu hwnt, weithiau i wledydd lle y mae safonau lles anifeiliaid yn isel iawn, os ydynt yn bodoli o gwbl. Nodaf hefyd fod eich Llywodraeth wedi dewis peidio â’i gwneud yn orfodol i ladd-dai osod systemau teledu cylch cyfyng er mwyn sicrhau cydymffurfiaeth â safonau lles. Sut y gallwch honni bod lles anifeiliaid yng Nghymru yn ddiogel yn nwylo Llafur os yw elw’n golygu mwy i chi na lles, gan y tybiaf mai hynny sydd wrth wraidd eich ateb?

The Welsh Government is—. If you want Government to actually listen to you, I think you listen to the answers that are given you, and also look at the law as well. The Welsh Government would prefer for animals, as I said, to be slaughtered as close as practicable to their point of production, and, as I said, consider a trade in meat and meat products to be preferable to the long-distance transport of animals to slaughter, but the live export trade is, however, a lawful trade. Now, how do we address that? The Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs has agreed a new partnership structure between the Welsh Government and heads of trading standards, with more effective enforcement actions on key animal health and welfare matters, which will include welfare during transport.

Mae Llywodraeth Cymru’n—. Os ydych yn awyddus i’r Llywodraeth wrando arnoch, credaf y dylech wrando ar yr atebion a roddir i chi, yn ogystal ag edrych ar y gyfraith. Fel y dywedais, byddai’n well gan Lywodraeth Cymru pe bai anifeiliaid yn cael eu lladd mor agos ag sy’n ymarferol bosibl at eu man cynhyrchu, ac fel y dywedais, rydym yn ystyried bod masnachu cig a chynnyrch cig yn well na chludo anifeiliaid yn bell i gael eu lladd, ond mae’r fasnach allforio byw, fodd bynnag, yn fasnach gyfreithlon. Nawr, sut rydym yn mynd i’r afael â hynny? Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig wedi cytuno ar strwythur partneriaeth newydd rhwng Llywodraeth Cymru a phenaethiaid safonau masnach, gyda chamau gorfodi mwy effeithiol ar gyfer materion allweddol yn ymwneud ag iechyd a lles anifeiliaid, gan gynnwys eu lles wrth gael eu cludo.

Leader of the house, obviously, as you just pointed out, the export of live animals under very specific conditions and stringent animal health protections is a lawful practice, but one thing that would help add value to livestock here in Wales would be to have a very strong processing sector. The cattle sector, for example, has very limited capacity and is concentrated in very few hands. In particular, we’ve already seen redundancies at the large site in Merthyr. What assessment has the Welsh Government made of the strength of the processing sector here in Wales and how potentially it could support the agricultural community in adding value to livestock here in Wales, rather than having to export the primary product for others to add value to it?

Arweinydd y tŷ, yn amlwg, fel y dywedoch, mae allforio anifeiliaid byw o dan amodau penodol iawn ac amddiffyniadau iechyd anifeiliaid llym yn arfer cyfreithlon, ond un peth a fyddai’n gymorth wrth ychwanegu gwerth at dda byw yma yng Nghymru fyddai sicrhau bod gennym sector prosesu cadarn iawn. Mae gallu’r sector gwartheg, er enghraifft, yn gyfyngedig iawn ac mae wedi ei grynhoi mewn ychydig iawn o ddwylo. Yn benodol, rydym eisoes wedi gweld diswyddiadau ar y safle mawr ym Merthyr Tudful. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi’i wneud o gryfder y sector prosesu yma yng Nghymru, a sut y gallai gefnogi’r gymuned amaethyddol, o bosibl, drwy ychwanegu gwerth at dda byw yma yng Nghymru, yn hytrach na gorfod allforio’r cynnyrch sylfaenol er mwyn i eraill ychwanegu gwerth ato?

That is a helpful question, because I think it follows up my point about what the Cabinet Secretary is doing in terms of establishing that new partnership structure with those who are responsible for effective enforcement actions, the heads of trading standards. And also to recognise that the Animal and Plant Health Agency undertakes risk-based inspections of livestock destined for export at their point of departure, and local authorities conduct inspections under the Welfare of Animals (Transport) (Wales) Order 2007, and they’re responsible, as I said, for enforcement and prosecution where breaches are identified—but, clearly, strengthening the process is vital in terms of addressing this issue.

Mae hwnnw’n gwestiwn defnyddiol, oherwydd credaf ei fod yn ategu fy mhwynt ynglŷn â’r hyn y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn ei wneud o ran sefydlu’r strwythur partneriaeth newydd hwnnw gyda’r rhai sy’n gyfrifol am gamau gorfodi effeithiol, sef penaethiaid y safonau masnach. Ac i gydnabod hefyd fod yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion yn cynnal archwiliadau ar sail risg o dda byw y bwriedir eu hallforio yn eu man cychwyn, a bod awdurdodau lleol yn cynnal archwiliadau o dan Orchymyn Lles Anifeiliaid (Cludo) (Cymru) 2007, a’u bod yn gyfrifol, fel y dywedais, am orfodi ac erlyn lle y nodir tramgwydd—ond yn amlwg, mae cryfhau’r broses yn hanfodol er mwyn mynd i’r afael â’r mater hwn.

Cymorthdaliadau Ffermio’r UE

EU Farming Subsidies

7. Pa gynlluniau wrth gefn sydd ar waith i fynd i’r afael â’r posibilrwydd na fydd gan Lywodraeth y DU weithdrefnau yn eu lle i barhau â chymorthdaliadau ffermio’r UE ar ôl gadael yr UE? OAQ(5)0126(ERA)

7. What contingencies are in place to deal with the potential of there being no replacement of EU farming subsidies from the UK government after Brexit? OAQ(5)0126(ERA)

There’s a clear need for the UK Government to provide the long-term commitment to replace the vital EU funding that currently comes to Wales. However, we are working with stakeholders on possible post-Brexit scenarios, and our engagement with the round table is a critical part of this work.

Mae’n amlwg fod angen i Lywodraeth y DU roi ymrwymiad hirdymor i sicrhau cyllid yn lle’r cyllid hanfodol sy’n dod o’r UE i Gymru ar hyn o bryd. Fodd bynnag, rydym yn gweithio gyda rhanddeiliaid ar senarios ôl-Brexit posibl, ac mae ein hymgysylltiad â’r trafodaethau o amgylch y bwrdd yn rhan hanfodol o’r gwaith hwn.

I’m sure the leader of the house will be aware that this is a major food security issue, that any Government needs to be able to guarantee everybody access to fresh, unadulterated food. There are many issues involved here, not just the food miles that might be required to deliver food if we saw the collapse of our agricultural industry—the well-being of citizens, which would have a huge impact on NHS budgets. So, I just wondered what specifically is being done to ensure the resilience of rural communities in light of the fact that most farmers rely on up to 80 per cent of their income from the current basic payments.

Rwy’n siŵr y bydd arweinydd y tŷ’n ymwybodol fod hwn yn fater pwysig sy’n ymwneud â diogelu’r cyflenwad bwyd, a bod angen i unrhyw Lywodraeth allu sicrhau bod pawb yn gallu cael mynediad at fwyd ffres a naturiol. Mae llawer o faterion yn codi yn hyn o beth, nid yn unig y milltiroedd bwyd a allai fod yn angenrheidiol er mwyn cyflenwi bwyd pe bai ein diwydiant amaethyddol yn methu—lles dinasyddion, a fyddai’n cael effaith enfawr ar gyllidebau’r GIG. Felly, tybed beth yn benodol sy’n cael ei wneud i sicrhau cydnerthedd cymunedau gwledig o ystyried y ffaith fod y rhan fwyaf o ffermwyr yn dibynnu ar y taliadau sylfaenol presennol am hyd at 80 y cant o’u hincwm.

I thank Jenny Rathbone for that question, because it is important, food security is important to us in Wales, and I think I’ve mentioned that round table discussions are a key engagement—key stakeholders working together to submit a proposal to the rural development plan as part of the co-operation and supply chain development scheme, which will build on, for example, the work of Horticulture Wales, which is very important. I think the recognition that diversification opportunities can allow additional family members to engage in the farming business, providing greater security for the future of family businesses, which, of course, is going to come as a result of that approach—. But it is important, I think, to recognise that the Cabinet Secretary has given a boost to rural communities with the £223 million boost in terms of the opportunities for the rural development programme, which will help to address those issues.

Diolch i Jenny Rathbone am ei chwestiwn, oherwydd mae’n bwysig, mae diogelu’r cyflenwad bwyd yn bwysig i ni yng Nghymru, a chredaf fy mod wedi crybwyll bod trafodaethau o gwmpas y bwrdd yn ymgysylltiad allweddol—rhanddeiliaid allweddol yn gweithio gyda’i gilydd i gyflwyno cynnig i’r cynllun datblygu gwledig fel rhan o’r cynllun datblygu cadwyni cyflenwi a chydweithio, a fydd yn adeiladu, er enghraifft, ar waith pwysig iawn Garddwriaeth Cymru. Credaf fod cydnabod y gall cyfleoedd i arallgyfeirio ganiatáu i aelodau ychwanegol o’r teulu ymgymryd â’r busnes ffermio, gan roi mwy o ddiogelwch i ddyfodol busnesau teuluol, a ddaw, wrth gwrs, yn sgil yr ymagwedd honno—. Ond credaf ei bod yn bwysig cydnabod bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi rhoi hwb i gymunedau gwledig gyda’r hwb o £223 miliwn o ran cyfleoedd ar gyfer y rhaglen datblygu gwledig, a fydd yn gymorth i fynd i’r afael â’r materion hynny.

Plaid Cymru’s entire approach to the exiting of the European Union is to make sure that no-one in Wales is worse off than they were before. Now, the agricultural industry could be one of the big losers in any post-Brexit settlement. In 2014-15, direct payments from EU funding accounted for an average of 81 per cent of net farm profit for all farm types in Wales. The UK Government has confirmed that funding for agriculture will continue at its current level until 2020 and, following that, farmers in Wales will have no certainty that there will be a replacement of EU farming subsidies. Plaid Cymru believes that the UK Government owes the agricultural sector the same level of funding, post leaving the EU, as is currently delivered under the common agricultural policy, as was promised by those people who campaigned to leave the European Union. Future funding must be delivered through the block grant, and the Welsh Government must also commit to using this funding to support agriculture and the rural economy. Can the Cabinet Secretary give assurances that, as well as representing the interests of Wales’s farmers as strongly as possible in negotiations with her Westminster counterparts, the department has begun working on a comprehensive plan covering the various eventualities regarding funding to ensure that we have a secure future for farming in Wales?

Ymagwedd Plaid Cymru tuag at adael yr Undeb Ewropeaidd yw sicrhau nad oes neb yng Nghymru yn waeth eu byd nag yr oeddent o’r blaen. Nawr, gallai’r diwydiant amaethyddol fod yn un o’r meysydd sy’n colli fwyaf mewn unrhyw setliad ôl-Brexit. Yn 2014-15, taliadau uniongyrchol o gyllid yr UE oedd 81 y cant ar gyfartaledd o’r elw net ar gyfer pob math o fferm yng Nghymru. Mae Llywodraeth y DU wedi cadarnhau y bydd cyllid ar gyfer amaethyddiaeth yn parhau ar ei lefel bresennol tan 2020, ac wedi hynny, ni fydd gan ffermwyr yng Nghymru unrhyw sicrwydd y daw arian yn lle cymorthdaliadau ffermio’r UE. Cred Plaid Cymru y dylai Llywodraeth y DU roi’r un lefel o gyllid i’r sector amaethyddol ar ôl inni adael yr UE ag sy’n cael ei ddarparu ar hyn o bryd o dan y polisi amaethyddol cyffredin, ac fel yr addawyd gan y bobl a fu’n ymgyrchu dros adael yr Undeb Ewropeaidd. Mae’n rhaid darparu cyllid yn y dyfodol drwy’r grant bloc, ac mae’n rhaid i Lywodraeth Cymru ymrwymo i ddefnyddio’r arian hwn i gefnogi amaethyddiaeth a’r economi wledig. A all Ysgrifennydd Cabinet roi sicrwydd, yn ogystal â chynrychioli buddiannau ffermwyr Cymru mor gadarn â phosibl mewn trafodaethau â’i chymheiriaid cyfatebol yn San Steffan, fod yr adran wedi dechrau gweithio ar gynllun cynhwysfawr sy’n cwmpasu’r gwahanol bosibiliadau cyllido i sicrhau bod gennym ddyfodol diogel i ffermio yng Nghymru?

I thank Leanne Wood for that question, because it also brings us back to important points of discussion in recent days and weeks. The First Minister, indeed, has also expressed his significant concern that we still have no long-term commitment from the UK Government to replace the vital funding that currently comes to Wales from the EU. Can I also say that it was good to see Paul Davies, the Conservative shadow agriculture secretary, fighting to get the best Brexit deal for farming? So, we can work together on this.

But it is very important, in terms of the leader of Plaid Cymru’s points, and very much expressed in our White Paper, that we not only fight for assurance about the funding that will follow 2020, but also that we are working, as I said, to ensure that we have future prospects for our agriculture sector in Wales. That is where we are getting a great deal of support, and I think that’s been very clearly recognised from farming unions and other stakeholders.

Diolch i Leanne Wood am ei chwestiwn, gan ei fod yn mynd â ni’n ôl at bwyntiau pwysig sydd wedi cael eu trafod dros y dyddiau a’r wythnosau diwethaf. Yn wir, mae’r Prif Weinidog hefyd wedi mynegi ei bryderon ein bod yn dal i fod heb gael unrhyw ymrwymiad hirdymor gan Lywodraeth y DU i sicrhau cyllid yn lle’r cyllid hanfodol sy’n dod i Gymru ar hyn o bryd o’r Undeb Ewropeaidd. A gaf fi ddweud hefyd ei bod yn braf gweld Paul Davies, ysgrifennydd yr wrthblaid dros amaethyddiaeth ar ran y Ceidwadwyr, yn ymladd i sicrhau’r fargen orau ar gyfer ffermio yn sgil Brexit? Felly, gallwn weithio gyda’n gilydd ar hyn.

Ond mewn perthynas â phwyntiau arweinydd Plaid Cymru, ac fel y mynegwyd yn gadarn yn ein Papur Gwyn, mae’n bwysig iawn ein bod nid yn unig yn ymladd am sicrwydd ynglŷn â’r cyllid a fydd yn dilyn 2020, ond ein bod hefyd yn gweithio, fel y dywedais, i sicrhau bod gennym ragolygon ar gyfer ein sector amaethyddiaeth yng Nghymru yn y dyfodol. Rydym yn derbyn llawer iawn o gefnogaeth yn hynny o beth, a chredaf fod undebau ffermio a rhanddeiliaid eraill wedi cydnabod hynny’n glir iawn.

I’m grateful to the leader of the house for those very kind comments. Now, farming subsidies are, of course, essential to support farmers, and are crucial for the sustainability of the agricultural industry. And, Llywydd, I should declare an interest, given that my parents-in-law run a dairy farm. Now, given the importance of these payments, can you therefore tell us what specific research the Welsh Government has carried out since the referendum result regarding the current levels of subsidies received by farmers across Wales?

Diolch i arweinydd y tŷ am y sylwadau caredig iawn hynny. Nawr, mae cymorthdaliadau ffermio, wrth gwrs, yn hanfodol i gefnogi ffermwyr, ac yn hanfodol i gynaliadwyedd y diwydiant amaeth. A dylwn ddatgan buddiant, Llywydd, gan fod fy rhieni yng nghyfraith yn rhedeg fferm laeth. Nawr, o ystyried pwysigrwydd y taliadau hyn, a allwch ddweud wrthym felly pa ymchwil penodol y mae Llywodraeth Cymru wedi’i gyflawni ers canlyniad y refferendwm ynglŷn â lefelau presennol y cymorthdaliadau i ffermwyr ledled Cymru?

Well, clarity on future funding arrangements is a key issue that’s been raised at the Brexit round table meetings and workshops, which started straight after the outcome of the referendum. I think, in terms of resilience for the post-EU transition period, this is crucial for farmers, food producers, landowners and all those who live in our communities. The schemes that we’re looking at, of course, are farm business grants, Glastir Advanced, the food business investment scheme, co-operation and supply chain development, Glastir Woodland Creation, and the rural community development fund. That’s why, also, in terms of resilience and this period of transition, the Cabinet Secretary has fully committed the remaining EU element of the rural development fund. But what we need is more than the guarantee, and that’s where I now challenge you, the Welsh Conservatives and the shadow agriculture Secretary, to ensure that your voice, as well as our voice, is heard very clearly, and that that voice is clearly heard in the UK Government and we get those commitments for our farmers in Wales.

Wel, mae eglurder ynglŷn â threfniadau ariannu yn y dyfodol yn fater allweddol sydd wedi cael ei godi yn y cyfarfodydd trafod a’r gweithdai Brexit, a ddechreuodd yn syth ar ôl canlyniad y refferendwm. O ran cydnerthedd ar gyfer y cyfnod pontio ar ôl gadael yr UE, credaf fod hyn yn hanfodol i ffermwyr, cynhyrchwyr bwyd, tirfeddianwyr a phawb sy’n byw yn ein cymunedau. Y cynlluniau rydym yn eu hystyried, wrth gwrs, yw’r grantiau busnes i ffermydd, Glastir Uwch, y cynllun buddsoddi mewn busnesau bwyd, datblygu cadwyni cyflenwi a chydweithio, Glastir – Creu Coetir, a’r gronfa datblygu cymunedau gwledig. Dyna pam, hefyd, o ran cydnerthedd a’r cyfnod pontio hwn, fod Ysgrifennydd y Cabinet wedi ymrwymo’r elfen UE sy’n weddill yn y gronfa datblygu gwledig yn llwyr. Ond rydym angen mwy na’r warant, a dyna ble rwyf yn eich herio chi yn awr, y Ceidwadwyr Cymreig ac Ysgrifennydd amaethyddiaeth yr wrthblaid, i sicrhau bod eich llais, yn ogystal â’n llais ninnau, yn cael ei glywed yn glir iawn, a bod y llais hwnnw’n cael ei glywed yn glir iawn yn Llywodraeth y DU a’n bod yn sicrhau’r ymrwymiadau hynny ar gyfer ein ffermwyr yng Nghymru.

Beiciau Modur oddi ar y Ffyrdd

Off-road Motorcycling

8. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am effaith amgylcheddol defnyddio beiciau modur yn anghyfreithlon oddi ar y ffyrdd yng Nghymru? OAQ(5)0129(ERA)

8. Will the Cabinet Secretary make a statement about the environmental impact of illegal off-road motorcycling in Wales? OAQ(5)0129(ERA)

Illegal and irresponsible vehicular use off-road can have a detrimental impact on the natural environment, as well as on the enjoyment and safety of other users, land managers, and local communities in Wales.

Gall defnyddio cerbydau’n anghyfreithlon ac yn anghyfrifol oddi ar y ffyrdd gael effaith niweidiol ar yr amgylchedd naturiol, yn ogystal ag ar fwynhad a diogelwch defnyddwyr eraill, rheolwyr tir, a chymunedau lleol yng Nghymru.

Yes. Thank you for the answer and your acknowledgement of the problem. Is there anything—? Given that the problem seems to be getting worse in some areas, are there any measures that the Welsh Government could take to assist in tackling it?

Iawn. Diolch am eich ateb ac am gydnabod y broblem. A oes unrhyw beth—? Gan fod y broblem i’w gweld yn gwaethygu mewn rhai ardaloedd, a oes unrhyw gamau y gallai Llywodraeth Cymru eu cymryd i helpu i fynd i’r afael â hyn?

A joint operation between Natural Resources Wales and South Wales Police in November resulted in 22 motorcyclists being pulled up in the operation across known hotspots across Wales. The police, in partnership with Natural Resources Wales, are working closely to target people illegally riding scrambler bikes on publicly accessible land.

Arweiniodd ymgyrch ar y cyd rhwng Cyfoeth Naturiol Cymru a Heddlu De Cymru ym mis Tachwedd at ddal 22 o feicwyr modur yn rhan o’r ymgyrch mewn mannau ledled Cymru lle y gwyddys bod hyn yn digwydd yn aml. Mae’r heddlu’n cydweithio’n agos â Cyfoeth Naturiol Cymru i dargedu pobl sy’n defnyddio beiciau sgramblo yn anghyfreithlon ar dir sy’n agored i’r cyhoedd.

Ac, yn olaf, cwestiwn 9, Rhun ap Iorwerth.

And, finally, question 9, Rhun ap Iorwerth.

Allyriadau Carbon

Carbon Emissions

9. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i leihau allyriadau carbon? OAQ(5)0123(ERA)[W]

9. What steps is the Welsh Government taking to reduce carbon emissions? OAQ(5)0123(ERA)[W]

The Environment (Wales) Act 2016 sets a legal target of reducing emissions by at least 80 per cent by 2050. We’re currently developing regulations to establish interim targets and initial carbon budgets, which will to help to drive the transition to a low-carbon economy.

Mae Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016 yn nodi targed cyfreithiol i leihau allyriadau 80 y cant fan lleiaf erbyn 2050. Ar hyn o bryd, rydym yn datblygu rheoliadau i sefydlu targedau interim a chyllidebau carbon cychwynnol a fydd yn gymorth i ysgogi’r newid i economi carbon isel.

Diolch. Rydw i’n credu bod yna sgôp go iawn i greu delwedd ryngwladol i Gymru fel gwlad sydd yn wirioneddol hybu ceir trydan a cherbydau trydan. Un maes lle rydw i’n meddwl y gall Lywodraeth Cymru annog hyn ydy drwy strategaeth i gyfnewid y fflyd bresennol o gerbydau cyhoeddus i rai sydd yn sero allyriadau—o faniau cyngor, faniau byrddau iechyd i drafnidiaeth cyhoeddus, hyd yn oed. Mae llynges Prydain newydd gyhoeddi buddsoddiad mewn fflyd o faniau trydan a’r isadeiledd gwefru ac ati sydd ei angen i gefnogi hynny. Dim ond 48 o gerbydau i ddechrau, ond mae o yn ddechrau. Rydw i’n bwriadu ailgyflwyno cynnig deddfwriaethol i’r perwyl yma, ac rwy’n gobeithio y cawn ni gyfle i drafod hyn. Ond a ydy arweinydd y tŷ yn cytuno bod yna le i Lywodraeth Cymru fod yn flaengar yn y fan yma o ran gyrru’r newid tuag at gerbydau sero allyriadau?

Thank you. I believe that there’s real scope to create an international image for Wales as a nation that is truly promoting electric cars and vehicles, and one area where I believe the Welsh Government can encourage this is through a strategy to exchange the current fleet of public vehicles to one that is zero emissions—from council vans to health board vans to public transport, even. The British navy has just announced an investment in a fleet of electric vans and the charging infrastructure required to support that. It’s only 48 vehicles initially, but it is a start. I intend to resubmit a legislative proposal to this end, and I hope we’ll have an opportunity to discuss this. But does the leader of the house agree with me that there is scope for the Welsh Government to be innovative here in terms of driving this change towards zero-emissions vehicles?

Well, I think this is a very interesting legislative proposal that we may see exhumed in a debate in due course. I would want to make a very positive response at this stage to what you are proposing, and particularly look at how others have achieved this—others in the public sector, particularly—not just across UK, but further afield.

Wel, credaf fod hwn yn gynnig deddfwriaethol diddorol iawn, ac efallai y bydd yn cael ei atgyfodi mewn dadl maes o law. Hoffwn roi ymateb cadarnhaol iawn ar y cam hwn i’r hyn rydych yn ei gynnig, ac edrych yn benodol ar sut y mae eraill wedi cyflawni hyn—eraill yn y sector cyhoeddus, yn enwedig—nid ledled y DU yn unig, ond y tu hwnt hefyd.

2. 2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant
2. 2. Questions to the Cabinet Secretary for Communities and Children

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf ar ein hagenda yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant. Y cwestiwn cyntaf—Rhun ap Iorwerth.

The next item on our agenda is questions to the Cabinet Secretary for Communities and Children, and the first question is from Rhun ap Iorwerth.

Pobl Fyddar

Deaf People

1. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn gallu ei gynnig i sicrhau bod pobl fyddar yn cael yr addasiadau perthnasol i’w cartrefi? OAQ(5)0130(CC)[W]

1. What support can the Welsh Government offer to ensure that deaf people received the relevant adaptations to their homes? OAQ(5)0130(CC)[W]

I thank the Member for Ynys Môn for his question. The Welsh Government is committed to supporting people to live independently and safely in their own homes. The commitment is supported by funding for equipment and adaptations where appropriate.

Diolch i’r Aelod dros Ynys Môn am ei gwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gynorthwyo pobl i fyw’n annibynnol ac yn ddiogel yn eu cartrefi eu hunain. Cefnogir yr ymrwymiad gan gyllid ar gyfer offer ac addasiadau lle y bo’n briodol.

Mewn cyfarfod diweddar efo Action on Hearing Loss, mi glywais i stori am ddynes fyddar efo arwydd ar ei drws ffrynt yn dweud ‘Mae’n ddrwg gen i, ond gan na allaf i glywed y gloch rwy’n cadw’r drws ar agor, felly dewch i mewn.’ Nid yw hynny, yn amlwg, yn dderbyniol. Beth oedd ei angen, wrth gwrs, ar y ddynes yna oedd cymorth i gael y dechnoleg angenrheidiol i’w hysbysu hi pan oedd rhywun wrth y drws er mwyn ei chadw ei hun yn ddiogel. Mae’r elusen yn nodi bod y gwariant ar offer i gefnogi pobl sydd wedi colli eu clyw wedi mwy na haneru yn y bedair blynedd hyd at 2014-15. Mae yna wahaniaethau mawr hefyd yn faint sy’n cael ei wario o ardal i ardal. Gan bod hwn yn eich portffolio chi, a ydych chi’n cytuno bod angen strategaeth i geisio sicrhau yn y dyfodol bod arian yn mynd yn ôl i’r bobl sydd ei angen o er mwyn helpu’r rhai fel y ddynes yma a oedd mewn peryg, mewn difri, oherwydd diffyg buddsoddiad yn yr offer angenrheidiol?

At a recent meeting with Action on Hearing Loss, I heard a story about a deaf woman who had a sign on her front door saying, ‘I’m sorry but as I can’t hear the bell I am keeping the door open, so do come in’. Now, clearly that’s not acceptable. What she needed, of course, was assistance in getting the necessary technology to inform her when someone was at the door, to keep her safe. The charity notes that the expenditure on equipment to support people who have lost their hearing has more than halved over the four years up to 2014-15 and there is a huge difference in what’s spent from one area to another. As this is within your portfolio, do you agree that we need a strategy to try to ensure, in future, that funding is provided to those people who need it, to help people such as this woman who are at risk because of a lack on investment in the necessary equipment?

I think it’s irrelevant where the funding stream comes from, whether that be through social services or through the disabled facilities grant or otherwise in this portfolio. I think what’s really important is that we focus on the individual and their needs, and it’s something that, if the Member would wish to write to me on this specifically, I’d be happy to take up on his behalf.

Credaf ei bod yn amherthnasol o ble y daw’r ffrwd gyllido, boed hynny drwy wasanaethau cymdeithasol neu drwy’r grant cyfleusterau i’r anabl neu fel arall yn y portffolio hwn. Credaf ei bod yn wirioneddol bwysig inni ganolbwyntio ar yr unigolyn a’u hanghenion, ac os hoffai’r Aelod ysgrifennu ataf yn benodol ynglŷn â hyn, mae’n rhywbeth y byddwn yn fwy na pharod i fynd ar ei drywydd ar ei ran.

Can I declare an interest, as my sister is profoundly deaf? Can I just follow on from the point that Rhun ap Iorwerth made? For someone who is deaf, light fulfils the same role as sound does for those of us who can hear. What is being done to ensure that deaf people have a flashing light fire alarm—as a sound fire alarm will have no use to them whatsoever—and, leading on from what Rhun ap Iorwerth said, flashing light doorbells so that they can press the doorbell and it flashes in the house? Because, again, sound makes no difference, and I agree with Rhun ap Iorwerth entirely, we can’t have people leaving their front door open because they can’t hear people knocking it.

A gaf fi ddatgan buddiant, gan fod fy chwaer yn hollol fyddar? A gaf fi ategu’r pwynt a wnaeth Rhun ap Iorwerth? I rywun sy’n fyddar, mae golau’n cyflawni’r un swyddogaeth ag y mae sain yn ei chyflawni i’r rhai ohonom sy’n gallu clywed. Beth sy’n cael ei wneud i sicrhau bod gan bobl fyddar larymau tân sy’n fflachio golau—gan na fydd larwm tân sain o unrhyw ddefnydd iddynt o gwbl—a chan ategu’r hyn a ddywedodd Rhun ap Iorwerth, clychau drysau sy’n fflachio golau fel y gallant bwyso ar gloch y drws ac mae’n fflachio yn y tŷ? Oherwydd, unwaith eto, nid yw sain yn gwneud unrhyw wahaniaeth, ac rwy’n cytuno’n llwyr â Rhun ap Iorwerth na ddylai pobl adael drws eu tai ar agor am na allant glywed pobl yn curo arno.

These are very simple technological opportunities that we can roll out across Wales. A new health and social services integrated framework for action for people who are deaf or are living with hearing loss was published in February, building on our continued investment in assistive equipment and technology. My colleague Rebecca Evans, the Minister for social services, has responded for the integrated care fund. It is something that I’ve taken note of in terms of the comments made by Members today.

Mae’r rhain yn gyfleoedd technolegol syml iawn a gallwn eu cyflwyno ledled Cymru. Cyhoeddwyd fframwaith gweithredu iechyd a gwasanaethau cymdeithasol integredig newydd ym mis Chwefror ar gyfer pobl sy’n fyddar neu sy’n colli eu clyw, gan adeiladu ar ein buddsoddiad parhaus mewn offer a thechnolegau cynorthwyol. Mae fy nghyd-Aelod Rebecca Evans, y Gweinidog gwasanaethau cymdeithasol, wedi ymateb ar gyfer y gronfa gofal integredig. Mae’n rhywbeth rwyf wedi ei nodi mewn perthynas â’r sylwadau a wnaed gan Aelodau heddiw.

I’ll just declare that close family members have received local authority funded adaptations to their homes, and it’s enabled independent living and it’s actually reduced costs on statutory services. In the context of the budget cuts to equipment for deaf people made by some local authorities, and some even indicating they’re moving away from funding equipment despite the fact it does actually save funding for statutory services, what guidance does or will the Welsh Government issue to local authorities on what adaptations or equipment they should be providing as a minimum?

Rwyf am ddatgan bod aelodau agos o’r teulu wedi gwneud addasiadau i’w cartrefi gan ddefnyddio arian yr awdurdod lleol, ac mae hynny wedi eu galluogi i fyw’n annibynnol ac wedi lleihau costau am wasanaethau statudol, mewn gwirionedd. Yng nghyd-destun y toriadau y mae rhai awdurdodau lleol wedi eu gwneud i’r gyllideb ar gyfer offer i bobl fyddar, gyda rhai yn nodi eu bod yn rhoi’r gorau i ariannu offer er ei fod yn arbed arian i’r gwasanaethau statudol mewn gwirionedd, pa ganllawiau y mae Llywodraeth Cymru wedi eu cyhoeddi, neu’n mynd i’w cyhoeddi i awdurdodau lleol ynglŷn â pha addasiadau neu offer y dylid eu darparu fel gofyniad sylfaenol?

There is already guidance issued to authorities. I will have a conversation with my ministerial colleague on this very specific issue. This Government is very keen that we move into an early intervention and prevention opportunity, which saves issues, as the Member alludes to, such as long-term health impacts and moving people into adapted properties that actually wouldn’t be necessary if we were to do some small interventions early on. It could save lots of money for the services in the long term. I will have a conversation with my colleague.

Mae canllawiau eisoes wedi mynd at yr awdurdodau. Byddaf yn cael sgwrs gyda fy nghyd-Aelod, y Gweinidog, ynglŷn â’r mater penodol hwn. Mae’r Llywodraeth yn awyddus iawn i ni symud tuag at atal ac ymyrryd yn gynnar, gan fod hynny’n atal problemau, fel y nododd yr Aelod, megis effeithiau iechyd hirdymor a symud pobl i mewn i eiddo a addaswyd, na fyddai’n angenrheidiol, mewn gwirionedd, pe baem yn gwneud rhywfaint o ymyriadau bychain yn gynnar. Gallai arbed llawer o arian i’r gwasanaethau yn y tymor hir. Byddaf yn cael sgwrs gyda fy nghyd-Aelod.

Tynnwyd cwestiwn 2 [OAQ(5)0138(CC)] yn ôl.

Question 2 [OAQ(5)0138(CC)] is withdrawn.

Credyd Cynhwysol

Universal Credit

3. Pa asesiad y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi’i wneud o effaith Credyd Cynhwysol yng Nghymru? OAQ(5)0133(CC)

3. What assessment has the Cabinet Secretary made of the impact of Universal Credit in Wales? OAQ(5)0133(CC)

I thank the Member for Newport West for her question. We have comprehensively assessed the impact of the UK Government’s welfare reforms, including universal credit. This assessment covers a range of impacts, including the number of households affected, impacts on income and work incentives and wider impacts associated with a single monthly household payment paid directly to claimants.

Diolch i’r Aelod dros Orllewin Casnewydd am ei chwestiwn. Rydym wedi cwblhau asesiad cynhwysfawr o effaith diwygiadau lles Llywodraeth y DU, gan gynnwys credyd cynhwysol. Mae’r asesiad hwn yn cwmpasu ystod o effeithiau, gan gynnwys nifer yr aelwydydd yr effeithir arnynt, effeithiau ar gymelliadau incwm a gwaith ac effeithiau ehangach sy’n gysylltiedig ag un taliad misol i aelwydydd a delir yn uniongyrchol i’r hawlwyr.

Thank you, Cabinet Secretary. Universal credit has huge implications for families across Wales, pushing more children into poverty and hitting 18 to 21-year-olds hard. Recently, I hosted an event to launch the innovative research by Cardiff Metropolitan University in partnership with Community Housing Cymru and the Oak Foundation on the implications of the universal credit. The research was undertaken by tenants and is the first of its kind in Wales. One of the findings highlighted the complex, jargon-filled written communications from Government departments and housing associations, which often can be difficult to read and understand. What steps can the Welsh Government take to ensure housing associations, local authorities and others explain coherently and clearly at all times to their tenants?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae gan gredyd cynhwysol oblygiadau enfawr i deuluoedd ledled Cymru, gan ei fod gwthio mwy o blant i mewn i dlodi ac yn taro rhai rhwng 18 a 21 oed yn galed. Yn ddiweddar, cynhaliais ddigwyddiad i lansio’r ymchwil arloesol gan Brifysgol Metropolitan Caerdydd mewn partneriaeth â Cartrefi Cymunedol Cymru a Sefydliad Oak ar oblygiadau’r credyd cynhwysol. Cyflawnwyd yr ymchwil gan denantiaid, a dyma’r gwaith ymchwil cyntaf o’i fath yng Nghymru. Tynnodd un o’r canfyddiadau sylw at yr ohebiaeth ysgrifenedig gymhleth a llawn jargon gan adrannau’r Llywodraeth a chymdeithasau tai, sy’n aml yn gallu bod yn anodd ei darllen a’i deall. Pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i sicrhau bod cymdeithasau tai, awdurdodau lleol ac eraill yn egluro pethau’n ddealladwy ac yn eglur i’w tenantiaid bob amser?

I thank the Member for a very serious question. Generally, single 18 to 21-year-olds with no children will not be entitled to help with their housing costs when universal credit, from 1 April—this week—comes into force. There are a number of exemptions, including those who are disabled or unable to live at home with their parents. There are approximately 1,000 people affected in Wales, but this does not take into account the extensive exemptions that may apply. This is a very harsh implementation of the credit reform. We do not support this; this is a UK Government intervention. We are very concerned that the number of young people displaced in our communities will increase through this, and I have asked my team to look at this with some urgency.

Diolch i’r Aelod am gwestiwn difrifol iawn. Fel y cyfryw, ni fydd unigolion sengl rhwng 18 a 21 oed sydd heb blant yn gymwys i gael cymorth gyda’u costau tai pan ddaw credyd cynhwysol i rym, o 1 Ebrill ymlaen—yr wythnos hon. Ceir sawl eithriad, gan gynnwys pobl sy’n anabl neu bobl nad ydynt yn gallu byw gartref gyda’u rhieni. Effeithir ar oddeutu 1,000 o bobl yng Nghymru, ond nid yw hyn yn cynnwys y nifer helaeth o eithriadau a allai fod yn ymgeisio. Dyma weithredu diwygiadau credyd mewn modd llym iawn. Nid ydym yn cefnogi hyn; mae’n ymyriad gan Lywodraeth y DU. Rydym yn bryderus iawn y bydd nifer y bobl ifanc sy’n cael eu dadleoli yn ein cymunedau yn cynyddu drwy hyn, ac rwyf wedi gofyn i fy nhîm edrych ar hyn ar fyrder.

Cabinet Secretary, a Department for Work and Pensions study found that those on universal credit were 8 per cent more likely to have found a job within 270 days than those who had claimed under jobseeker’s allowance. So, there are aspects of this new scheme that really are working. I do hope you have the grace to acknowledge that.

Ysgrifennydd y Cabinet, canfu un o astudiaethau’r Adran Gwaith a Phensiynau fod y bobl sydd ar gredyd cynhwysol 8 y cant yn fwy tebygol o ddod o hyd i swydd o fewn 270 diwrnod na’r bobl a oedd wedi hawlio lwfans ceisio gwaith. Felly, mae rhai agweddau ar y cynllun newydd hwn sy’n bendant yn gweithio. Gobeithio y byddwch cystal â chydnabod hynny.

Statistics, statistics, statistics. What worries me is what’s actually happening on the ground in our communities, when I and you will see your postbag filled with people experiencing difficulty with universal credit and the credit reform. It was rolled out first of all in Flintshire in my own constituency, actually, so I’ve seen an increase in pressures there. But I can’t see anybody in this room, irrespective of politics—. The fact that 18 to 21-year-olds now will be having the removal of any housing benefit claim—what happens to those young people? Where do they go for their housing solutions? People will be put on the streets. A thousand young people in Wales are being committed to things that shouldn’t be happening to very young people in our communities.

Ystadegau, ystadegau, ystadegau. Yr hyn sy’n fy mhoeni yw beth sy’n digwydd ar lawr gwlad yn ein cymunedau, pan fyddwch chi a minnau’n derbyn llu o lythyrau gan bobl sy’n cael trafferth gyda chredyd cynhwysol a diwygio credyd. Fe’i cyflwynwyd gyntaf yn Sir y Fflint yn fy etholaeth i, felly rwyf wedi gweld cynnydd yn y pwysau yno. Ond ni allaf weld unrhyw un yn yr ystafell hon, waeth beth fo’u gwleidyddiaeth—. Mae’r ffaith y bydd pobl rhwng 18 a 21 oed bellach yn colli unrhyw hawl i fudd-dal tai—beth sy’n digwydd i’r bobl ifanc hynny? Ble y gallant gael atebion tai? Bydd pobl yn cael eu rhoi ar y strydoedd. Mae mil o bobl ifanc yng Nghymru yn gorfod wynebu pethau na ddylai fod yn digwydd i bobl ifanc iawn yn ein cymunedau.

I’m very pleased to hear your strong words on the awfulness, really, of what the UK Government is trying to do to 18 to 21-year-olds, and it’s something that, as you know, lots of organisations supporting young people are absolutely up in arms about and are campaigning against. I welcome what you’ve said about talking to your officials, but will you, working across Government, make the most forceful possible representations to the UK Government to tell them that they’ve made a mistake on this, that it will lead to homelessness for young people, and ask them to think again?

Rwy’n falch iawn o glywed eich geiriau cryfion ynglŷn â pha mor ofnadwy, mewn gwirionedd, yw’r hyn y mae Llywodraeth y DU yn ceisio’i wneud i bobl rhwng 18 a 21 oed, ac fel y gwyddoch, mae llawer o sefydliadau sy’n cefnogi pobl ifanc yn gandryll ac yn ymgyrchu yn erbyn hyn. Croesawaf yr hyn a ddywedoch ynglŷn â siarad â’ch swyddogion, ond a wnewch chi, gan weithio ar draws y Llywodraeth, gyflwyno sylwadau mor rymus â phosibl i Lywodraeth y DU i ddweud wrthynt eu bod wedi gwneud camgymeriad yn hyn o beth, ac y bydd hyn yn arwain at ddigartrefedd ymhlith pobl ifanc, a gofyn iddynt ailfeddwl?

Indeed, and the Member is right to raise this issue, as many others have. I’ve already met with Shelter Cymru this morning on this very issue. This is of grave concern to us, and we’re looking at some very quick responses to the potential issue of homelessness for young people. We cannot allow young people to be introduced to the streets of Wales. It is fundamentally wrong by the UK Government.

Yn wir, ac mae’r Aelod, fel nifer o bobl eraill, yn iawn i grybwyll y mater hwn. Rwyf eisoes wedi cyfarfod â Shelter Cymru y bore yma ynglŷn â’r mater hwn. Mae’n peri cryn bryder i ni, ac rydym yn edrych ar ymatebion cyflym iawn i broblem bosibl digartrefedd ymhlith pobl ifanc. Ni allwn ganiatáu i bobl ifanc gael eu rhoi ar strydoedd Cymru. Mae’n gwbl anghywir ar ran Llywodraeth y DU.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Bethan Jenkins.

Questions now from the party spokespeople. Plaid Cymru spokesperson, Bethan Jenkins.

I recently met with ‘The Big Issue’ and street vendors in Cardiff, and, as politicians and citizens alike, we can do more to help those who are sleeping rough, such as promoting the StreetLink scheme, which allows anyone to call or send an online alert about the location of someone they see sleeping rough, so authorities will then locate them and offer them that support. The expansion of schemes like this, however, illustrates that the number of people sleeping rough in Wales has jumped significantly, and Shelter Cymru has recorded a 63 per cent rise in people needing their service, and this is something that I think we need to tackle and to understand. I want to try and learn about those experiences myself, so I agreed, when I was there—. I don’t know how they managed to influence me, but I said that I would go out and become a ‘The Big Issue’ street vendor so that I could see how many I could sell, in competition with some of the ‘The Big Issue’ sellers. And I wondered, Cabinet Secretary, if you would like to join me one day—anywhere in Wales; it doesn’t have to be Cardiff, in the spirit of the all-Wales approach that we have—to come and sell ‘The Big Issue’ with me, to see how they operate and to see how they are making a living on the streets.

Cyfarfûm yn ddiweddar â ‘The Big Issue’ a gwerthwyr stryd yng Nghaerdydd, ac fel gwleidyddion a dinasyddion, gallwn wneud mwy i helpu pobl sy’n cysgu ar y stryd, megis hyrwyddo’r cynllun StreetLink, sy’n caniatáu i unrhyw un ffonio neu anfon rhybudd ar-lein yn nodi lleoliad unrhyw un a welant yn cysgu ar y stryd, fel y gall awdurdodau ddod o hyd iddynt a chynnig y gefnogaeth honno iddynt. Mae twf cynlluniau fel hyn, fodd bynnag, yn dangos bod nifer y bobl sy’n cysgu ar y stryd yng Nghymru wedi codi’n sylweddol, ac mae Shelter Cymru wedi cofnodi cynnydd o 63 y cant yn nifer y bobl sydd angen eu gwasanaeth, a chredaf y dylem geisio deall a mynd i’r afael â hyn. Rwyf am geisio dysgu am y profiadau hynny fy hun, felly cytunais, pan oeddwn yno—. Nid wyf yn gwybod sut y gwnaethant lwyddo i ddylanwadu arnaf, ond dywedais y byddwn yn dod yn un o werthwyr stryd ‘The Big Issue’ er mwyn i mi weld sawl copi y gallwn ei werthu, mewn cystadleuaeth â rhai o werthwyr eraill ‘The Big Issue’. A thybed os hoffech ymuno â mi rhyw ddiwrnod, Ysgrifennydd y Cabinet—unrhyw le yng Nghymru; nid oes rhaid gwneud hyn yng Nghaerdydd, yn ysbryd ein hymagwedd Cymru gyfan—i ddod i werthu ‘The Big Issue’ gyda mi, i weld sut y maent yn gweithredu, ac i weld sut y maent yn gwneud bywoliaeth ar y strydoedd.

Well, the Member may be very surprised, but I would be delighted to join the Member in Cardiff or wherever, to come along with you. I think it’s really important that we experience the real living experience of people who are working or have found themselves on the streets. The other evening, the Member might be pleased to know that I spent 10 minutes sitting in ‘Chippy Alley’ in Cardiff, talking to a young person who was homeless. They were stark conversations we had, about the influence of what is happening to her life, and the vulnerability of her. I think I would be more than happy to come out with you and talk to people in the communities in the area you represent, too.

Wel, efallai y bydd hyn yn syndod i’r Aelod, ond byddwn yn fwy na pharod i ymuno â’r Aelod yng Nghaerdydd neu ble bynnag, i ddod gyda chi. Credaf ei bod yn bwysig iawn ein bod yn deall profiadau’r bobl sy’n gweithio neu sydd allan ar y strydoedd. Ychydig nosweithiau yn ôl, efallai y bydd yr Aelod yn falch o glywed fy mod wedi treulio 10 munud yn eistedd yn ‘Chippy Alley’ yng Nghaerdydd, yn siarad â pherson ifanc a oedd yn ddigartref. Cawsom sgyrsiau llwm iawn, ynglŷn â dylanwad yr hyn sy’n digwydd i’w bywyd, a pha mor agored yw hi i niwed. Rwy’n fwy na pharod i ddod gyda chi i siarad â phobl yn y cymunedau yn yr ardal rydych yn ei chynrychioli, hefyd.

Thank you very much, and I look forward to going undercover and seeing how many we sell and how many we can—. Well, we’ll have a competition, shall we? Let’s see. But to go back to the serious issue, there are of course other ways in which you and your Government can help solve this particular problem, as opposed to just selling ‘The Big Issue’. Placing duties on local authorities to prevent homelessness has improved matters, but has not stemmed the growth in rough sleepers. Is it now time, do you think, to update your homelessness strategy to include a national approach to tackling rough sleeping, getting people off the street and into accommodation, so if there are other issues—such as mental health problems—that can be addressed, we can make sure that they are, and that we don’t have a propensity of people rough sleeping in Wales?

Diolch yn fawr iawn, ac edrychaf ymlaen at weithio dan gudd a gweld faint a werthwn a faint y gallwn—. Wel, beth am gael cystadleuaeth? Cawn weld. Ond i ddychwelyd at y mater difrifol dan sylw, mae ffyrdd eraill, wrth gwrs, y gallwch chi a’ch Llywodraeth helpu i ddatrys y broblem benodol hon, yn hytrach na gwerthu ‘The Big Issue’. Mae gosod dyletswyddau ar awdurdodau lleol i atal digartrefedd wedi gwella’r sefyllfa, ond nid yw wedi atal y cynnydd yn nifer y bobl sy’n cysgu ar y stryd. Yn eich barn chi, a yw’n bryd diweddaru eich strategaeth ddigartrefedd i gynnwys dull cenedlaethol o fynd i’r afael â chysgu ar y stryd, a dod â phobl oddi ar y stryd ac i mewn i lety, felly os oes pethau eraill—megis problemau iechyd meddwl—gellir mynd i’r afael â hwy, gallwn wneud yn siŵr o hynny, a gwneud yn siŵr nad oes tuedd gynyddol o bobl yn cysgu ar y stryd yng Nghymru?

I think when we introduced the legislation around homelessness, we had a fantastic response in terms of a reduction in the numbers, and I pay tribute to local authorities who have been dealing with that. I spoke to Shelter Cymru this morning, and they are very impressed at the pace of the success we’ve had, but I also acknowledge the fact that there have been some other interventions that have happened here that have caused a different dynamic of street homelessness and rough sleepers out there. If you walk through the cities now, you’ll see a younger cohort of individuals being there. The implementation of the 18 to 21-year-old housing benefit cuts this week will increase that. So, there is some work, and I met with the First Minister, also, yesterday, to talk about youth homelessness and the fact that we have to have some urgent pieces of work looking at how we get direct intervention, and it might be by working from the non-traditional way that we provide support. But I’ve already visited some areas where there are some clever interventions about supporting people and housing solutions as well, which I’m really interested in.

Pan gyflwynwyd y ddeddfwriaeth ar ddigartrefedd, cawsom ymateb gwych o ran lleihad yn y niferoedd, ac rwy’n talu teyrnged i’r awdurdodau lleol sydd wedi bod yn ymwneud â hynny. Siaradais gyda Shelter Cymru y bore yma, ac roeddent yn hapus iawn ynglŷn â pha mor gyflym y digwyddodd y llwyddiant hwn, ond rwyf hefyd yn cydnabod y ffaith fod ymyriadau eraill wedi digwydd yma sydd wedi creu dynamig gwahanol o ddigartrefedd a phobl sy’n cysgu ar y stryd. Os cerddwch drwy’r dinasoedd yn awr, fe welwch garfan iau o unigolion yno. Bydd gweithredu toriadau i’r budd-dal tai ar gyfer pobl rhwng 18 a 21 oed yr wythnos hon yn cynyddu hynny. Felly, mae rhywfaint o waith i’w wneud, a chyfarfûm â’r Prif Weinidog ddoe hefyd i siarad am ddigartrefedd ymhlith pobl ifanc a’r ffaith fod yn rhaid i ni weithio ar fyrder i edrych ar sut y gallwn sicrhau ymyrraeth uniongyrchol, a allai gynnwys gweithio o’r ffordd anhraddodiadol rydym yn darparu cefnogaeth. Ond rwyf eisoes wedi ymweld â rhai ardaloedd lle y ceir ymyriadau dyfeisgar i gynorthwyo pobl ac atebion tai hefyd, ac mae hynny o ddiddordeb mawr i mi.

I certainly concur with the questions earlier about the housing cap. I think that’s a ticking time bomb and something that we have to be campaigning against. But one of the many problems people face when forced into rough sleeping is that, currently, they’re not considered to be in priority need. In the past you’ve rejected phasing out priority need, and defended that decision. And I quote, you’ve stated:

The right balance must be struck between the rights of the applicant and the duties and the burdens that we place on local authorities.’

But as you will know, all the research shows that homelessness itself imposes a bigger cost to public services than preventing homelessness in the first place. Even conservative states in the US have grasped this, and here in the UK, Crisis have modelled the financial impact of homelessness and found that in every scenario, the savings for public services outweighed the cost of preventing homelessness by a magnitude of 3:1 over just one year. And for some scenarios where you assume additional costs, such as frequent arrests and use of mental health services and their facilities, the savings could be as high as 20:1. So, would you, therefore, accept that ending priority need and adopting a housing first policy would save public funding in the long term, and agree to look at this matter again as a matter of urgency?

Rwy’n sicr yn cytuno â’r cwestiynau yn gynharach ynglŷn â’r cap tai. Credaf ei fod yn fom sy’n tician ac yn rhywbeth y dylem fod yn ymgyrchu yn ei erbyn. Ond un o’r nifer o broblemau y mae pobl yn eu hwynebu pan gânt eu gorfodi i gysgu ar y stryd yw nad ydynt, ar hyn o bryd, yn cael eu hystyried yn bobl ag angen blaenoriaethol. Yn y gorffennol, rydych wedi gwrthod dirwyn angen blaenoriaethol i ben, ac wedi amddiffyn y penderfyniad hwnnw. Rydych wedi datgan, ac rwy’n dyfynnu:

‘bod yn rhaid sicrhau’r cydbwysedd cywir rhwng hawliau’r ymgeisydd a’r dyletswyddau a’r beichiau a roddwn ar awdurdodau lleol.’

Ond fel y gwyddoch, dengys yr holl ymchwil fod digartrefedd ei hun yn arwain at fwy o gost i wasanaethau cyhoeddus nag y mae atal digartrefedd yn y lle cyntaf. Mae hyd yn oed taleithiau ceidwadol yr Unol Daleithiau wedi deall hyn, ac yma yn y DU, mae Crisis wedi modelu effaith ariannol digartrefedd ac wedi nodi, ym mhob senario, fod yr arbedion i’r gwasanaethau cyhoeddus yn gorbwyso cost atal digartrefedd drwy gymhareb o 3:1 dros un flwyddyn yn unig. Ac ar gyfer ambell i senario lle rydych yn ystyried costau ychwanegol, megis arestio dro ar ôl tro a’r defnydd o wasanaethau iechyd meddwl a’u cyfleusterau, gallai’r arbedion fod mor uchel ag 20:1. Felly, a wnewch chi dderbyn y byddai dirwyn angen blaenoriaethol i ben a mabwysiadu polisi tai yn gyntaf yn arbed arian cyhoeddus yn y tymor hir, a chytuno i ailystyried y mater hwn ar fyrder?

As I said earlier on, I think when we introduced the legislation, we were at a point in time where we believed it was the right thing to do. We’ve seen those interventions being very positive. I think now is the time to refresh policy and have a review about what we’re doing in terms of intervention. The evidence is on our streets. We can see people that are homeless and rough sleeping, and, therefore, there must be something out of kilter between the legislation and the implementation. I’m very happy to look at that, and, in addition to Shelter, I met with Crisis as well yesterday. So, I’ve met with a host of organisations that deal with homelessness, because I think this should be a priority for the Government.

Fel y dywedais yn gynharach, pan gyflwynwyd y ddeddfwriaeth hon gennym, credaf ein bod ar bwynt mewn amser pan oeddem yn credu mai dyna oedd y peth iawn i’w wneud. Rydym wedi gweld yr ymyriadau hynny’n bod yn gadarnhaol iawn. Credaf ei bod yn bryd adnewyddu’r polisi yn awr a chynnal adolygiad o’r hyn rydym yn ei wneud o ran ymyrraeth. Mae’r dystiolaeth ar ein strydoedd. Rydym yn gallu gweld pobl sy’n ddigartref a phobl yn cysgu ar y stryd, ac felly, mae’n amlwg fod rhywbeth o’i le rhwng y ddeddfwriaeth a’i gweithrediad. Rwy’n fwy na pharod i edrych ar hynny, ac i gyfarfod â Shelter yn ogystal, cyfarfûm â Crisis ddoe hefyd. Felly, rwyf wedi cyfarfod â llu o sefydliadau sy’n ymdrin â digartrefedd, gan fy mod o’r farn y dylai hon fod yn flaenoriaeth i’r Llywodraeth.

Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Mark Isherwood.

Welsh Conservative spokesperson, Mark Isherwood.

Diolch, Llywydd. I previously highlighted to you the Young Foundation’s ‘Valuing Places’ report, funded by Welsh Government, and based on research in three areas, including your own home town, and they said that establishing local networks should be a priority. In your foreword to the Welsh Government’s information advice action plan, you say that strong and well-integrated advice services have an important role to play in promoting the well-being and prosperity essential to building resilient communities, and, of course, that’s absolutely correct. Based on the recommendations received from the National Advice Network, your plan states that local and regional networks will be key contributors to both the Welsh Government publication of its independent advice needs analysis and the national advice network, although the first was published in March 2017, and the second working group established in 2017-18. How, therefore, will you accommodate this when your plan also says that working with and encouraging the development of local regional networks won’t happen until 2018 onwards?

Diolch, Llywydd. Rwyf eisoes wedi tynnu eich sylw at adroddiad ‘Valuing Places’ gan yr Young Foundation, a ariannwyd gan Lywodraeth Cymru, ac sy’n seiliedig ar waith ymchwil mewn tair ardal, gan gynnwys eich tref enedigol eich hun, ac roeddent yn dweud y dylai’r broses o sefydlu rhwydweithiau lleol fod yn flaenoriaeth. Yn eich rhagair i gynllun gweithredu gwybodaeth a chyngor Llywodraeth Cymru, dywedwch fod rôl bwysig i wasanaethau cynghori cryf ac integredig ei chwarae yn hyrwyddo’r lles a’r ffyniant sy’n hanfodol i greu cymunedau cryf, ac wrth gwrs, mae hynny’n gwbl gywir. Yn seiliedig ar argymhellion y Rhwydwaith Cynghori Cenedlaethol, mae eich cynllun yn nodi y bydd rhwydweithiau lleol a rhanbarthol yn brif gyfranwyr yng nghyhoeddiad Llywodraeth Cymru o’i dadansoddiad annibynnol o anghenion cyngor a’r rhwydwaith cyngor cenedlaethol, er bod y cyntaf wedi cael ei gyhoeddi ym mis Mawrth 2017 a’r ail weithgor wedi’i sefydlu yn 2017-18. Sut, felly, y byddwch yn darparu ar gyfer hyn gan fod eich cynllun hefyd yn dweud na fydd cydweithio ac annog datblygu rhwydweithiau lleol rhanbarthol yn digwydd tan 2018?

Well, we’ve already started engaging with communities with regard to our longer term vision on the way to have resilient communities. My team have been talking to all the Communities First clusters and their team managers, and with local authorities. We’ve already started work with some organisations around Children First zones, and looking at what that looks like for making sure we get feedback from the communities, as opposed to directly down from organisations like ourselves. So, while the proposals may suggest 2018 in terms of timeline, actually, we’ve started that process already.

Wel, rydym eisoes wedi dechrau ymgysylltu â chymunedau mewn perthynas â’n gweledigaeth ar gyfer y tymor hwy ar y ffordd o gael cymunedau cryf. Mae fy nhîm wedi bod yn siarad â holl glystyrau Cymunedau yn Gyntaf a’u rheolwyr tîm, a chydag awdurdodau lleol. Rydym eisoes wedi dechrau gweithio gyda rhai sefydliadau ar barthau Rhoi Plant yn Gyntaf, ac rydym yn ystyried hynny er mwyn sicrhau ein bod yn cael adborth gan y gymuned, yn hytrach na’n uniongyrchol gan sefydliadau fel ni ein hunain. Felly, er bod y cynigion yn awgrymu 2018 o ran yr amserlen, mewn gwirionedd rydym wedi dechrau’r broses honno eisoes.

Okay. Well, one of the local organisations I’ve referred to you, which is delivering an internationally developed, world-class service, is the Eagle House Youth Development Community Interest Company, working in Snowdonia, based on Anglesey, and their young achievers programme, helping to tackle offending by supporting young people upfront. They’ve run two successful contracts with job centres, and continue to deliver across north Wales for them. They’ve also been contacted by local education authorities across north Wales to provide residential behavioural development courses for schools, but they’re still fighting to get their work with prolific offenders, and reducing the offending, off the ground, even with the support of the police offender management unit and probation, and they ask for a meeting with you. Now, I fully appreciate your response, when you said that you provide funding directly to the youth offending teams via local authorities, and it’s for them to commission that service directly from Eagle House. But I ask you again: will you engage directly with them to see for yourself how effective this sort of local network intervention is? And I know you can’t force local authorities, but you can certainly highlight good practice that they may wish to consider. Will you do so?

Iawn. Wel, un o’r sefydliadau lleol rwyf wedi eu cyfeirio atoch, sy’n darparu gwasanaeth o’r radd flaenaf a ddatblygwyd ar sail ryngwladol, yw Cwmni Buddiannau Cymunedol Datblygu Ieuenctid Eagle House, sy’n gweithio yn Eryri ac wedi’u lleoli ar Ynys Môn, a’u rhaglen ar gyfer cyflawnwyr ifanc, sy’n helpu i fynd i’r afael â throseddu drwy gefnogi pobl ifanc ymlaen llaw. Maent wedi cyflawni dau gontract llwyddiannus gyda chanolfannau gwaith, ac yn parhau i ddarparu ar eu cyfer ledled gogledd Cymru. Mae awdurdodau addysg lleol ledled gogledd Cymru wedi cysylltu â hwy hefyd i ddarparu cyrsiau preswyl ar ddatblygu ymddygiad i ysgolion, ond maent yn dal i frwydro i gael gwynt dan adain eu gwaith gyda throseddwyr cyson a lleihau’r troseddu, hyd yn oed gyda chefnogaeth uned rheoli troseddwyr yr heddlu a’r gwasanaeth prawf, ac maent yn awyddus i gael cyfarfod gyda chi. Nawr, rwy’n gwerthfawrogi eich ymateb, pan ddywedoch eich bod yn darparu cyllid uniongyrchol i’r timau troseddau ieuenctid drwy’r awdurdodau lleol, ac mai eu cyfrifoldeb hwy yw comisiynu’r gwasanaeth hwnnw’n uniongyrchol gan Eagle House. Ond gofynnaf i chi eto: a wnewch chi ymgysylltu’n uniongyrchol â hwy i weld â’ch llygaid eich hun pa mor effeithiol yw’r math hwn o ymyrraeth rhwydwaith lleol? A gwn na allwch orfodi awdurdodau lleol, ond yn sicr, gallwch dynnu eu sylw at arferion da y gallent fod eisiau eu hystyried. A wnewch chi hynny?

Well, I would hope that local authorities were able to get into that space of intervention and support for businesses that can demonstrate they’re having a positive impact. I actually visited Flintshire, who are working with the Youth Justice Board on an enhanced case management programme, which has a massive impact on the reduction of reoffending in a very prolific area of reoffenders. We’ve had some great success there. I’m sure that my team will have heard your question and will talk to the Youth Justice Board accordingly to see if they are able to meet with, I think you say, the Eagle House organisation.

Wel, byddwn yn gobeithio bod awdurdodau lleol yn gallu sicrhau ymyrraeth a chefnogaeth ar gyfer busnesau sy’n gallu dangos eu bod yn cael effaith gadarnhaol. Bûm yn ymweld â Sir y Fflint, sy’n gweithio gyda’r Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid ar raglen reoli achosion uwch, sy’n cael effaith enfawr ar leihau cyfraddau aildroseddu mewn ardal â nifer uchel o droseddwyr cyson. Rydym wedi cael cryn lwyddiant yno. Rwy’n siŵr y bydd fy nhîm wedi clywed eich cwestiwn, ac y byddant yn siarad â’r Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid yn unol â hynny i weld a allant gyfarfod â sefydliad Eagle House, fel y dywedoch, rwy’n credu.

Eagle House, yes. Thank you. I would emphasise that they’re a company, but they’re non-profit and are a community interest organisation.

My final question relates to the National Citizen Service operating in England and Northern Ireland, benefiting the personal development of young people, their life experiences and the strengths that employers look for in young people. Three hundred thousand young people have taken part in this programme across England and Northern Ireland, with excellent outcomes. You wrote to the MP for the Vale of Clwyd, Dr James Davies, highlighting the fact that the Welsh Government was receiving £60 million of consequential moneys to include running a National Citizen Service, that a previous pilot project was positive in some respects, and that you promised to work with the UK Government Minister to see what might be developed, based on the National Citizen Service and existing Welsh schemes. Could you provide us with an update on where the Welsh Government are up to with that?

Eagle House, ie. Diolch. Dylwn bwysleisio eu bod yn gwmni, ond maent yn sefydliad nad yw’n gwneud elw ac yn sefydliad buddiannau cymunedol.

Mae fy nghwestiwn olaf yn ymwneud â’r Gwasanaeth Dinasyddion Cenedlaethol sy’n gweithredu yn Lloegr ac yng Ngogledd Iwerddon, ac sy’n gwella datblygiad personol pobl ifanc, eu profiadau bywyd a’r cryfderau y mae cyflogwyr yn chwilio amdanynt mewn pobl ifanc. Mae 300,000 o bobl ifanc wedi cymryd rhan yn y rhaglen ledled Lloegr a Gogledd Iwerddon, gyda chanlyniadau rhagorol. Fe ysgrifenoch at yr AS dros Ddyffryn Clwyd, Dr James Davies, yn tynnu sylw at y ffaith fod Llywodraeth Cymru yn cael £60 miliwn o arian canlyniadol i gynnwys rhedeg Gwasanaeth Dinasyddion Cenedlaethol, fod prosiect peilot blaenorol wedi bod yn gadarnhaol mewn rhai ffyrdd, a’ch bod yn ymrwymo i weithio gyda Gweinidog Llywodraeth y DU i weld beth y gellid ei ddatblygu, yn seiliedig ar y Gwasanaeth Dinasyddion Cenedlaethol a chynlluniau sy’n bodoli eisoes yng Nghymru. A wnewch chi roi diweddariad inni ynglŷn â ble y mae Llywodraeth Cymru arni yn hynny o beth?

We’re still in discussions with the UK Government. I’ve had several conversations, and many exchanges, with the UK Government Ministers on this very issue, about the principles of a scheme here in Wales. Now, we already run a volunteering scheme, and much other support, for young people in Wales. And my question to the Minister in the UK was how this would add value to our contribution already. What will that additionality bring to it? The Minister was positive. He said that he would seek to address some of the issues financially. To date, he hasn’t been able to secure any additional funding for us. But my team are in correspondence; I saw a note this week from interventions between the two departments.

Rydym yn parhau i drafod gyda Llywodraeth y DU. Rwyf wedi cael sawl sgwrs, a sawl dadl, gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU ynglŷn â’r mater hwn, ynglŷn ag egwyddorion cynllun o’r fath yng Nghymru. Nawr, rydym eisoes yn gweithredu cynllun gwirfoddoli, a sawl math arall o gefnogaeth, ar gyfer pobl ifanc yng Nghymru. A fy nghwestiwn i Weinidog y DU oedd sut y byddai hyn yn ychwanegu gwerth at ein cyfraniad eisoes. Beth fydd hynny’n ei ychwanegu? Roedd y Gweinidog yn gadarnhaol. Dywedodd y byddai’n ceisio mynd i’r afael â rhai o’r materion ariannol. Hyd yn hyn, nid yw wedi llwyddo i sicrhau unrhyw gyllid ychwanegol ar ein cyfer. Ond mae fy nhîm yn gohebu; gwelais nodyn yr wythnos hon yn sgil ymyriadau rhwng y ddwy adran.

Llefarydd UKIP, Gareth Bennett.

UKIP spokesperson, Gareth Bennett.

Diolch, Llywydd. I was going to ask you today, Minister, some questions relating to housing and, in particular, the Welsh Government’s involvement in stimulating housing supply. I know that there have been efforts to increase the use of publicly owned land for housing supply. Could you update us on these efforts, also on the operation of the housing supply taskforce, which was set up in 2013?

Diolch, Llywydd. Roeddwn am ofyn rhai cwestiynau i chi heddiw, Gweinidog, ynglŷn â thai, ac yn benodol, ynglŷn ag ymwneud Llywodraeth Cymru yn y broses o ysgogi’r cyflenwad tai. Gwn fod ymdrechion wedi’u gwneud i gynyddu’r defnydd o dir cyhoeddus ar gyfer y cyflenwad tai. A wnewch chi roi’r wybodaeth ddiweddaraf inni ynglŷn â’r ymdrechion hyn, a hefyd ar weithgarwch tasglu’r cyflenwad tai, a sefydlwyd yn 2013?

I think we’ve had great success in delivering more homes for communities across Wales. We exceeded our target in the last term of Government, with over 11,000, working in partnership with the housing sector. This year, we’ve just signed a compact between the housing sector and local authorities. Our proposals to introduce the end of the right to buy will help ensure that investment made by these organisations will be planning for the long term, with more delivery—20,000 more units over this term of Government, supported, very kindly, by the finance Minister.

Credaf ein bod wedi cael cryn lwyddiant yn darparu mwy o gartrefi i gymunedau ledled Cymru. Fe wnaethom ragori ar ein targed yn nhymor diwethaf y Llywodraeth, gyda thros 11,000, gan weithio mewn partneriaeth â’r sector tai. Eleni, rydym newydd arwyddo compact rhwng y sector tai ac awdurdodau lleol. Bydd ein cynigion i ddirwyn yr hawl i brynu i ben yn gymorth i sicrhau bod y buddsoddiad a wneir gan y sefydliadau hyn yn cynllunio ar gyfer y tymor hir, gyda rhagor o gyflenwad—20,000 yn rhagor o unedau dros dymor y Llywodraeth hon, gyda chefnogaeth garedig iawn y Gweinidog cyllid.

Yes, thanks for your answer, Minister. I know that you have the Bill going through to safeguard the social housing stock, as you see it, which is your approach. But I’m looking at the other end of it today—increasing the actual supply, which you are enlightening me as to the efforts that you’re making. Now, another possible area where this could be improved is by the release of brownfield sites. Is your department involved in this area, and are there any initiatives to help release brownfield sites, such as the compilation of toxicology reports?

Ie, diolch am eich ateb, Gweinidog. Gwn fod gennych Fil ar y gweill i ddiogelu’r stoc dai cymdeithasol, fel rydych chi’n ei weld, a dyna yw eich dull o weithredu. Ond rwy’n edrych ar y pen arall heddiw—cynyddu’r cyflenwad gwirioneddol, ac rydych wedi fy ngoleuo ynglŷn â’r ymdrechion rydych yn eu gwneud. Nawr, man posibl arall lle y gellid gwella hyn yw drwy ryddhau safleoedd tir llwyd. A yw eich adran yn ymwneud â’r maes hwn, ac a oes unrhyw gynlluniau ar waith i helpu gyda’r broses o ryddhau safleoedd tir llwyd, megis llunio adroddiadau tocsicoleg?

Well, there are two areas. My team are already in discussion with Ken Skates, and his department, looking at what land we own as Government. We are also having discussions with the health portfolio, to see, again, whether there is any potential for land usage and stock to be installed there. We’ve just launched a £20 million innovation programme for housing schemes. We’re not short of innovation in Wales, and there are many schemes going through that look at land use, and not just ours, but registered social landlords and others, to use as a catalyst for growth.

So, I think, over the next 12 months, Wales is an exciting place to do business in the housing field. And what we’re seeking to do is something new. If you do the same, you get the same. We’re looking at innovation and doing something different. And things like the universal credit, tackling issues for 18 to 21-year-olds, which we talked about earlier on, are things we’re going to have to address and mitigate with our housing solutions here in Wales.

Wel, ceir dau faes gwahanol. Mae fy nhîm eisoes yn cynnal trafodaethau gyda Ken Skates a’i adran i edrych ar ba dir sy’n eiddo i ni fel Llywodraeth. Rydym hefyd yn trafod â’r portffolio iechyd i weld, unwaith eto, a oes unrhyw botensial ar gyfer defnyddio tir a gosod stoc yno. Rydym newydd lansio rhaglen arloesi gwerth £20 miliwn ar gyfer cynlluniau tai. Nid yw arloesedd yn brin yng Nghymru, ac mae llawer o gynlluniau ar waith i edrych ar y defnydd tir, ac nid ein defnydd ni yn unig, ond landlordiaid cymdeithasol cofrestredig ac eraill, i’w ddefnyddio fel catalydd ar gyfer twf.

Felly, dros y 12 mis nesaf, credaf y bydd Cymru’n lle cyffrous i gyflawni busnes ym maes tai. Ac mae’r hyn rydym yn ceisio’i wneud yn rhywbeth newydd. Os ydych yn gwneud yr un peth, fe gewch yr un peth. Rydym yn edrych ar arloesi a gwneud rhywbeth gwahanol. Ac mae pethau fel y credyd cynhwysol a mynd i’r afael â phroblemau rhai rhwng 18 a 21 oed y buom yn eu trafod yn gynharach, yn bethau y bydd yn rhaid inni fynd i’r afael â hwy a’u lliniaru gyda’n hatebion tai yma yng Nghymru.

Yes, I appreciate there are problems in that area. If we keep to the housing supply angle, which you’ve been articulating, another area is bringing into the housing supply empty homes. I know you’ve had some success with the Houses into Homes scheme. The latest figures I’ve seen indicate that there are around 23,000 empty houses currently in Wales. That’s your figure, by the way. So, is the Government’s Houses into Homes scheme likely to release many more of these empty properties and assist in converting them into residences?

Ie, rwy’n cydnabod bod problemau yn hynny o beth. Os arhoswn gyda’r cyflenwad tai, fel rydych wedi bod yn ei ddweud, maes arall yw dod â thai gwag i mewn i’r cyflenwad tai. Gwn eich bod wedi cael rhywfaint o lwyddiant gyda’r cynllun Troi Tai’n Gartrefi. Mae’r ffigurau diweddaraf a welais yn dangos bod oddeutu 23,000 o dai gwag yng Nghymru ar hyn o bryd. Eich ffigur chi yw hwnnw, gyda llaw. Felly, a yw’n debygol y bydd cynllun Troi Tai’n Gartrefi y Llywodraeth yn rhyddhau llawer o’r adeiladau gwag hyn ac yn helpu i’w troi’n eiddo preswyl?

There are two parts, again, where they will continue with that programme—very successful—but there’s still more to do. I think, again, rather than always building new properties, what we could do is make some interventions of using older properties, if we’re able to make sure that they’re energy efficient and they’re suitable for accommodation. It’s something I’ve asked my team to look at in terms of direct intervention around homes that are empty in our communities that we see.

Mae dwy ran, unwaith eto, lle y byddant yn parhau â’r rhaglen honno—llwyddiannus iawn—ond mae rhagor i’w wneud o hyd. Unwaith eto, yn hytrach nag adeiladu eiddo newydd drwy’r amser, credaf mai’r hyn y gallem ei wneud yw ymyrryd a defnyddio eiddo hŷn, os oes modd inni sicrhau eu bod yn effeithlon o ran ynni ac yn addas i gael eu defnyddio fel llety. Rwyf wedi gofyn i fy nhîm edrych ar hyn mewn perthynas ag ymyrraeth uniongyrchol yn ymwneud â chartrefi gwag yn ein cymunedau.

Adfywio yng Ngorllewin De Cymru

Regeneration in South Wales West

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer adfywio yng Ngorllewin De Cymru? OAQ(5)0137(CC)

4. Will the Cabinet Secretary make a statement on Welsh Government plans for regeneration in South Wales West? OAQ(5)0137(CC)

I thank the Member for his question. We are currently developing proposals for a new capital regeneration programme. This will complement other strategic investments already under way and build on the success of earlier schemes.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn. Ar hyn o bryd rydym yn datblygu cynigion ar gyfer raglen adfywio cyfalaf newydd. Bydd yn ategu buddsoddiadau strategol eraill sydd eisoes ar y gweill ac yn adeiladu ar lwyddiant cynlluniau cynharach.

Thank you very much for that answer. The high street in Swansea is clearly a key gateway to the city for visitors as they arrive by train at Swansea’s high street station—the clue’s in the title. It’s benefited from Vibrant and Viable Places funding, over recent years, however not every building in the high street is in pristine condition. The Palace Theatre is a grade II listed building, which has been empty for years and is falling into disrepair. People have been waiting many years for any sign of action. Can I ask you, Cabinet Secretary, what actions you are taking in conjunction with the City and County of Swansea to try and resolve this frustrating situation?

Diolch yn fawr am eich ateb. Mae’n amlwg fod stryd fawr Abertawe yn borth allweddol i’r ddinas ar gyfer ymwelwyr wrth iddynt ddod ar y trên a chyrraedd gorsaf stryd fawr Abertawe—mae’r cliw yn yr enw. Maent wedi elwa ar gyllid Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid dros y blynyddoedd diwethaf, ond nid yw pob adeilad ar y stryd fawr mewn cyflwr gwych. Mae Theatr y Palas yn adeilad rhestredig gradd II sydd wedi bod yn wag ers blynyddoedd ac yn dadfeilio. Mae pobl wedi bod yn aros ers blynyddoedd lawer am ryw arwydd o weithredu. A gaf fi ofyn i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, pa gamau rydych yn eu cymryd ar y cyd â Dinas a Sir Abertawe i geisio datrys y sefyllfa rwystredig hon?

I think that Swansea city council has done a fantastic job in terms of the way that they’re starting to regenerate their community, and £11.76 million has been issued to Swansea council from the Welsh Government in terms of partnership. Public and private investment, totalling around £69 million up to 2017, will be invested in that community, and we are actually seeing a difference in the high street vista. I know where the train station is because, when you come out of the train station and turn right, my plaque is on the side of the wall, when I opened it with regard to Vibrant and Viable Places, so I am familiar with the area.

What’s important here is that we have community intervention, looking at what’s good for the community and how we can make sure that that involvement is continued, but well done, Swansea council.

Rwy’n credu bod Cyngor Dinas Abertawe wedi gwneud gwaith gwych yn y ffordd y maent yn dechrau adfywio eu cymuned, ac mae Llywodraeth Cymru wedi rhoi £11.76 miliwn i gyngor Abertawe fel rhan o’r bartneriaeth. Hyd at 2017, bydd cyfanswm o oddeutu £69 miliwn i gyd o fuddsoddiad cyhoeddus a phreifat yn mynd i’r gymuned honno, ac rydym yn gweld gwahaniaeth mewn gwirionedd yn ymddangosiad y stryd fawr. Rwy’n gwybod ble mae’r orsaf drenau oherwydd, pan fyddwch yn dod allan o’r orsaf drenau ac yn troi i’r dde, mae fy mhlac ar ochr y wal, pan agorais y lle yn rhan o Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid, felly rwy’n gyfarwydd â’r ardal.

Yr hyn sy’n bwysig yma yw bod gennym ymyrraeth gymunedol, yn edrych ar yr hyn sy’n dda i’r gymuned a sut y gallwn wneud yn siŵr fod y cyfranogiad hwnnw’n parhau, ond da iawn, Cyngor Abertawe.

Cabinet Secretary, Vibrant and Viable Places, as projects in Port Talbot, has seen the regeneration of areas of my town, and you’ve seen for yourself some of the work in the Green Park area. These have been an attractive vision for the local people and for future investors. The announcement two weeks ago by the Ministry of Justice of the siting of a new prison in Baglan, which is less than a mile away from these targeted regeneration projects, could—and I say ‘could’—reverse the positive impact of these projects. I understand that the land being considered by the Ministry of Justice is Welsh Government-owned land. When asked by the MoJ if it would sell the land, will the Welsh Government say, ‘No’ and keep its focus on targeted regeneration in Port Talbot?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid, fel prosiectau ym Mhort Talbot, wedi adfywio rhannau o fy nhref, ac rydych wedi gweld rhywfaint o’r gwaith yn ardal y Parc Gwyrdd drosoch eich hun. Mae’r rhain wedi bod yn weledigaeth atyniadol i’r bobl leol ac i fuddsoddwyr yn y dyfodol. Byddai’r cyhoeddiad a wnaed gan y Weinyddiaeth Gyfiawnder bythefnos yn ôl ynglŷn â lleoli carchar newydd ym Maglan, sy’n llai na milltir i ffwrdd o’r prosiectau adfywio hyn sydd wedi’u targedu, yn gallu—ac rwy’n dweud ‘gallu’—gwrthdroi effaith gadarnhaol y prosiectau hyn. Deallaf fod y tir sydd dan ystyriaeth gan y Weinyddiaeth Gyfiawnder yn eiddo i Lywodraeth Cymru. Pan fydd y Weinyddiaeth Gyfiawnder yn gofyn a fyddai’n gwerthu’r tir, a fydd Llywodraeth Cymru yn dweud, ‘Na’ ac yn cadw ei ffocws ar adfywio wedi’i dargedu ym Mhort Talbot?

I’m grateful for the Member’s acknowledgment of the investment that we’ve made in his constituency, and I’ve been around with him on some of those visits. Again, that is another area that has been dramatically turned around by the Government’s investment.

The matter of the prison is a matter for the MoJ. The planning system is as appropriate as it is for any other system, whether that be a prison or a high-street shop. The land is open to offers by any organisation, and if the MoJ wishes to pursue that, it will be a matter for the MoJ and we will treat that accordingly, under the planning terms and conditions.

Diolch i’r Aelod am gydnabod y buddsoddiad rydym wedi’i wneud yn ei etholaeth, ac rwyf wedi bod o gwmpas gydag ef ar rai o’r ymweliadau hynny. Unwaith eto, mae honno’n ardal arall sydd wedi cael ei thrawsnewid yn ddramatig gan fuddsoddiad y Llywodraeth.

Mater i’r Weinyddiaeth Gyfiawnder yw’r carchar. Mae’r system gynllunio mor briodol ag ydyw ar gyfer unrhyw system arall, boed yn garchar neu’n siop stryd fawr. Mae’r tir yn agored i gynigion gan unrhyw sefydliad, ac os yw’r Weinyddiaeth Gyfiawnder yn dymuno dilyn y trywydd hwnnw, mater iddynt hwy fydd hynny a byddwn yn ei drin yn unol â hynny o dan y telerau ac amodau cynllunio.

Cabinet Secretary, I’m familiar with ‘buddleia towers’ as well and I can’t say that I’m over-impressed by Swansea council’s intervention there. But the city deal is better news for Swansea. Perhaps regrettably, it doesn’t address traditional infrastructure or metros, focusing instead on digital highways as drivers for innovation and regeneration. As a result, I’m wondering whether it might not be for Welsh Government, at a strategic level, to kick start an examination of how to improve Swansea’s air quality, examining it within a regional transport plan compatible with the aims of the city deal. Would the Welsh Government look at this so that ideas like monorails and trams and electric taxis and LPG buses don’t disappear from your line of sight just because no-one can agree whether it’s the transport portfolio, the regeneration portfolio or the communities portfolio that takes responsibility for this?

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n gyfarwydd â ‘buddleia towers’ hefyd ac ni allaf ddweud bod ymyrraeth cyngor Abertawe yn y fan honno wedi creu argraff hynod o fawr arnaf. Ond mae’r fargen ddinesig yn newyddion gwell i Abertawe. Yn anffodus efallai, nid yw’n mynd i’r afael â’r seilwaith traddodiadol neu fetro, gan ganolbwyntio yn hytrach ar briffyrdd digidol yn sbardun i arloesi ac adfywio. O ganlyniad, tybed a allai Llywodraeth Cymru, ar lefel strategol, fynd ati i archwilio sut i wella ansawdd aer Abertawe, gan ei archwilio o fewn cynllun trafnidiaeth rhanbarthol sy’n gydnaws ag amcanion y fargen ddinesig. A fyddai Llywodraeth Cymru yn edrych ar hyn fel nad yw syniadau fel trenau un gledren a thramiau a thacsis trydan a bysiau LPG yn diflannu o’ch golwg yn syml am nad oes neb yn gallu cytuno ai’r portffolio trafnidiaeth, y portffolio adfywio neu’r portffolio cymunedau sydd â’r cyfrifoldeb am hyn?

We’ve got a very joined-up Government and we’ve got a very joined-up community in terms of our interventions with local authorities too. I think the Swansea bay city deal is fantastic for that area and, again, it will be about integrated transport solutions and opportunities of employment. The metro concept is a principle of how communities can be joined up even if they’re not directly affected by the metro. And there is the new franchise condition: how do we make sure that buses or trams, or whatever that may look like for the future, are planned for? I’m sure that the Swansea bay city deal will have that vision as we move forward. It’s got a great team around that provision, with all authorities signed up to that. I hope that that will go from strength to strength post May.

Mae gennym Lywodraeth gydgysylltiedig iawn ac mae gennym gymuned gydgysylltiedig iawn o ran ein hymyriadau ag awdurdodau lleol hefyd. Rwy’n credu bod bargen ddinesig bae Abertawe yn wych ar gyfer yr ardal ac unwaith eto, bydd yn ymwneud ag atebion trafnidiaeth integredig a chyfleoedd cyflogaeth. Mae’r cysyniad metro yn egwyddor o sut y gellir cydgysylltu cymunedau, hyd yn oed os nad ydynt yn cael eu heffeithio’n uniongyrchol gan y metro. Ac yna ceir yr amod masnachfraint newydd: sut rydym yn gwneud yn siŵr ein bod yn cynllunio ar gyfer bysiau neu dramiau, neu sut olwg bynnag fydd ar hynny yn y dyfodol? Rwy’n siŵr y bydd gan fargen ddinesig Bae Abertawe y weledigaeth honno wrth i ni symud ymlaen. Mae ganddi dîm gwych o gwmpas y ddarpariaeth honno, gyda’r holl awdurdodau yn ymrwymo i hynny. Rwy’n gobeithio y bydd yn mynd o nerth i nerth ar ôl mis Mai.

Y Gymuned Sipsiwn a Theithwyr

Gypsy and Traveller Communities

5. Pa gefnogaeth sydd ar gael ar gyfer y gymuned Sipsiwn a Theithwyr yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? OAQ(5)0135(ERA)[W]

5. What support is available for Gypsy and Traveller communities in Mid and West Wales? OAQ(5)0135(ERA)[W]

The Welsh Government has commissioned the Travelling Ahead project at Tros Gynnal Plant to deliver a new pan-Wales advice and advocacy service. This service will support Gypsy, Roma and Traveller communities to better understand their rights, get good-quality advice and advocacy support, address inequalities, and tackle discrimination.

Mae Llywodraeth Cymru wedi comisiynu prosiect Teithio Ymlaen yn Tros Gynnal Plant i ddarparu gwasanaeth cyngor ac eiriolaeth newydd ar gyfer Cymru gyfan. Bydd y gwasanaeth hwn yn rhoi cymorth i gymunedau Sipsiwn, Roma a Theithwyr i ddeall eu hawliau yn well, i gael cyngor a chymorth eiriolaeth o ansawdd da, ac i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau a threchu gwahaniaethu.

I thank the Cabinet Secretary for his reply and can I particularly thank him for his officials who attended a meeting with me on the Gypsy site in Kingsmoor near Kilgettty on Friday. My thanks also to Ruby Price who hosted us in her home for a couple of hours where we discussed Tros Gynnal Plant, the Travelling Ahead project and other needs to support Gypsy and Traveller sites in Pembrokeshire. Can I ask two particular questions arising from that? One of the things that was clear from that discussion is that Gypsy and Traveller communities do build up trust with those who are able to speak on their behalf or intervene or work with them, and the Unity project has done a lot to achieve that in Pembrokeshire. How can we achieve and ensure that what’s been learnt in the Unity project, and the skills that have been built up with individuals there, are transferred in some way to the new project of Travelling Ahead, Tros Gynnal Plant as well, so that there isn’t a loss of confidence? Because, as he will know, in community development that can take two or three years to build back up if you lose it at that stage.

The second question is around the facilities at Kingsmoor in particular. I understand that Pembrokeshire County Council are looking to have a planning application and come to the Welsh Government for a capital fund to expand that site. I hope that he will work with Pembrokeshire, or his officials at least, to ensure that the people on that site do get a fair deal and the best possible opportunity to bid through Pembrokeshire for the money that might be available from Welsh Government.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb ac a gaf fi ddiolch yn arbennig iddo am ei swyddogion a fynychodd gyfarfod â mi ar y safle Sipsiwn yn Kingsmoor ger Cilgeti ddydd Gwener. Hoffwn ddiolch hefyd i Ruby Price a’n croesawodd ni i’w chartref am awr neu ddwy lle y buom yn trafod Tros Gynnal Plant, prosiect Teithio Ymlaen ac anghenion eraill i gefnogi safleoedd Sipsiwn a Theithwyr yn Sir Benfro. A gaf fi ofyn dau gwestiwn penodol sy’n deillio o hynny? Un o’r pethau a oedd yn glir o’r drafodaeth honno oedd bod cymunedau Sipsiwn a Theithwyr yn meithrin ymddiriedaeth yn y rhai sy’n gallu siarad ar eu rhan, neu ymyrryd neu weithio gyda hwy, ac mae’r prosiect Undod wedi gwneud llawer i gyflawni hynny yn Sir Benfro. Sut y gallwn gyflawni a sicrhau bod yr hyn a ddysgwyd yn y prosiect Undod, a’r sgiliau sydd wedi cael eu datblygu gydag unigolion yno, yn cael eu trosglwyddo mewn rhyw ffordd i brosiect newydd Teithio Ymlaen, Tros Gynnal Plant hefyd, fel nad oes hyder yn cael ei golli? Oherwydd, fel y bydd yn gwybod, ym maes datblygu cymunedol, gall gymryd dwy neu dair blynedd i ailfeithrin hyder os ydych yn ei golli ar y cam hwnnw.

Mae’r ail gwestiwn yn ymwneud â’r cyfleusterau yn Kingsmoor yn benodol. Deallaf fod Cyngor Sir Penfro yn ystyried cael cais cynllunio a dod at Lywodraeth Cymru am gyllid cyfalaf i ehangu’r safle hwnnw. Rwy’n gobeithio y bydd ef yn gweithio gyda Sir Benfro, neu ei swyddogion o leiaf, er mwyn sicrhau bod y bobl ar y safle hwnnw’n cael tegwch a’r cyfle gorau posibl i wneud cais drwy Sir Benfro am yr arian a allai fod ar gael gan Lywodraeth Cymru.

I thank the Member for his question. I am aware of the Unity project and I’m grateful for the acknowledgement of my official. I did say that he would come with you and he did, and I’m pleased that it was a successful meeting. I too am concerned about the sharing of good practice and the community cohesion that is built up through a programme like this. It is disappointing to say that while, long term, the Big Lottery was coming to an end, the local authority were aware of that programme coming to an end and could have submitted a bid to Welsh Government to carry on the good work of the Unity project, but failed to do so, which is regrettable. In terms of the capital spend that the Member alludes to, I’m not aware of a bid coming through, but of course I heard the Member’s comments.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn. Rwy’n ymwybodol o’r prosiect Undod ac rwy’n ddiolchgar iddo am gydnabod fy swyddog. Dywedais y byddai’n dod gyda chi ac fe wnaeth, ac rwy’n falch ei fod wedi bod yn gyfarfod llwyddiannus. Rwyf innau hefyd yn awyddus i rannu arferion da a’r cydlyniant cymunedol sy’n cael ei ddatblygu drwy raglen fel hon. Mae’n drueni dweud, er bod y Loteri Fawr yn dod i ben yn y tymor hir, roedd yr awdurdod lleol yn ymwybodol fod y rhaglen honno’n dod i ben a byddent wedi gallu cyflwyno cais i Lywodraeth Cymru i barhau â gwaith da y prosiect Undod, ond methodd wneud hynny, sy’n anffodus. O ran y gwariant cyfalaf y mae’r Aelod yn cyfeirio ato, nid wyf yn ymwybodol fod cais ar y ffordd, ond wrth gwrs rwyf wedi clywed sylwadau’r Aelod.

Can I add my voice to Simon Thomas’s expressions about the Unity project? It was indeed an excellent project and it did work to help bring young Gypsies and Travellers here to the Senedd for the cross-party group on Gypsies and Travellers. They’re uncertain how they’ll be able to come in the future. So, can I ask the Cabinet Secretary if he can think of something that can replace the Unity project in giving the support to enable the young people to come here to see where their democracy is?

A gaf fi ychwanegu fy llais at sylwadau Simon Thomas am y prosiect Undod? Roedd yn brosiect ardderchog yn wir ac fe weithiodd i helpu i ddod â Sipsiwn a Theithwyr ifanc yma i’r Senedd ar gyfer y grŵp trawsbleidiol ar Sipsiwn a Theithwyr. Maent yn ansicr sut y byddant yn gallu dod yn y dyfodol. Felly, a gaf fi ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet a yw’n gallu meddwl am rywbeth a fyddai’n gallu cymryd lle’r prosiect Undod i roi cymorth i alluogi’r bobl ifanc i ddod yma i weld ble mae eu democratiaeth?

Of course. Julie Morgan has championed the rights of the Gypsy/Traveller community for a long time. Welsh Government has funded a Travelling Ahead advice and advocacy service, operating from 1 April to March 2020. The staff who run the programme will be well known to many mid and west Wales community members, which should support the effectiveness of the service. I will give some further thought to that. I’ve also met with the younger community here at the Assembly, and it was a great visionary opportunity to understand what the impacts are for this community. I will give that some further thought.

Wrth gwrs. Mae Julie Morgan wedi bod yn hyrwyddo hawliau’r gymuned Sipsiwn/Teithwyr ers amser hir. Mae Llywodraeth Cymru wedi ariannu gwasanaeth cyngor ac eiriolaeth Teithio Ymlaen, sy’n gweithredu o 1 Ebrill hyd at fis Mawrth 2020. Bydd y staff sy’n cyflwyno’r rhaglen yn gyfarwydd i lawer o aelodau o gymunedau canolbarth a gorllewin Cymru, a dylai hynny gefnogi effeithiolrwydd y gwasanaeth. Byddaf yn rhoi ystyriaeth bellach i hynny. Rwyf hefyd wedi cyfarfod â’r gymuned iau yma yn y Cynulliad, ac roedd yn gyfle gwych, llawn gweledigaeth i ddeall beth yw’r effeithiau ar y gymuned hon. Byddaf yn rhoi ystyriaeth bellach i hynny.

Cartrefi Newydd i’w Rhentu

New Homes for Rent

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am adeiladu cartrefi newydd i’w rhentu gan gynghorau Cymru? OAQ(5)0128(CC)

6. Will the Cabinet Secretary provide an update on the building of new homes for rent by Welsh councils? OAQ(5)0128(CC)

Thank you for the question. Local authorities have committed to deliver 1,000 new council homes under our new housing pact with the Welsh Local Government Association and Community Housing Cymru.

Diolch am y cwestiwn. Mae awdurdodau lleol wedi ymrwymo i ddarparu 1,000 o gartrefi cyngor newydd o dan ein cytundeb tai newydd gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a Chartrefi Cymunedol Cymru.

Thank you for that response, Cabinet Secretary. In the period between 1945 and 1979—the social-democrat period of British history—a large number of council homes were built. When Britain was governed by those well-known left-wing politicians, Winston Churchill, Harold MacMillan and Stanley Baldwin, Britain built millions of council houses and flats. In the period since then virtually no houses have been built and the actual number has reduced due to the right to buy. Will the Minister join me in congratulating Swansea council on commencing to build council houses at Milford Way and Birchgrove in Swansea?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn y cyfnod rhwng 1945 a 1979—cyfnod democrataidd-gymdeithasol hanes Prydain—cafodd nifer fawr o dai cyngor eu hadeiladu. Pan oedd yn cael ei llywodraethu gan y gwleidyddion adain chwith adnabyddus hynny, Winston Churchill, Harold MacMillan a Stanley Baldwin, adeiladodd Prydain filiynau o dai cyngor a fflatiau. Yn y cyfnod ers hynny nid oes fawr o dai wedi cael eu hadeiladu ac mae’r nifer wirioneddol wedi gostwng oherwydd yr hawl i brynu. A wnaiff y Gweinidog ymuno â mi i longyfarch cyngor Abertawe ar fynd ati i adeiladu tai cyngor yn Ffordd Milford a Gellifedw yn Abertawe?

Twice in a day, Mike Hedges. Congratulations to Swansea. It’s great to see the local authority building new council properties. Indeed, in my own authority also in Flintshire, with Hannah Blythyn, we’ve got some successful council properties and people living in there already. We are now starting to see the benefit of the housing revenue account subsidy exit with new council homes being built. I’m pleased that Swansea and other authorities are using their vision to ensure that we can make a long-term investment for the social housing stock that’s needed for the future.

Ddwywaith mewn diwrnod, Mike Hedges. Llongyfarchiadau i Abertawe. Mae’n wych gweld yr awdurdod lleol yn adeiladu tai cyngor newydd. Yn wir, yn fy awdurdod fy hun yn Sir y Fflint hefyd, gyda Hannah Blythyn, mae gennym dai cyngor llwyddiannus a phobl yn byw ynddynt eisoes. Rydym bellach yn dechrau gweld y budd o ddod allan o system gymhorthdal ​​y cyfrif refeniw tai gyda chartrefi cyngor newydd yn cael eu hadeiladu. Rwy’n falch fod Abertawe ac awdurdodau eraill yn defnyddio eu gweledigaeth i sicrhau ein bod yn gallu gwneud buddsoddiad hirdymor yn y stoc tai cymdeithasol sydd eu hangen ar gyfer y dyfodol.

Mae Plaid Cymru yn cefnogi pob ymdrech i gynyddu’r stoc tai cymdeithasol hefyd ac, wrth gwrs, mae sir Gâr yn gyngor sydd wedi bod ar flaen y gad yn y maes yma. Un cyfyngiad a allai effeithio ar y gallu i adeiladu mwy o dai cymdeithasol ydy penderfyniad y Swyddfa Ystadegau Gwladol i ailddosbarthu cymdeithasau tai fel cyrff cyhoeddus, a thrwy hynny gyfyngu ar argaeledd cyllid yn y dyfodol. A fedrwch chi ein diweddaru ni ar beth y mae’r Llywodraeth yn ei wneud er mwyn datrys y broblem yma?

Plaid Cymru supports all efforts to increase the social housing stock too and, of course, Carmarthenshire has been a council that’s been in the vanguard in this area. One restriction that could impact on the ability to build more social housing is the decision of the Office for National Statistics to re-allocate housing associations as public bodies, thereby restricting the availability of funding for the future. So, can you give us an update on what the Government is doing in order to resolve this problem?

We are in discussions with the housing associations in terms of how we will manage this process. I am confident that we will be able to resolve the issue either through legislation or otherwise.

Rydym mewn trafodaethau gyda’r cymdeithasau tai ynglŷn â sut y byddwn yn rheoli’r broses hon. Rwy’n hyderus y gallwn ddatrys y mater naill ai drwy ddeddfwriaeth neu fel arall.

Twice for Suzy Davies as well, Cabinet Secretary. Swansea council’s local development plan has already been delayed, and the new date of March has passed and we’re still no nearer being absolutely sure about what this vision that you mentioned looks like, and the innovation that the council can bring to its plan to bring new rental properties into the housing stock. Now, I’ve raised the point a number of times—with you, as it happens—so now I feel entitled to ask: what progress has Welsh Government made in speaking to the houses in multiple occupation sector about converting excess capacity into new, longer term homes? And can I ask, therefore, what advice Welsh Government has given to councils about acquiring those centrally located properties themselves to bring them into the councils’ social housing stock to complement new build?

Ddwywaith i Suzy Davies hefyd, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae cynllun datblygu lleol Cyngor Abertawe eisoes wedi cael ei ohirio, ac mae dyddiad newydd mis Mawrth wedi mynd heibio ac nid ydym fymryn yn agosach at fod yn hollol siŵr sut y mae’r weledigaeth hon a grybwyllwyd gennych yn edrych, a’r arloesedd y gall y cyngor ei gynnig i’w gynllun i ddod ag eiddo rhent newydd i’r stoc dai. Nawr, rwyf wedi crybwyll y pwynt sawl gwaith—wrthych chi, fel y mae’n digwydd—felly rwy’n teimlo bod gennyf hawl i ofyn yn awr: pa gynnydd y mae Llywodraeth Cymru wedi’i wneud yn siarad â’r sector tai amlfeddiannaeth ynglŷn â throi capasiti dros ben yn gartrefi newydd hirdymor? Ac a gaf fi ofyn, felly, pa gyngor y mae Llywodraeth Cymru wedi’i roi i gynghorau ynglŷn â chaffael eiddo sydd wedi’i leoli’n ganolog eu hunain er mwyn dod ag ef i mewn i stoc tai cymdeithasol y cynghorau yn ychwanegol at adeiladau newydd?

Well, I think this, from an earlier question, is about what housing solutions are fit for the future and what their needs are. I haven’t got an issue with using HMOs if they’re appropriate for new housing solutions. I did visit, with Julie James and Mike Hedges actually, in Swansea, looking at HMO provision. Suzy, you would have been more than welcome, but I wasn’t familiar with your diary engagements. The fact of the matter is, what we’ve got to do is be innovative and look at all options for Wales. I think the HMO sector—. Because there have been developments of more student accommodation in block form, HMOs now are moving out of that system; therefore, there is an opportunity for us to use them.

Wel, rwy’n credu bod hyn, o gwestiwn cynharach, yn ymwneud â pha atebion tai sy’n addas ar gyfer y dyfodol a beth yw eu hanghenion. Nid oes gennyf broblem gyda defnyddio tai amlfeddiannaeth os ydynt yn addas ar gyfer atebion tai newydd. Ymwelais ag Abertawe, gyda Julie James a Mike Hedges mewn gwirionedd, i edrych ar y ddarpariaeth tai amlfeddiannaeth. Suzy, byddai croeso wedi bod i chi, ond nid oeddwn yn gwybod a oedd lle gennych yn eich dyddiadur. Y ffaith amdani yw, yr hyn sy’n rhaid i ni ei wneud yw bod yn arloesol ac edrych ar yr holl opsiynau i Gymru. Rwy’n credu bod y sector tai amlfeddiannaeth—. Oherwydd bod mwy o adeiladau llety myfyrwyr wedi cael eu datblygu ar ffurf bloc, mae tai amlfeddiannaeth bellach yn symud allan o’r system honno; felly, mae cyfle i ni eu defnyddio.

Gofal Plant am Ddim

Free Childcare

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am ymrwymiad Llywodraeth Cymru i ymestyn yr hawl i gael gofal plant am ddim? OAQ(5)0129(CC)

7. Will the Cabinet Secretary make a statement on the Welsh Government’s commitment to extend entitlements to free childcare? OAQ(5)0129(CC)

Our childcare offer aims to provide working parents of three and four-year-olds with 30 hours of Government-funded education and childcare for up to 48 weeks a year. We will begin piloting the offer in specific areas of seven local authorities from September of this year.

Mae ein cynnig gofal plant yn anelu at ddarparu 30 awr o addysg a gofal plant wedi’i ariannu gan y Llywodraeth am hyd at 48 wythnos y flwyddyn i rieni plant tair a phedair oed. Byddwn yn dechrau treialu’r cynnig mewn ardaloedd penodol mewn saith awdurdod lleol o fis Medi eleni ymlaen.

I’m well aware of the pilots, and I want to thank the Government for making the statement about those very recently, but I am concerned—very concerned indeed—at the National Day Nurseries Association’s comments this week regarding the capacity of the private sector who want to work with the Government, as you will know, to achieve the delivery of this very important commitment. I am concerned about the capacity of the sector to meet those demands, and the fact that there’s no plan currently between the private sector and the Government in order to work that capacity up over the next few years so that you can meet this challenging commitment. What work are you doing behind the scenes in order to make sure that there is capacity so that you can deliver on this important promise?

Rwy’n ymwybodol iawn o’r cynlluniau peilot, a hoffwn ddiolch i’r Llywodraeth am wneud y datganiad am y rheini’n ddiweddar iawn, ond rwy’n bryderus—yn bryderus iawn yn wir—ynghylch sylwadau’r Gymdeithas Genedlaethol Meithrinfeydd Dydd yr wythnos hon ynglŷn â gallu’r sector preifat sydd eisiau gweithio gyda’r Llywodraeth, fel y gwyddoch, i gyflawni’r ymrwymiad hollbwysig hwn. Rwy’n pryderu am allu’r sector i fodloni’r gofynion hynny, a’r ffaith nad oes unrhyw gynllun ar hyn o bryd rhwng y sector preifat a’r Llywodraeth i gynyddu’r gallu hwnnw dros y blynyddoedd nesaf fel y gallwch gyflawni’r ymrwymiad heriol hwn. Pa waith rydych chi’n ei wneud y tu ôl i’r llenni er mwyn gwneud yn siŵr fod y gallu gennych i gyflawni’r addewid pwysig hwn?

Well, I also read your press release, and I also read the comments in the newspaper. The comment says,

30 hours of free childcare scheme may not be possible’

which doesn’t mean it isn’t possible. The fact is that the NDNA are part of the working group moving this forward. It surprised me also that they made comments in the media as opposed to coming to talk to us.

May I say that the working group is working well? The private sector is not the only option in terms of the delivery of this model, and therefore we have many options moving forward. The pilots will give us a better sense of delivery, but I’m confident that we’ll be able to deliver the most comprehensive childcare programme in the UK by this Government by the end of this term of government.

Wel, fe ddarllenais innau hefyd eich datganiad i’r wasg, a darllenais y sylwadau yn y papur newydd. Mae’r sylw’n dweud,

Efallai na fydd y cynllun i gynnig 30 awr o ofal plant am ddim yn bosibl

ac nid yw hynny’n golygu nad yw’n bosibl. Y ffaith yw bod y Gymdeithas Genedlaethol Meithrinfeydd Dydd yn rhan o’r gweithgor sy’n bwrw ymlaen â’r cynllun hwn. Cefais fy synnu hefyd eu bod yn gwneud sylwadau yn y cyfryngau yn hytrach na dod i siarad gyda ni.

A gaf fi ddweud bod y gweithgor yn gweithio’n dda? Nid y sector preifat yw’r unig opsiwn ar gyfer cyflwyno’r model hwn, ac felly mae gennym lawer o opsiynau wrth symud ymlaen. Bydd y cynlluniau peilot yn rhoi gwell syniad o’r ddarpariaeth i ni, ond rwy’n hyderus y byddwn yn gallu cyflawni’r rhaglen gofal plant fwyaf cynhwysfawr yn y DU gan y Llywodraeth hon erbyn diwedd y tymor llywodraeth hwn.

The Welsh Government’s commitment to extend entitlements to free childcare will, of necessity, lead to an increase in the number of childcare providers across Wales. This creates an opportunity for us to consider the positive community impacts that could arise from the growth in employment within this sector. What consideration has the Cabinet Secretary given to embedding the principles of the foundational economy into the childcare delivery offer and raising the social ask of providers in order to further benefit communities?

Bydd ymrwymiad Llywodraeth Cymru i ymestyn yr hawl i ofal plant am ddim o reidrwydd yn arwain at gynnydd yn nifer y darparwyr gofal plant ledled Cymru. Mae hyn yn creu cyfle i ni ystyried yr effeithiau cymunedol cadarnhaol a allai ddeillio o’r cynnydd mewn cyflogaeth yn y sector hwn. Pa ystyriaeth y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi’i roi i ymgorffori egwyddorion yr economi sylfaenol yn y cynnig i ddarparu gofal plant a chynyddu’r galw ar ddarparwyr i gynnig atebion cymdeithasol er budd pellach i gymunedau?

This is a great question in terms of the childcare plus agenda, making sure that this is not just about childcare and warehousing of children in some shape or form, but actually building an economy and the opportunity for the childcare sector to grow, but also the issues of procurement, food processing, retail distribution, transport—all of those things that feature around this one specific piece of work. It is something I’m working with my Cabinet colleagues on, and indeed the sector, which surprised me even more when I read the comments in the newspapers this week.

Mae hwn yn gwestiwn mawr mewn perthynas â’r agenda gofal plant ychwanegol, a gwneud yn siŵr nad yw hyn yn ymwneud yn unig â gofal plant a rhoi plant mewn warysau mewn rhyw ffordd neu’i gilydd, ond yn hytrach ei fod yn ymwneud ag adeiladu economi a’r cyfle i’r sector gofal plant dyfu, ond hefyd materion sy’n ymwneud â chaffael, prosesu bwyd, dosbarthiad manwerthu, cludiant—yr holl bethau sy’n rhan o’r gwaith penodol hwn. Mae’n rhywbeth rwy’n gweithio gyda fy nghyd-Aelodau Cabinet arno, ac yn wir y sector, a dyna pam y synnais hyd yn oed yn fwy pan ddarllenais y sylwadau yn y papurau newydd yr wythnos hon.

Of course, quality is as important as quantity, and we know that falling behind early, particularly in cognitive development, can have long-lasting effects for children, particularly in later childhood, and indeed in later life. I’ve pressed you previously about the early years childcare and play workforce plan, and you indicated it would be available in the spring. Well, here we are, and I was just wondering whether you could give us an update as to when we’re likely to see it, and whether its publication is now, in fact, imminent.

Wrth gwrs, mae ansawdd yr un mor bwysig â maint, ac rydym yn gwybod bod llithro ar ôl yn gynnar, yn arbennig o ran datblygiad gwybyddol, yn gallu effeithio ar blant am amser hir, yn enwedig yn ddiweddarach yn eu plentyndod, ac yn wir yn ddiweddarach mewn bywyd. Rwyf wedi pwyso arnoch o’r blaen ynglŷn â’r cynllun ar gyfer y gweithlu blynyddoedd cynnar, gofal plant a chwarae, ac fe ddywedoch y byddai ar gael yn y gwanwyn. Wel, dyma ni, ac roeddwn yn meddwl tybed a allech roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni ynglŷn â phryd rydym yn debygol o’i weld, ac a yw ar fin cael ei gyhoeddi mewn gwirionedd?

That work plan is being worked upon by ourselves, but also the commissioners as well. We’ve asked them to come in to talk to us about future planning. I think it’s only right that we do that.

We shouldn’t not acknowledge that this is going to be a huge challenge for the sector as a whole—to make sure we’ve got capacity within the system to deal with all these young people coming through. I agree—on the total childcare programme that we’ve been running, the two areas that have been most prominent are quality and flexibility, and it’s very wide ranging in that context, but we are working towards that. Delivery will be started in September, but I will give a more definitive answer to the Member when I’ve got some more details that I can give him.

Mae’r cynllun gwaith hwnnw’n cael ei ddatblygu gennym ni, a chan y comisiynwyr hefyd. Rydym wedi gofyn iddynt ddod i siarad â ni ynglŷn â chynlluniau ar gyfer y dyfodol. Nid yw ond yn iawn ein bod yn gwneud hynny yn fy marn i.

Ni ddylem beidio â chydnabod y bydd hon yn her enfawr i’r sector yn ei gyfanrwydd—gwneud yn siŵr fod gennym y gallu yn y system i ymdopi â’r holl bobl ifanc hyn sy’n dod drwyddi. Rwy’n cytuno—o ran y rhaglen gofal plant gyfan y buom yn ei chyflwyno, y ddau faes sydd wedi bod yn fwyaf amlwg yw ansawdd a hyblygrwydd, ac mae’n eang iawn yn y cyd-destun hwnnw, ond rydym yn gweithio tuag at hynny. Bydd y broses o gyflwyno yn cychwyn ym mis Medi, ond byddaf yn rhoi ateb mwy pendant i’r Aelod pan fydd gennyf ragor o fanylion y gallaf eu rhoi iddo.

Hawliadau a Hawliau plant

Children’s Rights and Entitlements

8. Pa drafodaethau y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi’u cael â gweinidogion cyfatebol yng Ngogledd Iwerddon a’r Alban ynghylch hawliadau a hawliau plant? OAQ(5)0136(CC)

8. What discussions has the Cabinet Secretary had with counterparts in Northern Ireland and Scotland in relation to children’s rights and entitlements? OAQ(5)0136(CC)

I thank the Member for her question. My officials meet regularly with colleagues in Northern Ireland, Scotland and England to discuss children’s rights and the implementation of the United Nations Convention on the Rights of the Child. These discussions include taking forward the 2016 recommendations made by the UN Committee on the Rights of the Child in full.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn. Mae fy swyddogion yn cyfarfod yn rheolaidd â chymheiriaid yng Ngogledd Iwerddon, yr Alban a Lloegr i drafod hawliau plant a gweithrediad Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn. Mae’r trafodaethau hyn yn cynnwys bwrw ymlaen yn llawn ag argymhellion 2016 a wnaed gan Bwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn.

I thank the Cabinet Secretary for that response. Is he aware of the survey commissioned by the Northern Ireland Commissioner for Children and Young People that showed that 63 per cent of people in Northern Ireland now support children being legally protected from hitting, smacking, and indeed any type of assault? Is he also aware that Scottish MSP John Finnie is due to lodge a Member Bill in the Scottish Parliament in the next few weeks to abolish the defence of justifiable assault in relation to the physical punishment of children in Scotland? Does the Cabinet Secretary agree that it is very useful for us in Wales, and for the Welsh Government, to look at what is happening in other countries in relation to the physical punishment of children and our own proposed plans?

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am yr ymateb hwnnw. A yw’n ymwybodol o’r arolwg a gomisiynwyd gan Gomisiynydd Plant a Phobl Ifanc Gogledd Iwerddon a oedd yn dangos bod 63 y cant o bobl yng Ngogledd Iwerddon bellach yn cefnogi gwarchod plant yn gyfreithiol rhag taro, smacio, ac unrhyw fath o ymosodiad yn wir? A yw hefyd yn ymwybodol fod yr Aelod o Senedd yr Alban, John Finnie, i fod i gyflwyno Bil Aelod yn Senedd yr Alban yn ystod yr wythnosau nesaf i ddiddymu’r amddiffyniad o ymosodiad cyfiawnadwy mewn perthynas â chosbi plant yn gorfforol yn yr Alban? A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno ei bod yn ddefnyddiol iawn i ni yng Nghymru, ac i Lywodraeth Cymru, edrych ar yr hyn sy’n digwydd mewn gwledydd eraill mewn perthynas â chosbi plant yn gorfforol a’n cynlluniau arfaethedig ein hunain?

Indeed, and the Member’s right to raise this. Promoting positive parenting in Wales is critically important, and learning from other nations is part of our approach, but we must recognise that solutions introduced by other countries are based on their own specific legal jurisdictions. Any legislation we take forward will be tailored to Wales, but the Member can rest assured that we will be introducing this legislation.

Yn wir, ac mae’r Aelod yn iawn i dynnu sylw at hyn. Mae hyrwyddo rhianta cadarnhaol yng Nghymru yn hollbwysig, ac mae dysgu gan wledydd eraill yn rhan o’n dull gweithredu, ond mae’n rhaid i ni gydnabod bod atebion a gyflwynwyd gan wledydd eraill yn seiliedig ar eu hawdurdodaethau cyfreithiol penodol eu hunain. Bydd unrhyw ddeddfwriaeth y byddwn yn bwrw ymlaen â hi’n cael ei theilwra ar gyfer Cymru, ond gall yr Aelod fod yn sicr y byddwn yn cyflwyno’r ddeddfwriaeth hon.

Cabinet Secretary, I think it’s very important in this area that our expectations and ambitions are constantly increasing, and that’s a good thing. Of course, we’ve contributed a children’s commissioner and the first play strategy, and in fairness to the Government here, taken on the foundation phase. But we do need to look at other jurisdictions as well to make sure that we really are still at the cutting edge.

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n credu ei bod yn bwysig iawn yn y maes hwn fod ein disgwyliadau a’n huchelgeisiau’n codi’n gyson, ac mae hynny’n beth da. Wrth gwrs, rydym wedi cyfrannu comisiynydd plant a’r strategaeth chwarae gyntaf, ac er tegwch i’r Llywodraeth yn y fan hon, rydym wedi mabwysiadu’r cyfnod sylfaen. Ond mae angen i ni edrych ar awdurdodaethau eraill yn ogystal i wneud yn siŵr ein bod o ddifrif yn parhau i fod ar flaen y gad.

I agree with the Member. Part of my team and some members of the Government support mechanisms have been on a trip to the States only last week to look at interventions that are looking at adverse childhood experiences. I know that other colleagues have been across the world as well, looking at interventions that are very positive for our young people. We shouldn’t be shy of adopting those policies. I only wish there was something closer to home, in England, that could have positive effects here in Wales.

Rwy’n cytuno â’r Aelod. Mae rhan o fy nhîm a rhai aelodau o fecanweithiau cymorth y Llywodraeth wedi bod ar daith i’r Unol Daleithiau yr wythnos diwethaf i weld ymyriadau’n edrych ar brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod. Gwn fod cyd-Aelodau eraill wedi bod ar draws y byd hefyd, yn edrych ar ymyriadau sy’n gadarnhaol iawn ar gyfer ein pobl ifanc. Ni ddylem gilio rhag mabwysiadu’r polisïau hynny. Mae’n drueni nad oes rhywbeth yn nes at gartref, yn Lloegr, a allai gael effeithiau cadarnhaol yma yng Nghymru.

Cymunedau yn Gyntaf

Communities First

9. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am drefniadau pontio ar gyfer Cymunedau yn Gyntaf? OAQ(5)0134(CC)

9. Will the Cabinet Secretary make a statement on transitional arrangements for Communities First? OAQ(5)0134(CC)

I have announced a 12-month transitional period for Communities First to mitigate some of the impacts of the decision. Transition and strategy guidance has been issued to fully support the lead delivery bodies, who are currently submitting outline transition plans.

Rwyf wedi cyhoeddi cyfnod pontio o 12 mis ar gyfer Cymunedau yn Gyntaf i liniaru rhai o effeithiau’r penderfyniad. Mae canllawiau pontio a strategaeth wedi cael eu cyhoeddi i roi cefnogaeth lawn i’r cyrff cyflawni arweiniol sydd ar hyn o bryd yn cyflwyno cynlluniau pontio amlinellol.

The Cabinet Secretary will have received a letter from Caerphilly county borough councillor Ken James, the cabinet member for regeneration. I’d like to just draw his attention to this statement from Councillor James that says that Caerphilly council, as the lead body, are having trouble delivering their detailed plan because we’ve entered the pre-election period, which means they cannot adhere to their formal consultation and decision-making processes in order to develop and agree their proposals. Would therefore the Cabinet Secretary agree to a degree of flexibility for lead bodies when delivering their detailed plans?

Bydd Ysgrifennydd y Cabinet wedi derbyn llythyr gan gynghorydd bwrdeistref sirol Caerffili, Ken James, yr aelod cabinet dros adfywio. Hoffwn dynnu ei sylw at y datganiad hwn gan y Cynghorydd James sy’n dweud bod cyngor Caerffili, fel y corff arweiniol, yn cael trafferth cyflawni eu cynllun manwl oherwydd ein bod bellach yn y cyfnod cyn yr etholiad, sy’n golygu na allant gadw at eu prosesau ffurfiol ar gyfer ymgynghori a gwneud penderfyniadau er mwyn datblygu a chytuno eu cynigion. Felly, a fyddai Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno i rywfaint o hyblygrwydd ar gyfer cyrff arweiniol wrth iddynt gyflwyno eu cynlluniau manwl?

As always, as the Member raises it with me, as well as Dawn Bowden and his other colleagues, I’m very interested in your views on this and how we can have a smoother transition for the people employed in the communities on the ground. I’m very interested in making sure that my team work closely with Caerphilly and other associations, and I’ve asked them to have a conversation with them directly to make sure that we can find a way through this proposal.

Fel bob amser, gan fod yr Aelod wedi dwyn y mater i fy sylw, yn ogystal â Dawn Bowden a’i gyd-Aelodau eraill, mae gennyf ddiddordeb mawr yn eich barn ar hyn a sut y gallwn sicrhau pontio llyfnach i’r bobl a gyflogir yn y cymunedau ar lawr gwlad. Mae gennyf ddiddordeb mawr mewn gwneud yn siŵr fod fy nhîm yn gweithio’n agos gyda Chaerffili a chymdeithasau eraill, ac rwyf wedi gofyn iddynt gael sgwrs gyda hwy yn uniongyrchol i wneud yn siŵr ein bod yn gallu dod o hyd i ffordd drwy’r cynnig hwn.

Cabinet Secretary, in your statement on 14 February on your new approach to building resilient communities, you announced a new £12 million a year grant to support those who live away from the labour market. Could the Cabinet Secretary provide more details on this scheme, when it will be launched, who it will be targeted to or at, what objectives have been set, and how will they be achieved? Thank you.

Ysgrifennydd y Cabinet, yn eich datganiad ar 14 Chwefror ar eich dull newydd o adeiladu cymunedau cryf, fe gyhoeddoch grant newydd o £12 miliwn y flwyddyn i gefnogi’r rhai sy’n byw i ffwrdd oddi wrth y farchnad lafur. A allai Ysgrifennydd y Cabinet ddarparu mwy o fanylion am y cynllun hwn, pryd y bydd yn cael ei lansio, at bwy y bydd yn cael ei anelu, pa amcanion sydd wedi’u pennu, a sut y byddant yn cael eu cyflawni? Diolch.

Well, these aren’t new schemes. Lift and Communities for Work and the PaCE programme weren’t available in all of the clusters. We are making sure Lift and Communities for Work will be available in all the 52 former Communities First clusters, investing £12 million, as the Member said, about taking people who are very hard to reach from the market into employment. That isn’t always about an employability programme, but maybe about confidence building or otherwise giving people confidence to move into that plan. I’m also talking with Julie James in terms of her employability pathway to make sure that these very specific programmes in communities add value to the longer term intervention of lifelong learning. So, I’m more than happy to write to the Member with details of these schemes, but they aren’t new; we’re just increasing the capacity within the sector.

Wel, nid yw’r rhain yn gynlluniau newydd. Nid oedd Esgyn a Cymunedau am Waith a’r rhaglen Rhieni, Gofal Plant a Chyflogaeth ar gael ym mhob un o’r clystyrau. Rydym yn gwneud yn siŵr y bydd Esgyn a Cymunedau am Waith ar gael ym mhob un o 52 clwstwr blaenorol Cymunedau yn Gyntaf, gan fuddsoddi £12 miliwn, fel y dywedodd yr Aelod, er mwyn mynd â phobl sy’n anodd iawn eu cyrraedd i mewn i’r farchnad waith. Nid yw hynny bob amser yn ymwneud â rhaglen gyflogadwyedd, ond efallai â meithrin hyder neu fel arall, â rhoi hyder i bobl symud at y cynllun hwnnw. Rwyf hefyd yn siarad â Julie James ynglŷn â’i llwybr cyflogadwyedd i wneud yn siŵr fod y rhaglenni penodol iawn hyn mewn cymunedau yn ychwanegu gwerth at ymyrraeth hirdymor dysgu gydol oes. Felly, rwy’n fwy na pharod i ysgrifennu at yr Aelod gyda manylion y cynlluniau hyn, ond nid ydynt yn newydd; nid ydym ond yn cynyddu’r gallu o fewn y sector.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

3. 3. Datganiadau 90 Eiliad
3. 3. 90-second Statements

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiadau 90 eiliad. Ann Jones.

The next item on our agenda is the 90-second statements. Ann Jones.

Diolch, Llywydd. In just an hour’s time, the Wales women’s football team will walk out onto the pitch to play a friendly against Northern Ireland. As part of that squad, Jess Fishlock will become the first Welsh footballer to receive 100 caps, marking a most memorable milestone for this talented midfielder. No player, man or woman, has ever played a century of games for Wales, and I’m sure it’ll be a special occasion for her, and one, I think, we should recognise here at the Assembly.

Jess made her Wales debut against Switzerland back in 2006. Recently turning 30, Jess has no plans to bring her international career to a close, and retains a burning ambition to represent her country at the finals of a major tournament. I’m sure that the team will do Jess proud today and Jess will play her part, and I hope that Jess can realise her ambitions to lead the Wales women’s football team into a major tournament. I’m sure we wish her well on this remarkable achievement. Diolch.

Diolch, Lywydd. Mewn awr yn unig, bydd tîm pêl-droed menywod Cymru yn cerdded ar y cae i chwarae gêm gyfeillgar yn erbyn Gogledd Iwerddon. Fel rhan o’r garfan honno, Jess Fishlock fydd y bêl-droedwraig gyntaf o Gymru i gael 100 o gapiau, sy’n nodi carreg filltir hynod gofiadwy i’r chwaraewraig canol cae dalentog. Nid oes yr un chwaraewr, dyn neu fenyw, erioed wedi chwarae cant o gemau dros Gymru, ac rwy’n siŵr y bydd yn achlysur arbennig iddi, ac yn un, rwy’n credu, y dylem ei gydnabod yma yn y Cynulliad.

Chwaraeodd Jess ei gêm gyntaf dros Gymru yn erbyn y Swistir yn ôl yn 2006. Ar ôl troi’n 30 yn ddiweddar, nid oes gan Jess unrhyw gynlluniau i ddod â’i gyrfa ryngwladol i ben, ac mae ganddi uchelgais danllyd o hyd i gynrychioli ei gwlad yn rowndiau terfynol pencampwriaeth fawr. Rwy’n siŵr y bydd y tîm yn gwneud eu gorau dros Jess heddiw ac y bydd Jess yn chwarae ei rhan, ac rwy’n gobeithio y gall wireddu ei huchelgais i arwain tîm pêl-droed menywod Cymru i mewn i bencampwriaeth fawr. Rwy’n siŵr ein bod yn dymuno’n dda iddi ar y gamp ryfeddol hon. Diolch.

Diolch, Llywydd. Ganed Henry Richard yn Nhregaron ar 3 Ebrill 1812. Yn weinidog yr Annibynwyr, roedd yn ffigur blaenllaw yn rhengoedd y Rhyddfrydwyr Cymreig. Ym 1868, etholwyd ef yn Aelod Seneddol bwrdeistref Merthyr Tudful a bu’n gwasanaethu yno am 20 mlynedd. Roedd yr etholaeth bryd hynny yn cynnwys fy nhre enedigol innau, Aberdâr.

Cofir Henry Richard yn bennaf fel hyrwyddwr achos heddwch a chyd-ddealltwriaeth rhyngwladol, ac fel ysgrifennydd y gymdeithas heddwch am 40 mlynedd. Ei brif lwyddiant oedd gweithio i sicrhau cymod yng nghytundeb Paris, y cytundeb â ddaeth a rhyfel Crimea i ben, gan datgan am y tro cyntaf yn rhyngwladol bod modd cymodi yn lle mynd i ryfel. Fe’i galwyd, o’r herwydd, yn apostol heddwch.

Fe’i gofir yn awr ar ffurf cerflun urddasol ar sgwâr Tregaron, ac yn enw ysgol newydd pob oedran yr ardal. Dyma ei ddatganiad ar y cerflun:

Cedwais dri pheth mewn cof yn barhaus:—peidio anghofio iaith fy ngwlad; a phobl ac achos fy ngwlad; a pheidio esgeuluso unrhyw gyfle i amddiffyn cymeriad a hyrwyddo buddiannau fy ngwlad. Gorwedd fy ngobeithion am ddifodiant y gyfundrefn ryfel yn argyhoeddiad barhaus y bobl, yn hytrach nag ym mholisïau cabinet a thrafodaethau senedd.’

Da, beth bynnag, i’w gofio yn ein Senedd ni heddiw.

Thank you, Llywydd. Henry Richard was born in Tregaron on 3 April in 1812. He was an Independent minister and was a prominent figure in the Welsh Liberal movement. In 1868, he was elected Member of Parliament for the constituency of Merthyr and he served there for 20 years. The constituency, at that time, included the town of my birth, Aberdare.

Henry Richard is mainly remembered as a promoter of the cause of peace and arbitration and as secretary of the peace society for 40 years. His main success was working to ensure a declaration in the Paris treaty, which brought the Crimean war to an end, declaring for the first time internationally that arbitration was available instead of war. He was therefore called the apostle of peace.

There is now a statue in his memory on the square in Tregaron, and a new, all-age school is named after him in the area. This is his statement on the statue:

I have always been mindful of three things:—not to forget the language of my country; and the people and cause of my country; and to neglect no opportunity of defending the character and promoting the interests of my country. My hope for the abatement of the war system lies in permanent conviction of the people, rather than the policies of cabinets or the discussions of parliaments.’

We should bear this in mind in our own Senedd today.

Diolch, Llywydd. Three and a half thousand people have now signed the petition to this Assembly calling for us to protect live music venues in Wales. That petition was started by the conductor and composer, Richard Vaughan. The problem is that there are two proposals to develop in Wales’s most famous live music street, Womanby Street, and the developments pose a threat to the music venues because of the weak planning laws we have in Wales. In England, there is the agent of change principle, which means that new developments need to accommodate existing live music venues and not the other way around. It’s time to think about what we can do, and people from all political parties need to stand up and protect the live music venues in Wales. The proposals for Womanby Street should be rejected unless there are cast-iron guarantees that the existing live music premises will not be affected. Our Senedd needs to listen to the thousands of people who have taken the time to sign the petition, because we need a change in planning law, and I call upon everybody present to ensure that we change the law here in Wales and protect our live music venues. Diolch.

Diolch, Lywydd. Mae tair mil a hanner o bobl bellach wedi llofnodi’r ddeiseb i’r Cynulliad hwn yn galw arnom i ddiogelu lleoliadau cerddoriaeth fyw yng Nghymru. Dechreuwyd y ddeiseb honno gan yr arweinydd a’r cyfansoddwr, Richard Vaughan. Y broblem yw bod dau gynnig i ddatblygu yn stryd cerddoriaeth fyw enwocaf Cymru, Stryd Womanby, ac mae’r datblygiadau yn fygythiad i’r lleoliadau cerddoriaeth oherwydd y deddfau cynllunio gwan sydd gennym yng Nghymru. Yn Lloegr, mae ganddynt egwyddor o asiant dros newid, sy’n golygu bod angen i ddatblygiadau newydd addasu i leoliadau cerddoriaeth fyw sy’n bodoli eisoes ac nid y ffordd arall. Mae’n amser i ni feddwl am yr hyn y gallwn ei wneud, ac mae angen i bobl o bob plaid wleidyddol fynd ati i amddiffyn lleoliadau cerddoriaeth fyw yng Nghymru. Dylai’r cynigion ar gyfer Stryd Womanby gael eu gwrthod oni bai bod gwarantau cadarn na fydd y safleoedd cerddoriaeth fyw presennol yn cael eu heffeithio. Mae angen i’n Senedd wrando ar y miloedd o bobl sydd wedi rhoi amser i arwyddo’r ddeiseb, oherwydd mae angen newid yn y gyfraith gynllunio, ac rwy’n galw ar bawb sy’n bresennol i sicrhau ein bod yn newid y gyfraith yma yng Nghymru ac yn amddiffyn ein lleoliadau cerddoriaeth fyw. Diolch.

4. 4. Cynnig i Ddiwygio Rheol Sefydlog 12 mewn perthynas â Chwestiynau Amserol
4. 4. Motion to Amend Standing Order 12 in relation to Topical Questions

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r cynnig i ddiwygio Rheol Sefydlog 12 mewn perthynas â chwestiynau amserol. Rydw i’n galw ar aelod o’r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig—Paul Davies.

The next item on our agenda is the motion to amend Standing Order 12 in relation to topical questions. I call on a member of the Business Committee to move the motion—Paul Davies.

Cynnig NDM6287 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 33.2:

1. Yn ystyried Adroddiad y Pwyllgor Busnes ‘Diwygio Rheolau Sefydlog: Rheol Sefydlog 12—Cwestiynau Amserol a Chwestiynau Brys’ a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 29 Mawrth 2017.

2. Yn cymeradwyo’r cynnig i adolygu Rheolau Sefydlog 11 a 12, fel y nodir yn Atodiad B i Adroddiad y Pwyllgor Busnes.

Motion NDM6287 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 33.2:

1. Considers the Report of the Business Committee ‘Amending Standing Orders: Standing Order 12—Topical Questions and Urgent Questions’ laid in the Table Office on 29 March 2017.

2. Approves the proposal to revise Standing Orders 11 and 12, as set out in Annex B of the Report of the Business Committee.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw wrthwynebiad? Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

The proposal is to agree the motion. Does any Member object? The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

5. 5. Dadl ar Gynnig Deddfwriaethol gan Aelod
5. 5. Debate on a Member's Legislative Proposal

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r ddadl ar gynigion deddfwriaethol Aelod unigol, ac rwy’n galw ar Simon Thomas i wneud y cynnig.

The next item on our agenda is the debate on a Member’s legislative proposal, and I call on Simon Thomas to move the motion.

Cynnig NDM6227 Simon Thomas

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi cynnig ar gyfer Bil ar leihau gwastraff.

2. Yn nodi mai diben y Bil fyddai lleihau gwastraff drwy roi gofyniad ar gynhyrchwyr a manwerthwyr bwyd mewn cysylltiad â phecynnu bwyd.

Motion NDM6227 Simon Thomas

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes a proposal for a Bill on waste reduction.

2. Notes that the purpose of the Bill would be to reduce waste through placing requirements on food producers and retailers in respect of packaging.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Presiding Officer. I want to propose that the Assembly notes the proposal for a waste reduction Bill in Wales, and the purpose of the proposed legislation would be to reduce waste, and in two particular ways: to address the need for a deposit-return scheme in Wales and to address the need to either ban, or at least have a levy on, polystyrene packaging in Wales.

The context for this proposal is that further waste reduction is needed if we are to reach the Welsh Government’s target to reduce waste by 70 per cent by 2025, and, to reach zero waste by 2050, a significant pace of change is needed. Plaid Cymru would also like to bring the zero-waste target forward to 2030 and, as stated already by the Welsh Government, Wales can, and should, become Europe’s best recycling nation. We are fourth, to be fair, but we can do even better.

Diolch i chi, Lywydd. Rwyf am gynnig bod y Cynulliad yn nodi’r cynnig ar gyfer Bil lleihau gwastraff yng Nghymru, a diben y ddeddfwriaeth arfaethedig fyddai lleihau gwastraff, ac mewn dwy ffordd arbennig: mynd i’r afael â’r angen am gynllun dychwelyd blaendal yng Nghymru a mynd i’r afael â’r angen naill ai i wahardd, neu gael ardoll ar ddeunydd pacio polystyren yng Nghymru.

Y cyd-destun ar gyfer y cynnig hwn yw bod angen lleihau gwastraff pellach os ydym am gyrraedd targed Llywodraeth Cymru i leihau gwastraff 70 y cant erbyn 2025, ac i fod yn ddiwastraff erbyn 2050, mae angen cyflymu’r newid yn sylweddol. Byddai Plaid Cymru hefyd yn hoffi symud y targed diwastraff ymlaen i 2030 ac fel y nodwyd eisoes gan Lywodraeth Cymru, gall Cymru, ac fe ddylai Cymru, fod y wlad orau yn Ewrop am ailgylchu. Rydym yn bedwerydd, i fod yn deg, ond gallwn wneud hyd yn oed yn well.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Wales’s recycling rate has doubled over the last decade, from just under 30 per cent in 2006-07 to over 60 per cent in 2015-16. However, not everyone recycles, and there are also local authorities that are significantly behind the pace of change. The current 58 per cent target of Welsh Government was not met by Newport, Torfaen, and Blaenau Gwent in 2015 and 2016. I believe, therefore, that a deposit-return scheme, through which customers pay a small additional charge for cans and bottles and are paid back when they return the empties, will incentivise people who do not already recycle and, indeed, will introduce an element of resource saving into our economy. This scheme should be available for plastic cans and bottles as well as metal ones and glass ones. As well as increasing collection rates, deposit schemes provide a higher quality of material, which can then be refilled or recycled. Deposit schemes could also save local authorities money in the long-term through lowering the amount of household waste to be managed, reducing the need for sorting and disposal facilities, such as incinerators and landfill, and reducing the need for street cleaning.

It’s a particular concern that the marine environment around Wales is being very much degraded by the amount of plastics in our environment. The Marine Conservation Society has a petition before the Assembly currently and is supporting a journey by a clipper around the coast of Britain in August, which will be calling in Cardiff sometime in the month of August, called the Sea Dragon, and the purpose of the Sea Dragon is to collate data on plastic in our marine environment. This is citizen science at its very best, in co-ordination with universities. And any of us—

Mae cyfradd ailgylchu Cymru wedi dyblu dros y degawd diwethaf, o ychydig o dan 30 y cant yn 2006-07 i dros 60 y cant yn 2015-16. Fodd bynnag, nid yw pawb yn ailgylchu, ac mae yna awdurdodau lleol hefyd sydd ar ei hôl hi’n sylweddol o ran cyflymder y newid. Ni lwyddodd Casnewydd, Torfaen, na Blaenau Gwent i gyrraedd targed presennol Llywodraeth Cymru o 58 y cant yn 2015 na 2016. Credaf, felly, y bydd cynllun dychwelyd blaendal, lle y mae cwsmeriaid yn talu tâl ychwanegol bychan am ganiau a photeli sy’n cael ei ad-dalu pan fyddant yn eu dychwelyd yn wag, yn cymell pobl nad ydynt eisoes yn ailgylchu ac yn wir, yn cyflwyno elfen o arbed adnoddau i’n heconomi. Dylai’r cynllun hwn fod ar gael ar gyfer caniau a photeli plastig yn ogystal â rhai metel a gwydr. Yn ogystal â chynyddu cyfraddau casglu, mae cynlluniau blaendal yn cynnig deunyddiau o safon uwch y gellir eu hail-lenwi neu eu hailgylchu. Gallai cynlluniau blaendal arbed arian i awdurdodau lleol hefyd yn y tymor hir drwy leihau gwastraff y cartref sydd angen ei reoli, a lleihau’r angen am gyfleusterau didoli a gwaredu, megis llosgyddion a thirlenwi, a lleihau’r angen i lanhau strydoedd.

Mae’n bryder arbennig fod yr amgylchedd morol o amgylch Cymru yn dirywio’n fawr iawn o ganlyniad i’r holl blastig yn ein hamgylchedd. Mae gan y Gymdeithas Cadwraeth Forol ddeiseb ger bron y Cynulliad ar hyn o bryd ac mae’n cefnogi taith ar long hwyliau o’r enw Sea Dragon o amgylch arfordir Prydain ym mis Awst, a fydd yn galw yng Nghaerdydd rywbryd ym mis Awst, a phwrpas Sea Dragon yw casglu data ar blastig yn ein hamgylchedd morol. Dyma wyddoniaeth y dinesydd ar ei gorau, mewn cydgysylltiad â phrifysgolion. Ac mae unrhyw un ohonom—

Can I just—[Inaudible.]

A gaf fi—[Anghlywadwy.]

Just as species champion for the grey seals, all 43 of my new friends now in Worm’s Head would surely back such a proposal.

Fel hyrwyddwr rhywogaethau ar ran y morlo llwyd, byddai pob un o’r 43 o ffrindiau newydd sydd gennyf bellach ym Mhen Pyrod yn sicr yn cefnogi cynnig o’r fath.

I’m sure they would, but I would say to Dai Lloyd that they’re not necessarily his friends, because I think they travel a long distance, and they’re probably as much Irish and Breton friends as they are Welsh friends. But it just shows the marine environment is there to be protected. And I think if anyone has undertaken a beach clean—and perhaps Dai Lloyd would like to consider a beach clean—they will know how many bits of plastic and returns from bottles are picked up at that stage.

Now, Germany’s deposit-return scheme is the most successful in the world. That’s been in place since 2003. A charge of 25 euro cent is applied to all drink containers apart from milk and fruit and vegetable juices. As a result, 98.5 per cent of refillable bottles are returned by consumers, and this is the point: the quality of recovered material is good enough to guarantee that an old bottle will become a new bottle. So, though we succeed in recycling at the moment, the advantage of a deposit-return scheme is the saving of resource, as well, and less waste. This has also helped to remove 1 billion to 2 billion one-way containers from Germany’s bins and streets.

It’s also the trend that is increasingly growing. I didn’t want to bring rubbish into the Chamber, Deputy Presiding Officer, and I did have to prepare this last night—myself, personally—but, if you buy some trendy beer or hipster ale these days, you’ll find that it often has a 10 cent refund for any state or territory—this is for international sales in Australia and the United States. So, this is the trend that’s already happening—we need only to follow that trend, and, as they say, work with it.

However, not everything can be recycled, and to reach zero waste—or reuse, indeed—we will eventually need to ensure that all packaging used in Wales is recyclable. One of the main causes of litter is, in fact, polystyrene packaging, which is not recyclable and cannot be reused, as it’s often used for food packaging, of course. Whilst other more environmentally friendly materials can be used, many cafes, shops, and fast-food outlets use polystyrene packaging for drinks and takeaways because it’s cheaper. Figures from the Bevan Foundation demonstrated that an online wholesaler offered 500 large polystyrene burger boxes for £21.12, whereas the biodegradable burger boxes are sold at £44.48 for 500.

So, there’s little incentive currently for retailers to use environmentally friendly alternatives, which include biodegradable containers, refillable containers, and even edible containers, which are now possible. It may not be possible or necessary to follow many states and cities in the USA and ban polystyrene packaging in Wales, although I am personally tempted to think along those lines, but we can look closer to home at our own successful single-use carrier bag charge, introduced by the Welsh Government in October 2011. According to a review commissioned by the Welsh Government and published in March 2016, between the introduction of the 5p charge in 2011 and 2014, there was an estimated 70 per cent reduction in the use of single-use carrier bags in Wales. So, a similar charge on polystyrene food and drink containers could be paid by the retailer or passed on to the consumer and lead to a similar decline in use.

It’s very interesting that, when the Cabinet Secretary for Finance and Local Government came to the Finance Committee in Newport last week—I think it was last week, or it might have been the week before; I can’t remember exactly when now—he talked about using the new powers in the Wales Act 2017 to introduce innovative taxes. And, of course, one of the proposals from the Bevan Foundation and others is a polystyrene charge in Wales, as just such an innovative tax.

So, many stakeholders, from the marine and environmental sectors to people like the Bevan Foundation, are calling for a tax on polystyrene to reduce its use, or even to drive out its use with more environmentally friendly alternatives. I think such legislation could deal with and help reduce waste enormously in Wales, but, more importantly, put us at the forefront of thinking in a European context.

Rwy’n siŵr y byddent, ond carwn ddweud wrth Dai Lloyd nad ydynt yn ffrindiau iddo o reidrwydd, oherwydd credaf eu bod yn teithio pellter hir, ac maent yn llawn cymaint o ffrindiau Gwyddelig a Llydewig ag o ffrindiau Cymreig yn ôl pob tebyg. Ond mae’n dangos bod yr amgylchedd morol yno i gael ei ddiogelu. Ac os oes unrhyw un wedi mynd ati i lanhau traeth—ac efallai y byddai Dai Lloyd eisiau ystyried glanhau traeth—rwy’n credu y byddant yn gwybod faint o ddarnau o blastig a photeli gwag sy’n cael eu codi ar yr adeg honno.

Nawr, cynllun dychwelyd blaendal yr Almaen yw’r un mwyaf llwyddiannus yn y byd. Mae hwnnw wedi bod ar waith ers 2003. Caiff tâl o 25 sent ewro ei ychwanegu at bob cynhwysydd diod ar wahân i laeth a sudd ffrwythau a llysiau. O ganlyniad, mae 98.5 y cant o boteli y gellir eu hail-lenwi yn cael eu dychwelyd gan ddefnyddwyr, a dyma’r pwynt: mae ansawdd y deunydd a adferir yn ddigon da i sicrhau y bydd hen botel yn dod yn botel newydd. Felly, er ein bod yn llwyddo i ailgylchu ar hyn o bryd, mantais cynllun dychwelyd blaendal yw arbed adnoddau yn ogystal, a llai o wastraff. Mae hyn hefyd wedi helpu i gael gwared ar 1 biliwn i 2 biliwn o gynwysyddion untro o finiau a strydoedd yr Almaen.

Mae hefyd yn duedd sy’n tyfu’n gynyddol. Nid oeddwn eisiau dod â sbwriel i mewn i’r Siambr, Dirprwy Lywydd, a bu’n rhaid i mi baratoi hyn neithiwr—fy hun, yn bersonol—ond os ydych yn prynu cwrw ffasiynol neu gwrw hipster y dyddiau hyn, fe welwch ei fod yn aml yn rhoi ad-daliad o 10 sent i unrhyw wladwriaeth neu diriogaeth—mae hyn ar gyfer gwerthiant rhyngwladol yn Awstralia a’r Unol Daleithiau. Felly, mae’n duedd sy’n digwydd eisoes—nid oes ond angen i ni ddilyn y tuedd hwnnw a mynd gyda’r llif fel petai.

Fodd bynnag, ni ellir ailgylchu popeth, ac i fod yn ddiwastraff—neu i ailddefnyddio, yn wir—bydd angen i ni, yn y pen draw, sicrhau bod yr holl ddeunydd pacio a ddefnyddir yng Nghymru yn ailgylchadwy. Un o brif achosion sbwriel, mewn gwirionedd, yw deunydd pacio polystyren nad yw’n ailgylchadwy ac na ellir ei ailddefnyddio, gan ei fod yn aml yn cael ei ddefnyddio ar gyfer pacio bwyd, wrth gwrs. Er y gellid defnyddio deunyddiau eraill sy’n ecogyfeillgar, mae llawer o gaffis, siopau, a sefydliadau bwyd brys yn defnyddio deunydd pacio polystyren ar gyfer diodydd a chludfwyd am ei fod yn rhatach. Dangosodd ffigurau gan Sefydliad Bevan fod cyfanwerthwr ar-lein yn cynnig 500 o flychau byrgyrs polystyren mawr am £21.12, tra bod 500 o flychau byrgyrs biobydradwy yn cael eu gwerthu am £44.48.

Felly, nid oes llawer o gymhelliant ar hyn o bryd i fanwerthwyr ddefnyddio dulliau amgen ecogyfeillgar, sy’n cynnwys cynwysyddion biobydradwy, cynwysyddion y gellir eu hail-lenwi, a hyd yn oed cynwysyddion bwytadwy, sydd bellach yn bosibl. Efallai na fydd yn bosibl nac yn angenrheidiol inni ddilyn nifer o daleithiau a dinasoedd yn yr Unol Daleithiau a gwahardd deunydd pacio polystyren yng Nghymru, er fy mod yn cael fy nhemtio’n bersonol i feddwl ar hyd y llinellau hynny, ond gallwn edrych yn agosach at gartref ar ein cynllun llwyddiannus i godi tâl am fagiau siopa untro a gyflwynwyd gan Lywodraeth Cymru ym mis Hydref 2011. Yn ôl arolwg a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru ac a gyhoeddwyd ym mis Mawrth 2016, rhwng cyflwyno’r tâl o 5c yn 2011 a 2014, gwelwyd 70 y cant amcangyfrifedig o ostyngiad yn y defnydd o fagiau siopa untro yng Nghymru. Felly, gallai’r manwerthwr dalu tâl tebyg am gynwysyddion bwyd a diod polystyren neu gellid ei drosglwyddo i’r defnyddiwr ac arwain at ostyngiad tebyg yn y defnydd ohonynt.

Pan ddaeth Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol i’r Pwyllgor Cyllid yng Nghasnewydd yr wythnos diwethaf—credaf mai’r wythnos diwethaf oedd hi, neu gallai fod wedi bod yr wythnos cynt; ni allaf gofio yn union pryd yn awr—mae’n ddiddorol iawn ei fod wedi sôn am ddefnyddio’r pwerau newydd yn Neddf Cymru 2017 i gyflwyno trethi arloesol. Ac wrth gwrs, un o’r argymhellion gan Sefydliad Bevan ac eraill yw tâl polystyren yng Nghymru, fel treth yr un mor arloesol.

Felly, mae llawer o randdeiliaid, o’r sectorau morol ac amgylcheddol i bobl fel Sefydliad Bevan, yn galw am dreth ar bolystyren i leihau ei ddefnydd, neu hyd yn oed i roi diwedd ar ei ddefnydd drwy ddefnyddio dewisiadau eraill sy’n fwy ecogyfeillgar. Rwy’n credu y gallai deddfwriaeth o’r fath fynd i’r afael â’r mater a helpu’n aruthrol i leihau gwastraff yng Nghymru, ond yn bwysicach, gallai ein rhoi ar flaen y gad yng nghyd-destun y meddylfryd Ewropeaidd.

I support this excellent proposal, and I think there are many other things we might consider doing as well. First, just to correct Simon, we are, I understand, the third best in the world for recycling, after Germany and Taiwan, so we need to celebrate that.

I was wondering whether we would have the competency, for example, to outlaw contracts that the supermarkets are making with some of their farming suppliers to force them to plough vegetables back into the land if they don’t meet the cosmetic appearances that consumers apparently demand in supermarkets, because that seems to me absolutely criminal.

I support your polystyrene tax, but I feel that there’s also more that we need to do to clarify for the citizen what plastics are recyclable and what are not, because I’ve had some debate with constituents about whether the black trays that are used invariably in processed foods—are they recyclable or not? If they’re not, let’s stop using them and use another coloured tray or one that’s made of a slightly different material, because it ought to be perfectly possible to recycle plastics if they’re not adulterated. Therefore, I think that the polystyrene tax should be extended to any plastics that are not recyclable, so that we force companies to recycle, because the cost in terms of the environment is just absolutely huge.

Most plastic packaging material is lost after one use—it’s not recycled. Once it becomes waste, it’s disposed of as municipal waste and about 30 per cent of it gets lost into the oceans, with the impact on Dai Lloyd’s friends but also on the ocean generally. We do face a situation where we could actually have more plastic in the ocean than fish, and that is a pretty scary prospect. So, I think that Europe is beginning to look at this, because, obviously, not all of Europe is doing as well as either Germany or Wales. The European Parliament has recently approved something called the Bonafè report, which is aimed at moving the EU towards a circular economy, with an 80 per cent recycling target for packaging waste. So, we want to be ahead of the curve in that respect, rather than following on.

So, I think that those are particularly good things that we could be doing, but I think it is also about changing behaviour, particularly the fact that a third of all food never actually reaches the table—that tells us that there’s something wrong about the way we respect food. But I think that we should also be thinking of following the excellent example of Germany with the closed substance cycle and waste management Act, which they passed in 1996, as you’ve already referred to, because it really does help to embed the ‘reduce, reuse, recycle’ concept, which we should all be following.

Rwy’n cefnogi’r cynnig ardderchog hwn, ac rwy’n credu bod llawer o bethau eraill y gallwn ystyried eu gwneud yn ogystal. Yn gyntaf, i gywiro Simon, rwy’n deall mai ni yw’r drydedd wlad orau yn y byd am ailgylchu, ar ôl yr Almaen a Taiwan, felly mae angen i ni ddathlu hynny.

Roeddwn yn meddwl tybed a fyddai gennym y cymhwysedd, er enghraifft, i wahardd cytundebau y mae’r archfarchnadoedd yn eu llunio gyda rhai o’u cyflenwyr ffermio i’w gorfodi i aredig llysiau yn ôl i mewn i’r tir os nad ydynt yn cyd-fynd â’r olwg gosmetig y mae defnyddwyr, ymddengys, yn galw amdani mewn archfarchnadoedd, oherwydd mae hynny’n ymddangos i mi yn hollol warthus.

Rwy’n cefnogi eich treth bolystyren, ond rwy’n teimlo bod yna ragor sydd angen i ni ei wneud i egluro i’r dinesydd pa blastig sy’n ailgylchadwy a pha blastig nad yw’n ailgylchadwy, oherwydd rwyf wedi cael trafodaeth gydag etholwyr ynglŷn ag a yw’r cynwysyddion duon sy’n cael eu defnyddio’n ddieithriad gyda bwydydd wedi’u prosesu—a ydynt yn ailgylchadwy ai peidio? Os nad ydynt, gadewch i ni roi’r gorau i’w defnyddio a defnyddio cynhwysydd lliw arall neu un sydd wedi cael ei wneud o ddeunydd ychydig yn wahanol, oherwydd dylai fod yn berffaith bosibl ailgylchu plastig os nad yw wedi’i ddifwyno. Felly, credaf y dylid ymestyn y dreth bolystyren i gynnwys unrhyw blastig nad yw’n ailgylchadwy, fel ein bod yn gorfodi cwmnïau i ailgylchu, oherwydd mae’r gost o ran yr amgylchedd yn hollol enfawr.

Mae’r rhan fwyaf o ddeunydd pacio plastig yn cael ei golli ar ôl cael ei ddefnyddio unwaith—nid yw’n cael ei ailgylchu. Pan ddaw’n wastraff, caiff ei waredu fel gwastraff trefol ac mae tua 30 y cant ohono yn cael ei golli i’r cefnforoedd, gydag effaith ar ffrindiau Dai Lloyd, a hefyd ar y môr yn gyffredinol. Rydym yn wynebu sefyllfa lle y gallem, mewn gwirionedd, gael mwy o blastig yn y môr nag o bysgod, ac mae hwnnw’n bosibilrwydd eithaf brawychus. Felly, rwy’n credu bod Ewrop yn dechrau edrych ar hyn, oherwydd, yn amlwg, nid yw pob gwlad yn Ewrop yn gwneud cystal â’r Almaen neu Gymru. Yn ddiweddar, mae Senedd Ewrop wedi cymeradwyo rhywbeth o’r enw adroddiad Bonafè, sy’n anelu i symud yr UE tuag at economi gylchol, gyda tharged ailgylchu o 80 y cant ar gyfer gwastraff deunydd pacio. Felly, rydym eisiau bod ar flaen y gad yn hynny o beth, yn hytrach na dilyn eraill.

Felly, rwy’n credu bod y rheini’n bethau arbennig o dda y gallem fod yn eu gwneud, ond credaf ei fod yn ymwneud hefyd â newid ymddygiad, yn enwedig y ffaith nad yw traean o’r holl fwyd byth yn cyrraedd y bwrdd, mewn gwirionedd—mae hynny’n dweud wrthym fod rhywbeth o’i le ar y ffordd rydym yn parchu bwyd. Ond rwy’n credu y dylem hefyd ystyried dilyn esiampl ardderchog yr Almaen gyda’r Ddeddf cylch sylweddau caeëdig a rheoli gwastraff, a basiwyd ym 1996, fel y dywedoch eisoes, gan ei bod yn help mawr i ymgorffori’r cysyniad ‘arbed, ailddefnyddio, ailgylchu’ y dylem i gyd fod yn ei ddilyn.

Are you coming to a conclusion, please?

A ydych yn dirwyn i ben, os gwelwch yn dda?

So, I think if we want to be a zero-waste nation by 2050 or by 2030, then we should be really, I hope, considering this legislation.

Felly, os ydym am fod yn genedl ddiwastraff erbyn 2050 neu erbyn 2030, yna rwy’n credu y dylem fod, gobeithio, yn ystyried y ddeddfwriaeth hon.

Mae’n bwysig bod y Cynulliad yn parhau â’r gwaith da o daclo gwastraff, mater sy’n effeithio arnom ni i gyd. Mae arfordir, moroedd a thraethau Cymru yn gynefinoedd sy’n cael eu niweidio yn sylweddol gan wastraff, ac wrth gefnogi Simon Thomas heddiw rwyf am sôn am effaith gwastraff ar gynefinoedd morol, a sôn am effaith polystyren yn benodol.

Yn dilyn y dreth ar fagiau a gafodd ei chyflwyno yn 2011, cafwyd gostyngiad nodedig yn y nifer o fagiau plastig sy’n cael eu canfod ar draethau o gwmpas Cymru. Ond yn ôl arolwg traethau 2016, pan arolygwyd 28 o draethau yng Nghymru, roedd cynnydd o 16 y cant ers y flwyddyn flaenorol yn y nifer o eitemau gwastraff a ganfuwyd. Plastig a pholystyren ydy’r prif eitemau gwastraff a ganfuwyd ar draethau y Deyrnas Unedig ac, wrth gwrs, fel rydym wedi ei glywed, mae polystyren yn broblem amgylcheddol aruthrol oherwydd nad ydy o ddim yn ddeunydd sy’n dirywio efo amser, ac nid ydym yn gwybod faint o amser mae’n ei gymryd i bydru. Yn y cyfamser, mae safleoedd tirlenwi yn ogystal â’n moroedd ni yn llenwi efo fo. Mae polystyren yn waeth na phlastigion oherwydd mae yna dystiolaeth gynyddol bod cemegau ynddo fo sy’n gallu achosi canser, yn ogystal â’r ffaith ei fod hefyd yn niweidio a dinistrio bywyd gwyllt a bywyd môr.

Ddoe, fe ges i, digwydd bod, lythyr gan gynghorydd sir sy’n byw wrth ymyl ysgol yn Arfon, a dyma mae hi’n ei ddweud:

Yn ein ardal ni, gwelwn ddisgyblion ysgol yn ymweld â siopau bwyd amser cinio ac yn dympio’r boscys polysterene dros y cloddiau, yn y coed a glannau afonydd, ar diroedd gwyrdd, ar hyd llwybrau ac ar ochr y ffyrdd. Mae’n ofnadwy ac mae’n broblem sy’n gwaethygu. Yn sicr mae gwaith i’w wneud i addysgu plant i gael gwared o’u sbwriel mewn modd cyfrifol, ac wrth gwrs mae’n frwydr barhaus i sicrhau digon o finiau ac ati. Serch hynny, rwyf o’r farn y byddai’n help mawr i leihau deunydd pacio yn enwedig deunydd pacio bwyd.’

Mae hi’n mynd ymlaen, y cynghorydd sir yma, i ddweud:

Tybed a fyddai Llywodraeth Cymru yn ystyried rhoi treth ar bolysterene? Mae’r dreth ar fagiau plastig wedi bod yn llwyddiant ysgubol: yn wir mor llwyddiannus fel bod gwledydd eraill y DG wedi mabwysiadu’r un polisi! Beth am i Gymru arwain y ffordd unwaith eto, a chreu Cymru sy’n rhydd o bolysterene? Diolch yn fawr am ddarllen fy llythyr a gobeithio bydd cyfle i chi siarad ar fy rhan a gofyn i’r Llywodraeth ystyried fy nghais.’

Yn amlwg, mae yna fwy o drafod i’w wneud: treth, lefi, gwahardd—pa un ydy’r dull gorau o gyrraedd y nod? Ond yn sicr, mi fyddai lleihau’r gwastraff pecynnu ar nwyddau yn gwneud llawer iawn i leihau’r gwastraff sy’n cael ei luchio, gyda chymaint ohono fo yn anochel yn diweddu ar ein traethau a’n moroedd, lle mae’n gallu cymryd blynyddoedd lawer i ddatgymalu. Felly, diolch am gael cyfrannu at y ddadl. Diolch i Simon am ddod â’r mater gerbron, ac ymlaen efo’r ymdrechion i daclo gwastraff.

It’s important that the Assembly continues with the good work of tackling waste. It’s an issue that affects us all. The seas, coastlines and beaches of Wales are habitats that are seriously damaged by waste and, in supporting Simon Thomas today, I want to mention the impact of waste on marine habitats and the impact of polystyrene particularly.

Following the plastic bag tax, introduced in 2011, there was a notable reduction in the number of plastic bags found on beaches around Wales, but according to the beach survey of 2016, when 28 Welsh beaches were surveyed, there was an increase of 16 per cent since the previous year in the number of items of waste found. Plastic and polystyrene are the main items found on beaches in the UK, and as we’ve heard, polystyrene is a huge environmental problem because it isn’t a material that biodegrades over time, and we don’t know how long it takes to biodegrade. In the meantime, landfill sites, as well as our seas, are filling with polystyrene. Polystyrene is worse than plastics, because there is increasing evidence that chemicals in polystyrene can be carcinogenic as well as damaging and being harmful to our wildlife and marine life.

By way of coincidence, yesterday I received a letter from a county councillor living near a school in Arfon, and this is what she says:

In our area, we see pupils visiting food shops at lunchtime and dumping their polystyrene containers in the woods and on riverbanks, on greenfield sites, along paths and on our pavements. It’s terrible and it’s a problem that’s increasing. Certainly, there is work to be done to educate children to dispose of their litter in a responsible way. Of course, it’s an ongoing battle to ensure a sufficient number of bins and so on. Despite that, I am of the view that it would be of great assistance to reduce packaging, particularly food packaging.

She goes on, this councillor, to say:

I wonder whether the Welsh Government would consider taxing polystyrene. The tax on plastic bags has been a sweeping success. So successful, indeed, that other nations in the UK have adopted the same policy. What about Wales leading the way once again, creating a Wales which is free of polystyrene? Thank you for reading my letter. I hope you’ll have an opportunity to speak up on my behalf and ask the Government to consider my request.

Clearly, there’s more discussion to be had: a tax, a levy, a prohibition—which is the best approach of reaching our aim? But certainly, reducing the packaging waste in terms of goods would do a great deal to reduce the waste that is disposed of, with so much inevitably finishing up on our beaches and in our seas, where it can take many, many years to biodegrade. So, thank you for the opportunity to contribute to the debate. Thank you to Simon for bringing this issue forward, and on with the attempts to tackle the issue of waste.

Could I just say that the Welsh Conservative group has no objection in principle to what Simon is intending to do, or would do if he got the opportunity to introduce a Bill here? However, we do think the practicalities play very heavily and need to be fully considered, and, in fairness, he did refer to them in his speech.

But we do start from the concept of the circular economy. I think we’re much more aware, now, of the impact we have in terms of how we wrap our products and how we consume the goods that we rely on so much. As many people have said, you’ve only got to walk on a beach anywhere, really, in the world, now, to realise the impact. I think, in the last 20 years or so, there’s been a huge shift, also, in public support and the demand the public have for policies that effectively meet these environmental demands.

I think we should remember that Wales does have a good suite of recycling polices at the moment, and we start from a high base. Whatever we do, we obviously want to preserve those achievements. I think any deposit scheme, in particular, would have to be very carefully thought through, so that we would be convinced that it really would take us a lot further than we can get just with the existing policies.

Some of the issues that have been raised with me—I don’t think they’re insuperable, but they obviously will need to be addressed. The existing infrastructure could be affected by a poorly designed scheme. You can end up with a clumsy policy that encourages people to make extra journeys to the supermarket, or whatever, to return bottles and other items. So, I think that needs to be considered. Also, many people, especially vulnerable people, have their groceries delivered—how that is incorporated into any deposit scheme. As I said, I don’t think they are insuperable, but they are knotty problems and they need to be addressed. I also think that the implications of any radical shift from kerbside, which has been hugely successful, to bring-to-store schemes, or whatever model is suggested, needs careful thought.

On food packaging, I think Wales and the UK need to get our act together, and I think a lot of us have just been depressed, on occasion, by the sheer quantity of material wrapping essential goods. That can’t be a great model and we need to move away from it. I’ve heard stories of outraged German consumers just tearing superfluous packaging off their products before they get to the till. I’m not recommending that, but I do think it shows you that there is a public mood for going even further here. So, we wish him well and we will look at anything that eventually comes to us very seriously.

A gaf fi ddweud nad oes gan grŵp y Ceidwadwyr Cymreig unrhyw wrthwynebiad mewn egwyddor i’r hyn y mae Simon yn bwriadu ei wneud, neu y byddai’n ei wneud pe bai’n cael cyfle i gyflwyno Bil yma? Fodd bynnag, rydym yn credu bod yr elfennau ymarferol yn chwarae rhan fawr iawn ac mae angen eu hystyried yn llawn, ac er tegwch, fe gyfeiriodd atynt yn ei araith.

Ond rydym yn dechrau o’r cysyniad o economi gylchol. Rwy’n credu ein bod yn llawer mwy ymwybodol bellach o’r effaith rydym yn ei chael o ran sut rydym yn lapio ein cynnyrch a sut rydym yn defnyddio’r nwyddau y dibynnwn gymaint arnynt. Fel y mae llawer o bobl wedi dweud, nid oes ond yn rhaid i chi gerdded ar draeth yn unrhyw le yn y byd yn awr, mewn gwirionedd, i sylweddoli’r effaith. Rwy’n credu bod newid enfawr wedi bod hefyd yn ystod yr 20 mlynedd neu fwy diwethaf, o ran cefnogaeth y cyhoedd a galwadau’r cyhoedd am bolisïau sy’n bodloni’r gofynion amgylcheddol hyn yn effeithiol.

Rwy’n credu y dylem gofio bod gan Gymru gyfres dda o bolisïau ailgylchu ar hyn o bryd, ac rydym yn dechrau o sylfaen uchel. Beth bynnag a wnawn, mae’n amlwg ein bod yn awyddus i ddiogelu’r cyflawniadau hynny. Rwy’n credu y byddai’n rhaid meddwl yn ofalus iawn am unrhyw gynllun blaendal, yn benodol, er mwyn inni allu bod yn argyhoeddedig y byddai’n mynd â ni gryn dipyn yn bellach nag sy’n bosibl gyda’r polisïau sy’n bodoli’n barod yn unig.

Mae rhai o’r materion a ddaeth i fy sylw—nid wyf yn credu eu bod yn anorchfygol, ond yn amlwg bydd angen mynd i’r afael â hwy. Gallai cynllun wedi’i gynllunio’n wael effeithio ar y seilwaith presennol. Gallwch gael polisi trwsgl yn y pen draw sy’n annog pobl i fynd ar deithiau ychwanegol i’r archfarchnad, neu beth bynnag, i ddychwelyd poteli ac eitemau eraill. Felly, credaf fod angen ystyried hynny. Hefyd, mae llawer o bobl, yn enwedig pobl agored i niwed, yn cael eu nwyddau wedi’u dosbarthu i’w cartref—sut y mae ymgorffori hynny mewn cynllun blaendal? Fel y dywedais, nid wyf yn credu eu bod yn anorchfygol, ond maent yn broblemau dyrys ac mae angen rhoi sylw iddynt. Rwyf hefyd yn credu bod angen rhoi ystyriaeth ofalus i oblygiadau unrhyw newid radical o gasglu o ymyl y ffordd, sydd wedi bod yn hynod lwyddiannus, i gynlluniau dychwelyd i’r siop, neu ba fodel bynnag a awgrymir.

O ran deunydd pacio bwyd, rwy’n credu bod angen i Gymru a’r DU gael trefn ar bethau, ac rwy’n credu bod llawer ohonom ar brydiau wedi cael ein digalonni gan yr holl ddeunydd sy’n lapio nwyddau hanfodol. Ni all fod yn fodel gwych ac mae angen i ni symud oddi wrtho. Rwyf wedi clywed straeon am ddefnyddwyr blin yn yr Almaen yn rhwygo deunydd pacio diangen oddi ar eu cynnyrch cyn iddynt gyrraedd y til. Nid wyf yn argymell hynny, ond rwy’n credu ei fod yn dangos i chi fod yna awydd ymhlith y cyhoedd i fynd gam ymhellach hyd yn oed yn hyn o beth. Felly, rydym yn dymuno’n dda iddo, a byddwn yn edrych o ddifrif ar unrhyw beth a ddaw atom yn y pen draw.

I congratulate Simon on bringing this legislative proposal forward, aiming to reduce waste through placing additional requirements on food producers and retailers. It builds on the good work already undertaken by the Welsh Government and this Assembly to tackle an issue that affects us all, and we all do have a responsibility to tackle not least the islands of waste now growing in our oceans and choking marine life.

Wales has been at the forefront in the UK of proposing and then implementing legislation to support waste reduction, from the ‘Towards Zero Waste’ strategy, ambitiously aiming for a zero-waste nation by 2050, to the waste Measure, which introduced, as many other Members have remarked upon, the single carrier bag charge, followed, four years subsequently, by England. The carrier bag charge is an example of a great waste reduction success story for beaches here in Wales, with a significant reduction in the number of carrier bags found—lower than any other year since 2011. But even so, packaging waste is still a problem in our oceans and on our shorelines.

Like others here, I’ve joined in with people of all ages at beach clean-ups, and results from the Marine Conservation Society’s Great British Beach Clean 2016 revealed that, of the 28 Welsh beaches surveyed in September 2016, on average 607 pieces of litter were found per 100 metre stretch. That is still an increase of 16 per cent from 2015. Alongside plastic and polystyrene pieces, much of the litter on our beaches is packaging—the packaging of items such as crisps, sandwiches, sweets, lolly wrappers, and so much more. It not only causes an eyesore for residents and those tourists visiting our many fantastic beaches, but it poses a threat to our marine wildlife and to our commercial fisheries as it takes years to degrade.

Wales has made good progress on waste reduction, but should always be more ambitious in looking at how we can reduce waste. Some of Simon Thomas’s proposals, supported by the Marine Conservation Society and many others, are worthy of further consideration, and by extending producers’ responsibilities we could reduce the amount of packaging on food and other items, ensuring a significant step is made in reducing the amount of packaging that gets thrown away—waste that, one way or another, inevitably washes up on our beaches and in our seas. So, there will be many practical issues to work through in the proposal, I’ve got no doubt. David Melding has referred to a few now, and Simon Thomas himself acknowledged that there would be some difficulties to work through, but they are not unsurmountable in any way. So, I do support Simon’s legislative proposal in principle today, and in spirit, and I’m sure we can get the letter right if this were to come forward as well, and I urge other Members to consider doing so as well.

Rwy’n llongyfarch Simon ar gyflwyno’r cynnig deddfwriaethol hwn, gyda’r nod o leihau gwastraff drwy osod gofynion ychwanegol ar gynhyrchwyr bwyd a manwerthwyr. Mae’n adeiladu ar y gwaith da a wnaed eisoes gan Lywodraeth Cymru a’r Cynulliad hwn i fynd i’r afael â mater sy’n effeithio ar bob un ohonom, ac mae gan bawb ohonom gyfrifoldeb i fynd i’r afael, yn enwedig, â’r ynysoedd o wastraff sydd bellach yn tyfu yn ein cefnforoedd ac yn lladd bywyd morol.

Mae Cymru wedi bod ar flaen y gad yn y DU yn argymell ac yna’n gweithredu deddfwriaeth i gefnogi lleihau gwastraff, o’r strategaeth ‘Tuag at Ddyfodol Diwastraff’, sy’n anelu’n uchelgeisiol at fod yn genedl ddiwastraff erbyn 2050, i’r Bil gwastraff, a gyflwynodd, fel y mae llawer o Aelodau eraill wedi dweud, y tâl am fagiau siopa untro, a dilynwyd yr esiampl honno gan Loegr bedair blynedd yn ddiweddarach. Mae’r tâl am fagiau siopa untro yn enghraifft o stori lwyddiant sydd wedi arwain at leihau gwastraff ar draethau yma yng Nghymru, gyda gostyngiad sylweddol yn nifer y bagiau siopa y daethpwyd o hyd iddynt—yn is nag unrhyw flwyddyn arall ers 2011. Ond wedi dweud hynny, mae gwastraff deunydd pacio yn dal i fod yn broblem yn ein moroedd ac ar ein glannau.

Fel eraill yma, rwyf wedi ymuno â phobl o bob oed i lanhau traethau, ac roedd canlyniadau o ddigwyddiad Glanhau Traethau Prydain 2016 y Gymdeithas Cadwraeth Forol yn dangos, o’r 28 o draethau Cymru a arolygwyd ym mis Medi 2016, fod cyfartaledd o 607 darn o sbwriel wedi cael eu canfod bob 100 metr. Mae hynny’n dal i fod yn gynnydd o 16 y cant ers 2015. Ochr yn ochr â darnau plastig a pholystyren, deunydd pacio yw llawer o’r sbwriel ar ein traethau—deunydd pacio eitemau fel creision, brechdanau, losin, deunydd lapio lolis, a llawer iawn mwy. Nid yn unig y mae’n edrych yn hyll i drigolion a’r twristiaid sy’n ymweld â’n traethau gwych niferus, ond mae’n fygythiad i’n bywyd gwyllt morol ac i’n pysgodfeydd masnachol gan ei fod yn cymryd blynyddoedd i bydru.

Mae Cymru wedi gwneud cynnydd da ar leihau gwastraff, ond dylem bob amser fod yn fwy uchelgeisiol wrth edrych ar sut y gallwn leihau gwastraff. Mae’n werth rhoi ystyriaeth bellach i rai o gynigion Simon Thomas, a gefnogir gan y Gymdeithas Cadwraeth Forol a llawer o rai eraill, a thrwy ymestyn cyfrifoldebau cynhyrchwyr gallem leihau faint o ddeunydd pacio a geir ar fwyd ac eitemau eraill, gan sicrhau cam sylweddol ymlaen o ran lleihau’r deunydd pacio sy’n cael ei daflu—gwastraff sydd, yn anochel, mewn un ffordd neu’r llall, yn cyrraedd ein traethau a’n moroedd. Felly, nid oes gennyf amheuaeth y bydd nifer o faterion ymarferol i’w datrys yn y cynnig. Mae David Melding wedi cyfeirio at rai ohonynt yn awr, ac mae Simon Thomas ei hun wedi cydnabod y byddai rhai anawsterau i’w datrys, ond nid ydynt yn anorchfygol mewn unrhyw ffordd. Felly, rwy’n cefnogi cynnig deddfwriaethol Simon mewn egwyddor heddiw, ac mewn ysbryd, ac rwy’n siŵr y gallwn gael y manylion yn gywir hefyd pe bai hwn yn cael ei gyflwyno, ac rwy’n annog yr Aelodau eraill i ystyried gwneud hynny hefyd.

Thank you very much. I now call on the leader of the house, Jane Hutt.

Diolch yn fawr iawn. Galwaf yn awr ar arweinydd y tŷ, Jane Hutt.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Thank you, Simon Thomas, and everyone, for taking part in the debate today. The debate has given the Welsh Government the opportunity to update—in fact, the update has been fed back and expressed by Members today. But I think it is important to remind ourselves and put on the record that we published our waste strategy for Wales, ‘Towards Zero Waste’, back in 2010, outlining the actions we must all take if we are to reach our ambition of becoming a high-recycling nation by 2025 and a zero-waste nation by 2050. Our strategy is a pathway towards a so-called circular economy, which all Members have commented on today. That circular economy is one in which we keep resources in use for as long as possible, extract the maximum value from them whilst in use, then recover and regenerate products and materials at the end of the service life. Welsh Government published its waste prevention programme in December 2013. The waste prevention programme supports ‘Towards Zero Waste’ by describing the outcomes, policies, targets and work programme to address waste prevention in Wales.

Tackling waste is a big success story for Wales, and one that we should all be proud of. We have the highest municipal recycling rates in the UK and, according to an independent study, the second highest rates in Europe, and the third highest in the world. Now, in 2017, the Welsh Government has set its course to be the world leader in municipal recycling. The overall economic benefits to the Welsh economy of our waste strategy are enormous. For example, research carried out by the Ellen MacArthur Foundation projects benefits to Wales of achieving a circular economy of over £2 billion each year.

On food and drink packaging, it’s important to be clear that one of the primary purposes of the packaging is to protect the product from damage and wastage, including extending its shelf life. ‘Towards Zero Waste’ is currently being evaluated and will be refreshed to increase opportunities for the private and public sector to maximise financial, social and environmental benefits as a result of adopting changes in practices under the banner of a circular economy and resource efficiency. We will consult on the revisions to the waste strategy in a formal consultation in 2018. As part of the consultation process, the Welsh Government will have a comprehensive engagement with food producers, retailers and other stakeholders in respect of extended producer responsibility. This means making sure that they take a greater financial responsibility for the collection and management of waste that results from the products and packaging.

Recently there’s been significant interest following the media coverage on litter, plastic bottle recycling and recycling of coffee cups. The Welsh Government has a programme of work in place to tackle specifically these issues. For example, for many years funding has been provided by Welsh Government for the Waste and Resources Action Programme, WRAP, to work with the food industry and grocery retailers to reduce excess packaging. WRAP Cymru has also worked with the food service industry to deliver packaging waste prevention and increase recycling.

We’re about to commission a study to research options in relation to outcomes related to resource efficiency, including waste prevention, reuse and recycling, and to reduce litter under an extended producer responsibility approach. As part of this study, we will consider how a deposit-return scheme might impact on existing local authority schemes used to collect and manage the waste we produce in Wales. We must also take into account the associated environmental, financial, social, cultural and well-being impact on the people of Wales when making our decisions under the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. We will examine this research as part of our review and update of our waste strategy, ‘Towards Zero Waste’.

Simon Thomas, in bringing this forward today for debate, and Members, have spoken powerfully about the adverse impacts of waste, particularly on the marine environment, but also about the opportunities for Wales to continue to lead the way in its waste strategy policy. In considering this legislative proposal, as I’ve already said, we have a waste strategy and waste prevention programme in place for Wales, but we’re also committed to delivering approaches to address waste packaging. Any Bill brought forward now would need to be assessed for Assembly legislative competence under the provisions of the Wales Act 2017. Legislation regarding products is a complex area, and until we know in detail what might be proposed under the proposed Bill, we can’t be sure whether it is within the legislative competence of the National Assembly or not. On this basis, the Government will be abstaining on this proposal, but we commend the intentions of the outcomes the proposal for a Bill seeks to address, in relation to waste production, as it resonates with the strides that we’ve made through our waste strategy, ‘Towards Zero Waste’, and in our pathway to achieving a more circular economy in Wales.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Diolch yn fawr, Simon Thomas, ac i bawb, am gymryd rhan yn y ddadl heddiw. Mae’r ddadl wedi rhoi cyfle i Lywodraeth Cymru roi’r newyddion diweddaraf—yn wir, mae’r newyddion diweddaraf wedi cael ei fwydo’n ôl a’i fynegi gan yr Aelodau heddiw. Ond rwy’n credu ei bod yn bwysig atgoffa ein hunain a chofnodi ein bod wedi cyhoeddi ein strategaeth wastraff ar gyfer Cymru, ‘Tuag at Ddyfodol Diwastraff’, yn ôl yn 2010, yn amlinellu’r camau y mae’n rhaid i bawb ohonom eu cymryd os ydym am gyrraedd ein huchelgais o fod yn genedl sy’n ailgylchu’n dda erbyn 2025 ac yn genedl ddiwastraff erbyn 2050. Mae ein strategaeth yn llwybr tuag at economi gylchol fel y’i gelwir, ac mae pob Aelod wedi gwneud sylwadau arni heddiw. Mae’r economi gylchol honno’n un lle rydym yn parhau i ddefnyddio adnoddau cyn hired ag y bo modd, yn cael y gwerth mwyaf posibl ohonynt tra’u bod yn cael eu defnyddio, ac yna’n adfer ac adfywio cynhyrchion a deunyddiau ar ddiwedd oes eu gwasanaeth. Cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ei rhaglen atal gwastraff ym mis Rhagfyr 2013. Mae’r rhaglen atal gwastraff yn cefnogi ‘Tuag at Ddyfodol Diwastraff’ drwy ddisgrifio’r canlyniadau, y polisïau, y targedau a’r rhaglen waith ar gyfer mynd ati i atal gwastraff yng Nghymru.

Mae mynd i’r afael â gwastraff yn stori lwyddiant fawr i Gymru, ac yn un y dylai pawb ohonom fod yn falch ohoni. Gennym ni y mae’r cyfraddau ailgylchu trefol uchaf yn y DU ac yn ôl astudiaeth annibynnol, y cyfraddau uchaf ond un yn Ewrop, a’r uchaf ond dau yn y byd. Nawr, yn 2017, mae Llywodraeth Cymru wedi nodi ei hamcan i fod yn arweinydd byd mewn ailgylchu trefol. Mae manteision economaidd cyffredinol ein strategaeth wastraff i economi Cymru yn enfawr. Er enghraifft, mae ymchwil a wnaed gan Sefydliad Ellen MacArthur yn rhagweld manteision o dros £2 biliwn bob blwyddyn i Gymru o gyflawni economi gylchol.

O ran deunydd pacio bwyd a diod, mae’n bwysig bod yn glir mai un o brif ddibenion deunydd pacio yw diogelu’r cynnyrch rhag difrod a gwastraff, gan gynnwys ymestyn ei oes silff. Mae ‘Tuag at Ddyfodol Diwastraff’ yn cael ei werthuso ar hyn o bryd a bydd yn cael ei adnewyddu i gynyddu cyfleoedd ar gyfer y sector preifat a’r sector cyhoeddus i uchafu manteision ariannol, cymdeithasol ac amgylcheddol o ganlyniad i fabwysiadu newidiadau mewn arferion o dan faner yr economi gylchol a defnyddio adnoddau’n effeithlon. Byddwn yn ymgynghori ar y diwygiadau i’r strategaeth wastraff mewn ymgynghoriad ffurfiol yn 2018. Yn rhan o’r broses ymgynghori, bydd Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu’n drylwyr â chynhyrchwyr bwyd, manwerthwyr a rhanddeiliaid eraill mewn perthynas ag ymestyn cyfrifoldeb y cynhyrchydd. Mae hyn yn golygu gwneud yn siŵr eu bod yn ysgwyddo mwy o gyfrifoldeb ariannol am gasglu a rheoli gwastraff sy’n deillio o’r cynnyrch a’r deunydd pacio.

Yn ddiweddar mae cryn ddiddordeb wedi bod yn dilyn y sylw yn y cyfryngau i sbwriel, ailgylchu poteli plastig ac ailgylchu cwpanau coffi. Mae gan Lywodraeth Cymru raglen waith ar gyfer mynd i’r afael â’r materion hyn yn benodol. Er enghraifft, ers nifer o flynyddoedd mae Llywodraeth Cymru wedi darparu cyllid ar gyfer Rhaglen Weithredu’r Cynllun Gwastraff ac Adnoddau, WRAP, i weithio gyda’r diwydiant bwyd a siopau bwyd i leihau deunydd pacio diangen. Mae WRAP Cymru hefyd wedi gweithio gyda’r diwydiant gwasanaeth bwyd i atal deunydd pacio gwastraffus a chynyddu ailgylchu.

Rydym ar fin comisiynu astudiaeth i ymchwilio i opsiynau’n ymwneud â chanlyniadau sy’n gysylltiedig â defnyddio adnoddau’n effeithiol, gan gynnwys atal gwastraff, ailddefnyddio ac ailgylchu, a lleihau sbwriel drwy ddull o ymestyn cyfrifoldeb y cynhyrchydd. Fel rhan o’r astudiaeth hon, byddwn yn ystyried sut y gallai cynllun dychwelyd blaendal effeithio ar gynlluniau presennol awdurdodau lleol ar gyfer casglu a rheoli’r gwastraff rydym yn ei gynhyrchu yng Nghymru. Mae’n rhaid i ni hefyd ystyried yr effaith gysylltiedig ar bobl Cymru yn amgylcheddol, ariannol, cymdeithasol, diwylliannol ac o ran llesiant wrth wneud ein penderfyniadau o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015. Byddwn yn archwilio’r gwaith ymchwil hwn wrth adolygu a diweddaru ein strategaeth wastraff, ‘Tuag at Ddyfodol Diwastraff’.

Mae Simon Thomas, wrth gyflwyno’r ddadl hon heddiw, a’r Aelodau, wedi siarad yn rymus am effeithiau niweidiol gwastraff, yn enwedig ar yr amgylchedd morol, ond hefyd am y cyfleoedd sydd i Gymru barhau i arwain gyda’i pholisi a’i strategaeth wastraff. Wrth ystyried y cynnig deddfwriaethol hwn, fel rwyf eisoes wedi dweud, mae gennym strategaeth wastraff a rhaglen atal gwastraff ar waith yng Nghymru, ond rydym hefyd yn ymrwymedig i gyflwyno dulliau o fynd i’r afael â gwastraff deunydd pacio. Byddai angen i unrhyw Fil a fyddai’n cael ei gyflwyno yn awr gael ei asesu o ran cymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad o dan ddarpariaethau Deddf Cymru 2017. Mae deddfwriaeth ynglŷn â chynhyrchion yn faes cymhleth, a hyd nes y byddwn yn gwybod yn union beth allai gael ei gynnig o dan y Bil arfaethedig, ni allwn fod yn sicr a yw o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad Cenedlaethol ai peidio. Oherwydd hynny, bydd y Llywodraeth yn ymatal ar y cynnig hwn, ond rydym yn cymeradwyo bwriadau’r canlyniadau y mae’r cynnig am Fil yn ceisio mynd i’r afael â hwy mewn perthynas â chynhyrchu gwastraff, gan eu bod yn cyd-fynd â’r camau rydym wedi eu rhoi ar waith drwy ein strategaeth wastraff, ‘Tuag at Ddyfodol Diwastraff’, ac yn ein llwybr tuag at sicrhau economi fwy cylchol yng Nghymru.

Thank you. I call on Simon Thomas to reply to the debate.

Diolch. Galwaf ar Simon Thomas i ymateb i’r ddadl.

Diolch, Dirprwy Lywydd. A gaf ddiolch i bawb a fu’n cyfrannu at y ddadl, ac yn arbennig i’r Gweinidog, sydd newydd gadarnhau bod y Llywodraeth yn dal i gadw dan ystyriaeth yr angen am gynllun ad-dalu blaendal tu mewn i Gymru?

Wrth wraidd y ddadl yma, canol y ddadl fel petai, yw’r economi gylchog roedd David Melding a sawl Aelod arall yn sôn amdano, ac mae’n rhaid pwysleisio, yn y cyd-destun hwnnw, fod ailgylchu rhywbeth y mae modd ei ailddefnyddio yn gyntaf yn wastraff. Mae’n wastraff ynni, mae’n wastraff adnoddau, ac mae’n wastraff cludiant hefyd yn aml iawn. Felly, fe ddylem ni, wrth symud at Gymru dim gwastraff, sicrhau ein bod ni’n ailddefnyddio cymaint ag sy’n bosib. A dyna beth yw pwrpas y Bil yma, a’r cynnig yma: i leihau ar hynny. Ac mi ddylem ni hefyd fod yn cydweithio tuag at amcan lle nad oes modd defnyddio pecynnau yng Nghymru nad oes modd eu hailddefnyddio, eu hailgylchu neu eu compostio. Dyna ddylai fod y nod. Ac er bod yna rai rhwystrau, fel roedd Jane Hutt yn sôn amdanynt, ar y llwybr, mae modd i ni oresgyn y rheini, rwy’n meddwl, gyda’r ewyllys a gyda ychydig bach o ddychymyg.

Y pwynt olaf, os caf ei wneud, yw hyn: pwy byddai wedi meddwl pum neu 10 mlynedd yn ôl y byddai 5c—jest 5c—yn newid y ffordd y mae pobl yn defnyddio bagiau plastig? Pe bai ailgylchu yn ddigon ynddo’i hun, ni fyddem yn gweld cymaint o wastraff morol ag yr ydym yn ei weld ar hyn o bryd ar hyd ein traethau, ac hefyd yn ein hamgylchedd ni. Felly, os yw 5c yn gallu gwneud hynny ar gyfer bagiau plastig, mae treth ar bolystyren a chynllun blaendal hefyd yn gallu gwneud gwahaniaeth.

Thank you, Presiding Officer. May I thank everyone who’s contributed to the debate and particularly thank the Minister, who’s just confirmed that the Government is still keeping in mind the need of a deposit-return scheme in Wales?

At the heart of this debate is the circular economy that David Melding and many other Members have mentioned. We must emphasise, in that context, that recycling something that can be reused is a waste of energy, a waste of resources and a waste of transportation very often. So, in moving towards a waste-free Wales, we should ensure that we reuse as much as possible, and that’s the purpose of this legislative proposal, to reduce that. We should also be collaborating towards an objective where we can’t use packaging in Wales that can’t be reused, recycled or composted. That should be the aim. And although there are some barriers, as Jane Hutt mentioned, in terms of doing that, we can overcome those problems with the right will and with some imagination.

And the final point, if I may, is this: who would have thought, five or 10 years ago, that just 5p would change the way in which people use plastic bags? If recycling were enough in and of itself, we wouldn’t see so much waste in our seas as we do at present, and on our beaches and in our environments. If 5p can do that for plastic bags, then a tax on polystyrene and a deposit-return scheme can also make a difference.

Thank you very much. The proposal is to note the proposal. Does any Member object? [Objection.] You object. Therefore, we will defer voting under this item until voting time.

Diolch yn fawr iawn. Y cynnig yw nodi’r cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Rydych yn gwrthwynebu. Felly, byddwn yn gohirio’r bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

6. 6. Datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid ar Benodiadau Gweinidogion: Gwrandawiadau cyn penodi gan Bwyllgorau'r Cynulliad
6. 6. Statement by the Chair of the Finance Committee on Ministerial Appointments: Pre-Appointment Hearings by Assembly Committees

Item 6 on our agenda is a statement by the Chair of the Finance Committee on ministerial appointments: pre-appointment hearings by Assembly committees, and I call on the Chair of the Finance Committee, Simon Thomas, to move the statement.

Eitem 6 ar ein hagenda yw datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid ar benodiadau gweinidogol: gwrandawiadau cyn penodi gan bwyllgorau’r Cynulliad, a galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid, Simon Thomas, i gynnig y datganiad.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Dyma’r tro olaf y byddwch chi’n clywed gen i y prynhawn yma—cyn y Pasg, hyd yn oed. Ond, serch hynny, rwy’n falch o wneud y datganiad yma ar ran y Pwyllgor Cyllid yn sôn am ein profiad ni o gynnal gwrandawiad cyn penodi ar benodiad gweinidogol, ar gyfer y broses o recriwtio cadeirydd Awdurdod Cyllid Cymru. Rwy’n croesawu’r cyfle i roi gwybodaeth i’r Cynulliad, a bydd hyn, gobeithio, yn helpu i wella’r weithdrefn hon yn y dyfodol ac yn rhoi cyngor hefyd i bwyllgorau eraill.

Mae llawer ohonom yn y Cynulliad wedi bod yn galw am wrandawiadau cyn penodi ers peth amser. Daeth yr awgrym i gynnal gwrandawiad ar gyfer yr achos recriwtio hwn gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol. Ac, yn mynd yn ôl, yn 2012, pan oedd yntau, Ysgrifennydd y Cabinet, yn Gadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, fe ysgrifennodd e erthygl i’r Sefydliad Materion Cymreig, y dyfynnaf ohoni:

one significant way in which the Senedd now lags behind developments elsewhere in accountability and openness lies in the appointment of key public officials’.

Mae’n werth nodi, felly, fod y gwrandawiad cyntaf o’r math hwn, a gynhaliwyd gan bwyllgor Tŷ’r Cyffredin, wedi digwydd yn ôl yn 2008, felly rydym bron i 10 mlynedd y tu ôl i San Steffan, ac nid wyf yn hapus â hynny. Rwy’n falch bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi cymryd y camau cyntaf i symud y Cynulliad i’r un drefn â chyrff seneddol eraill.

Roeddem yn croesawu’r cyfle i fod yn rhan o’r broses o benodi cadeirydd Awdurdod Cyllid Cymru, ac rydym yn gobeithio y bydd y profiad hwn yn gosod cynsail ar gyfer prosesau recriwtio yn y dyfodol. Cynhaliwyd y gwrandawiad gan y pwyllgor ar 16 Chwefror, a’i brif bwrpas oedd rhoi sicrwydd i ni fel Aelodau, ac fel pwyllgor, ynghylch addasrwydd ymgeisydd a ffefrir Llywodraeth Cymru ar gyfer y swydd. Roedd hefyd yn gosod yr ymgeisydd mewn sefyllfa o graffu seneddol mewn lleoliad cyhoeddus, sy’n rhywbeth y mae angen i’r sawl a benodir i swydd ar y lefel hon fod yn barod ar ei gyfer.

Roedd y pwyllgor mewn sefyllfa dda i gynnal y gwrandawiad hwn, o ystyried ein gwaith craffu ar amrywiol ddeddfwriaeth treth, a’n diddordeb yn sefydlu Awdurdod Cyllid Cymru. Roeddem yn falch o’r cyfle i gymryd rhan yn y weithdrefn hon, er i ni nodi nad oes unrhyw ganllawiau penodol ar waith yn y Cynulliad ar gyfer gwrandawiadau o’r math hwn ar hyn o bryd. Gan fod amser yn brin y tro hwn, defnyddion ni ganllawiau San Steffan fel sail, a gweithio i gytuno ar set o egwyddorion cyffredinol y byddem yn cadw atynt ar gyfer y gwrandawiad penodol hwn.

Wrth symud ymlaen, yn seiliedig ar ein profiad ni, byddwn yn awgrymu yn gryf fod set o ganllawiau ffurfiol yn cael eu sefydlu ar gyfer gwrandawiadau cyn penodi yn y dyfodol, er mwyn darparu dull mwy strategol. Dylai’r canllawiau nodi’r egwyddorion i’w cytuno gan y Cynulliad a Llywodraeth Cymru, gan ddefnyddio gweithdrefnau arfer gorau mewn seneddau eraill, a gellid gweld y broses yma fel rhan o ddatblygu protocolau rhwng y Cynulliad a Llywodraeth Cymru. Dylid ystyried y camau hyn fel rhan o’r gwaith cyffredinol sydd yn cael ei wneud i gytuno’r protocolau, fel rwyf newydd ei ddweud.

Yn seiliedig ar brofiad y Pwyllgor Cyllid, rwyf yn credu y dylai’r canllawiau gwmpasu nifer o feysydd. Yn gyntaf, sut y bydd yr Ysgrifennydd Cabinet neu’r Gweinidog priodol yn ymgorffori barn y pwyllgor? Er fy mod yn cefnogi’r syniad o gynnal gwrandawiadau cyn penodi, rhaid i ni sicrhau nad yw’n dod yn ymarfer ticio bocsys, a bod barn pwyllgor yn cael y sylw dyledus gan y Llywodraeth. Byddai hyn yn sicrhau bod y pwyllgorau yn deall eu rôl yn y broses.

Nid oeddem wedi gweld y wybodaeth a gyflwynodd yr ymgeisydd wrth wneud ei chais. Yn fy marn i, roedd y wybodaeth a gawsom ymlaen llaw yn bitw. Mae angen i bwyllgorau ddeall pam y mae Gweinidog, neu Ysgrifennydd y Cabinet, yn ffafrio’r ymgeisydd, a pham y credir ei fod ef neu hi yn addas ar gyfer y swydd. Byddai’n ddefnyddiol pe gellid darparu datganiad i’r pwyllgor priodol. Gyda dim ond cyfnod byr o amser, a gwybodaeth gyfyngedig ar gael, byddai datganiad yn hwyluso cwestiynu mwy effeithiol a pherthnasol.

Ar yr achlysur hwn, cytunodd y pwyllgor i adrodd o dan embargo i Ysgrifennydd y Cabinet o fewn 24 awr i’r gwrandawiad, ac i gyhoeddi adroddiad dwyieithog o fewn dau ddiwrnod. Yn yr achos hwn, roedd amser yn syth ar ôl y cyfarfod er mwyn i’r pwyllgor gael trafodaeth fer, ond nid o reidrwydd ddigon o amser i Aelodau ystyried unrhyw bryderon yn fanwl iawn. Nid oedd yn bosibl i’r pwyllgor ddod i farn unfrydol ar y mater, a mynegwyd yr anghytuno barn mewn adroddiad mwyafrifol. Mae’n bosibl, gyda mwy o amser a chyfle i drafod y pryderon hyn gydag Ysgrifennydd y Cabinet, y byddai’r pwyllgor wedi dod i gasgliad cytûn.

Byddwn yn argymell, felly, ar gyfer gwrandawiadau yn y dyfodol, y dylid diwygio’r amserlenni adrodd hyn i ganiatáu amser ar gyfer ystyriaeth briodol gan y pwyllgor, tra’n bod yn ymwybodol o achosi oedi yn y broses recriwtio. Pe byddai gwrandawiadau cyn penodi yn dod yn rhan arferol o’r broses recriwtio, byddwn yn awgrymu bod amser adrodd ychwanegol yn cael ei gynnwys, felly, yn yr amserlenni. Wrth ddweud hyn, rwy’n nodi na fu cadarnhad gan y Llywodraeth o’r penodiad tan wythnos diwethaf, oherwydd gwiriadau diogelwch lefel uchel.

Wrth i ni barhau i dyfu fel Senedd, bydd gwrandawiadau cyn penodi fel hyn yn gwella ein henw da fel deddfwrfa aeddfed. Ar hyn o bryd, mae gwrandawiadau o’r fath yn cael eu cynnal mewn gwahanol ddeddfwrfeydd, gan gynnwys San Steffan, Senedd yr Alban a Senedd Ewrop, yn ogystal ag yn yr Unol Daleithiau a Chanada. Mae’r canllawiau a ddilynir ym mhob Senedd yn amrywio. Fodd bynnag, mae gan bob sefydliad restr o benodiadau cyhoeddus sydd yn destun gwrandawiad cyn penodi. Credaf y byddai rhestr o’r math hwn yn ychwanegiad gwerthfawr i ganllawiau’r Cynulliad. Mae’r dull hwn yn dangos enghraifft glir o arfer gorau. Fodd bynnag, fel gydag unrhyw weithdrefn newydd, mae lle i wella. Os gall Llywodraeth Cymru a’r Cynulliad weithio gyda’i gilydd i wneud y broses hon yn effeithiol a chynhyrchiol, nid oes rheswm pam na allai Cymru fod yn wlad y mae Seneddau eraill yn edrych arni fel enghraifft o arfer da.

Drwy weithio gyda’n gilydd ar ganllawiau a sefydlu gweithdrefnau effeithiol, mae gennym gyfle i arwain y ffordd o ran cryfhau tryloywder ac atebolrwydd penodiadau gweinidogol. Gallwn ddysgu o arfer gorau mewn Seneddau eraill i ffurfio ein gweithdrefn ein hunain sy’n rhoi hyder i’r cyhoedd yn y penderfyniadau a wneir gan Lywodraeth Cymru ac Aelodau yn y Siambr hon. Byddwn yn croesawu, felly, cwestiynau a sylwadau gan Aelodau eraill.

Thank you, Deputy Presiding Officer. This is the last time you’ll hear from me this afternoon—before Easter even. Despite that, I am pleased to make this statement here today on behalf of the Finance Committee, talking of our experience of holding a pre-appointment hearing on a ministerial appointment, which we undertook as part of the process for recruiting the chair of the Welsh Revenue Authority. I welcome the opportunity to inform the Assembly, which will hopefully help to improve this procedure in future, and give advice to other committees.

Many of us in the Assembly have been calling for pre-appointment hearings for some time. The suggestion to hold a hearing for this recruitment was made by the Cabinet Secretary for Finance and Local Government. And, back in 2012, when he was the Chair of the Health and Social Care Committee, he wrote an article for the Institute of Welsh Affairs, from which I will quote:

un ffordd arwyddocaol y mae’r Senedd yn awr yn llusgo ar ôl datblygiadau mewn mannau eraill o ran atebolrwydd a thryloywder yw’r modd y mae’n penodi swyddogion cyhoeddus allweddol.

It’s worth noting, therefore, that the first hearing of this type, undertaken by a House of Commons committee, took place back in 2008. So, we are nearly 10 years behind Westminster, and I’m not happy about that. I’m pleased that the Cabinet Secretary has taken the first steps to bring the Assembly in line with other parliamentary bodies.

We welcome the opportunity to be involved in the process of appointing the chair of the WRA, and we hope this experience will set a precedent for future recruitment processes. The hearing was held by the committee on 16 February, and its main purpose was to reassure us as Members, and as a committee, of the suitability of the Welsh Government’s preferred candidate for the post. It also gave the candidate exposure to parliamentary scrutiny in a public setting, which is something that an appointee to a post at this level needs to be prepared for.

The committee was well placed to carry out this hearing, given our scrutiny of various pieces of tax legislation, and our interest in the establishment of the WRA. We were pleased with the opportunity to participate in this procedure, although we noted that there is currently no specific guidance in place in the Assembly for this kind of hearing. As time was limited on this occasion, we used the Westminster guidance as a basis, and worked to agree a set of overarching principles that we would adhere to for this particular hearing.

Going forward, based on our experience, I would strongly suggest that a set of formal guidelines be established for future pre-appointment hearings, to provide a more strategic approach. The guidance should set out principles that can be agreed by both the Assembly and the Welsh Government, drawing on best practice procedures in other parliaments. We can see these processes as part of the development of a protocol between the Assembly and Welsh Government. We should consider this as part of the general work being undertaken to agree protocols, as I have just said.

Based on the Finance Committee’s experience, I believe the guidance should cover a number of areas. First of all, how will the appropriate Cabinet Secretary or Minister incorporate the views of the committee? Whilst I am an advocate of holding pre-appointment hearings, we must ensure it does not become a tick-box exercise, and that the committee’s view is given due regard by the Government. This would ensure that committees understand their role in the process.

We did not see the information submitted by the candidate in making her application. And, in my opinion, the information we were given in advance was most insufficient. Committees need to understand why the Minister, or Cabinet Secretary, believes the candidate is preferred, and why they are believed to be suitable for the post. It would be helpful if a statement could be provided for the appropriate committee. With only a short period of time, and limited information available, a statement would facilitate more effective and relevant questioning.

On this occasion, we agreed to report under embargo to the Cabinet Secretary within 24 hours of the hearing, and to publish a bilingual report within 48 hours. In this case, there was time immediately after the meeting for the committee to have a brief discussion, but not necessarily enough time for Members to consider any concerns in any great detail. It was not possible for the committee to reach a unanimous opinion, and the issue of the disagreement was noted in a majority report. It is possible that, with more time and an opportunity to discuss these concerns with the Cabinet Secretary, the committee would have come to a unanimous conclusion.

I would recommend, therefore, that for future hearings, these reporting deadlines should be revised to allow time for proper consideration by the committee, while being mindful of causing delays to the recruitment process. Should pre-appointment hearings become a routine part of the recruitment process, I would suggest that additional reporting time be factored into the timescales. In saying this, I note that the Government did not confirm the appointment until last week, due to high-level security checks.

As we continue to grow as a Parliament, pre-appointment hearings of this nature will enhance our reputation as a mature legislature. At present, such hearings are held in various legislatures, including Westminster, the Scottish and European Parliaments, as well as in the US and Canada. The guidance adhered to in each Parliament varies. However, each institution does have a list of public appointments that are subject to a pre-appointment hearing. I believe that a list of this nature would be a valuable addition to the Assembly’s guidance. This approach shows a clear example of best practice. However, as with any new procedure, there are areas for improvement. If the Welsh Government and the Assembly can work together to make this process efficient and productive, there is no reason why Wales could not become a country that other Parliaments look to as an example of best practice.

By working together on guidelines and establishing effective procedures, we have an opportunity to lead the way in strengthening the transparency and accountability of ministerial appointments. We can learn from best practice in other Parliaments to form our own procedure that gives the public confidence in the decisions made by the Welsh Government and Members in this Chamber. I welcome questions and comments from other Members.

Ar ran Steffan Lewis, sy’n aelod o’r pwyllgor, a gaf fi ddiolch i Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid am y datganiad heddiw ac am drafod y cyfle pwysig, rwy’n meddwl, sydd o’n blaenau ni i wella nid yn unig tryloywder y penodiadau gweinidogol, ond hefyd gallu’r Cynulliad i ddal y Llywodraeth i gyfrif? Mae’n ddatganiad amserol iawn mewn difrif, o ystyried bod y Cynulliad yn prysur aeddfedu fel deddfwrfa. Mae yna ddigon o dystiolaeth o hynny—prin bod yr inc yn sych ar y Ddeddf trethi Cymreig gyntaf a gafodd ei phasio yn y Siambr yma ddoe.

Yn fy marn i, byddai cyflwyno gwrandawiadau cyn penodi yn cefnogi’r datblygiad ehangach yma o aeddfedu, ac, fel soniodd y Cadeirydd, mi fyddai’n symud Cynulliad Cenedlaethol Cymru tuag at yr un drefn â llawer iawn o ddeddfwrfeydd eraill ar draws y byd. Felly, rwy’n croesawu’r cynnig yma i fwrw ymlaen efo’r gwaith o lunio canllawiau ffurfiol ar gyfer cynnal gwrandawiadau cyn penodi. Rwy’n gobeithio’n fawr y bydd y Llywodraeth yn cytuno i weithio efo’r pwyllgorau perthnasol yn y fenter yma—y fenter a fydd yn datblygu peirianwaith y Cynulliad, rwy’n meddwl, er budd ein democratiaeth, ac rwy’n edrych ymlaen at glywed safbwynt y Llywodraeth ar hyn.

Rwy’n cytuno efo sylwadau’r Cadeirydd hefyd fod angen sicrhau i drefniadau ar gyfer gwrandawiadau cyn penodi fod yn llawer mwy na dim ond ymarfer ticio bocsys. Mae hyn yn bwysig oherwydd mae potensial y gwrandawiadau yma i wella gallu’r Cynulliad i graffu ar benderfyniadau’r Llywodraeth yn ddibynnol ar y pwyllgor perthnasol yn meddu ar y wybodaeth briodol er mwyn gwneud y penderfyniadau cywir. Felly, mi liciwn i ategu galwad y Cadeirydd bod pwyllgorau’n derbyn gwybodaeth am ymgeiswyr, gan gynnwys esboniad y Llywodraeth em eu dewis nhw mewn da bryd er mwyn galluogi cwestiynu mwy effeithiol. Wrth gwrs, mae’n rhaid hefyd sicrhau bod y Llywodraeth yn cymryd barn pwyllgor am ymgeiswyr o ddifrif. Rwy’n cydnabod bod y gwaith ar y trefniadau eto i’w ddechrau yn iawn, ond a ydy’r pwyllgor wedi derbyn unrhyw gynigion ar y pwerau y bydd eu hangen ar bwyllgorau i sicrhau bod eu barn nhw yn derbyn sylw dyledus gan y Llywodraeth?

I gloi, rwy’n deall bod trefniadau San Steffan yn cynnig feto i rai pwyllgorau ar benodiadau penodol, tra, ar gyfer penodiadau eraill, mae yna adroddiad yn cael ei baratoi neu bleidlais ymgynghorol yn unig yn cael ei chynnal. A ydy’r Cadeirydd yn credu ei bod hi’n werth ystyried y math yma o ddull gweithredu wrth ddylunio canllawiau’r Cynulliad a bod angen, efallai, amrywio pŵer pwyllgor a dylanwad y pwyllgor yn ôl y penodiad sydd dan sylw?

On behalf of Steffan Lewis, who is a member of the committee, may I thank the Finance Committee Chair for his statement today and for discussing the important opportunity we have in terms of improving not only the transparency of ministerial appointments, but also the Assembly’s ability to hold the Government to account? It’s a very timely statement, if truth be told, given that the Assembly is fast maturing as a legislature. There is sufficient evidence of that—the ink is barely dry on the first piece of Welsh taxation legislation passed in this Chamber yesterday.

In my view, introducing pre-appointment hearings would support that broader development and support the maturing of the institution, and, as the Chair said, it would move the National Assembly for Wales towards the same kind of regimes as those adopted in many other legislatures across the world. So, I welcome this proposal of drawing up formal guidelines or a protocol for pre-appointment hearings. I very much hope that the Government will agree to work with the relevant committees in this undertaking, which would develop the Assembly machinery for the benefit of democracy. I look forward to hearing the Government’s views on this.

I agree with the Chair’s comments about ensuring that any arrangements for pre-appointment hearings must be far more than a box-ticking exercise. This is important because the potential of these hearings to enhance the Assembly’s ability to scrutinise Government decisions is reliant on the appropriate committee having the relevant information so that the correct decisions can be made. So, I would like to endorse the Chair’s call that committees should receive information about candidates, including an explanation from Government as to why they were chosen, in good time in order to enable more effective questioning. Of course, we must also ensure that the Government takes the committee’s view on candidates in earnest. I acknowledge that the work is yet to start properly in this area, but has the committee received any proposals on the powers that will be required for committees to ensure that their views are given due attention by Government?

To conclude, I understand that arrangements in Westminster provide a veto for certain committees on specific appointments, whilst, for other appointments, a report is prepared or a consultative vote is taken. Does the Chair believe that it’s worth considering that kind of approach in drawing up guidelines for the Assembly and that we would perhaps need to vary the powers and influence of any committee according to the appointment in question?

Diolch i Rhun ap Iorwerth am ei gwestiynau ac am ei groeso cyffredinol i’r broses yma, datblygiad y broses a’r angen am ganllawiau mwy ffurfiol, efallai, i bawb ddeall ym mha ffordd y mae’r pwyllgorau yn gweithredu gyda’r Llywodraeth.

A gaf fi jest ddweud i ddechrau fy mod i’n teimlo bod y pwyllgor wedi cael, yn y pen draw, y cyfle i asesu’r ymgeisydd a’r cyfle yn sicr i ddal yr ymgeisydd i gyfrif mewn lle cyhoeddus, lle’r oedd hi yn cael ei chwestiynu mewn ffordd drwyadl iawn? Rwy’n meddwl bod hyn yn gwbl briodol. Felly, mae’r broses yna yn amlwg yn rhywbeth y mae’r pwyllgor fel arfer yn ei wneud ac y byddem ni yn gallu ei wneud.

Ond rwy’n credu bod Rhun ap Iorwerth wedi codi nifer o bwyntiau sydd angen eu deall a’u cael mewn canllawiau ffurfiol. Er enghraifft, pa bwerau? Nid oedd gennym ni feto y tro yma yn sicr, ond pe bai’r pwyllgor wedi adrodd yn anffafriol unfrydol yn erbyn ymgeisydd, a gwneud hynny ar sail gadarn, ac yn esbonio pam, mae’n siŵr gen i y byddai’r Ysgrifennydd Cabinet wedi gorfod ail-ystyried o ddifrif ym mha ffordd yr oedd e’n bwrw ymlaen â’r penodiad. Ond mae yn gwestiwn sy’n codi: a ddylai fod y canllawiau yn rhoi feto penodol yn nwylo rhai pwyllgorau? Mae hynny yn rhywbeth y bydd yn rhaid trafod, rwyf yn meddwl, rhwng y Cynulliad a’r Llywodraeth. Mae yn drafodaeth yn y Cynulliad, achos er taw’r Pwyllgor Cyllid a gafodd y cyfle i wneud y gwrandawiad cyn penodi cyntaf, mi fydd hwn yn rhywbeth y bydd pwyllgorau eraill â diddordeb ynddo, ac rydw i’n awgrymu ei fod yn rhywbeth y bydd fforwm y Cadeiryddion yn gallu edrych arno fe yn y lle hwn hefyd wrth ddatblygu hynny maes o law.

I thank Rhun ap Iorwerth for his questions and for his general welcome for this process, the development of the process and the need for more formal guidance, perhaps, so that everyone can understand how committees operate with Government.

May I just say, first of all, that I feel that the committee ultimately did have an opportunity to assess the candidate and an opportunity to hold the candidate to account in a public forum, where she was questioned in a very thorough manner? I think that’s entirely appropriate, and, therefore, that process is clearly one that committees do and one that we could do ourselves.

Rhun ap Iorwerth raised a number of points that we need to understand and which need to be included in formal guidelines. For example, what powers? We had no veto on this occasion, certainly, but if the committee had been unanimous in reporting unfavourably against a candidate, and had done that on a robust basis, explaining why, then I’m sure that the Cabinet Secretary would have had to reconsider just how he was going to proceed with that appointment. But it is a question that arises—whether the guidance should put a specific veto in the hands of some committees. That is something that would need to be negotiated between the Assembly and the Government. It is a discussion in the Assembly, because, although it’s the Finance Committee that had the opportunity to carry out this first pre-appointment hearing, this will be something that other committees will be interested in, and I would suggest that it is something that the Chairs’ forum should look at in this place as we develop that in due time.

I welcome the chairman’s statement this afternoon. This is something that we had in our manifesto at the Assembly election last year—rejected by the people of Wales, hence the Government’s sitting on this bench here. But I do think there’s a wider issue here that, with the increasing number of appointments and the stature that has been highlighted previously by the Plaid Cymru speaker of the increased powers and responsibilities of this institution, a good way for people to actually understand how much of the actions are taken on their behalf—pre-legislative scrutiny and pre-appointment scrutiny are a vital part of the way that the public get informed about the roles people are undertaking on their behalf. You’re quite right, Chair, to point out that, in many legislatures around the globe, this is common practice, and surely we should embrace that and welcome that. In your statement you did touch on the tax authority’s, the revenue authority’s, appointment of a chair and how the individual came before you. Surely, that is something that is welcomed and, ultimately, should be expanded across the areas of public appointments so that Members in this institution and the public at large can really understand what these roles entail, how they’re undertaken, and, ultimately, drive another level of accountability through. That, ultimately, has to be good for public service delivery. So, from these benches, we certainly will be supporting any increase in the ability to bring appointments forward.

It was many years ago when the commissioners—the children’s commissioner and the older people’s commissioner—were appointed and we believed that those shouldn’t be a Government appointment, they should be an Assembly appointment. Surely, that is good practice and, sadly, that hasn’t come to fruition, albeit I do welcome the moves from the Government when they do include other parties in that appointment process. But, surely, we should formalise that more so that it is the institution that makes that appointment. So, I welcome your statement this afternoon, chairman of the Finance Committee, but I do hope that, through your experiences and the points that you make in your statement, they can be taken forward now to expand the opportunity for scrutiny committees in this Assembly to actually—I was going to use the word ‘interrogate’ but that sounds more frightening—scrutinise chairmen and, in my view, special advisers as well, on their appointments because, equally, in the modern Government—and this is not just in this Government here; it’s Governments across the United Kingdom—the role of special advisers is an increasingly important role and has an important bearing on the way Government works, yet how many people actually understand or know the names of those individuals and, surely, that’s an important part of Government and an important part of scrutiny that should come into the public domain as well then. So, I Invite your comments on that particular aspect as well.

Croesawaf ddatganiad y cadeirydd y prynhawn yma. Mae hwn yn rhywbeth a oedd gennym yn ein maniffesto yn etholiad y Cynulliad y flwyddyn ddiwethaf—cafodd ei wrthod gan bobl Cymru, a dyna pam mai’r Llywodraeth hon sy’n eistedd ar y fainc yma. Ond rwy’n credu bod mater ehangach yma, gyda nifer cynyddol yr apwyntiadau a statws pwerau a chyfrifoldebau cynyddol y sefydliad hwn y tynnodd siaradwr Plaid Cymru sylw atynt yn flaenorol, mae’n ffordd dda i bobl ddeall faint o’r camau gweithredu a gymerir ar eu rhan mewn gwirionedd—mae craffu cyn deddfu a chyn penodi yn rhan hanfodol o’r ffordd y mae’r cyhoedd yn cael gwybod am y rolau y mae pobl yn eu cyflawni ar eu rhan. Rydych yn hollol gywir i nodi, Gadeirydd, fod hwn yn arfer cyffredin mewn llawer o ddeddfwrfeydd o gwmpas y byd, ac yn sicr dylem gofleidio hynny a chroesawu hynny. Yn eich datganiad fe wnaethoch grybwyll penodiad cadeirydd yr awdurdod treth, yr awdurdod cyllid, a sut y daeth yr unigolyn ger eich bron. Yn sicr, mae hynny’n rhywbeth sy’n cael ei groesawu ac yn y pen draw, dylid ei ehangu ar draws yr holl feysydd penodiadau cyhoeddus fel y gall yr Aelodau yn y sefydliad hwn a’r cyhoedd yn gyffredinol ddeall beth y mae’r rolau hyn yn galw amdano, sut y cânt eu cyflawni, ac ysgogi lefel arall o atebolrwydd yn y pen draw. Mae’n rhaid bod hynny’n dda o ran y modd y caiff gwasanaethau cyhoeddus eu darparu yn y pen draw. Felly, o’r meinciau hyn, byddwn yn sicr yn cefnogi unrhyw gynnydd yn y gallu i gyflwyno penodiadau.

Nifer o flynyddoedd yn ôl, pan gafodd y comisiynwyr—y comisiynydd plant a’r comisiynydd pobl hŷn—eu penodi, roeddem yn credu na ddylai’r rheini fod yn benodiadau gan y Llywodraeth, ac y dylent fod yn benodiadau gan y Cynulliad. Yn sicr, mae hwnnw’n arfer da ac yn anffodus, nid yw wedi digwydd, er fy mod yn croesawu’r camau gan y Llywodraeth pan fyddant yn cynnwys pleidiau eraill yn y broses benodi honno. Ond yn sicr, dylem ffurfioli hynny’n well fel mai’r sefydliad sy’n gwneud y penodiad hwnnw. Felly, rwy’n croesawu eich datganiad y prynhawn yma, cadeirydd y Pwyllgor Cyllid, ond rwy’n gobeithio, drwy eich profiadau a’r pwyntiau rydych yn eu gwneud yn eich datganiad, y gellir bwrw ymlaen â hwy yn awr i gynyddu’r cyfle i bwyllgorau craffu yn y Cynulliad hwn i—roeddwn am ddefnyddio’r gair ‘cwestiynu’ ond mae hynny’n swnio’n fwy brawychus—i graffu ar gadeiryddion, ac yn fy marn i, ar gynghorwyr arbennig yn ogystal, ar eu penodiadau, oherwydd i’r un graddau, yn y Llywodraeth fodern—ac nid y Llywodraeth hon yn unig; mae’n wir mewn Llywodraethau ar draws y Deyrnas Unedig—mae rôl cynghorwyr arbennig yn un gynyddol bwysig ac mae ganddi ddylanwad pwysig ar y ffordd y mae Llywodraeth yn gweithio, ac eto faint o bobl mewn gwirionedd sy’n deall ac yn gwybod enwau’r unigolion hynny ac yn sicr, mae hynny’n rhan bwysig o Lywodraeth ac yn rhan bwysig o’r gwaith craffu a ddylai ddod yn gyhoeddus wedyn hefyd. Felly, rwy’n gwahodd eich sylwadau ar yr agwedd benodol honno hefyd.