Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

14/02/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

I call the National Assembly to order.

1. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
1. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw’r cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf, Mike Hedges.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the First Minister, and the first question is from Mike Hedges.

Mynd i’r Afael â Thwyllo

Tackling Scams

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am fynd i'r afael â thwyllo yng Nghymru? OAQ(5)0443(FM)

1. Will the First Minister make a statement on tackling scams in Wales? OAQ(5)0443(FM)

Scams can have a terrible effect on victims, and we are committed to making our communities safer through our funding of community support officers and through working with the police and crime commissioners.

Gall twyll gael effaith ofnadwy ar ddioddefwyr, ac rydym ni wedi ymrwymo i wneud ein cymunedau'n fwy diogel drwy ein cyllid i swyddogion cymorth cymunedol a thrwy weithio gyda’r comisiynwyr heddlu a throseddu.

Can I thank the First Minister for that response? I do not believe you can overestimate the problem with scams, both by phone and written. The effect on people being scammed is horrendous and can have a serious effect on their life, and actually, in some cases, it can lead to a shortening of their life. I appreciate the work done by trading standards and third sector organisations and others. There are devices to monitor and block phone calls, and there is a firm in Swansea in my constituency that actually makes them. Will the Welsh Government convene a conference of all interested parties to discuss what further can be done to reduce this problem? I don’t believe it can be solved, but at least can we try and reduce it?

A gaf i ddiolch i'r Prif Weinidog am yr ymateb yna? Nid wyf yn credu y gallwch chi orbwysleisio’r broblem gyda thwyll, dros y ffôn ac yn ysgrifenedig. Mae’r effaith ar bobl sy'n cael eu twyllo yn erchyll a gall gael effaith ddifrifol ar eu bywydau, ac yn wir, mewn rhai achosion, gall arwain at fyrhau eu bywydau. Rwy’n gwerthfawrogi’r gwaith a wneir gan safonau masnach a sefydliadau trydydd sector ac eraill. Ceir dyfeisiau i fonitro ac atal galwadau ffôn, a cheir cwmni yn Abertawe yn fy etholaeth i sy’n eu gwneud. A wnaiff Llywodraeth Cymru gynnal cynhadledd o’r holl bartïon â buddiant i drafod beth arall y gellir ei wneud i leihau'r broblem hon? Nid wyf yn credu y gellir ei ddatrys, ond a gawn ni geisio ei leihau o leiaf?

The Member is quite right to point out that scams are increasingly more sophisticated, particularly those online, and we are working closely with trading standards on a variety of scams, dealing with a variety of scams, relating to counterfeit goods, and illicit and illegal tobacco. And, of course, there’s a growing focus on cyber crime, and we are committed to working with the police and police and crime commissioners on this issue. Should a conference be a productive use of that time, then we will look to do so despite our limited competence in the area.

Mae'r Aelod yn hollol iawn i nodi bod twyll yn fwy soffistigedig yn gynyddol, yn enwedig y rhai hyny sydd ar-lein, ac rydym ni’n gweithio'n agos gyda safonau masnach ar amrywiaeth o fathau o dwyll, yn ymdrin ag amrywiaeth o fathau o dwyll, yn ymwneud â nwyddau ffug, a thybaco anghyfreithlon. Ac, wrth gwrs, ceir pwyslais cynyddol ar seiberdroseddu, ac rydym ni wedi ymrwymo i weithio gyda'r heddlu a chomisiynwyr heddlu a throseddu ar y mater hwn. Os bydd cynhadledd yn ddefnydd cynhyrchiol o’r amser hwnnw, yna byddwn yn ceisio gwneud hynny er gwaethaf ein cymhwysedd cyfyngedig yn y maes.

One of the other things, First Minister, that can be done in order to combat scams is the establishment of no-cold-calling zones. This has been something that has been extremely successful in my own constituency, where Conwy County Borough Council have imposed a town-wide one in Abergele. What work do you think that we can do here in the National Assembly, and the Welsh Government can do, to make Wales the first no-cold-calling nation in Britain?

Un o'r pethau eraill, Brif Weinidog, y gellir ei wneud er mwyn ymladd twyll yw sefydlu ardaloedd dim galw diwahoddiad. Bu hyn yn rhywbeth sydd wedi bod yn hynod lwyddiannus yn fy etholaeth i, lle mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy wedi cyflwyno un ar gyfer tref gyfan Abergele. Pa waith ydych chi'n meddwl y gallwn ni ei wneud yma yn y Cynulliad Cenedlaethol, ac y gall Llywodraeth Cymru ei wneud, i wneud Cymru y wlad dim galw diwahoddiad gyntaf ym Mhrydain?

An interesting idea. We have, of course, provided funding to increase the number of no-cold-calling zones in Wales, which help to protect vulnerable people from scams, and I know, as the Member has pointed out, that most of the local authorities now in Wales do have no-cold-calling zones that look to reduce the number of cold callers. Of course, if we get to a point where all local authorities have no-cold-calling zones, then we can begin to consider the issue of whether we can declare ourselves a no-cold-calling nation.

Syniad diddorol. Rydym ni wedi, wrth gwrs, darparu cyllid i gynyddu nifer yr ardaloedd dim galw diwahoddiad yng Nghymru, sy'n helpu i amddiffyn pobl agored i niwed rhag twyll, a gwn, fel y mae’r Aelod wedi nodi, bod gan fwyafrif yr awdurdodau lleol yng Nghymru ardaloedd dim galw diwahoddiad erbyn hyn, sy’n ceisio lleihau nifer y galwyr diwahoddiad. Wrth gwrs, byddwn yn cyrraedd pwynt lle mae gan bob awdurdod lleol ardaloedd dim galw diwahoddiad, yna gallwn ddechrau ystyried p'un a allwn ddatgan ein hunain yn wlad dim galw diwahoddiad.

Datblygu Economaidd yn Ne-ddwyrain Cymru

Economic Development in South-east Wales

2. Pa gynlluniau sydd gan y Prif Weinidog i annog datblygu economaidd yn ne-ddwyrain Cymru? OAQ(5)0451(FM)

2. What plans does the First Minister have to encourage economic development in south-east Wales? OAQ(5)0451(FM)

We plan to continue to support businesses in their growth, to invest in high-quality infrastructure and to improve economic development conditions.

Rydym ni’n bwriadu parhau i gefnogi busnesau yn eu twf, i fuddsoddi mewn seilwaith o ansawdd uchel ac i wella amodau datblygu economaidd.

I thank the First Minister for that response. There has been good news on jobs recently, and I welcome the fact that British Biocell International Ltd is moving from Llanishen to Crumlin, staying in Wales and with an increase in numbers. But that does mean that these jobs are leaving Llanishen at the same time as there are plans for S4C to move to Central Square, Cardiff, and to Carmarthen, and also, at the same time as the tax offices are planning to move down to Central Square. So, there’s a huge exodus of jobs from one very small area in the constituency. So, I wondered if the First Minister had any suggestions about what strategies could be undertaken to ensure that that area does continue to be a mixed area, where there is the possibility of getting local jobs, because this is a big change to the job scene there.

Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ymateb yna. Cafwyd newyddion da ynghylch swyddi yn ddiweddar, ac rwy’n croesawu'r ffaith bod Biocell British International Ltd yn symud o Lanisien i Grymlyn, gan aros yng Nghymru a chyda chynnydd i niferoedd. Ond mae hynny’n golygu bod y swyddi hyn yn gadael Llanisien ar yr un pryd ag y mae cynlluniau i S4C symud i Sgwâr Canolog Caerdydd, ac i Gaerfyrddin, a hefyd, ar yr un pryd ag y mae’r swyddfeydd treth yn bwriadu symud i lawr i’r Sgwâr Canolog. Felly, ceir ecsodus enfawr o swyddi o un ardal fechan iawn yn yr etholaeth. Felly, roeddwn i’n meddwl tybed a oedd gan y Prif Weinidog unrhyw awgrymiadau ynghylch pa strategaethau y gellid eu defnyddio i sicrhau bod yr ardal honno yn parhau i fod yn ardal gymysg, lle ceir y posibilrwydd o gael swyddi lleol, oherwydd mae hwn yn newid mawr i'r sefyllfa swyddi yno.

Yes, I am aware that Cardiff’s local development plan seeks to deliver 40,000 jobs over the period to 2026. That includes mixed-use urban extension to the north-east of Cardiff, providing a range and choice of jobs, homes and supporting infrastructure to meet the needs of existing and future communities.

Ydw, rwy’n ymwybodol bod cynllun datblygu lleol Caerdydd yn ceisio darparu 40,000 o swyddi yn ystod y cyfnod hyd at 2026. Mae hynny'n cynnwys estyniad trefol defnydd cymysg i'r gogledd-ddwyrain o Gaerdydd, yn cynnig amrywiaeth a dewis o swyddi, cartrefi a seilwaith ategol i ddiwallu anghenion cymunedau presennol ac yn y dyfodol.

Today, the UK National Cyber Security Centre is being opened in London, and the First Minister will be aware of the excellent National Cyber Security Academy in Newport, a partnership between Welsh Government, the private sector and higher education. So, it’s very disappointing that the UK’s centre is going to be located in London, as if London hasn’t got enough support from the UK Government in that respect. So, what representations did the First Minister make to try and get the UK centre to locate alongside the cyber academy in Newport, so that our country could have benefited from the jobs that will come? And, looking further to the future, will the First Minister commit to designating Newport the cyber security capital of Wales so that we can, in future, leverage greater opportunities to that community?

Heddiw, mae Canolfan Seiberddiogelwch ​​Genedlaethol y DU yn cael ei hagor yn Llundain, a bydd y Prif Weinidog yn ymwybodol o'r Academi Seiberddiogelwch Genedlaethol ragorol yng Nghasnewydd, sy’n bartneriaeth rhwng Llywodraeth Cymru, y sector preifat ac addysg uwch. Felly, mae'n siomedig iawn bod canolfan y DU yn mynd i gael ei lleoli yn Llundain, fel pe na bai gan Lundain ddigon o gefnogaeth gan Lywodraeth y DU yn hynny o beth. Felly, pa sylwadau wnaeth y Prif Weinidog i geisio cael canolfan y DU i leoli ochr yn ochr â'r academi seiber yng Nghasnewydd, fel y gallai ein gwlad fod wedi elwa o'r swyddi a fydd yn dod? A, chan edrych ymhellach i'r dyfodol, a wnaiff y Prif Weinidog ymrwymo i neilltuo Casnewydd yn brifddinas seiberddiogelwch Cymru fel y gallwn, yn y dyfodol, ddenu mwy o gyfleoedd i'r gymuned honno?

An interesting idea again, and something, certainly, that I will look into. I will write to the Member in terms of what representations were made about the National Cyber Security Academy. It is an initiative, in principle, that we have supported, but I will write to him with further details in terms of how the centre was established and why it was established in London.

Syniad diddorol eto, a rhywbeth, yn sicr, y byddaf yn ymchwilio iddo. Byddaf yn ysgrifennu at yr Aelod o ran pa sylwadau a wnaed am yr Academi Seiberddiogelwch Genedlaethol. Mae'n fenter, mewn egwyddor, yr ydym wedi ei chefnogi, ond byddaf yn ysgrifennu ato gyda rhagor o fanylion o ran sut y sefydlwyd y ganolfan a pham y cafodd ei sefydlu yn Llundain.

First Minister, as Cardiff continues to create jobs and attract very many visitors, we are seeing more and more congestion on the roads. I notice that there’s now a proposal to examine the feasibility of using the Taff and the bay as our main water arterial routes around the city—already popular for tourists, but it might have a commercial application as well in moving commuters. Is the Government prepared to look at this?

Brif Weinidog, wrth i Gaerdydd barhau i greu swyddi a denu llawer iawn o ymwelwyr, rydym ni’n gweld mwy a mwy o dagfeydd ar y ffyrdd. Sylwaf fod cynnig nawr i archwilio ymarferoldeb defnyddio'r afon Taf a'r bae fel ein prif lwybrau dŵr prifwythiennol o gwmpas y ddinas—sydd eisoes yn boblogaidd i dwristiaid, ond y gallai fod â defnydd masnachol hefyd trwy symud cymudwyr. A yw'r Llywodraeth yn barod i ystyried hyn?

I did see that. It’s a matter, ultimately, of course, for Cardiff council, if I remember rightly, in terms of their management of the waterways. I know, in the summer, that the service is very, very successful; in the winter, less so. People tend to see the service more as a tourism service, rather than a commuting service. But we know there are examples elsewhere—not just in the UK, but around the world—where water bus services have been successful. And, certainly, I would want to look to work with the operators, with the city council and others to see whether such a service will be feasible in the future.

Gwelais hynny. Mae'n fater, yn y pen draw, wrth gwrs, i gyngor Caerdydd, os cofiaf yn iawn, o ran ei reolaeth o’r dyfrffyrdd. Gwn, yn yr haf, fod y gwasanaeth yn llwyddiannus dros ben; yn y gaeaf, yn llai felly. Mae pobl yn tueddu i weld y gwasanaeth mwy fel gwasanaeth twristiaeth, yn hytrach na gwasanaeth cymudo. Ond rydym ni’n gwybod bod enghreifftiau mewn mannau eraill—nid yn unig yn y DU, ond ar draws y byd—lle mae gwasanaethau bws dŵr wedi bod yn llwyddiannus. Ac, yn sicr, byddwn eisiau edrych i weithio gyda'r gweithredwyr, gyda chyngor y ddinas ac eraill i weld a fydd gwasanaeth o'r fath yn ymarferol yn y dyfodol.

First Minister, you explained last week that, although the Welsh Revenue Authority is being created, nearly all of the staff are having to be recruited in London because we just don’t have the skilled people here in Wales, and this is a persistent problem. But it does rather beg the question of what your Government has been doing about skills and training over the last 17 years.

Brif Weinidog, esboniwyd gennych yr wythnos diwethaf, er bod Awdurdod Cyllid Cymru yn cael ei greu, bod yn rhaid recriwtio bron pob un o'r staff yn Llundain gan nad oes gennym ni’r bobl â sgiliau yma yng Nghymru, ac mae hon yn broblem barhaus. Ond mae'n codi’r cwestiwn braidd ynghylch beth mae eich Llywodraeth wedi bod yn ei wneud am sgiliau a hyfforddiant dros y 17 mlynedd diwethaf.

Well, the Welsh Revenue Authority was merely a twinkling in the eye 17 years ago. The issue is this: the function the revenue authority will perform has never been performed in Wales before. So, we shouldn’t be afraid of the fact that we do need to bring skills in from elsewhere to set up the authority and, ultimately, to train our own people in order that they are able to provide those skills in the future. But to criticise us for not having the foresight 17 years ago—up to 17 years ago—in terms of establishing an authority that no-one thought would ever be established at that point, I think is stretching things a bit too far.

Wel, dim ond trawiad amrant oedd Awdurdod Cyllid Cymru 17 mlynedd yn ôl. Y broblem yw hyn: nid yw’r swyddogaeth y bydd yr awdurdod refeniw yn ei chyflawni erioed wedi cael ei chyflawni yng Nghymru o'r blaen. Felly, ni ddylem ofni’r ffaith bod angen i ni ddod â sgiliau i mewn o fannau eraill i sefydlu'r awdurdod ac, yn y pen draw, i hyfforddi ein pobl ein hunain fel eu bod yn gallu darparu’r sgiliau hynny yn y dyfodol. Ond rwy’n credu fod ein beirniadu am beidio â chael y rhagwelediad 17 mlynedd yn ôl—hyd at 17 mlynedd yn ôl—o ran sefydlu awdurdod na feddyliodd neb erioed y byddai’n cael ei sefydlu bryd hynny, yn mynd â phethau ychydig yn rhy bell.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood.

Questions now from the party leaders. The leader of Plaid Cymru, Leanne Wood.

Diolch, Lywydd. First Minister, do you support the aspiration to achieve a million Welsh speakers by 2050, and, if you do, can you tell us how you intend to meet that aspiration?

Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, a ydych chi’n cefnogi'r dyhead i sicrhau miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050, ac, os ydych, a allwch chi ddweud wrthym sut yr ydych chi’n bwriadu bodloni’r dyhead hwnnw?

Well, she knows that I do. It was a manifesto commitment on the part of my party. There are many ways of achieving that. One of them, of course, is making sure that the Welsh in education strategic plans across all local authorities deliver what they should be delivering.

Wel, mae hi'n gwybod fy mod i. Roedd yn ymrwymiad maniffesto ar ran fy mhlaid. Ceir sawl ffordd o gyflawni hynny. Un ohonynt, wrth gwrs, yw gwneud yn siŵr bod y Gymraeg mewn cynlluniau strategol ar draws yr holl awdurdodau lleol yn cyflawni'r hyn y dylent fod yn ei gyflawni.

Thank you, First Minister, and I agree that the aspiration is a good one, and I’m glad that you’ve mentioned education. In your consultation on creating a million Welsh speakers, you explain how education must play a central role. Your main objective, and what you’re asking local authorities to achieve, is, I quote:

‘A significant increase in the number of children and young people educated through the medium of Welsh or bilingually in order to create more Welsh speakers.’

And that they should, and, again, I quote:

‘Move schools along the language continuum, to increase the availability of Welsh-medium school places’.

Do you accept that it is Government policy, and that means that local authorities have to increase the number of Welsh-medium schools, and Welsh-medium school places, in their area?

Diolch yn fawr, Brif Weinidog, ac rwy’n cytuno bod y dyhead yn un da, ac rwy'n falch eich bod wedi crybwyll addysg. Yn eich ymgynghoriad ar greu miliwn o siaradwyr Cymraeg, rydych chi’n esbonio sut y mae'n rhaid i addysg chwarae rhan ganolog. Eich prif amcan, a’r hyn yr ydych chi’n gofyn i awdurdodau lleol ei gyflawni, yw, rwy’n dyfynnu:

'Cynyddu’n sylweddol nifer y plant a’r bobl ifanc sy’n cael addysg cyfrwng Cymraeg neu ddwyieithog er mwyn creu rhagor o siaradwyr.'

Ac y dylent, ac, unwaith eto, rwy’n dyfynnu:

'Symud ysgolion ar hyd y continwwm ieithyddol er mwyn cynyddu’r cyflenwad o leoedd ysgol cyfrwng Cymraeg'.

A ydych chi’n derbyn mai dyna bolisi'r Llywodraeth, a bod hynny'n golygu bod rhaid i awdurdodau lleol gynyddu nifer yr ysgolion cyfrwng Cymraeg, a’r lleoedd ysgol cyfrwng Cymraeg, yn eu hardaloedd?

Yes, they are expected, of course, to show how they will do that via their Welsh in education strategic plans. Those plans are subject to approval by us as a Government, and we intend to make sure those plans are robust and that they will deliver.

Ydw, mae disgwyl iddynt, wrth gwrs, ddangos sut y byddant yn gwneud hynny drwy eu cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg. Mae'r cynlluniau hynny yn amodol ar gymeradwyaeth gennym ni fel Llywodraeth, ac rydym ni’n bwriadu sicrhau bod y cynlluniau hynny’n gadarn ac y byddant yn cyflawni.

First Minister, you will know that national policy has informed the decision in Llangennech in Carmarthenshire to convert a school from dual stream into Welsh medium. Now, that decision needs support from you, but it also needs calm explanation to residents. I’ve got some serious concerns about the, frankly, toxic atmosphere that has emerged on this question. And I’m aware that, among a group of residents campaigning against Carmarthenshire County Council’s decision, there are some people standing for the Labour Party in Llangennech in May’s county and community council elections. Now, it’s come to my attention that some of those candidates claim to be working with UKIP, checking and agreeing the UKIP leader’s statements on this issue—[Interruption.]

Brif Weinidog, byddwch yn gwybod bod polisi cenedlaethol wedi hysbysu’r penderfyniad yn Llangennech yn Sir Gaerfyrddin i newid ysgol o ddwy ffrwd i gyfrwng Cymraeg. Nawr, mae’r penderfyniad hwnnw angen eich cefnogaeth chi, ond mae hefyd angen eglurhad digynnwrf i drigolion. Mae gen i rai pryderon difrifol am yr awyrgylch gwenwynig a dweud y gwir, sydd wedi dod i'r amlwg ynghylch y cwestiwn hwn. Ac rwy’n ymwybodol, ymhlith grŵp o drigolion sy’n ymgyrchu yn erbyn penderfyniad Cyngor Sir Caerfyrddin, bod rhai pobl yn sefyll dros y Blaid Lafur yn Llangennech yn etholiadau cynghorau cymuned a sirol mis Mai. Nawr, mae wedi dod i’m sylw bod rhai o'r ymgeiswyr hynny yn honni eu bod yn gweithio gydag UKIP, gan wirio a chytuno â datganiadau arweinydd UKIP ar y mater hwn—[Torri ar draws.]

Can we hear the question, please?

A gawn ni glywed y cwestiwn, os gwelwch yn dda?

First Minister, is it acceptable to you that there are Labour Party candidates working closely with UKIP on the question of Welsh-medium education? And do you agree with me that the campaign against Carmarthenshire council’s decision has become toxic and unacceptable? And will you outline what action you will take regarding Labour Party members working with UKIP to undermine your own Welsh language policies?

Brif Weinidog, a yw'n dderbyniol i chi bod ymgeiswyr Plaid Lafur yn gweithio'n agos gydag UKIP ar y cwestiwn o addysg cyfrwng Cymraeg? Ac a ydych chi’n cytuno â mi fod yr ymgyrch yn erbyn penderfyniad Cyngor Sir Caerfyrddin wedi troi’n wenwynig ac yn annerbyniol? A wnewch chi amlinellu pa gamau y gwnewch chi eu cymryd o ran aelodau'r Blaid Lafur yn gweithio gydag UKIP i danseilio eich polisïau Cymraeg eich hun?

I agree the situation in Llangennech has become toxic. I do not think that the words used by the leader of Plaid Cymru have helped the situation in terms of turning this into a party political issue. There are some comments that have been made by politicians that I do not agree with. I’ve seen those comments, and I think it is hugely important now that calm prevails, that the toxicity—some of the toxicity that I think we last saw some years ago—is now reduced, and that the council, of course, is able to explain to the people in Llangennech as well as they can—

Rwy’n cytuno bod y sefyllfa yn Llangennech wedi troi’n wenwynig. Nid wyf yn credu bod y geiriau a ddefnyddiwyd gan arweinydd Plaid Cymru wedi helpu'r sefyllfa o ran troi hwn yn fater gwleidyddol. Ceir rhai sylwadau a wnaed gan wleidyddion nad wyf yn cytuno â nhw. Rwyf wedi gweld y sylwadau hynny, ac rwy’n credu ei bod yn hynod bwysig nawr bod awyrgylch digynnwrf, bod y gwenwyndra—rhywfaint o’r gwenwyndra rwy’n credu a welwyd gennym ddiwethaf rai blynyddoedd yn ôl—yn cael ei leihau nawr, a bod y cyngor, wrth gwrs, yn gallu esbonio i'r bobl yn Llangennech cystal ag y gallant—

It is a Plaid council who implemented the policy. I make no criticism of the Plaid council in that regard, but it is important the council are able—[Interruption.] Well, if the leader of Plaid Cymru asks a question, she may want to listen, because it’s hugely important, as she has rightly said, that the toxicity is reduced. It’s hugely important now that the council is able to fully explain, as I’m sure it’s been trying to do, what its policy is with regard to Llangennech. But it is not for us to explain; it is for the council run by your party—

Cyngor Plaid Cymru roddodd y polisi ar waith. Nid wyf yn beirniadu’r cyngor Plaid Cymru o gwbl yn hynny o beth, ond mae'n bwysig bod y cyngor yn gallu—[Torri ar draws.] Wel, os yw arweinydd Plaid Cymru yn gofyn cwestiwn, efallai yr hoffai wrando, gan ei bod yn hynod bwysig, fel y mae hi wedi ei ddweud yn gwbl briodol, bod y gwenwyndra’n cael ei leihau. Mae'n hynod bwysig nawr fod y cyngor yn gallu esbonio'n llawn, fel yr wyf yn siŵr ei fod wedi bod yn ceisio ei wneud, beth yw ei bolisi o ran Llangennech. Ond nid yw’n fater i ni esbonio; mae’n fater i'r cyngor sy’n cael ei redeg gan eich plaid chi—

[Continues.]—to explain. It is for us, of course, as a Government, to enable local authorities to produce Welsh in education strategic plans so that we continue to support the language, as we do, and we continue on our quest to ensure that we have a million Welsh speakers in 2050.

[Yn parhau.]—i esbonio. Ein cyfrifoldeb ni, wrth gwrs, fel Llywodraeth, yw galluogi awdurdodau lleol i gynhyrchu cynlluniau strategol Cymraeg mewn addysg fel ein bod ni’n parhau i gefnogi'r iaith, fel yr ydym, ac rydym ni’n parhau ein hymgais i sicrhau bod gennym ni filiwn o siaradwyr Cymraeg yn 2050.

Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.

The leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, First Minister—thank you, Presiding Officer, sorry. There is an urgent question coming a little later on the Kancoat findings in the public accounts report, but I do want to ask several questions to the First Minister this afternoon on this particular issue, given you were the First Minister when these decisions were taken. So, I think that’s an important consideration.

Given all the warnings that were in place—and it would seem pretty comprehensive from the warnings that were given that there was a weak business plan, that the due diligence was ignored, that Finance Wales said there was an unacceptably high risk and that’s why they turned down the application for funding—what on earth would you suspect possessed the then business and enterprise Minister to agree to the release of this money, despite all the lights flashing on the dashboard that were showing this was such a risky investment, First Minister?

Diolch yn fawr, Brif Weinidog—diolch, Lywydd, mae'n ddrwg gen i. Mae cwestiwn brys yn dod ychydig yn ddiweddarach ar ganfyddiadau Kancoat yn yr adroddiad cyfrifon cyhoeddus, ond hoffwn ofyn sawl cwestiwn i'r Prif Weinidog y prynhawn yma am y mater penodol hwn, o ystyried mai chi oedd y Prif Weinidog pan wnaed y penderfyniadau hyn. Felly, rwy'n credu bod hynny'n ystyriaeth bwysig.

O ystyried yr holl rybuddion a oedd ar waith—a byddai'n ymddangos yn eithaf cynhwysfawr o’r rhybuddion a roddwyd bod cynllun busnes gwan, bod y diwydrwydd dyladwy wedi cael ei anwybyddu, bod Cyllid Cymru wedi dweud bod risg annerbyniol o uchel a dyna pam wrthodwyd y cais am gyllid ganddynt—beth ar y ddaear y byddech chi’n feddwl ddaeth dros y Gweinidog busnes a menter ar y pryd i gytuno i ryddhau'r arian hwn, er gwaethaf y ffaith bod yr holl arwyddion yn dangos yn glir iawn bod hwn yn fuddsoddiad mor beryglus, Brif Weinidog?

I think what has to be remembered is that the investment panel recommended approval of the investment. The Minister, I have no doubt, was guided by that information.

Rwy'n credu mai’r hyn y mae'n rhaid ei gofio yw bod y panel buddsoddi wedi argymell cymeradwyo'r buddsoddiad. Llywiwyd y Gweinidog, nid oes gennyf unrhyw amheuaeth, gan y wybodaeth honno.

First Minister, it is a fact that, as the investment continued—because this money was released over time, it was—time and time again, as I’ve said, those lights were flashing on the dashboard. Three point four million pounds was released to this company, and it has been lost, in effect; no jobs were safeguarded, that site is now empty, and you as a Government hold the liabilities of that site because the lease was offered up as security against the loan that was made available. The Government is on the line to turn that site back ready for the landlord to take possession. So, there are ongoing liabilities. As I said, £3.4 million was lost. Every indication shows that, whilst in the first place the decision might have been taken in the best interest of securing that business, as the applications were made continuously to release more money, more and more warning lights were coming on, and yet the decision was taken to release more money into this company. Do you not think that taxpayers are owed an apology by your Government for the loss of this money, and in particular for the inability to safeguard any jobs by the £3.4 million that was put into this company?

Brif Weinidog, mae'n ffaith bod, wrth i’r buddsoddiad barhau—oherwydd rhyddhawyd yr arian hwn dros amser—dro ar ôl tro, fel yr wyf wedi dweud, roedd yr arwyddion hynny yn glir iawn. Rhyddhawyd tri pwynt pedwar miliwn o bunnoedd i'r cwmni hwn, ac mae wedi cael ei golli, i bob pwrpas; ni ddiogelwyd unrhyw swyddi, mae’r safle hwnnw bellach yn wag, ac rydych chi fel Llywodraeth yn gyfrifol am rwymedigaethau’r safle hwnnw gan y cynigiwyd y les fel sicrwydd yn erbyn y benthyciad a wnaed ar gael. Mae'r Llywodraeth yn gyfrifol am droi’r safle hwnnw yn ôl yn barod i’r landlord gymryd meddiant. Felly, ceir rhwymedigaethau parhaus. Fel y dywedais, collwyd £3.4 miliwn. Mae pob arwydd yn dangos, er efallai fod y penderfyniad wedi cael ei wneud er y budd pennaf o sicrhau’r busnes hwnnw yn y lle cyntaf, gan fod y ceisiadau wedi cael eu gwneud yn barhaus i ryddhau mwy o arian, bod mwy a mwy o oleuadau rhybudd yn cynnau, ac eto gwnaed y penderfyniad i ryddhau mwy o arian i mewn i’r cwmni hwn. Onid ydych chi’n credu bod trethdalwyr yn haeddu ymddiheuriad gan eich Llywodraeth chi am golli'r arian hwn, ac, yn benodol, am yr anallu i ddiogelu unrhyw swyddi drwy’r £3.4 miliwn a roddwyd i mewn i’r cwmni hwn?

Well, the Cabinet Secretary will deal with the issue of Kancoat when the urgent question is raised. But if I just explain more generally: we deal with hundreds of businesses; some of them fold. We cannot possibly say that every business that we help will inevitably be successful. No bank could do that, and it’s the same for any Government. But I can say that, of the projects that we have supported, only 2.4 per cent of them have failed to deliver on their objectives that were attached to their request for financial support, and so we have a success rate of well over 90 per cent in supporting businesses. That means, of course, there will be some businesses that are not successful, but they are very much the exception rather than the rule. That does not mean, of course, that we should not continually review the way we conduct due diligence, and that is something that we will continue to do. But I do think it needs to be put into context, remembering, of course, that of the businesses that we have helped, the vast majority of them are successful, which is why, of course, unemployment in Wales is so low.

Wel, bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ymdrin â mater Kancoat pan fydd y cwestiwn brys yn cael ei ofyn. Ond os caf i esbonio yn fwy cyffredinol: rydym ni’n ymdrin â channoedd o fusnesau; mae rhai ohonynt yn mynd i’r wal. Nid yw’n bosibl i ni ddweud y bydd pob busnes yr ydym ni’n ei helpu yn bendant yn llwyddiannus. Ni allai unrhyw fanc wneud hynny, ac mae’r un fath i unrhyw Lywodraeth. Ond gallaf ddweud, o'r prosiectau yr ydym ni wedi eu cefnogi, mai dim ond 2.4 y cant ohonynt sydd wedi methu â bodloni eu hamcanion a oedd ynghlwm i’w cais am gymorth ariannol, ac felly mae gennym ni gyfradd lwyddiant ymhell dros 90 y cant o ran cefnogi busnesau. Mae hynny'n golygu, wrth gwrs, y bydd rhai busnesau nad ydynt yn llwyddiannus, ond maen nhw’n sicr yn eithriad yn hytrach na'r norm. Nid yw hynny'n golygu, wrth gwrs, na ddylem ni adolygu'n barhaus y ffordd yr ydym ni’n gwneud gwaith diwydrwydd dyladwy, ac mae hynny'n rhywbeth y byddwn yn parhau i’w wneud. Ond rwy’n meddwl bod angen ei roi yn ei gyd-destun, gan gofio, wrth gwrs, o’r busnesau yr ydym ni wedi eu helpu, bod y mwyafrif llethol ohonynt yn llwyddiannus, a dyna pam, wrth gwrs, mae diweithdra yng Nghymru mor isel.

First Minister, you were the First Minister at the time, and I do accept that these decisions are based on risk and that some will go wrong, but the point I’ve made, through the two questions I’ve put to you, is that there were numerous warnings highlighting the risk to the Government and to the taxpayer by releasing the money into this company. Finance Wales, which is a lender of last resort, for example, said that it was too risky to release the money on a loan basis from their good selves, and their remit for operation is to be a lender of last resort after normal commercial banking has been exhausted. So, I do take that point that, ultimately, there is an element of risk in all the decisions you take, but it is a fact: as we stand here today, £3.4 million has been lost, not one job guaranteed or protected and, ultimately, the taxpayer is out of pocket and the Welsh Government have continuing liabilities from this decision. I asked you on my second question: do you think that there should be an apology on your behalf from the Welsh Government to the Welsh taxpayer? I offer you that opportunity again. Will you apologise for the loss of this money, which is taxpayers’ money, in this particular instance, when so many warnings were made and so many of those warnings were ignored by your then Minister? Ultimately, it’s the taxpayer who’s lost out.

Brif Weinidog, chi oedd y Prif Weinidog ar y pryd, ac rwy’n derbyn bod y penderfyniadau hyn yn seiliedig ar risg ac y bydd rhai’n mynd o'i le, ond y pwynt yr wyf wedi ei wneud, drwy'r ddau gwestiwn yr wyf i wedi eu gofyn i chi, yw bod nifer o rybuddion yn amlygu’r risg i'r Llywodraeth ac i'r trethdalwr trwy ryddhau’r arian i’r cwmni hwn. Dywedodd Cyllid Cymru, sy’n fenthyciwr pan fetha popeth arall, er enghraifft, ei bod yn rhy beryglus rhyddhau'r arian ar sail benthyciad ganddyn nhw, ac mai eu cylch gwaith ar gyfer gweithredu yw bod yn fenthyciwr pan fetha popeth arall ar ôl rhoi cynnig ar bob dewis bancio masnachol. Felly, rwy’n derbyn y pwynt, yn y pen draw, bod elfen o risg yn yr holl benderfyniadau yr ydych chi’n eu gwneud, ond mae'n ffaith: wrth i ni sefyll yma heddiw, bod £3.4 miliwn wedi cael ei golli, nad oes yr un swydd wedi cael ei sicrhau na’i diogelu ac, yn y pen draw, mae'r trethdalwr allan o boced ac mae gan Lywodraeth Cymru rwymedigaethau parhaus yn sgil y penderfyniad hwn. Gofynnais i chi yn fy ail gwestiwn: a ydych chi’n credu y dylai fod ymddiheuriad ar eich rhan gan Lywodraeth Cymru i drethdalwyr Cymru? Rwy'n cynnig y cyfle hwnnw i chi eto. A wnewch chi ymddiheuro am golli'r arian hwn, sy’n arian trethdalwyr, yn yr achos penodol hwn, pan roddwyd cynifer o rybuddion ac yr anwybyddwyd llawer o’r rhybuddion hynny gan eich Gweinidog? Yn y pen draw, y trethdalwr sydd wedi colli allan.

I accept what the leader of the Welsh Conservatives has said—that he understood the situation in terms of the initial grant of support. This was a start-up business. Start-up businesses are inherently risky, but there must be an acceptance of risk by Government. Otherwise, we wouldn’t support anything. It’s the same for commercial banks; they will find themselves in that situation from time to time. This organisation, of course—the business, rather—was set up at a time when the economic situation was precarious in the aftermath, or the near aftermath, of the financial crisis. As I said, the Cabinet Secretary will go into detail in terms of what the timetable was, but I can say that we are proud to say that unemployment in Wales is so low. It’s lower than in England, it’s lower than in Scotland and lower than in Northern Ireland. Historically, that has been a tremendous achievement. We have supported over 1,000 businesses to create jobs in Wales. We’ve brought investment into Wales—the best foreign direct investment figures for more than 30 years. It’s correct to say that, on occasion, there will be businesses that fail and it is difficult then to have the money returned to Government. But in the context that we operate here, 97.6 per cent of the businesses we support are successful in providing jobs for the people of Wales.

Rwy’n derbyn yr hyn y mae arweinydd y Ceidwadwyr Cymru wedi ei dweud—ei fod yn deall y sefyllfa o ran y grant cymorth cychwynnol. Roedd hwn yn fusnes newydd. Mae busnesau newydd yn ​​beryglus yn eu hanfod, ond mae'n rhaid i Lywodraeth dderbyn risg. Fel arall, ni fyddem yn cefnogi unrhyw beth. Mae yr un fath i fanciau masnachol; byddant yn cael eu hunain yn y sefyllfa honno o bryd i'w gilydd. Sefydlwyd y sefydliad hwn, wrth gwrs—y busnes, yn hytrach—ar adeg pan roedd y sefyllfa economaidd yn fregus yn dilyn, neu’n fuan ar ôl, yr argyfwng ariannol. Fel y dywedais, bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn rhoi mwy o fanylion o ran beth oedd yr amserlen, ond gallaf ddweud ein bod ni’n falch o ddweud bod diweithdra yng Nghymru mor isel. Mae'n is nag yn Lloegr, mae'n is nag yn yr Alban ac yn is nag yng Ngogledd Iwerddon. Yn hanesyddol, mae hynny wedi bod yn gyflawniad aruthrol. Rydym ni wedi cynorthwyo dros 1,000 o fusnesau i greu swyddi yng Nghymru. Rydym ni wedi dod â buddsoddiad i Gymru—y ffigurau buddsoddiad tramor uniongyrchol gorau ers dros 30 mlynedd. Mae'n gywir dweud y bydd, ar adegau, busnesau sy'n methu ac mae'n anodd wedyn i’r arian gael ei ddychwelwyd i'r Llywodraeth. Ond yn y cyd-destun yr ydym ni’n gweithredu yma, mae 97.6 y cant o'r busnesau yr ydym ni’n eu cynorthwyo yn llwyddiannus o ran darparu swyddi i bobl Cymru.

Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

Leader of the UK group, Neil Hamilton.

Diolch, Lywydd. It’s quite clear that the policy of the American Government is going to change in many respects as a result of the election of President Trump, not least in respect of policies on climate change. Scott Pruitt, who is President Trump’s nominee as head of the United States Environmental Protection Agency, has already caused to be removed from the department’s website the US commitment to the UN climate change negotiations. Now, given that the United States, China and India, between them, are responsible for more than half of the global carbon dioxide emissions in the world, and China and India have not signed up to any absolute reduction in the level of those emissions, regardless of one’s views on whether man-made climate change is a reality or not—regardless of views on that—does it make sense for Britain, and Wales in particular, which is responsible for only 0.05 per cent of world carbon dioxide emissions, to be saddled with a dear energy policy that is a millstone round the neck of the manufacturing industry and industries like the steel industry in particular?

Diolch, Lywydd. Mae'n eithaf amlwg bod polisi Llywodraeth America yn mynd i newid mewn sawl ffordd o ganlyniad i ethol yr Arlywydd Trump, nid leiaf o ran polisïau newid yn yr hinsawdd. Mae Scott Pruitt, sef enwebai'r Arlywydd Trump fel pennaeth Asiantaeth Diogelu'r Amgylchedd yr Unol Daleithiau, eisoes wedi tynnu ymrwymiad yr Unol Daleithiau i drafodaethau newid hinsawdd y Cenhedloedd Unedig oddi ar wefan yr adran. Nawr, o gofio bod yr Unol Daleithiau, Tsieina ac India, rhyngddynt, yn gyfrifol am fwy na hanner allyriadau carbon deuocsid y byd, ac nad yw Tsieina ac India wedi cytuno i unrhyw ostyngiad absoliwt i lefel yr allyriadau hynny, waeth beth yw barn rhywun ynghylch a yw newid yn yr hinsawdd a achoswyd gan ddyn yn realiti ai peidio—waeth beth fo’r safbwyntiau ar hynny—a yw'n gwneud synnwyr i Brydain, a Chymru yn benodol, sy’n gyfrifol am ddim ond 0.05 y cant o allyriadau carbon deuocsid y byd, gael ei chlymu gan bolisi ynni drud sy’n faich barhaus i’r diwydiant gweithgynhyrchu a diwydiannau fel y diwydiant dur yn arbennig?

Well, I have to say I look at the weight of evidence, and the weight of evidence is overwhelmingly—overwhelmingly—in favour of showing that climate change is happening, and, secondly, that human activity is causing it either to happen or to be exacerbated as a result. Those people who claim otherwise are on a shaky scientific basis. I look at the weight of evidence, and it is quite clear to me—. He will know, as he was a lawyer once, that it’s the weight of evidence you have to look at, not select what you think best supports your argument when it flies in the face of scientific reality.

It’s right to say that China and India face challenges, but China is up to the challenge. China is investing heavily in alternative fuel sources. It knows it has a problem. Anybody who’s been to Beijing and the big Chinese cities will know that there’s a problem there with air pollution. The Chinese Government recognise this, which is why they are looking for those alternative fuel sources. They know that they cannot continue with the current situation, but while they are going in the right direction, my fear is the US will go in the opposite direction, flying in the face of the weight of scientific evidence.

Wel, mae’n rhaid i mi ddweud fy mod i’n edrych ar bwysau'r dystiolaeth, ac mae pwysau'r dystiolaeth o blaid dangos i raddau aruthrol—i raddau aruthrol—bod newid hinsawdd yn digwydd, ac, yn ail, bod gweithgarwch dynol yn achosi iddo naill ai ddigwydd neu gael ei waethygu o ganlyniad. Mae'r bobl hynny sy'n honni fel arall ar sail wyddonol sigledig. Rwy'n edrych ar bwysau'r dystiolaeth, ac mae'n gwbl amlwg i mi—. Bydd yn gwybod, gan ei fod yn gyfreithiwr ar un adeg, mai pwysau'r dystiolaeth y mae’n rhaid i chi edrych arno, nid dewis yr hyn yr ydych chi’n credu sy’n cefnogi eich dadl orau pan fydd yn mynd yn groes i realiti gwyddonol.

Mae'n iawn dweud bod Tsieina ac India yn wynebu heriau, ond mae Tsieina yn barod am yr her. Mae Tsieina yn buddsoddi'n drwm mewn ffynonellau tanwydd amgen. Mae'n gwybod bod ganddi broblem. Bydd unrhyw un sydd wedi bod i Beijing a'r dinasoedd mawr Tsieina yn gwybod bod problem yno gyda llygredd aer. Mae Llywodraeth Tsieina yn cydnabod hyn, a dyna pam maen nhw’n chwilio am y ffynonellau tanwydd amgen hynny. Maen nhw’n gwybod na allant barhau â'r sefyllfa bresennol, ond er eu bod yn mynd i'r cyfeiriad iawn, fy ofn i yw y bydd yr Unol Daleithiau yn mynd i'r cyfeiriad arall, gan fynd yn groes i bwysau'r dystiolaeth wyddonol.

The First Minister has sidestepped my question. My question is not to do with the argument about whether man-made climate change is a reality or not. My question relates to: what difference does it make if we sign up to targets that are going to pose enormous costs upon us, not just in terms of cost for industry but also on ordinary people? After all, nearly a quarter of the households in Wales are in fuel poverty, spending more than 10 per cent of their incomes on keeping themselves warm in the winter, for example. So, this is a real burden on poor and vulnerable people. If it makes no difference to the outcome in terms of global emissions, why should we saddle ourselves with these enormous bills? China and India are not signed up to reducing the absolute level of their emissions. What they’re signed up to is reducing energy intensity, but that has to take into account the extent to which they expect their economies will grow, and their economies are going to grow to a greater extent than they reduce their fuel intensity. So, absolute emissions are actually likely to increase in India and China, and that makes the problem even worse, and we’re the fools who are paying the bills.

Mae'r Prif Weinidog wedi ochrgamu fy nghwestiwn. Nid yw fy nghwestiwn yn ymwneud â'r ddadl ynghylch a yw newid yn yr hinsawdd a achoswyd gan ddyn yn realiti ai peidio. Mae fy nghwestiwn yn ymwneud â: pa wahaniaeth mae'n ei wneud os byddwn ni’n ymrwymo i dargedau sydd yn mynd i achosi costau enfawr i ni, nid yn unig o ran cost i ddiwydiant, ond hefyd i bobl gyffredin? Wedi'r cyfan, mae bron i chwarter aelwydydd Cymru mewn tlodi tanwydd, yn gwario mwy na 10 y cant o'u hincwm ar gadw eu hunain yn gynnes yn y gaeaf, er enghraifft. Felly, mae hon yn faich go iawn ar bobl dlawd ac agored i niwed. Os nad yw'n gwneud unrhyw wahaniaeth i'r canlyniad o ran allyriadau byd-eang, pam ddylem gymryd baich y biliau enfawr hyn? Nid yw Tsieina ac India wedi ymrwymo i leihau lefel absoliwt eu hallyriadau. Yr hyn y maen nhw wedi ymrwymo iddo yw lleihau dwysedd ynni, ond mae'n rhaid i hynny ystyried i ba raddau y maen nhw’n disgwyl y bydd eu heconomïau yn tyfu, ac mae eu heconomïau yn mynd i dyfu i raddau mwy nag y byddant yn lleihau eu dwysedd tanwydd. Felly, mae allyriadau absoliwt yn debygol o gynyddu yn India a Tsieina mewn gwirionedd, ac mae hynny'n gwneud y broblem yn waeth fyth, a ni yw’r ffyliaid sy’n talu'r biliau.

Well, that view is only valid if you accept that you’re happy to see environmental degradation; happy to see air quality reduced; happy to return to the days when, I think, it was the River Irwell in Salford that was literally flammable when a lit match was thrown into it; happy to return to the days when the River Ogmore in my home town would run different colours according to what had been thrown into the river. Because the natural journey from moving away from seeing climate change as important is to see the environment as unimportant as well. We know that those people who do not accept that climate change is happening—many of them do not accept that there’s a need for an environmental regulation either, certainly to the extent that we see now. This is not something we can dismiss. We can’t simply say, ‘Well, it’s something that we can just put to one side’, nor do I accept that this is something that imposes cost. The reality is that I’ve heard him argue for more coal-fired power stations. The irony is rich in what he says. The coal would have to be imported. So, there are issues of energy security as well. Should we not invest in wind power offshore? Shall we not invest in tidal energy, rather than over-relying on energy sources that have to be imported into Britain? So, energy security and mitigating climate change, to me, run hand in hand.

Wel, mae’r farn honno’n ddilys dim ond os ydych chi’n derbyn eich bod chi’n hapus i weld dirywiad amgylcheddol; yn hapus i weld ansawdd aer yn gwaethygu; yn hapus i ddychwelyd i’r dyddiau pan, rwy’n meddwl, yr oedd Afon Irwell yn Salford yn llythrennol fflamadwy pan daflwyd matsien wedi ei chynnau iddi; yn hapus i ddychwelyd i’r dyddiau pan fyddai Afon Ogwr yn fy nhref enedigol yn llifo ar wahanol liwiau yn ôl yr hyn a daflwyd i mewn i'r afon. Oherwydd y daith naturiol o symud i ffwrdd o fod o’r farn bod newid hinsawdd yn bwysig yw bod o’r farn bod yr amgylchedd yn ddibwys hefyd. Rydym ni’n gwybod bod y bobl hynny nad ydynt yn derbyn bod newid hinsawdd yn digwydd—nid yw llawer ohonynt yn derbyn bod angen rheoleiddio amgylcheddol chwaith, yn sicr i'r graddau a welwn nawr. Nid yw hyn yn rhywbeth y gallwn ei ddiystyru. Ni allwn ddweud yn syml, 'Wel, mae'n rhywbeth y gallwn ei roi o’r neilltu', ac nid wyf yn derbyn bod hyn yn rhywbeth sy'n achosi costau. Y realiti yw fy mod i wedi ei glywed yn dadlau am fwy o orsafoedd ynni glo. Mae’r eironi’n gyfoethog yn yr hyn y mae’n ei ddweud. Byddai'n rhaid mewnforio’r glo. Felly, ceir problemau diogelwch ynni hefyd. Ddylem ni beidio â buddsoddi mewn ynni’r gwynt ar y môr? Ddylem ni beidio â buddsoddi mewn ynni’r llanw, yn hytrach na gorddibynnu ar ffynonellau ynni y mae'n rhaid eu mewnforio i Brydain? Felly, mae diogelwch ynni a lliniaru newid hinsawdd, i mi, yn mynd law yn llaw.

The First Minister is refusing to address the issue behind my question. Wales is responsible for 0.05 per cent of global carbon dioxide emissions. Carbon dioxide is not a flammable gas, by the way. So, what he said about the air quality in Peking is irrelevant. Sulphur emissions are completely different. The argument about particulates in the air everybody accepts. It was a Government 60 years ago that introduced the Clean Air Act, and everybody is in favour of that. This is a totally different question. My point is that Wales is one of the poorest parts of western Europe. We have nearly a quarter of our households in fuel poverty. They’re having to spend hundreds and hundreds of pounds, which they can ill afford, every year paying for our renewables obligations under EU directives. If the United States is now going to resile from commitments to reduce its own carbon dioxide emissions, and if China and India are not signed up to it anyway, what is the sense in us making infinitesimal difference to the amount of carbon dioxide emitted in the world—an obligation that is causing real harm and real poverty in households in Wales?

Mae’r Prif Weinidog yn gwrthod rhoi sylw i’r mater y tu ôl i fy nghwestiwn. Mae Cymru yn gyfrifol am 0.05 y cant o allyriadau carbon deuocsid y byd. Nid yw carbon deuocsid yn nwy fflamadwy, gyda llaw. Felly, mae’r hyn a ddywedodd am ansawdd yr aer yn Peking yn amherthnasol. Mae allyriadau sylffwr yn hollol wahanol. Mae pawb yn derbyn y ddadl am ronynnau yn yr aer. Llywodraeth 60 mlynedd yn ôl a gyflwynodd y Ddeddf Aer Glân, ac mae pawb o blaid hynny. Mae hwn yn gwestiwn hollol wahanol. Fy mhwynt i yw bod Cymru yn un o rannau tlotaf gorllewin Ewrop. Mae gennym ni bron i chwarter ein haelwydydd mewn tlodi tanwydd. Maen nhw'n gorfod gwario cannoedd ar gannoedd o bunnoedd, na allant ei fforddio, bob blwyddyn yn talu am ein rhwymedigaethau ynni adnewyddadwy o dan gyfarwyddebau'r UE. Os yw’r Unol Daleithiau yn mynd i droi ei chefn ar ymrwymiadau i leihau ei hallyriadau carbon deuocsid ei hun nawr, ac os nad yw Tsieina ac India wedi ymrwymo i hynny beth bynnag, beth yw'r synnwyr i ni wneud gwahaniaeth anfeidrol fach i faint o garbon deuocsid a ollyngir yn y byd—rhwymedigaeth sy'n achosi niwed gwirioneddol a thlodi gwirioneddol mewn aelwydydd yng Nghymru?

I do not think that I said that the air in Beijing was flammable. I’m not sure that the hydrogen or, indeed, the oxygen content is so high that the air would catch fire or even explode. I was referring to a particular river, the context of which is well-known. My concern is that those who say that climate change is unimportant quite often take the view that environmental regulation is a burden on industry. I do not accept that. But again, I come back to this point: the wind blows; it’s free. The tide will be there as long as the moon is in the sky. There is a capital cost, of course, of putting in place the infrastructure to generate energy, but once that is in place, the generating costs are very low indeed. I don’t know what his alternative is. He hasn’t outlined it. He talks of coal. He did his best to wreck the coal industry. The reality is that we will never produce enough coal in the UK now to supply our energy needs. We would have to import it from countries like Australia. We would have to import natural gas from countries that are not looking to do us a favour. We would have to import more liquid natural gas from countries around the world. We do that already. Now, whilst I know the energy mix in the UK is going to continue in the future—and indeed, 25 per cent of the liquid natural gas in the UK comes through Milford Haven, and that is something that will continue in the future—I do not see the wisdom in saying what we need to do is to go back to the technology of yesterday, with the pollution of yesterday, and look to ignore the overwhelming weight of scientific evidence and put our heads in the sand. He is somebody who is proud, he says, to be British. Then let him display his pride by saying that he wants the UK to lead the way when it comes to dealing with climate change.

Nid wyf yn credu fy mod i wedi dweud bod yr aer yn Beijing yn fflamadwy. Nid wyf yn siŵr bod y cynnwys hydrogen na’r cynnwys ocsigen, yn wir, mor uchel y byddai'r aer yn mynd ar dân neu’n ffrwydro hyd yn oed. Roeddwn i’n cyfeirio at afon benodol, y mae ei chyd-destun yn adnabyddus. Fy mhryder i yw bod y rhai sy'n dweud bod newid hinsawdd yn ddibwys yn aml iawn o'r farn bod rheoleiddio amgylcheddol yn faich ar ddiwydiant. Nid wyf yn derbyn hynny. Ond unwaith eto, rwy’n dod yn ôl at y pwynt hwn: mae'r gwynt yn chwythu; mae am ddim. Bydd y llanw yno cyhyd ag y bydd y lleuad yn yr awyr. Ceir cost cyfalaf, wrth gwrs, o sefydlu’r seilwaith i gynhyrchu ynni, ond unwaith y bydd wedi ei sefydlu, mae'r costau cynhyrchu yn isel iawn yn wir. Nid wyf yn gwybod beth yw ei ddewis amgen. Nid yw wedi ei amlinellu. Mae'n sôn am lo. Gwnaeth ei orau i ddinistrio’r diwydiant glo. Y realiti yw na fyddwn byth yn cynhyrchu digon o lo yn y DU nawr i ddiwallu ein hanghenion ynni. Byddai'n rhaid i ni ei fewnforio o wledydd fel Awstralia. Byddai'n rhaid i ni fewnforio nwy naturiol o wledydd nad ydynt eisiau gwneud ffafr â ni. Byddai'n rhaid i ni fewnforio mwy o nwy naturiol hylifol o wledydd ledled y byd. Rydym ni’n gwneud hynny eisoes. Nawr, er fy mod i’n gwybod bod y gymysgedd ynni yn y DU yn mynd i barhau yn y dyfodol—ac yn wir, mae 25 y cant o'r nwy naturiol hylifol yn y DU yn dod trwy Aberdaugleddau, ac mae hynny'n rhywbeth a fydd yn parhau yn y dyfodol—nid wyf yn gweld y doethineb o ddweud mai’r hyn sydd angen i ni ei wneud yw mynd yn ôl i dechnoleg y gorffennol, gyda llygredd y gorffennol, a cheisio anwybyddu pwysau llethol y dystiolaeth wyddonol a rhoi ein pennau yn y tywod. Mae e’n rhywun sy'n falch, meddai fe, o fod yn Brydeiniwr. Yna gadewch iddo ddangos ei falchder trwy ddweud ei fod eisiau i'r DU arwain y ffordd pan ddaw i ymdrin â’r newid yn yr hinsawdd.

Cynorthwyo Busnesau yng Nghanol De Cymru

Assisting Businesses in South Wales Central

3. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gynorthwyo busnesau yng Nghanol De Cymru? OAQ(5)0450(FM)

3. Will the First Minister make a statement on what the Welsh Government is doing to assist businesses in South Wales Central? OAQ(5)0450(FM)

[Interruption.] Yes. We are delivering a range of actions to help new and existing businesses to develop, grow and support. That includes business support, advice and investment in digital and transport infrastructure.

[Torri ar draws.] Gwnaf. Rydym ni’n cymryd amrywiaeth o gamau i helpu busnesau newydd a phresennol i ddatblygu, tyfu a chefnogi. Mae hynny'n cynnwys cymorth busnes, cyngor a buddsoddi mewn seilwaith digidol a thrafnidiaeth.

I am not quite sure why the backbenchers are muttering there. It’s perfectly within the right of a Member to raise a question in this place, and First Minister’s questions is the time for that to happen. First Minister, I have commended the Welsh Government previously for the money they have made available for transitional relief around the business rates scheme. They made an announcement on 17 December of an additional £10 million—or the Welsh Government made an announcement on 17 December of an additional £10 million—to assist in the recent revaluation exercise of businesses in South Wales Central and, indeed, across Wales. To date, no more information has come out from the Welsh Government as to how that money will be delivered, despite us on these benches, and others in the Chamber, pressing for some more information. We were told that that information would come out in early February. To date, I don’t think that information has been forthcoming from the Welsh Government. When will the Welsh Government be coming forward as to how you are going to distribute that money, so that businesses can make the decisions that they need to make ahead of the new financial year?

Nid wyf yn hollol siŵr pam fod y rhai ar y meinciau cefn yn mwmian yno. Mae gan Aelod hawl perffaith i ofn cwestiwn yn y lle hwn, a Chwestiynau i'r Prif Weinidog yw'r amser i hynny ddigwydd. Brif Weinidog, rwyf wedi canmol Llywodraeth Cymru yn flaenorol am yr arian y mae wedi ei wneud ar gael ar gyfer rhyddhad trosiannol o ran y cynllun ardrethi busnes. Gwnaeth gyhoeddiad ar 17 Rhagfyr o swm ychwanegol o £10 miliwn—neu gwnaeth Llywodraeth Cymru gyhoeddiad ar 17 Rhagfyr o swm ychwanegol o £10 miliwn—i gynorthwyo’r ymarfer ailbrisio diweddar o fusnesau yng Nghanol De Cymru ac, yn wir, ledled Cymru. Hyd yn hyn, nid oes dim mwy o wybodaeth wedi cael ei chyhoeddi gan Lywodraeth Cymru ynghylch sut y bydd yr arian hwnnw’n cael ei gyflwyno, er i ni ar y meinciau hyn, ac eraill yn y Siambr, bwyso am ragor o wybodaeth. Fe’n hysbyswyd y byddai’r wybodaeth honno yn cael ei chyhoeddi ddechrau mis Chwefror. Hyd yn hyn, nid wyf yn credu bod y wybodaeth honno wedi dod i law gan Lywodraeth Cymru. Pryd fydd Llywodraeth Cymru yn cyhoeddi sut yr ydych chi’n mynd i ddosbarthu'r arian hwnnw, fel y gall busnesau wneud y penderfyniadau y mae angen iddyn nhw eu gwneud cyn y flwyddyn ariannol newydd?

By the end of this week.

Erbyn diwedd yr wythnos hon.

In the climate change committee, we heard evidence that businesses that have actually done the right thing and put solar panels on their roofs are actually being charged additional business rates. So, my question is, really: what levers does the Welsh Government have to support businesses that have a positive social and environmental impact, e.g. healthy food establishments, and to discourage businesses that have a negative impact, e.g. betting shops, pay-day lenders and other organisations that Mike Hedges raised earlier?

Yn y pwyllgor ar y newid yn yr hinsawdd, clywsom dystiolaeth fod ardrethi busnes ychwanegol yn cael eu codi ar fusnesau sydd wedi gwneud y peth iawn ac wedi gosod paneli solar ar eu toeau. Felly, fy nghwestiwn i, a dweud y gwir, yw: pa ysgogwyr sydd gan Lywodraeth Cymru i gefnogi busnesau sy'n cael effaith gymdeithasol ac amgylcheddol gadarnhaol, e.e. sefydliadau bwyd iach, ac i atal busnesau sy'n cael effaith negyddol, e.e. siopau betio, benthycwyr diwrnod talu a sefydliadau eraill a godwyd gan Mike Hedges yn gynharach?

We do this mainly through procurement. Wales’s procurement policy encourages the Welsh public sector to apply approaches whereby community benefits or social clauses are core to contract award criteria wherever possible. By doing so, contract award decisions can favour those suppliers who provide strong evidence of delivering against our social clause requirements. So, procurement can be an effective tool in encouraging good business practice and, indeed, good business practice in the community.

Rydym ni’n gwneud hyn trwy gaffael yn bennaf. Mae polisi caffael Cymru yn annog sector cyhoeddus Cymru i ddefnyddio dulliau lle mae manteision cymunedol neu gymalau cymdeithasol yn ganolog i feini prawf dyfarnu contractau pan fydd hynny’n bosibl. Trwy wneud hynny, gall penderfyniadau dyfarnu contractau ffafrio'r cyflenwyr hynny sy'n cynnig tystiolaeth gref o gyflawni yn erbyn ein gofynion cymal cymdeithasol. Felly, gall caffael fod yn arf effeithiol i annog arferion busnes da ac, yn wir, arferion busnes da yn y gymuned.

First Minister, the real question you should be answering is what you are going to do to try and restore just some credibility in the Welsh Government after giving the business community in Wales 53 million reasons to lose faith in you. At least £53 million is how much your Government has lost in gross incompetence with business support and land deals—£53 million lost at least. When will a thorough investigation take place?

Brif Weinidog, y cwestiwn go iawn y dylech chi fod yn ei ateb yw beth ydych chi’n mynd i'w wneud i geisio adfer dim ond ychydig o hygrededd yn Llywodraeth Cymru ar ôl rhoi 53 miliwn o resymau i’r gymuned fusnes yng Nghymru golli ffydd ynoch. O leiaf £53 miliwn yw faint y mae eich Llywodraeth wedi ei golli trwy anghymhwysedd difrifol gyda chytundebau cymorth busnes a thir—collwyd o leiaf £53 miliwn. Pryd fydd ymchwiliad trylwyr yn cael ei gynnal? 

In terms of the answer I gave some moments ago, I can say to him that 97.6 per cent of the businesses that we support are successful, and that is an excellent record in itself.

O ran yr ateb a roddais rai munudau'n ôl, gallaf ddweud wrtho fod 97.6 y cant o'r busnesau yr ydym ni’n eu cefnogi yn llwyddiannus, ac mae hwnnw’n hanes ardderchog ynddo'i hun.

Hyrwyddo Creu Swyddi yng Nghasnewydd

Promoting Job Creation in Newport

4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am sut y mae Llywodraeth Cymru yn hyrwyddo creu swyddi yng Nghasnewydd? OAQ(5)0458(FM)

4. Will the First Minister make a statement on how the Welsh Government is promoting job creation in Newport? OAQ(5)0458(FM)

We are taking forward a range of actions to support the creation and safeguarding of high-quality jobs in Newport and, indeed, across the whole of Wales.

Rydym ni’n bwrw ymlaen ag amrywiaeth o gamau i gefnogi creu a diogelu swyddi o ansawdd uchel yng Nghasnewydd ac, yn wir, ledled Cymru gyfan.

Thank you, Frist Minister. The Office for National Statistics, based in Duffryn in Newport, is opening a data science campus in March. The campus will act as a hub for analysis of big data, which will allow collaborative work between academics, Government, the public sector, industry and third-sector partners that wish to push the boundaries of delivering their services. Providing rich, informed measurement and analysis on the economy, the global environment and wider society, the campus will become a world-class facility. The aspiration to create a Silicon Valley for Wales is the intention, and that it will be a hub for innovative data science research, helping to create jobs and attract investment. Will the Welsh Government work with its partners and the ONS to promote this endeavour to create a ‘dyffryn silicon’ for Wales?

Diolch i chi, Brif Weinidog. Mae’r Swyddfa Ystadegau Gwladol, a leolir yn Nyffryn yng Nghasnewydd, yn agor campws gwyddoniaeth data ym mis Mawrth. Bydd y campws yn gweithredu fel canolfan ar gyfer dadansoddi data mawr, a fydd yn caniatáu gwaith cydweithredol rhwng academyddion, y Llywodraeth, y sector cyhoeddus, diwydiant a phartneriaid trydydd sector sy'n dymuno gwthio ffiniau darpariaeth eu gwasanaethau. Gan ddarparu mesuriadau a dadansoddiadau cyfoethog a gwybodus ar yr economi, yr amgylchedd byd-eang a chymdeithas ehangach, bydd y campws yn dod yn gyfleuster o'r radd flaenaf. Y dyhead i greu Silicon Valley i Gymru yw'r bwriad, ac y bydd yn ganolfan ar gyfer gwaith ymchwil gwyddoniaeth data arloesol, gan helpu i greu swyddi a denu buddsoddiad. A wnaiff Llywodraeth Cymru weithio gyda'i phartneriaid a'r Swyddfa Ystadegau Gwladol i hyrwyddo'r ymdrech hon i greu 'silicon valley' i Gymru?

Yes, we will. It is hugely important, we know, that where there is an existing level of expertise, clustering new businesses and new innovations in that area helps everybody. Newport is acquiring for itself, very rapidly, a good reputation for software and for ICT more generally, and that’s something, of course, we're very keen to encourage in the future.

Gwnawn, mi wnawn. Mae'n hynod bwysig, rydym ni’n gwybod, bod lefel bresennol o arbenigedd, busnesau newydd yn clystyru ac arloesedd newydd yn yr ardal honno yn helpu pawb. Mae Casnewydd yn datblygu iddi ei hun, yn gyflym iawn, enw da am feddalwedd a TGCh yn fwy cyffredinol, ac mae hynny'n rhywbeth, wrth gwrs, yr ydym ni’n awyddus iawn i’w annog yn y dyfodol.

First Minister, Newport is one of the worst-performing towns or cities in the United Kingdom when it comes to empty shops. More than a quarter of shops in the city were empty in the first half of 2016, according to the Local Data Company. What scheme does the Welsh Government offer to provide incentives, such as tax breaks, to people to open new businesses in areas where there are large numbers of empty shops, such as Newport, to create jobs and regeneration of our city centres?

Brif Weinidog, Casnewydd yw un o'r trefi neu ddinasoedd sy'n perfformio waethaf yn y Deyrnas Unedig pan ddaw i siopau gwag. Roedd mwy na chwarter siopau’r ddinas yn wag yn ystod hanner cyntaf 2016, yn ôl y Cwmni Data Lleol. Pa gynllun y mae Llywodraeth Cymru yn ei gynnig i ddarparu cymhellion, fel rhyddhad treth, i bobl agor busnesau newydd mewn ardaloedd lle ceir nifer fawr o siopau gwag, fel Casnewydd, i greu swyddi ac adfywio canol ein dinasoedd?

Well, I think that councils do a good job of encouraging businesses, but landlords also have to play their part. Landlords have to understand that the days of being able to charge an unrealistic rent for a long-term lease are gone. They're not there anymore. It's hugely important that landlords are flexible and they look to encourage pop-ups for those businesses that want to test the market for three months but don't want to get involved in a lease that's five to 10 years long. Landlords will find that, by doing that, they will potentially fill their shops, because some of those businesses will not succeed, some of them will succeed, and if they do, of course, the landlord then has a longer-term tenant. So, it's not just down to councils, in fairness; it's also important that landlords are able to work flexibly to provide opportunities for businesses for the twenty-first century.

Wel, rwy’n meddwl fod cynghorau yn gwneud gwaith da o ran annog busnesau, ond mae'n rhaid i landlordiaid chwarae eu rhan hefyd. Mae’n rhaid i landlordiaid ddeall bod y dyddiau o allu codi rhent afrealistig am les hirdymor wedi mynd. Dydyn nhw ddim yno mwyach. Mae'n hynod bwysig bod landlordiaid yn hyblyg a’u bod yn ceisio annog siopau dros dro i’r busnesau hynny sydd eisiau profi'r farchnad am dri mis ond nad ydynt eisiau ymrwymo i les sy'n bump i 10 mlynedd o hyd. Bydd landlordiaid yn canfod, trwy wneud hynny, y byddant o bosibl yn llenwi eu siopau, oherwydd ni fydd rhai o'r busnesau hynny yn llwyddo, bydd rhai ohonynt yn llwyddo, ac os byddant, wrth gwrs, mae gan y landlord denant mwy hirdymor. Felly, nid cyfrifoldeb cynghorau yn unig yw hyn, er tegwch; mae hefyd yn bwysig bod landlordiaid yn gallu gweithio'n hyblyg i gynnig cyfleoedd i fusnesau ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain.

Y Trydydd Sector

The Third Sector

5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am rôl y trydydd sector yng Nghymru? OAQ(5)0446(FM)

5. Will the First Minister make a statement on the role of the third sector in Wales? OAQ(5)0446(FM)

The third sector plays an important role in Wales. There are over 33,000 third sector organisations providing services in every sphere, from the environment through to supporting health services.

Mae'r trydydd sector yn cyflawni swyddogaeth bwysig yng Nghymru. Mae dros 33,000 o fudiadau trydydd sector yn darparu gwasanaethau ym mhob maes, o'r amgylchedd hyd at gefnogi gwasanaethau iechyd.

Diolch, First Minister. Are you aware that Public Affairs Cymru revealed that over half its members had stated that the examples have occurred—I'm quoting now—

‘where lobbyists and campaigners have been asked to reconsider standpoints or not to say certain things with which the Welsh Government is not in agreement’?

Well, first of all, I thought lobbyists had no contact with Government—we've been told in this Chamber—but, really, in other words, your Government is leaning on people, and leaning on organisations. It's censorship, and it’s undemocratic. So, in light of this scandal, in light of these scandalous allegations, why won't you investigate this matter?

Diolch, Brif Weinidog. A ydych chi’n ymwybodol bod Public Affairs Cymru wedi datgelu bod dros hanner ei aelodau wedi dweud bod enghreifftiau wedi codi—rwy’n dyfynnu nawr—

pan ofynnwyd i lobïwyr ac ymgyrchwyr ailystyried safbwyntiau neu beidio â dweud pethau penodol nad yw Llywodraeth Cymru yn cytuno â nhw?

Wel, yn gyntaf oll, roeddwn i’n meddwl nad oedd gan lobïwyr unrhyw gyswllt gyda'r Llywodraeth—dyna ddywedwyd wrthym ni yn y Siambr hon—ond, yn wir, mewn geiriau eraill, mae eich Llywodraeth yn pwyso ar bobl, ac yn pwyso ar sefydliadau. Sensoriaeth yw hyn, ac mae'n annemocrataidd. Felly, yng ngoleuni’r sgandal hwn, yng ngoleuni'r honiadau cywilyddus hyn, pam na wnewch chi ymchwilio i'r mater hwn?

I don't know if he's suggesting that the third sector, which is was what his question was actually about, is involved in this, because, certainly, the supplementary wasn't to do with the third sector. It's something that I think exists mainly in his own mind. What evidence is given to a committee is a matter for the committee to consider and produce a report, not actually say in the middle of an inquiry that—. It's not appropriate, I think, for a Member, in the middle of an inquiry, to comment on the evidence as the inquiry is ongoing. We as a Government respond to reports in due course, but the evidence hasn't been considered. I can say that, as far as we're concerned, we don't tell organisations what they should or should not say. Otherwise, there’d be little point in having organisations whose job it is to hold Government to account, as well as this Assembly.

Nid wyf yn gwybod os yw'n awgrymu bod y trydydd sector, sef yr hyn yr oedd ei gwestiwn yn ymwneud ag ef mewn gwirionedd, yn rhan o hyn, oherwydd, yn sicr, nid oedd y cwestiwn atodol i'w wneud â'r trydydd sector. Mae'n rhywbeth y credaf sy’n bodoli’n bennaf yn ei feddwl ei hun. Mater i'r pwyllgor ei ystyried a llunio adroddiad yw pa dystiolaeth sy’n cael ei rhoi i bwyllgor, nid dweud yng nghanol ymchwiliad bod—. Nid yw’n briodol, rwy’n credu, i Aelod, yng nghanol ymchwiliad, wneud sylwadau ar y dystiolaeth wrth i'r ymchwiliad barhau. Rydym ni fel Llywodraeth yn ymateb i adroddiadau maes o law, ond nid yw'r dystiolaeth wedi cael ei hystyried. Gallaf ddweud, cyn belled ag yr ydym ni yn y cwestiwn, nid ydym yn dweud wrth sefydliadau beth ddylent neu na ddylent ei ddweud. Fel arall, byddai fawr o bwynt mewn cael sefydliadau sydd â chyfrifoldeb am ddwyn y Llywodraeth i gyfrif, yn ogystal â’r Cynulliad hwn.

Will the First Minister join me in celebrating the recent anniversary of one of the leading third sector organisations in my constituency, Tiddlywinks children's centre in Ystalyfera, where I recently visited and saw for myself the excellent service that’s provided by an organisation that was the first of its kind in Wales and is now a self-sustaining social enterprise? There are many others of the same ilk in the Neath constituency. I was with one with the Minister for lifelong learning on Monday, discussing the work of the Valleys taskforce. They provide key childcare services and are a significant source of employment. So, will he join me in acknowledging the invaluable role of the third sector in providing childcare services, both in Neath and across Wales, and does he agree with me that the third sector, a vibrant third sector, can actively shape policy and, with the right support and imagination, can also deliver services to our communities, making them more resilient? And does he agree with me that it is, and should be, a priority for the Welsh Government to support the sector?

A wnaiff y Prif Weinidog ymuno â mi i ddathlu pen-blwydd diweddar un o'r sefydliadau trydydd sector mwyaf blaenllaw yn fy etholaeth i, sef canolfan blant Tiddlywinks yn Ystalyfera, yr ymwelais â hi yn ddiweddar gan weld drosof fy hun y gwasanaeth rhagorol sy'n cael ei ddarparu gan sefydliad a oedd y cyntaf o'i fath yng Nghymru ac sydd bellach yn fenter gymdeithasol hunangynhaliol? Ceir llawer o rai eraill o'r un math yn etholaeth Castell-nedd. Roeddwn i gydag un gyda'r Gweinidog dysgu gydol oes ddydd Llun, yn trafod gwaith tasglu’r Cymoedd. Maen nhw’n darparu gwasanaethau gofal plant allweddol ac yn ffynhonnell sylweddol o gyflogaeth. Felly, a wnaiff e ymuno â mi i gydnabod swyddogaeth hynod werthfawr y trydydd sector o ran darparu gwasanaethau gofal plant, yng Nghastell-nedd a ledled Cymru, ac a yw'n cytuno â mi y gall y trydydd sector, trydydd sector bywiog, fynd ati i lunio polisi a, gyda’r gefnogaeth a'r dychymyg priodol, y gall hefyd ddarparu gwasanaethau i'n cymunedau, gan eu gwneud yn gryfach? Ac a yw'n cytuno â mi ei bod, ac y dylai fod, yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru gefnogi'r sector?

I thank the Member for the question. I'd like to congratulate the staff, trustees and volunteers who have been part of Tiddlywinks’s journey over the last 20 years; they shaped and influenced the minds of many children who, I've no doubt, have fond memories of their time there, and I, of course, hope they're able to continue do so in the future as well.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Hoffwn longyfarch y staff, yr ymddiriedolwyr a’r gwirfoddolwyr sydd wedi bod yn rhan o daith Tiddlywinks dros yr 20 mlynedd diwethaf; maen nhw wedi llywio a dylanwadu ar feddyliau llawer o blant y mae ganddynt, rwy’n siŵr, atgofion melys o'u hamser yno, ac rwy’n gobeithio, wrth gwrs, y gallant barhau i wneud hynny yn y dyfodol hefyd.

First Minister, Fairtrade Fortnight runs from 27 February to 12 March, and I think we should be rightly proud that Wales has been a Fairtrade Nation since 2008, and it's the first ever. Eighty-two per cent of local authorities and 93 per cent of universities have fair trade status, 150 schools, and a further 50 per cent are registered on the fair trade schools scheme. The Welsh Government has fair-trade status, but concerns have been raised with me about some ambiguity as to how you are applying the fair-trade model. Will you look into this to ensure that it isn’t just a status, that there is a culture of fair-trade acknowledgement in terms of procurement within your own departments across the Welsh Government?

Brif Weinidog, mae Pythefnos Masnach Deg yn rhedeg o 27 Chwefror tan 12 Mawrth, ac rwy’n meddwl y dylem ni fod yn haeddiannol falch fod Cymru wedi bod yn Genedl Masnach Deg ers 2008, a’r gyntaf erioed. Mae gan wyth deg dau y cant o awdurdodau lleol a 93 y cant o brifysgolion statws masnach deg, 150 o ysgolion, ac mae 50 y cant arall wedi eu cofrestru ar y cynllun ysgolion masnach deg. Mae gan Lywodraeth Cymru statws masnach deg, ond codwyd pryderon gyda mi am rywfaint o amwysedd ynghylch sut yr ydych chi’n cymhwyso’r model masnach deg. A wnewch chi ymchwilio i hyn er mwyn sicrhau nad dim ond statws yw e, ond bod diwylliant o gydnabyddiaeth masnach deg o ran caffael o fewn eich adrannau eich hun ar draws Lywodraeth Cymru?

If the Member could provide me with further information I would be pleased, of course, to look at this for her.

Pe gallai'r Aelod roi rhagor o wybodaeth i mi, byddwn yn falch, wrth gwrs, i edrych ar hyn iddi.

First Minister, the third sector and its army of volunteers save the public purse millions of pounds each year and provide valuable services that the public sector cannot. The third sector protects us when we go to the beach or the rugby, provides valuable research into numerous diseases and conditions, campaigns for better rights, housing and a whole host of other services. Without the third sector, our lives would be much, much poorer. First Minister, what more can the Welsh Government do to ensure the third sector can continue to thrive in Wales and provide recognition and thanks to the volunteers who drive this sector?

Brif Weinidog, mae’r trydydd sector a'i fyddin o wirfoddolwyr yn arbed miliynau o bunnoedd i’r pwrs cyhoeddus bob blwyddyn ac yn darparu gwasanaethau gwerthfawr na all y sector cyhoeddus eu darparu. Mae'r trydydd sector yn ein diogelu pan fyddwn yn mynd i'r traeth neu’r rygbi, yn darparu gwaith ymchwil gwerthfawr i nifer o glefydau a chyflyrau, yn ymgyrchu dros hawliau gwell, tai a llu o wasanaethau eraill. Heb y trydydd sector, byddai ein bywydau yn llawer, llawer tlotach. Brif Weinidog, beth arall all Llywodraeth Cymru ei wneud i sicrhau y gall y trydydd sector barhau i ffynnu yng Nghymru ac i gydnabod a diolch i'r gwirfoddolwyr sy'n gyrru'r sector hwn?

The Member’s right. The Wales Council for Voluntary Action’s research suggests that the value of the third sector in Wales is £3.8 billion. The sector employs 79,000 people and works with 938,000 volunteers, a startling number. That’s nearly one in three people in Wales volunteering in some capacity. We have provided £4.4 million in 2016-17 as core funding for the WCVA and Welsh county voluntary councils across Wales, and they, of course, are in a good position to assist voluntary organisations in terms of their own financial security, and in assisting them to understand where they should go to seek financial help. So, that money goes a long way in terms of providing support to so many organisations that provide so many services to so many people.

Mae’r Aelod yn iawn. Mae gwaith ymchwil Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru yn awgrymu mai £3.8 biliwn yw gwerth y trydydd sector yng Nghymru. Mae'r sector yn cyflogi 79,000 o bobl ac yn gweithio gyda 938,000 o wirfoddolwyr, sy’n nifer syfrdanol. Mae hynny bron i un o bob tri o bobl yng Nghymru sy'n gwirfoddoli mewn rhyw ffordd neu'i gilydd. Rydym ni wedi darparu £4.4 miliwn yn 2016-17 fel cyllid craidd ar gyfer Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru a chynghorau gwirfoddol sirol Cymru ledled Cymru, ac maen nhw, wrth gwrs, mewn sefyllfa dda i gynorthwyo mudiadau gwirfoddol o ran eu sicrwydd ariannol eu hunain, a’u cynorthwyo i ddeall ble ddylen nhw fynd i ofyn am gymorth ariannol. Felly, mae’r arian hwnnw’n gwneud llawer o ran darparu cymorth i gynifer o sefydliadau sy'n darparu cymaint o wasanaethau i gymaint o bobl.

Gwasanaethau Rheilffyrdd yn Ne-ddwyrain Cymru

Rail Services in South-east Wales

6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am wasanaethau rheilffyrdd yn ne-ddwyrain Cymru? OAQ(5)0461(FM)

6. Will the First Minister make a statement on rail services in south-east Wales? OAQ(5)0461(FM)

We are currently procuring an operator and development partner for Wales and borders services from 2018 and also the metro infrastructure. That process includes discussions with bidders on how services in the south-east of Wales can be best delivered as part of the wider provision of the south Wales metro.

Rydym ni wrthi’n caffael gweithredwr a phartner datblygu ar gyfer gwasanaethau Cymru a'r gororau o 2018 a seilwaith y metro hefyd. Mae'r broses honno’n cynnwys trafodaethau gyda chynigwyr ar sut y gellir darparu gwasanaethau yn y de-ddwyrain orau yn rhan o ddarpariaeth ehangach metro de Cymru.

Thank you for that, First Minister. As you are well aware, the Newport to Ebbw Vale passenger rail link remains a top propriety for local people, and there is a deal of frustration and impatience that it’s not yet established. Are you able, First Minister, to provide further reassurance today that that passenger rail link between Newport and Ebbw Vale remains a priority for Welsh Government? And are you able to provide any timings as to when it will be in operation—the latest timings, if possible?

Diolch am hynna, Brif Weinidog. Fel y gwyddoch yn iawn, mae'r cyswllt rheilffordd teithwyr Casnewydd i Lynebwy yn parhau i fod yn brif flaenoriaeth i bobl leol, a cheir llawer o rwystredigaeth a diffyg amynedd nad yw wedi ei sefydlu eto. A allwch chi, Brif Weinidog, roi sicrwydd pellach heddiw bod y cyswllt rheilffordd i deithwyr rhwng Casnewydd a Glynebwy yn parhau i fod yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru? Ac a allwch chi roi unrhyw amseroedd o ran pryd y bydd yn weithredol—yr amseroedd diweddaraf, os yn bosibl?

It’s not possible to give a time as to when the service might be in operation, but I can give the Member an assurance that service provision on the Ebbw Vale line is being examined as part of that project. He has on many occasions in this Chamber over the years emphasised the importance of a service going to Newport, and that is very much part of the developing thinking over how the metro will operate in the future.

Nid yw'n bosibl rhoi amser o ran pryd y gallai'r gwasanaeth fod yn weithredol, ond gallaf roi sicrwydd i’r Aelod bod darpariaeth y gwasanaeth ar reilffordd Glynebwy yn cael ei harchwilio yn rhan o'r prosiect hwnnw. Mae wedi pwysleisio lawer gwaith yn y Siambr hon dros y blynyddoedd pwysigrwydd gwasanaeth yn mynd i Gasnewydd, ac mae hynny'n sicr yn rhan o'r syniadau sy’n datblygu ynghylch sut y bydd y metro yn gweithredu yn y dyfodol.

First Minister, the renewal of the Wales and west border franchise is fast approaching. Has the Welsh Government at least begun the process of ordering or considering ordering new rolling stock for that franchise? I ask the question because, given that it takes up to four years to commission new rolling stock—it’s not like buying a car at the local garage—do you share my concerns that there’s a danger that the new rail operator will have no choice but to rely on existing stock at the start of the franchise, will almost certainly end up refurbishing it, and that would hardly be the fresh start for the new franchise that the public would be hoping to see?

Brif Weinidog, mae adnewyddiad masnachfraint Cymru a’r gororau yn prysur agosáu. A yw Llywodraeth Cymru o leiaf wedi dechrau’r broses o archebu neu ystyried archebu cerbydau newydd ar gyfer y fasnachfraint honno? Gofynnaf y cwestiwn oherwydd, o ystyried ei bod yn cymryd hyd at bedair blynedd i gomisiynu cerbydau newydd-nid yw fel prynu car yn y garej lleol—a ydych chi’n rhannu fy mhryderon bod perygl na fydd gan y cwmni trenau newydd unrhyw ddewis ond dibynnu ar y stoc bresennol ar ddechrau'r fasnachfraint, y bydd bron yn sicr yn ei hadnewyddu yn y pen draw, a phrin y byddai hynny’n ddechrau newydd i’r fasnachfraint newydd y byddai'r cyhoedd yn gobeithio ei weld?

It will be absolutely clear as part of the franchise proposals that rolling stock should be modern, certainly not 40 years old, as some of the stock is on some lines at the moment, and that that stock should provide facilities to passengers such as Wi-Fi, which isn’t provided at the moment. So, I can give the Member an assurance that this is very much part of the tendering process for the new franchise. We want our people to have the best rail services in the UK rather than services that rely on outdated stock.

Bydd yn gwbl eglur yn rhan o gynigion y fasnachfraint y dylai cerbydau fod yn fodern, nid yn 40 mlwydd oed yn sicr, fel y mae rhai o'r cerbydau ar rai rheilffyrdd ar hyn o bryd, ac y dylai’r cerbydau hynny ddarparu cyfleusterau i deithwyr fel Wi-Fi, na ddarperir ar hyn o bryd. Felly, gallaf roi sicrwydd i'r Aelod bod hyn yn sicr yn rhan o'r broses dendro ar gyfer y fasnachfraint newydd. Rydym ni eisiau i bobl gael y gwasanaethau rheilffordd gorau yn y DU yn hytrach na gwasanaethau sy'n dibynnu ar hen gerbydau.

Following on from the question from John Griffiths, AM for Newport East, Arriva Trains Wales tell us that the Ebbw Vale line is at full capacity with those wishing to travel to Cardiff. It would seem that only a twin track through to Ebbw Vale would alleviate this problem. Would the First Minister inform us if there are any plans to implement this option?

Yn dilyn y cwestiwn gan John Griffiths, AC Dwyrain Casnewydd, bydd Trenau Arriva Cymru yn dweud wrthym fod rheilffordd Glynebwy yn llawn gyda'r rhai sydd eisiau teithio i Gaerdydd. Byddai'n ymddangos mai dim ond dau wely trac i Lynebwy fyddai'n lliniaru'r broblem hon. A wnaiff y Prif Weinidog ein hysbysu a oes unrhyw gynlluniau i weithredu’r opsiwn hwn?

Well, it can be double track, it can be partial double track, and it can be signalling that makes the difference. It’s good news, of course, that the service is so well used that frequency needs to be increased. These things, amongst other things, will be looked at, working with organisations such as Network Rail, to provide an improved service in the future. Again, that’s very much part of the thinking on the metro and the new franchise.

Wel, gall fod yn drac dwbl, gall fod yn drac dwbl rhannol, ac efallai mai signalau fydd yn gwneud y gwahaniaeth. Mae'n newyddion da, wrth gwrs, bod y gwasanaeth yn cael ei ddefnyddio cymaint bod angen cynyddu amlder. Bydd y pethau hyn, ymhlith pethau eraill, yn cael eu hystyried, gan weithio gyda sefydliadau fel Network Rail, i ddarparu gwasanaeth gwell yn y dyfodol. Unwaith eto, mae hynny'n sicr yn rhan o'r syniadau am y metro a’r fasnachfraint newydd.

Y Diwydiant Pysgod Cregyn

The Shellfish Industry

7. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gymorth i'r diwydiant pysgod cregyn yn sgil y penderfyniad i adael yr UE? OAQ(5)0456(FM)[W]

7. Will the First Minister make a statement on support for the shellfish industry following the decision to leave the EU? OAQ(5)0456(FM)[W]

Rydym yn gweithio gyda’r diwydiant yn ogystal â phwysleisio i Lywodraeth y Deyrnas Unedig yr angen dybryd i gadarnhau y bydd diwydiant pysgod cregyn Cymru’n parhau i gael mynediad dirwystr i’r marchnadoedd allweddol ar ôl ymadael â’r Undeb Ewropeaidd.

We are working with the industry and highlighting to the United Kingdom Government the fundamental need to secure continued unfettered access for Welsh shellfish to key markets post European Union exit.

Diolch am yr ateb yna. Yn 2015, mi oedd amaethu pysgod cregyn yn werth rhyw £12 miliwn i economi Cymru. Mae o’n ddiwydiant ac yn gyflogwr pwysig yn fy etholaeth i ac mae’r gallu i werthu mewn marchnad sengl yn ddi-doll wedi bod yn gyfraniad pwysig tuag at lwyddiant y diwydiant. I roi ffigurau i chi, mae 98 y cant o gynnyrch y Bangor Mussel Producers yn cael ei allforio—rhyw 70 y cant i’r Iseldiroedd, 20 y cant i Ffrainc a 10 y cant i Iwerddon. A gaf i ddyfynnu gan un o arweinwyr y diwydiant yna, sydd wedi canmol rhai o’r trafodaethau sydd wedi digwydd yn fewnol yng Nghymru ers y bleidlais? Mae o’n dweud ei fod o’n ofni y gwaethaf i Gymru drwy’r ffaith na fydd gan Gymru na’r Alban na Gogledd Iwerddon lais uniongyrchol yn y trafodaethau ar adael yr Undeb Ewropeaidd. A all y Prif Weinidog, felly, ddweud wrthym ni beth fydd strategaeth Llywodraeth Cymru o hyn allan i geisio diogelu dyfodol y diwydiant pwysig yma?

Thank you for that response. In 2015, marine agriculture was worth some £12 million to the Welsh economy. It is an important industry and employer in my constituency and the ability to sell in a single market without tolls has been an important contribution to the success of the industry. To give you some figures, 98 per cent of the produce of Bangor Mussel Producers is exported—some 70 per cent to the Netherlands, 20 per cent to France and 10 per cent to Ireland. May I quote one of the leaders of the industry, who has praised some of the negotiations that have happened internally in Wales since the vote? He said that he fears the worst for Wales because of the fact that Wales, Scotland and Northern Ireland will not have a direct voice in the negotiations on exiting the European Union. Can the First Minister tell us, therefore, what the Welsh Government strategy will be from here on out to try to safeguard the future of these important industries?

Mae 90 y cant o’r pysgod sydd yn cael eu dal yng Nghymru yn cael eu hallforio, felly byddai unrhyw rwystr, toll neu unrhyw fath o rwystr arall yn wael i’r rheini sy’n allforio. Rydym yn gwybod bod y farchnad yn y Deyrnas Unedig yn rhy fach i sicrhau dyfodol iddyn nhw a dyna pam mae mor bwysig i sicrhau bod Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn cadw at ei gair er mwyn sicrhau bod yna lais cryf i Gymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon yn ystod y trafodaethau dros y ddwy flynedd a mwy nesaf.

Ninety per cent of the fish caught in Wales are exported, so any tariff or toll or any other kind of obstacle will be bad for the export market. We know that the United Kingdom market is too small to secure a future for them and that is why it’s so important to ensure that the United Kingdom Government sticks to its word in order to ensure that there is a strong voice for Wales, Scotland and Northern Ireland over the ensuing discussions over the next two years and more.

First Minister, I hope that the Cabinet Secretary’s meeting in April will be fruitful in promoting our shellfish to the whole of the world, not just to the European Union. But, as you know, the level of parasites found in cockles from the Burry inlet, just off the Gower coast, is higher than expected. Of course, if we are to meet the global demand, we need our cockles to survive. The European Court of Justice took action to limit the number of spills permitted in the area to help limit the rise in certain bacteria, but the cause of the disease that limits some cockles reaching maturity is still unclear. The great repeal Bill—following that, I hope the environmental laws will continue to go some way to protect cockle health. But I think we need to commit to a further sturdy on the cause and prevention of early cockle death. I’m wondering if you’re able to give that commitment to the Chamber today.

Brif Weinidog, rwy’n gobeithio y bydd cyfarfod Ysgrifennydd y Cabinet ym mis Ebrill yn ffrwythlon o ran hyrwyddo ein pysgod cregyn i’r holl fyd, nid i'r Undeb Ewropeaidd yn unig. Ond, fel y gwyddoch, mae lefel y paraseitiaid a geir mewn cocos o fornant Porth Tywyn, oddi ar arfordir Gŵyr, yn uwch na'r disgwyl. Wrth gwrs, os ydym ni’n mynd i fodloni’r galw byd-eang, rydym ni angen ein cocos i oroesi. Cymerodd Llys Cyfiawnder Ewrop gamau i gyfyngu ar nifer y colledion a ganiateir yn yr ardal er mwyn helpu i gyfyngu ar gynnydd rhai mathau o facteria, ond mae achos y clefyd sy'n atal rhai cocos rhag cyrraedd aeddfedrwydd yn dal i fod yn aneglur. Y Bil diddymu mawr—yn dilyn hynny, rwy’n gobeithio y bydd y deddfau amgylcheddol yn parhau i wneud cryn dipyn i ddiogelu iechyd cocos. Ond rwy'n credu bod angen i ni ymrwymo i astudiaeth bellach ar achos ac atal marwolaeth gynnar cocos. Tybed a allwch chi roi’r ymrwymiad hwnnw i'r Siambr heddiw.

I can say that investigations into cockle mortality on the Burry inlet do continue. A progress review of an investigation we have funded will be released by Natural Resources Wales when that is complete. We are working with the industry to develop legislation to improve the management and sustainability of Government-managed cockle fisheries as well. It is a complex issue. Some years ago. I remember diarrhetic shellfish poisoning affecting the cockle beds—it was never clear what the cause was. There were different theories about what had happened. What we do know, of course, is that the affliction was there in the cockle beds. So, it’s important now that a thorough investigation is finished in good time so we have an answer. Once, of course, we have answers, we can then provide the most effective legislative response possible.

Gallaf ddweud bod ymchwiliadau i farwolaethau cocos ar fornant Porth Tywyn yn parhau. Bydd adolygiad ar gynnydd ymchwiliad yr ydym ni wedi ei ariannu yn cael ei gyhoeddi gan Gyfoeth Naturiol Cymru pan fo hwnnw wedi’i gwblhau. Rydym ni’n gweithio gyda'r diwydiant i ddatblygu deddfwriaeth i wella rheolaeth a chynaliadwyedd pysgodfeydd cocos a reolir gan y Llywodraeth hefyd. Mae'n fater cymhleth. Rai blynyddoedd yn ôl, rwy’n cofio gwenwyn diaretig pysgod cregyn yn effeithio ar y gwelyau cocos—nid oedd yn eglur erioed beth oedd yr achos. Roedd gwahanol ddamcaniaethau am yr hyn a oedd wedi digwydd. Yr hyn yr ydym ni’n ei wybod, wrth gwrs, yw bod y cystudd yno yn y gwelyau cocos. Felly, mae'n bwysig nawr bod ymchwiliad trylwyr yn cael ei orffen mewn da bryd fel bod gennym ni ateb. Unwaith, wrth gwrs, y mae gennym ni atebion, yna gallwn ddarparu’r ymateb deddfwriaethol mwyaf effeithiol posibl.

Mae’r Prif Weinidog yn ymwybodol, o’i gyfnod fel Gweinidog amaeth a physgodfeydd, mor allweddol yw’r diwydiant pysgod cregyn ar arfordir Cymru. Ond gan nad oedd y diwydiant pysgod cregyn erioed yn rhan o’r polisi amaethyddol a physgodfeydd cyffredin—yr un o’r ddau ohonyn nhw—onid ydy hi’n rhesymol felly y byddai disgwyl y bydd y diwydiant yna’n gallu parhau i werthu i mewn i gyfandir Ewrop, fel mae wedi gwneud ar hyd y blynyddoedd?

The First Minister is aware, from his time as Minister for fisheries and agriculture, how crucial the shellfish industry is to the Welsh coastline. But given that the shellfish industry was never part of the common fisheries policy or the common agricultural policy, isn’t it reasonable, therefore, that it could be expected that that industry could continue to sell into the European continent as it has done over the years?

Mae’n hollbwysig. Rydym yn gwybod bod pysgod cregyn yn bwysig iawn i’r diwydiant pysgodfeydd yng Nghymru. Mae’r rhan fwyaf o’r llongau sydd gyda ni yn llongau eithaf bach, sydd yn dal pysgod cregyn, ac nid ydyn nhw’n mynd yn bell o’r arfordir. Ac maen nhw’n gwybod, ac rydym ni’n gwybod, bod yna farchnad gref iddyn nhw yn Ewrop. Os byddai unrhyw beth yn digwydd i wanhau eu sefyllfa nhw yn y farchnad honno, wel, nid oes modd arall iddyn nhw wneud yr un elw. Dyna pam mae hi mor bwysig i sicrhau bod y farchnad Ewropeaidd ar agor ar yr un termau yn y dyfodol ag y mae hi nawr.

It’s all-important—we know that shellfish is extremely important to the fisheries industry in Wales. The majority of the boats that we have are relatively small, they catch shellfish, and they don’t go very far from the coast. And they know, and we know, that there is a strong market for them in Europe. If anything were to happen to weaken their position in that market, well, they don’t have any alternative means of making the same profit. And that’s why it’s so important to ensure that the European market is open on the same terms in the future as it is now.

Rhaglen Ysgolion yr Unfed Ganrif ar Hugain

The Twenty-first Century Schools Programme

8. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y rhaglen Ysgolion yr 21ain Ganrif yn Nhorfaen? OAQ(5)0459(FM)

8. Will the First Minister make a statement on the 21st century schools programme in Torfaen? OAQ(5)0459(FM)

Yes. I know that Torfaen local authority has over £86 million earmarked for band A of the twenty-first century schools and education programme, which extends over the five years to 2019. I know that projects to the value of over £66 million have already been approved, with six projects either under construction or completed.

Gwnaf. Gwn fod awdurdod lleol Torfaen wedi clustnodi dros £86 miliwn ar gyfer band A y rhaglen ysgolion ac addysg yr unfed ganrif ar hugain, sy'n ymestyn dros y pum mlynedd hyd at 2019. Gwn fod prosiectau sydd werth dros £66 miliwn wedi cael eu cymeradwyo eisoes, ac mae chwe phrosiect naill ai’n cael eu hadeiladu neu wedi eu cwblhau.

Thank you, and I was delighted to welcome the Cabinet Secretary for Education to Torfaen last week to officially open two new primary schools in Cwmbran: Llantarnam Community Primary School and Blenheim Road Community Primary School, and these have been constructed as part of the twenty-first century schools programme. With Ysgol Panteg, which is due to open to pupils later this month, combined, it means that the investment will be some £20.5 million. Will you join with me, First Minister, in welcoming the commitment and investment by Torfaen council and Welsh Government, who are working in partnership to deliver first-class education facilities for our children?

Diolch yn fawr, ac roeddwn i’n falch iawn o groesawu Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg i Dorfaen yr wythnos diwethaf i agor dwy ysgol gynradd newydd yng Nghwmbrân yn swyddogol: Ysgol Gynradd Gymunedol Llantarnam ac Ysgol Gynradd Gymunedol Blenheim Road, ac adeiladwyd y rhain yn rhan o'r rhaglen ysgolion yr unfed ganrif ar hugain. Gydag Ysgol Panteg, sydd i fod i agor i ddisgyblion yn ddiweddarach y mis hwn, mae'n golygu y bydd cyfanswm y buddsoddiad tua £20.5 miliwn. A wnewch chi ymuno â mi, Brif Weinidog, i groesawu'r ymrwymiad a’r buddsoddiad gan gyngor Torfaen a Llywodraeth Cymru, sy'n gweithio mewn partneriaeth i ddarparu cyfleusterau addysg o'r radd flaenaf i'n plant?

Indeed. My friend the Member for Torfaen is absolutely right: more than £20 million invested in schools in Torfaen—a good example of the local authority working with Welsh Government to deliver the best for our children, and yet another good example of the Welsh Government and a Labour-controlled local authority delivering schools that are fit for the twenty-first century and good for the children of Torfaen.

Yn wir. Mae fy ffrind yr Aelod dros Dorfaen yn llygad ei le: mwy na £20 miliwn wedi ei fuddsoddi mewn ysgolion yn Nhorfaen—enghraifft dda o'r awdurdod lleol yn gweithio gyda Llywodraeth Cymru i ddarparu'r gorau i'n plant, ac enghraifft dda arall eto o Lywodraeth Cymru ac awdurdod lleol a reolir gan Lafur yn darparu ysgolion sy'n addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain ac yn dda i blant Torfaen.

First Minister, existing sixth forms at Cwmbran High School, St Albans Roman Catholic High School and Croesyceiliog School will be phased out soon. Given that sixth-form staff in these schools will have to compete for jobs at the new centre, will the First Minister advise how many redundancies are expected as a result of this reorganisation and what discussions his Government has had with Torfaen council in this regard, please?

Brif Weinidog, bydd chweched dosbarth presennol Ysgol Uwchradd Cwmbrân, Ysgol Uwchradd Gatholig St Albans ac Ysgol Croesyceiliog yn cael eu diddymu'n raddol yn fuan. O ystyried y bydd rhaid i staff chweched dosbarth yn yr ysgolion hyn gystadlu am swyddi yn y ganolfan newydd, a wnaiff y Prif Weinidog ein hysbysu faint o ddiswyddiadau a ddisgwylir o ganlyniad i’r ad-drefnu hwn a pha drafodaethau y mae ei Lywodraeth wedi eu cael gyda chyngor Torfaen yn hyn o beth, os gwelwch yn dda?

Well, local authorities are responsible for the organisation of education in their areas, and, of course, Torfaen, as other authorities are doing, are looking to provide the best and most modern provision possible.

Wel, awdurdodau lleol sy’n gyfrifol am drefnu addysg yn eu hardaloedd, ac, wrth gwrs, mae Torfaen, fel y mae awdurdodau eraill yn ei wneud, yn ceisio gwneud y ddarpariaeth orau a mwyaf modern posibl.

2. Cwestiwn Brys: Kancoat
2. Urgent Question: Kancoat

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Rwyf wedi derbyn cwestiwn brys o dan Reol Sefydlog 12.66 ac rydw i’n galw ar Russell George i ofyn y cwestiwn brys.

I have accepted an urgent question under Standing Order 12.66 and I call on Russell George to ask the urgent question.

A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad yn dilyn adroddiad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus ar y cwmni Kancoat o Abertawe? EAQ(5)0121(EI)

Will the Cabinet Secretary make a statement following the Public Accounts Committee’s report into the Swansea-based firm Kancoat? EAQ(5)0121(EI)

Member
Ken Skates 14:17:00
The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Yes. I and my officials have assisted the Public Accounts Committee at every stage of its considerations of this issue. I have received, and very much welcome, the committee’s report and will be fully responding to it.

Gwnaf. Mae fy swyddogion a minnau wedi cynorthwyo'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus ar bob cam o'i ystyriaethau ar y pwnc hwn. Rwyf wedi derbyn adroddiad y pwyllgor, ac yn ei groesawu’n fawr, a byddwn yn ymateb yn llawn iddo.

Can I thank the Cabinet Secretary for his answer? The report produced by the Public Accounts Committee raised some very serious concerns, I would say, Cabinet Secretary, over the conduct of the Welsh Government, as yet another substantial pot of taxpayers’ money—£3 million—has been lost. There are some questions over accountability, and this is sadly not the first time that taxpayers’ money has been wasted by the Welsh Government. We’ve had numerous other questionable decisions, including the regeneration investment fund for Wales, Kukd and Triumph. I certainly do not believe that Governments should not take risks; I certainly believe they should, but they should do so in a balanced way. In relation to Kancoat, time and time again, the expert advice given to the Welsh Government warned that the company had a weak business plan and was a high-risk investment. So, can I ask why, in your opinion, Cabinet Secretary, was the advice ignored—also bearing in mind, of course, that the Government’s investment arm, Finance Wales, rated it as being unacceptably high risk? What is your determination on this, given the changes I know that you’ve made in your department since you’ve come into post, and is it your view that the department you inherited was simply not fit for purpose? Have you mentioned—? You’ve mentioned in recent statements that you’ve now put new procedures in place; what are these new procedures? I think that’s the crucial question here. And finally, where do you think accountability lies? Is it with your predecessor, or is it with officials?

A gaf i ddiolch Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb? Mae'r adroddiad a gafwyd gan y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus wedi codi rhai pryderon difrifol iawn, fe ddywedwn i, Ysgrifennydd y Cabinet, ynglŷn ag ymddygiad Llywodraeth Cymru, wrth i swm sylweddol arall eto o arian trethdalwyr—£3 miliwn—gael ei golli. Mae rhai cwestiynau am atebolrwydd yn y fan yma, ac yn anffodus, nid hwn yw’r tro cyntaf i arian trethdalwyr gael ei wastraffu gan Lywodraeth Cymru. Rydym wedi gweld nifer o benderfyniadau amheus eraill, gan gynnwys Cronfa Buddsoddi Cymru mewn Adfywio, Kukd a Triumph. Nid wyf yn credu o gwbl na ddylai Llywodraethau fod yn fentrus; rwy’n bendant yn credu y dylen nhw, ond dylen nhw wneud hynny mewn ffordd gytbwys. O ran Kancoat, dro ar ôl tro, mae'r cyngor arbenigol a roddwyd i Lywodraeth Cymru wedi rhybuddio bod gan y cwmni gynllun busnes gwan a’i fod yn fuddsoddiad risg uchel. Felly, a gaf i ofyn pam, yn eich barn chi, Ysgrifennydd y Cabinet, y cafodd y cyngor ei anwybyddu—gan gofio hefyd, wrth gwrs, bod cangen buddsoddi’r Llywodraeth, Cyllid Cymru, wedi ei nodi fel risg annerbyniol o uchel? Beth yw eich dyfarniad ar hyn, o ystyried y newidiadau y gwn eich bod wedi eu gwneud yn eich adran ers i chi ddechrau yn eich swydd, ac ai eich barn chi yw fod yr adran a etifeddwyd gennych wir yn anaddas i’w ddiben? Ydych chi wedi sôn—? Rydych chi wedi crybwyll mewn datganiadau diweddar eich bod wedi rhoi gweithdrefnau newydd ar waith erbyn hyn; beth yw’r gweithdrefnau newydd hyn? Rwy'n credu mai dyna'r cwestiwn allweddol yn y fan yma. Ac yn olaf, ble y mae’r atebolrwydd yn gorwedd, yn eich barn chi? Ai gyda’ch rhagflaenydd, neu gyda swyddogion?

Can I thank the Member for his questions? We are learning at all times and, indeed, my predecessor made changes within the department when she inherited it. Indeed, my predecessor introduced the investment panel procedure to strengthen oversight of investment considerations and to ensure that where risk was being considered an informed decision could be made. The deputy permanent secretary is on record as saying that, in this instance, the investment panel got it wrong and, therefore, provided advice to the Minister that was wrong. But I think, and the Member recognises the fact, that we have to balance risk against opportunity. And it is, as the First Minister has already identified, a case, a fact, indisputable, that in the previous Assembly term, during which time my predecessor oversaw record growth, the success rate of businesses supported by Welsh Government was more than 97 per cent. That compares incredibly favourably to the Welsh average and, indeed, even better to the UK average. So, I think it is actually a very proud story that we have to tell about the business support success of Welsh Government. Nonetheless, not all businesses survive, not all businesses succeed. We will do what we can to help businesses thrive, but there will be cases, especially in the context of the post-financial crash, where businesses were established and where the economic climate was not such that it was stable and enabled the forecast growth to be achieved.

We do have a number—and the Member recognises this—of procedural changes that have been implemented. I’d happily write to all Members with details. In fact, as the leader of the Conservatives, I think, wishes to know what they are, I will offer them now: consideration of commercial loans now forms part of the investment panel procedure; the senior management team must now ratify any recommendation by the investment panel for commercial loans above £1 million; as part of the financial approval process, a standalone appraisal of all projects involving commercial loans must now be undertaken; the monitoring of loans has moved to the central monitoring team—that was an agreed departmental protocol; loan applications are more robustly assessed for their ability to repay by undertaking appropriate financial due diligence; a further change in procedure, which the WAO recognised was a standardised approach to risk assessment, has been introduced to ensure consistency across funding schemes, and where multiple interventions are being considered, they are now considered by a single body, with appropriate advice from the property leadership team. There are other procedures that we have introduced in the fourth Assembly. There are further procedures that I’ll be introducing as well.

In terms of the recommendations that are made by the committee, and I do value the work of the committee and, indeed, the report that’s been produced, I think it would be very difficult to disagree with any of those recommendations that have been made that are relevant to my portfolio. Whilst I will be responding in due course to all of the committee’s recommendations, I can say that I already accept a number of the recommendations and, indeed, I’ve already implemented some.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gwestiynau? Rydym bob amser yn dysgu ac, yn wir, gwnaeth fy rhagflaenydd newidiadau yn yr adran pan wnaeth hithau ei hetifeddu. Yn wir, cyflwynodd fy rhagflaenydd y weithdrefn panel buddsoddi er mwyn cryfhau goruchwyliaeth ystyriaethau buddsoddi a sicrhau wrth roi ystyriaeth i risg y gellid dod i benderfyniad deallus. Mae'r dirprwy ysgrifennydd parhaol wedi dweud ar goedd, yn yr achos hwn, bod y panel buddsoddi wedi gwneud camgymeriad, ac felly, wedi rhoi cyngor gwallus i'r Gweinidog. Ond rwyf i o’r farn, ac mae'r Aelod yn cydnabod y ffaith, fod yn rhaid i ni gael cydbwysedd rhwng mentro ac achub ar gyfle. Ac fel y mae'r Prif Weinidog eisoes wedi ei nodi, mae’n achos, yn ffaith ddigamsyniol, bod fy rhagflaenydd, yn nhymor y Cynulliad blaenorol, wedi goruchwylio’r twf mwyaf erioed, pan oedd cyfradd llwyddiant y busnesau a gefnogwyd gan Lywodraeth Cymru yn fwy na 97 y cant. Mae hynny'n cymharu'n hynod ffafriol â’r cyfartaledd yng Nghymru ac, yn wir, mae hyd yn oed yn well na chyfartaledd y DU. Felly, rwy’n credu bod gennym, mewn gwirionedd, stori y gallwn fod yn falch iawn ohoni, i’w hadrodd am lwyddiant Llywodraeth Cymru o ran rhoi cymorth i fusnes. Serch hynny, nid yw pob busnes yn goroesi, nid yw pob busnes yn llwyddo. Byddwn yn gwneud yr hyn a allwn i helpu ffyniant busnesau, ond bydd achosion, yn enwedig yng nghyd-destun y cyfnod yn dilyn y cwymp ariannol, pryd y sefydlwyd busnesau a phan nad oedd yr hinsawdd economaidd yn sefydlog ac yn caniatáu cyflawni’r twf a ragwelwyd.

Mae gennym nifer—ac mae’r Aelod yn cydnabod hyn—o newidiadau gweithdrefnol sydd wedi eu rhoi ar waith. Byddwn i'n hapus i ysgrifennu at yr holl Aelodau i roi’r manylion. Mewn gwirionedd, gan fod arweinydd y Ceidwadwyr, rwy’n credu, yn dymuno gwybod beth ydyn nhw, fe’u rhoddaf yn awr: mae ystyriaeth o fenthyciadau masnachol bellach yn rhan o'r weithdrefn panel buddsoddi; erbyn hyn mae’n rhaid i'r uwch dîm rheoli gadarnhau unrhyw argymhelliad gan y panel buddsoddi ar gyfer benthyciadau masnachol dros £1 filiwn; yn rhan o'r broses cymeradwyo ariannol, mae’n rhaid cynnal gwerthusiad annibynnol erbyn hyn o'r holl brosiectau sy'n cynnwys benthyciadau masnachol; mae arolygu benthyciadau wedi ei symud i’r tîm arolygu canolog—roedd hwnnw yn brotocol adrannol y cytunwyd arno; mae ceisiadau am fenthyciadau yn cael eu hasesu yn fwy trylwyr o ran eu gallu i ad-dalu drwy gynnal diwydrwydd dyladwy ariannol priodol; mae newid pellach mewn gweithdrefnau, a gydnabuwyd gan Swyddfa Archwilio Cymru fel bod yn ymagwedd safonol at asesu risg, wedi ei gyflwyno er mwyn sicrhau cysondeb mewn cynlluniau ariannu, a phan ystyrir ymyriaethau lluosog, cânt eu hystyried gan un corff erbyn hyn, gyda chyngor priodol gan y tîm arwain ar gyfer eiddo. Ceir gweithdrefnau eraill yr ydym wedi'u cyflwyno yn y pedwerydd Cynulliad. Ceir gweithdrefnau pellach y byddaf innau’n eu cyflwyno hefyd.

O ran yr argymhellion a wnaed gan y pwyllgor, ac rwyf yn gwerthfawrogi gwaith y pwyllgor ac, yn wir, yr adroddiad sydd wedi ei lunio, rwy’n credu y byddai'n anodd iawn i anghytuno ag unrhyw un o'r argymhellion hynny sydd wedi eu gwneud sy'n berthnasol i’m portffolio i. Er y byddaf yn ymateb maes o law i bob un o argymhellion y pwyllgor, gallaf ddweud fy mod eisoes yn derbyn nifer o’r argymhellion ac, yn wir, rwyf eisoes wedi rhoi rhai ohonynt ar waith.

Of course, one recommendation you can’t respond to, but which must lay on file for the moment, is the wider recommendation on ministerial responsibility, taking decisions that are important to a Minister’s constituents and constituency, but not actually based in the constituency. The Public Accounts Committee says that the perception of a conflict of interest is just as important as an actual conflict of interest. On this occasion, I suggest that the First Minister took his eye off the ball and didn’t realise what procedures should be followed, and another Minister should have taken this decision.

Can I also ask the Cabinet Secretary and tell him that I wrote to his predecessor, Edwina Hart, on 1 August 2014—several weeks before the company went into administration—raising with her several serious concerns expressed to me by workers at the company who are resident in my region, in Llanelli, because workers from this company are spread over quite an area? They were particularly concerned at the lease that had been taken out by the then Welsh Assembly Government, which I was told was worth £1.25 million and ran for five years without a break clause within those five years. Can I understand, therefore, are you still subject to that lease and what is the ongoing cost of that lease to the Welsh Government? Because that would seem to be in addition to the costs we’ve seen so far in the Public Accounts Committee report and I’d like confirmation of that.

The second element that gave great concern to the workers at the plant was the fact that several directors, at the time they were laying off workers, were employing themselves for a period of time at a cost of up to £7,000 per month, as self-employed consultants or otherwise employed full-time with Kancoat. This was a time when the company was seen to be struggling publicly, and I raised this directly with your predecessor. The answer I got from her was simply one to say that all full and thorough due diligence had been undertaken. We now know that that doesn’t seem to have been the case. What do you say now, two years down the line, to the workers there who were raising these concerns, and are you completely assured that the directors of this company did not take any money for themselves, personally, out of the unfortunate situation that the company found itself in?

Wrth gwrs, un argymhelliad nad ydych yn gallu ymateb iddo, ond mae’n rhaid ei roi o’r neilltu ar hyn o bryd, yw'r argymhelliad ehangach ar gyfrifoldeb gweinidogion, wrth wneud penderfyniadau sy'n bwysig i etholwyr ac etholaeth Gweinidog, ond nid mewn gwirionedd wedi eu lleoli yn yr etholaeth. Mae'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus yn dweud bod y modd y mae gwrthdaro buddiannau yn cael ei ddirnad yn llawn mor bwysig â gwrthdaro buddiannau gwirioneddol. Y tro hwn, rwyf yn awgrymu na wnaeth y Prif Weinidog ymarfer sylw priodol ac nad oedd yn sylweddoli pa weithdrefnau y dylid eu dilyn, ac y dylai Gweinidog arall fod wedi gwneud y penderfyniad hwn.

A gaf i hefyd ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet a dweud wrtho fy mod i wedi ysgrifennu at ei ragflaenydd, Edwina Hart, ar 1 Awst 2014—rai wythnosau cyn i'r cwmni fynd i ddwylo'r gweinyddwyr—a chodi nifer o bryderon difrifol gyda hi a fynegwyd wrthyf gan weithwyr y cwmni sy'n byw yn fy rhanbarth i, yn Llanelli, oherwydd bod gweithwyr yn y cwmni hwn wedi eu gwasgaru dros ardal eithaf eang? Roedden nhw yn pryderu yn arbennig am y brydles a oedd wedi ei chytuno gan Lywodraeth Cynulliad Cymru ar y pryd hwnnw, y dywedwyd wrthyf ei bod werth £1.25 miliwn a’i bod yn weithredol am bum mlynedd heb gymal toriad yn ystod y pum mlynedd hynny. A gaf i ddeall, felly, a ydych chi’n dal i fod wedi eich ymrwymo i’r brydles honno a beth yw cost gyfredol y brydles honno i Lywodraeth Cymru? Oherwydd byddai’n ymddangos bod hynny'n ychwanegol i’r costau yr ydym wedi eu gweld hyd yma yn adroddiad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a hoffwn gael cadarnhad o hynny.

Yr ail elfen a oedd yn achos pryder mawr i'r gweithwyr yn y ffatri oedd y ffaith bod nifer o gyfarwyddwyr, ar yr adeg yr oedden nhw’n diswyddo gweithwyr, yn cyflogi eu hunain am gyfnod o amser ar gost o hyd at £7,000 y mis, fel ymgynghorwyr hunangyflogedig neu fel arall wedi eu cyflogi yn llawn amser gan Kancoat. Roedd hyn mewn cyfnod pan yr oedd hi’n ymddangos bod y cwmni mewn trafferthion a bod hynny’n gyhoeddus, a chodais hyn yn uniongyrchol gyda'ch rhagflaenydd. Yr ateb a gefais ganddi oedd dim ond dweud bod diwydrwydd dyladwy llawn a thrylwyr wedi ei gynnal. Rydym yn gwybod erbyn hyn nad yw'n ymddangos bod hynny’n wir. Beth ddywedwch chi nawr, ddwy flynedd yn ddiweddarach, wrth y gweithwyr yno a oedd yn codi’r pryderon hyn, ac a ydych chi’n hollol dawel eich meddwl na chymerodd cyfarwyddwyr y cwmni hwn unrhyw arian eu hunain yn bersonol, yn sgil y sefyllfa anffodus y canfu’r cwmni ei hun ynddi? 

Can I thank the Member for his questions as well? I do believe that the question of ministerial responsibilities is one for the First Minister. I would warn against requesting that all perceived conflicts of interest are dealt with in a way that would potentially cause inertia within Government. We are a small country with—particularly in south-east Wales—a very wide travel-to-work zone, and so it’s important, whilst recognising the need to ensure that there are no perceptions of conflicts of interest, that we do enable Ministers to be able to make decisions on a regional basis. However, this, as I say, is a matter for the First Minister to respond to. I’ll happily review all correspondence, with his permission, that the Member sent to my predecessor, which he’s raised in the past, and the concerns that he has expressed in the past. I’ll check against due diligence, but it’s not necessarily the case that due diligence would have failed. It is that a risk assessment was carried out based on the information that had been provided, and then a decision was based on that, further to the investment panel’s considerations.

In terms of the question of the lease, this relates—I believe—to recommendation 11, and the wider question of any ongoing financial costs to the Welsh Government. There is active interest from investors in the site, and once the outcome of the negotiations is known, officials will share any financial implications with Members of this Chamber. I also will undertake to investigate, with regard to the final question the Member has raised, whether the directors of that company stand to benefit at all post the company’s collapse.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gwestiynau ef hefyd? Rwyf yn credu mai cwestiwn i’r Prif Weinidog yw’r un am gyfrifoldebau gweinidogol. Byddwn yn rhybuddio yn erbyn ceisio ymdrin â’r holl ddirnadaeth o wrthdaro buddiannau yn y fath fodd fel y byddai’n achos llesgedd o fewn y Llywodraeth. Gwlad fechan ydym ni gyda—yn enwedig yn y de-ddwyrain—pharth teithio i’r gwaith eang iawn, ac felly y mae'n bwysig, wrth gydnabod yr angen i sicrhau nad oes unrhyw ddirnadaeth o wrthdaro buddiannau, ein bod yn galluogi Gweinidogion i allu gwneud penderfyniadau ar sail ranbarthol. Er hynny, mater i'r Prif Weinidog ymateb iddo yw hwnnw, fel y dywedais. Rwyf yn fodlon iawn i adolygu'r holl ohebiaeth, gyda'i ganiatâd ef, a anfonodd yr Aelod at fy rhagflaenydd, mater y mae ef wedi ei godi yn y gorffennol, a'r pryderon a fynegwyd ganddo yn y gorffennol. Byddaf yn gwirio’r diwydrwydd dyladwy, ond nid yw'n wir bob amser y byddai diwydrwydd dyladwy wedi methu. Asesiad risg a wnaed yn seiliedig ar y wybodaeth a gafwyd, ac yna cafodd penderfyniad ei seilio ar hynny, yn ogystal ag ystyriaethau'r panel buddsoddi.

O ran y cwestiwn y brydles, mae hyn yn ymwneud—yn fy nhyb i—ag argymhelliad 11, a'r cwestiwn ehangach o ran unrhyw gostau ariannol parhaus i Lywodraeth Cymru. Mae gan fuddsoddwyr diddordeb pendant yn y safle, a phan fydd canlyniad y trafodaethau yn hysbys, bydd swyddogion yn rhannu unrhyw oblygiadau ariannol gydag Aelodau'r Siambr hon. Rwyf hefyd yn addo ymchwilio, o ran y cwestiwn olaf a gododd yr Aelod, i ba un a yw cyfarwyddwyr y cwmni hwnnw mewn sefyllfa i gael unrhyw fudd o gwbl yn dilyn cwymp y cwmni.

Cabinet Secretary, thank you for your earlier answer. Can I firstly welcome the Welsh Government’s commitment to providing a full response to the committee’s report on the Kancoat situation? As you said, your response to the report will be considered in full by the committee, so I don’t want to prejudge that stage of the process, or indeed be repetitive with questioning. I’m pleased to hear that you’ve already said that, in principle, you are prepared to accept a number of the recommendations of that report, and I think you also said that you’ve already taken steps to see that those are put in place, and that’s a really positive step, so thank you for that.

Can I ask you, on a broader issue, do you welcome the intention of the Auditor General for Wales to undertake a broader value-for-money examination of the Welsh Government’s approach to business finance, and will you and your officials co-operate with this examination later this year? It’s obviously, if it goes ahead in the format that the auditor general is considering, going to be a very large piece of work, but I think it will be a useful one, both for the Government and also the public to have confidence that procedures are in place to make sure that the sorts of problems with due diligence, and the rest that we’ve seen with Kancoat, don’t happen again. Can I just say, Cabinet Secretary, that the committee does recognise how vital Welsh Government funding is for business in ensuring the future prosperity of Wales—a point made by Russell George in his opening question—and we want to ensure that it’s administered to best effect? We welcome the planned work in ensuring that taxpayers’ money is well spent in the interests of efficiency, value for money, and with wider economic benefits, and I look forward to your response to the committee, and I’m sure that we can move this situation forward.

Ysgrifennydd y Cabinet, diolch i chi am eich ateb cynharach. A gaf i yn gyntaf groesawu ymrwymiad Llywodraeth Cymru i roi ymateb llawn i adroddiad y pwyllgor ar sefyllfa Kancoat? Fel y dywedasoch, bydd eich ymateb i'r adroddiad yn cael ei ystyried yn llawn gan y pwyllgor, felly nid wyf yn dymuno barnu’r cam hwnnw o'r broses o flaen llaw, neu yn wir bod yn ailadroddus yn fy holi. Rwy'n falch o glywed eich bod eisoes wedi dweud eich bod, mewn egwyddor, yn fodlon derbyn nifer o argymhellion yr adroddiad hwnnw, ac rwyf yn credu eich bod hefyd wedi dweud eich bod eisoes wedi cymryd camau i weld bod y cammau hynny wedi eu rhoi ar waith, ac mae hwnnw'n gam gwirioneddol gadarnhaol, felly diolch i chi am hynny.

A gaf i ofyn i chi, ar fater ehangach, a ydych chi’n croesawu'r bwriad gan Archwilydd Cyffredinol Cymru i gynnal archwiliad gwerth am arian ehangach i agwedd Llywodraeth Cymru at gyllid busnes, ac a fyddwch chi a'ch swyddogion yn cydweithio â’r archwiliad hwn yn ddiweddarach eleni? Mae'n amlwg, os bydd yn mynd rhagddo yn y fformat y mae'r archwilydd cyffredinol yn ei ystyried, y bydd yn ddarn mawr iawn o waith, ond rwyf o’r farn y bydd yn un defnyddiol, ar gyfer y Llywodraeth ac er mwyn i’r cyhoedd hefyd fod yn hyderus bod y gweithdrefnau ar waith i sicrhau nad yw’r math o broblemau gyda diwydrwydd dyladwy, a’r rhai eraill a welsom gyda Kancoat, yn digwydd eto. A gaf i ddweud yn syml, Ysgrifennydd y Cabinet, bod y pwyllgor yn cydnabod pa mor hanfodol yw cyllid Llywodraeth Cymru ar gyfer busnes o ran sicrhau ffyniant Cymru yn y dyfodol—pwynt a wnaeth Russell George yn ei gwestiwn agoriadol—ac rydym ni’n awyddus i sicrhau ei fod yn cael ei weinyddu yn y modd gorau? Rydym yn croesawu'r gwaith arfaethedig i sicrhau bod arian trethdalwyr yn cael ei wario yn ddoeth er budd effeithlonrwydd, gwerth am arian, a chyda manteision economaidd ehangach, ac edrychaf ymlaen at eich ymateb i'r pwyllgor, ac rwy'n siŵr y gallwn symud y sefyllfa hon yn ei blaen.

I’d like to thank Nick Ramsay for his questions, and also for overseeing this inquiry as Chair of the Public Accounts Committee. Yes, we will be working closely with the auditor general, and I very much welcome his intention to carry out a broader investigation of business support by Welsh Government. One of the additional procedural changes that are being introduced through a wider level of activity for the investment panel is the ability to pause and reflect on the work that’s being carried out by the team of officials that will be the project lead on investment programmes and I think that has enabled us to get some peer review of the work that’s taken forward by one group by a different group in Government. I can tell the Member at this moment that, in terms of the 11 recommendations, I’ve already stated with regard to the final recommendation that there is active interest, and I will provide Members with more information about the outcome of negotiations as they are completed.

Running briefly through each of the recommendations, with regard to recommendation No. 1, we’ve already started to define advanced materials and manufacturing, and I think that the advanced manufacturing research centre in Deeside is a case in point. With regard to recommendation 2, that, I believe, should be accepted, and we’ve already begun incorporating the recommendation into procedures. With regard to recommendations 3, 4 and 5, again, in principle, we accept the recommendations, and it’s entirely appropriate to revisit the guidelines on non-repayable business finance in light of changing business needs and the economic climate. With regard to recommendation 6, again, a recommendation on risk identification and proposed mitigation is accepted I think—should be accepted—and, again, is being implemented.

And, turning to recommendations 8, 9 and 10, again, we’ve accepted those, and are implementing them.

A gaf i ddiolch i Nick Ramsay am ei gwestiynau, a hefyd am oruchwylio'r ymchwiliad hwn fel Cadeirydd y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus. Byddwn, mi fyddwn yn gweithio'n agos gyda'r archwilydd cyffredinol, a chroesawaf yn fawr ei fwriad i gynnal ymchwiliad ehangach o gymorth i fusnes gan Lywodraeth Cymru. Un o'r newidiadau gweithdrefnol ychwanegol sy'n cael eu cyflwyno trwy lefel ehangach o weithgarwch i’r panel buddsoddi yw'r gallu i gymryd egwyl a myfyrio ar y gwaith sy'n cael ei wneud gan y tîm swyddogion a fydd yn arwain y prosiect ar raglenni buddsoddi a chredaf fod hyn wedi ein galluogi ni i gael rhywfaint o adolygiad gan gymheiriaid, sef bod gwaith a gaiff ei ddwyn ymlaen gan un grŵp yn cael ei adolygu gan grŵp arall yn y Llywodraeth. Gallaf ddweud wrth yr Aelod ar hyn o bryd, o ran yr 11 argymhelliad, rwyf eisoes wedi datgan, o ran yr argymhelliad terfynol, bod diddordeb pendant, a byddaf yn rhoi mwy o wybodaeth i’r Aelodau am ganlyniad y trafodaethau wrth iddynt gael eu cwblhau.

Gan sôn yn gryno am bob un o'r argymhellion, o ran Argymhelliad Rhif 1, rydym eisoes wedi dechrau diffinio deunyddiau a gweithgynhyrchu uwch, a chredaf fod y ganolfan ymchwil gweithgynhyrchu uwch yng Nglannau Dyfrdwy yn enghraifft o hyn. O ran argymhelliad 2, dylid derbyn hwnnw, yn fy nhyb i, ac rydym wedi dechrau ymgorffori'r argymhelliad mewn gweithdrefnau. O ran argymhellion 3, 4 a 5, unwaith eto, mewn egwyddor, rydym yn derbyn yr argymhellion, ac mae'n gwbl briodol i edrych eto ar y canllawiau ar gyllid busnes nad yw’n ad-daladwy o ystyried anghenion newidiol busnes a'r hinsawdd economaidd. O ran argymhelliad 6, unwaith eto, mae argymhelliad ar nodi risgiau a lliniaru arfaethedig wedi ei dderbyn rwy’n meddwl—dylid ei dderbyn—ac, unwaith eto, mae’n cael ei weithredu.

A, chan droi at argymhellion 8, 9 a 10, unwaith eto, rydym wedi derbyn y rheini, ac rydym yn eu rhoi ar waith.

I accept what the Cabinet Secretary said about the nature of risk. Indeed, the First Minister said earlier on in questions that not all investments, however careful you are, are going to succeed, and it would be unreasonable to be too critical when they fail for reasons that are beyond our control. The deputy secretary said in evidence to the Public Accounts Committee that the Government’s role here is effectively as a lender of last resort, and he said:

‘Financing things that the private sector won’t finance implies taking risks that the private sector won’t take, which implies things are going to fail.’

So, you start out from a position where you have to be hyper critical.

But what we’re dealing with here is a case where the due-diligence advice that was received by the Government’s own advisers was not accepted, and I don’t think the Cabinet Secretary answered Russell George in this respect earlier on. What the due-diligence review said was that the business plan in 2013 was ‘weak and inconsistent’, and the inherent risks of the start-up remained. The replacement of Coilcolor as a major shareholder, and the loss of their guarantee, left the risks identified essentially as unmitigated. And the proposal invited the Welsh Government taking on a significant landlord risk in addition. So, the project was identified as high risk in the initial assessment, and then there was a revised assessment, which actually increased the level of risk rather than mitigated it. So, what we really need to know here, to put this in the context of the Government policy on using taxpayers’ money for these purposes, is why that due-diligence report, which, on the face of it, seems to have red lights flashing and alarm bells ringing in a big way, was not accepted. What was it that the advice given to the Minister contained that overrode all those apparently very obvious warnings?

Rwyf yn derbyn yr hyn a ddywedodd Ysgrifennydd y Cabinet am natur risg. Yn wir, dywedodd y Prif Weinidog yn gynharach yn ystod cwestiynau na fydd pob buddsoddiad, ni waeth pa mor ofalus y byddwch chi, yn llwyddo, a byddai'n afresymol i fod yn rhy feirniadol pan ei fod yn methu am resymau sydd y tu hwnt i'n rheolaeth ni. Dywedodd y dirprwy ysgrifennydd mewn tystiolaeth i'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus mai swyddogaeth y Llywodraeth yn y fan yma i bob pwrpas yw bod yn fenthyciwr pan fetha popeth arall, a dywedodd:

Mae ariannu pethau nad yw'r sector preifat yn fodlon eu hariannu yn awgrymu mentro pan na fydd y sector preifat yn fodlon mentro, sy'n awgrymu y bydd pethau yn methu.

Felly, rydych yn cychwyn o sefyllfa lle mae'n rhaid i chi fod yn feirniadol tu hwnt.

Ond yr hyn yr ydym yn ymdrin ag ef yn y fan yma yw achos pan na chafodd y cyngor diwydrwydd dyladwy a gafwyd gan gynghorwyr y Llywodraeth ei hun ei dderbyn, ac nid wyf yn credu bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi rhoi ateb i Russell George yn hyn o beth yn gynharach. Yr hyn a ddywedodd yr adolygiad o ddiwydrwydd dyladwy oedd bod y cynllun busnes yn 2013 yn 'wan ac yn anghyson', a bod peryglon cynhenid ​​y busnes newydd yn dal i fod yno. Gadawodd disodli Coilcolor fel prif gyfranddaliwr, a’r golled o’u gwarant, y peryglon a nodwyd yn y bôn fel rhai heb eu lliniaru. Ac roedd y cynnig yn peri i Lywodraeth Cymru gymryd risg landlord sylweddol hefyd. Felly, roedd y prosiect wedi’i nodi fel bod yn risg uchel yn yr asesiad dechreuol, ac wedyn bu asesiad diwygiedig, a wnaeth mewn gwirionedd gynyddu lefel y risg yn hytrach na’i liniaru. Felly, beth sydd wir angen i ni ei wybod yma, a rhoi hynny yng nghyd-destun polisi'r Llywodraeth ar ddefnyddio arian trethdalwyr at ddibenion fel hyn, yw pam y gwrthodwyd yr adroddiad diwydrwydd dyladwy hwnnw, a oedd yn ymddangos, ar yr wyneb, o fod yn fflachio goleuadau coch ac yn canu clychau larwm ar bob agwedd. Beth oedd y cyngor a roddwyd i'r Gweinidog yn ei gynnwys a oedd yn diystyru'r holl rybuddion hynny a oedd i bob golwg yn rhybuddion amlwg iawn?

Can I thank the Member for his questions, and also for recognising that there are inherent risks in meeting market failure insofar as business support is concerned? I do believe that, as a result of implementing 10 procedural changes that have been recognised by the Wales Audit Office, we have improved the system of monitoring and evaluating the risks applied to requests for business support. It’s not the case that due diligence was rejected outright. It was that the due diligence was considered alongside the potential benefits, and therefore the investment panel made a recommendation on this basis to the Minister. But, as I’ve already said, it’s accepted that the advice that was given by the investment panel was wrong. They got it wrong, and this has been recognised from within the civil service.

I think we need to reflect on the context—the economic context—against which the decision was made. There was an appetite to ensure that we had economic growth at a time when we’d just come off the back of severe problems caused by the financial crash, and therefore the appetite for risk was perhaps greater than it might be today, where we have been able to build up economic growth over a number of years, improve employment levels now to near record levels, drive down unemployment rates to below the UK average—indeed, to a record low. And where we can now say with confidence that, as a consequence of business support during the fourth Assembly term—where I do recognise there were some failures—as a result of the support, we ensured that 97.4 per cent of those businesses thrived and succeeded. That is way above the Welsh average across the economy, and, indeed, even better still than the UK average.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gwestiynau, a hefyd am gydnabod y peryglon cynhenid ​​wrth ddiwallu methiant yn y farchnad cyn belled ag y mae cymorth busnes yn y cwestiwn? Rwyf o’r farn ein bod, o ganlyniad i weithredu'r 10 newid gweithdrefnol sydd wedi eu cydnabod gan Swyddfa Archwilio Cymru, wedi gwella'r system arolygu a gwerthuso a ddefnyddir ar gyfer ceisiadau am gymorth busnes. Nid yw’n wir fod diwydrwydd dyladwy wedi ei wrthod yn llwyr. Ystyriwyd y diwydrwydd dyladwy ochr yn ochr â'r manteision posibl, ac felly gwnaeth y panel buddsoddi argymhelliad ar sail hynny i’r Gweinidog. Ond, fel yr wyf eisoes wedi ei ddweud, derbynnir bod y cyngor a roddwyd gan y panel buddsoddi yn anghywir. Fe wnaethant gamgymeriad, ac mae hynny wedi ei gydnabod gan y gwasanaeth sifil.

Rwy'n credu bod angen i ni fyfyrio ar y cyd-destun—y cyd-destun economaidd—a oedd yn gefndir i’r penderfyniad. Roedd awydd i sicrhau bod gennym dwf economaidd ar adeg pan oeddem newydd ddioddef problemau difrifol a achoswyd gan y chwalfa ariannol, ac felly roedd yr awydd am risg efallai yn fwy nag y byddai heddiw, a ninnau wedi gallu magu twf economaidd dros nifer o flynyddoedd, a gwella cyflogaeth erbyn hyn i lefel agos i’r lefelau uchaf erioed, gostwng cyfraddau diweithdra i lefel is na chyfartaledd DU—yn wir, i’r lefel isaf erioed. A gallwn ddweud gyda hyder erbyn hyn, bod hynny o ganlyniad i gymorth busnes yn ystod tymor y pedwerydd Cynulliad—lle yr wyf yn cydnabod y bu rhai methiannau—o ganlyniad i'r cymorth, gwnaethom sicrhau bod 97.4 y cant o'r busnesau hynny wedi ffynnu ac wedi llwyddo. Mae hynny’n uwch o lawer na’r cyfartaledd ar draws economi Cymru, ac, yn wir, yn well eto na chyfartaledd y DU hyd yn oed.

Isn’t part of the problem that the investment panel that provides advice to Ministers wholly consists of civil servants, who are accountable to the same Minister? And that doesn’t really therefore constitute independent advice, particularly in cases where the Minister may be thought to have a particular view about a project.

Now, of course, we have the Welsh Industrial Development Advisory Board, which was set up precisely for this reason, is independent—actually, where the Minister goes against their advice, they have to report to the Assembly, so that we can have proper transparency. Surely, every decision on business support should be given over to that independent body, or, actually, if the Minister wants to go even further, he could take it out of Ministers’ and civil servants’ hands completely, and give it to the new development bank, which will probably, it seems, be led by Finance Wales, which, in this particular case, showed themselves to have a better assessment of the risk that this represented than his own officials. And, finally, could I ask him, since the head lease that the Welsh Government entered into represented a contingent liability, was it listed in the Welsh Government’s consolidated accounts?

Onid rhan o'r broblem yw mai gweision sifil yw holl aelodau’r panel buddsoddi sy'n rhoi cyngor i Weinidogion, sy'n atebol i'r un Gweinidog? Ac nid yw hynny felly’n gyfystyr â chyngor annibynnol, yn arbennig felly mewn achosion pryd y gellid ystyried bod gan y Gweinidog farn benodol am brosiect.

Nawr, wrth gwrs, mae gennym y Bwrdd Cynghorol Datblygu Diwydiannol Cymru, a sefydlwyd am yr union reswm hwn, mae’n annibynnol—mewn gwirionedd, pan fydd y Gweinidog yn mynd yn groes i'w gyngor, mae’n rhaid iddo adrodd i'r Cynulliad, fel y gallwn gael tryloywder priodol. ‘Does bosib na ddylid neilltuo pob penderfyniad ar gefnogaeth i fusnes i’r corff annibynnol hwnnw, neu, mewn gwirionedd, os yw'r Gweinidog eisiau mynd ymhellach hyd yn oed, gallai fynd â nhw yn llwyr oddi ar ddwylo'r Gweinidogion a’r gweision sifil, a’u rhoi i'r banc datblygu newydd, a fydd yn ôl pob tebyg, mae'n ymddangos, yn cael ei arwain gan Cyllid Cymru, a ddangosodd, yn yr achos hwn, ei fod â gwell asesiad o'r risg yr oedd hyn yn ei gynrychioli na'i swyddogion ef ei hun. Ac, yn olaf, a gaf i ofyn iddo, oherwydd bod y brif brydles a dderbyniodd Llywodraeth Cymru yn cynrychioli rhwymedigaeth wrth gefn, a gafodd hi ei rhestru yng nghyfrifon cyfunol Llywodraeth Cymru?

Can I thank the Member for his questions? I will need to check the details of the final question that the Member has raised, and I’ll write, not only to the Member, but to every Member in the Chamber.

With regard to the WIDAB, that was a sponsored body that’s had statutory status since 1975, or, rather, under the Welsh Development Agency Act of 1975. And, as the Member is aware, it considers decisions where a grant is sought that is in excess of £1 million. There has been a review of the threshold level. That was conducted, indeed, by my predecessor, and that was in January 2013. I think it’s timely for us to review that again, as the Member has suggested, and I’m happy to do so. Consequently, because there was the £1 million threshold, it was not presented with any of the Kancoat cases, as they were not within the remit of the board.

But I do have to say again that my predecessor strengthened procedures. Indeed, she inherited a department where there was no investment panel to consider carefully, as a pause and reflect mechanism. Before my predecessor took charge of the economic portfolio, decisions were largely made by the Ministers, on the basis of advice from officials, without that important pause and reflect mechanism that my predecessor introduced.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gwestiynau? Bydd angen i mi wirio manylion y cwestiwn olaf a gododd yr Aelod, a byddaf yn ysgrifennu, nid yn unig at yr Aelod, ond at bob Aelod yn y Siambr.

O ran Bwrdd Cynghorol Datblygu Diwydiannol Cymru, corff noddedig y bu ganddo statws statudol ers 1975 yw hwnnw, neu, yn hytrach, a fu o dan Ddeddf Awdurdod Datblygu Cymru 1975. Ac, fel y bydd yr Aelod yn ymwybodol, y mae'n ystyried penderfyniadau pan wneir cais am grant sydd yn fwy na £1 filiwn. Bu adolygiad o lefel y trothwy. Cafodd hynny ei gynnal, mewn gwirionedd, gan fy rhagflaenydd, a hynny ym mis Ionawr 2013. Rwy'n credu ei bod yn bryd i ni adolygu hynny eto, fel y mae’r Aelod wedi ei awgrymu, ac rwy'n hapus i wneud hynny. O ganlyniad, gan fod trothwy o £1 filiwn, ni chyflwynwyd unrhyw un o'r achosion Kancoat iddo, gan nad oedd y rheini yn rhan o gylch gwaith y bwrdd.

Ond mae'n rhaid i mi ddweud eto bod fy rhagflaenydd wedi cryfhau gweithdrefnau. Yn wir, fe etifeddodd hi adran lle nad oedd unrhyw banel buddsoddi i ystyried yn ofalus, fel gweithdrefn saib ac ystyried. Cyn i’m rhagflaenydd fod yn gyfrifol am y portffolio economaidd, gwnaethpwyd penderfyniadau gan y Gweinidogion i raddau helaeth, ar sail cyngor gan swyddogion, a hynny heb y weithdrefn bwysig ar gyfer saib ac ystyried a gyflwynodd fy rhagflaenydd.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

I thank the Cabinet Secretary.

3. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
3. 2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad a chyhoeddiad busnes, ac rwy’n galw ar Jane Hutt.

The next item on our agenda is the business statement and announcement, and I call on Jane Hutt.

Llywydd, I have three changes to report to this week’s business. The Minister for Social Services and Public Health will make a statement on Sport Wales shortly. The Cabinet Secretary for Communities and Children will then make a statement on ‘resilient communities—next steps’. And, finally, I’ve reduced the time allocated to the Counsel General’s oral Assembly questions tomorrow. Business for the next three weeks is shown on the business statement and announcement, found among meeting papers, which will be available to Members electronically.

Lywydd, mae gennyf dri newid i'w hadrodd i fusnes yr wythnos hon. Bydd Gweinidog Iechyd y Cyhoedd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn gwneud datganiad am Chwaraeon Cymru yn fuan. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant yna’n gwneud datganiad ar ‘gymunedau cryf—y camau nesaf’. Ac, yn olaf, rwyf wedi lleihau'r amser sydd wedi ei neilltuo i gwestiynau llafar y Cynulliad gan y Cwnsler Cyffredinol yfory. Mae'r busnes ar gyfer y tair wythnos nesaf i’w weld yn y datganiad a chyhoeddiad busnes, ymhlith papurau'r cyfarfod, a fydd ar gael yn electronig i'r Aelodau.

Leader of the house, I’d like to request two statements today, please. Firstly, I’d welcome a statement from the health Secretary regarding any discussions he may have had with the UK Government about future access to the European Medicines Agency. Currently sited in London, this will move to Europe as a result of Brexit, and, more importantly, if we lose our membership of the EMA, not only will scientific research and our biosciences industries suffer, but Welsh citizens could find themselves last in line when it comes to accessing new medicines.

Secondly, I’d welcome an update also on the city deal. It’s excellent news that the last local authority has now approved the deal. But I’d welcome an update from Welsh Government, setting out the next steps on what could be a real game changer for my constituency of Cynon Valley.

Arweinydd y tŷ, hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad heddiw, os gwelwch yn dda. Yn gyntaf, byddwn yn croesawu datganiad gan yr Ysgrifennydd Iechyd ynghylch unrhyw drafodaethau y gallai fod wedi eu cael â Llywodraeth y DU ynglŷn â mynediad at yr Asiantaeth Feddyginiaethau Ewropeaidd yn y dyfodol. Yn Llundain y mae hon wedi’i lleoli ar hyn o bryd ond bydd hi’n symud i Ewrop o ganlyniad i Brexit. Ac, yn bwysicach, os ydym yn colli ein haelodaeth o’r Asiantaeth Feddyginiaethau Ewropeaidd, nid yn unig bydd ymchwil wyddonol a’n diwydiannau biowyddorau yn dioddef, ond gallai dinasyddion Cymru ganfod eu hunain ar ddiwedd y ciw pan ddaw’n fater o gael gafael ar feddyginiaethau newydd.

Yn ail, byddwn i'n croesawu diweddariad hefyd ar y fargen ddinesig. Mae'n newyddion gwych bod yr awdurdod lleol olaf wedi cymeradwyo’r fargen erbyn hyn. Ond byddwn yn croesawu diweddariad gan Lywodraeth Cymru, yn nodi'r camau nesaf ar yr hyn a allai fod yn newid gwirioneddol i fy etholaeth i, Cwm Cynon.

Thank you very much to Vikki Howells from the Cynon Valley. Clearly, in terms of the European Medicines Agency, this is a matter of concern but the Cabinet Secretary for Health, Wellbeing and Sport is leading discussions with the Department of Health and also with the Medicines and Healthcare Products Regulatory Agency, responsible for matters related to regulation of medicines. There’s been regular contact with the agency in terms of current arrangements for regulation, licensing and safety of medicines at UK and European levels, and we would expect to be involved in discussions leading into the future. Let’s just remember that EMA—the European Medicines Agency—protects public and animal health in 28 EU member states, as well as the countries of the European Economic Area, by ensuring that all medicines available on the EU market are safe, effective and of high quality.

Your second question on the Cardiff capital region city deal: it is excellent that the last local authority—I believe it was the Vale of Glamorgan—last week approved the deal. I very much see that this will take us forward in terms of prospects for the whole of the region, the Cardiff capital region, and for your constituency, if you look at the fact that, over its lifetime, the Cardiff capital region city deal is expected to deliver up to 25,000 new jobs and leverage an additional £4 billion of private sector investment. Of course, a key priority for investment will be the delivery of the south-east Wales metro, including the Valleys lines electrification programme.

Diolch yn fawr iawn i Vikki Howells o Gwm Cynon. Yn amlwg, o ran yr Asiantaeth Feddyginiaethau Ewropeaidd, mae hyn yn destun pryder, ond mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon yn arwain trafodaethau gyda'r Adran Iechyd a hefyd gyda'r Asiantaeth Rheoleiddio Meddyginiaethau a Chynhyrchion Gofal Iechyd, sy'n gyfrifol am faterion sy’n ymwneud â rheoleiddio meddyginiaethau. Mae cyswllt rheolaidd wedi bod â'r asiantaeth o ran y trefniadau presennol ar gyfer rheoleiddio, trwyddedu a diogelwch meddyginiaethau ar lefel y DU ac Ewrop, a byddem yn disgwyl bod yn rhan o'r trafodaethau sy'n arwain i'r dyfodol. Gadewch i ni gofio bod yr Asiantaeth Feddyginiaethau Ewropeaidd yn diogelu iechyd y cyhoedd ac anifeiliaid yn y 28 o aelod-wladwriaethau'r UE, yn ogystal â gwledydd yr Ardal Economaidd Ewropeaidd, drwy sicrhau bod pob meddyginiaeth sydd ar gael ym marchnad yr UE yn ddiogel, yn effeithiol ac o ansawdd uchel.

Eich ail gwestiwn ar fargen ddinesig rhanbarth prifddinas Caerdydd: mae'n wych bod yr awdurdod lleol olaf—Bro Morgannwg rwy’n credu—wedi cymeradwyo’r fargen yr wythnos ddiwethaf. Rwy’n credu y bydd hyn yn sicr yn ein symud ni ymlaen o ran y rhagolygon ar gyfer y rhanbarth cyfan, rhanbarth prifddinas Caerdydd, a’ch etholaeth chi, os ydych chi’n ystyried y ffaith y disgwylir i fargen ddinesig rhanbarth prifddinas Caerdydd, yn ystod ei hoes, ddarparu hyd at 25,000 o swyddi newydd ac ysgogi £4 biliwn ychwanegol o fuddsoddiad sector preifat. Wrth gwrs, un o flaenoriaethau allweddol y buddsoddiad fydd cyflawni gwasanaeth metro’r de-ddwyrain, gan gynnwys rhaglen drydaneiddio rheilffyrdd y Cymoedd.

I’d like to request a statement from the Cabinet Secretary for Finance and Local Government. A number of residents in Blaenau Gwent are concerned about reports of further hikes in fees and charges for the use of sport and recreation grounds in the borough on top of previous hikes. So, could we have a statement from the Cabinet Secretary for Finance and Local Government on the issue more generally, and especially how such hikes are compatible with the much celebrated provisions of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015?

Hoffwn ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol. Mae nifer o drigolion Blaenau Gwent yn pryderu am adroddiadau o gynnydd pellach yn y ffioedd a’r taliadau am ddefnyddio meysydd chwaraeon a hamdden yn y fwrdeistref, a hynny ar ben cynnydd blaenorol. Felly, a gawn ni ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol ar y mater hwn yn fwy cyffredinol, ac yn enwedig ar sut mae cynnydd o'r fath yn cyd-fynd â darpariaethau clodwiw Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015?

Well, clearly, this is a matter for local authorities in tough times in terms of UK Government austerity policies, but it is a matter where, of course, the Cabinet Secretary for Finance and Local Government would wish to engage and be involved with local authorities in terms of the impacts, and also to recognise that we have got real opportunities. We’ve just been talking about the city deal, but we have opportunities, I think, in terms of support, and, indeed, looking at the transitional rate relief, the extra £10 million that’s just about to make its way to our high streets as well in terms of the business rates relief fund, which, of course, we have agreed with you—with Plaid Cymru—is a very important way forward.

Wel, yn amlwg, mae hwn yn fater i awdurdodau lleol mewn cyfnod anodd o ran polisïau cyni Llywodraeth y DU. Ond, wrth gwrs, mae'n fater y byddai Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol yn dymuno bod yn rhan ynddo ac ymgysylltu ag awdurdodau lleol o ran yr effeithiau, a hefyd i gydnabod bod gennym gyfleoedd gwirioneddol. Rydym newydd fod yn siarad am y fargen ddinesig, ond mae gennym gyfleoedd, rwy’n credu, o ran cymorth. Ac, yn wir, o ystyried y rhyddhad ardrethi trosiannol, y £10 miliwn ychwanegol sydd ar fin gwneud ei ffordd i'r brif stryd a hefyd y gronfa rhyddhad ardrethi busnes, y cytunwyd arnynt, wrth gwrs, â chi—gyda Phlaid Cymru—mae’n ffordd bwysig iawn ymlaen.

May I ask for a statement from the Cabinet Secretary for health on upfront charges on foreign patients using the NHS in Wales? From April this year, NHS hospitals in England will have a legal duty to charge overseas patients upfront on non-urgent care if they’re not eligible for free treatment. Emergency treatment will continue to be provided and invoiced later. There is a danger that pressure on the NHS in Wales could be increased by foreign patients seeking non-urgent treatment here, rather than in England, unless a similar scheme is introduced in Wales. Could we please have a statement on this issue?

Secondly, I’m very grateful—only a couple of weeks ago I raised this issue that Newport was getting really bad on antisocial behaviour issues. The very next day, the police in Gwent took very strong action and they did a wonderful job. I hope south-east Wales police do the same thing and clean up our cities. Could we please have a statement from the community Minister about how police are tackling antisocial behaviour and other problems in inner cities, in our south-east Wales areas? Thank you.

A gaf i ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd ar y taliadau ymlaen llaw i gleifion tramor sy’n defnyddio'r GIG yng Nghymru? O fis Ebrill eleni, bydd yn ddyletswydd gyfreithiol ar ysbytai'r GIG yn Lloegr godi tâl ar gleifion tramor ymlaen llaw am ofal nad yw’n ofal brys os nad ydynt yn gymwys i gael triniaeth am ddim. Bydd triniaeth frys yn parhau i gael ei darparu a'i hanfonebu yn ddiweddarach. Mae perygl y bydd y pwysau ar y GIG yng Nghymru yn cynyddu oherwydd cleifion tramor sy’n ceisio cael triniaeth nad yw’n driniaeth frys yma, yn hytrach nag yn Lloegr, oni bai bod cynllun tebyg yn cael ei gyflwyno yng Nghymru. A gawn ni ddatganiad ar y mater hwn os gwelwch yn dda?

Yn ail, rwy'n ddiolchgar iawn—dim ond cwpl o wythnosau yn ôl y codais y mater hwn fod y sefyllfa yng Nghasnewydd yn mynd yn wael iawn o ran materion ymddygiad gwrthgymdeithasol. Y diwrnod wedyn, cymerodd yr heddlu yng Ngwent gamau cryf iawn ac maent wedi gwneud gwaith gwych. Rwy’n gobeithio y bydd heddlu’r de-ddwyrain yn gwneud yr un peth ac yn gwella ein dinasoedd. A gawn ni ddatganiad gan y Gweinidog cymunedau, os gwelwch yn dda, ynglŷn â sut y mae'r heddlu'n mynd i'r afael ag ymddygiad gwrthgymdeithasol a phroblemau eraill yng nghanol dinasoedd, yn ardal y de-ddwyrain? Diolch.

I think in terms of your first question, Mohammad Asghar, I have to say it’s quite horrifying to see people approaching people in beds with a machine to get them to pay up; that horrifies me. But, clearly, we have to look at our own—. We do have guidance, we have guidance in regard to overseas patients—. [Interruption.] That’s in England, of course. We have our guidance and we’re going to publish our guidance in terms of updating in due course and that’s a matter for the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport to take forward.

On your second point, I believe I answered that very clearly when you raised this point a couple of weeks ago, looking at the robust partnerships at a local level within our powers so that we can ensure that we have safer communities and communities that also care for each other.

Yn fy marn i, o ran eich cwestiwn cyntaf, Mohammad Asghar, mae’n rhaid i mi ddweud ei bod yn eithaf brawychus gweld pobl yn mynd at bobl yn eu gwelyau â pheiriant yn gofyn am dâl; mae hynny’n fy mrawychu i. Ond, yn amlwg, mae'n rhaid i ni ofalu am ein pobl ein hunain—. Mae gennym ganllawiau, mae gennym ganllawiau ynghylch cleifion tramor—. [Torri ar draws.] Mae hynny yn Lloegr, wrth gwrs. Mae gennym ein canllawiau ni ac rydym ni’n mynd i gyhoeddi ein canllawiau, wedi’u diweddaru, maes o law, Mae hynny'n fater i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon i fwrw ymlaen ag ef.

O ran eich ail bwynt, rwy’n credu fy mod wedi ateb hwnnw’n glir iawn pan wnaethoch godi'r pwynt hwn ychydig o wythnosau yn ôl, gan edrych ar y partneriaethau cadarn ar lefel leol sydd o fewn ein pwerau fel y gallwn sicrhau bod gennym gymunedau mwy diogel a chymunedau sydd hefyd yn gofalu am ei gilydd.

I wonder if we can find time for a debate or a statement on the construction industry in Wales, and I draw Members’ attention to my register of interests—the two unions I’m involved with have a construction interest. But, it’s following the latest data from the Construction Industry Training Board that shows that output growth in Wales is forecast to be stronger than any other part of the UK, with infrastructure projects again driving growth, that Welsh construction is set to grow almost four times faster than the UK average, with an average growth rate of 6.2 per cent compared with 1.7 per cent across the UK, creating nearly 20,000 jobs. And if we have that debate, we might have time to see how much that’s being driven solely by Bridgend County Borough Council and the two new primary schools that they did the ground breaking for last week, part of an £11.1 million funding in infrastructure, jointly funded by Welsh Government and Labour-run Bridgend County Borough Council.

Tybed a allwn ddod o hyd i amser i gael dadl neu ddatganiad ar y diwydiant adeiladu yng Nghymru, ac rwy’n tynnu sylw'r Aelodau at fy nghofrestr o fuddiannau—mae gan y ddau undeb yr wyf yn ymwneud â nhw fuddiannau ym maes adeiladu. Ond, yn dilyn y data diweddaraf gan Fwrdd Hyfforddi'r Diwydiant Adeiladu, sy'n dangos y rhagwelir y bydd twf allbwn yng Nghymru yn gryfach nag yn unrhyw ran arall o'r DU, gyda phrosiectau seilwaith eto’n sbarduno twf, mae adeiladu yng Nghymru yn mynd i dyfu bron bedair gwaith yn gyflymach na chyfartaledd y DU. Mae cyfradd twf cyfartalog o 6.2 y cant o'i gymharu â 1.7 y cant ledled y DU, gan greu bron 20,000 o swyddi. Ac os byddwn yn cynnal y ddadl honno, efallai y cawn amser i weld faint sy'n cael ei sbarduno gan Ben-y-bont ar Ogwr yn unig a'r ddwy ysgol gynradd newydd, y torrwyd y dywarchen gyntaf ar eu cyfer yr wythnos ddiwethaf, yn rhan o gyllid gwerth £11,1 miliwn mewn seilwaith, a ariannwyd ar y cyd gan Lywodraeth Cymru a Chyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr dan reolaeth Llafur. 

Thank you, Huw Irranca-Davies. Only just a short while ago, we heard about the investment by Torfaen County Borough Council, a Labour-controlled authority, with the Welsh Labour Government. The twenty-first century schools programme is playing a huge part in terms of enabling us to have those very good forecasts from the Construction Industry Training Board, predicting strong growth in the sector in Wales. And it reflects our continued commitment to long-term infrastructure planning and investment. I think Construction Futures Wales is also very important in terms of capacity and capability, working very closely not just with CITB Wales, but Welsh companies in terms of taking this forward. And, of course, our national infrastructure commission for Wales will play a big part in this.

Diolch i chi, Huw Irranca-Davies. Dim ond ychydig o amser yn ôl, clywsom am y buddsoddiad gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Torfaen, awdurdod sydd dan reolaeth Llafur, gyda Llywodraeth Lafur Cymru. Mae rhaglen ysgolion yr unfed ganrif ar hugain yn chwarae rhan enfawr drwy ein galluogi ni i gael y rhagolygon da iawn hynny gan Fwrdd Hyfforddi'r Diwydiant Adeiladu, sy’n rhagweld twf cryf yn y sector yng Nghymru. Ac mae'n adlewyrchu ein hymrwymiad parhaus i gynllunio a buddsoddi mewn seilwaith yn y tymor hir. Rwy'n credu bod Dyfodol Adeiladu Cymru hefyd yn bwysig iawn o ran capasiti a gallu, gan weithio'n agos iawn nid yn unig â CITB Cymru, ond â chwmnïau o Gymru o ran bwrw ymlaen â hyn. Ac, wrth gwrs, bydd ein comisiwn seilwaith cenedlaethol ar gyfer Cymru yn chwarae rhan fawr yn hyn. 

Leader of the house, can I call for a statement on the future of Colwyn Bay’s Victoria Pier? You will be aware that there was an announcement over the weekend by Conwy County Borough Council that an agreement had been reached with the Colwyn Victoria Pier Trust over the dismantling of the pier in order to protect it from further deterioration, after recent storms gave it a battering and caused some significant damage. That will allow the pier potentially to be refurbished and re-erected at some point in the future, but it’s highly likely that that will need the support of Welsh Government Ministers in order to allow that dismantling to take place, and potentially may need some financial support there in the future as well. Can I call for an urgent statement on that, please, in order that we can have some clarity as to the timescales by which the Welsh Government might be able to make a decision in order that this can happen rapidly? Thank you.

Arweinydd y tŷ, a gaf i alw am ddatganiad ar ddyfodol Pier Fictoria Bae Colwyn? Byddwch yn ymwybodol o’r cyhoeddiad a wnaed dros y penwythnos gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy ei fod wedi dod i gytundeb ag Ymddiriedolaeth Pier Fictoria Bae Colwyn i ddymchwel y pier er mwyn ei amddiffyn rhag dirywio ymhellach, ar ôl i’r stormydd diweddar ei daro ac achosi difrod sylweddol. Bydd hynny’n caniatáu i'r pier gael ei adnewyddu, o bosibl, a'i ailadeiladu rywbryd yn y dyfodol. Ond mae'n debygol iawn y bydd angen cefnogaeth Gweinidogion Llywodraeth Cymru er mwyn caniatáu i’r datgymalu hynny ddigwydd, ac efallai y bydd angen rhywfaint o gefnogaeth ariannol yn y dyfodol hefyd. A gaf i alw am ddatganiad brys ar hynny, os gwelwch yn dda, er mwyn i ni gael rhywfaint o eglurder ynghylch terfynau amser gwneud penderfyniad gan Lywodraeth Cymru, fel y gall hyn ddigwydd yn gyflym? Diolch. 

I think we all welcome that. It was very disheartening to see the result of the disintegration of that historic pier, and very welcome that the trust is taking that lead in terms of responsibility. I’m sure this will lead to the development of partnership discussions on the way forward.

Rwy’n meddwl ein bod i gyd yn croesawu hynny. Roedd yn dorcalonnus iawn gweld canlyniad y difrod i’r pier hanesyddol hwnnw, ac yn newyddion da bod yr ymddiriedolaeth yn arwain y ffordd o ran cyfrifoldeb. Rwy'n siŵr y bydd hyn yn arwain at ddatblygu trafodaethau partneriaeth ar y ffordd ymlaen. 

Cabinet Secretary, can I ask for two statements today? One is from the Cabinet Secretary for environment in relation to the issuing of guidance and strengthening the guidance to local planning authorities when it comes to opencast mining, because we might be in a situation in my constituency where, once again, on the Parc Slip site, the application currently is to delay restoration. When they make applications they promise the earth, then later on in life they promise a bit of the earth because they haven’t got the money. Now, they’re not promising anything, because they say, ‘We got to delay it again’. It’s important that if applications are approved, the individual organisation is held to account for its application. Can we therefore strengthen the advice on that area, please?

On the second one, can I ask for a statement from either the First Minister or the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure as to what discussions they have had with the UK Government following the leaking of document information regarding the priorities placed upon industries for Brexit discussions? I understand the priority for steel is low, and therefore a major aspect of our economy in Wales is not considered important enough for the UK Government? So, can we have a discussion as to what has been said and what discussions have been going on, to ensure that steel is not at the bottom but at the top of the agenda for Brexit?

Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf i ofyn am ddau ddatganiad heddiw? Mae un ohonynt gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr amgylchedd ynghylch rhoi canllawiau a chryfhau'r canllawiau i awdurdodau cynllunio lleol ar gloddio glo brig, oherwydd unwaith eto, yn fy etholaeth i, ar safle Parc Slip, mae’n bosib mai sefyllfa’r cais yw gohirio’r gwaith adfer ar hyn o bryd. Pan fyddant yn gwneud ceisiadau maent yn addo’r cyfan, ac yna, yn ddiweddarach, maent yn addo dim ond rhan o’r cyfan oherwydd nad yw’r arian ganddynt. Nawr, nid ydynt yn addo unrhyw beth, ac maent yn dweud, ‘Mae’n rhaid i ni ohirio’r gwaith eto’. Mae'n bwysig, os caiff ceisiadau eu cymeradwyo, bod y sefydliad unigol yn cael ei ddwyn i gyfrif am ei gais. A gawn ni, felly, gryfhau'r cyngor yn y maes hwnnw, os gwelwch yn dda? 

O ran yr ail ddatganiad, a gaf i ofyn am ddatganiad gan naill ai'r Prif Weinidog neu Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith ynghylch pa drafodaethau a gawsant â Llywodraeth y DU yn dilyn rhyddhau gwybodaeth o ddogfen am y blaenoriaethau a roddir ar ddiwydiannau ar gyfer trafodaethau Brexit? Rwy’n deall bod y flaenoriaeth ar gyfer dur yn isel, ac felly nid yw agwedd bwysig ar ein heconomi yng Nghymru yn cael ei hystyried yn ddigon pwysig i Lywodraeth y DU? Felly, a gawn ni drafod yr hyn sydd wedi'i ddweud a pha drafodaethau a gafwyd i sicrhau nad yw dur ar waelod yr agenda ar gyfer Brexit ond ar ei brig? 

Thank you for those two very important questions, David Rees. In terms of Parc Slip, the fact that an alternative restoration scheme has been put forward at the site is important, and I understand that the details, as you say, are still being finalised. Of course, they will go to the relevant planning authorities, acknowledging your point about what impact we can have in terms of those regulations. I think it’s important to note, of course, that the Welsh Government has been clear that the UK Government, who benefited from the receipts of privatisation, should assist with the effect of restoration of the site, and I think that is, of course, crucially important in terms of the way forward. I think your point is very pertinent in terms of the importance that we place, as a Welsh Government, and indeed as this Assembly, in terms of steel when we face the daunting prospect of Brexit. I think that’s where we look to our White Paper, particularly, which does, of course, include that very clear message in terms of our priorities, economic, of course, being at the forefront, and steel being a key part of that in terms of that sector and your constituency.

Diolch i chi am y ddau gwestiwn pwysig iawn hynny, David Rees. O ran Parc Slip, mae’r ffaith bod cynllun adfer amgen wedi ei gyflwyno ar y safle yn bwysig, ac rwy’n deall bod y manylion, fel y dywedwch, yn dal i gael eu cwblhau. Wrth gwrs, byddant yn mynd at yr awdurdodau cynllunio perthnasol, gan gydnabod eich pwynt ynghylch pa effaith y gallwn ei chael o ran y rheoliadau hynny. Credaf ei bod yn bwysig nodi, wrth gwrs, bod Llywodraeth Cymru wedi bod yn glir y dylai Llywodraeth y DU, sydd wedi elwa o dderbyniadau preifateiddio, gynorthwyo â’r gwaith o adfer y safle, ac rwy’n credu bod hynny, wrth gwrs, yn allweddol bwysig o ran y ffordd ymlaen. Rwy’n credu bod eich pwynt yn berthnasol iawn o ran y pwysigrwydd a roddwn ni, fel Llywodraeth Cymru, ac yn wir fel y Cynulliad hwn, ar ddur pan fyddwn yn wynebu posibilrwydd hynod anodd Brexit. Rwy’n credu mai dyna pryd y byddwn yn edrych tuag at ein Papur Gwyn, yn benodol, sydd, wrth gwrs, yn cynnwys y neges glir iawn honno o ran ein blaenoriaethau, a blaenoriaethau economaidd, wrth gwrs, yn flaenllaw, a dur yn rhan allweddol o hynny o ran y sector hwnnw a’ch etholaeth chi.

Leader of the house, in response to the question I put to the First Minister this afternoon on business rates, he indicated the Welsh Government would be coming forward with the information that many Members have been calling for by the end of this week. I was hoping that maybe you could use your good offices, as leader of the house, to try and get that information in Members’ hands sooner rather than later. It is a fact that, at the end of this week, we break for the half term recess, and given the interest many Members across the parties have obviously expressed in this matter, if there were to be questions that Members would like to raise on behalf of businesses and constituents, there would be little or no opportunity to do that for at least 10 days.

I’m sure the Presiding Officer’s hearing what I’m saying, because it does seem to be a trend that these announcements are made on the eve of recess, where it does fall off the radar by the time we come back, and I think that’s a missed opportunity. It is our job to actually ask the questions that our constituents and businesses ask of us, and I fail to see why the Government can’t bring this information forward sooner in the Plenary week so that Members can ask the questions that they require, rather than leaving it to the end of the week, just like the initial statement that was brought out on 17 December, which was during the Christmas recess. Again, Members were not able to put the pertinent questions that were asked of them by the businesses in their community, as you would have seen first-hand when you came to Cowbridge and listened to businesses’ concerns in Cowbridge, when they were merely just seeking answers.

Arweinydd y tŷ, mewn ymateb i'r cwestiwn yr holais i'r Prif Weinidog y prynhawn yma ar ardrethi busnes, dywedodd y byddai Llywodraeth Cymru yn cyflwyno’r wybodaeth y mae llawer o Aelodau wedi bod yn galw amdani erbyn diwedd yr wythnos hon. Roeddwn i’n gobeithio efallai y gallech chi ddefnyddio eich safle, fel arweinydd y tŷ, i geisio cael yr wybodaeth honno i ddwylo’r Aelodau yn gynt na hynny. Mae'n ffaith y byddwn ni, ar ddiwedd yr wythnos hon, yn dechrau’r toriad hanner tymor. Ac o ystyried y diddordeb amlwg y mae llawer o Aelodau ar draws y pleidiau wedi’i fynegi yn y mater hwn, pe byddai cwestiynau y dymunai’r Aelodau eu codi ar ran busnesau ac etholwyr, ni fyddai llawer o gyfle neu ddim cyfle o gwbl i wneud hynny am o leiaf 10 diwrnod.

Rwy'n siŵr bod y Llywydd yn clywed yr hyn yr wyf yn ei ddweud, oherwydd ymddengys bod y cyhoeddiadau hyn yn dueddol o gael eu gwneud ar drothwy’r toriad, a’u bod yn disgyn oddi ar y radar erbyn i ni ddod yn ôl, ac rwy’n credu bod hynny'n gyfle a gollwyd. Ein gwaith ni yw holi’r cwestiynau y mae ein hetholwyr a busnesau yn gofyn i ni eu holi. Nid wyf yn deall pam na all y Llywodraeth gyflwyno’r wybodaeth hon yn gynt yn ystod wythnos y Cyfarfod Llawn fel y gall Aelodau ofyn y cwestiynau, yn hytrach na’u gadael tan ddiwedd yr wythnos, yn union fel y datganiad cychwynnol a gyflwynwyd ar 17 Rhagfyr, a oedd yn ystod toriad y Nadolig. Unwaith eto, nid oedd yr Aelodau yn gallu gofyn y cwestiynau perthnasol a ofynnwyd iddynt gan y busnesau yn eu cymunedau, fel y byddwch wedi’i weld drosoch eich hun pan ddaethoch i'r Bont-faen a gwrando ar bryderon busnesau yn y Bont-faen, pan oeddent ond yn chwilio am atebion.

Well, I would have hoped that Andrew R.T. Davies would welcome the fact that we have actually secured an additional £10 million of rate relief for our high streets. Of course, that formed part of our final budget package before Christmas, and I hoped at the time that you would welcome it. Certainly, I had some good response in terms of that announcement before Christmas.

You also have to recognise that we’ve got a £10 million transitional rate relief scheme. Those businesses who are eligible for that will automatically get their fair share of that £10 million. In terms of the £10 million special scheme, it is a special scheme, as the Cabinet Secretary for Finance and Local Government has explained to you. The £10 million rate relief scheme is being targeted specifically at high-street ratepayers, including shops, pubs and cafes. We have to target effectively and we have to support those retailers most in need, so we’re working very closely with local authorities on the design and implementation of the scheme, and a statement will be made shortly by the Cabinet Secretary for Finance and Local Government.

Wel, byddwn i wedi gobeithio y byddai Andrew R.T. Davies yn croesawu'r ffaith ein bod, mewn gwirionedd, wedi sicrhau £10 miliwn ychwanegol o ryddhad ardrethi ar gyfer y stryd fawr. Wrth gwrs, roedd hwnnw yn rhan o'n pecyn cyllideb terfynol cyn y Nadolig, ac roeddwn i’n gobeithio ar y pryd y byddech yn croesawu hynny. Yn sicr, cefais rywfaint o ymateb da o ran y cyhoeddiad hwnnw cyn y Nadolig.

Mae'n rhaid i chi gydnabod hefyd bod gennym gynllun rhyddhad ardrethi trosiannol o £10 miliwn. Bydd y busnesau hynny sy'n gymwys ar gyfer hwnnw yn cael eu cyfran deg o'r £10 miliwn hwnnw yn awtomatig. O ran y cynllun arbennig o £10 miliwn, mae'n gynllun arbennig, fel yr esboniodd Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol i chi. Mae'r cynllun rhyddhad ardrethi gwerth £10 miliwn yn cael ei dargedu'n benodol at drethdalwyr y stryd fawr, gan gynnwys siopau, tafarndai a chaffis. Mae'n rhaid i ni dargedu’n effeithiol ac mae’n rhaid i ni gefnogi’r manwerthwyr hynny sydd fwyaf mewn angen. Felly rydym yn gweithio'n agos iawn gydag awdurdodau lleol ar ddyluniad a gweithrediad y cynllun, a bydd datganiad yn cael ei wneud yn fuan gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Lleol Llywodraeth.

Leader of the house, could we, as a matter of urgency, have times to discuss Wales’s response to the plight of child refugees in the European camps? I’ve been contacted, and I expect many in this Chamber have been, by constituents from Mid Wales Refugee Action, and other groups, who express, and I quote, their deep sadness and horror about the UK Government’s decision to limit the number of unaccompanied child refugees to Britain to a

‘paltry 350, rather than the 3,000 that Lord Dubs calculated would be our fair share.’

The Government says it is because local authorities have no space. I’d like to hear from the local government Minister and the Cabinet Secretary for Communities and Children on that specific point. As you know, the Equality, Local Government and Communities Committee is currently looking at some of these particular issues and we hope to report our findings next month. But this is actually important.

It’s interesting to note, in her recent interview with the ‘New Statesman’, the Prime Minister stated that her proudest achievement was delivering the Modern Slavery Act 2015. Yet, by refusing sanctuary, she is exposing thousands of children—the most vulnerable of children in the world—to trafficking and worse. This Chamber should have time to say and to do something about that.

Arweinydd y tŷ, a gawn ni amser, fel mater o frys, i drafod ymateb Cymru i sefyllfa plant sy’n ffoaduriaid yn y gwersylloedd yn Ewrop? Mae etholwyr o grŵp y Canolbarth Dros Ffoaduriaid, a grwpiau eraill, wedi cysylltu â mi, ac rwy’n siŵr y byddant wedi cysylltu â llawer yn y Siambr hon, i fynegi eu tristwch mawr a’u harswyd gyda phenderfyniad Llywodraeth y DU i gyfyngu ar nifer y plant sy’n ffoaduriaid ar eu pen eu hunain i Brydain i:

350 pitw, yn hytrach na'r 3,000 y cyfrifwyd gan yr Arglwydd Dubs fyddai’n gyfran deg.

Dywed y Llywodraeth nad oes gan yr awdurdodau lleol y lle. Hoffwn i glywed gan y Gweinidog llywodraeth leol ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant ar y pwynt penodol hwnnw. Fel y gwyddoch, mae'r Pwyllgor Cymunedau, Cydraddoldeb a Llywodraeth Leol wrthi’n ystyried rhai o'r materion penodol hyn ac rydym yn gobeithio cyflwyno adroddiad ar ein canfyddiadau y mis nesaf. Ond mae hyn yn wirioneddol bwysig.

Mae'n ddiddorol nodi, yn ei chyfweliad diweddar yn y ‘New Statesman’, bod y Prif Weinidog wedi datgan mai ei llwyddiant balchaf oedd cyflawni Deddf Caethwasiaeth Fodern 2015. Eto i gyd, trwy wrthod noddfa, mae hi'n gwneud miloedd o blant—y plant mwyaf agored i niwed yn y byd—yn agored i fasnachu pobl a gwaeth. Dylai'r Siambr hon gael yr amser i ddweud a gwneud rhywbeth am hynny.

Thank you, Joyce Watson. I think, in response to the first point of your question about working with local authorities, the Welsh Government does work very closely with the Welsh Local Government Association regarding local authorities and their willingness, ability and capacity to accept unaccompanied refugee children. Also, we are very much aware of placements being offered in the last week, for example, by leaders of Welsh local authorities, who are expressing a desire to take children under the Dubs scheme. But I think it is relevant to share with the Chamber that the First Minister has written to the Prime Minister today, and he has said that he wants to urge her ‘to reverse this decision’ in terms of concluding the Dubs scheme at the end of March. He says this closes a

‘vital route to sanctuary for some of the most vulnerable child refugees…I urge you to reverse this decision and work more effectively with devolved administrations and local authorities to identify placements for the affected children.’

Also going on to say to the Prime Minister and, of course, Members are aware, that

‘We are currently investing £350,000 in building social services capacity to ensure additional places for unaccompanied asylum seeking children can be identified.’

I think, finally, I would say that the First Minister says that

‘Wales is an outward-facing nation which takes its moral obligations seriously.’

And

‘Reinstating the scheme would send an important message about the type of country we want to be in the context of the recent hardening of attitudes towards refugees elsewhere in the world.’

Diolch i chi, Joyce Watson. Rwy’n credu, i ymateb i'r pwynt cyntaf sef eich cwestiwn ynglŷn â gweithio gydag awdurdodau lleol, bod Llywodraeth Cymru yn gweithio'n agos iawn gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru o ran awdurdodau lleol a'u parodrwydd, eu gallu a’u capasiti i dderbyn plant sy'n ffoaduriaid ar eu pen eu hunain. Hefyd, rydym yn ymwybodol iawn o leoliadau sy'n cael eu cynnig yn ystod yr wythnos ddiwethaf, er enghraifft, gan arweinwyr awdurdodau lleol yng Nghymru, sy’n mynegi awydd i gymryd plant o dan y cynllun Dubs. Ond rwy'n credu ei bod yn berthnasol i rannu gyda’r Siambr bod y Prif Weinidog wedi ysgrifennu at Brif Weinidog y DU heddiw, gan ddweud ei fod yn dymuno ei hannog i wrthdroi'r penderfyniad hwn i ddod â’r cynllun Dubs i ben ddiwedd mis Mawrth. Mae'n dweud bod hyn yn cau:

llwybr hanfodol i noddfa ar gyfer plant sy’n ffoaduriaid sy’n fwyaf agored i niwed... rwy'n eich annog i wrthdroi'r penderfyniad hwn a gweithio'n fwy effeithiol gyda gweinyddiaethau datganoledig ac awdurdodau lleol i ddod o hyd i leoliadau ar gyfer y plant yr effeithir arnynt.

Mae hefyd yn mynd ymlaen i ddweud wrth y Prif Weinidog ac, wrth gwrs, mae’r Aelodau yn ymwybodol o hynny:

Ein bod ar hyn o bryd yn buddsoddi £350,000 i ddatblygu capasiti gwasanaethau cymdeithasol i sicrhau y gellir dod o hyd i leoedd ychwanegol ar gyfer plant sy'n ceisio lloches ar eu pen eu hunain.

Rwy’n credu, yn olaf, y byddwn yn dweud bod y Prif Weinidog yn dweud bod:

Cymru yn genedl allblyg sy'n cymryd ei rhwymedigaethau moesol o ddifrif.

A

Byddai adfer y cynllun yn anfon neges bwysig am y math o wlad yr ydym yn dymuno bod, yng nghyd-destun yr agweddau tuag at ffoaduriaid yn caledu yn ddiweddar mewn rhannau eraill o’r byd.

4. 3. Datganiad: Sport Wales
4. 3. Statement: Sport Wales

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad gan Weinidog Iechyd y Cyhoedd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar Chwaraeon Cymru, ac rydw i’n galw ar y Gweinidog, Rebecca Evans.

The next item on our agenda is a statement by the Minister for Social Services and Public Health on Sport Wales, and I call on the Minister, Rebecca Evans.

Thank you, Presiding Officer. I’d like to update Members on the way forward in relation to the board and governance of Sport Wales. Members will recall, late last year, the decision was taken to suspend the board’s activities, following clear indications that relationships among some board members had become strained, and, as a result, it was not in a position to discharge its duties effectively.

As I said to Members at the time, the suspension of the activities was a neutral and temporary act, designed primarily as a cooling-off period in order for all of those involved to reflect, and to provide time for me, as Minister with responsibility for Sport Wales, to be briefed on the background to the situation that had arisen, through an assurance review carried out by civil servants. My overriding objective throughout, and my responsibility as Minister, is to secure a sustainable future for Sport Wales and to ensure that there is a well-functioning and cohesive organisation.

The assurance review found that a clash of cultures had developed between the chair and other board members. This clash of cultures and styles led to a deterioration in the relationship between the chair and other board members and, ultimately, to the no-confidence vote being taken last November.

I have a duty to take action when it is needed, however difficult or complex the problem. This has not been an easy process for anyone involved, and my focus has been on trying to find a strong and stable way forward for Sport Wales, its staff and the board, who are the ultimate custodians of more than £20 million of public money annually. At this point, my concern is to ensure that staff have the support they need to work effectively, and I pay tribute to their resilience over the last few months—they deserve great credit.

Because of issues relating to data protection and confidentiality, and on the basis of legal advice, it would be inappropriate for me to comment in any detail on the findings of the assurance review. I do want to make clear, for the avoidance of doubt, that the conclusions are principally related to a significant breakdown of some interpersonal relationships at a senior level within Sport Wales. There are some outstanding issues to be addressed as a result of the assurance review process. In addition, a number of formal complaints have been received by the Welsh Government subsequent to the review being finalised.

Based on advice I have received in relation to these, I have decided to take the following actions: I have suspended the chair, Dr Paul Thomas, in order for a proper and formal process to be undertaken as a result of the complaints received. I stress that this is, once again, a neutral act and in no way prejudges the outcome of the process. Dr Thomas has been informed of this development.

I have also suspended the vice-chair, Adele Baumgardt, due to separate concerns that have arisen around the cohesive functioning of the board and its relationship with Welsh Ministers. As with Dr Thomas, this is a neutral act, and she has also been informed.

I would like to see the remainder of the current Sport Wales board stay in place, under interim leadership. My officials have spoken to board members today to inform them of the situation and to ask them to carry on. From today, therefore, I am reinstating the board’s activities. This will enable a number of important steps to be taken, for example the budget-setting process ahead of the new financial year in April.

I am today appointing Lawrence Conway as interim chair. He has over 40 years of public service, with specific experience of the interface between Government and sponsored bodies. He will help to guide Sport Wales through this difficult period, and shares our key objective of restoring organisational stability. I have also asked John Taylor, the former chief executive of ACAS, to work with him in a consultative capacity in order to ensure that the board can operate as a cohesive functioning body. It is not possible or indeed desirable to give a timescale for the current temporary arrangements, but I want to reiterate the importance I place on due process being followed, out of fairness to the individuals concerned. I would like these processes to be concluded as swiftly as possible.

Looking to the future, it is important that Sport Wales as a whole remains fit for purpose as an organisation. The contribution of sport at both an elite and grass-roots level to the physical and mental well-being of our country is vital, and Sport Wales must remain at the forefront of that. I therefore want to see the review of Sport Wales, which commenced last year, completed, preferably by a member of the existing independent panel and reported to me as soon as possible. I’ll update Members further on this in the very near future.

As I said earlier, this has been an extremely difficult period for all, and I regret I have not been able today to give the certainty about the future that I would have wanted. However, what is needed here is a long-term solution, not a sticking plaster, and I need to be assured that the governance of Sport Wales is fully fit for purpose and resilient in the coming months and years. That, I believe, is an objective that can be shared across this Chamber. Thank you.

Diolch i chi, Lywydd. Fe hoffwn i ddiweddaru'r Aelodau ar y ffordd ymlaen o ran y bwrdd a threfn lywodraethu Chwaraeon Cymru. Bydd yr Aelodau'n cofio, yn hwyr y llynedd, y gwnaed y penderfyniad i atal gweithgareddau'r bwrdd, yn dilyn arwyddion clir bod perthynas anodd wedi datblygu rhwng rhai aelodau o'r bwrdd ac, o ganlyniad, nid oedd mewn sefyllfa i gyflawni ei ddyletswyddau yn effeithiol.

Fel y dywedais wrth yr Aelodau ar y pryd, roedd atal y gweithgareddau yn weithred niwtral a dros dro, a’i bwrpas yn bennaf oedd bod yn gyfnod ymdawelu er mwyn i bawb a oedd yn gysylltiedig fyfyrio, ac i roi amser i mi, fel y Gweinidog sy’n gyfrifol am Chwaraeon Cymru, gael fy mriffio ar gefndir y sefyllfa a oedd wedi codi, drwy adolygiad o sicrwydd a gynhaliwyd gan weision sifil. Fy mhrif amcan trwy gydol y sefyllfa, a fy nghyfrifoldeb fel Gweinidog, yw sicrhau dyfodol cynaliadwy i Chwaraeon Cymru a sicrhau y ceir sefydliad cydlynol sy’n gweithredu’n dda.

Canfu'r adolygiad o sicrwydd fod gwrthdaro rhwng diwylliannau wedi datblygu rhwng y cadeirydd ac aelodau eraill o'r bwrdd. Arweiniodd y gwrthdaro rhwng diwylliannau a dulliau hwn at ddirywiad yn y berthynas rhwng y cadeirydd ac aelodau eraill y bwrdd ac, yn y pen draw, at gynnal pleidlais o ddiffyg hyder fis Tachwedd diwethaf.

Mae’n ddyletswydd arnaf i gymryd camau pan fo hangen, waeth pa mor anodd neu gymhleth yw’r broblem. Ni fu hyn yn broses hawdd i unrhyw un a oedd yn gysylltiedig, ac rwyf i wedi canolbwyntio ar geisio dod o hyd i ffordd gref a sefydlog ymlaen i Chwaraeon Cymru, ei staff a'r bwrdd, sydd, yn y pen draw, yn geidwaid dros £20 miliwn y flwyddyn o arian cyhoeddus. Ar y pwynt hwn, yr hyn sy’n bwysig i mi yw sicrhau bod staff yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt i weithio'n effeithiol, a thalaf deyrnged i'w cryfder dros y misoedd diwethaf—maen nhw’n haeddu clod mawr.

Oherwydd materion diogelu data a chyfrinachedd, ac ar sail cyngor cyfreithiol, byddai'n amhriodol imi roi sylwadau manwl ar ganfyddiadau'r adolygiad o sicrwydd. Rwyf i’n awyddus i’w gwneud yn glir, er mwyn osgoi unrhyw amheuaeth, bod y casgliadau yn ymwneud yn bennaf â chwalu sylweddol o ran rhai o’r perthnasoedd rhyngbersonol ar lefel uwch yn Chwaraeon Cymru. Mae rhai materion eto i gael sylw o ganlyniad i'r broses adolygu sicrwydd. Yn ogystal, mae Llywodraeth Cymru wedi cael nifer o gwynion ffurfiol ar ôl i'r adolygiad gael ei gwblhau.

Ar sail cyngor yr wyf wedi’i gael ar y rhain, rwyf wedi penderfynu cymryd y camau canlynol: Rwyf i wedi atal dros dro y cadeirydd, Dr Paul Thomas, er mwyn cynnal proses briodol a ffurfiol o ganlyniad i'r cwynion a gafwyd. Rwy’n pwysleisio bod hyn, unwaith eto, yn weithred niwtral ac nid yw’n rhagfarnu canlyniad y broses mewn unrhyw ffordd. Mae Dr Thomas wedi ei hysbysu am y datblygiad hwn.

Rwyf hefyd wedi atal dros dro yr is-gadeirydd, Adele Baumgardt, oherwydd pryderon ar wahân sydd wedi codi ynghylch gweithrediad cydlynol y bwrdd a'i berthynas â Gweinidogion Cymru. Yn yr un modd â Dr Thomas, gweithred niwtral yw hon, ac mae hithau hefyd wedi ei hysbysu.

Hoffwn weld aelodau eraill bwrdd presennol Chwaraeon Cymru yn aros yn eu swyddogaethau, o dan arweinyddiaeth dros dro. Mae fy swyddogion wedi siarad ag aelodau'r bwrdd heddiw i’w hysbysu am y sefyllfa ac i ofyn iddyn nhw barhau. O heddiw ymlaen, felly, rwy’n adfer gweithgareddau'r bwrdd. Bydd hyn yn galluogi nifer o gamau pwysig i gael eu cymryd, er enghraifft, y broses o bennu’r gyllideb cyn y flwyddyn ariannol newydd ym mis Ebrill.

Heddiw, rwy'n penodi Lawrence Conway yn gadeirydd dros dro. Mae wedi cwblhau dros 40 mlynedd o wasanaeth cyhoeddus, ac mae ganddo brofiad penodol o'r rhyngwyneb rhwng y Llywodraeth a chyrff noddedig. Bydd yn helpu i arwain Chwaraeon Cymru drwy'r cyfnod anodd hwn, ac yn rhannu ein hamcan allweddol o adfer sefydlogrwydd sefydliadol. Rwyf hefyd wedi gofyn i John Taylor, cyn brif weithredwr ACAS, weithio gydag ef mewn swydd ymgynghorol er mwyn sicrhau y gall y bwrdd weithredu fel corff gweithredu cydlynol. Nid yw'n bosibl nac, mewn gwirionedd, yn ddymunol rhoi amserlen ar gyfer y trefniadau dros dro presennol, ond rwyf yn awyddus i ailadrodd y pwysigrwydd yr wyf yn ei osod ar ddilyn proses briodol, er tegwch i'r unigolion dan sylw. Hoffwn i’r prosesau hyn ddod i ben cyn gynted ag y bo modd.

Gan edrych tuag at y dyfodol, mae'n bwysig bod Chwaraeon Cymru yn ei gyfanrwydd yn parhau'n addas i’w ddiben fel sefydliad. Mae cyfraniad chwaraeon i les corfforol a meddyliol ein gwlad yn hanfodol ar lefel elit ac ar lawr gwlad, ac mae'n rhaid i Chwaraeon Cymru barhau i fod yn y rheng flaen yn hynny o beth. Felly, rwyf yn awyddus i weld yr adolygiad o Chwaraeon Cymru, a ddechreuodd y llynedd, yn cael ei gwblhau, yn ddelfrydol gan aelod o'r panel annibynnol presennol a’i adrodd i mi cyn gynted ag y bo modd. Byddaf yn rhoi diweddariad pellach i’r Aelodau ynglŷn â hyn yn y dyfodol agos iawn.

Fel y dywedais yn gynharach, mae hwn wedi bod yn gyfnod anodd iawn i bawb, ac rwy’n gresynu nad wyf i wedi gallu rhoi’r sicrwydd am y dyfodol y byddwn i wedi dymuno ei roi heddiw. Fodd bynnag, yr hyn sydd ei angen yma yw ateb hirdymor, nid ateb dros dro, ac mae angen i mi gael sicrwydd bod trefn lywodraethu Chwaraeon Cymru yn gwbl addas i’w diben ac yn gydnerth yn y misoedd a'r blynyddoedd i ddod. Mae hynny, rwy’n credu, yn amcan y gellir ei rannu ar draws y Siambr hon. Diolch.

Before I reply, could the Minister please confirm who Lawrence Conway is? Is it the same Lawrence Conway who headed up Rhodri Morgan’s office? [Interruption.] Yes? Is that right, Minister?

Cyn i mi ateb, a fydd y Gweinidog cystal â chadarnhau pwy yw Lawrence Conway? Ai'r un Lawrence Conway a oedd yn arwain swyddfa Rhodri Morgan ydyw? [Torri ar draws.] Ie? A yw hynny'n gywir, Weinidog?

You have an ability to ask a number of questions or you can only ask one. If that’s the only one, you can sit down.

Gallwch ofyn sawl cwestiwn neu gallwch ofyn un. Os mai dyna'r unig un, cewch eistedd i lawr.

No, it certainly isn’t. I think it has been confirmed by the Chamber that we are talking about the same person. Really, Sport Wales is just another disaster of a recurring theme of your Government, really. We have a crisis that you hadn’t seen coming and things have got so bad that you’ve had to undertake major surgery instead of resolving things at an early stage. I’ve already raised serious incompetence on the behalf of your Government earlier, adding up to £53 million. I’ve raised concerns about the allegations from Public Affairs Cymru, where your Government has leaned on voluntary organisations to stop them saying things that they don’t want to hear. The thing about Wales is that sport is such an integral part of our culture. So, if you have to get one thing right in Wales, it has to be sport. If you look at the second paragraph on page 2, I’m very concerned at the lack of transparency, and I’d like your assurance that, at some point in the near future, everything will be published. Maybe, if things are unable to be published, then they could be redacted instead of things being hidden completely.

I really must raise, as a matter of concern, the history of the chair, because, as I mentioned earlier, he seems to have very strong Labour Party connections. Concerns were raised by none other than the former Permanent Secretary to the Welsh Government when Mr Conway was appointed as a special adviser to Labour Cabinet Members in 2013, because civil servants don’t often switch between a neutral role and a political role. For many of us, this is just another example of the Labour Party card being used as the main criteria to fill a public sector post. This is the kind of nepotism that causes problems in the first place. The first question, Minister, is: why didn’t you see this coming, and why didn’t you intervene before this crisis arose? As I said earlier, major surgery. Why can’t you give us a date for when these interim arrangements will come to an end? How much is the chair being paid when he is suspended, and how much are the new people costing the public purse? And why didn’t you appoint a clearly independent person to chair the organisation, rather than somebody with such open Labour connections again? Let’s be honest: there are so many appointments undertaken by the Welsh Government where there are clear, clear political connections. Is Sport Wales carrying out its proper function? This is a really important question given the context of what Public Affairs Cymru has said: when the chair produced a report—or came out with a report—that said that the organisation needed a major overhaul, did you shoot the messenger, or have you appointed somebody who will come out with the party line instead of maybe a conclusion that you don’t actually agree with or enjoy? Finally, and certainly not least importantly, what about the 160 staff employed? Your statement offers no assurance to them, so can you please give the staff some assurance about the longevity of the future of the organisation and their place in it?

Nage, yn sicr. Rwy'n credu ei fod wedi’i gadarnhau gan y Siambr ein bod yn sôn am yr un person. Yn wir, mae Chwaraeon Cymru yn drychineb arall ar thema gyson eich Llywodraeth, mewn gwirionedd. Mae gennym ni argyfwng na wnaethoch ei ragweld ac mae pethau wedi gwaethygu cymaint fel eich bod wedi gorfod cymryd camau dyrys yn hytrach na datrys pethau ar gam cynnar. Rwyf eisoes wedi codi anallu difrifol ar ran eich Llywodraeth yn gynharach, gwerth hyd at £53 miliwn. Rwyf wedi codi pryderon ynghylch honiadau gan Materion Cyhoeddus Cymru, lle mae eich Llywodraeth wedi pwyso ar sefydliadau gwirfoddol i'w hatal rhag dweud pethau nad ydyn nhw eisiau eu clywed. Y peth am Gymru yw bod chwaraeon yn rhan mor annatod o'n diwylliant. Felly, os yw’n ofynnol i chi gael un peth yn iawn yng Nghymru, chwaraeon yw hwnnw. Os edrychwch chi ar yr ail baragraff ar dudalen 2, rwy'n bryderus iawn am y diffyg tryloywder, a hoffwn gael sicrwydd gennych chi, rywbryd yn y dyfodol agos, y bydd popeth yn cael ei gyhoeddi. Efallai, os oes pethau na ellir eu cyhoeddi, y gellid eu golygu yn hytrach na’u cuddio yn gyfan gwbl.

Mae’n rhaid i mi godi, fel mater o bryder, hanes y cadeirydd, oherwydd, fel y soniais yn gynharach, mae'n ymddangos bod ganddo gysylltiadau cryf iawn â’r Blaid Lafur. Codwyd pryderon gan neb llai na’r cyn Ysgrifennydd Parhaol i Lywodraeth Cymru pan benodwyd Mr Conway yn gynghorydd arbennig i Aelodau Cabinet Llafur yn 2013, oherwydd nad yw gweision sifil yn newid yn aml rhwng swyddogaeth niwtral a swyddogaeth wleidyddol. I lawer ohonom, mae hon yn enghraifft arall o gerdyn y Blaid Lafur yn cael ei ddefnyddio fel y prif faen prawf i lenwi swydd yn y sector cyhoeddus. Y math hwn o nepotiaeth sy'n achosi problemau yn y lle cyntaf. Y cwestiwn cyntaf, Weinidog, yw: pam na wnaethoch chi ragweld hyn, a pham na wnaethoch chi ymyrryd cyn i’r argyfwng godi? Fel y dywedais yn gynharach, camau dyrys. Pam na allwch chi roi dyddiad i ni o ran pryd y bydd y trefniadau dros dro hyn yn dod i ben? Faint o gyflog y mae eich cadeirydd yn ei gael pan ei fod wedi ei atal dros dro, a faint fydd cost y bobl newydd i'r pwrs cyhoeddus? A pham na wnaethoch chi benodi unigolyn sy’n amlwg yn annibynnol i gadeirio'r sefydliad, yn hytrach na rhywun sydd â chysylltiadau Llafur mor agored eto? Gadewch i ni fod yn onest: mae cymaint o benodiadau a wnaed gan Lywodraeth Cymru lle ceir cysylltiadau gwleidyddol cwbl eglur. A yw Chwaraeon Cymru yn cyflawni ei swyddogaeth briodol? Mae hwn yn gwestiwn pwysig iawn o gofio cyd-destun yr hyn y mae Materion Cyhoeddus Cymru wedi’i ddweud: pan luniodd y cadeirydd adroddiad—neu pan gyflwynodd adroddiad—a oedd yn dweud bod angen i’r sefydliad gael ei ailwampio’n helaeth, a wnaethoch chi saethu’r negesydd, neu a ydych chi wedi penodi rhywun a fydd yn cyhoeddi barn y blaid yn hytrach na chasgliad efallai nad ydych yn cytuno ag ef mewn gwirionedd nac yn ei fwynhau? Yn olaf, ac yn sicr nid yn lleiaf, beth am y 160 o aelodau staff a gyflogir? Nid yw eich datganiad yn cynnig unrhyw sicrwydd iddyn nhw, felly a fyddech cystal â rhoi rhywfaint o sicrwydd am hirhoedledd dyfodol y sefydliad a'u lle nhw ynddo?

I thank you for those questions. We’ll start with the bit we can agree on, and that is that sport is very much an integral part of our life and our culture here in Wales. The role of Sport Wales is extremely important in that. A strong part of my statement today has been about the importance of the staff at Sport Wales and seeking to offer them some assurance, and to express my personal gratitude for the professionalism with which they have conducted themselves and continued working with such passion for sport in Wales over the recent weeks and months, which I know have been difficult for them. As I got to my feet today, a statement went around to all staff at Sport Wales again expressing my gratitude to them.

You asked when the concerns first came to the fore. Well, as I said in my statement in November, those concerns came to the fore in November. On Tuesday 22 November, there was the unanimous vote of no confidence passed by the board in the chair, and then I took action on 23 November, with the full agreement of the chair and vice-chair, to suspend the activities of the board until this assurance review could be completed. That, as I said at the time, was a neutral act. I think that the Welsh Government did act swiftly when concerns were first raised.

You referred to the review of Sport Wales that the chair was undertaking. The assurance review itself didn’t consider the review that the chair was undertaking or the wider effectiveness of Sport Wales as an organisation. However, the review did find widespread support for the review that the chair was undertaking. As I said in my statement, I want to see that review completed and reported to me as soon as possible, and I would like one of the members of the independent panel that was advising that piece of work to conclude that work on my behalf.

With regard to Lawrence Conway, I am extremely grateful to him for taking on this role at such short notice and at no cost to the public purse, I have to say; he’s doing it without remuneration. His credentials, I think, speak for themselves. He has over 40 years of public service experience, with specific experience of the interface between Government and sponsored bodies. He will help guide Sport Wales through this difficult period. He joined the civil service in 1968 and worked in various roles throughout his career in the Welsh Office, including a secondment to the Cardiff Bay Development Corporation in the early 1990s as assistant to the chief executive. More recently, he headed the division in the Welsh Office responsible for sponsoring a number of arm’s-length bodies, including the Welsh Development Agency, and was appointed head of the Cabinet Secretariat and subsequently the First Minister’s department in 1998. He served in that capacity until his retirement in 2010. He will certainly be undertaking his role within the context of the Nolan principles, in which we would expect all people in these positions to operate.

Diolch i chi am y cwestiynau yna. Dechreuwn gyda'r hyn y gallwn ni gytuno arno, sef bod chwaraeon yn rhan annatod iawn o'n bywyd a'n diwylliant yma yng Nghymru. Mae Swyddogaeth Chwaraeon Cymru yn eithriadol o bwysig yn hynny o beth. Mae rhan gref o fy natganiad heddiw wedi ymwneud â phwysigrwydd y staff yn Chwaraeon Cymru a cheisio cynnig rhywfaint o sicrwydd iddynt, ac i fynegi fy niolch personol am y proffesiynoldeb maen nhw wedi ei ddangos ac am barhau i weithio gyda'r fath angerdd am chwaraeon yng Nghymru dros yr wythnosau a'r misoedd diwethaf, sydd wedi bod yn anodd iddyn nhw, mi wn. Wrth i mi godi ar fy nhraed heddiw, aeth datganiad i holl staff Chwaraeon Cymru unwaith eto yn mynegi fy niolch iddynt.

Fe wnaethoch chi ofyn pryd y daeth y pryderon i'r amlwg yn gyntaf. Wel, fel y dywedais yn fy natganiad ym mis Tachwedd, daeth y pryderon hynny i'r amlwg ym mis Tachwedd. Ddydd Mawrth 22 Tachwedd, pasiwyd pleidlais unfrydol o ddiffyg hyder yn y cadeirydd gan y bwrdd, a chymerais gamau ar 23 Tachwedd, gyda chydsyniad llawn y cadeirydd a'r is-gadeirydd, i atal gweithgareddau’r bwrdd hyd y gellid cwblhau’r adolygiad o sicrwydd hwn. Roedd honno, fel y dywedais ar y pryd, yn weithred niwtral. Gweithredodd Llywodraeth Cymru yn gyflym yn fy marn i, pan godwyd y pryderon yn gyntaf.

Fe wnaethoch chi gyfeirio at yr adolygiad o Chwaraeon Cymru yr oedd y cadeirydd yn ei gynnal. Nid oedd yr adolygiad o sicrwydd ei hun yn ystyried yr adolygiad yr oedd y cadeirydd yn ei gynnal nac effeithiolrwydd ehangach Chwaraeon Cymru fel sefydliad. Fodd bynnag, canfu’r adolygiad gefnogaeth eang i’r adolygiad yr oedd y cadeirydd yn ei gynnal. Fel y dywedais yn fy natganiad, rwyf i’n dymuno gweld yr adolygiad hwnnw yn cael ei gwblhau a'i adrodd i mi cyn gynted ag y bo modd, a hoffwn i un o aelodau'r panel annibynnol a oedd yn cynghori ar y gwaith hwnnw gwblhau’r gwaith hwnnw ar fy rhan.

O ran Lawrence Conway, rwy’n hynod ddiolchgar iddo am gamu i’r swydd hon ar gymaint o fyr rybudd a heb gost i'r pwrs cyhoeddus, mae’n rhaid i mi ddweud; mae'n gwneud hyn heb gydnabyddiaeth. Mae ei gymwysterau, yn fy marn i, yn llefaru drostynt eu hunain. Mae ganddo dros 40 mlynedd o brofiad mewn gwasanaethau cyhoeddus, â phrofiad penodol o'r rhyngwyneb rhwng y Llywodraeth a chyrff noddedig. Bydd yn helpu i lywio Chwaraeon Cymru drwy'r cyfnod anodd hwn. Ymunodd â'r gwasanaeth sifil ym 1968 a bu'n gweithio mewn amryw o swyddi drwy gydol ei yrfa yn y Swyddfa Gymreig, gan gynnwys secondiad i Gorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd yn y 1990au cynnar fel cynorthwy-ydd i'r prif weithredwr. Yn fwy diweddar, bu'n bennaeth yr is-adran yn y Swyddfa Gymreig a oedd yn gyfrifol am noddi nifer o gyrff hyd braich, gan gynnwys Awdurdod Datblygu Cymru, a chafodd ei benodi'n bennaeth Ysgrifenyddiaeth y Cabinet ac adran y Prif Weinidog wedi hynny ym 1998. Gwasanaethodd yn y swydd honno tan ei ymddeoliad yn 2010. Bydd yn sicr yn ymgymryd â'i swyddogaeth yng nghyd-destun egwyddorion Nolan, fel y byddem ni’n disgwyl i bawb yn y swyddi hyn ei wneud.

Can I thank the Minister for her statement today, and can I also state that I think that it is particularly important to thank the staff, who have been through a very difficult period? Many concerns have been raised by staff not of their making, and I think tribute should be paid to them through this difficult time. The organisation, as a Government-sponsored body, has been accused of being unwilling to listen, lacking transparency and being obsolete in its thinking. So, now you have had time to reflect, can I ask: do you believe that you did act early enough and at the right time, and were the correct governance procedures in place before you suspended the board? Can I also ask: can you give an assurance today to the Chamber that you think the right governance procedures are in place now and, indeed, ongoing?

Can I also ask when you expect the review to be completed and made public? Also, with regard to the chair's previous review on the effectiveness of Sport Wales—I wasn't quite sure when you previously answered this question—do you intend to investigate the structural issues identified in there as part of your all-encompassing review? I’d just like some clarification on that.

You have provided the credentials in some detail of Lawrence Conway, so I thank you for that, but I wonder if you could also provide us with some more information on John Taylor. Clearly, there’s a big task of work to do, and their ability to fulfil the roles is, of course, a question that I think we all need to have some assurance on, so, please, some more information on John Taylor's credentials.

And finally, could I ask how the business as an organisation has been affected? And by that, I'm referring to the day-to-day running of Sport Wales, but also more long term as well, especially with regard to financial planning. You mentioned it in your statement about making these changes now for the new financial year, but have some of those issues of financing with regard to the new financial year been affected as a result of the suspension of the board?

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei datganiad heddiw, ac a gaf i hefyd ddatgan fy mod i’n credu ei bod yn arbennig o bwysig i ddiolch i'r staff, sydd wedi bod trwy gyfnod anodd iawn? Mae llawer o bryderon wedi eu codi gan staff nad achoswyd ganddyn nhw, ac rwy'n credu y dylid talu teyrnged iddyn nhw drwy'r cyfnod anodd hwn. Mae'r sefydliad, fel corff a noddir gan y Llywodraeth, wedi ei gyhuddo o fod yn amharod i wrando, o fod â diffyg tryloywder ac o fod yn hen-ffasiwn o ran ei feddylfryd. Felly, gan eich bod wedi cael amser i fyfyrio erbyn hyn, a gaf i ofyn: a ydych chi’n credu eich bod wedi gweithredu yn ddigon cynnar ac ar yr adeg iawn, ac a oedd y gweithdrefnau llywodraethu cywir ar waith cyn i chi atal y bwrdd? A gaf i ofyn hefyd: a wnewch chi roi sicrwydd heddiw i'r Siambr eich bod o’r farn bod y gweithdrefnau llywodraethu cywir ar waith yn awr ac, yn wir, yn parhau?

A gaf i ofyn hefyd pryd yr ydych chi’n disgwyl i'r adolygiad gael ei gwblhau a'i wneud yn gyhoeddus? Hefyd, o ran adolygiad blaenorol y cadeirydd ar effeithiolrwydd Chwaraeon Cymru—nid oeddwn i’n hollol siŵr pan wnaethoch chi ateb cwestiwn yn flaenorol—a ydych chi’n bwriadu ymchwilio i'r materion strwythurol a nodwyd yno yn rhan o'ch adolygiad hollgynhwysol? Hoffwn gael rhywfaint o eglurhad ynglŷn â hynny.

Rydych chi wedi darparu cymwysterau Lawrence Conway yn eithaf manwl, felly diolch i chi am hynny, ond tybed a wnewch chi hefyd roi rhagor o wybodaeth i ni am John Taylor. Yn amlwg, mae yna dasg fawr i'w gwneud, ac mae eu gallu i gyflawni’r swyddogaethau, wrth gwrs, yn gwestiwn rwy’n credu bod angen i bob un ohonom gael sicrwydd arno, felly, ychydig mwy o wybodaeth am gymwysterau John Taylor, os gwelwch yn dda.

Ac yn olaf, a gaf i ofyn sut y mae'r busnes fel sefydliad wedi ei effeithio? Ac wrth ddweud hynny, rwy’n cyfeirio at weithrediad Chwaraeon Cymru o ddydd i ddydd, ond yn fwy hirdymor hefyd, yn enwedig o ran cynllunio ariannol. Fe wnaethoch chi sôn yn eich datganiad am wneud y newidiadau hyn yn awr ar gyfer y flwyddyn ariannol newydd, ond a yw rhai o'r materion cyllido hynny o ran y flwyddyn ariannol newydd wedi'u heffeithio o ganlyniad i atal y bwrdd?

I thank the Member for those questions. With regard to the review, it was specifically a governance review, so we didn't ask the reviewers to explore those wider issues of the effectiveness of the organisation and so on. Those were issues that were being looked at by the review that the chair was leading on, and now we’ll be asking a member of the panel that was advising and helping in that works to take forward that. I would expect that work to be concluded in the coming weeks—it's not a piece of work that I would expect to go on for a long period. I understand a substantial amount of work had already been completed, and I look forward to seeing that review in due course, and, obviously, I'll be updating Members on that.

With regard to the governance that we have in place for Sport Wales, I can confirm there is a framework document in place. There's also a remit letter in place, but I intend to issue the board with a refreshed remit letter in the light of where we find ourselves at the moment. There's a Welsh Government-approved business plan in place with the organisation, and Welsh Government internal audit service conducted an audit in October 2015 and did provide those reasonable assurances that the controls are in place to ensure effective oversight within the organisation

With regard to your questions about further information on John Taylor, well, John Taylor has held a range of posts, mainly in the public sector, before serving as ACAS’s first chief executive for 12 years from 2001. His previous roles included being the chief executive of the Development Board for Rural Wales and the south-east Wales training and enterprise council in the 1990s. In more recent years, he's been deputy chair of the University of West London, chair of the careers service for Wales, the Workers’ Educational Association, and is currently chair of the major contractors committee for the electrical contracting industry. So, again, I think that he and Lawrence are both well suited to undertake this interim arrangement that we have in place for Sport Wales. Again, I would just echo the comments that you have made about the professionalism with which Sport Wales have undertaken their work as staff members in the recent period, which I know has been difficult for them, and to reassure you that there have been no issues of policy or finance that the board would have to have dealt with, but there are things now that the board will have to deal with in the very near future, such as setting the budget for the next financial year and various matters that will have to be signed off relating to national governing bodies and so on. So, there's plenty of work for the board to get back to doing now that their responsibilities have been reinstated.

Diolch i'r Aelod am y cwestiynau yna. O ran yr adolygiad, adolygiad llywodraethu yn benodol oedd hwnnw, felly ni wnaethom ofyn i'r adolygwyr archwilio’r materion ehangach hynny ynglŷn ag effeithiolrwydd y sefydliad ac ati. Roedd y rheini yn faterion a oedd yn cael eu hystyried yn yr adolygiad yr oedd y cadeirydd yn ei arwain, ac yn awr byddwn yn gofyn i aelod o'r panel a oedd yn cynghori ac yn helpu yn y gwaith hwnnw i fwrw ymlaen â hynny. Byddwn i’n disgwyl i'r gwaith hwnnw gael ei gwblhau yn ystod yr wythnosau nesaf—nid yw’n waith y byddwn i’n disgwyl iddo barhau am gyfnod hir. Rwyf i ar ddeall bod cryn dipyn o waith eisoes wedi ei wneud, ac edrychaf ymlaen at weld yr adolygiad hwnnw maes o law, ac, yn amlwg, byddaf yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am hynny.

O ran y drefn lywodraethu sydd gennym ar waith ar gyfer Chwaraeon Cymru, gallaf gadarnhau bod dogfen fframwaith ar waith. Mae llythyr cylch gwaith hefyd ar gael, ond rwy’n bwriadu dosbarthu llythyr cylch gwaith newydd i’r bwrdd yng ngoleuni’r sefyllfa bresennol. Mae cynllun busnes a gymeradwywyd gan Lywodraeth Cymru ar waith yn y sefydliad, a chynhaliodd gwasanaeth archwilio mewnol Llywodraeth Cymru archwiliad ym mis Hydref 2015 a roddodd y sicrwydd rhesymol hwnnw bod y rheolaethau ar waith i sicrhau goruchwyliaeth effeithiol yn y sefydliad

O ran eich cwestiynau ynglŷn â rhagor o wybodaeth am John Taylor, wel, mae John Taylor wedi bod mewn amryw o swyddi, yn y sector cyhoeddus yn bennaf, cyn gwasanaethu fel prif weithredwr cyntaf ACAS am 12 mlynedd o 2001 ymlaen. Mae ei swyddi blaenorol yn cynnwys bod yn brif weithredwr Bwrdd Datblygu Cymru Wledig a chyngor hyfforddiant a menter de-ddwyrain Cymru yn y 1990au. Yn fwy diweddar, bu’n ddirprwy gadeirydd Prifysgol Gorllewin Llundain, cadeirydd gwasanaeth gyrfaoedd Cymru, Cymdeithas Addysg y Gweithwyr, ac mae ar hyn o bryd yn gadeirydd y pwyllgor contractwyr mawr ar gyfer y diwydiant contractio trydanol. Felly, unwaith eto, rwy’n credu ei fod ef a Lawrence yn addas iawn i ymgymryd â’r trefniant dros dro hwn sydd gennym ar waith ar gyfer Chwaraeon Cymru. Unwaith eto, hoffwn innau adleisio'r sylwadau yr ydych wedi'u gwneud am broffesiynoldeb aelodau staff Chwaraeon Cymru wrth wneud eu gwaith yn y cyfnod diweddar, sydd, mi wn, wedi bod yn anodd iddyn nhw, ac i’ch sicrhau chi na fu unrhyw faterion polisi na chyllid y byddai'r bwrdd wedi gorfod ymdrin â hwy, ond mae yna bethau erbyn hyn y bydd yn rhaid i'r bwrdd ymdrin â nhw yn y dyfodol agos iawn, fel pennu’r gyllideb ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf ac amryw o faterion y bydd yn rhaid eu llofnodi yn ymwneud â chyrff llywodraethu cenedlaethol ac ati. Felly, mae digon o waith i’r bwrdd fynd yn ôl i’w wneud gan fod eu cyfrifoldebau wedi eu hadfer erbyn hyn.

Thanks, Minister, for your statement. There do seem to have been some problems at the top end of this organisation in recent months. The Minister may well recall that the last chair, Laura McAllister, stayed in post beyond her intended term of office because the Welsh Government felt that a suitable replacement couldn’t be found at that time. You then came up with Paul Thomas, but he’s seemingly quickly fallen into dispute with the rest of the board. Now, I don’t pretend to know the reasons for this, but I hope that we do get a full report on this, and, more important, that the board quickly becomes a functioning operation once again.

Sport Wales plays a key role in delivering a lot of Welsh Government targets in important areas, which could potentially increase physical activity and tackle the huge problem of obesity. So, this is the crucial thing: that Sport Wales does get on with its remit, regardless of any boardroom shenanigans or internal politics. So, echoing what Russell George was asking you earlier, I wonder if you could amplify a little bit on how the organisation has been performing without the guidance of the board in recent weeks. How has it been delivering its day-to-day functions? I know you said the budget setting hasn’t been affected, which is good to hear, but can you shed some light on, or give us some assurances, rather, that the performance hasn’t been adversely affected by recent events? Thanks.

Diolch, Weinidog, am eich datganiad. Mae’n ymddangos y bu problemau ar ben uchaf y sefydliad hwn yn ystod y misoedd diwethaf. Efallai y bydd y Gweinidog yn cofio bod y cadeirydd diwethaf, Laura McAllister, wedi aros yn ei swydd yn hwy na’r cyfnod a fwriadwyd oherwydd bod Llywodraeth Cymru o’r farn na ellid dod o hyd i olynydd addas ar y pryd. Yna daethoch o hyd i Paul Thomas, ond mae'n ymddangos ei fod yn fuan wedi dechrau anghydweld a gweddill y bwrdd. Nawr, nid wyf yn honni fy mod i’n gwybod y rhesymau dros hyn, ond rwy’n gobeithio y cawn ni adroddiad llawn ar hyn, ac, yn bwysicach, y bydd y bwrdd yn dychwelyd yn fuan i weithrediad llawn unwaith eto.

Mae Chwaraeon Cymru yn chwarae rhan allweddol wrth gyflawni llawer o dargedau Llywodraeth Cymru mewn meysydd pwysig, a allai o bosibl gynyddu gweithgarwch corfforol a mynd i'r afael â'r broblem enfawr o ordewdra. Felly, dyma sy’n hollbwysig: bod Chwaraeon Cymru yn cyflawni ei gylch gwaith, er gwaethaf unrhyw helbulon yn yr ystafell fwrdd neu wleidyddiaeth fewnol. Felly, gan adleisio yr hyn ofynnodd Russell George i chi yn gynharach, tybed a wnewch chi ymhelaethu rhywfaint ar sut y mae'r sefydliad wedi bod yn perfformio heb arweiniad y bwrdd yn ystod yr wythnosau diwethaf. Sut y mae wedi bod yn cyflawni ei swyddogaethau o ddydd i ddydd? Gwn eich bod wedi dweud nad yw pennu'r gyllideb wedi ei effeithio, sy'n dda i’w glywed, ond a wnewch chi daflu goleuni ar, neu roi rhyw sicrwydd i ni, yn hytrach, nad yw’r perfformiad wedi ei effeithio'n andwyol gan ddigwyddiadau diweddar? Diolch.

I thank you for those questions, and I’m grateful for the opportunity to provide you with those reassurances that performance hasn’t been affected, and the day-to-day functions of Sport Wales have continued seamlessly throughout. Again, that’s due to the work of the staff who have been doing that. I’m very pleased that you recognise the role that Sport Wales has, and the potential that Sport Wales has, for so many of Welsh Government’s priorities, including the physical activity agenda as well, because Sport Wales has incredible potential to make a huge impact on both the elite end of sport but also the grass-roots end, and the physical activity end as well. I know it’s doing good work and I look forward to working closely with the board as we move forward.

Diolch i chi am y cwestiynau yna, ac rwy'n ddiolchgar am y cyfle i roi’r sicrwydd hwnnw i chi nad yw perfformiad wedi ei effeithio, a bod swyddogaethau Chwaraeon Cymru o ddydd i ddydd wedi parhau yn ddi-dor drwy gydol y sefyllfa. Unwaith eto, mae hyn o ganlyniad i waith y staff sydd wedi bod yn gwneud hynny. Rwy'n falch iawn eich bod yn cydnabod y swyddogaeth sydd gan Chwaraeon Cymru, a'r potensial sydd gan Chwaraeon Gymru, am gynifer o flaenoriaethau Llywodraeth Cymru, gan gynnwys yr agenda gweithgarwch corfforol hefyd, oherwydd bod gan Chwaraeon Cymru botensial anhygoel i gael effaith enfawr ar chwaraeon elit a chwaraeon llawr gwlad, yn ogystal â gweithgarwch corfforol hefyd. Gwn ei fod yn gwneud gwaith da, ac edrychaf ymlaen at weithio'n agos â'r bwrdd wrth inni symud ymlaen.

5. 4. Datganiad: Cymunedau Cryf—Camau Nesaf
5. 4. Statement: Resilient Communities—Next Steps

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant ar gymunedau cryf—y camau nesaf. Rydw i’n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet, Carl Sargeant.

The next item on our agenda is a statement by the Cabinet Secretary for Communities and Children on resilient communities—the next steps. I call on the Cabinet Secretary, Carl Sargeant.

Thank you, Presiding Officer. In October I set out my vision for a new approach to building resilient communities focused on employment, early years and empowerment. This ambition flows from the Government’s core commitment to investing in the prosperity of our nation: generating new jobs, creating 100,000 all-age apprenticeships, piloting a new Better Jobs, Closer to Home project, delivering the most generous childcare offer for working parents anywhere in the UK, establishing the Valleys taskforce, creating the north and south Wales metros, giving children the best start through an extended pupil deprivation grant, and promoting financial inclusion.

Llywydd, resilient communities are ready and able to work; they offer children the best start in life—they are empowered and engaged. I want safe, strong, resilient communities. At the same time I indicated that I was minded to phase out the Communities First programme and launched a broad programme of engagement with external stakeholders. This involved an online survey and meetings with interested people and organisations, including councils and public services boards. There were more than 3,000 responses to the engagement exercise and I’d like to thank all those who participated.

The feedback demonstrated the many ways in which Communities First has benefited individuals. I would again like to thank the Communities First workforce for the difference that they’ve made to thousands of people. Respondents recognised the need for change and highlighted ways in which Communities First could be improved. A significant number felt that far-reaching reform was needed. The engagement exercise has highlighted broad support for resilient communities and a new approach focused on employment, early years and empowerment. Stakeholders also emphasised the importance of early intervention as a basic principle that should underpin our approach to building resilience. Llywydd, in light of the feedback, I have again considered options for Communities First and have concluded that it should be phased out.

I recognise the support for Communities First voiced by those who work on or have benefitted from the programme. However, in reaching my decision, I’ve also taken account of a range of other responses and factors. The Welsh Government’s approach to prosperity for all, and the policy, legislative and financial contexts in which Communities First has operated have changed fundamentally. Individuals have clearly benefitted from Communities First but, as the Bevan Foundation highlights, performance has been mixed and poverty remains a stubborn and persistent challenge. No single programme can tackle poverty. We need a holistic approach encompassing the Welsh Government, local authorities and public services boards’ members.

I know the potential impact on individuals and communities. So, I will adopt a careful approach going forward, seeking to preserve some of the most effective aspects of the work done by Communities First. I will ensure that lead delivery bodies have sufficient time and resources to plan the transition. And so, I have decided that funding, at 70 per cent of current levels, will be provided until March 2018. I will establish a legacy fund of £6 million, to be introduced in April 2018, which will enable local authorities, in consultation with communities and public services boards, to maintain some of the most effective interventions or community assets developed by Communities First.

I know how important community buildings are, too. I therefore will be providing an extra £4 million of capital funding to the community facilities programme in 2017-18 and in future years, with priority for Communities First areas within that programme, to help protect valuable community assets where renovations or alterations might help to provide a sustainable future.

We are clear as a Government that we must now transition into a new phase in our fight against poverty in Wales. Our interventions—our support for those who need it most—will not end with this programme. Indeed, our aim is to intensify our efforts to give people the tools they need to have a more equal share of the nation’s prosperity. At the centre of this must be the promise of good, secure work. So, while maintaining the valuable legacy from Communities First, I want to take forward our new approach to resilient communities.

Reinforcing my commitment to employment, I have already announced the extension of two key programmes, Communities for Work and Parents Childcare and Employment—the PaCE programme. Now, I want to go further to help create a more prosperous, secure and equal Wales. As we take forward our wider Welsh Government employability plan, led by the Minister for Skills and Science, we can develop a new infrastructure to support those furthest away from the labour market into employment.

Llywydd, from April 2018, I will introduce a grant to develop this infrastructure, building on the successes of Communities for Work and Lift. I will provide nearly £12 million a year to enable councils to enhance support focused on those people often faced with complex barriers who are furthest from the labour market. It will also allow this support to go beyond the tightly defined geographical boundaries of Communities First, which currently constrain the reach of such services. My officials continue to work closely with those leading on the wider employability plan. Enhancing and expanding employment support in our most deprived communities will be an important part of the wider employment offer.

Llywydd, investing in our children is an investment for the long term. It is the most sustainable means of building a more prosperous future. I have been encouraged by the very positive responses to date to the development of children’s zones. We will be bringing it forward, together with partners, to work with a defined community in a strategic way to improve the life chances of children and young people. I will be making a further announcement on the next steps in developing children’s zones.

Along with the Cabinet Secretary for Education and the Minister for Social Services and Public Health, I have also announced the establishment of an ACE hub to help organisations, communities and individuals across Wales tackle adverse childhood experiences, which can have such a devastating impact on children’s life chances. I will continue with the support for StreetGames in developing innovative ways of engaging our young people in positive activities. These initiatives, together with our continued investment in our successful Flying Start and Families First programmes, will ensure there is comprehensive support for children as they grow up.

People knowing and accessing their rights is crucial to building empowered communities. It is why and for that purpose I will continue to support Citizens Advice Cymru in the vitally important work that they do, helping to build resilience in the face of welfare reform changes. The reforms proposed by the Cabinet Secretary for Finance and Local Government to strengthen local democracy and the role of local councillors and support more effective community and town councils are fundamental to the development of empowering communities.

Diolch i chi, Lywydd. Ym mis Hydref nodais fy ngweledigaeth ar gyfer dull newydd ar gyfer adeiladu cymunedau cryf gan ganolbwyntio ar gyflogaeth, y blynyddoedd cynnar a grymuso. Mae'r uchelgais hon yn deillio o ymrwymiad craidd y Llywodraeth i fuddsoddi yn ffyniant ein cenedl: creu swyddi newydd, gan gynnwys 100,000 o brentisiaethau ar gyfer pob oedran, treialu prosiect newydd Swyddi Gwell, yn nes at Adref, cyflwyno'r cynnig gofal plant mwyaf hael i rieni sy'n gweithio mewn unrhyw le yn y DU, sefydlu tasglu’r Cymoedd, creu metros gogledd a de Cymru, rhoi'r dechrau gorau i blant drwy grant amddifadedd disgyblion estynedig, a hyrwyddo cynhwysiant ariannol.

Lywydd, mae cymunedau cryf yn barod i weithio ac yn gallu gweithio; maen nhw’n cynnig y dechrau gorau mewn bywyd i blant—maent wedi’u grymuso a’u hymgysylltu. Rwy’n awyddus i weld cymunedau diogel a chryf. Ar yr un pryd, nodais fy mod yn bwriadu dirwyn y rhaglen Cymunedau yn Gyntaf i ben a lansio rhaglen eang o ymgysylltu â rhanddeiliaid allanol. Roedd hyn yn cynnwys arolwg ar-lein a chyfarfodydd gyda phobl a sefydliadau â budd, gan gynnwys cynghorau a byrddau gwasanaethau cyhoeddus. Roedd mwy na 3,000 o ymatebion i'r ymarfer ymgysylltu a hoffwn ddiolch i bawb a gymerodd ran. 

Roedd yr adborth yn dangos y nifer o ffyrdd y mae Cymunedau yn Gyntaf wedi bod o fudd i unigolion. Hoffwn eto ddiolch i weithlu Cymunedau yn Gyntaf am y gwahaniaeth y maen nhw wedi ei wneud i filoedd o bobl. Roedd yr ymatebwyr yn cydnabod yr angen am newid gan dynnu sylw at ffyrdd y gellid gwella Cymunedau yn Gyntaf. Teimlai nifer sylweddol bod angen diwygio pellgyrhaeddol. Mae'r ymarfer ymgysylltu wedi amlygu cefnogaeth eang ar gyfer cymunedau cryf a dull newydd yn canolbwyntio ar gyflogaeth, y blynyddoedd cynnar a grymuso. Hefyd, pwysleisiodd rhanddeiliaid bwysigrwydd ymyrraeth gynnar fel egwyddor sylfaenol a ddylai fod yn sail ar gyfer ein dull o ddatblygu cryfder. Lywydd, yng ngoleuni'r adborth, rwyf wedi ystyried eto y dewisiadau ar gyfer Cymunedau yn Gyntaf ac wedi dod i'r casgliad y dylid ei ddirwyn i ben. 

Rwy’n cydnabod y gefnogaeth ar gyfer Cymunedau yn Gyntaf a leisiwyd gan y rhai hynny sy'n gweithio ar y rhaglen neu sydd wedi elwa arni. Fodd bynnag, wrth wneud fy mhenderfyniad, rwyf hefyd wedi ystyried amrywiaeth o ymatebion a ffactorau eraill. Mae dull Llywodraeth Cymru o sicrhau ffyniant i bawb, a’r cyd-destunau o ran polisi, deddfwriaeth ac arian y mae Cymunedau yn Gyntaf yn gweithredu oddi mewn iddynt, wedi newid yn sylfaenol. Mae unigolion yn amlwg wedi cael budd o Gymunedau yn Gyntaf ond, fel y mae Sefydliad Bevan yn ei amlygu, mae perfformiad wedi bod yn gymysg ac mae tlodi yn parhau i fod yn her ystyfnig a pharhaus. Ni all un rhaglen unigol fynd i'r afael â thlodi. Mae arnom angen dull cyfannol sy'n cynnwys Llywodraeth Cymru, awdurdodau lleol ac aelodau’r byrddau gwasanaethau cyhoeddus.

Rwy’n ymwybodol o’r effaith bosibl ar unigolion a chymunedau. Felly, byddaf yn mabwysiadu dull gofalus wrth fwrw ymlaen, gan geisio cadw rhai o'r agweddau mwyaf effeithiol ar y gwaith a wnaethpwyd gan Cymunedau yn Gyntaf. Byddaf yn sicrhau bod gan y prif gyrff cyflenwi ddigon o amser ac adnoddau i gynllunio'r pontio. Ac felly, rwyf wedi penderfynu y bydd cyllid, ar 70 y cant o'r lefelau presennol, yn cael ei ddarparu hyd at fis Mawrth 2018. Byddaf yn sefydlu cronfa etifeddiaeth gwerth £6 miliwn, i'w chyflwyno ym mis Ebrill 2018 a fydd yn galluogi awdurdodau lleol, mewn ymgynghoriad â chymunedau a byrddau gwasanaethau cyhoeddus, i gynnal rhai o'r asedau cymunedol neu’r ymyraethau mwyaf effeithiol a ddatblygwyd gan Cymunedau yn Gyntaf. 

Rwy’n gwybod pa mor bwysig yw’r adeiladau cymunedol, hefyd. Felly, byddaf yn darparu £4 miliwn o gyllid cyfalaf ychwanegol ar gyfer y rhaglen cyfleusterau cymunedol yn 2017-18 ac yn y blynyddoedd i ddod, gan roi blaenoriaeth i ardaloedd Cymunedau yn Gyntaf o fewn y rhaglen honno, er mwyn helpu i ddiogelu asedau cymunedol gwerthfawr lle y gallai adnewyddu neu addasu helpu i ddarparu dyfodol cynaliadwy.

Rydym yn glir fel Llywodraeth fod yn rhaid inni bontio i gyfnod newydd yn awr yn ein brwydr yn erbyn tlodi yng Nghymru. Ni fydd ein hymyraethau—ein cymorth ar gyfer y rhai hynny sydd fwyaf ei angen—yn dod i ben â’r rhaglen hon. Yn wir, ein nod yw dwysáu ein hymdrechion er mwyn rhoi i bobl yr offer sydd eu hangen arnynt i gael cyfran fwy cyfartal o ffyniant y genedl. Mae’n rhaid i’r addewid o gyflawni gwaith da a diogel fod wrth wraidd hyn. Felly, wrth gynnal yr etifeddiaeth werthfawr o ganlyniad i Cymunedau yn Gyntaf, rwyf am fwrw ymlaen â'n dull newydd tuag at gymunedau cryf.

Gan atgyfnerthu fy ymrwymiad i sicrhau cyflogaeth, rwyf eisoes wedi cyhoeddi estyniad dwy raglen allweddol, sef Cymunedau am Waith a Rhieni, Gofal Plant a Chyflogaeth—y rhaglen PaCE. Nawr, rwy’n dymuno mynd ymhellach er mwyn helpu i greu Cymru fwy ffyniannus, diogel a chyfartal. Wrth i ni ddatblygu ein cynllun cyflogadwyedd Llywodraeth Cymru ehangach, dan arweiniad y Gweinidog Sgiliau a Gwyddoniaeth, gallwn ddatblygu seilwaith newydd i gefnogi'r rhai hynny sydd bellaf i ffwrdd o'r farchnad lafur, i gael gwaith.

Lywydd, o fis Ebrill 2018 ymlaen byddaf yn cyflwyno grant i ddatblygu’r seilwaith hwn, gan adeiladu ar lwyddiant Cymunedau am Waith ac Esgyn. Byddaf yn darparu bron i £12 miliwn y flwyddyn i alluogi cynghorau i wella cefnogaeth sy'n canolbwyntio ar y bobl hynny sy’n aml yn wynebu rhwystrau cymhleth ac sydd bellaf oddi wrth y farchnad lafur. Bydd hefyd yn caniatáu i’r cymorth hwn fynd y tu hwnt i’r ffiniau daearyddol pendant a nodir gan Cymunedau yn Gyntaf, sydd ar hyn o bryd yn cyfyngu ar gyrhaeddiad gwasanaethau o'r fath. Mae fy swyddogion yn parhau i weithio'n agos gyda'r rhai sy'n arwain ar y cynllun cyflogadwyedd ehangach. Bydd gwella ac ehangu cymorth cyflogaeth yn ein cymunedau mwyaf difreintiedig yn rhan bwysig o'r cynnig cyflogaeth ehangach.

Lywydd, mae buddsoddi yn ein plant yn fuddsoddiad ar gyfer y tymor hir. Dyma'r dull mwyaf cynaliadwy o adeiladu dyfodol mwy llewyrchus. Rwyf wedi fy nghalonogi gan yr ymatebion cadarnhaol iawn a gafwyd hyd yn hyn i’r gwaith o ddatblygu parthau plant. Byddwn yn ei gyflwyno, ar y cyd â phartneriaid, er mwyn gweithio gyda chymuned benodol mewn ffordd strategol i wella cyfleoedd bywyd ar gyfer plant a phobl ifanc. Byddaf yn gwneud cyhoeddiad pellach ar y camau nesaf o ran datblygu parthau plant.

Ynghyd ag Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg a Gweinidog Iechyd y Cyhoedd a Gwasanaethau Cymdeithasol, rwyf hefyd wedi cyhoeddi y bydd canolfan ACE yn cael ei sefydlu i helpu sefydliadau, cymunedau ac unigolion ledled Cymru i fynd i'r afael â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, a all gael effaith mor ddinistriol ar gyfleoedd bywyd i blant. Byddaf yn parhau i gefnogi GemauStryd wrth ddatblygu ffyrdd arloesol o gynnwys ein pobl ifanc mewn gweithgareddau cadarnhaol. Bydd y mentrau hyn, ynghyd â'n buddsoddiad parhaus yn rhaglenni llwyddiannus Dechrau’n Deg a Theuluoedd yn Gyntaf, yn sicrhau bod cefnogaeth gynhwysfawr i blant wrth iddynt dyfu’n oedolion.

Mae sicrhau bod pobl yn gwybod beth yw eu hawliau a manteisio arnyn nhw, yn hanfodol wrth adeiladu cymunedau wedi'u grymuso. Dyna pam, ac at y diben hwnnw, y byddaf yn parhau i gefnogi Cyngor ar Bopeth Cymru â’r gwaith hanfodol bwysig y mae’n ei wneud, gan helpu i feithrin cryfder wrth wynebu newidiadau o ran diwygio lles. Mae'r diwygiadau a gynigir gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol i gryfhau democratiaeth leol a swyddogaeth cynghorwyr lleol a chefnogi cynghorau cymuned a chynghorau tref mwy effeithiol yn hanfodol wrth ddatblygu’r gwaith o rymuso cymunedau.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Building resilient communities is the work of Welsh Government as a whole. We are committed to prosperity for all, a stronger economy that creates sustainable, quality employment opportunities and is accessible to all, delivered through a new joined-up approach that tackles individual issues through wider action. Llywydd, we will make the most of enabling and once-in-a-lifetime schemes and developments. These include city deals and the development of the metro, tidal lagoons, Wylfa, and other major investments. Together, we can build the resilient, safe, strong communities for all, and we want to continue to engage with communities and stakeholders as we move forward. Llywydd, change is never easy, but we cannot ignore the combination of new and deep-rooted challenges we face. We must have courage to find fresh ways to respond to this. That is why and what I will do, and all of my Government colleagues are determined to do so. Thank you.

Mae adeiladu cymunedau cryf yn waith i Lywodraeth Cymru yn ei chyfanrwydd. Rydym wedi ymrwymo i sicrhau ffyniant i bawb, economi gryfach sy'n creu cyfleoedd am gyflogaeth gynaliadwy o ansawdd da sydd ar gael i bawb, ac a ddarperir drwy ddull cydgysylltiedig newydd sy'n mynd i'r afael â materion unigol trwy weithredu’n ehangach. Lywydd, byddwn yn manteisio i’r eithaf ar alluogi a darparu cynlluniau a datblygiadau unigryw. Mae'r rhain yn cynnwys bargeinion dinesig a datblygiad y metro, morlynnoedd llanw, Wylfa, a buddsoddiadau mawr eraill. Gyda'n gilydd, gallwn adeiladu cymunedau cryf a diogel i bawb, ac rydym ni’n dymuno parhau i ymgysylltu â chymunedau a rhanddeiliaid wrth i ni symud ymlaen. Lywydd, nid yw newid byth yn hawdd, ond ni allwn anwybyddu'r cyfuniad o heriau newydd a wynebwn sydd wedi’u gwreiddio’n ddwfn. Mae’n rhaid i ni fod yn ddewr er mwyn dod o hyd i ffyrdd newydd o ymateb i hyn. Dyna beth a wnaf a pham rwy’n ei wneud, ac mae pob un o’m cydweithwyr yn y Llywodraeth yn benderfynol o wneud hynny. Diolch.

Today’s statement marks the latest phase in the Labour Government’s winding down of Communities First, which was once described as its flagship anti-poverty programme. I would share the disappointment felt by many about the lack of progress in terms of reducing poverty in Wales, and I would like to add Plaid Cymru’s thanks to the existing workforce. Communities First has been a matter of some controversy. I have personally been very critical of the programme’s inability to meet its original objectives, or even to try to measure its success, or otherwise. But I wouldn’t want to see the good elements, or indeed the principle, of an anti-poverty programme disappear. Now, the Cabinet Secretary himself has accused Plaid Cymru of jeopardising this programme over several years. In April 2011, he stated that the scheme was, and I quote, only safe with Labour, and that under Plaid Cymru, I quote again,

‘we can kiss goodbye to the Communities First programme that has helped lift so many deprived areas out of poverty.’

Neither of those statements were true; they were pure spin, and now we see that it’s a Labour Government that is winding down Communities First. Unfortunately, the second part of the Minister’s statement in 2011 wasn’t correct either: the programme hasn’t lifted enough people out of poverty. It didn’t have enough resource or focus. It didn’t follow through on focusing on the communities’ priorities, and the scale and the scope of Communities First was never explained to those communities in an honest way.

Nearly a quarter of people in Wales live in poverty. That figure goes up to nearly a third when we talk about children. If this anti-poverty programme didn’t work, then the question has to be, ‘What do we do instead?’ The problems of poverty and disadvantage have not gone away. In today’s statement, no sufficient replacement scheme is set out, and frankly, that is absolutely scandalous.

The legacy fund for public service boards, at only £6 million, won’t make a dent into deep-rooted poverty issues in our communities. The extra money for community facilities is welcome, but it will be spread very thinly. What happened to your principle of targeting? An extra £12 million on skills from 2018 is simply not sufficient. It will reach too few people. None of this adds up to an anti-poverty programme to replace Communities First, and given that we’re talking about some of the most deprived communities in the whole of the European Union—communities that risk losing that extra funding that they currently get from the EU because they are so poor—now you want to take this money away from them as well.

Nothing, nothing at all, in this statement today shows the urgency with which we need to tackle poverty in this country. There is so little ambition here, and there is so little in the way of new investment or funding. Of course, we’ve got plenty of buzzwords—exactly the same buzzwords that people in our poorest communities have been sold for years. Well, let me tell you something, Cabinet Secretary: people have had enough of those buzzwords, and they have had enough of being let down by this Government. Will the Cabinet Secretary acknowledge that what he has done in this statement is to just list a number of schemes that are already happening, and will he clarify whether there will be a budgetary saving to phasing out Communities First, and if so, how much? Will he commit today to reinvesting the entire amount of money currently spent on the programme, and, finally, will he accept that what he is doing with his statement is pulling the rug out from underneath our poorest communities, giving us little, if any, assurances that there will be an alternative way of focusing on and tackling poverty? This is you walking away from our poorest communities. Isn’t that the case, Cabinet Secretary?

Mae datganiad heddiw yn nodi’r cam diweddaraf o ran bwriad y Llywodraeth Lafur o ddirwyn Cymunedau yn Gyntaf i ben, a ddisgrifiwyd unwaith fel rhaglen wrthdlodi flaenllaw. Rwy’n rhannu'r siom a deimlir gan lawer ynghylch y diffyg cynnydd o ran lleihau tlodi yng Nghymru, a hoffwn ychwanegu diolch Plaid Cymru i'r gweithlu presennol. Mae Cymunedau yn Gyntaf wedi bod yn destun cryn ddadlau. Yn bersonol, rwyf wedi bod yn feirniadol iawn o anallu’r rhaglen i gyflawni ei hamcanion gwreiddiol, neu hyd yn oed i geisio mesur ei llwyddiant, neu fel arall. Ond nid wyf yn dymuno gweld yr elfennau da, nac yn wir yr egwyddor o gael rhaglen wrthdlodi, yn diflannu. Nawr, mae Ysgrifennydd y Cabinet ei hun wedi cyhuddo Plaid Cymru o beryglu’r rhaglen hon dros nifer o flynyddoedd. Ym mis Ebrill 2011, nododd nad oedd y cynllun, ac rwy’n dyfynnu, ond yn ddiogel dan reolaeth Llafur, ac o dan reolaeth Plaid Cymru, dyfynnaf eto,

gallwn ddweud ffarwel wrth y rhaglen Cymunedau yn Gyntaf sydd wedi helpu cymaint o ardaloedd difreintiedig i ddod allan o dlodi.

Nid oes yr un o'r datganiadau hynny yn wir; sbin llwyr oedden nhw, ac nawr rydym yn gweld mai Llywodraeth Lafur sy'n dirwyn Cymunedau yn Gyntaf i ben. Yn anffodus, nid oedd ail ran datganiad y Gweinidog yn 2011 yn gywir ychwaith: nid yw'r rhaglen wedi codi digon o bobl allan o dlodi. Nid oedd ganddi ddigon o adnoddau na phwyslais. Nid oedd yn mynd ati i ganolbwyntio ar flaenoriaethau cymunedau, ac ni chafodd graddfa na chwmpas Cymunedau yn Gyntaf fyth eu hesbonio i'r cymunedau hynny mewn ffordd onest.

Mae bron chwarter y bobl yng Nghymru yn byw mewn tlodi. Mae'r ffigur hwnnw yn codi i draean bron pan fyddwn yn sôn am blant. Os na lwyddodd y rhaglen wrthdlodi hon, yna mae’n rhaid gofyn y cwestiwn, 'Beth yr ydym ni am ei wneud yn hytrach?' Nid yw problemau tlodi nac anfantais wedi diflannu. Yn y datganiad heddiw, ni nodir unrhyw gynllun digonol arall ar gyfer ei weithredu, ac a dweud y gwir, mae hynny'n hollol warthus.

Ni fydd y gronfa etifeddiaeth ar gyfer byrddau gwasanaethau cyhoeddus, sef dim ond £6 miliwn, yn gwneud unrhyw wahaniaeth i faterion tlodi sydd wedi gwreiddio’n ddwfn yn ein cymunedau. Croesewir yr arian ychwanegol ar gyfer cyfleusterau cymunedol, ond bydd yn cael ei ddyrannu’n denau iawn. Beth ddigwyddodd i'ch egwyddor o dargedu? Yn syml, nid yw £12 miliwn yn ychwanegol ar gyfer sgiliau o 2018 ymlaen yn ddigon. Ni fydd yn cyrraedd digon o bobl. Nid oes dim o hyn yn cyfateb i raglen wrthdlodi i gymryd lle Cymunedau yn Gyntaf, ac o ystyried ein bod yn sôn am rai o'r cymunedau mwyaf difreintiedig yn yr holl Undeb Ewropeaidd—cymunedau sydd mewn perygl o golli’r cyllid ychwanegol y maen nhw’n ei gael ar hyn o bryd gan yr UE am eu bod mor dlawd—nawr rydych chi eisiau cymryd yr arian hwn oddi arnyn nhw hefyd.

Nid oes dim byd, dim byd o gwbl, yn y datganiad hwn heddiw yn dangos y brys sydd ei angen arnom i fynd i'r afael â thlodi yn y wlad hon. Nid yw’n ddigon uchelgeisiol, ac ni cheir digon o fuddsoddiad na chyllid newydd. Wrth gwrs, mae gennym ddigon o eiriau allweddol—union yr un geiriau allweddol y mae pobl yn ein cymunedau tlotaf wedi eu clywed ers blynyddoedd. Wel, gadewch i mi ddweud rhywbeth wrthych chi, Ysgrifennydd y Cabinet: mae pobl wedi cael digon ar y geiriau allweddol hynny, ac maen nhw wedi cael digon ar gael eu siomi gan y Llywodraeth hon. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet gydnabod mai’r unig beth y mae wedi ei wneud yn y datganiad hwn yw rhestru nifer o gynlluniau sydd eisoes yn digwydd, ac a wnaiff ef egluro pa un a geir arbediad cyllidebol o ganlyniad i ddirwyn Cymunedau yn Gyntaf i ben, ac os felly, faint? A wnaiff ef ymrwymo heddiw i ailfuddsoddi yr holl arian sy’n cael ei wario ar y rhaglen ar hyn o bryd, ac, yn olaf, a wnaiff ef dderbyn mai’r hyn y mae'n ei wneud â’i ddatganiad yw tanseilio ein cymunedau tlotaf, gan roi ychydig iawn, neu ddim sicrwydd i ni, y bydd ffordd arall o ganolbwyntio ar dlodi a mynd i'r afael ag ef? Rydych chi’n troi eich cefn ar ein cymunedau tlotaf. Onid yw hynny’n wir, Ysgrifennydd y Cabinet?

I thank the Member for her contribution. Clearly, she wrote the contribution prior to my making this statement, because all of the things I listed in the statement were what the Member didn’t mention. Purely politicising poverty is not the way to go forward, and the Member should know better about that. The Member started off by making reference to when I made statements back in 2011. That’s six years ago, and I accept I made those statements—you’re absolutely right I did—but just before then, her Cabinet colleagues were around the table when Communities First was being discussed and didn’t raise that issue, when that Member was also on the benches in this Chamber, so don’t start to lay blame about responsibility and what poverty is and what poverty isn’t. The Member is running into an election and hoping that an attack on us regarding this Communities First programme is something that she will gain benefit from. But let me tell the Member what she didn’t raise: the issue of Flying Start, the issue of Families First, the issue of adverse childhood experience hubs, employability pathways, childcare, the pupil deprivation grant, community assets. These are all programmes—[Interruption.]

Diolch i'r Aelod am ei chyfraniad. Yn amlwg, ysgrifennodd y cyfraniad cyn i mi wneud y datganiad hwn, gan na soniodd yr Aelod am unrhyw un o’r pethau a restrwyd gennyf yn y datganiad. Nid troi tlodi’n bwnc gwleidyddol yn unig yw'r ffordd ymlaen, a dylai'r Aelod wybod yn well am hynny. Dechreuodd yr Aelod drwy gyfeirio at y datganiadau a wnes i yn ôl yn 2011. Mae hynny chwe blynedd yn ôl, ac rwy’n derbyn fy mod wedi gwneud y datganiadau hynny—rydych chi yn llygad eich lle—ond ychydig cyn hynny, roedd ei chydweithwyr yn y Cabinet yn eistedd o amgylch y bwrdd pan oedd Cymunedau yn Gyntaf yn cael ei drafod ac ni wnaethon nhw godi'r mater hwnnw, pan oedd yr Aelod hwnnw hefyd ar y meinciau yn y Siambr hon, felly peidiwch â dechrau rhoi’r bai am gyfrifoldeb a’r hyn sy’n cael ei ystyried yn dlodi a’r hyn nad yw’n cael ei ystyried yn dlodi. Mae'r Aelod yn sefyll mewn etholiad ac yn gobeithio y bydd ymosod arnom ni ynghylch y rhaglen Cymunedau yn Gyntaf yn rhywbeth y bydd hi’n cael budd ohono. Ond gadewch i mi ddweud wrth yr Aelod yr hyn na chodwyd ganddi: y mater o Dechrau'n Deg, y mater o Teuluoedd yn Gyntaf, y mater o ganolfannau yn ymdrin â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, llwybrau cyflogadwyedd, gofal plant, y grant amddifadedd disgyblion, asedau cymunedol. Mae'r rhain i gyd yn rhaglenni— [Torri ar draws.]

Can we just listen to the Cabinet Secretary please?

A gawn ni wrando ar Ysgrifennydd y Cabinet os gwelwch yn dda?

[Continues.]—delivered by this Government, which the Member didn’t make one reference to. The fact is that she can’t make a contribution on tackling the issues of poverty because she hasn’t got a clue about it. The fact is that we are trying to tackle this very stubborn issue of tackling poverty. And I will not politicise this.

[Yn parhau.]—a ddarperir gan y Llywodraeth hon, na chyfeiriodd yr Aelod atyn nhw o gwbl. Y gwir amdani yw nad yw hi’n gallu gwneud cyfraniad ar fynd i'r afael â'r materion yn ymwneud â thlodi oherwydd nad oes ganddi unrhyw syniad ynglŷn â hynny. Y gwir amdani yw ein bod ni’n ceisio mynd i'r afael â'r mater ystyfnig iawn hwn o fynd i'r afael â thlodi. Ac ni fyddaf yn troi hwn yn bwnc gwleidyddol.

I will not politicise the difficulties that our communities are going through. What I will do is make investments in our communities with a partnership approach between Governments, local authorities and other public bodies. The Member should perhaps reflect on her statement because the content of it was just a political swipe rather than an opportunity to make a constructive statement here today. [Interruption.] She may chuckle from the benches there; she does, she finds poverty funny, clearly, but what she really needs to do is come back to this Chamber with some ideas, because the Member clearly doesn’t have any.

Ni fyddaf yn troi’r anawsterau y mae ein cymunedau yn eu hwynebu yn bwnc gwleidyddol. Yr hyn y byddaf yn ei wneud yw gwneud buddsoddiadau yn ein cymunedau gan ddilyn dull partneriaeth rhwng Llywodraethau, awdurdodau lleol a chyrff cyhoeddus eraill. Efallai y dylai'r Aelod fyfyrio ar ei datganiad oherwydd nad yw ei gynnwys yn ddim byd ond beirniadaeth wleidyddol yn hytrach na chyfle i wneud datganiad adeiladol yma heddiw. [Torri ar draws.] Efallai ei bod hi’n chwerthin o'r meinciau yn y fan yna; mae hi yn chwerthin, mae hi o’r farn bod tlodi yn ddoniol, yn amlwg, ond yr hyn y mae hi wir angen ei wneud yw dod yn ôl i'r Siambr hon gyda syniadau, oherwydd yn amlwg nid oes gan yr Aelod unrhyw syniad o gwbl.