National Assembly for Wales

Back to Search

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

08/11/2016

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Presiding Officer (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

I call the National Assembly to order.

1. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
1. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf, Neil Hamilton.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the First Minister, and the first question is from Neil Hamilton.

Canolfannau Hamdden yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru

Leisure Centres across Mid and West Wales

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi canolfannau hamdden yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? OAQ(5)0246(FM)

1. Will the First Minister make a statement on what the Welsh Government is doing to support leisure centres across Mid and West Wales? OAQ(5)0246(FM)

Yes. Local authorities are responsible for public leisure centres. They provide funding for leisure centres through the revenue settlement and, of course, it is for them to decide the pattern of services across their county areas.

Gwnaf. Awdurdodau lleol sy’n gyfrifol am ganolfannau hamdden cyhoeddus. Maen nhw’n darparu cyllid ar gyfer canolfannau hamdden drwy'r setliad refeniw ac, wrth gwrs, mater iddyn nhw yw penderfynu ar batrwm gwasanaethau ar draws ardaloedd eu siroedd.

I thank the First Minister for his reply. He is a well-informed chap, and I am sure he knows that there is a public meeting tonight in Knighton to consider the proposal by Powys County Council to close the leisure centre in Knighton. This will be very bad news for the town, of course. Mary Strong, the headteacher at the primary school, says that the school uses it every single day; that it keeps the community together, which is important, as communities like Knighton have lost so much over the years; and also that it is very difficult to travel by public transport in this part of the country, so having this on the doorstep, of course, is a vital local resource. Will he encourage Powys County Council to keep the Knighton leisure centre open?

Diolchaf i'r Prif Weinidog am ei ateb. Mae'n ddyn gwybodus, ac rwy’n siŵr ei fod yn gwybod bod cyfarfod cyhoeddus yn Nhrefyclo heno i ystyried y cynnig gan Gyngor Sir Powys i gau'r ganolfan hamdden yn Nhrefyclo. Bydd hyn yn newyddion drwg iawn i'r dref, wrth gwrs. Mae Mary Strong, y pennaeth yn yr ysgol gynradd, yn dweud bod yr ysgol yn ei defnyddio bob dydd; ei bod yn cadw’r gymuned gyda’i gilydd, sy’n bwysig, gan fod cymunedau fel Trefyclo wedi colli cymaint dros y blynyddoedd; a hefyd ei bod yn anodd iawn teithio ar gludiant cyhoeddus yn y rhan hon o'r wlad, felly mae cael hyn ar garreg y drws, wrth gwrs, yn adnodd lleol hanfodol. A wnaiff ef annog Cyngor Sir Powys i gadw canolfan hamdden Trefyclo ar agor?

Indeed I would. I mean, they have had a better settlement that they would have expected. Even if they are not able to continue funding the leisure centre, there are examples across Wales where the local community has managed to take the leisure centre over. Nevertheless, given the fact that their financial situation is better than they would have expected, then I would encourage them to examine every way of providing a service to the local community.

Byddwn yn wir. Hynny yw, maen nhw wedi cael setliad gwell nag y byddent wedi ei ddisgwyl. Hyd yn oed os nad ydyn nhw’n gallu parhau i ariannu'r ganolfan hamdden, ceir enghreifftiau ledled Cymru lle mae'r gymuned leol wedi llwyddo i gymryd y ganolfan hamdden drosodd. Serch hynny, o ystyried y ffaith bod eu sefyllfa ariannol yn well nag y byddent wedi ei ddisgwyl, yna byddwn yn eu hannog i archwilio pob ffordd o ddarparu gwasanaeth i'r gymuned leol.

Of course, First Minister, leisure centres play an important role in rehabilitation. People who have had heart attacks or strokes, suffer from diabetes, or have chronic obstructive pulmonary disease are people who, very often, will go to a leisure centre after they have done their six mandatory weeks of physiotherapy. How do you square that public health need with the fact that so many leisure centres are under threat by local authorities at the moment? And what do you think that your Government could do to ensure that local authorities realise that this is a very important part of somebody getting better and leading a more secure, happy and integrated life, going forward?

Wrth gwrs, Brif Weinidog, mae canolfannau hamdden yn chwarae rhan bwysig mewn adsefydlu. Mae pobl sydd wedi cael trawiad ar y galon neu strôc, sy’n dioddef o ddiabetes, neu sydd â chlefyd rhwystrol cronig yr ysgyfaint yn bobl sydd, yn aml iawn, yn mynd i ganolfan hamdden ar ôl iddyn nhw gyflawni eu chwe wythnos o ffisiotherapi gorfodol. Sut ydych chi’n cysoni’r angen iechyd y cyhoedd hwnnw â'r ffaith bod cynifer o ganolfannau hamdden dan fygythiad gan awdurdodau lleol ar hyn o bryd? A beth ydych chi'n ei feddwl y gallai eich Llywodraeth ei wneud i sicrhau bod awdurdodau lleol yn sylweddoli bod hon yn rhan bwysig iawn o rywun yn gwella a byw bywyd mwy diogel, hapus ac integredig, yn y dyfodol?

Well, indeed, we know that social prescriptions are hugely important and that pharmaceutical intervention is not the be all and end all for people. That’s why it’s important that a network of leisure centres is maintained across the whole of Wales. While leisure is not a statutory duty for local authorities, leisure is, nevertheless, a hugely important issue, both locally and important in order to enable people to continue to live healthy lives.

Wel, yn wir, rydym ni’n gwybod bod presgripsiynau cymdeithasol yn hynod bwysig ac nad ymyrraeth fferyllol yw popeth i bawb. Dyna pam mae'n bwysig bod rhwydwaith o ganolfannau hamdden yn cael ei gynnal ar draws Cymru gyfan. Er nad yw hamdden yn ddyletswydd statudol i awdurdodau lleol, mae hamdden, serch hynny, yn fater eithriadol o bwysig, yn lleol ac yn bwysig er mwyn galluogi pobl i barhau i fyw bywydau iach.

First Minister, do you agree with me that we often see very many claims that are disputed afterwards by highly paid consultants about the transference of providing a service. I am talking particularly here about the Unison report against the transfer of the leisure facilities services in Pembrokeshire, which is, in their words, not in the best interests of the people who would want to access those services. Neither would it be, necessarily, in the best interests of those people who currently work within those services. Could I ask you, First Minister, to seek some assurances from Pembrokeshire County Council, when they are trying to negotiate their way through transferring what, in my opinion, shouldn’t be transferred in the first place?

Brif Weinidog, a ydych chi’n cytuno â mi ein bod ni’n aml yn gweld llawer iawn o hawliadau y mae ymgynghorwyr ar gyflogau uchel yn anghytuno â nhw wedyn o ran trosglwyddo’r ddarpariaeth o wasanaeth. Rwy’n sôn yn benodol yma am adroddiad Unsain yn erbyn trosglwyddo'r gwasanaethau cyfleusterau hamdden yn Sir Benfro, nad yw, yn eu geiriau nhw, er budd pennaf y bobl a fyddai eisiau cael mynediad at y gwasanaethau hynny. Ni fyddai chwaith, o reidrwydd, er budd pennaf y bobl hynny sy'n gweithio yn y gwasanaethau hynny ar hyn o bryd. A gaf i ofyn i chi, Brif Weinidog, i geisio rhywfaint o sicrwydd gan Gyngor Sir Penfro, pan eu bod yn ceisio trafod eu ffordd drwy drosglwyddo’r hyn, yn fy marn i, na ddylai gael ei drosglwyddo yn y lle cyntaf?

Well, it’s a matter, ultimately, for the council, of course. But, from the perspective of the Welsh Government, we would never want to see a situation occur where staff find that they have inferior terms and conditions as a result of changes to the way a service is delivered. Our preference would be for services to be delivered in-house.

Wel, mater i’r cyngor yw hwn, yn y pen draw, wrth gwrs. Ond, o safbwynt Llywodraeth Cymru, ni fyddem byth eisiau gweld sefyllfa yn codi lle mae staff yn canfod bod ganddyn nhw delerau ac amodau israddol o ganlyniad i newidiadau i'r ffordd y darperir y gwasanaeth. Ein dymuniad ni fyddai i wasanaethau gael eu darparu’n fewnol.

Mae’n anodd gweld sut y gallwn gyflawni amcanion Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 heb fod gan bobl ifanc, a phobl yn gyffredinol yn y gymuned, fynediad at ganolfannau hamdden, ac yn benodol at gyfleusterau nofio, sy’n rhan o’r cwricwlwm cenedlaethol. Felly, fel sydd newydd gael ei grybwyll, mae cyngor disgyblion ysgol Trefyclo wedi ysgrifennu ataf i a nifer o Aelodau eraill yn mynegi eu siom, mewn tref ar y ffin sydd ar wahân i drefi eraill, eu bod yn colli adnodd mor bwysig. Rwy’n croesawu’r ffaith eich bod chi wedi dweud y dylai’r adnodd hwn gael ei gadw ar agor. Maent wedi cael setliad ariannol gwell, yn rhannol oherwydd y cytundeb rhwng Plaid Cymru â’r Llywodraeth Lafur. Beth allwch chi ei wneud fel Llywodraeth i roi cyngor penodol i Gyngor Sir Powys ynglŷn â’r posibiliad o symud yr adnodd hwn i ddwylo’r gymuned, achos mae’n amlwg bod y gymuned yn trysori’r adnodd hwn ac y bydden nhw’n cadw’r pwll hwnnw ar agor?

It’s difficult to see how we can achieve the objectives of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 if young people, and people more generally, in our communities cannot access leisure centres, and specifically swimming pools, as swimming is part of the national curriculum. As has just been mentioned, the school council at Knighton school have written to me and many other Members, expressing their disappointment, in a border town that is a long way from other towns, that they should be losing such an important resource. I welcome the fact that you have said that this resource should be kept open. They have had a better financial settlement, partly because of the agreement between Plaid Cymru and the Labour Government. So, what can you as a Government do to provide specific advice to Powys County Council on the possibility of moving this resource into the community’s hands, because it is clear that the community does treasure the resource and wants to keep it open?

Wel, rydym ni wedi ei gwneud yn glir y dylai’r cyngor ystyried yn fanwl y posibilrwydd o gadw’r ganolfan ar agor, ond, os na, felly, ystyried sicrhau bod yna gyfle i’r gymuned i redeg y ganolfan ei hunan. Mae yna enghreifftiau o hynny dros Gymru yn gyfan gwbl. Wrth gwrs, beth fyddai neb yn moyn gweld yw gweld canolfan yn cael ei chau heb fod yr opsiynau hynny wedi cael eu hystyried.

We have made it clear that it’s for the council to consider in detail the possibility of keeping the leisure centre open, but, if not, they should consider ensuring that there is an opportunity for the community to run the centre itself. There are examples of that across Wales. Of course, what nobody would want to see is the centre closing without those options being explored.

Mae cwestiwn 2 [OAQ(5)0247(FM)] wedi’i dynnu yn ôl. Cwestiwn 3, Hannah Blythyn.

Question 2 [OAQ(5)0247(FM)] has been withdrawn. Question 3, Hannah Blythyn.

Cymru a’r Unol Daleithiau

Wales and the USA

3. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am strategaeth Llywodraeth Cymru i gryfhau'r cysylltiadau rhwng Cymru a'r Unol Daleithiau? OAQ(5)0248(FM)

3. Will the First Minister provide an update on the Welsh Government's strategy to strengthen links between Wales and the USA? OAQ(5)0248(FM)

The current political landscape around the world means relations with the US are more important than ever—economically, politically and culturally. We do maintain a strong presence in the US, including opening our latest office in Atlanta, and I visited the USA in September and plan to visit again next year.

Mae'r amgylchedd gwleidyddol presennol o gwmpas y byd yn golygu bod cysylltiadau â'r Unol Daleithiau yn bwysicach nag erioed—yn economaidd, yn wleidyddol ac yn ddiwylliannol. Rydym ni’n cynnal presenoldeb cryf yn yr Unol Daleithiau, gan gynnwys agor ein swyddfa ddiweddaraf yn Atlanta, ac ymwelais â’r Unol Daleithiau ym mis Medi ac rwy’n bwriadu ymweld eto y flwyddyn nesaf.

Thank you, First Minister. Wales has many historic links with the USA, and a number of the signatories on the declaration of independence were Welsh. And I’m sure you’ll agree that there is much to be made of these historic links to promote trade and tourism, the former all the more important in the light of Brexit. Indeed, today is a potentially historic day in the USA, as citizens go to the polls in an election that I will have played just a tiny part in, in Philadelphia, in which we could see, for the first time, a woman make it to the White House as President. Who wins the White House has an impact beyond the boundaries of the USA. With that in mind, I’m sure many here will join me in hoping America chooses Hillary Clinton over the alternative and to see hope trump hate. Does the First Minister believe that, in 2016, it’s time that we saw a woman President of the USA?

Diolch yn fawr, Brif Weinidog. Mae gan Gymru lawer o gysylltiadau hanesyddol â'r Unol Daleithiau, ac roedd nifer o lofnodwyr y datganiad o annibyniaeth yn Gymry. Ac rwy’n siŵr y byddwch chi’n cytuno bod llawer i'w wneud o’r cysylltiadau hanesyddol hyn i hybu masnach a thwristiaeth, y cyntaf yn bwysicach fyth yng ngoleuni Brexit. Yn wir, mae heddiw o bosibl yn ddiwrnod hanesyddol yn yr Unol Daleithiau, wrth i ddinasyddion fwrw pleidlais mewn etholiad y byddaf i wedi chwarae dim ond rhan fach iawn ynddi, yn Philadelphia, pryd y gallem weld, am y tro cyntaf, menyw yn cyrraedd y Tŷ Gwyn fel Arlywydd. Mae pwy sy'n ennill y Tŷ Gwyn yn cael effaith y tu hwnt i ffiniau'r Unol Daleithiau. Gyda hynny mewn golwg, rwy'n siŵr y bydd llawer yma yn ymuno â mi i obeithio y bydd America yn dewis Hillary Clinton yn hytrach na’r dewis arall ac y bydd gobaith yn maeddu casineb. A yw'r Prif Weinidog yn credu, yn 2016, ei bod hi’n bryd i ni weld Arlywydd benywaidd yn yr Unol Daleithiau?

These are matters for the US population, of course. But, I can see the strong point that she makes. For me, what is hugely important is that the relationship with the USA continues, that the USA doesn’t become an isolationist, nationalist country, and that nothing happens after the election that imperils the commitment of the USA to NATO. I think these are all issues that concern us, and I can certainly well understand the strong feeling that, with a glass ceiling having been broken last time in 2008, another one needs to be broken this time.

Materion i boblogaeth yr Unol Daleithiau yw’r rhain, wrth gwrs. Ond, gallaf weld y pwynt cryf y mae hi’n ei wneud. I mi, yr hyn sy’n hynod bwysig yw bod y berthynas gyda'r Unol Daleithiau yn parhau, nad yw'r Unol Daleithiau yn troi’n wlad ymynysol, genedlaetholaidd, ac na fydd dim yn digwydd ar ôl yr etholiad sy'n peryglu ymrwymiad yr Unol Daleithiau i NATO. Rwy’n meddwl bod y rhain i gyd yn faterion sy'n peri pryder i ni, a gallaf yn sicr ddeall yn iawn y teimlad cryf, ar ôl torri tir newydd y tro diwethaf yn 2008, bod angen torri tir newydd arall y tro hwn.

Brif Weinidog, rwy’n siŵr y byddech yn cytuno â fi fod sir Benfro yn cynhyrchu llawer iawn o gynnyrch gwych sydd yn rhoi sir Benfro, ac yn wir, Cymru, ar y map, ac mae’n hanfodol bod y Llywodraeth yn gwneud popeth yn ei gallu i hyrwyddo ein cynnyrch ymhellach i ffwrdd i wledydd fel yr Unol Daleithiau. Rwy’n sylweddoli bod Llywodraeth Cymru yn adolygu ei chefnogaeth allforio ar gyfer busnesau bwyd a diod, ond a allwch chi ddweud wrthym ni ba gymorth ychwanegol y gall Llywodraeth Cymru ei gynnig i gynhyrchwyr bach sydd yn edrych i allforio eu cynnyrch i wledydd fel America?

First Minister, I’m sure you’d agree with me that Pembrokeshire produces a great deal of excellent produce that places Pembrokeshire and, indeed, Wales, on the map. It’s crucial that the Government should do everything within its ability to promote our produce in nations such as the United States. I understand that the Welsh Government is reviewing its export support for food and drink companies, but can you tell us what additional support the Welsh Government can provide to small producers who are looking to export their produce to nations such as the United States?

Mae yna gyngor ar gael drwy’r tîm sydd yma yng Nghaerdydd, ond hefyd cyngor ar gael o’r swyddfeydd yn America. Bydd yna grŵp yn mynd i America yn hwyrach y mis hwn, sef ‘trade mission’, er mwyn gweld pa fath o ddiddordeb sydd ar gael o fuddsoddwyr mewn i Gymru, ond hefyd, wrth gwrs, i sicrhau marchnadoedd newydd i gynhyrchwyr o Gymru.

There is advice available through the team here in Cardiff, but also advice from the offices in America. There will be a group travelling to America later this month, on a trade mission, to see what kind of interest there is in Wales from investors, but also, of course, to seek new markets for Welsh producers.

The outgoing President suggested that the UK mind find ourselves at the back of the queue if we voted for Brexit. Given what has happened with the referendum result, the election of a new President today, but also the stalling of the transatlantic trade and investment partnership negotiations and the formidable challenges they face, is it actually possible that Wales within the United Kingdom may actually see us take the European Union’s place and go to the front of that queue?

Awgrymodd yr Arlywydd sy’n gadael y gallai’r DU ganfod ein hunain yng nghefn y ciw pe byddem ni’n pleidleisio dros Brexit. O gofio’r hyn sydd wedi digwydd gyda chanlyniad y refferendwm, ethol Arlywydd newydd heddiw, ond hefyd yr arafu yn nhrafodaethau’r bartneriaeth masnach a buddsoddi trawsiwerydd a'r heriau aruthrol y maen nhw’n eu hwynebu, a yw hi'n bosibl mewn gwirionedd y gallai Cymru o fewn y Deyrnas Unedig ein gweld ni’n cymryd lle’r Undeb Ewropeaidd a mynd i flaen y ciw?

I doubt it. His party has been very strongly against TTIP for reasons that are not European. Now, if TTIP is an agreement that will be presented for the UK, then his objections would still remain. I’ve heard objections from many who have called into question the ability of governments to provide public services with TTIP as it currently stands, so I assume that he will be as vehement in his objections to TTIP if it were to be a UK/US agreement as he would have been if it had been a EU/US agreement.

Rwy’n amau ​​hynny. Mae ei blaid ef wedi bod yn gryf iawn yn erbyn TTIP am resymau nad ydynt yn Ewropeaidd. Nawr, os yw TTIP yn gytundeb a fydd yn cael ei gyflwyno i’r DU, yna byddai ei wrthwynebiadau yn parhau. Rwyf wedi clywed gwrthwynebiadau gan lawer sydd wedi cwestiynu gallu llywodraethau i ddarparu gwasanaethau cyhoeddus gyda TTIP fel y mae ar hyn o bryd, felly rwy’n tybio y bydd yr un mor chwyrn yn ei wrthwynebiad i TTIP pe byddai'n gytundeb rhwng y DU a’r Unol Daleithiau ag y byddai wedi bod pe byddai wedi bod yn gytundeb rhwng yr UE a’r Unol Daleithiau.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau yn awr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.

Questions now from the party leaders. The leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you very much, Presiding Officer. As a party that broke the glass ceiling nearly 40 years ago, First Minister, I’ll gladly hand the Labour Party the manual on how to elect a female to be leader, should you care to read that manual. But, I want to ask you a serious question on business rates, if possible, please, First Minister. With the recent revaluation of businesses the length and breadth of Wales, many businesses face horrendous increases in their business rates. What is your view on the revaluation that has taken place and the position that many small and medium-sized businesses find themselves in?

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Fel plaid a dorrodd dir newydd bron i 40 mlynedd yn ôl, Brif Weinidog, byddwn yn falch iawn o roi’r llawlyfr i’r Blaid Lafur ar sut i ethol menyw i fod yn arweinydd, pe hoffech chi ddarllen y llawlyfr hwnnw. Ond, hoffwn ofyn cwestiwn o ddifrif i chi am ardrethi busnes, os yw’n bosibl, os gwelwch yn dda, Brif Weinidog. Yn dilyn ailbrisio diweddar busnesau ar hyd a lled Cymru, mae llawer o fusnesau yn wynebu cynnydd erchyll i’w hardrethi busnes. Beth yw eich barn chi ar yr ailbrisio sydd wedi digwydd a'r sefyllfa y mae llawer o fusnesau bach a chanolig eu maint yn canfod eu hunain ynddi?

Three things—I would expect most businesses to see a reduction in their rateable value, if only for the fact that the last valuation took place in 2008, before, of course, the world economic crisis that occurred after that. Secondly, however, of course, our small business rate relief scheme will continue to reach more businesses—a greater percentage of businesses—than is the case in England. And, thirdly, we are putting in place a transitional relief scheme—£10 million of new money—which will help those businesses that are looking at substantial rises in their rates, following the valuation. One thing I should add, of course, businesses, if they feel that they have been over-valued, should contact the Valuation Office Agency as quickly as possible in order to raise their concerns.

Tri pheth—byddwn yn disgwyl i’r rhan fwyaf o fusnesau weld lleihad i’w gwerth ardrethol, dim ond oherwydd y ffaith fod y prisiad diwethaf wedi digwydd yn 2008, cyn, wrth gwrs, argyfwng economaidd y byd a gafwyd wedi hynny. Yn ail, fodd bynnag, wrth gwrs, bydd ein cynllun rhyddhad ardrethi i fusnesau bach yn parhau i gyrraedd mwy o fusnesau—canran fwy o fusnesau—na’r hyn sy’n digwydd yn Lloegr. Ac, yn drydydd, rydym ni’n rhoi cynllun rhyddhad trosiannol ar waith—£10 miliwn o arian newydd—a fydd yn helpu’r busnesau hynny sy'n wynebu cynnydd sylweddol i’w hardrethi, yn dilyn y prisiad. Un peth y dylwn ei ychwanegu, wrth gwrs, yw y dylai busnesau, os ydynt yn teimlo eu bod wedi cael eu gorbrisio, gysylltu ag Asiantaeth y Swyddfa Brisio cyn gynted â phosibl er mwyn codi eu pryderon.

Thank you for that answer, First Minister. The leader of the house and I attended a protest in Cowbridge, but, I’ve been to many towns over the last fortnight, and it seems there have been examples coming time and time again of, certainly, secondary retail properties and also hospitality areas that seem to have done pretty poorly under this revaluation, and many are facing a huge increase in their rateable values, well over 100 per cent in many instances.

I hear what you say about the measures that the Welsh Government has put on the table, and they are welcome. But it does seem, certainly in the transition, should the consultation be taken forward by the Minister to the new regime in April 2018, unless more is done in this current budget round to offer more assistance to some of those businesses that find themselves on the wrong end of these valuations, they just aren’t going to be around in April 2018. Can you offer any comfort to the businesses that do find themselves bearing these huge increases in their rateable values, that the budget process will look at trying to release additional funding to enable a softer landing for many of these businesses in the new era of business rates?

Diolch i chi am yr ateb yna, Brif Weinidog. Aeth arweinydd y tŷ a minnau i brotest yn y Bont-faen, ond, rwyf wedi bod i lawer o drefi yn ystod y pythefnos diwethaf, ac mae'n ymddangos y bu enghreifftiau dro ar ôl tro o, yn sicr, safleoedd manwerthu eilaidd a mannau lletygarwch hefyd y mae’n ymddangos eu bod wedi gwneud yn eithaf gwael o dan yr ailbrisiad hwn, ac mae llawer yn wynebu cynnydd enfawr i’w gwerthoedd ardrethol, ymhell dros 100 y cant mewn nifer o achosion.

Clywaf yr hyn a ddywedwch am y mesurau y mae Llywodraeth Cymru wedi eu rhoi ar y bwrdd, ac maent i’w croesawu. Ond mae'n ymddangos, yn sicr yn y cyfnod pontio, pe byddai ymgynghoriad yn cael ei gynnal gan y Gweinidog i’r drefn newydd ym mis Ebrill 2018 oni bai bod mwy’n cael ei wneud yn y rownd gyllideb bresennol i gynnig mwy o gymorth i rai o'r busnesau hynny sy'n eu canfod eu hunain ar ochr anghywir y prisiadau hyn, nid ydynt yn mynd i fod o gwmpas ym mis Ebrill 2018. A allwch chi gynnig unrhyw gysur i'r busnesau sy’n canfod eu hunain yn ymdopi â’r cynnydd enfawr hwn i’w gwerthoedd ardrethol, y bydd proses y gyllideb yn ceisio rhyddhau cyllid ychwanegol i liniaru’r ergyd i lawer o'r busnesau hyn yn y cyfnod newydd o ardrethi busnes?

Again, I make mention of the fact that £10 million is being set aside in new money for a transitional scheme to help businesses that do face these difficulties.

Unwaith eto, cyfeiriaf at y ffaith bod £10 miliwn yn cael ei neilltuo mewn arian newydd ar gyfer cynllun trosiannol i helpu busnesau sy'n wynebu'r anawsterau hyn.

I regret that you are unable to offer some more comfort than that, because, certainly the businesses I have spoken to, when they’ve looked at the £10 million transitional money that is available, do not believe that that will go far enough to help them to stay in business. And I don’t underestimate the offer that the Welsh Government has made, but there are some very, very genuine concerns out there that, with the new regime that is in place on the valuation, from April 2017, businesses just will not be able to continue. And so I do think it’s regrettable you haven’t been able to offer some comfort, with the budget round continuing at the moment, and that you cannot look at the budget lines and maybe try and find additional resources to help some of these businesses in the transition.

But you also touched on the valuation office, and the appeal structure, which is well understood by many of these businesses. I’ve been told that many businesses have a horrendous time accessing the valuation office and, in particular, just being able to get the process under way so they can challenge some of these valuations. Will you work with the valuation office, to make sure that, when businesses do contact them, they do get a timely response? Because I do fear for the financial well-being of many of these small businesses that have approached me, and many other Members from across the parties in this Chamber, and that they will not be with us after 1 April unless they get some assistance.

Rwy’n gresynu na allwch chi gynnig mwy o gysur na hynny, oherwydd, yn sicr y busnesau yr wyf i wedi siarad â nhw, pan eu bod wedi edrych ar yr arian trosiannol o £10 miliwn sydd ar gael, nid ydynt yn credu y bydd hynny'n mynd yn ddigon pell i’w helpu i aros mewn busnes. Ac nid wyf yn bychanu'r cynnig y mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud, ond ceir rhai pryderon dilys iawn, iawn allan yna na fydd busnesau, gyda'r drefn newydd sydd ar waith ar y prisiad, o fis Ebrill 2017 yn gallu parhau. Ac felly rwy’n credu ei bod yn anffodus nad ydych chi wedi gallu cynnig rhywfaint o gysur, gyda'r rownd gyllideb yn parhau ar hyn o bryd, ac na allwch chi edrych efallai ar y llinellau cyllideb ac efallai ceisio dod o hyd i adnoddau ychwanegol i helpu rhai o'r busnesau hyn yn y cyfnod pontio.

Ond soniasoch hefyd am y swyddfa brisio, a’r strwythur apêl, y mae gan lawer o’r busnesau hyn ddealltwriaeth dda ohono. Dywedwyd wrthyf fod llawer o fusnesau wedi cael amser erchyll yn cael gafael ar y swyddfa brisio ac, yn arbennig, ddim ond yn gallu cael y broses ar y gweill er mwyn iddyn nhw allu herio rhai o'r prisiadau hyn. A wnewch chi weithio gyda'r swyddfa brisio, i wneud yn siŵr, pan fydd busnesau yn cysylltu â nhw, eu bod nhw’n cael ymateb prydlon? Oherwydd, rwyf wir yn ofni am les ariannol llawer o’r busnesau bach hyn sydd wedi cysylltu â mi, ac â nifer o Aelodau eraill ar draws y pleidiau yn y Siambr hon, ac na fyddan nhw gyda ni ar ôl 1 Ebrill oni bai eu bod nhw’n cael rhywfaint o gymorth.

I don’t want to undervalue their position in any way. Can I ask the leader of the Welsh Conservatives to write to me with those examples? He’s made mention of one particular town and he’s made mention of businesses that have experienced difficulty through the appeals process and have seen a potentially large increase in their business rates. If you could share his examples with me, I will, of course, look at them in order to inform our position in terms of the next year or two.

Nid wyf eisiau bychanu eu sefyllfa mewn unrhyw ffordd. A gaf i ofyn i arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig ysgrifennu ataf gyda’r enghreifftiau hynny? Mae wedi sôn am un dref benodol ac mae wedi sôn am fusnesau sydd wedi cael anhawster drwy'r broses apelio ac wedi gweld cynnydd a allai fod yn fawr i’w hardrethi busnes. Pe gallech chi rannu ei enghreifftiau â mi, byddaf, wrth gwrs, yn eu hystyried er mwyn llunio ein safbwynt o ran y flwyddyn neu ddwy nesaf.

Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

The leader of the UKIP group, Neil Hamilton.

Diolch, Lywydd. The Government, a few days ago, announced that there would be a cut to the budget for climate change projects of 36 per cent. As UKIP stood in the last election on a policy of cutting this budget, I am glad to see that the First Minister is coming our way, just as on managed migration. But, I think it’s rather quixotic that the big cuts are coming in flood defences, which are necessary, quite regardless of the theories on man-made global warming.

Will the First Minister accept that even the Intergovernmental Panel on Climate Change believes that there’s been no global warming since 1998, and that there was only a 0.4 per cent rise in global temperatures between 1975 and 1998, which is similar to the period between 1860 and 1880, and again between 1910 and 1940? So, is it not good sense, therefore, not to be spending huge sums of money on the consequences of a theory that is mainly conjectural?

Diolch, Lywydd. Cyhoeddodd y Llywodraeth, ychydig ddiwrnodau yn ôl, y byddai toriad i’r gyllideb ar gyfer prosiectau newid yn yr hinsawdd o 36 y cant. Gan fod UKIP wedi sefyll yn yr etholiad diwethaf ar bolisi o dorri’r gyllideb hon, rwy’n falch o weld bod y Prif Weinidog yn dod i’n ffordd ni, yn yr un modd ag ymfudo a reolir. Ond, rwy'n credu ei bod braidd yn gwicsotig bod y toriadau mawr yn dod mewn amddiffynfeydd rhag llifogydd, sy'n angenrheidiol, yn hollol ar wahân i'r damcaniaethau ar gynhesu byd-eang a grëwyd gan bobl.

A wnaiff y Prif Weinidog dderbyn bod hyd yn oed y Panel Rhynglywodraethol ar y Newid yn yr Hinsawdd yn credu na fu unrhyw gynhesu byd-eang ers 1998, ac mai dim ond cynnydd o 0.4 y cant i dymereddau byd-eang a gafwyd rhwng 1975 a 1998, sy'n debyg i'r cyfnod rhwng 1860 a 1880, ac unwaith eto rhwng 1910 a 1940? Felly, onid yw’n gwneud synnwyr, felly, i beidio â gwario symiau enfawr o arian ar ganlyniadau damcaniaeth sy'n ddychmygol yn bennaf?

I like to look at the weight of evidence when we deal with a particular scenario, and the overwhelming weight of evidence from those who are qualified is that climate change is happening and that human activity has an effect on climate change. If climate change isn’t happening, then clearly we need to re-examine our flood defence policy because we’re spending money on flood defences that apparently aren’t needed, because, of course, we are putting in place flood defences to deal with flooding events that have occurred in some parts of Wales where they’ve not been experienced before. The residents of Tal-y-bont in Ceredigion will provide evidence for that. We’re also looking to provide defences for people based on what the experts tell us will be an increase in global temperatures and a subsequent disturbance of weather patterns over the next few years. Climate change is something that doesn’t happen over five or 10 years: it happens over many, many decades and it is measured not necessarily in the span of a human lifetime either.

Rwy'n hoffi edrych ar bwysau'r dystiolaeth pan fyddwn ni’n ymdrin â sefyllfa benodol, a phwysau llethol y dystiolaeth gan y rheini sy’n gymwysedig yw bod newid yn yr hinsawdd yn digwydd, a bod gweithgarwch dynol yn cael effaith ar newid yn yr hinsawdd. Os nad yw newid yn yr hinsawdd yn digwydd, yna yn amlwg mae angen i ni ailystyried ein polisi amddiffyn rhag llifogydd oherwydd ein bod ni’n gwario arian ar amddiffynfeydd rhag llifogydd nad oes eu hangen yn ôl pob golwg, oherwydd, wrth gwrs, rydym ni’n gosod amddiffynfeydd rhag llifogydd i ymdrin â digwyddiadau llifogydd a welwyd mewn rhai rhannau o Gymru lle na chawsant eu gweld o'r blaen. Bydd trigolion Tal-y-bont yng Ngheredigion yn cynnig tystiolaeth o hynny. Rydym ni hefyd yn bwriadu darparu amddiffynfeydd i bobl yn seiliedig ar yr hyn y mae'r arbenigwyr yn ei ddweud wrthym fydd yn gynnydd i dymereddau byd-eang ac aflonyddwch dilynol patrymau tywydd dros y blynyddoedd nesaf. Mae newid yn yr hinsawdd yn rhywbeth nad yw'n digwydd dros bump neu 10 mlynedd: mae'n digwydd dros ddegawdau lawer, ac nid yw’n cael ei fesur yn ystod oes ddynol o reidrwydd ychwaith.

The First Minister will know that I believe these are mere oscillations—and all the historical evidence proves that. But I’m interested in the effect upon the life and livelihoods of our electors of government policy. He will know that 23 per cent of households in Wales are in fuel poverty on the Government’s own definition—that’s 291,000 households—and that 20 per cent of the average fuel bill in a house now is accounted for by green taxes. On an average household bill of £1,500 a year, that’s £300 a year. For somebody on a very low income that is a very significant diminution in their real standard of living. Is there not something that the Government can do to benefit the lives of ordinary people by opposing these green taxes and restoring some semblance of sanity in our policy on climate change?

Bydd y Prif Weinidog yn gwybod fy mod i’n credu mai osgiliadau yn unig yw’r rhain—ac mae'r holl dystiolaeth hanesyddol yn profi hynny. Ond mae gen i ddiddordeb yn effaith polisi'r llywodraeth ar fywyd a bywoliaeth ein hetholwyr. Bydd yn gwybod bod 23 y cant o aelwydydd yng Nghymru mewn tlodi tanwydd yn ôl diffiniad y Llywodraeth ei hun—mae hynny’n 291,000 o aelwydydd—ac mai trethi gwyrdd yw 20 y cant o'r bil tanwydd cyfartalog mewn tŷ erbyn hyn. O fil cyfartalog cartrefi o £1,500 y flwyddyn, mae hynny’n £300 y flwyddyn. Mae hynny’n lleihad sylweddol iawn i safon byw gwirioneddol rhywun sydd ar incwm isel iawn. Onid oes rhywbeth y gall y Llywodraeth ei wneud i fod o fudd i fywydau pobl gyffredin trwy wrthwynebu’r trethi gwyrdd hyn ac adfer rhyw awgrym o gallineb yn ein polisi ar newid yn yr hinsawdd?

If it’s a question of sanity, then the insanity he displayed along with his party in the 1980s when our coal-mining industry was closed down is testament to that. I welcome his conversion, but one thing I have to say to him is that coal as a source of fuel is not going to return in the UK. The deep mines are gone: they’ve been built over, there are buildings and homes over them. The only option is opencasting. If he wishes to advocate that, he is welcome to join me and the residents of Kenfig Hill in my constituency who have particular views on opencasting and have to live next door to what is, at the moment, a dormant and derelict opencast site. The reality is that we have a choice as a nation: either we seek to import more energy—be that natural gas from, for example, Russia—or we seek to import even more liquid natural gas or we seek to import coal from other countries in the world. That is one choice, or we go for energy security and we develop an energy system that draws on renewable energy but is also secure for us in the future. That, I think, is the perfectly sensible option.

Os yw'n fater o gallineb, yna mae’r gwallgofrwydd a ddangoswyd ganddo ef ynghyd â'i blaid yn y 1980au pan gaewyd ein diwydiant glo yn brawf o hynny. Rwy’n croesawu ei dröedigaeth, ond un peth y mae'n rhaid i mi ei ddweud wrtho yw nad yw glo fel ffynhonnell tanwydd yn mynd i ddychwelyd yn y DU. Mae'r pyllau dwfn wedi mynd: adeiladwyd drostynt, mae adeiladau a chartrefi drostynt. Yr unig ddewis yw glo brig. Os yw'n dymuno hyrwyddo hynny, mae croeso iddo ymuno â mi a thrigolion Mynydd Cynffig yn fy etholaeth i sydd â safbwyntiau penodol ar gloddio brig ac y mae’n rhaid iddyn nhw fyw drws nesaf i'r hyn sydd, ar hyn o bryd, yn safle glo brig segur a diffaith. Y gwir yw bod gennym ni ddewis fel cenedl: naill ai rydym ni’n ceisio mewnforio mwy o ynni—boed hynny’n nwy naturiol o, er enghraifft, Rwsia—neu rydym ni’n ceisio mewnforio mwy fyth o nwy naturiol hylif neu rydym ni’n ceisio mewnforio glo o wledydd eraill yn y byd. Dyna un dewis, neu rydym ni’n dewis diogelwch ynni ac yn datblygu system ynni sy'n defnyddio ynni adnewyddadwy ond sydd hefyd yn ddiogel i ni yn y dyfodol. Hwnnw, rwy’n meddwl, yw'r dewis cwbl synhwyrol.

Well, the First Minister will know that the percentage of electricity generated by wind power or solar energy is minute: typically between 3 per cent and 5 per cent. So, the idea that energy security can be obtained by more and more windmills is nonsense and would result in the utter desecration of our countryside as well. But I’m interested in the impact of green taxes upon poor people. His party came into existence in order to fight for the interests of working people, but it’s his party, more than all because of the climate change Act, which his Government introduced in 2008—. In the Government’s own assessment of its costs, it would be £18 billion a year, £720 billion over 40 years. This is a crown of thorns that’s being put down on the heads of ordinary people.

Wel, bydd y Prif Weinidog yn gwybod bod canran y trydan a gynhyrchir gan ynni’r gwynt neu ynni solar yn fach iawn: rhwng 3 y cant a 5 y cant fel rheol. Felly, mae’r syniad y gellir cael diogelwch ynni trwy fwy a mwy o felinau gwynt yn ffwlbri a byddai'n arwain at halogi ein cefn gwlad yn llwyr hefyd. Ond mae gennyf ddiddordeb yn yr effaith a gaiff trethi gwyrdd ar bobl dlawd. Daeth ei blaid ef i fodolaeth er mwyn ymladd dros fuddiannau pobl sy'n gweithio, ond ei blaid ef, mwy na neb oherwydd y Ddeddf newid yn yr hinsawdd, a gyflwynwyd gan ei Lywodraeth ef yn 2008—. Yn asesiad ei Lywodraeth ei hun o'i chostau, byddai'n £18 biliwn y flwyddyn, £720 biliwn dros 40 mlynedd. Mae hon yn goron o ddrain sy'n cael ei gosod ar bennau pobl gyffredin.

I cannot stand here in all seriousness and listen to a man with his history lecture me about standing up for working people. This is somebody who sat there in Parliament in the 1980s and waved through the greatest act of industrial vandalism that the UK has ever seen: the destruction of jobs in the steel industry, the erosion of the coal industry, communities having their livelihoods destroyed by a Government that did not care. The enemy within—the enemy within—is what the party opposite called the very working people of south Wales and the United Kingdom. We stand up for working people. We stand up for energy sources that are safe and we will continue to make sure, first of all, that people don’t forget what the parties opposite did to them in the 1980s and we will continue to ensure that people have jobs, they have secure energy and fairness, replacing what the parties opposite took away from them.

Ni allaf sefyll yma yn gwbl o ddifrif a gwrando ar ddyn â'i hanes ef yn pregethu wrthyf i am sefyll dros bobl sy'n gweithio. Dyma rywun a eistedded yno yn y Senedd yn y 1980au gan chwifio drwyddo’r weithred fwyaf o fandaliaeth ddiwydiannol a welodd y DU erioed: dinistriad swyddi yn y diwydiant dur, erydiad y diwydiant glo, dinistrio bywoliaethau cymunedau gan Lywodraeth nad oedd ots ganddi. Y gelyn y tu mewn—y gelyn y tu mewn—yw'r hyn a alwodd y blaid gyferbyn yr union bobl sy'n gweithio yn ne Cymru a'r Deyrnas Unedig. Rydym ni’n sefyll dros bobl sy'n gweithio. Rydym ni’n sefyll dros ffynonellau ynni sy'n ddiogel a byddwn yn parhau i wneud yn siŵr, yn gyntaf oll, nad yw pobl yn anghofio’r hyn a wnaeth y pleidiau gyferbyn iddyn nhw yn y 1980au, a byddwn yn parhau i sicrhau bod gan bobl swyddi, bod ganddyn nhw ynni diogel a thegwch, gan ddisodli'r hyn a gymerwyd oddi wrthynt gan y pleidiau gyferbyn.

Ar ran Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

On behalf of Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

Diolch, Lywydd. A ydy’r Prif Weinidog yn ymwybodol o faint y broblem o gyn-aelodau’r lluoedd arfog yn dioddef o broblemau iechyd meddwl? A yw’n derbyn beth ddywedodd y cyn bwyllgor iechyd wrth ddisgrifio cefnogaeth i gyn-filwyr yng Nghymru fel bod yn annigonol ac amhriodol?

Thank you, Llywydd. Is the First Minister aware of the scale of the problem of former members of the armed forces suffering mental health problems? Does he accept what the predecessor health committee said in describing support for veterans in Wales as being inadequate and inappropriate?

Na, nid wyf yn derbyn hynny. Wrth gwrs, bob blwyddyn rydym ni wedi datgan pecyn newydd i’r rheini sydd wedi bod yn y lluoedd arfog, a dyna yn gwmws beth y byddwn ni’n ei wneud y flwyddyn hon hefyd, er mwyn sicrhau bod gyda nhw ffyrdd o gael mynediad i ofal iechyd meddwl a hefyd, wrth gwrs, iddyn nhw gael help gyda phopeth sydd ei eisiau arnyn nhw unwaith y byddan nhw’n gadael.

No, I don’t accept that. Of course, every year we have put forward a new package of support for veterans, and that’s exactly what we’ll be doing in this year, too, to ensure that they do have means of accessing mental health care, and for them to receive support with everything that they need once they leave the armed forces.

Nid ydym yn gwybod yn union faint o gyn-filwyr sy’n dioddef o broblemau iechyd meddwl achos nid yw’r ffigyrau union yn cael eu cyhoeddi. Rydym ni yn meddwl bod rhyw 4 y cant yn dioddef o anhwylder straen ôl-drawmatig, neu ‘post-traumatic stress disorder’. Rydym ni’n meddwl bod rhyw un o bob pump yn dioddef o ryw fath o afiechyd meddwl. Lleiafrif o gyn-filwyr ydy hyn, wrth gwrs, ond wrth i ni nesáu at Sul y Cofio, mae angen i bob cyn-filwr wybod bod y rhai a fu’n gwasanaethu ochr yn ochr â nhw yn cael eu gwerthfawrogi a’u bod yn cael eu gweld am yr hyn ydyn nhw, sef asedau i’n cymdeithas ni ac i’r gweithle, ac ati.

O ystyried beth ddywedodd y pwyllgor iechyd diwethaf, ac o ystyried beth ddywedodd y BMA wrth ddisgrifio cefnogaeth fel bod yn anghyson, pa gamau y mae’r Llywodraeth yn cynllunio i’w cymryd rŵan i wneud yn siŵr fod gwasanaethau cyhoeddus yn trin cyn-filwyr Cymru sydd angen cymorth mewn ffordd y maen nhw’n ei llawn haeddu?

We don’t know exactly how many veterans are suffering with mental health problems, because those exact figures aren’t published. But we do think that some 4 per cent do suffer post-traumatic stress disorder. We believe that some one in five suffer some sort of mental health problem. This is a minority of veterans, of course, but as we approach Remembrance Sunday, then every veteran should understand that those who served alongside them are appreciated and that they are seen for what they are, namely assets for our communities and for the workplace and so on.

Given what the health committee said in the last Assembly, and what the BMA said in describing support as being inconsistent, what steps is the Government intending to take now to ensure that public services do treat Welsh veterans who need support in the way in which they fully deserve?

Wel, yn fy marn i, mae hynny’n digwydd nawr, ond wrth ddweud hynny, nid oes un system lle nad yw’r system yn gallu cael ei wella. Y ffordd o wneud hynny yw’r ffordd yr ydym yn ei defnyddio, sef gweithio gyda’r cyrff sy’n cynrychioli’r rheini sydd wedi bod yn y lluoedd arfog er mwyn i ni gryfhau pecynnau iddyn nhw. Mae yna berthynas dda rhwng y cyrff hynny a’r Llywodraeth.

Well, in my opinion, this happens now, but having said that, there’s no one system that can’t be improved. The way to do that is the way that we’re doing now—using those bodies that support veterans so that we can strengthen packages put forward for them. We have a good relationship between those bodies and Government.

The question is how much we do, of course, and remembrance week is a good time to remind ourselves that we owe a duty of care to former service personnel, and I have no doubt, of course, that the First Minister would agree with me on that. But the budget for the all-Wales veterans health and well-being service is just £585,000. That’s less than one hundredth of 1 per cent of the overall health budget.

Now, Plaid Cymru believes that a military well-being Act is needed to ensure that support for veterans is consistent and of a high quality across the country, so that all veterans know that public services will have a legal obligation to be there for their former comrades. So, if, as most would agree, what Welsh Government is currently doing for veterans isn’t enough, will the First Minister pledge to legislate during this Assembly to ensure that, when it comes to housing or medical care, no veteran is left behind?

Y cwestiwn yw faint yr ydym ni’n ei wneud, wrth gwrs, ac mae wythnos y coffa yn amser da i atgoffa ein hunain bod gennym ddyletswydd gofal i gyn-bersonél y lluoedd arfog, ac nid oes gennyf unrhyw amheuaeth, wrth gwrs, y byddai'r Prif Weinidog yn cytuno â mi am hynny. Ond dim ond £585,000 yw’r gyllideb ar gyfer gwasanaeth iechyd a lles cyn-filwyr Cymru gyfan. Mae hynny’n llai na chanfed ran o 1 y cant o'r gyllideb iechyd gyfan.

Nawr, mae Plaid Cymru yn credu bod angen Deddf lles milwrol i sicrhau bod y cymorth hwnnw i gyn-filwyr yn gyson ac o ansawdd uchel ar draws y wlad, fel bod yr holl gyn-filwyr yn gwybod y bydd gan wasanaethau cyhoeddus ymrwymiad cyfreithiol i fod yno i’w cyn-gymrodyr. Felly, os, fel y byddai'r mwyafrif yn cytuno, nad yw’r hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gyn-filwyr yn ddigon ar hyn o bryd, a wnaiff y Prif Weinidog addo deddfu yn ystod y Cynulliad hwn i sicrhau, pan ddaw i dai neu ofal meddygol, nad oes unrhyw gyn-filwr yn cael ei adael ar ôl?

We’d need to examine what the effect of the legislation would be, but nevertheless, the sentiments that the Member expresses are ones that I share. We want to ensure that our veterans get the best package possible, and the best deal possible, once they’ve left the armed forces. That is done through working with veterans organisations such as the Royal British Legion; it’s done through ensuring there is sufficient funding available specifically to help veterans over and above funding for the general population in areas such as health, and we’ll continue to examine what the most effective ways are of improving that service in the future.

Byddai angen i ni archwilio beth fyddai effaith y ddeddfwriaeth, ond serch hynny, mae'r teimladau y mae’r Aelod yn eu mynegi yn rhai yr wyf i’n eu rhannu. Rydym ni eisiau sicrhau bod ein cyn-filwyr yn cael y pecyn gorau posibl, a’r fargen orau bosibl, ar ôl iddyn nhw adael y lluoedd arfog. Gwneir hynny trwy weithio gyda sefydliadau cyn-filwyr fel y Lleng Brydeinig Frenhinol; gwneir hynny trwy sicrhau bod digon o arian ar gael yn benodol i helpu cyn-filwyr yn ogystal â chyllid ar gyfer y boblogaeth yn gyffredinol mewn meysydd fel iechyd, a byddwn yn parhau i archwilio'r ffyrdd mwyaf effeithiol o wella'r gwasanaeth hwnnw yn y dyfodol.

Plant a Addysgir Gartref

Home-schooled Children

4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am blant yng Nghymru a addysgir gartref? OAQ(5)0250(FM)[W]

4. Will the First Minister make a statement on home schooled children in Wales? OAQ(5)0250(FM)[W]

Rydym ni’n cydnabod hawliau rhieni i addysgu eu plant gartref. Rydym ni hefyd yn cydnabod hawliau plant i gael addysg effeithlon ac addas, i gael gwrandawiad ac i fod yn ddiogel. Mae ein canllawiau diwygiedig, a fydd yn cael eu cyhoeddi cyn bo hir, yn adlewyrchu hyn.

The Welsh Government recognises the rights of parents to home educate their children. We also recognise the rights of children to receive an efficient and suitable education, to be listened to and to be safe. Our revised guidance, to be published shortly, reflects this.

Diolch am eich ateb. Byddwch chi, rwy’n siŵr, yn ymwybodol bod y comisiynydd plant wedi galw ar y Llywodraeth i gyflwyno canllawiau statudol i’w gwneud hi’n ofynnol i rieni gofrestru’r ffaith eu bod nhw’n addysgu eu plant gartref. Mae hi wedi gwneud yn glir yn ddiweddar yn y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg hefyd y byddai hi yn barod i ddefnyddio ei phwerau statudol er mwyn annog y Llywodraeth i symud i’r cyfeiriad yna. A fyddech chi felly yn cytuno â’r comisiynydd a finnau, a nifer o bobl, rwy’n siŵr, bod pob diwrnod o oedi yn rhedeg y risg bod unigolyn arall—ac mae’n rhaid dweud ‘arall’, yn anffodus—yn cael ei adael i lawr gan y Llywodraeth yma, a'u bod nhw’n rhedeg y risg o fynd o dan y radar?

Thank you for that response. I’m sure you’ll be aware that the children’s commissioner has called on the Government to introduce statutory guidance to make it a requirement for parents to register the fact that they are home schooling their children. She has made it clear recently in the Children, Young People and Education Committee that she would be willing to use her statutory powers in order to encourage the Government to move in that direction. Would you therefore agree with the commissioner, myself and many others that every day of delay runs the risk that another individual—and unfortunately we do have to say ‘another’ individual—is let down by this Government, because they run the risk of disappearing under the radar?

Awdurdodau lleol, wrth gwrs, sydd â’r prif gyfrifoldeb, ond nid wyf yn dweud, wrth gwrs, nad oes cyfrifoldeb o gwbl gan Lywodraeth Cymru. Rydym ni’n moyn sicrhau bod y canllawiau sy’n dod allan yn ganllawiau sy’n cryfhau sefyllfa awdurdodau lleol ac yn egluro beth yw dyletswyddau a hefyd hawliau rhieni, plant ac awdurdodau lleol. Wrth gwrs, fe fyddwn ni’n dal i ystyried faint mor effeithiol fydd y canllawiau hynny, i sicrhau eu bod nhw yn effeithiol ac i weld a oes eisiau newid y system yn y pen draw. Rydym yn hyderus, ar hyn o bryd, y bydd y canllawiau hynny yn mynd llawer ymhellach er mwyn sicrhau diogelwch plant.

Local authorities, of course, have the main responsibility here, but I’m not saying there that we don’t have any responsibility at all. We’ll ensure that the guidance that comes out will strengthen the situation of local authorities and will explain what the duties and rights of parents, children and local authorities are. We’ll continue to consider how efficient and effective that guidance will be. We want to ensure that it is effective, and if anything needs to be changed in the system we will do so. But at present, I’m confident that that guidance will go much further to ensure the safety of children.

First Minister, it’s interesting and pleasing to hear that the guidance will be issued very shortly because, in my own authority, there are a known 114 children who are being home educated, but there’s only one part-time officer working with those. Can you also ensure that the guidance is going to enforce and put more pressure on local authorities to have a relationship between the number of children they see and the officer, as 114 for one is not adequate? We need to ensure more officers are actually working with those home-educated children so that they get the best support possible.

Brif Weinidog, mae'n ddiddorol ac yn braf clywed y bydd y canllawiau yn cael eu cyhoeddi yn fuan iawn oherwydd, yn fy awdurdod fy hun, ceir 114 o blant hysbys sy'n cael eu haddysgu gartref, ond dim ond un swyddog rhan-amser sy’n gweithio gyda’r rheini. A allwch chi hefyd sicrhau bod y canllawiau’n mynd i orfodi a rhoi mwy o bwysau ar awdurdodau lleol i gael perthynas rhwng nifer y plant y maen nhw’n eu gweld a’r swyddog, gan nad yw 114 ar gyfer un yn ddigonol? Mae angen i ni sicrhau bod mwy o swyddogion yn gweithio gyda’r plant hynny a addysgir gartref fel eu bod yn cael y cymorth gorau posibl.

Clearly, it’s important that local authorities have enough people to work with home-educating parents and home-educated children. We will consider carefully if there are any further steps that will need to be taken. Regulation might be appropriate in the future, if necessary, in order to support home-educated learners, but our approach is to use this guidance to make sure that local authorities are able to get the clarity that they need to act swiftly where they feel that they have to. We will, of course, continue to work with the professionals in order for them to be able to work effectively with those families who do home educate.

Yn amlwg, mae'n bwysig bod gan awdurdodau lleol ddigon o bobl i weithio gyda rhieni sy’n addysgu gartref a phlant a addysgir gartref. Byddwn yn ystyried yn ofalus a oes unrhyw gamau pellach y bydd angen eu cymryd. Efallai y bydd rheoleiddio yn briodol yn y dyfodol, os bydd angen, i gefnogi dysgwyr sy’n cael eu haddysgu gartref, ond ein dull ni yw defnyddio'r canllawiau hyn i sicrhau bod awdurdodau lleol yn gallu cael yr eglurder sydd ei angen arnynt i weithredu'n gyflym pan fyddant yn teimlo bod yn rhaid iddynt. Byddwn, wrth gwrs, yn parhau i weithio gyda'r gweithwyr proffesiynol fel y gallant weithio'n effeithiol gyda’r teuluoedd hynny sy’n addysgu gartref.

Some families freely choose home schooling while others feel they have no alternative because the alternatives to school education for a troubled child are limited. While the number of the latter has dropped, the number of the former has increased from over 1,000 five years ago to over 1,500 last year. What does that say about the confidence in our school education system that they choose to home school? For those families that enrol but then withdraw their child, how sure are you that budget cuts, as has happened in Swansea, haven’t reduced the child’s entitlement to an appropriate level of education?

Mae rhai teuluoedd yn dewis addysgu gartref o’u gwirfodd tra bod eraill yn teimlo nad oes ganddynt unrhyw ddewis arall gan fod y dewisiadau eraill yn hytrach nag addysg ysgol i blentyn cythryblus yn brin. Er bod nifer yr olaf wedi gostwng, mae nifer y cyntaf wedi cynyddu o fwy na 1,000 bum mlynedd yn ôl i dros 1,500 y llynedd. Beth mae hynny'n ei ddweud am y ffydd yn ein system addysg ysgol gan eu bod nhw’n dewis addysg gartref? I’r teuluoedd hynny sy'n cofrestru ond yna’n tynnu eu plentyn yn ôl, pa mor siŵr ydych chi nad yw toriadau i’r gyllideb, fel sydd wedi digwydd yn Abertawe, wedi lleihau hawl y plentyn i lefel briodol o addysg?

There are many different reasons why parents choose to home educate. I don’t believe that the system as a whole is a reason for that. We’re seeing ever improving education results in Wales and, of course, we’re seeing budgets having been protected and investment in schools—unlike, of course, the situation across the border.

Ceir llawer o wahanol resymau pam mae rhieni'n dewis addysgu gartref. Nid wyf yn credu bod y system yn ei chyfanrwydd yn rheswm am hynny. Rydym ni’n gweld canlyniadau addysg yng Nghymru sy’n gwella drwy’r amser ac, wrth gwrs, rydym ni’n gweld cyllidebau wedi eu diogelu a buddsoddiad mewn ysgolion—yn wahanol, wrth gwrs, i’r sefyllfa ar draws y ffin.

How does the Welsh Government ensure that home-schooled children will receive a good standard of education?

Sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau y bydd plant sy’n cael eu haddysgu gartref yn cael safon dda o addysg?

The guidance, of course, will help to continue to ensure that, providing local authorities with the clarity that they need to ensure that the education that is provided is of a sufficient standard.

Bydd y canllawiau, wrth gwrs, yn helpu i barhau i sicrhau hynny, gan roi’r eglurder i awdurdodau lleol sydd ei angen arnynt i sicrhau bod yr addysg a ddarperir o safon ddigonol.

Ardaloedd Dim Galw Diwahoddiad

No-cold-calling Zones

5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ardaloedd dim galw diwahoddiad yng Nghymru? OAQ(5)0245(FM)

5. Will the First Minister make a statement on no cold calling zones in Wales? OAQ(5)0245(FM)

We know that no-cold-calling zones help to make people feel safer in their communities. We know the number of homes covered by zones continues to increase. What we are never sure of is whether no-cold-calling zones include political canvassers.

Rydym ni’n gwybod bod ardaloedd dim galw diwahoddiad yn helpu i wneud pobl deimlo'n fwy diogel yn eu cymunedau. Rydym ni’n gwybod bod nifer y cartrefi sydd wedi’u cwmpasu gan ardaloedd o’r fath yn parhau i gynyddu. Yr hyn nad ydym byth yn siŵr ohono yw a yw ardaloedd dim galw diwahoddiad yn cynnwys canfaswyr gwleidyddol.

That’s absolutely true. No-cold-calling zones are popular with residents. When delivering leaflets during half term in areas without no-cold-calling zones, I noticed a large number of houses with ‘no uninvited traders’ stickers on their doors. What can the Welsh Government do to support councils in expanding the areas covered by no-cold-calling zones?

Mae hynny'n hollol wir. Mae ardaloedd dim galw diwahoddiad yn boblogaidd gyda thrigolion. Wrth ddanfon taflenni yn ystod hanner tymor mewn ardaloedd heb ardaloedd dim galw diwahoddiad, sylwais ar nifer fawr o dai â sticeri 'dim masnachwyr diwahoddiad' ar eu drysau. Beth all Llywodraeth Cymru ei wneud i gefnogi cynghorau i ehangu’r mannau sy’n rhan o ardaloedd dim galw diwahoddiad?

In March 2013, a baseline review established 38,000 homes were covered by the zones. In November 2013, we invited local authorities to bid for funding to support the creation of zones in their areas. I have to say, only 12 authorities requested funding and just under £35,000 was provided. That said, the number of homes covered by zones has now increased to 53,000.

Ym mis Mawrth 2013, canfu adolygiad sylfaenol bod 38,000 o gartrefi wedi’u cwmpasu yn yr ardaloedd. Ym mis Tachwedd 2013, gwahoddwyd awdurdodau lleol i wneud cais am gyllid i gefnogi'r gwaith o greu ardaloedd yn eu dalgylchoedd. Mae’n rhaid i mi ddweud, dim ond 12 awdurdod wnaeth ofyn am gyllid a darparwyd ychydig yn llai na £35,000. Wedi dweud hynny, mae nifer y cartrefi sy’n rhan o’r ardaloedd wedi cynyddu i 53,000 erbyn hyn.

First Minister, I certainly believe that more needs to be done to protect consumers against unsolicited mail and nuisance calls. According to the Office of Fair Trading, these types of scams are estimated to cost the victims around £3.5 billion a year. Can I ask, has the Government considered imposing a levy on the sender of mail, similar to that of the carrier bag charge, of course, allowing that money to be reinvested in different areas such as the forestry industry, protecting rural post offices or helping local authorities to recycle waste?

Brif Weinidog, rwy’n sicr yn credu bod angen gwneud mwy i ddiogelu defnyddwyr rhag post na ofynnwyd amdano a galwadau niwsans. Yn ôl y Swyddfa Masnachu Teg, amcangyfrifir bod y mathau hyn o sgamiau yn costio tua £3.5 biliwn y flwyddyn i'r dioddefwyr. A gaf i ofyn, a yw’r Llywodraeth wedi ystyried cyflwyno ardoll ar anfonwyr post, yn debyg i'r tâl am fagiau siopa, gan ganiatáu i'r arian hwnnw, wrth gwrs, gael ei ailfuddsoddi mewn gwahanol feysydd fel y diwydiant coedwigaeth, diogelu swyddfeydd post gwledig neu helpu awdurdodau lleol i ailgylchu gwastraff?

The difficulty with that is that most of the mail does not originate in Wales. With carrier bags, it’s easy enough; the carrier bags are in the shop in Wales to begin with. It’s an issue that, if we expand it more widely, applies to waste. Most of the waste that comes in to Wales and is generated as waste isn’t actually from Wales to begin with. For me, the answer lies in a UK and European approach to this, because we know that, certainly within the UK, unsolicited mail is still a problem. It’s not as it was because, of course, e-mail is much easier now and, as I’m sure we all know in this Chamber, the scourge of telephone calls by organisations that are outside the telephone preference service. I would be very supportive of any legislation at a UK level that would strengthen the rights of people to avoid these calls in the future, with suitable penalties if needs be.

Yr anhawster gyda hynny yw nad yw'r rhan fwyaf o'r post yn tarddu o Gymru. O ran bagiau siopa, mae'n ddigon hawdd; mae’r bagiau siopa yn y siop yng Nghymru i ddechrau. Mae'n fater, os edrychwn ni’n ehangach, sy’n berthnasol i wastraff. Nid yw'r rhan fwyaf o'r gwastraff sy'n dod i mewn i Gymru ac sy’n cael ei gynhyrchu fel gwastraff yn dod o Gymru i ddechrau mewn gwirionedd. I mi, dull y DU ac Ewrop o ymdrin â hyn yw’r ateb, gan ein bod ni’n gwybod, yn sicr o fewn y DU, bod post na ofynnwyd amdano yn dal i fod yn broblem. Nid yw fel yr oedd, wrth gwrs, gan fod e-bost yn llawer haws nawr ac, fel rwy'n siŵr ein bod ni i gyd yn gwybod yn y Siambr hon, ceir y pla o alwadau ffôn gan sefydliadau sydd y tu allan i'r gwasanaeth dewis ffôn. Byddwn yn gefnogol iawn i unrhyw ddeddfwriaeth ar lefel y DU a fyddai'n cryfhau hawliau pobl i osgoi’r galwadau hyn yn y dyfodol, trwy gosbau priodol os oes angen.

Enwau Lleoedd Hanesyddol

Historical Place Names

6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am enwau lleoedd hanesyddol Cymru? OAQ(5)0249(FM)

6. Will the First Minister make a statement on historical Welsh place names? OAQ(5)0249(FM)

Mae enwau lleoedd hanesyddol yn rhoi tystiolaeth werthfawr inni o ddatblygiad ein cenedl. Mae’n un o ofynion Deddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2016 fod Gweinidogion Cymru’n llunio rhestr o enwau lleoedd hanesyddol a fydd yn cofnodi’r dreftadaeth gyfoethog hon ar gyfer y dyfodol.

Our historic place names provide invaluable evidence about the development of our nation. It is one of the requirements of the Historic Environment (Wales) Act 2016 that Welsh Ministers create a list of historic place names that will then record this rich heritage for the future.

Diolch yn fawr am yr ateb yna, Brif Weinidog. Mae wedi ei ddweud, fel rŷch chi wedi ei nodi, dros y blynyddoedd diwethaf bod yna nifer o esiamplau o enwau hanesyddol Cymraeg ar hen dai, ar hen blastai ac ar hen ffermydd. Mae’r enwau hanesyddol Cymraeg yma i gyd wedi dod o dan fygythiad ac yn aml, yn wir, rhai yn cael eu newid i’r Saesneg. A ydych chi fel Llywodraeth yn cytuno bod yna botensial i ddatblygu deddfwriaeth lle bydd angen derbyn caniatâd gan awdurdod cynllunio cyn ymyrryd ag enwau hanesyddol Cymraeg?

Thank you very much for that response, First Minister. It’s been noted, as you’ve noted, over the past few years that there are a number of examples of historic place names on old houses, halls and farms. These historic Welsh names have all come under threat and very often some are changed to English names. Do you as a Government agree that there is potential to develop legislation where a local planning authority’s permission will be required before changing historic Welsh place names?

Mae hyn yn rhywbeth rŷm ni wedi ei ystyried, ond pan edrychom ni ar hyn—mae yna fwy o enwau yn cael eu newid o’r Saesneg i’r Gymraeg nag o’r Gymraeg i’r Saesneg. O achos hynny, ym mha ffordd, felly, y byddai’n bosibl i blismona hyn drwy’r system gynllunio? Nid wyf yn un sydd o blaid newid enwau Cymraeg i enwau Saesneg o ran enwau llefydd. Wedi dweud hynny, wrth gwrs, mae Comisiynydd y Gymraeg wedi sefydlu panel er mwyn rhoi cyngor ac argymhellion iddi hi ynglŷn ag ym mha ffordd y gallwn ni sicrhau bod ein treftadaeth yn yr iaith Gymraeg yn cael ei gwarchod.

That’s something that we have considered, but when we looked at it—there are more names changed from English to Welsh than from Welsh to English. As a result, in what way, therefore, would it be possible to police this through the planning regime? I’m not in favour of changing Welsh names to English names—place names, that is. Having said that, the Welsh Language Commissioner has established a panel to provide her with advice and recommendations about the way in which we can ensure that our heritage in the Welsh language is safeguarded.

Brif Weinidog, mae yn bwysig bod enwau lleoedd hanesyddol Cymraeg yn cael eu diogelu er mwyn i bobl ddeall ein hanes lleol yn well, a hefyd mae’n helpu i gadw’r hanes yna yn fyw. Er mwyn helpu i ddiogelu enwau lleoedd hanesyddol, yn ogystal â chyhoeddi rhestr, pa ganllawiau mae eich Llywodraeth chi wedi eu cyhoeddi hyd yn hyn?

First Minister, it is important that historic Welsh place names are safeguarded so that people understand their local history better, and it also helps to keep that history alive. In order to help in safeguarding historic place names, in addition to publishing a list, what guidance has your Government published to date?

Mae Paul Davies yn sôn, wrth gwrs, am beth ddywedais i yn gynharach ynglŷn â beth mae’r comisiynydd wedi ei wneud, sydd yn rhywbeth rwy’n ei groesawu. Fel rhywun sydd yn byw mewn tref lle mae yna broblemau enfawr ynglŷn â rhai strydoedd o achos y ffaith bod enwau’r strydoedd wedi bod yn Gymraeg ers degawdau, wedi cael eu cyfieithu yn amlwg yn wael i mewn i’r Saesneg, ac nid oes neb nawr yn gwybod lle maen nhw’n byw. Mae yna sawl enghraifft ym Mhen-y-bont ar Ogwr lle mae’r enwau Cymraeg i hewlydd wedi cael eu camsillafu, wedi cael eu camddehongli wedi hynny a’u cam-gyfieithu hefyd. Felly, nid oes neb yn gwybod lle maen nhw nawr. Mae e’n beth pwysig achos mae yna bobl sy’n ffaelu cael credyd o achos hynny, ac nid yw’r ‘sat navs’ yn gweithio chwaith. Mae’n dangos ei fod yn rhywbeth sydd yn bwysig dros ben er mwyn sicrhau bod gennym un enw yn y Gymraeg sydd yn cael ei ystyried fel yr enw swyddogol, lle mae’r enw yna wedi bod yn enw hanesyddol dros y degawdau a’r canrifoedd.

Paul Davies is, of course, talking about what I mentioned earlier about the work of the commissioner, which is something I welcome. As someone who lives in a town where there are huge problems with some streets because of the fact that the names of the streets have been Welsh for decades, then they’ve been translated very poorly into English and nobody now knows where they live. There are several examples in Bridgend where the Welsh names for roads have been misspelled or have been misinterpreted and mistranslated too. So, nobody knows where they are now. So, it is important because there are some people who can’t receive credit as a result of that, and the sat navs don’t work either. But it shows how important this issue is to ensure that we have one name in the Welsh language that is considered as the official name, where that names has been a historic name over the decades and centuries.

Bil Cymru

The Wales Bill

7. Pryd y cyfarfu'r Prif Weinidog ag Ysgrifennydd Gwladol Cymru i drafod Bil Cymru? OAQ(5)0240(FM)[W]

7. When did the First Minister meet with the Secretary of State for Wales to discuss the Wales Bill? OAQ(5)0240(FM)[W]

Rwyf wedi trafod Bil Cymru â’r Ysgrifennydd Gwladol ar sawl achlysur—y tro diwethaf dros y ffôn ddydd Gwener diwethaf. Mae’n bwysig dros ben bod Llywodraeth y Deyrnas Unedig ymateb yn gadarnhaol ac yn bositif i’r adroddiadau sydd wedi cael eu cyhoeddi yn ddiweddar.

I have discussed the Wales Bill with the Secretary of State on a number of occasions—the last time over the phone last Friday. It’s very important that the UK Government responds positively to the reports that have been published recently.

A oeddech chi rywfaint callach, Brif Weinidog, ar ôl y trafodaethau? Oherwydd rwyf i a’r Arglwyddes sydd yn eistedd yr ochr arall wedi bod yn bresennol mewn tri eisteddiad yn barod o Fil Cymru, wedi derbyn rhyw gymaint o ymateb positif oddi wrth y Gweinidog, yr Arglwydd Bourne o Aberystwyth, ond mae’n amlwg i mi nad yw Swyddfa Cymru yn ddim byd ond atodiad i’r Weinyddiaeth Gyfiawnder, ac mae Llywodraeth y Deyrnas Unedig, yn y modd mwyaf anneallus, unwaith eto yn ceisio ysgrifennu cyfansoddiad Cymru. Pryd y daw’r dydd y cawn ni ysgrifennu ein cyfansoddiad fan hyn yn ein gwlad ein hunain?

Were you any the wiser, First Minister, following your discussions? Because I and the other member of the House of Lords sitting opposite have been in three sittings already discussing the Wales Bill, and have received some positive responses from the Minister, Lord Bourne of Aberystwyth, but it’s clear to me that the Wales Office is nothing more than a bolt-on to the Ministry of Justice, and that the UK Government, in the most unintelligent way, is again trying to draft the Welsh constitution. When will the day arrive when we can write our own constitution here in our own nation?

Rwy’n cydymdeimlo â beth sydd gan yr Aelod i’w ddweud, wrth gwrs. Mae’n anffodus na fydd y Bil hwn yn Fil cynhwysfawr i setlo cyfansoddiad Cymru am ddegawdau; nid felly fydd y Bil. Mae yna rai pethau positif yn y Bil, ac rŷm ni’n moyn gweld mwy o bethau positif ar ben hynny. Rwyf wedi trafod hyn â’r Arglwydd Bourne hefyd yn Nhŷ’r Arglwyddi, ac fel cyn-Aelod o’r lle hyn mae yna ddealltwriaeth ddofn gydag e o’r materion sydd yn hollbwysig. I fi, beth sy’n bwysig yw bod gyda ni Fil sydd yn ein symud ni ymlaen—nid yw’n ein symud ni ymlaen yn ddigon pell, o ystyried barn y rhan fwyaf o’r Aelodau yn y lle hyn, ond mae yna waith i’w wneud er mwyn sicrhau bod y Bil yn rhywbeth y gallwn ni ei ystyried a’i gefnogi yn y pen draw. Rŷm ni’n edrych ymlaen at weld beth yw ymateb Llywodraeth y Deyrnas Unedig ynglŷn â rhai o’r materion sydd heb gael eu datrys eto.

I sympathise with what the Member says, of course. It’s unfortunate that this Bill won’t be a comprehensive Bill to settle Wales’s constitution for decades. That’s not what this Bill does. There are some positive things in the Bill, and we want to see more positive things added to it. I’ve been discussing this with Lord Bourne, too, in the House of Lords, and as a former Member of this place, he has a deep understanding of the matters that are vitally important here. To me, what’s important is that we have a Bill that is moved forward—it doesn’t move us far enough forward, considering the opinion of the majority of the members of this place, but there is work to do to ensure that the Bill is something that we can consider and support ultimately. So, we look forward to seeing what the response of the UK Government is to some of the matters that haven’t been solved yet.

First Minister, as you say, there has been progress made, and aside from some of the constitutional issues that Dafydd Elis-Thomas referred to, this Bill will give power to the Assembly over such things as the name and electoral arrangements. So, progress has been made there.

Can I ask you, First Minister, tax devolution is part of and is indeed running in tandem with the Wales Bill—what progress is being made in the development on the fiscal framework, so important to ensure that Wales receives its fair share of funding when the block grant reduces to make way for Welsh tax revenues?

Brif Weinidog, fel y dywedwch, gwnaed rhywfaint o gynnydd, ac ar wahân i rai o'r materion cyfansoddiadol y cyfeiriodd Dafydd Elis-Thomas atynt, bydd y Bil hwn yn rhoi pŵer i'r Cynulliad dros bethau fel yr enw a threfniadau etholiadol. Felly, mae cynnydd wedi ei wneud yn y fan honno.

A gaf i ofyn i chi, Brif Weinidog, mae datganoli treth yn rhan o Fil Cymru, ac yn rhedeg ochr yn ochr ag ef yn wir—pa gynnydd sy’n cael ei wneud o ran datblygiad y fframwaith cyllidol, sydd mor bwysig i sicrhau bod Cymru'n derbyn ei chyfran deg o arian pan fydd y grant bloc yn lleihau i wneud lle ar gyfer refeniw treth Cymru?

Good progress is being made in discussions between the Cabinet Secretary and the Chief Secretary to the Treasury. We are hopeful that there will be a settlement that will be acceptable to all and is good for Wales. There are other areas, of course, that remain outstanding and we hope to see a positive response from the UK Government in those areas.

Mae cynnydd da yn cael ei wneud mewn trafodaethau rhwng Ysgrifennydd y Cabinet a Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys. Rydym ni’n obeithiol y bydd setliad a fydd yn dderbyniol i bawb ac sy’n dda i Gymru. Ceir meysydd eraill, wrth gwrs, nad ydynt wedi eu datrys eto, ac rydym ni’n gobeithio gweld ymateb cadarnhaol gan Lywodraeth y DU yn y meysydd hynny.

Nathan—Steffan Lewis. Apologies. Steffan Lewis.

Nathan—Steffan Lewis. Ymddiheuraf. Steffan Lewis.

Diolch, Lywydd, I think. [Laughter.] The existing constitutional arrangements cast doubts on the ability of the Assembly to defend its areas of competence in the context of Brexit, but what assessment has the Welsh Government made of the current incarnation of the Wales Bill in terms of the Assembly’s ability to defend its areas of competence? And will the First Minister, in light of the current incarnation of the Wales Bill, give serious consideration to introducing a great continuity Bill in this Assembly to affirm the Assembly’s competence on matters that may be transferred from the European Union to Wales and the United Kingdom?

Diolch, Lywydd, rwy’n meddwl. [Chwerthin.] Mae'r trefniadau cyfansoddiadol presennol yn codi amheuon ynghylch gallu'r Cynulliad i amddiffyn ei feysydd cymhwysedd yng nghyd-destun Brexit, ond pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud o ymgorfforiad presennol Bil Cymru o ran gallu'r Cynulliad i amddiffyn ei feysydd cymhwysedd? Ac a wnaiff y Prif Weinidog, yng ngoleuni ymgorfforiad presennol Bil Cymru, roi ystyriaeth ddifrifol i gyflwyno Bil parhad mawr yn y Cynulliad hwn i gadarnhau cymhwysedd y Cynulliad ar faterion a allai gael eu trosglwyddo o'r Undeb Ewropeaidd i Gymru a'r Deyrnas Unedig?

Two points: first of all, the Wales Bill itself will not be a comprehensive solution to Wales’s constitution. We’ll still have anomalies where this Assembly will make the law in terms of most public order, but the agencies that enforce public order law will not be answerable to the Assembly or the Government. It would be possible, under the current arrangements, for somebody to be arrested in this city for an offence that is not an offence in Wales but is in England. It would be possible for somebody to serve a sentence in England for an offence that is an offence in Wales but not in England. These are the anomalies that are thrown up with the settlement. So, there’s much to do in making that more coherent, although it will not be as coherent as I would have hoped.

The Bill he makes mention of—really, we must see what’s in the so-called great repeal Bill. If all it does—this is the way it’s being presented—if all it does is simply enshrine existing EU law in all jurisdictions and countries of the UK, then I can understand the sense in that, and we will look at the situation afresh to see whether there’s any need to proceed along the lines that he suggested once the detail of that Bill becomes clear. But the principle will be, of course, that no power should be lost to the people of Wales and that any powers that transfer from Brussels in devolved areas come straight here—they pass ‘go’, but unfortunately do not collect money on the way.

Dau bwynt: yn gyntaf oll, ni fydd Bil Cymru ei hun yn ateb cynhwysfawr i gyfansoddiad Cymru. Bydd gennym anomaleddau o hyd pan fydd y Cynulliad hwn yn gwneud y gyfraith o ran y rhan fwyaf o drefn gyhoeddus, ond ni fydd yr asiantaethau sy'n gorfodi cyfraith trefn gyhoeddus yn atebol i'r Cynulliad na'r Llywodraeth. Byddai'n bosibl, o dan y trefniadau presennol, i rywun gael ei arestio yn y ddinas hon am drosedd nad yw'n drosedd yng Nghymru ond sydd yn Lloegr. Byddai'n bosibl i rywun fwrw tymor mewn carchar yn Lloegr am drosedd sydd yn drosedd yng Nghymru ond nid yn Lloegr. Mae'r rhain yn anomaleddau sy’n codi gyda'r setliad. Felly, mae llawer i'w wneud o ran gwneud hynny’n fwy cydlynol, er na fydd mor gydlynol ag y byddwn i wedi gobeithio.

Mae'r Bil y mae’n sôn amdano—a dweud y gwir, mae'n rhaid i ni weld beth sydd yn y Bil diddymu mawr fel y'i gelwir. Os mai’r cwbl y mae’n ei wneud—dyma'r ffordd y mae'n cael ei gyflwyno—os mai’r cwbl y mae’n ei wneud yw ymgorffori cyfraith bresennol yr UE yn holl awdurdodaethau a gwledydd y DU, yna gallaf ddeall y synnwyr yn hynny, a byddwn yn edrych ar y sefyllfa o'r newydd i weld a oes unrhyw angen i fwrw ymlaen ar y llwybr a awgrymodd ef ar ôl i fanylion y Bil hwnnw ddod yn eglur. Ond yr egwyddor, wrth gwrs, fydd na ddylai unrhyw bŵer gael ei golli i bobl Cymru a bod unrhyw bwerau sy'n trosglwyddo o Frwsel mewn meysydd sydd wedi'u datganoli yn dod yn syth yma—maen nhw’n pasio 'go', ond ddim yn casglu arian ar y ffordd yn anffodus.

Ardrethi Busnes

Business Rates

8. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am bolisi Llywodraeth Cymru ar ardrethi busnes? OAQ(5)0251(FM)

8. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's policy on business rates? OAQ(5)0251(FM)

We’re committed to supporting small businesses through our small business rates relief scheme and transitional relief.

Rydym ni wedi ymrwymo i gefnogi busnesau bach trwy ein cynllun rhyddhad ardrethi i fusnesau bach a rhyddhad trosiannol.

Thank you, First Minister. Small businesses tell me that they are hanging on by their fingernails. There are some winners as a result of the recent revaluation, but there are many, many more losers. I received an e-mail last night, at midnight, from a small business owner outside of my constituency who had seen that I was going to be asking this question today—she felt so strongly about it tha she contacted me to say that her revaluation has resulted in a 48 per cent increase in her rateable value. I know that many business owners and their employees are desperate for this Government to consider introducing the same terms around small business rate relief that the UK Government have. They’ve responded to the consultation that you guys have asked for and that’s what they’ve said. So, the question, really, I’ve got for you is: are you going to listen to them?

Diolch yn fawr, Brif Weinidog. Mae busnesau bach yn dweud wrthyf eu bod yn dal gafael gerfydd eu hewinedd. Ceir rhai enillwyr yn sgil yr ailbrisio diweddar, ond mae llawer iawn mwy ar eu colled. Cefais e-bost neithiwr, am hanner nos, gan berchennog busnes bach y tu allan i’m hetholaeth a oedd wedi gweld fy mod i’n mynd i fod yn gofyn y cwestiwn hwn heddiw—roedd hi’n teimlo mor gryf am y peth fel ei bod wedi cysylltu â mi i ddweud bod ei ailbrisiad wedi arwain at gynnydd o 48 y cant i’w gwerth ardrethol. Gwn fod llawer o berchnogion busnesau a'u gweithwyr yn torri eu boliau i'r Llywodraeth hon ystyried cyflwyno’r un telerau o ran rhyddhad ardrethi busnesau bach sydd gan Lywodraeth y DU. Maen nhw wedi ymateb i'r ymgynghoriad yr ydych chi wedi gofyn amdano a dyna beth maen nhw wedi ei ddweud. Felly, y cwestiwn, mewn gwirionedd, sydd gen i chi yw: a ydych chi’n mynd i wrando arnyn nhw?

I would argue that what we have in place is more generous now than is the case in England. Why? Because it reaches more businesses. Seventy per cent of businesses will receive some form of support through the business rates relief scheme, over half of eligible businesses will pay no rates at all—that is far in excess as a percentage of businesses than is the case under the system in England, although it would appear on the surface to be more generous. But, in fact, the reach of the Welsh scheme is deeper. That said, of course, we do recognise there may be some businesses that will lose out as a result of revaluation, as there always are whenever there is revaluation, which is why we will be introducing the transitional rate relief scheme.

Byddwn yn dadlau bod yr hyn sydd gennym ni ar waith yn fwy hael nawr nag sy'n wir yn Lloegr. Pam? Oherwydd ei fod yn cyrraedd mwy o fusnesau. Bydd saith deg y cant o fusnesau yn derbyn rhyw fath o gymorth drwy'r cynllun rhyddhad ardrethi busnes, ni fydd dros hanner y busnesau cymwys yn talu unrhyw ardrethi o gwbl—mae hynny’n llawer mwy fel canran na’r hyn sy'n wir o dan y system yn Lloegr, er ei bod yn ymddangos ar yr wyneb ei bod yn fwy hael. Ond, mewn gwirionedd, mae cyrhaeddiad cynllun Cymru yn ddyfnach. Wedi dweud hynny, wrth gwrs, rydym ni’n cydnabod efallai y bydd rhai busnesau a fydd yn dioddef o ganlyniad i ailbrisio, fel y bydd bob amser pryd bynnag y bydd ailbrisio, a dyna pam y byddwn ni’n cyflwyno’r cynllun rhyddhad ardrethi trosiannol.

First Minister, Labour candidates in the Assembly elections this year met with small businesses across Powys during the election campaign and told them, ‘Vote Labour and get a tax cut’. I do quote one candidate who said:

‘Business rates tend to form a higher proportion of the total operating costs for small businesses and…many Powys businesses are under serious financial pressure, and so will breathe a sigh of relief if Labour is returned on May 5’.

Many of these businesses that were being referred to are now facing a business rate hike, so what do you say to these businesses that were told by Labour candidates that they would get a tax cut in their business rates, but will now be paying more in business rates?

Brif Weinidog, cyfarfu ymgeiswyr Llafur yn etholiadau'r Cynulliad eleni gyda busnesau bach ledled Powys yn ystod yr ymgyrch etholiadol a dywedasant wrthynt, 'Pleidleisiwch Lafur i gael gostyngiad treth'. Rwy’n dyfynnu un ymgeisydd a ddywedodd:

Mae ardrethi busnes yn tueddu i fod yn gyfran uwch o gyfanswm y costau gweithredu ar gyfer busnesau bach ac...mae llawer o fusnesau Powys o dan bwysau ariannol difrifol, ac felly byddant yn anadlu ochenaid o ryddhad os caiff Llafur ei ddychwelyd ar 5 Mai.

Mae llawer o'r busnesau hyn y cyfeiriwyd atynt bellach yn wynebu cynnydd i ardrethi busnes, felly beth ydych chi'n ei ddweud wrth y busnesau hyn a hysbyswyd gan ymgeiswyr Llafur y byddent yn cael gostyngiad treth yn eu hardrethi busnes, ond a fydd yn talu mwy mewn ardrethi busnes nawr?

They clearly are, because, as I say, 70 per cent are having a tax cut as a result of a scheme that has been temporary, but renewed every year for some years. There is no permanence to the current scheme. We are introducing a permanent scheme next year in order to make sure that we have a scheme that is durable, because businesses cannot exist on a system where the rates relief scheme is simply renewed every year, without them knowing whether it will be or not. We’ll continue to make sure that the vast majority of Welsh businesses get the relief that they need.

Mae'n amlwg eu bod nhw, oherwydd, fel y dywedais, mae 70 y cant yn cael gostyngiad treth o ganlyniad i gynllun sydd wedi bod dros dro, ond a adnewyddwyd bob blwyddyn ers rhai blynyddoedd. Nid oes unrhyw sefydlogrwydd i'r cynllun presennol. Rydym ni’n cyflwyno cynllun parhaol y flwyddyn nesaf er mwyn sicrhau bod gennym ni gynllun sy’n gydnerth, oherwydd ni all busnesau fodoli ar sail system lle mae’r cynllun rhyddhad ardrethi yn cael ei adnewyddu bob blwyddyn, heb iddyn nhw wybod a fydd hynny’n digwydd ai peidio. Byddwn yn parhau i wneud yn siŵr bod mwyafrif llethol busnesau Cymru yn cael y rhyddhad sydd ei angen arnynt.

Y Cap Budd-daliadau (Torfaen)

The Benefit Cap (Torfaen)

9. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am oblygiadau'r cap budd-daliadau yn Nhorfaen? OAQ(5)0252(FM)

9. Will the First Minister make a statement on the implications of the benefit cap in Torfaen? OAQ(5)0252(FM)

The estimate is that around 200 households in Torfaen will be affected by the UK Government’s lowering of the benefit cap in 2016-17, with an average loss of £60 per week if they don’t respond by moving into work or increasing their hours.

Yr amcangyfrif yw y bydd tua 200 o aelwydydd yn Nhorfaen yn cael eu heffeithio gan Lywodraeth y DU yn gostwng y cap budd-daliadau yn 2016-17, gyda cholled gyfartalog o £60 yr wythnos os na fyddant yn ymateb trwy symud i mewn i waith neu gynyddu eu horiau.

Thank you, First Minister. Unfortunately, yesterday’s extension of the benefits cap will, I believe, ensure that more children are pushed into poverty by the Tories’ welfare reforms. The figures that you have given are absolutely correct—£58 per week is a significant sum of money and there are some 516 children who are in households that are affected. A number of those families are already in rent arrears and, of course, the fear now is that they will have to choose between buying food for their families and paying their rent.

There’s been a very strong partnership approach in Torfaen led by the council to mitigate the impact of welfare reform, and much of that work has been done under the auspices of Communities First. Given the Welsh Government’s current consultation on Communities First, what assurances can you offer that whatever emerges from that consultation, this work will continue to be a priority for Welsh Government?

Diolch yn fawr, Brif Weinidog. Yn anffodus, bydd estyniad ddoe i’r cap budd-daliadau yn sicrhau, rwy’n credu, bod mwy o blant yn cael eu gwthio i dlodi trwy ddiwygiadau lles y Torïaid. Mae'r ffigurau a roddwyd gennych yn hollol gywir—mae £58 yr wythnos yn swm sylweddol o arian ac mae tua 516 o blant sydd ar aelwydydd sy'n cael eu heffeithio. Mae gan nifer o’r teuluoedd hynny ôl-ddyledion rhent eisoes ac, wrth gwrs, yr ofn nawr yw y bydd yn rhaid iddyn nhw ddewis rhwng prynu bwyd i’w teuluoedd a thalu eu rhent.

Bu dull partneriaeth cryf iawn yn Nhorfaen o dan arweiniad y cyngor i liniaru effaith diwygio lles, a gwnaed llawer o'r gwaith hwnnw o dan nawdd Cymunedau yn Gyntaf. O ystyried ymgynghoriad presennol Llywodraeth Cymru ar Gymunedau yn Gyntaf, pa sicrwydd allwch chi ei roi y bydd y gwaith hwn yn parhau i fod yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru beth bynnag a ddaw o’r ymgynghoriad hwnnw?

Clearly, we want to keep the best practice that has been established over the last few years, The Cabinet Secretary has, of course, said that he’s minded to phase out the Communities First programme, but also, of course, to develop a new approach to building resilient communities, which is why the engagement process is so important for us, to hear examples that the Member has referred to in order to in order to make sure that that best practice continues in the future with the new arrangements.

Yn amlwg, rydym ni eisiau cadw'r arferion gorau a sefydlwyd dros y blynyddoedd diwethaf. Mae Ysgrifennydd y Cabinet, wrth gwrs, wedi dweud ei fod o blaid dirwyn y rhaglen Cymunedau yn Gyntaf i ben, ond hefyd, wrth gwrs, o blaid datblygu dull newydd o adeiladu cymunedau cydnerth, a dyna pam mae'r broses ymgysylltu mor bwysig i ni, i glywed enghreifftiau y mae’r Aelod wedi cyfeirio atynt, er mwyn gwneud yn siŵr bod yr arferion gorau hynny yn parhau yn y dyfodol gyda'r trefniadau newydd.

Does the First Minister agree that there has to be a maximum level of financial support that a claimant can expect the state to provide, and that people on benefits should not be able to receive more than the average working family earns in work in Wales?

A yw'r Prif Weinidog yn cytuno bod yn rhaid cael lefel uchaf o gymorth ariannol y gall hawliwr ddisgwyl i'r wladwriaeth ei ddarparu, ac na ddylai pobl ar fudd-daliadau allu gael mwy nag y mae teulu cyffredin sy'n gweithio yn ei ennill mewn cyflogaeth yng Nghymru?

We’ve got the fact that the UK Government has withdrawn benefits to those in work. There was a time that we said to people that if they worked, their circumstances would improve and their incomes would improve, and they have been hammered as a result of actions taken by the UK Government. The bedroom tax is another example of that. I certainly deplore the actions over the last few years, where those who are the most vulnerable have been the ones who have suffered the most, whereas those, of course, at the very top end of the income stream had a tax cut. If there was anything more regressive as a tax policy, then that was it.

Mae gennym ni’r ffaith fod Llywodraeth y DU wedi cymryd budd-daliadau oddi wrth y rhai sydd mewn gwaith. Bu adeg pan roeddem yn dweud wrth bobl, os oeddent yn gweithio, y byddai eu hamgylchiadau yn gwella ac y byddai eu hincwm yn gwella, ac maen nhw wedi eu taro’n enbyd o ganlyniad i gamau a gymerwyd gan Lywodraeth y DU. Mae'r dreth ystafell wely yn enghraifft arall o hynny. Rwy’n sicr yn gresynu am y camau a gymerwyd dros y blynyddoedd diwethaf, pryd y gwelwyd mai’r rhai sydd fwyaf agored i niwed oedd y rhai sydd wedi dioddef fwyaf, tra bod y rhai, wrth gwrs, ar ben uchaf y ffrwd incwm wedi cael gostyngiad treth. Os oedd unrhyw beth mwy atchweliadol fel polisi treth, hwnnw ydyw.

Will the First Minister agree with me that there are many hardworking families in Torfaen who would be delighted with a take-home pay of £400, which may well be the reason why 21 per cent of the unemployed in Torfaen have declared they do not want a job?

A wnaiff y Prif Weinidog gytuno â mi bod llawer o deuluoedd sy'n gweithio'n galed yn Nhorfaen a fyddai wrth eu boddau gyda chyflog mynd adref o £400, ac efallai mai dyna’r rheswm pam mae 21 y cant o bobl ddi-waith yn Nhorfaen wedi datgan nad ydyn nhw eisiau swydd?

I don’t know where he gets that figure from. What I can say to him is that the unemployment rate is—[Interruption.]

Nid wyf yn gwybod o ble mae'n cael y ffigur yna. Yr hyn y gallaf ei ddweud wrtho yw bod y gyfradd ddiweithdra yn—[Torri ar draws.]

The First Minister is answering the question. First Minister.

Mae'r Prif Weinidog yn ateb y cwestiwn. Brif Weinidog.

Our unemployment rate is 4.1 per cent. We continue to provide jobs for our people. I regret the Member’s tone because I don’t believe that’s his true view. His view, I believe, is that there was a time in this country when there was a contract between people and the state, where the state would do what it could to provide housing, education, to provide good healthcare and also to provide people with a safety net if they became unemployed, but that has been whittled away over the years. When he tries to pit people who are unemployed against those who are employed, I think that is the wrong way forward. The reality is for many people that they struggle to get work because of, sometimes, disabilities; they struggle to get work and that is why they need extra help and qualifications, which we are providing; but, ultimately, I don’t agree that demonising people who are on benefits is actually a good way of building cohesion in society.

4.1 y cant yw ein cyfradd diweithdra. Rydym ni’n parhau i ddarparu swyddi i’n pobl. Rwy’n gresynu tôn yr Aelod gan nad wyf yn credu mai dyna ei farn wirioneddol. Ei farn ef, rwy’n credu, yw bod adeg yn y wlad hon pan oedd contract rhwng pobl a'r wladwriaeth, lle byddai'r wladwriaeth yn gwneud yr hyn a allai i ddarparu tai, addysg, i ddarparu gofal iechyd da a hefyd i ddarparu rhwyd ddiogelwch i bobl pe byddent yn dod yn ddi-waith, ond mae hynny wedi ei erydu’n raddol dros y blynyddoedd. Pan fydd yn ceisio rhoi pobl sy'n ddi-waith yn erbyn y rhai sydd mewn gwaith, rwy’n meddwl mai dyna'r ffordd anghywir ymlaen. Y gwir i lawer o bobl yw eu bod yn ei chael hi’n anodd cael gwaith oherwydd, weithiau, anableddau; maen nhw’n ei chael hi’n anodd cael gwaith a dyna pam mae angen cymorth a chymwysterau ychwanegol arnynt, yr ydym ni’n eu darparu; ond, yn y pen draw, nid wyf yn cytuno bod rhoi enw drwg i bobl sydd ar fudd-daliadau mewn gwirionedd yn ffordd dda o ddatblygu cydlyniad mewn cymdeithas.

2. Cwestiwn Brys: Safleoedd y Weinyddiaeth Amddiffyn yng Nghymru
2. Urgent Question: Ministry of Defence Sites in Wales

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Rydw i wedi derbyn cwestiwn brys o dan Reol Sefydlog 12.66, ac rydw i’n galw ar Eluned Morgan i ofyn y cwestiwn brys.

I have accepted an urgent question under Standing Order 12.66 and I call on Eluned Morgan to ask that urgent question.

Pa drafodaethau y mae’r Gweinidog wedi’u cael â Llywodraeth y DU yn sgil cyhoeddiad y Weinyddiaeth Amddiffyn ei bod yn bwriadu cau nifer o safleoedd yng Nghymru? EAQ(5)0059(CC)

What discussions has the Minister had with the UK Government in light of the Ministry of Defence’s announcement that it intends to close several sites in Wales? EAQ(5)0059(CC)

I thank the Member for her question. I was not notified by the UK Government ahead of yesterday’s announcement, but, given the nature of it, I will be seeking an urgent, early discussion with the UK Ministers.

Diolch i'r Aelod am ei chwestiwn. Ni chefais fy hysbysu gan Lywodraeth y DU cyn cyhoeddiad ddoe, ond, o ystyried ei natur, byddaf yn gofyn am drafodaeth frys, yn fuan gyda Gweinidogion y DU.

Thank you, and that’s very concerning to hear that you weren’t even advised of this announcement. The announcement, of course, of the closure and sale of Brecon barracks, Sennybridge storage compound and Cawdor barracks will cause significant uncertainty in Mid and West Wales and beyond. These are areas that have a long and proud military tradition. There’s been a barracks in Brecon since 1805, and soldiers from the barracks have served in every armed conflict since the start of the nineteenth century. Closing these military bases is a huge cause of sorrow and it is devastating to the families who’ve been based there over past decades that these well-loved facilities are going to be sold off. This announcement will cause huge uncertainty for our army families and these closures will have a wider social and economic impact in both Pembrokeshire and Powys.

The defence Secretary said yesterday that his department will work with the devolved administrations to boost local economies in the light of this announcement, and I’d like to ask what provisions will be put in place to assist civilian and military employees who can’t be redeployed from these bases in rural areas, which already suffer with low employment prospects. I wonder if he could enlighten us as to whether he will be writing to the Minister responsible to ask how they intend to put forward this co-operation that they announced yesterday they were going to implement.

The defence Secretary also said yesterday that all the money generated from land sales from the sale of these sites will be invested back into meeting the needs of the armed forces. Whilst this, of course, is welcome news for the armed forces, has the Minister made any calculation as to how much money will be lost to rural Wales as a result of this announcement? The UK Government has also made much of releasing publicly owned land on which to build new homes. Will the Cabinet Secretary outline if it is the intention in Wales, also, to build homes on these sites?

Diolch i chi, ac mae clywed na chawsoch hyd yn oed eich hysbysu am y cyhoeddiad hwn yn achosi cryn bryder i mi. Bydd y cyhoeddiad, wrth gwrs, ynghylch cau a gwerthu barics Aberhonddu, clos storio Pont Senni a barics Cawdor yn achosi ansicrwydd sylweddol yn y canolbarth a’r gorllewin a thu hwnt. Mae'r rhain yn ardaloedd sydd â thraddodiad milwrol hir a balch. Bu barics yn Aberhonddu er 1805, ac mae milwyr o’r barics wedi gwasanaethu ym mhob brwydr arfog ers dechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae cau’r canolfannau milwrol hyn yn achos tristwch enfawr ac mae'n siom aruthrol i'r teuluoedd sydd wedi byw yno dros y degawdau diwethaf bod y cyfleusterau poblogaidd iawn hyn yn mynd i gael eu gwerthu. Bydd y cyhoeddiad hwn yn achosi ansicrwydd enfawr i'n teuluoedd yn y fyddin a bydd cau’r canolfannau yn cael effaith gymdeithasol ac economaidd ehangach yn Sir Benfro a Phowys.

Dywedodd yr Ysgrifennydd amddiffyn ddoe y bydd ei adran yn gweithio gyda'r gweinyddiaethau datganoledig i roi hwb i economïau lleol yng ngoleuni’r cyhoeddiad hwn, a hoffwn ofyn pa ddarpariaethau fydd yn cael eu rhoi ar waith i gynorthwyo gweithwyr sifil a milwrol na ellir eu hadleoli o’r canolfannau hyn mewn ardaloedd gwledig, sydd eisoes yn dioddef gyda rhagolygon cyflogaeth isel. Tybed a allai ef ddweud wrthym pa un a fydd yn ysgrifennu at y Gweinidog cyfrifol i ofyn sut y mae’n bwriadu cyflwyno’r cydweithrediad hwn y cyhoeddwyd ddoe ei fod yn mynd i’w gyflwyno.

Dywedodd yr Ysgrifennydd amddiffyn hefyd ddoe y bydd yr holl arian a gynhyrchir o werthu tir y safleoedd hyn yn cael ei fuddsoddi yn ôl mewn diwallu anghenion y lluoedd arfog. Er bod hyn, wrth gwrs, yn newyddion da i’r lluoedd arfog, a yw'r Gweinidog wedi gwneud unrhyw gyfrifiad o ran faint o arian fydd yn cael ei golli i Gymru wledig o ganlyniad i'r cyhoeddiad hwn? Mae Llywodraeth y DU hefyd wedi gwneud llawer o ryddhau tir sy'n eiddo cyhoeddus ar gyfer adeiladu cartrefi newydd. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu ai’r bwriad yng Nghymru, hefyd, yw adeiladu cartrefi ar y safleoedd hyn?

I’m grateful for the questions from the Member. Of course, the area she talks about is steeped in the history of the armed forces and the support for local communities as well. Indeed, I’ve already met with Joyce Watson, yourself and Kirsty Williams, the local Member, this morning, to talk about these very issues that you raise. I will make that part of my letter to the Ministry regarding this. Decisions about defence estates are a reserved matter, but there are other consequences, indirect consequences, of leaving communities. I do believe that the armed forces have a strong connection and must maintain that for many years to come in terms of any turmoil that may have been caused by exiting such a community as yours.

Rwy'n ddiolchgar am y cwestiynau gan yr Aelod. Wrth gwrs, mae’r ardal y mae'n sôn amdani wedi ei thrwytho yn hanes y lluoedd arfog a'r gefnogaeth i gymunedau lleol hefyd. Yn wir, rwyf eisoes wedi cyfarfod â Joyce Watson, chi eich hun a Kirsty Williams, yr Aelod lleol, y bore yma, i siarad am yr union faterion hyn yr ydych chi’n eu codi. Byddaf yn gwneud hynny’n rhan o’m llythyr i’r Weinyddiaeth ynglŷn â hyn. Mae penderfyniadau ynghylch ystadau amddiffyn yn fater a gadwyd, ond ceir canlyniadau eraill, canlyniadau anuniongyrchol, o adael cymunedau. Rwyf yn credu bod gan y lluoedd arfog gysylltiad cryf a bod yn rhaid iddynt gynnal hwnnw am flynyddoedd lawer i ddod o ran unrhyw helbul a allai fod wedi ei achosi drwy adael cymuned fel eich un chi.

Cabinet Secretary, I’m sure that I speak for many people in Pembrokeshire when I say that the soldiers of Cawdor barracks and their families are an important part of our local community and are a huge support to our local economy. So, I’m extremely disappointed and frustrated that the UK Government has taken this decision. I’m also saddened that the earlier decision to shut the 14th Signal Regiment is now on the Ministry of Defence’s agenda, given that last year we were told that the barracks would remain open. I’m very proud of the support that Pembrokeshire has offered our armed forces personnel and their families at Cawdor barracks over the years. Those families have been fully integrated into our local community, and it’s a shame that that great community cohesion will be lost when the barracks close in 2024.

Therefore, in light of the UK Government’s intention to close these barracks in Brawdy, will the Cabinet Secretary outline what discussions he will be having with his colleague the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure regarding the effect of this decision on economic development and regeneration in Pembrokeshire in the future? Given that the proposed closure of the barracks will not take place until 2024, what discussions will the Cabinet Secretary—and indeed his Cabinet colleagues—be having with Pembrokeshire County Council and local stakeholders to plan ahead, and indeed to militate against any negative economic impacts as a result of this decision? Finally, Llywydd, further to Eluned Morgan’s questions, what additional help and support can the Welsh Government now give to civilian staff employed at the barracks through this transitional period to ensure that they have access to a full range of job and training opportunities?

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n siŵr fy mod i’n siarad dros lawer o bobl yn Sir Benfro pan ddywedaf fod milwyr barics Cawdor a'u teuluoedd yn rhan bwysig o'n cymuned leol ac yn gymorth mawr i'n heconomi leol. Felly, rwy'n hynod o siomedig a rhwystredig bod Llywodraeth y DU wedi gwneud y penderfyniad hwn. Rwyf hefyd yn drist bod y penderfyniad cynharach i gau’r 14eg Catrawd Signalau ar agenda’r Weinyddiaeth Amddiffyn erbyn hyn, o ystyried ein bod wedi ein hysbysu y llynedd y byddai'r barics yn aros ar agor. Rwy'n falch iawn o'r gefnogaeth y mae Sir Benfro wedi ei chynnig i’n personél lluoedd arfog a'u teuluoedd ym marics Cawdor dros y blynyddoedd. Mae’r teuluoedd hynny wedi cael eu hintegreiddio'n llawn i’n cymuned leol, ac mae'n bechod y bydd y cydlyniad cymunedol gwych hwnnw’n cael ei golli pan fydd y barics yn cau yn 2024.

Felly, yng ngoleuni bwriad Llywodraeth y DU i gau’r barics hyn ym Mreudeth, a wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu pa drafodaethau y bydd yn eu cael gyda'i gydweithiwr Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith ynglŷn ag effaith y penderfyniad hwn ar ddatblygu economaidd ac adfywio yn Sir Benfro yn y dyfodol? O gofio na fydd y cam arfaethedig o gau’r barics yn digwydd tan 2024, pa drafodaethau fydd Ysgrifennydd y Cabinet—a’i gydweithwyr yn y Cabinet yn wir—yn eu cael gyda Chyngor Sir Penfro a rhanddeiliaid lleol i gynllunio ymlaen llaw, ac yn wir i liniaru yn erbyn unrhyw effeithiau economaidd negyddol o ganlyniad i'r penderfyniad hwn,? Yn olaf, Lywydd, yn ychwanegol i gwestiynau Eluned Morgan, pa gymorth a chefnogaeth ychwanegol y gall Llywodraeth Cymru eu rhoi nawr i staff sy’n sifiliad a gyflogir yn y barics drwy'r cyfnod trosiannol hwn er mwyn sicrhau bod ganddynt fynediad at ystod lawn o gyfleoedd swyddi a hyfforddiant?

I thank the Member for his questions. I share his frustration and concern about the actions of the UK Government to remove the armed forces’ bases from Wales. The armed forces are valued in Wales, and they bring a lot of economic and social benefits to communities right across our communities—the Member alludes to many of them.

I will start a dialogue with the UK Government Minister with regard to the armed forces in terms of actions that I believe that they should take. I don’t believe they should just walk away from commitments in communities. The armed forces have been with us for many years, and they are very welcome here. I would like to be assured that the exit is not just for the armed forces but actually the support for the local community as well. The residence in the civilian life is an important one. I’ve already started discussions with the Cabinet Secretary for infrastructure with regard to joint working, with regard to economic regeneration. I know he is meeting with the leader in Pembrokeshire very shortly, and we’ll continue those discussions. But initially we have to start the dialogue with the UK Ministers in order to be fully appraised of the impact in timeline and exit plans that they have proposed.

Diolch i'r Aelod am ei gwestiynau. Rwy’n rhannu ei rwystredigaeth a’i bryder ynghylch camau Llywodraeth y DU i gael gwared ar ganolfannau’r lluoedd arfog o Gymru. Mae'r lluoedd arfog yn cael eu gwerthfawrogi yng Nghymru, ac maen nhw’n dod â llawer o fanteision economaidd a chymdeithasol i gymunedau ar draws ein cymunedau—mae’r Aelod yn cyfeirio at nifer ohonynt.

Byddaf yn cychwyn deialog gyda Gweinidog Llywodraeth y DU ynghylch y lluoedd arfog o ran y camau gweithredu y credaf y dylen nhw eu cymryd. Nid wyf yn credu y dylen nhw gerdded i ffwrdd oddi wrth ymrwymiadau mewn cymunedau. Mae’r lluoedd arfog wedi bod gyda ni ers blynyddoedd lawer, ac mae croeso mawr iddyn nhw yma. Hoffwn gael sicrwydd nad yw'r ymadawiad ar gyfer y lluoedd arfog yn unig ond yn y gefnogaeth i'r gymuned leol hefyd mewn gwirionedd. Mae'r breswylfa ym mywyd sifiliad yn un pwysig. Rwyf eisoes wedi dechrau trafodaethau gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros seilwaith ynghylch gweithio ar y cyd, o ran adfywio economaidd. Gwn ei fod yn cyfarfod â'r arweinydd yn Sir Benfro yn fuan iawn, a byddwn yn parhau â’r trafodaethau hynny. Ond i gychwyn, mae’n rhaid i ni ddechrau’r deialog gyda Gweinidogion y DU, er mwyn cael ein hysbysu’n llawn am yr effaith o ran llinell amser a’r cynlluniau ymadael y maen nhw wedi eu cynnig.

Cabinet Secretary, this week, of all weeks, we do reflect, actually, upon the connection between the armed forces and the public, particularly in the areas where they live. These plans, by concentrating personnel in fewer centres, do risk eroding that special bond, and that’s one of my fears. As you know, I’ve grown up in west Wales and Cawdor barracks was always part of that community, and the same can be true in Brecon.

One of the things you might not know is that I started my life out as a child of somebody serving within the armed forces, in Tywyn first of all and then in Manorbier secondly. When those camps were closed, it actually denied opportunities of work and money to those communities that had existed for many, many years. You only have to go back to those communities, as I do, to see the negative impact that removing these services and jobs from those communities has had. Because the other thing that happens when you’ve got armed services residing within a constituency is that they also supply children to the local school and they help keep those schools open. They also provide, in some cases, staff to help keep your hospitals open. So, the impact is much bigger than might be originally perceived. As I say, having grown up within that community, I understand full well the impact that will be felt quite clearly, because an awful lot of the personnel there will actually volunteer within those communities and help to run other clubs and societies. Because the one thing that they can do is organise. So, the impact is going to be significant. I hope that, when you do have these conversations, it will be the impact in the round that will be talked about, not just all the other things that have been discussed—and I won’t repeat—already this afternoon.

Ysgrifennydd y Cabinet, yr wythnos hon, o bob wythnos, rydym ni’n myfyrio, a dweud y gwir, ar y cysylltiad rhwng y lluoedd arfog a'r cyhoedd, yn enwedig yn yr ardaloedd lle maen nhw’n byw. Mae'r cynlluniau hyn, trwy ganolbwyntio personél mewn llai o ganolfannau, yn arwain at berygl o erydu’r berthynas arbennig honno, a dyna un o’m hofnau. Fel y gwyddoch, cefais fy magu mewn barics yn y gorllewin ac roedd barics Cawdor bob amser yn rhan o'r gymuned honno, a gall yr un peth fod yn wir yn Aberhonddu.

Un o'r pethau efallai nad ydych yn ei wybod yw i mi ddechrau fy mywyd fel plentyn rhywun a oedd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog, yn Nhywyn yn gyntaf oll ac yna ym Maenorbŷr yn ail. Pan gaewyd y gwersylloedd hynny, fe wnaeth wadu cyfleoedd gwaith ac arian i'r cymunedau hynny a oedd wedi bodoli ers blynyddoedd lawer. Does dim ond rhaid i chi fynd yn ôl i'r cymunedau hynny, fel yr wyf i’n ei wneud, i weld yr effaith negyddol y mae cael gwared ar y gwasanaethau a’r swyddi hyn o'r cymunedau hynny wedi ei chael. Oherwydd, y peth arall sy'n digwydd pan fydd gennych chi luoedd arfog yn byw mewn etholaeth yw eu bod hefyd yn cyflenwi plant i'r ysgol leol ac yn helpu i gadw'r ysgolion hynny ar agor. Maen nhw hefyd, mewn rhai achosion, yn darparu staff er mwyn helpu i gadw eich ysbytai ar agor. Felly, mae'r effaith yn llawer mwy nag y gellid efallai ei gweld yn wreiddiol. Fel y dywedais, ar ôl cael fy magu yn y gymuned honno, rwy’n deall yn iawn yr effaith a fydd yn cael ei theimlo yn eithaf eglur, gan y bydd llawer iawn o’r personél yno yn gwirfoddoli yn y cymunedau hynny ac yn helpu i redeg clybiau a chymdeithasau eraill. Oherwydd yr un peth y gallan nhw ei wneud yw trefnu. Felly, mae’r effaith yn mynd i fod yn sylweddol. Gobeithio, pan fyddwch chi’n cael y sgyrsiau hyn, y bydd yr effaith gyffredinol yn cael ei thrafod, nid dim ond yr holl bethau eraill sydd wedi eu trafod—ac na wnaf eu hailadrodd—eisoes y prynhawn yma.

I’m very grateful for the local Member’s words, describing the issues that will impact on Pembrokeshire and the local community. I also recognise that this isn’t just about the armed forces, in themselves. It is a whole community resilience issue. I strongly believe that all Governments, of whatever political persuasion, have a duty to support communities where the armed forces are based and were based. There is a legacy issue here that I will be discussing with the Minister, and the issues that the Members raise in the Chamber with me today will form part of that discussion.

Rwy'n ddiolchgar iawn am eiriau’r Aelod lleol, yn disgrifio'r materion a fydd yn effeithio ar Sir Benfro a'r gymuned leol. Rwyf hefyd yn cydnabod nad yw hyn yn ymwneud â’r lluoedd arfog, ynddynt eu hunain, yn unig. Mae'n fater cydnerthedd cymuned gyfan. Credaf yn gryf fod gan bob Llywodraeth, o ba bynnag liw gwleidyddol, ddyletswydd i gefnogi cymunedau lle mae'r lluoedd arfog wedi eu lleoli a lle’r oeddent wedi eu lleoli. Ceir mater o etifeddiaeth yma y byddaf yn ei drafod gyda'r Gweinidog, a bydd y materion y mae'r Aelodau yn eu codi yn y Siambr gyda mi heddiw yn rhan o'r drafodaeth honno.

I’m not overly sentimental about the location of the armed forces, and I recall that the Brecon barracks were used to put down the working-class rebellion in Merthyr Tydfil in 1831 as well, but I think it is important that we see many army bases located in communities in Wales. I think it is important that many of our young people who serve in the armed forces are able to maintain their contacts with their own communities and with their families. And I think that it is good for the soldiers and other army personnel’s welfare that they have that local connection with communities. So, it’s very disappointing that we are seeing a unilateral decision being taken to uproot long-standing facilities that have got the support of the local community and where people are able to integrate in that way.

I am very disappointed as well to hear that the Government wasn’t informed about this. I don’t suppose I expected to be informed as an Assembly Member what the MOD does, but I think it’s very unfortunate that we all hear from the press when these things are impacting directly on the communities that we represent. What discussion now can the Minister have with the MOD regarding the fact that Wales, actually, when you look at the list—whether it is recruitment, or whether it is procurement—overprovides into the MOD, we overprovide into the armed forces, and we get an under-provision in terms of investment in Wales, in terms of expenditure in Wales, in terms of just the physical location of our men and women in the armed forces in Wales? There simply is not the location for them. As the MOD has said that this does not mean the closure, completely, of these facilities—for example, the Brecon barracks are supposed to be moving somewhere else—what discussion is he now having, or able to have, with the Westminster Government about where that location may be? And, what is the maintenance, therefore, of the headquarters—the conceptual headquarters, anyway—of the army in Wales, as it were, which I think is what Brecon barracks, in effect, provide for many?

As a final question, there’s a particular community that has served the people of Brecon long, has served our armed forces long and hard, and is very much obvious in the community in Brecon and, indeed, in the Heads of the Valleys now, which is the Nepalese community, which has been so loyal to the armed forces of the United Kingdom over the years. What discussion is he able to have with that community now? In one sense, uprooting the people from Brecon uproots them from the context in which they are there and enables them—[Interruption.] Of course they’re not in the barracks. I know that. It uproots, however, the location of the support that they’ve had from fellow soldiers in the past, and it uproots the context in which they have come to mid Wales. They need to be assured that they continue to be welcome here and that we will put in place support services to allow them to make their lives in mid Wales going forward.

Nid wyf yn or-sentimental am leoliad y lluoedd arfog, ac rwy’n cofio i farics Aberhonddu gael eu defnyddio i drechu gwrthryfel y dosbarth gweithiol ym Merthyr Tudful ym 1831 hefyd, ond rwy’n credu ei bod yn bwysig ein bod ni’n gweld llawer o ganolfannau’r fyddin yn cael eu lleoli mewn cymunedau yng Nghymru. Rwy'n credu ei bod yn bwysig bod llawer o'n pobl ifanc sy'n gwasanaethu yn y lluoedd arfog yn gallu cynnal eu cysylltiadau gyda'u cymunedau eu hunain a chyda'u teuluoedd. Ac rwy’n meddwl ei bod yn dda i les y milwyr a phersonél arall y fyddin bod y cysylltiad lleol hwnnw ganddynt gyda chymunedau. Felly, mae'n siomedig iawn ein bod ni’n gweld penderfyniad unochrog yn cael ei wneud i ddadwreiddio cyfleusterau hirsefydlog sydd â chefnogaeth y gymuned leol a lle gall pobl integreiddio yn y ffordd honno.

Rwy’n siomedig iawn hefyd o glywed na hysbyswyd y Llywodraeth am hyn. Mae’n debyg nad oeddwn i’n disgwyl cael fy hysbysu fel Aelod o'r Cynulliad am yr hyn y mae'r Weinyddiaeth Amddiffyn yn ei wneud, ond rwy’n meddwl ei bod yn anffodus iawn ein bod ni i gyd yn clywed gan y wasg pan fydd y pethau hyn yn effeithio'n uniongyrchol ar y cymunedau yr ydym ni’n eu cynrychioli. Pa drafodaeth all y Gweinidog ei chael nawr gyda'r Weinyddiaeth Amddiffyn ynglŷn â'r ffaith fod Cymru, mewn gwirionedd, pan edrychwch chi ar y rhestr—pa un a yw’n recriwtio, neu’n gaffael—yn gorddarparu i'r Weinyddiaeth Amddiffyn, rydym ni’n gorddarparu i’r lluoedd arfog, ac rydym ni’n cael tan-ddarpariaeth o ran buddsoddiad yng Nghymru, o ran gwariant yng Nghymru, o ran dim ond lleoliad ffisegol ein dynion a menywod yn y lluoedd arfog yng Nghymru? Yn syml, nid oes lleoliad ar eu cyfer. Gan fod y Weinyddiaeth Amddiffyn wedi dweud nad yw hyn yn golygu cau’r cyfleusterau hyn yn gyfan gwbl—er enghraifft, mae'n debyg fod barics Aberhonddu i fod i symud i rywle arall—pa drafodaeth mae e’n ei chael nawr, neu'n gallu ei chael, gyda Llywodraeth San Steffan ynglŷn â lle y gallai’r lleoliad hwnnw fod? A, beth yw'r gynhaliaeth, felly, ar bencadlys—pencadlys cysyniadol, beth bynnag—y fyddin yng Nghymru, fel petai, sef yr hyn y mae barics Aberhonddu, i bob pwrpas, yn ei ddarparu i lawer, yn fy marn i?

Fel cwestiwn olaf, ceir cymuned benodol sydd wedi gwasanaethu pobl Aberhonddu ers amser maith, wedi gwasanaethu ein lluoedd arfog ers amser maith ac yn frwd, ac sy’n amlwg iawn yn y gymuned yn Aberhonddu ac, yn wir, ym Mlaenau'r Cymoedd nawr, sef y gymuned Nepalaidd, sydd wedi bod mor ffyddlon i luoedd arfog y Deyrnas Unedig dros y blynyddoedd. Pa drafodaeth y mae’n gallu ei chael gyda’r gymuned honno nawr? Mewn un ystyr, mae dadwreiddio’r bobl o Aberhonddu yn eu dadwreiddio hwythau o’r cyd-destun a ddaeth â nhw yno ac yn eu galluogi—[Torri ar draws.] Wrth gwrs, nid ydynt yn y barics. Rwy’n gwybod hynny. Mae'n dadwreiddio, er hynny, lleoliad y gefnogaeth y maen nhw wedi ei chael gan gyd-filwyr yn y gorffennol, ac mae'n dadwreiddio’r cyd-destun sydd wedi dod â nhw i ganolbarth Cymru. Mae angen eu sicrhau bod croeso iddyn nhw yma o hyd ac y byddwn yn cyflwyno gwasanaethau cymorth i’w caniatáu i fyw eu bywydau yn y canolbarth yn y dyfodol.

I thank the Member for his question. He is right to say that communities have been formed around many of these bases, and there are long-standing links between the armed forces and local communities. In many cases, they are very good relationships and they work in the communities—as Joyce Watson said, it is about volunteering and sharing skills and opportunities. We have a very good relationship with the armed forces—the army, the navy and the Royal Air Force—and other emergency services here in Wales. This announcement was made by the UK Government, and we are disappointed also that we weren’t given a heads up regarding this. There are indirect consequences of exit; I am not aware yet of the whole picture. We haven’t had time to establish what those concerns are, but of course people in communities like the Gurkhas, the Nepalese and people in Brecon and Radnorshire are part of the local community. Of course, we will look at what the impact is for that community and for broader communities in Brecon and also in Pembrokeshire. But I do go back to what I said earlier: I believe that the UK Government has a duty to support exit strategies for any communities that they are removing bases from here in Wales.

Diolch i'r Aelod am ei gwestiwn. Mae e'n iawn i ddweud bod cymunedau wedi eu ffurfio o gwmpas llawer o’r canolfannau hyn, a cheir cysylltiadau hirsefydlog rhwng y lluoedd arfog a chymunedau lleol. Mewn llawer o achosion, maen nhw’n gysylltiadau da iawn ac maen nhw’n gweithio yn y cymunedau—fel y dywedodd Joyce Watson, mae'n ymwneud â gwirfoddoli a rhannu sgiliau a chyfleoedd. Mae gennym ni berthynas dda iawn gyda'r lluoedd arfog—y fyddin, y llynges a'r Awyrlu Brenhinol— a gwasanaethau brys eraill yma yng Nghymru. Gwnaed y cyhoeddiad hwn gan Lywodraeth y DU, ac rydym ni’n siomedig hefyd na chawsom rybudd am hyn. Ceir canlyniadau anuniongyrchol o ymadael; nid wyf yn ymwybodol eto o'r darlun cyfan. Nid ydym wedi cael amser i ganfod beth yw’r pryderon hynny, ond wrth gwrs mae pobl mewn cymunedau fel y Gyrcas, y Nepalwyr a phobl ym Mrycheiniog a Sir Faesyfed yn rhan o'r gymuned leol. Wrth gwrs, byddwn yn ystyried beth fydd yr effaith ar y gymuned honno ac ar gymunedau ehangach yn Aberhonddu, a hefyd yn Sir Benfro. Ond rwy’n dychwelyd at yr hyn a ddywedais yn gynharach: Rwy’n credu bod gan Lywodraeth y DU ddyletswydd i gefnogi strategaethau ymadael ar gyfer unrhyw gymunedau y maen nhw’n tynnu canolfannau oddi arnynt yma yng Nghymru.

I share the disappointment and frustration that have been eloquently expressed by the Cabinet Secretary and other Members who have spoken this afternoon. But isn’t this decision one of many that fall to be made as a result of the decision by the UK Government, enthusiastically supported by all other parties in this Assembly, to cut the defence budget and reduce the army to a mere 82,000 serving men and women? And the consequence is bound to be decisions of this kind. Whilst the overseas aid budget is ring-fenced, the defence budget is cut to the bone, so I think all Members, in all other parties, should accept their part in the responsibility for the decision that has been taken.

Rwy’n rhannu'r siom a’r rhwystredigaeth a fynegwyd yn huawdl gan Ysgrifennydd y Cabinet ac Aelodau eraill sydd wedi siarad y prynhawn yma. Ond onid yw’r penderfyniad hwn yn un o lawer sy'n cael eu gwneud o ganlyniad i'r penderfyniad gan Lywodraeth y DU, wedi’i chefnogi’n frwd gan yr holl bleidiau eraill yn y Cynulliad hwn, i dorri'r gyllideb amddiffyn a lleihau’r fyddin i ddim ond 82,000 o ddynion a menywod sy’n gwasanaethu? Ac mae'n amlwg mai’r canlyniad fydd penderfyniadau o'r math hwn. Er bod y gyllideb cymorth tramor wedi ei glustnodi, mae'r gyllideb amddiffyn wedi ei thorri at yr asgwrn, felly rwy’n meddwl y dylai’r holl Aelodau, ym mhob plaid arall, dderbyn eu rhan yn y cyfrifoldeb am y penderfyniad sydd wedi ei wneud.

This is a decision of the UK Government. I’m disappointed that the Member sees fit to attack the overseas aid budget—I think that’s a necessity also. But the impact of this decision will have to be fully considered. I will be in further conversation with the UK Government Ministers in regard to the impact that it has had in Wales.

Penderfyniad Llywodraeth y DU yw hwn. Rwy'n siomedig bod yr Aelod yn meddwl ei bod yn briodol ymosod ar y gyllideb cymorth tramor—rwy'n credu bod honno'n angenrheidiol hefyd. Ond bydd yn rhaid ystyried effaith y penderfyniad hwn yn llawn. Byddaf yn sgwrsio ymhellach gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU o ran yr effaith y mae wedi ei chael yng Nghymru.

Diolch, Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

3. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
3. 2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf ar ein agenda ni yw’r datganiad a chyhoeddiad busnes, ac rydw i’n galw ar Jane Hutt.

The next item on our agenda is the business statement and announcement, and I call on Jane Hutt.

Llywydd, I’ve added oral statements this afternoon on ‘Article 50 Intervention’ and ‘Superfast Broadband—The Next Steps’. Timings allocated to other agenda items have been amended accordingly, and, finally, the Business Committee has agreed to postpone tomorrow’s short debate. Business for the next three weeks is as shown on the business statement and announcement found among the meeting papers available to Members electronically.

Lywydd, rwyf wedi ychwanegu datganiadau llafar y prynhawn yma ar ‘Ymyrraeth Erthygl 50’ a ‘Band Eang Cyflym Iawn—Y Camau Nesaf’. Mae’r amseroedd a neilltuwyd i eitemau eraill ar yr agenda wedi eu newid o’r herwydd, ac, yn olaf, mae'r Pwyllgor Busnes wedi cytuno i ohirio dadl fer yfory. Mae'r busnes ar gyfer y tair wythnos nesaf fel y’i dangosir ar y datganiad a’r cyhoeddiad busnes ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael yn electronig i'r Aelodau.

Leader of the house, could we have a statement from the planning Minister, please, in relation to permitted development rights? Some years ago, when the Member for Newport East was the Minister responsible for planning, there was a statement put out by the Government that said that the then Government was going to try and make these more adaptable and easier to use for developers and people seeking planning permissions and development, especially in rural locations. As we saw in the debate last week, it does seem as if the current Government doesn’t have any proposals to take up the words of the then planning Minister, and actually make a more flexible system around permitted development rights for use in Wales to help create economic opportunities in the building and regeneration business. So, I’d be grateful for clarification as to exactly what the current Government’s thinking is about making far better use for developers of permitted development rights, which would greatly enhance the planning system here in Wales.

Arweinydd y tŷ, a gawn ni ddatganiad gan y Gweinidog cynllunio, os gwelwch yn dda, ynglŷn â hawliau datblygu a ganiateir? Rhai blynyddoedd yn ôl, pan mai’r Aelod dros Ddwyrain Casnewydd oedd y Gweinidog a oedd yn gyfrifol am gynllunio, gwnaethpwyd datganiad gan y Llywodraeth yn dweud bod y Llywodraeth ar y pryd yn mynd i geisio gwneud yr hawliau yn fwy hyblyg ac yn haws eu defnyddio i ddatblygwyr a phobl sy'n ceisio caniatâd cynllunio a datblygu, yn enwedig mewn lleoliadau gwledig. Fel y gwelsom yn y ddadl yr wythnos diwethaf, ymddengys nad oes gan y Llywodraeth bresennol unrhyw gynigion i wireddu geiriau’r Gweinidog cynllunio hwnnw, a chreu system fwy hyblyg ar gyfer hawliau datblygu y caniateir eu defnyddio yng Nghymru i helpu i greu cyfleoedd economaidd ym maes adeiladu ac adfywio. Felly, byddwn i’n ddiolchgar am eglurhad ynghylch beth yn union yw meddylfryd y Llywodraeth bresennol o ran gwneud defnydd llawer gwell o hawliau datblygu a ganiateir ar gyfer datblygwyr, a fyddai'n gwella'r system gynllunio yn helaeth yma yng Nghymru.

Of course, Andrew R.T. Davies knows, and has participated in, taking through very progressive legislation in terms of planning, but, of course, I note his point, and I’m sure that the Cabinet Secretary would want to respond if asked a question at the appropriate time.

Wrth gwrs, mae Andrew RT Davies yn gwybod, ac wedi cymryd rhan mewn, datblygu deddfwriaeth flaengar iawn o ran cynllunio, ond, wrth gwrs, nodaf ei bwynt, ac rwy'n siŵr y byddai Ysgrifennydd y Cabinet yn awyddus i ymateb os gofynnir cwestiwn ar yr adeg briodol.

I was wondering if we could have a statement in Government time in relation to your Government’s response to the fact that Theresa May will not be meeting with Tata leaders in India when she visits there. She said that it wasn’t possible for her to schedule a meeting, and I’m very, very concerned about this, considering the fact that the UK operations are vastly important to our economy, as we all know in this Chamber. With a change of leadership at Tata, we need to make sure that we have this as a main focus of discussion in relation to our future economic development with India. So, as part of that statement, could I also ask if you could tell me whether the First Minister, or another Government Minister from the Welsh Government, would see fit to go instead of Theresa May? If she does not deem this to be important enough for her to do, would you as a Government send somebody instead?

Roeddwn i’n meddwl tybed a gawn ni ddatganiad yn amser y Llywodraeth ar ymateb eich Llywodraeth i’r ffaith na fydd Theresa May yn cwrdd ag arweinwyr Tata yn India pan fydd yn ymweld yno. Dywedodd nad oedd yn bosibl iddi drefnu cyfarfod, ac rwy’n bryderus iawn am hyn, o ystyried y ffaith bod y gweithrediadau yn y DU yn hynod bwysig i'n heconomi, fel y gŵyr pob un ohonom yn y Siambr hon. Oherwydd y newid mewn arweinyddiaeth yn Tata, mae angen i ni sicrhau mai hyn yw prif bwyslais y drafodaeth ynglŷn â'n datblygiad economaidd ag India yn y dyfodol. Felly, yn rhan o'r datganiad hwnnw, a gaf i hefyd ofyn a allwch chi ddweud wrthyf a yw'r Prif Weinidog, neu Weinidog arall o Lywodraeth Cymru, yn fodlon mynd yn lle Theresa May? Os nad yw hi'n ystyried bod hyn yn ddigon pwysig iddi hi ei wneud, a wnewch chi fel Llywodraeth anfon rhywun yn ei lle?

Bethan Jenkins raises an important point. It was raised, I know, yesterday in the external affairs committee. I know that the First Minister responded to the point that was made about the fact that Theresa May has failed in her visit to India to make this all-important meeting contact with Tata Steel. It’s certainly been raised by David Rees as well. The First Minister said that this was unfortunate—unfortunate I would say for the Prime Minister, not taking her responsibility, but it’s certainly unfortunate and concerning in terms of the workforce in Port Talbot. But I think you can be assured, as I know you will be, about the action that we’re taking, not only in terms of constant engagement with Tata—and visits have indeed been made by the First Minister, as well as other Ministers—but in making sure that the steel industry has got a sustainable long-term future. Of course, the Cabinet Secretary did write to all AMs on 20 October to update them on activities relating to Tata Steel, and there is a range of potential support that’s being considered to ensure the business is put on a firmer footing. And I know that the Cabinet Secretary will want to update accordingly.

Mae Bethan Jenkins yn codi pwynt pwysig. Cafodd ei godi, mi wn, ddoe yn y pwyllgor materion allanol. Gwn fod y Prif Weinidog wedi ymateb i'r pwynt a wnaed am y ffaith bod Theresa May wedi methu â chyflawni’r cyfarfod cyswllt hollbwysig hwn â Tata Steel yn ystod ei hymweliad ag India. Mae David Rees yn sicr wedi ei godi hefyd. Dywedodd y Prif Weinidog fod hyn yn anffodus—byddwn yn dweud ei fod yn anffodus i Brif Weinidog y DU, yn methu â chyflawni ei chyfrifoldeb, ond mae'n sicr yn anffodus ac yn achos pryder o ran y gweithlu ym Mhort Talbot. Ond credaf y gallwch chi fod yn sicr, fel y gwn y byddwch chi, o’r camau yr ydym yn eu cymryd, nid yn unig o ran ymgysylltu yn gyson â Tata—ac, yn wir, mae’r Prif Weinidog, yn ogystal â Gweinidogion eraill, wedi ymweld—ond wrth sicrhau dyfodol hirdymor cynaliadwy i’r diwydiant dur. Wrth gwrs, ysgrifennodd Ysgrifennydd y Cabinet at bob AC ar 20 Hydref i roi'r wybodaeth ddiweddaraf iddyn nhw am weithgareddau sy'n ymwneud â Tata Steel, ac mae ystod o gymorth posibl sy'n cael ei hystyried i sicrhau bod y busnes yn cael ei roi ar sail fwy cadarn. Ac rwy’n gwybod y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn dymuno eich diweddaru am hynny.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

First, there was an excellent launch of Peas Please in Cardiff city centre yesterday, launched by the Food Foundation, to try and get more people eating more vegetables, and to highlight the fact that, despite the five-a-day campaign, people are not eating more fruit and vegetables, and up to 20,000 people in the UK are dying as a result. About 30 organisations were involved, including farmers, community gardeners, supermarkets, and IT specialists, representing everyone from the local grower to the supply chain specialist. So, it would be fantastic if we could have a debate on this and the Welsh Government’s response as to how we can get more fruit and veg grown in Wales, given that vegetables are likely to go up in price as a result of the fact that most of our vegetables are now imported, and, with the decline in the value of the pound, clearly, vegetables are going to increase. That’s one thing.

The other thing is, further to the issue of Bashir Naderi, which I raised with you last week, I’m hoping to organise a blue ribbon campaign tomorrow, on the steps of the Senedd at one o’clock, so that we can all show our support, as well as signing the statement of opinion to insist that Bashir Naderi is not removed from Wales, where he’s making a valuable contribution, and there’s absolutely no reason why he should be sent back to Afghanistan.

Yn gyntaf, bu lansiad ardderchog o Peas Please yng nghanol dinas Caerdydd ddoe, a lansiwyd gan y Food Foundation, i geisio cael mwy o bobl I fwyta mwy o lysiau, ac i dynnu sylw at y ffaith nad yw pobl, er gwaethaf yr ymgyrch pump y dydd, yn bwyta mwy o ffrwythau a llysiau, a bod hyd at 20,000 o bobl yn y DU yn marw o ganlyniad i hynny. Cymerodd oddeutu 30 o sefydliadau ran, gan gynnwys ffermwyr, garddwyr cymunedol, archfarchnadoedd, ac arbenigwyr TG, gan gynrychioli pawb o’r tyfwr lleol i arbenigwr y gadwyn gyflenwi. Felly, byddai'n wych pe byddem yn cael dadl ar hyn ac ymateb Llywodraeth Cymru i sut y gallwn dyfu mwy o ffrwythau a llysiau yng Nghymru, o gofio bod pris llysiau yn debygol o gynyddu o ganlyniad i'r ffaith bod y rhan fwyaf o'n llysiau yn cael eu mewnforio ar hyn o bryd, ac, yn sgil y gostyngiad yng ngwerth y bunt, yn amlwg, bydd pris llysiau yn cynyddu. Dyna un peth.

Y peth arall yw, yn ychwanegol at fater Bashir Naderi, a godais gyda chi yr wythnos diwethaf, rwy'n gobeithio trefnu ymgyrch rhuban glas yfory, ar risiau'r Senedd am un o'r gloch fel y gall pob un ohonom ddangos ein cefnogaeth, yn ogystal â llofnodi'r datganiad barn yn mynnu nad yw Bashir Naderi yn cael ei hel o Gymru, lle y mae'n gwneud cyfraniad gwerthfawr, ac nid oes unrhyw reswm pam y dylai gael ei anfon yn ôl i Affganistan.

The Member for Cardiff Central raises two very important points. The first one, of course, is about the ways in which we can encourage increases in both supply and consumption of vegetables and fruit. This is all part of the integrated supply chain approach the Welsh Government is taking with producers, working with producers, retailers, and the food service sector. But also this links to our rural development programme as well, and links to our sustainable land management agenda. And, of course, this is crucial in terms of our children and young people, and the nutrition that they need and require, and can gain. And Peas Please, of course, is one way towards achieving that.

I think your second point, of course, is very well made, in terms of the support that’s been expressed across this Chamber for Bashir, and the work that you have done, and, indeed, Jo Stevens MP. Fleeing Afghanistan when he was 10, as you say, after his father was killed. It is a matter where it is important that we express our views in this Assembly, and I know people want to know what steps are being taken to express that support more meaningfully. I very much hope, as I’m sure we all do, that the position will be resolved satisfactorily in due course.

Mae’r Aelod dros Ganol Caerdydd yn codi dau bwynt pwysig iawn. Mae'r cyntaf, wrth gwrs, yn ymwneud â sut y gallwn ni annog cynnydd mewn cyflenwi a bwyta llysiau a ffrwythau. Mae hyn i gyd yn rhan o'r ymagwedd cadwyn gyflenwi integredig sydd gan Lywodraeth Cymru gyda chynhyrchwyr, gan weithio gyda chynhyrchwyr, manwerthwyr, a'r sector gwasanaethau bwyd. Ond mae hyn hefyd yn cysylltu â'n rhaglen datblygu gwledig, ac yn cysylltu â’n hagenda rheoli tir cynaliadwy. Ac, wrth gwrs, mae hyn yn hanfodol i’n plant a'n pobl ifanc, a'r maeth y maent ei angen ac sy’n ofynnol iddynt ac y gallant ei gael. Ac mae Peas Please, wrth gwrs, yn un ffordd o gyflawni hynny.

Credaf fod eich ail bwynt, wrth gwrs, wedi ei wneud yn dda iawn, o ran y gefnogaeth a fynegwyd ar draws y Siambr hon dros Bashir, a'r gwaith yr ydych chi, ac, yn wir, Jo Stevens AS, wedi’i wneud. Fe wnaeth ffoi o Afghanistan pan oedd yn 10 oed, fel y dywedwch, ar ôl i’w dad gael ei ladd. Mae’n fater sy’n golygu ei bod yn bwysig ein bod yn mynegi ein barn yn y Cynulliad hwn, a gwn fod pobl eisiau gwybod pa gamau sy'n cael eu cymryd i fynegi’r gefnogaeth honno yn fwy ystyrlon. Gobeithiaf yn fawr, fel yr wyf yn sicr yr ydym i gyd yn ei wneud, y bydd y sefyllfa yn cael ei datrys yn foddhaol maes o law.

Can we have a statement from the Cabinet Secretary for local government on commitment to public sector apprenticeship schemes? Caerphilly council have withdrawn funding from a scheme that offered training and apprenticeship opportunities for young people, to help them into work. The scheme had successfully created 18 permanent jobs, but the council withdrew funding in 2015-16, and have not financed any apprenticeships this year. I am concerned this might be part of a wider pattern of the loss of local authority apprenticeship schemes, and might even be contrary to your expressed policy ambitions in terms of apprenticeships as a Government. So, can we have a statement from the Cabinet Secretary on this very important issue?

A gawn ni ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros lywodraeth leol ar yr ymrwymiad i gynlluniau prentisiaeth y sector cyhoeddus? Mae cyngor Caerffili wedi tynnu arian yn ôl o gynllun a oedd yn cynnig cyfleoedd hyfforddi a phrentisiaeth i bobl ifanc, i'w helpu i mewn i waith. Roedd y cynllun wedi llwyddo i greu 18 o swyddi parhaol, ond tynnodd y cyngor y cyllid yn ôl yn 2015-16, ac nid yw wedi ariannu unrhyw brentisiaethau eleni. Rwy’n pryderu y gallai hyn fod yn rhan o batrwm ehangach o golli cynlluniau prentisiaeth awdurdodau lleol, ac efallai ei fod yn groes hyd yn oed i’r uchelgeisiau polisi yr ydych chi wedi eu mynegi o ran prentisiaethau fel Llywodraeth. Felly, a gawn ni ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet ar y mater pwysig iawn hwn?

This is a very important issue, and, indeed, you have demonstrated how successful it has been in terms of those public sector apprenticeships in one local authority, but, of course, this can be reflected across Wales. It is a matter for Caerphilly County Borough Council in terms of how they are managing what are very difficult times in terms of austerity, but, of course, as we go forward with the draft budget for 2017-18, we see a better settlement than was anticipated by local government, due to careful financial management. So, one would hope that that would enable the authority to look at this in terms of the positive outcomes of that apprenticeship scheme.

Mae hwn yn fater pwysig iawn, ac yn wir, rydych chi wedi dangos pa mor llwyddiannus y bu o ran y prentisiaethau sector cyhoeddus hynny mewn un awdurdod lleol, ond, wrth gwrs, gellir adlewyrchu hyn ledled Cymru. Mater i Gyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili yw sut y maen nhw’n rheoli yr hyn sy’n gyfnod anodd iawn o ran cyni, ond, wrth gwrs, wrth i ni symud ymlaen â'r gyllideb ddrafft ar gyfer 2017-18, rydym yn gweld setliad gwell nag a ragwelwyd gan lywodraeth leol, yn sgil rheolaeth ariannol ofalus. Felly, byddwn i’n gobeithio y byddai hynny'n galluogi'r awdurdod i edrych ar hyn o ran canlyniadau cadarnhaol y cynllun prentisiaeth hwnnw.

Can I give my support to Jenny Rathbone’s comments about Bashir Naderi? I know that she raised this in the Chamber last week as well. And I’ve been contacted by constituents in Cardiff North who are friends of Bashir, asking me to also speak in the Assembly, giving my support to him, and also by his foster mother, who gave him a home here in Cardiff from the age of 10 and is desperate to help her boy from being deported. And I think it is a desperately sad situation that somebody who has so much to contribute and who has benefitted from the services we’ve been able to offer in Wales is now treated in this absolutely inhumane way, and has been taken to a detention centre suddenly and cruelly and now has only got two weeks to make a case to be able to stay in the place that has been in his home. So, really, I’m in support of Jenny Rathbone and also asking if there’s anything that the Government can do.

A gaf i fynegi fy nghefnogaeth i sylwadau Jenny Rathbone ynglŷn â Bashir Naderi? Gwn ei bod wedi codi hyn yn y Siambr yr wythnos diwethaf hefyd. Ac mae nifer o fy etholwyr yng Ngogledd Caerdydd sy'n ffrindiau i Bashir, wedi cysylltu â mi, yn gofyn i minnau hefyd siarad yn y Cynulliad, yn ei gefnogi, ac mae ei fam faeth, a roddodd iddo gartref yma yng Nghaerdydd pan oedd yn 10 oed wedi cysylltu hefyd ac mae hi’n daer eisiau helpu ei bachgen rhag cael ei alltudio. Credaf ei bod yn sefyllfa hynod drist bod rhywun sydd â chymaint i'w gyfrannu ac sydd wedi elwa ar y gwasanaethau yr ydym wedi gallu eu cynnig yng Nghymru, bellach yn cael ei drin yn y modd cwbl annynol hwn, ac wedi ei gludo i ganolfan gadw yn ddisymwth ac yn greulon lle nad oes ganddo ond pythefnos i wneud achos dros gael aros yn y lle a fu’n gartref iddo. Felly, mewn gwirionedd, rwy'n cefnogi Jenny Rathbone ac yn gofyn a oes unrhyw beth y gall y Llywodraeth ei wneud.

I thank Julie Morgan for that question, adding her support to Bashir Nadir and also recognising this was raised last week in the Chamber. I was able to express our concerns. This is a non-devolved matter, but we are responsible for and we care about the people who live in our communities and have a very welcoming approach to asylum seekers and refugees in Wales, and use the powers that we have got to support those who are vulnerable and those who we know have already, as has been described so clearly, lived in our communities supported by so many. I think again it’s very heartening to hear Members express their support for Bashir in Plenary again today.

Diolchaf i Julie Morgan am y cwestiwn yna, gan ychwanegu ei chefnogaeth i Bashir Nadir a hefyd am gydnabod y codwyd hyn yr wythnos diwethaf yn y Siambr. Roeddwn i’n gallu mynegi ein pryderon. Mae hwn yn fater nad yw wedi ei ddatganoli, ond rydym yn gyfrifol am y bobl sy'n byw yn ein cymunedau ac yn pryderu amdanynt ac rydym yn barod iawn i groesawu ceiswyr lloches a ffoaduriaid yng Nghymru, ac yn defnyddio'r pwerau sydd gennym i gefnogi'r rhai sy’n agored i niwed a'r rhai y gwyddom eisoes, fel y disgrifiwyd mor glir, eu bod wedi byw yn ein cymunedau ac wedi eu cefnogi gan gynifer o bobl. Credaf eto ei bod yn galonogol iawn clywed yr Aelodau yn mynegi eu cefnogaeth i Bashir yn y Cyfarfod Llawn heddiw eto.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Minister, can I echo the comments from Bethan Jenkins in that 15 years ago today the horrific accident at No. 5 blast furnace occurred in which we saw the loss of the lives of three workers, two from my constituency and one from Maesteg, and many injured? Yesterday’s comments from the Prime Minister, or the reflection on the Prime Minister that actually she didn’t even find time in her schedule to make the effort to go and see Tata—I think it’s disgraceful and I think it’s important that the Welsh Ministers express the views clearly to the UK Government of our feelings on this and how, basically, she is letting down communities and the workforce of those industries. It’s critical that we ensure their survival. It’s critical therefore the UK Government plays its major part, because it has many levers at its control that it should be implementing and not sitting back, and it’s important therefore that Welsh Ministers make those representations on our behalf.

On a second point, can I also ask a question on the relationship between and the guidance to NHS and private partnerships? At the moment, I understand there are discussions between Abertawe Bro Morgannwg University Local Health Board and HMT Sancta Maria hospital in relation to the possibility of land being purchased for development, and it would be important to have clear guidance on the Government’s position in relation to the partnership between private providers and NHS providers, and the working relationship that exists between them, to ensure that we can deliver safe care for our communities, but also care, as much as possible, within the NHS sector itself.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, a gaf i adleisio sylwadau Bethan Jenkins. 15 mlynedd yn ôl i heddiw digwyddodd y ddamwain erchyll yn ffwrnais chwyth Rhif 5 pryd y collodd tri gweithiwr eu bywydau, dau o fy etholaeth i ac un o Faesteg, a chafodd llawer eu hanafu? Roedd y sylwadau ddoe gan Brif Weinidog y DU, neu'r adlewyrchiad ar y Prif Weinidog oherwydd na wnaeth hi, mewn gwirionedd, lwyddo i ddod o hyd i amser yn ei hamserlen i wneud yr ymdrech i fynd i weld Tata—rwy'n credu bod hynny’n warthus a chredaf ei bod yn bwysig bod Gweinidogion Cymru yn mynegi’r safbwyntiau yn glir i Lywodraeth y DU o ran ein teimladau ynglŷn â hyn a sut, yn y bôn, y mae hi’n siomi cymunedau a gweithlu y diwydiannau hynny. Mae'n hollbwysig ein bod yn sicrhau eu bod yn goroesi. Mae'n hollbwysig, felly, bod Llywodraeth y DU yn chwarae ei rhan bwysig, oherwydd ei bod yn rheoli llawer o brosesau y dylai eu rhoi ar waith yn hytrach nag eistedd yn ôl, ac mae'n bwysig felly bod Gweinidogion Cymru yn gwneud y sylwadau hynny ar ein rhan.

O ran ail bwynt, a gaf i hefyd ofyn cwestiwn ynglŷn â’r berthynas rhwng y GIG a phartneriaethau preifat a’r canllawiau a roddir iddynt? Ar hyn o bryd, rwyf ar ddeall bod trafodaethau yn cael eu cynnal rhwng Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg ac ysbyty HMT Sancta Maria ynglŷn â'r posibilrwydd o brynu tir ar gyfer gwaith datblygu, ac mae’n bwysig cael arweiniad clir ar safbwynt y Llywodraeth ynglŷn â’r bartneriaeth rhwng darparwyr preifat a darparwyr y GIG, a’r berthynas waith sy'n bodoli rhyngddyn nhw, er mwyn sicrhau y gallwn ddarparu gofal diogel i’n cymunedau, ond gofal hefyd, i’r graddau sy’n bosibl, yn sector y GIG ei hun.

I think David Rees again raises a very important point for memory today, and the fact that it was on 8 November 2001 Corus UK Limited’s Port Talbot blast furnace No. 5 exploded with tragic consequences and three Corus employees lost their lives. It’s the impact of those tragic events that I think we will all want to remember today. Again, the Prime Minister did not—she made no connection. It is this week of all weeks where she could have made that connection. So, you have said, and I’m sure, again, this view is shared across this Chamber, that this is disgraceful, that lack of response—that lack of respect as well, because of, also, the uncertainties, as you say, in your constituency as regards the future for the workforce. The Cabinet Secretary is here in the Chamber with me today. He has heard those points. He’s made that connection again and, of course, heard from Bethan Jenkins earlier on. So, I think this is a point where we will want to make our views very clear.

Credaf fod David Rees unwaith eto yn codi pwynt pwysig iawn i’w gofio heddiw, a'r ffaith mai ar 8 Tachwedd 2001 y ffrwydrodd ffwrnais chwyth Rhif 5 Corus UK Limited ym Mhort Talbot, gyda chanlyniadau trasig a bu farw tri o weithwyr Corus. Credaf mai effaith y digwyddiadau trasig hynny y dymuna pob un ohonom eu cofio heddiw. Unwaith eto, ni wnaeth Prif Weinidog y DU—ni wnaeth unrhyw gysylltiad. Yn ystod yr wythnos hon, o bob wythnos, gallai fod wedi gwneud y cysylltiad hwnnw. Felly, rydych wedi dweud, ac rwy'n siŵr, unwaith eto, y rhennir y farn hon ar draws y Siambr hon, fod hyn yn warthus, y diffyg ymateb hwnnw—y diffyg parch yn ogystal, oherwydd, hefyd, yr ansicrwydd, fel y dywedwch, yn eich etholaeth ynglŷn â dyfodol y gweithlu. Mae Ysgrifennydd y Cabinet yma gyda mi yn y Siambr heddiw. Mae wedi clywed y pwyntiau yna. Mae wedi gwneud y cysylltiad hwnnw eto ac, wrth gwrs, wedi clywed gan Bethan Jenkins yn gynharach. Felly, credaf fod hyn yn bwynt y byddwn yn dymuno gwneud ein safbwynt arno yn glir iawn.

Thank you very much, leader of the house. Thank you.

Diolch yn fawr iawn, arweinydd y tŷ. Diolch.

4. 3. Datganiad: Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru)
4. 3. Statement: The Public Health (Wales) Bill

The next item on our agenda this afternoon is the statement by the Minister for Social Services and Public Health on the Public Health (Wales) Bill. I call on the Minister for Social Services and Public Health, Rebecca Evans

Yr eitem nesaf ar ein hagenda y prynhawn yma yw datganiad gan y Gweinidog Iechyd y Cyhoedd a gwasanaethau Cymdeithasol ar Fil Iechyd y Cyhoedd (Cymru). Galwaf ar y Gweinidog Iechyd y Cyhoedd a Gwasanaethau Cymdeithasol, Rebecca Evans

Thank you, Deputy Presiding Officer. I was pleased yesterday to introduce the Public Health (Wales) Bill, with its explanatory memorandum, to the National Assembly for Wales. The Bill affirms this Welsh Government’s continuing commitment to taking a lead on public health and doing the maximum we can to further improve and protect the health of people in Wales.

We know the public health challenges we face are constantly evolving and becoming increasingly complex. Tackling them requires a comprehensive and multi-faceted response. While legislation has an important and proven role, it cannot bring about all the improvements and protections we want to see on its own. Instead, it forms one intrinsic part of a broader agenda—an agenda which includes our work across the breadth of Government to address the causes of ill health, as well as our tailored public health services, programmes, policies and campaigns. Taken together, they all make a cumulative positive contribution, helping us to prevent avoidable harm and reach our aspirations for a healthy and active Wales, and all closely linked to the principles of prudent healthcare.

While a single piece of legislation cannot be a panacea to resolve all public health challenges, it can make a very positive and practical difference. That is what this Bill seeks to achieve. It takes action in a number of specific areas for the benefit of particular groups within society as well as for communities as a whole.

Apart from a small number of minor technical changes, the Bill contains the provisions originally considered by the previous Assembly, including those agreed at the amending stages. The only exception is the removal of the provisions that would have restricted the use of nicotine inhaling devices in some public places. This step has been taken in recognition of the need to build consensus across this Assembly and to ensure that the numerous benefits that the Bill seeks to deliver for Wales can be realised.

The Bill covers a number of important public health issues. It creates a distinct smoke-free regime for Wales, with the existing restrictions on smoking in enclosed public places and workplaces extended to cover school grounds, hospital grounds and public playgrounds—a change intended to benefit children, patients and visitors. It also allows for further settings to be made smoke-free in the future if certain conditions are satisfied and if supported by this Assembly.

The Bill supports the existing protections for children and young people, preventing them from getting hold of tobacco and nicotine products by the creation of a national register of retailers of these products, and a new offence of knowingly handing over tobacco or nicotine products to under-18s. These important measures will help enforcement authorities carry out their responsibilities more effectively and further protect children from harm. The Bill creates a mandatory licensing system for practitioners who carry out special procedures—acupuncture, body piercing, electrolysis and tattooing—helping to protect people who choose to have these procedures from the potential harm that can happen if they are poorly carried out. The Bill also prohibits the intimate body piercing of children under 16, providing another important protection for our young people.

While some actions in the Bill are intended to benefit specific groups, others will benefit whole communities. First, by requiring public bodies to carry out health impact assessments in certain circumstances, we will help ensure that, before key decisions are made, they are informed by a full consideration of their potential effects on physical and mental health and well-being. Second, communities will benefit from the proposed changes to the way pharmaceutical services are planned in Wales to better meet the needs of local communities. And third, communities will benefit from the improved planning of provision and access to toilets for use by the public—an issue that affects everyone but which has particular public health resonance for certain groups.

The Bill has of course already benefited from extensive consultation over a number of years and from detailed scrutiny during the fourth Assembly. The process of scrutiny has already directly strengthened the Bill in a number of ways. It led to extending the smoke-free regime to the new settings of school grounds, hospital grounds and public playgrounds. It strengthened the Bill by protecting children from the specific health harms that can be caused by tongue piercings, and it directly led to the inclusion of important provisions about health impact assessments. Nonetheless, I am sure that the Bill will benefit from further rigorous scrutiny on a range of issues and from discussion on points of detail. So, I look forward to the scrutiny process that will now follow and to the constructive engagement of the many organisations who will have an interest in making this Public Health (Wales) Bill a success, and in maximising the benefits of the legislation for the people of Wales.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Roeddwn yn falch ddoe o gyflwyno Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru), ynghyd â’i femorandwm esboniadol, i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Mae'r Bil yn cadarnhau ymrwymiad parhaus Llywodraeth Cymru i gymryd yr awenau o ran iechyd y cyhoedd a gwneud popeth yn ein gallu i wella a diogelu mwy ar iechyd pobl yng Nghymru.

Rydym yn gwybod bod yr heriau iechyd y cyhoedd yr ydym yn eu hwynebu yn esblygu’n gyson ac yn dod yn fwyfwy cymhleth. Mae angen ymateb cynhwysfawr ac amlochrog i fynd i’r afael â nhw. Er bod gan ddeddfwriaeth swyddogaeth bwysig a phendant, ni all gyflawni yr holl welliannau ac amddiffyniadau yr ydym yn dymuno eu gweld ar ei phen ei hun. Yn hytrach, mae'n un rhan annatod o agenda ehangach—agenda sy'n cynnwys ein gwaith ni ar draws ehangder y Llywodraeth i fynd i'r afael â’r hyn sy’n achosi afiechyd, yn ogystal â'n gwasanaethau iechyd cyhoeddus, ein rhaglenni, ein polisïau a’n hymgyrchoedd pwrpasol. Gyda'i gilydd, maent yn gwneud cyfraniad cadarnhaol cronnus, ac yn ein helpu i atal niwed y gellir ei osgoi a gwireddu ein dyheadau ar gyfer Cymru iach ac egnïol, ac mae pob un ohonynt yn cysylltu'n agos ag egwyddorion gofal iechyd darbodus.

Er na all un darn o ddeddfwriaeth ateb pob problem a datrys holl heriau iechyd y cyhoedd, gall wneud gwahaniaeth cadarnhaol ac ymarferol iawn. Dyna'r hyn y mae’r Bil hwn yn ceisio ei gyflawni. Mae'n cymryd camau mewn nifer o feysydd penodol er lles grwpiau penodol yn y gymdeithas, yn ogystal ag ar gyfer cymunedau yn eu cyfanrwydd.

Ar wahân i nifer fechan o fân newidiadau technegol, mae'r Bil yn cynnwys y darpariaethau a ystyriwyd yn wreiddiol gan y Cynulliad blaenorol, gan gynnwys y rhai a dderbyniwyd yn ystod y cyfnod diwygio. Yr unig eithriad yw cael gwared ar y darpariaethau a fyddai wedi cyfyngu ar y defnydd o ddyfeisiau mewnanadlu nicotin mewn rhai mannau cyhoeddus. Mae'r cam wedi ei gymryd i gydnabod yr angen i greu consensws ar draws y Cynulliad hwn ac i sicrhau y gellir gwireddu’r amryfal fanteision y mae’r Bil hwn yn ceisio’u cyflawni dros Gymru.

Mae'r Bil yn ymdrin â nifer o faterion iechyd y cyhoedd pwysig. Mae'n creu trefn ddi-fwg amlwg ar gyfer Cymru, ac mae’r cyfyngiadau presennol ar ysmygu mewn mannau cyhoeddus caeedig a gweithleoedd wedi’u hymestyn i gynnwys tir ysgolion, tir ysbytai a meysydd chwarae cyhoeddus—newid y bwriedir iddo gynnig budd i blant, cleifion ac ymwelwyr. Mae hefyd yn caniatáu ar gyfer gwneud lleoliadau pellach yn rhai di-fwg yn y dyfodol os caiff amodau penodol eu bodloni ac os cânt eu cefnogi gan y Cynulliad hwn.

Mae'r Bil yn cefnogi'r amddiffyniadau presennol ar gyfer plant a phobl ifanc, gan eu hatal rhag cael gafael ar gynhyrchion tybaco a nicotin trwy greu cofrestr genedlaethol o fanwerthwyr y cynhyrchion hyn, a thrwy greu trosedd newydd, sef rhoi cynhyrchion tybaco neu nicotin yn fwriadol i bobl dan 18 oed. Bydd y mesurau pwysig hyn yn helpu awdurdodau gorfodi i gyflawni eu cyfrifoldebau yn fwy effeithiol a gwneud mwy i ddiogelu plant rhag niwed. Mae'r Bil yn creu system drwyddedu orfodol ar gyfer ymarferwyr sy'n cynnal triniaethau arbennig—aciwbigo, tyllu'r corff, electrolysis a thatŵio—gan helpu i amddiffyn pobl sy'n dewis cael y triniaethau hyn rhag y posibilrwydd o niwed a all ddigwydd os cânt eu cynnal mewn ffordd wael. Mae'r Bil hefyd yn gwahardd rhoi twll mewn rhan bersonol o gorff plentyn dan 16 oed, gan ddarparu amddiffyniad pwysig arall ar gyfer ein pobl ifanc.

Er y bwriedir i rai camau gweithredu yn y Bil gynnig budd i grwpiau penodol, bydd eraill o fudd i gymunedau cyfan. Yn gyntaf, drwy fynnu bod cyrff cyhoeddus yn cynnal asesiadau effaith ar iechyd mewn rhai amgylchiadau, byddwn yn helpu i sicrhau, cyn i benderfyniadau allweddol gael eu gwneud, eu bod wedi’u hysbysu gan ystyriaeth lawn o'u heffeithiau posibl ar iechyd a lles corfforol a meddyliol. Yn ail, bydd cymunedau yn elwa ar y newidiadau arfaethedig i'r ffordd y caiff gwasanaethau fferyllol eu cynllunio yng Nghymru, er mwyn diwallu anghenion cymunedau lleol yn well. Ac yn drydydd, bydd cymunedau yn elwa ar wella’r gwaith o gynllunio darpariaeth a mynediad i doiledau i'w defnyddio gan y cyhoedd—mater sy'n effeithio ar bawb, ond sydd ag arwyddocâd arbennig o ran iechyd y cyhoedd ar gyfer grwpiau penodol.

Wrth gwrs, mae'r Bil eisoes wedi elwa ar broses ymgynghori helaeth dros nifer o flynyddoedd ac ar graffu manwl yn ystod y Pedwerydd Cynulliad. Mae'r broses o graffu eisoes wedi cryfhau'r Bil yn uniongyrchol mewn nifer o ffyrdd. Arweiniodd at ymestyn y drefn ddi-fwg i'r lleoliadau newydd, sef tiroedd ysgolion, tiroedd ysbytai a meysydd chwarae cyhoeddus. Cryfhaodd hyn y Bil drwy amddiffyn plant rhag y niwed iechyd penodol y gall tyllu’r tafod ei achosi, ac arweiniodd yn uniongyrchol at gynnwys darpariaethau pwysig am asesiadau effaith ar iechyd. Serch hynny, rwyf yn siŵr y bydd y Bil yn elwa ar graffu trwyadl pellach ar amrywiaeth o faterion ac ar drafodaeth am fanylion penodol. Felly, edrychaf ymlaen at y broses graffu a fydd yn dilyn yn awr, ac at yr ymgysylltiad adeiladol â’r amryw sefydliadau a fydd â diddordeb mewn gwneud y Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru) hwn yn llwyddiant, ac at sicrhau’r manteision mwyaf posibl yn sgil y ddeddfwriaeth hon ar gyfer pobl Cymru.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I’m pleased to see the Public Health (Wales) Bill resurface after the ridiculous farrago we saw earlier this year, and I would restate this party’s commitment to enabling e-cigarettes to be one of a number of tools in the smoking cessation toolbox.

Minister, there is very little in this Bill that I would quarrel with. In fact, given the stated objective of the Public Health (Wales) Bill, which is to use appropriate legislation to improve and protect the health and well-being of the population of Wales, I find that there are a number of areas that I wish to explore to see if we can bring forward more robust legislation in order to achieve that aim. I would also wish to examine better some of the fiscal implications of the proposed Bill.

I note the desire to create a national register of retailers of tobacco and nicotine products, and this is a move I support. However, Minister, given the costs this would incur, what consideration have you given to that duty being carried out by local authorities? After all, they already license premises to sell alcohol, and I would suggest to you that most premises selling alcohol, be it a supermarket, pub, corner shop, will also be the ones wishing to retail tobacco and nicotine products. I do accept that there will be some venues that might specialise in nothing but the sale of tobacco and nicotine products, but they can be added, I would have thought at lower cost, to the existing licensing regime.

I note the intent to prohibit the handing over of tobacco or nicotine products to anyone under 18. Minister, have you given thought to what penalties you would apply and upon whom? It would be most concerning if the retailer were deemed responsible for over-18s buying cigarettes and the like and then handing them over to under-18s just around the corner. How will you catch, prove and punish any perpetrator?

I note the very welcome protection for minors you have proposed by banning intimate piercings. Under that same intent to protect a minor, could you give strength to laws around tattooing and body modifications, given that many tattoos and some body modifications are also in areas deemed intimate? I’ve understood your concerns over prohibition making something more attractive, but this is about child protection and my understanding is that, also, the industry would like to see more regulation for their protection as well.

I note the requirement for local authorities to prepare local strategy plans to reflect the need for public toilets. To be frank, Minister, you could drive a coach and horses through this element of the Bill. I’d be interested to know how you think this could deal with arterial routes, tourist areas with high tourism footfall but low community need, and more rural areas. Do you not think that there also needs to be an overarching national plan to tie together the local plans and fill the gaps?

Minister, Wales is home to some of the most polluted areas in the UK. The A472 road near Crumlin has the highest rate of pollution in any area outside of London, predominantly caused by congestion from heavy-duty vehicles. People living in the area are increasingly being exposed to harmful pollutants, which is denigrating their health. Research is enabling us to have a far fuller understanding of just how harmful long-term exposure to air pollutants is for our health. Damage by air pollutants can be linked to cancer, asthma, heart disease, stroke, diabetes, obesity and dementia. In 2010, harm from air pollutants contributed to 1,320 deaths in Wales, and this plays a major role in many of our health challenges.

Minister, the Government must ensure that local authorities are fulfilling their role effectively. Local government does have a requirement to effectively monitor the local air quality and alert the public when levels exceed guidelines. Equally, they have a responsibility to deliver localised air management strategies. So, it is essential that these are being delivered in tandem with national strategic objectives.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch o weld Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru) yn ailymddangos ar ôl y llanastr chwerthinllyd a welsom yn gynharach eleni, a hoffwn ailddatgan ymrwymiad y blaid hon i’w gwneud yn bosibl i e-sigaréts fod ymysg yr amryw offer yn y blwch offer ar gyfer helpu i roi'r gorau i ysmygu.

Weinidog, ychydig iawn sydd yn y Bil hwn y dymunaf anghytuno ag ef. Yn wir, o ystyried amcan datganedig Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru), sef defnyddio deddfwriaeth briodol i wella a diogelu iechyd a lles poblogaeth Cymru, rwy’n credu bod nifer o feysydd yr hoffwn eu harchwilio i weld a allwn ni gyflwyno deddfwriaeth fwy cadarn er mwyn cyrraedd y nod hwnnw. Byddwn hefyd yn dymuno edrych yn fanylach ar rai o oblygiadau cyllidol y Bil arfaethedig.

Nodaf yr awydd i greu cofrestr genedlaethol o fanwerthwyr cynhyrchion tybaco a nicotin, ac mae hwn yn gam yr wyf yn ei gefnogi. Fodd bynnag, Weinidog, o ystyried y costau a fyddai’n gysylltiedig â hyn, pa ystyriaeth ydych chi wedi'i rhoi i awdurdodau lleol yn cyflawni’r ddyletswydd honno? Wedi'r cyfan, maent eisoes yn rhoi trwyddedau i safleoedd werthu alcohol, a byddwn yn awgrymu i chi bod y rhan fwyaf o safleoedd sy'n gwerthu alcohol, boed hynny’n archfarchnad, yn dafarn, yn siop gornel, hefyd yn dymuno gwerthu cynhyrchion tybaco a nicotin. Rwy’n derbyn wrth gwrs y bydd yna rai lleoliadau a fydd yn arbenigo mewn gwerthu dim ond cynhyrchion tybaco a nicotin, ond gellir eu hychwanegu hwy, ac am gost is y byddwn i’n tybio, at y gyfundrefn drwyddedu bresennol.

Nodaf y bwriad i wahardd rhoi cynhyrchion tybaco neu gynnyrch nicotin i unrhyw un o dan 18 oed. Weinidog, a ydych chi wedi ystyried pa gosbau y byddech yn eu gorfodi ac ar bwy? Byddai'n bryder mawr pe ystyrid bod y manwerthwr yn gyfrifol am bobl dros 18 oed yn prynu sigaréts ac yn y blaen, ac yna’n eu rhoi i blant dan 18 oed rownd y gornel. Sut y byddwch chi’n dal, yn profi’r achos ac yn cosbi unrhyw droseddwr?

Nodaf yr amddiffyniad yr ydych wedi’i gynnig i bobl ifanc dan oed drwy wahardd rhoi tyllau mewn man personol o’u cyrff. O dan yr un bwriad i amddiffyn plentyn dan oed, a wnewch chi gryfhau cyfreithiau sy’n ymwneud â thatŵio ac addasu’r corff, o ystyried bod llawer o datŵs a rhai addasiadau i’r corff hefyd yn cael eu rhoi ar neu mewn rhannau o’r corff yr ystyrir eu bod yn bersonol? Rwy’n deall eich pryderon bod cyhoeddi gwaharddiad yn gwneud rhywbeth yn fwy deniadol, ond mae a wnelo hyn ag amddiffyn plant ac o’r hyn yr wyf i’n ei ddeall, byddai'r diwydiant hefyd yn hoffi gweld mwy o reoleiddio er mwyn eu hamddiffyn hwythau hefyd.

Nodaf y gofyniad i awdurdodau lleol baratoi cynlluniau strategaeth leol i adlewyrchu'r angen am doiledau cyhoeddus. Y gwir amdani yw, Weinidog, bod yr elfen hon o’r Bil yn wan a dweud y lleiaf. Byddai gennyf ddiddordeb mewn cael gwybod sut yr ydych yn credu y gallai hyn fynd i’r afael â phrif lwybrau, ardaloedd twristaidd sydd â nifer uchel o ymwelwyr twristiaeth ond angen cymunedol isel, ac ardaloedd mwy gwledig. Onid ydych chi’n credu bod angen cynllun cenedlaethol cyffredinol hefyd i ddwyn y cynlluniau lleol at ei gilydd a llenwi'r bylchau?

Weinidog, mae Cymru yn gartref i rai o’r ardaloedd mwyaf llygredig yn y DU. Ffordd yr A472 ger Crymlyn sydd â'r gyfradd uchaf o lygredd mewn unrhyw ardal y tu allan i Lundain, wedi’i achosi’n bennaf gan dagfeydd oherwydd cerbydau trwm. Mae pobl sy'n byw yn yr ardal yn dod i gysylltiad â mwy a mwy o lygryddion niweidiol, sy'n niweidio’u hiechyd. Mae ymchwil yn ein galluogi ni i gael dealltwriaeth lawer gwell o ba mor niweidiol yw cysylltiad hirdymor â’r llygryddion aer hyn ar gyfer ein hiechyd. Gall niwed gan lygryddion aer fod yn gysylltiedig â chanser, asthma, clefyd y galon, strôc, diabetes, gordewdra a dementia. Yn 2010, cyfrannodd niwed gan lygryddion aer at 1,320 o farwolaethau yng Nghymru, ac mae’n chwarae rhan bwysig mewn llawer o'n heriau iechyd.

Weinidog, mae’n rhaid i'r Llywodraeth sicrhau bod awdurdodau lleol yn cyflawni eu swyddogaeth yn effeithiol. Mae gofyniad ar lywodraeth leol i fonitro ansawdd yr aer lleol yn effeithiol a rhoi gwybod i'r cyhoedd pan fydd lefelau yn uwch na’r hyn a nodir yn y canllawiau. Yn yr un modd, mae ganddynt gyfrifoldeb i gyflawni strategaethau rheoli aer lleol. Felly, mae'n hanfodol bod y rhain yn cael eu cyflwyno ar y cyd â'r amcanion strategol cenedlaethol.

Are you coming to a conclusion, please?

A ydych chi’n dod at y diwedd, os gwelwch yn dda?

I’m so sorry, I did take guidance earlier, Deputy Presiding Officer, and was told I had time.

Mae’n ddrwg iawn gennyf, fe wnes i gymryd cyngor yn gynharach, Ddirprwy Lywydd, a dywedwyd wrthyf fod amser ar gael i mi.

Well, you’re in danger of almost taking as long as the Minister to introduce the statement.

Wel, rydych mewn perygl o gymryd bron cymaint o amser a gymerodd y Gweinidog i gyflwyno’r datganiad.

My apologies.

Could the public health Bill not legislate to monitor air pollution outside of Welsh schools? My initial investigations indicate that the issue of monitoring pollution levels outside schools could be factored into the Bill and that they could be enacted, providing we’re mindful of EU law and will not cut across the Wales Bill.

Finally, Minister, I would raise the subject of the fact that the public health Bill contains no measures to improve the physical fitness of the nation. With leisure centres under such pressure, Minister, could this public health Bill not look at the possibility of us opening up our school buildings to provide a locus in local communities to enable people, especially those who are receiving ongoing medical help and need to have the exercise regimes that I spoke of when I spoke to the First Minister earlier in questions—. That could be a centre for them to be able to go to where they don’t have to travel so far. I do believe, Minister, that fitness is absolutely key because, if you look at any of the population predictions, then we are in for one heck of a ride in the years to come because of obesity and our general ill health. And if you will be brave and through this Bill take issue on public health through physical fitness, and look at children, young people and adults, then this party will support you in that brave step, because by being brave today we can really make a dramatic difference to the health of our nation tomorrow. Thank you.

Ymddiheuraf.

Onid allai Bil iechyd y cyhoedd ddeddfu i fonitro llygredd aer y tu allan i ysgolion Cymru? Mae fy ymchwiliadau cychwynnol yn awgrymu y gallai’r gwaith o fonitro lefelau llygredd y tu allan i ysgolion gael ei gynnwys yn y Bil ac y byddai modd deddfu hynny, cyhyd â’n bod ni’n ystyried cyfraith yr UE ac na fydd yn torri ar draws Bil Cymru.

Yn olaf, Weinidog, rwyf am godi’r ffaith nad yw Bil iechyd y cyhoedd yn cynnwys unrhyw fesurau i wella ffitrwydd corfforol y genedl. Gan fod canolfannau hamdden o dan gymaint o bwysau, Weinidog, oni allai’r Bil iechyd y cyhoedd hwn edrych ar y posibilrwydd o agor adeiladau ein hysgolion i gynnig lleoedd mewn cymunedau lleol i alluogi pobl, yn enwedig y rhai sy'n cael cymorth meddygol parhaus ac sydd angen y rhaglenni ymarfer corff y soniais amdanynt yn fy nghwestiwn yn ystod cwestiynau i’r Prif Weinidog yn gynharach—. Gallai fod yn ganolfan iddynt fynd iddi heb orfod teithio’n bell. Rwy’n credu, Weinidog, bod ffitrwydd yn gwbl allweddol oherwydd, os edrychwch chi ar unrhyw un o'r rhagfynegiadau o ran y boblogaeth, yna mae taith anodd iawn o’n blaenau yn y blynyddoedd i ddod oherwydd gordewdra a salwch cyffredinol. Ac os byddwch chi’n ddewr, a defnyddio’r Bil hwn i fynd i’r afael ag iechyd y cyhoedd drwy ffitrwydd corfforol, ac edrych ar blant, pobl ifanc ac oedolion, yna fe fydd y blaid hon yn eich cefnogi yn y cam dewr hwnnw, oherwydd drwy fod yn ddewr heddiw gallwn ni wneud gwahaniaeth gwirioneddol syfrdanol i iechyd ein cenedl yfory. Diolch.

I thank the spokesperson for the warm way in which she has welcomed the return of the Bill to the Assembly, and for her constructive comments this afternoon. I look forward to working with Members across all parties as we develop the Bill in the months to come.

Your first question related to the fiscal implications of the Bill, and, at that point, I’d direct your attention to the explanatory memorandum, which also includes the regulatory impact assessment. It does include some detail in terms of what we would expect the cost of the Bill to be for Welsh Government, local authorities and for others as well. We’ve been really keen throughout the development of the Bill to minimise the cost to local government, because we understand the pressures that they are under at the moment. For example, with the part of the Bill that deals with the food hygiene system, the Bill allows local authorities to keep the receipts that they receive when they hand out a fixed penalty notice, for example, so that they can reinvest that in terms of doing their duties to inspect premises, and so on.

You asked about the register of retailers. All retailers of tobacco and nicotine products will be required to be on the national register. There’d be a proposed fee of £30 for the first premises and £10 for each additional premises owned by the business. That register will provide local authorities with a definitive list of the retailers within their areas selling either tobacco or cigarette papers, nicotine products or a combination of these items, with the aim of reducing the likelihood of under-18s accessing these products. We will be naming either a local authority or another organisation as the authority that will manage that national register.

We’re aiming to keep it as simple as possible to minimise the burden on business, so retailers will only need to notify the registration authority of any changes to the details of their entry once they’ve registered, rather than formally re-registering every three years, which is why a formal licensing system would have actually put more burden on business. That is why we’ve opted for this approach. It will also be a helpful resource in terms of local authorities being able to disseminate information, advice, guidance and support for businesses on their register, because, at the moment, they do rely to a large extent on local intelligence, which is quite fragmented. So, now they’ll be able to be aided much more robustly in their enforcement duties as well. I’m glad that you have welcomed that part of the Bill as well.

In terms of handing over of tobacco, what that means in practice is that it will be an offence for an individual to hand over tobacco to somebody under the age of 18. The aim is to prevent young people obtaining tobacco and nicotine products through the internet or through telephone orders, and this Bill is very much about keeping pace with changes that are happening in society and in the way that we access different things. The offence applies to, for example, bags and delivery boxes used by supermarkets, but it doesn’t capture fully enclosed envelopes because we can’t reasonably expect people to know what’s inside a closed envelope when that’s handed over. So, delivery drivers handing over tobacco or nicotine products to somebody who appears to be under 18 will be expected to carry out the age verification check, similar to those that are carried out by shop assistants in such situations as well. This will be enforced by local authorities.

With regard to intimate piercing, we seek through the Bill to prohibit the intimate piercing of a person who is under the age of 16 in Wales in any setting, and it also extends to making it an offence to make arrangements to perform such a procedure. So, for the purposes of the Bill, intimate piercing includes piercing of the nipples, breasts, genitalia, buttocks and tongue, and that was introduced in the amending stages when the Bill previously went through the Assembly. Again, the aim there is both to protect young people from the potential harms that could be caused by an intimate piercing, but also to avoid circumstances where they’re put in potentially vulnerable situations. Many practitioners, you’re right, already choose not to undertake these intimate piercings on children and young people anyway, but this will bring things into line across Wales. We can certainly have further discussions at the next stages in the passage of the Bill through the Assembly with regard to extending the intimate areas to tattoos, for example. I’m not sure whether that was discussed at any length in the previous stages at the Assembly, but I look forward to having those discussions with you as well.

Just to, very quickly, reflect on your concerns about toilets, the Welsh Government will issuing guidance to all local authorities in assisting them in developing their local toilet strategies. Within that, we will be asking them to look at users of highways, active travel routes and visitors to sites for events of cultural, sporting, historic, popular or national significance as well. So, it’s intended to be a wide-ranging and robust piece of work. Again, pollution isn’t included within the Bill, but I’m sure this is something that we’ll discuss in detail in the next stages.

Diolch i'r llefarydd am estyn croeso mor gynnes i’r Bil wrth iddo ddychwelyd i’r Cynulliad, ac am ei sylwadau adeiladol y prynhawn yma. Rwy'n edrych ymlaen at weithio gydag Aelodau o bob plaid wrth i ni ddatblygu'r Bil yn ystod y misoedd sydd i ddod.

Mae eich cwestiwn cyntaf yn ymwneud â goblygiadau ariannol y Bil, ac, ar y pwynt hwnnw, byddwn i'n eich cyfeirio at y memorandwm esboniadol, sydd hefyd yn cynnwys asesiad o effaith rheoleiddiol. Mae'n cynnwys rhai manylion am yr hyn y byddem yn disgwyl ei weld o ran cost y Bil i Lywodraeth Cymru, awdurdodau lleol ac i eraill hefyd. Rydym ni wedi bod yn awyddus iawn drwy gydol datblygiad y Bil i leihau'r gost i lywodraeth leol, gan ein bod ni’n deall y pwysau sydd arnynt ar hyn o bryd. Er enghraifft, wrth edrych ar y rhan o'r Bil sy'n ymdrin â'r system hylendid bwyd, mae'r Bil yn caniatáu i awdurdodau lleol gadw derbynebau a gânt pan fyddant yn cyflwyno hysbysiad cosb benodedig, er enghraifft, er mwyn iddynt allu ailfuddsoddi’r arian hwnnw wrth gyflawni eu dyletswyddau i archwilio safleoedd, ac yn y blaen.

Gofynasoch am y gofrestr o fanwerthwyr. Bydd yn ofynnol i bob manwerthwr cynhyrchion tybaco a nicotin fod ar y gofrestr genedlaethol. Bydd ffi arfaethedig o £30 ar gyfer y safle cyntaf a £10 ar gyfer pob safle ychwanegol sy'n eiddo i'r busnes. Bydd y gofrestr honno yn rhoi rhestr ddiffiniol i'r awdurdodau lleol o'r manwerthwyr yn eu hardaloedd sy'n gwerthu tybaco neu bapurau sigaréts neu gynhyrchion nicotin neu gyfuniad o'r eitemau hyn, gyda'r nod o leihau'r tebygolrwydd y bydd pobl ifanc dan 18 oed yn cael gafael ar y cynhyrchion hyn. Byddwn yn enwi naill ai awdurdod lleol neu sefydliad arall yr awdurdod a fydd yn rheoli'r gofrestr genedlaethol honno.

Ein nod yw cadw’r cyfan mor syml â phosibl i leihau'r baich ar fusnesau, felly y cyfan y bydd angen i fanwerthwyr ei wneud fydd rhoi gwybod i’r awdurdod cofrestru am unrhyw newidiadau i'w manylion ar ôl iddynt gofrestru, yn hytrach nag ailgofrestru’n ffurfiol bob tair blynedd, a dyna pam y byddai system drwyddedu ffurfiol wedi rhoi mwy o faich ar fusnesau mewn gwirionedd. Dyna pam yr ydym wedi dewis y dull hwn. Bydd hefyd yn adnodd defnyddiol o ran y bydd awdurdodau lleol yn gallu lledaenu gwybodaeth, cyngor, arweiniad a chefnogaeth i fusnesau ar eu cofrestr, oherwydd, ar hyn o bryd, maent yn dibynnu i raddau helaeth ar wybodaeth leol, sy'n eithaf tameidiog. Felly, bydd modd eu cynorthwyo mewn ffordd fwy cadarn o lawer bellach wrth iddynt gyflawni eu dyletswyddau gorfodi. Rwy'n falch eich bod chi wedi croesawu y rhan honno o'r Bil hefyd.

O ran trosglwyddo tybaco, yr hyn y mae hynny'n ei olygu yn ymarferol yw y bydd yn drosedd i unigolyn roi tybaco i rywun o dan 18 oed. Y nod yw atal pobl ifanc rhag cael cynhyrchion tybaco a nicotin drwy'r rhyngrwyd neu drwy archebu dros y ffôn, ac mae’r Bil hwn yn ymwneud i raddau helaeth â chadw’n gyfredol o ran y newidiadau sy'n digwydd yn y gymdeithas ac yn y ffordd yr ydym yn cael gafael ar wahanol bethau. Mae'r drosedd yn berthnasol i, er enghraifft, bagiau a blychau cludo a ddefnyddir gan archfarchnadoedd, ond nid yw'n cynnwys amlenni sydd wedi’u hamgáu yn llwyr, gan na allwn ddisgwyl yn rhesymol i bobl wybod beth sydd y tu mewn i amlen gaeedig pan gaiff ei throsglwyddo. Felly, bydd disgwyl i yrwyr dosbarthu sy’n trosglwyddo cynhyrchion tybaco neu nicotin i rywun sy'n ymddangos ei fod o dan 18 oed gynnal y gwiriad dilysu oedran, yn debyg i'r rhai sy'n cael eu cynnal gan gynorthwywyr siop mewn sefyllfaoedd o'r fath hefyd. Bydd hyn yn cael ei orfodi gan awdurdodau lleol.

O ran tyllu rhannau personol o’r corff, rydym yn ceisio drwy'r Bil gwahardd tyllu rhannau personol o gorff rhywun sydd o dan 16 oed yng Nghymru mewn unrhyw leoliad, ac mae hefyd yn ymestyn i’w gwneud yn drosedd i wneud trefniadau i berfformio gweithdrefn o'r fath. Felly, at ddibenion y Bil, mae tyllu rhannau personol o’r corff yn cynnwys tyllu y tethau, bronnau, organau cenhedlu, bochau pen-ôl a'r tafod, a chyflwynwyd hynny yn y cyfnodau diwygio pan aeth y Bil drwy’r Cynulliad yn flaenorol. Unwaith eto, y nod yn y fan yma yw diogelu pobl ifanc rhag y niwed posibl y gellid ei achosi gan dyllu rhannau personol o’r corff, ond hefyd osgoi amgylchiadau lle y cânt eu rhoi mewn sefyllfaoedd a allai eu gwneud yn agored i niwed. Mae llawer o ymarferwyr, yr ydych chi'n iawn, eisoes yn dewis peidio ag ymgymryd â thyllu’r rhannau personol hyn o’r corff ar blant a phobl ifanc beth bynnag, ond bydd hyn yn cysoni pethau ledled Cymru. Gallwn yn sicr drafod ymhellach yn ystod cyfnodau nesaf hynt y Bil drwy'r Cynulliad o ran ymestyn y rhannau personol i datŵs, er enghraifft. Nid wyf yn siŵr pa un a drafodwyd hyn yn drylwyr yn y cyfnodau blaenorol yn y Cynulliad, ond edrychaf ymlaen at gael y trafodaethau hynny gyda chi hefyd.

I sôn, yn gyflym iawn, am eich pryderon ynghylch toiledau, bydd Llywodraeth Cymru yn cyhoeddi canllawiau i bob awdurdod lleol i’w cynorthwyo i ddatblygu eu strategaethau toiledau lleol. O fewn hynny, byddwn yn gofyn iddyn nhw edrych hefyd ar ddefnyddwyr priffyrdd, llwybrau teithio egnïol ac ymwelwyr â safleoedd ar gyfer digwyddiadau diwylliannol, chwaraeon, hanesyddol, poblogaidd neu o bwys cenedlaethol. Felly, bwriedir iddo fod yn ddarn eang a chadarn o waith. Unwaith eto, nid yw llygredd wedi ei gynnwys yn y Bil, ond rwy'n siŵr bod hyn yn rhywbeth y byddwn yn ei drafod yn fanwl yn y cyfnodau nesaf.

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. A gaf i ddiolch am y datganiad yma? Er nad ydy’r Bil yma yn berffaith, fel y gwnaf i egluro, rwyf yn croesawu y Bil fel ag y mae o. Mae’n drueni na chafodd cynnwys yr hyn sydd o’n blaenau ni rŵan ei roi ar y llyfrau statud yn barod. Mi oeddwn i’n un o’r rhai a oedd yn methu â derbyn y Bil diwethaf oherwydd yr elfen o gyfyngu ar ddefnydd o e-sigarennau. Er na allwn i ddweud, wrth gwrs, eu bod nhw’n gwneud dim niwed, rwyf yn grediniol bod lle i’w hannog nhw fel rhywbeth llai niweidiol nag ysmygu tybaco. Rwy’n falch, felly, bod yr elfennau yna wedi cael eu tynnu allan o’r Bil newydd yma.

Mi weithiwn ni yn adeiladol efo’r Bil yma rŵan, felly, fel Aelodau Cynulliad, bob un ohonom ni, a’r rheini ohonom ni sy’n aelodau o’r pwyllgor iechyd. Rwy’n edrych ymlaen at ddechrau’r broses o sgrwtineiddio ac i chwilio am elfennau y mae modd eu gwella a’u cryfhau o hyd, er gwaethaf y ffaith bod y Bil yma, i raddau, wedi bod drwy broses sgrwtini a gwella yn barod.

With plenty of scrutiny opportunities to come, I won’t fire off a long list of questions today. I will say, though, that it is a concern to me that there is nothing here to tackle obesity or alcohol abuse or to promote physical activity, as we heard a minute ago, and in that respect, it could be seen as a missed opportunity. But, this is a useful Bill. It does contain some useful measures and we will be engaging constructively with it and will continue to seek opportunities to take action in some of those other areas.

I will also use this opportunity, finally, to ask the Minister this: will she agree with me that this Bill should indeed be much stronger and could be much stronger and that it is being held back by a lack of powers? Does she agree with me that we should have powers to, for example, ban or restrict the advertising of junk food or to introduce taxation over unhealthy food and drink and sugar and so on, and that if we were able to do so, this could indeed be a much more far-reaching Bill?

Thank you very much, Deputy Presiding Officer. May I thank the Minister for this statement? Even though this Bill isn’t perfect, as I will explain further, I do welcome the Bill as it currently stands. It’s a shame that the content of what is before us wasn’t placed on the statute book previously, but I was one of those people who couldn’t accept the previous Bill because of the restriction on the use of e-cigarettes. Even though we can’t say, of course, that they cause no harm, I do believe that there is a place for them as something that’s less harmful thank smoking tobacco. So, I’m very pleased that that element has been expunged from this new Bill.

We will work constructively on this Bill now, as it stands. Assembly Members, all of us, and those of us who are members of the health committee will do that work. And I look forward to starting that scrutiny process and to seek elements that we can improve and strengthen, despite the fact that this Bill, to some extent, has been through a scrutiny and amendment process already.

Gan fod digonedd o gyfleoedd craffu i ddod, nid wyf am gyflwyno rhestr hir o gwestiynau heddiw. Fe wnaf ddweud, fodd bynnag, ei fod yn achos pryder i mi nad oes dim yma i fynd i'r afael â gordewdra na chamddefnyddio alcohol na hybu gweithgarwch corfforol, fel y clywsom funud yn ôl, ac yn hynny o beth, gellid ei weld fel cyfle a gollwyd. Ond, mae hwn yn Fil defnyddiol. Mae yn cynnwys rhai mesurau defnyddiol a byddwn yn ymgysylltu yn adeiladol gydag ef ac yn parhau i chwilio am gyfleoedd i weithredu yn rhai o’r meysydd eraill hynny.

Byddaf i hefyd yn achub ar y cyfle hwn, yn olaf, i ofyn hyn i'r Gweinidog: a wnaiff hi gytuno â mi y dylai’r Bil hwn, mewn gwirionedd, fod yn llawer cryfach ac y gallai fod yn llawer cryfach a’i fod yn cael ei rwystro gan ddiffyg pwerau? A yw hi'n cytuno â mi y dylai fod gennym ni’r pwerau, er enghraifft, i wahardd neu gyfyngu ar hysbysebu bwyd sothach neu i gyflwyno treth ar fwyd a diod afiach a siwgr ac yn y blaen, a phe byddai’r gallu gennym i wneud hynny, y gallai hwn yn wir fod yn Fil llawer mwy pellgyrhaeddol?

I thank the Member for those comments and obviously share your clear disappointment that the Bill wasn’t passed at the previous stage in the Assembly, but I’m looking forward to working constructively with you as we move forward on it.

You mentioned several items that you are disappointed they aren’t addressed in the Bill, but of course, legislation is only one part of the way in which we address the challenges that you outlined. For example, not everything needs legislation—we’re doing many things in terms of tackling obesity, both at a Wales level and working constructively with the UK Government at EU level as well. Many of the levers that affect the food industry, for example, are held at UK Government level and at a European level, which is why we’ve been supportive of the UK Government’s efforts in terms of the sugary drinks industry levy. We’re keen to see some real progress made on that, and quite quickly as well.

Also, in Wales, we have the Healthy Child Wales programme, which I was pleased to launch in April of this year. This will provide practitioners and health visitors with the opportunity to have real, meaningful engagement with families on a consistent basis across Wales. At those meetings, things such as healthy living, diet, exercise, smoking, substance misuse—all of these different elements can be discussed in order to support the family to make healthy choices, both for the mother and the children, but for the family as a whole, as well.

We have the 10 Steps to a Healthy Weight programme as well, and that, again, seeks to give children the very best start in life in terms of their physical health. We already have other legislation, such as the active travel Act, which we’re implementing, to try and make active and healthy choices of walking and cycling much easier for people.

In schools, we have a Wales network of healthy schools and we have a great variety of school-based sports and physical activity programmes, which are being delivered in schools and also through Sport Wales.

You referred to substance misuse. Again, there’s nothing specific on this in the Bill in terms of alcohol and drug use, for example, but we’re working very hard to prevent and reduce harm through our action plan. You’ll recall that, only a month or two ago, the Assembly agreed our delivery plan for the next two years with regard to substance misuse, preventing harm, for example, through educating children and making sure that the advice and information we give keeps up to date with the modern trends, with the new psychoactive substances and so on, but also reducing harm for those people who already have substance misuse issues—for example, by introducing our take-home naloxone programme, which prevents overdose. I’m hearing great stories of how that is actually saving lives in our communities. Mohammad Asghar mentioned just last week the drug administration rooms and we’re actively looking at whether or not we would want to introduce those and taking advice from an expert group as well.

You and Angela Burns also mentioned leisure facilities and the fact that they’re not in the Bill, but again, there are things we can do outside of legislation—for example, the facilities blueprint, which is recently being produced, in order to make sure that we take a more strategic approach to the availability of sporting premises and leisure facilities in our communities. The sports facility grant we made available for local authorities to have a grant of up to £1 million in order to invest in improving or developing new facilities locally, as well. So, there is a great deal going on in the public health sphere beyond the legislation itself, although I know that there’ll be a keenness to address many of these issues as we move through the scrutiny stages.

Diolch i'r Aelod am y sylwadau yna ac yn amlwg rwyf yn rhannu eich siom amlwg na chafodd y Bil ei basio yn y cyfnod blaenorol yn y Cynulliad, ond edrychaf ymlaen at weithio'n adeiladol gyda chi wrth i ni symud ymlaen arno.

Soniasoch am sawl eitem yr ydych yn siomedig nad ydyn nhw’n cael sylw yn y Bil, ond wrth gwrs, dim ond yn un rhan o'r modd yr ydym yn mynd i'r afael â'r heriau a amlinellwyd gennych yw deddfwriaeth. Er enghraifft, nid oes angen deddfwriaeth ar gyfer popeth—rydym yn gwneud llawer o bethau i fynd i'r afael â gordewdra, ar lefel Cymru ac wrth weithio'n adeiladol gyda Llywodraeth y DU ar lefel yr UE hefyd. Mae llawer o'r dulliau sy'n effeithio ar y diwydiant bwyd, er enghraifft, yn cael eu cynnal ar lefel Llywodraeth y DU ac ar lefel Ewropeaidd, a dyna pam yr ydym wedi cefnogi ymdrechion Llywodraeth y DU o ran yr ardoll ar y diwydiant diodydd llawn siwgr. Rydym yn awyddus i weld cynnydd gwirioneddol yn hynny o beth, a hynny yn eithaf cyflym hefyd.

Hefyd, yng Nghymru, mae gennym ni’r rhaglen Plant Iach Cymru, yr oeddwn yn falch o’i lansio ym mis Ebrill eleni. Bydd hwn yn rhoi’r cyfle i ymarferwyr ac ymwelwyr iechyd gael ymgysylltiad gwirioneddol, ystyrlon â theuluoedd ledled Cymru. Yn y cyfarfodydd hynny, gellir trafod pethau fel byw yn iach, deiet, ymarfer corff, ysmygu, camddefnyddio sylweddau—yr holl elfennau gwahanol hyn er mwyn cefnogi'r teulu i wneud dewisiadau iach, ar gyfer y fam a'r plant, ond ar gyfer y teulu cyfan, hefyd.

Mae gennym y rhaglen 10 Cam i Bwysau Iach, hefyd, ac mae hynny, unwaith eto, yn ceisio rhoi'r cychwyn gorau posibl mewn bywyd i blant o ran eu hiechyd corfforol. Mae gennym eisoes ddeddfwriaeth arall, megis y Ddeddf teithio egnïol, yr ydym ni'n ei gweithredu, i geisio gwneud y dewisiadau egnïol ac iach o gerdded a beicio yn haws o lawer i bobl.

Mewn ysgolion, mae gennym rwydwaith Cymru o ysgolion iach ac mae gennym amrywiaeth eang o raglenni gweithgarwch corfforol a chwaraeon yn yr ysgol, a gaiff eu cyflwyno mewn ysgolion a hefyd drwy Chwaraeon Cymru.

Cyfeiriasoch at gamddefnyddio sylweddau. Unwaith eto, nid oes unrhyw beth penodol ar hyn yn y Bil o ran defnyddio alcohol a chyffuriau, er enghraifft, ond rydym yn gweithio'n galed iawn i atal a lleihau niwed drwy ein cynllun gweithredu. Byddwch yn cofio y cytunodd y Cynulliad, fis neu ddau yn ôl, ar ein cynllun cyflawni ar gyfer y ddwy flynedd nesaf o ran camddefnyddio sylweddau, atal niwed, er enghraifft, trwy addysgu plant a sicrhau bod y cyngor a’r wybodaeth a roddwn yn gyfoes ac yn unol â thueddiadau cyfoes, gan gynnwys y sylweddau seicoweithredol newydd ac ati, yn ogystal â lleihau niwed i'r rhai sydd eisoes â phroblemau camddefnyddio sylweddau—er enghraifft, trwy gyflwyno ein rhaglen mynd â naloxone adref, sy'n atal gorddosio. Rwy’n clywed straeon gwych am sut mae hyn mewn gwirionedd yn achub bywydau yn ein cymunedau. Crybwyllodd Mohammad Asghar yr wythnos diwethaf yr ystafelloedd rhoi cyffuriau, ac rydym yn mynd ati yn ymarferol i edrych ar ba un a fyddem ni’n dymuno cyflwyno’r rhain a chael cyngor gan grŵp arbenigol hefyd.

Gwnaethoch chi ac Angela Burns sôn hefyd am gyfleusterau hamdden a'r ffaith nad ydyn nhw yn y Bil, ond unwaith eto, mae pethau y gallwn eu gwneud y tu allan i ddeddfwriaeth—er enghraifft, y glasbrint cyfleusterau, sy’n cael ei lunio yn ddiweddar, i wneud yn siŵr ein bod yn defnyddio dull mwy strategol o sicrhau bod safleoedd chwaraeon a chyfleusterau hamdden ar gael yn ein cymunedau. Ceir hefyd y grant cyfleusterau chwaraeon sydd ar gael gennym i awdurdodau lleol gael grant o hyd at £1 miliwn i fuddsoddi mewn gwella neu ddatblygu cyfleusterau newydd yn lleol. Felly, mae llawer iawn yn digwydd ym maes iechyd y cyhoedd y tu hwnt i'r ddeddfwriaeth ei hun, er y gwn y bydd awydd i fynd i’r afael â llawer o'r materion hyn wrth i ni symud drwy'r cyfnodau craffu.

I’m also very pleased that we’re reintroducing this Bill, which has some very important conditions attached to it. I’m delighted to hear that Plaid Cymru is urging you to do something about obesity. I just wondered whether there was any possibility of including anything of a regulatory nature in this Bill, because although there are many things that the Government is doing to try and tackle obesity, we know that the full weight of the advertising industry is encouraging people to eat all the wrong things, rather than vegetables. The Olympic Games were used as an absolute fest of junk food advertising—except, in one case, Aldi were using it to promote vegetables and fruit, and they should be commended for doing that. But most advertising is done on things like sugary drinks, not on vegetables.

So, would it be possible to include in the Bill, say, banning advertising of junk food before the 9 o’clock watershed? Do we have the powers to do that? And also, although I welcome the sugary drink levy, it doesn’t go nearly far enough, because sadly, sugar is present in nearly all the processed food that is being flogged at the moment. Is there any possibility of being able to introduce a wider levy on sugary items, which also might take into account the amount of salt and fat also being used to flog goods being presented as food? I appreciate that these are difficult issues because most food is manufactured across the UK, but I’d really welcome your views on this matter.

Rwyf innau hefyd yn falch iawn ein bod yn ailgyflwyno'r Bil hwn, sy’n cynnwys rhai cyflyrau pwysig iawn. Rwyf wrth fy modd o glywed bod Plaid Cymru yn eich annog i weithredu ar ordewdra. Roeddwn i’n meddwl tybed a oedd unrhyw bosibilrwydd o gynnwys unrhyw beth rheoleiddiol ei natur yn y Bil hwn, oherwydd er bod llawer o bethau y mae'r Llywodraeth yn eu gwneud i geisio mynd i'r afael â gordewdra, gwyddom fod pwysau llawn y diwydiant hysbysebu yn annog pobl i fwyta'r holl bethau anghywir, yn hytrach na llysiau. Defnyddiwyd y Gemau Olympaidd fel gwledd fawr o hysbysebu sothach—ac eithrio, mewn un achos, roedd Aldi yn eu defnyddio i hyrwyddo llysiau a ffrwythau, a dylid eu canmol am wneud hynny. Ond mae'r rhan fwyaf o hysbysebion ar gyfer pethau fel diodydd llawn siwgr, nid llysiau.

Felly, a fyddai'n bosibl cynnwys yn y Bil, dyweder, gwahardd hysbysebu bwyd sothach cyn y trothwy 9 o’r gloch? A oes gennym ni’r pwerau i wneud hynny? Hefyd, er fy mod i’n croesawu'r ardoll ar ddiodydd llawn siwgr, nid yw’n mynd yn ddigon pell o lawer, oherwydd, yn anffodus, mae siwgr yn bresennol yn yr holl fwydydd wedi’u prosesu, bron a bod, sy'n cael eu gwerthu ar hyn o bryd. A oes unrhyw bosibilrwydd o allu cyflwyno ardoll ehangach ar eitemau siwgr, a allai hefyd ystyried faint o halen a braster a ddefnyddir i werthu nwyddau a gaiff eu cyflwyno fel bwyd? Rwyf yn sylweddoli bod y rhain yn faterion anodd oherwydd bod y rhan fwyaf o fwyd yn cael ei gynhyrchu ledled y DU, ond byddwn wir yn croesawu eich barn ar y mater hwn.

I thank you very much for raising these issues. With regard to the advertising industry and what we can do there, the Cabinet Secretary and I were very disappointed that the UK Government’s obesity strategy didn’t take any action in terms of addressing advertising aimed at children and young people particularly. We wouldn’t have the powers here in order to legislate in that area, so the Cabinet Secretary and I have written to the UK Government expressing our disappointment and our hope that they will turn their attention to this in due course. I think there are opportunities to support Welsh food and drink businesses through our food and drink action plan, which has been led by the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs. Within that department, we have two centres, one in north Wales and one in south Wales, which are able to support businesses to become more innovative. Part of that can be reformulating their products to reduce the salt that they use, to reduce the fat that they use and the sugar that they use, but still maintain the kind of taste that the product is well known for. So, there are ways we can support our home-grown food and drink businesses in order to make more healthy products, which will make them more attractive to consumers as well.

Diolch yn fawr iawn am godi'r materion hyn. O ran y diwydiant hysbysebu a'r hyn y gallwn ei wneud yn y fan honno, roedd Ysgrifennydd y Cabinet a minnau yn siomedig iawn na wnaeth strategaeth gordewdra Llywodraeth y DU gymryd unrhyw gamau i fynd i'r afael â hysbysebion wedi'u targedu at blant a phobl ifanc yn arbennig. Ni fyddai gennym y pwerau yma ar gyfer deddfu yn y maes hwnnw, felly mae Ysgrifennydd y Cabinet a minnau wedi ysgrifennu at Lywodraeth y DU yn mynegi ein siom a'n gobaith y byddan nhw’n rhoi sylw i hyn maes o law. Credaf fod cyfleoedd i gefnogi busnesau bwyd a diod o Gymru drwy ein cynllun gweithredu ar fwyd a diod, a arweiniwyd gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig. Yn yr adran honno, mae gennym ddwy ganolfan, un yn y gogledd ac un yn y de, a all gefnogi busnesau i ddod yn fwy arloesol. Gall rhan o hynny fod yn ailffurfio eu cynnyrch i leihau'r halen a ddefnyddir, i leihau'r braster a ddefnyddir a'r siwgr a ddefnyddir, ond gan ddal i gynnal y math o flas y mae’r cynnyrch yn adnabyddus amdano. Felly, mae ffyrdd y gallwn gefnogi ein busnesau bwyd a diod cartref i wneud cynhyrchion iachach, a fydd yn eu gwneud yn fwy deniadol i ddefnyddwyr hefyd.

Thank you for your statement, Minister, and for kindly providing a briefing to opposition spokespeople ahead of the introduction of the Bill. Wales has one of the best health services in the world, yet we also have some of the poorest health in Europe, and we must do whatever we can to address this. UKIP welcome the introduction of the Public Health (Wales) Bill, and we look forward to working with all parties in the Chamber to scrutinise and improve the Bill.

I welcome the introduction of a national register of tobacco and nicotine products, and its intention to uphold restrictions on selling such products to children and young people. We hope the register will also help to regulate the e-cigarette market. Currently, there is nothing stopping any person from cooking up batches of e-cig fluid in a bathtub and selling it at a local market, car boot sale or from a trolley on the high street. While I believe that e-cigarettes are a much safer alternative to traditional tobacco products and that the vast majority of retailers are responsible, end users have no surety that the product they are buying is safe. They simply do not know what the fluid they are buying contains or the conditions in which it was made. Minister, what consideration have you given to using the public health Bill to regulate the production of e-cigarette fluids?

Bought from a reputable source, e-cigarettes are orders of magnitude, safer than smoking traditional cigarettes, and, while it is preferable that smokers quit altogether, the reality is that many will not, even after accessing the Welsh Government’s gold-standard smoking-cessation schemes. Therefore, it is highly preferable that those smokers move to the much safer e-cigarettes. Public Health England advocate the use of e-cigarettes as an alternative to smoking and issue guidance to employers stating they may consider allowing people to use e-cigarettes at work if it is part of a policy to help tobacco smokers kick the habit. As we currently have 19 per cent of the adult population of Wales who smoke, we should be considering every avenue open to us to reduce the number. Minister, Public Health England and the Royal College of Physicians state that e-cigarettes are 95 per cent safer than smoking tobacco. Therefore, what consideration have you given to using this Bill to reverse some of the bans we have seen being introduced on e-cigarettes?

On other aspects of the Bill, we welcome moves to regulate special procedures and intimate piercing. The inclusion of health impact assessments is most welcome. I look forward to receiving greater detail on the impact pharmaceutical needs assessments will have in rural areas during Stage 1 scrutiny in committee.

Finally, Minister, we question the introduction of local toilet strategies. Without adequate access to public toilets, many disabled people, older people and people with health conditions are unable to leave their home. The British Toilet Association estimates that there are 40 per cent fewer public toilets in the UK than there were 10 years ago. We should place a duty on local authorities to either provide public toilets or ensure adequate public access to toilets, not simply drawing up a strategy. Minister, will you consider strengthening this part of the Bill? Thank you once again, Minister, for your statement, and I look forward to working with you to ensure that we deliver a Bill that delivers real public health benefits for Wales. Diolch yn fawr.

Diolch i chi am eich datganiad, Weinidog, ac am fod mor garedig â darparu briff i lefarwyr y gwrthbleidiau cyn cyflwyno'r Bil. Mae gan Gymru un o'r gwasanaethau iechyd gorau yn y byd, ond mae gennym hefyd ran o’r iechyd gwaelaf yn Ewrop, ac mae'n rhaid i ni wneud popeth y gallwn i ymdrin â hyn. Mae UKIP yn croesawu cyflwyno Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru), ac edrychwn ymlaen at weithio gyda phob plaid yn y Siambr i graffu a gwella'r Bil.

Croesawaf gyflwyno cofrestr genedlaethol o gynhyrchion tybaco a nicotin, a’r bwriad i gynnal cyfyngiadau ar werthu cynhyrchion o'r fath i blant a phobl ifanc. Rydym yn gobeithio y bydd y gofrestr hefyd yn helpu i reoleiddio'r farchnad e-sigarét. Ar hyn o bryd, nid oes dim i rwystro unrhyw un rhag coginio sypiau o hylif e-sigarét mewn baddon a’u gwerthu mewn marchnad leol, arwerthiant cist car neu o droli ar y stryd fawr. Er fy mod i’n credu bod e-sigaréts yn ddewis llawer mwy diogel na chynhyrchion tybaco traddodiadol a bod y mwyafrif helaeth o fanwerthwyr yn gyfrifol, nid oes gan ddefnyddwyr unrhyw sicrwydd bod y cynnyrch maen nhw’n ei brynu yn ddiogel. Nid ydyn nhw’n gwybod beth y mae’r hylif maen nhw’n ei brynu yn ei gynnwys nac amodau ei wneud. Weinidog, pa ystyriaeth ydych chi wedi'i rhoi i ddefnyddio Bil iechyd y cyhoedd i reoleiddio cynhyrchu hylifau e-sigarét?

Wrth eu prynu o ffynhonnell ag enw da, mae e-sigaréts yn fwy diogel o lawer nag ysmygu sigaréts traddodiadol, ac, er y byddai’n well i ysmygwyr roi'r gorau iddi yn gyfan gwbl, y gwirionedd yw na fydd llawer yn gwneud hyn, hyd yn oed ar ôl bod ar gynlluniau rhoi’r gorau i smygu safon aur Llywodraeth Cymru. Felly, mae'n llawer gwell i’r ysmygwyr hynny newid i’r e-sigaréts llawer mwy diogel. Mae Iechyd Cyhoeddus Lloegr yn argymell y defnydd o e-sigaréts fel dewis arall i ysmygu ac yn cyflwyno canllawiau i gyflogwyr yn dweud ei bod yn bosibl y bydd yn ystyried caniatáu i weithwyr ddefnyddio e-sigaréts yn y gwaith os yw'n rhan o bolisi i helpu ysmygwyr tybaco i roi'r gorau i'r arfer. Gan fod 19 y cant o boblogaeth oedolion Cymru yn ysmygu ar hyn o bryd, dylem ystyried pob dull posibl i leihau'r nifer. Weinidog, mae Iechyd Cyhoeddus Lloegr a Choleg Brenhinol y Meddygon yn nodi bod e-sigaréts 95 y cant yn fwy diogel nag ysmygu tybaco. Felly, pa ystyriaeth a roddwyd i ddefnyddio'r Bil hwn i wrthdroi rhai o'r gwaharddiadau yr ydym wedi eu gweld yn cael eu cyflwyno ar e-sigaréts?

O ran agweddau eraill ar y Bil, rydym yn croesawu camau i reoleiddio gweithdrefnau arbennig a thyllu rhannau personol o’r corff. Rydym yn croesawu cynnwys asesiadau o effaith ar iechyd yn fawr. Edrychaf ymlaen at gael rhagor o fanylion am yr effaith y bydd asesiadau o anghenion fferyllol yn ei chael mewn ardaloedd gwledig yn ystod cyfnod craffu Cyfnod 1 yn y pwyllgor.

Yn olaf, Weinidog, rydym yn cwestiynu cyflwyno strategaethau toiledau lleol. Heb fynediad digonol i doiledau cyhoeddus, mae llawer o bobl anabl, pobl hŷn a phobl â chyflyrau iechyd yn methu â gadael eu cartref. Mae Cymdeithas Toiledau Prydain yn amcangyfrif bod 40 y cant yn llai o doiledau cyhoeddus yn y DU nag oedd ar gael 10 mlynedd yn ôl. Dylem ni osod dyletswydd ar awdurdodau lleol naill ai i ddarparu toiledau cyhoeddus neu sicrhau mynediad cyhoeddus digonol i doiledau, ac nid dim ond llunio strategaeth. Weinidog, a wnewch chi ystyried cryfhau’r rhan hon o'r Bil? Diolch i chi unwaith eto, Weinidog, am eich datganiad, ac edrychaf ymlaen at weithio gyda chi i sicrhau ein bod yn darparu Bil sy'n cyflwyno manteision iechyd cyhoeddus gwirioneddol i Gymru. Diolch yn fawr.

I thank the Member for those comments and, again, for the very constructive way in which the party has sought to engage with the Bill at this early stage. With regard to the register of e-cigarettes, I’m really pleased to say that e-cigarettes will be included in the register of retailers. This is the only part of the Bill where you will find e-cigarettes, because you’ll be familiar with the fact that the First Minister made a commitment not to include the banning of the use of e-cigarettes in public spaces within this Bill. However, we are including them in the proposed register because, in the White Paper, a number of correspondents, particularly from the local government sector, said it would be appropriate for registration requirements to be extended to the retailers of nicotine products, including electronic cigarettes. The Chartered Trading Standards Institute conducted a rapid review of the Nicotine Inhaling Products (Age of Sale and Proxy Purchasing) Regulations 2015, which came into force in October of last year. So, this is a new piece of research, which found that a total of 634 test purchases of e-cigarette products were made by young volunteers under the age of 18, and the results showed that compliance with the new regulations prohibiting nicotine inhaling products being sold to people under the age of 18 is still very low, with 39 per cent of young people being able to purchase them. So, I think it is, as you say, right that e-cigarettes should be included on the proposed register. The fact that they’ll be on there will help enforcement authorities with their enforcement duties as well.

I do share the concerns that the previous Minister had in terms of the impact of e-cigarettes on young people and the normalisation of smoking, and the normalisation of smoking whether it is through traditional cigarettes or e-cigarettes, because recent research has shown us that primary school-age children in Wales are more likely to have used e-cigarettes than tobacco. Six per cent of 10 to 11-year-olds and 12 per cent of 11 to 16-year-olds have used an e-cigarette at least once. So, it is an issue. I think it’s fair to say that the jury is probably still out in terms of the health benefits or costs in terms of e-cigarettes. I feel like the weight is moving against e-cigarettes in terms of the advice that the World Health Organization has given just this week. However, just to be clear, e-cigarettes beyond the register won’t be included in this Bill.

You moved on then to talk about special procedures. The Bill seeks to create a compulsory national licensing system for practitioners of special procedures, so defined in the Bill as acupuncture, body piercing, electrolysis and tattooing. This system will mean that to perform any of those procedures an individual must be licensed, and also that premises or the vehicle from which they operate must be approved. So, the aim here is to drive up standards in relation to the performance of special procedures and reduce the associated health risks, such as infection and transmission of blood-borne viruses as well. I know this is an issue that had a lot of interest in terms of scrutiny in the previous Assembly.

Our health impact assessments are going to offer a systematic means of taking health into account as part of decision-making and planning processes. So, this is really bringing life to our aspiration of health in all policies. The Bill includes provisions that will require Welsh Ministers to make regulations about the circumstances in which public bodies in Wales must carry out health impact assessments. So, the aim is that those assessments should be limited to policies, plans and programmes that have outcomes of national or major significance, or that will have a significant effect at the local level as well. The precise circumstances where they’ll be required will be set out in regulations following a process of consultation.

Just briefly there you referred to pharmacy and the pharmaceutical needs assessment and the importance of supporting rural pharmacies. I think that this is part of taking the strategic approach and making sure that people who live in rural communities have access to community pharmacies. I feel, as I’m sure many others do, they are underused resources at the moment. Pharmacists go through a great deal of training. They have a huge amount of expertise, and I feel that in the spirit of prudent healthcare they are able to operate at a higher level to offer more services than many do at the moment. So, the pharmaceutical needs assessment, and then the decisions that follow that, will hopefully make access to pharmacies and pharmacist advice more reliable in rural communities.

Finally, with regard to access to toilets, local authorities will be required to publish that local strategy to which you refer. But then, they will also have to provide details as to how they will propose to meet the population needs assessment. This isn’t just about toilets. This includes changing facilities for babies and changing places facilities for disabled people as well.

Diolch i'r Aelod am y sylwadau yna ac, unwaith eto, am y modd adeiladol iawn y mae'r blaid wedi ceisio ymgysylltu â’r Bil ar y cyfnod cynnar hwn. O ran y gofrestr e-sigaréts, rwy'n falch iawn o ddweud y bydd e-sigaréts yn cael eu cynnwys ar y gofrestr manwerthwyr. Dyma'r unig ran o'r Bil lle y gwelwch chi sôn am e-sigaréts, oherwydd byddwch yn gyfarwydd â'r ffaith bod y Prif Weinidog wedi gwneud ymrwymiad i beidio â chynnwys gwahardd y defnydd o e-sigaréts mewn mannau cyhoeddus yn y Bil hwn. Fodd bynnag, rydym yn eu cynnwys yn y gofrestr arfaethedig oherwydd bod nifer o ohebwyr, yn y Papur Gwyn, o'r sector llywodraeth leol yn arbennig, yn dweud y byddai'n briodol ymestyn gofynion cofrestru i gynnwys manwerthwyr cynhyrchion nicotin, gan gynnwys sigaréts electronig. Cynhaliodd y Sefydliad Safonau Masnach Siartredig adolygiad cyflym o Reoliadau Cynhyrchion Anadlu Nicotin (Oed Gwerthu a Phrynu ar Ran) 2015, a ddaeth i rym fis Hydref y llynedd. Felly, mae hwn yn ddarn newydd o waith ymchwil, a ganfu bod cyfanswm o 634 o brofion prynu cynhyrchion e-sigarét wedi eu gwneud gan wirfoddolwyr ifanc o dan 18 oed, a dangosodd y canlyniadau fod lefelau cydymffurfio â'r rheoliadau newydd sy'n gwahardd gwerthu cynhyrchion anadlu nicotin i bobl dan 18 oed yn dal i fod yn isel iawn, wrth i 39 y cant o bobl ifanc allu eu prynu. Felly, credaf ei fod, fel y dywedwch, yn iawn y dylai e-sigaréts gael eu cynnwys ar y gofrestr arfaethedig. Bydd y ffaith eu bod nhw arni yn helpu awdurdodau gorfodi â'u dyletswyddau gorfodi hefyd.

Rwyf yn rhannu’r pryderon a oedd gan y Gweinidog blaenorol o ran effaith e-sigaréts ar bobl ifanc a normaleiddio ysmygu, a normaleiddio ysmygu, pa un a yw hynny drwy sigaréts traddodiadol neu e-sigaréts, gan fod ymchwil diweddar wedi dangos i ni fod plant o oed ysgol gynradd yng Nghymru yn fwy tebygol o fod wedi defnyddio e-sigaréts na thybaco. Mae chwech y cant o blant 10 i 11 oed a 12 y cant o blant 11 i 16 oed wedi defnyddio e-sigarét o leiaf unwaith. Felly, mae hi'n broblem. Rwy'n credu ei bod hi’n deg i ddweud nad oes gennym wybodaeth bendant yn ôl pob tebyg am fanteision neu gostau e-sigaréts o ran iechyd. Rwy'n teimlo bod y pwysau yn symud yn erbyn e-sigaréts o ran y cyngor y mae Sefydliad Iechyd y Byd wedi ei roi dim ond yr wythnos hon. Fodd bynnag, dim ond i fod yn glir, ni fydd e-sigaréts y tu hwnt i'r gofrestr yn cael eu cynnwys yn y Bil hwn.

Fe wnaethoch symud ymlaen wedyn i siarad am weithdrefnau arbennig. Mae'r Bil yn ceisio creu system drwyddedu genedlaethol orfodol i ymarferwyr gweithdrefnau arbennig, a ddiffinnir yn y Bil fel aciwbigo, tyllu'r corff, electrolysis a thatŵio. Bydd y system hon yn golygu bod yn rhaid i unigolyn gael ei drwyddedu i gyflawni unrhyw un o'r gweithdrefnau hynny, a hefyd bod yn rhaid i’r safle neu'r cerbyd maen nhw’n gweithredu ohonyn nhw gael eu cymeradwyo. Felly, y nod yw codi safonau o ran perfformio gweithdrefnau arbennig a lleihau'r peryglon iechyd sy'n gysylltiedig, fel heintio a throsglwyddo firysau a gludir yn y gwaed hefyd. Rwy'n gwybod y bu llawer o ddiddordeb yn y mater hwn o ran craffu yn y Cynulliad blaenorol.

Bydd ein hasesiadau o’r effaith ar iechyd yn cynnig dull systematig o ystyried iechyd yn rhan o wneud penderfyniadau a phrosesau cynllunio. Felly, mae hyn wir yn rhoi bywyd i'n dyhead o gynnwys iechyd ym mhob polisi. Mae'r Bil yn cynnwys darpariaethau a fydd yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru wneud rheoliadau ynghylch yr amgylchiadau sy’n golygu bod yn rhaid i gyrff cyhoeddus yng Nghymru gynnal asesiadau o effaith ar iechyd. Felly, y nod yw y dylai’r asesiadau hynny gael eu cyfyngu i bolisïau, cynlluniau a rhaglenni sy’n arwain at arwyddocâd cenedlaethol neu bwysig, neu a fydd yn cael effaith sylweddol ar y lefel leol yn ogystal. Bydd yr amgylchiadau penodol pryd y bydd yn ofynnol iddyn nhw gael eu nodi mewn rheoliadau yn dilyn proses ymgynghori.

Dim ond yn fyr yn y fan yna cyfeiriasoch at fferyllfeydd a'r asesiad o anghenion fferyllol a phwysigrwydd cefnogi fferyllfeydd gwledig. Credaf fod hyn yn rhan o gymryd yr agwedd strategol a gwneud yn siŵr bod pobl sy'n byw mewn cymunedau gwledig yn gallu defnyddio fferyllfeydd cymunedol. Rwy'n teimlo, fel rwy'n siŵr bod llawer o bobl eraill yn ei deimlo, eu bod yn adnoddau na ddefnyddir digon arnyn nhw ar hyn o bryd. Mae fferyllwyr yn cael llawer iawn o hyfforddiant. Mae ganddyn nhw lawer iawn o arbenigedd, ac rwy’n teimlo, mewn ysbryd o ofal iechyd doeth, eu bod yn gallu gweithredu ar lefel uwch er mwyn cynnig mwy o wasanaethau nag y mae llawer ohonyn nhw’n ei wneud ar hyn o bryd. Felly, gobeithir y bydd yr asesiad o anghenion fferyllol, ac yna’r penderfyniadau a fydd yn dilyn hynny, yn gwneud mynediad i fferyllfeydd a chyngor gan fferyllydd yn fwy dibynadwy mewn cymunedau gwledig.

Yn olaf, o ran mynediad i doiledau, bydd yn ofynnol i awdurdodau lleol gyhoeddi’r strategaeth leol honno y cyfeiriwch ati. Ond wedyn, bydd yn rhaid iddyn nhw hefyd ddarparu manylion am sut y maen nhw’n bwriadu bodloni’r asesiad o anghenion y boblogaeth. Nid yw hyn yn ymwneud â thoiledau yn unig. Mae hyn yn cynnwys cyfleusterau newid ar gyfer babanod a chyfleusterau lleoedd newid i bobl anabl hefyd.

As others said earlier, Minister, I think it is very important that we get a more physically active population in Wales. I do believe that community-focused schools, as Angela Burns touched on, are a very important way forward. I also think that air pollution hasn’t had sufficient attention. I met with a group recently, for example, that told me that capital conversion costs for their particular fuel for taxi fleets, for example, would repay itself over a two-year period and make quite a dramatic impact on better air quality in our inner urban areas. I am sure there must be many other examples of how we can get much better air quality in Wales that we could practically make progress on quite quickly.

But what I really wanted to ask about is two things, really. One is smoking. I think we’ve made considerable progress in making smoking less socially acceptable. Smoking rates have come down, and that’s been a huge benefit to health in Wales. You allow in your statement for the possibility of further areas of restriction to be developed. One that I know has quite a lot of popular support in my experience is restricting smoking so that it’s not possible in outdoor restaurant and cafe areas where there’s seating and tables. I think people think that that’s particularly important in the summer, where some people see it as a choice between either not enjoying the fine weather or breathing in second-hand smoke, which for some people is particularly problematic, given their health conditions. And minimum alcohol pricing, Minister: I wonder if you could say something in terms of your thoughts on how that can be taken forward in Wales, again given the impact of alcohol abuse and immoderate alcohol consumption on health in Wales.

Fel y mae eraill wedi ei ddweud yn gynharach, Weinidog, rwyf yn credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn cael poblogaeth fwy egnïol yn gorfforol yng Nghymru. Rwyf yn credu bod ysgolion bro, fel y crybwyllodd Angela Burns, yn ffordd bwysig iawn ymlaen. Rwyf hefyd yn credu nad yw llygredd aer wedi cael digon o sylw. Cyfarfûm â grŵp yn ddiweddar, er enghraifft, a ddywedodd wrthyf y byddai costau trosi cyfalaf ar gyfer eu tanwydd penodol hwy ar gyfer fflydoedd tacsi, er enghraifft, yn ad-dalu eu hunain dros gyfnod o ddwy flynedd ac yn cael effaith sylweddol ar ansawdd aer gwell yn ardaloedd mewnol ein trefi. Rwyf yn sicr bod llawer o enghreifftiau eraill o sut y gallwn gael ansawdd aer llawer gwell yng Nghymru lle y gallem wneud cynnydd ymarferol yn eithaf cyflym.

Ond yr hyn yr wyf yn awyddus iawn i ofyn amdano yw dau beth, mewn gwirionedd. Ysmygu yw un. Rwy'n credu ein bod wedi gwneud cynnydd sylweddol o ran gwneud ysmygu yn llai derbyniol yn gymdeithasol. Mae cyfraddau ysmygu wedi gostwng, ac mae hynny wedi bod o fudd mawr i iechyd yng Nghymru. Rydych yn caniatáu yn eich datganiad am y posibilrwydd o ddatblygu mangreoedd cyfyngu eraill. Un y gwn fod cryn dipyn o gefnogaeth boblogaidd iddo yn fy mhrofiad i, yw cyfyngu ar ysmygu fel nad yw'n bosibl mewn mannau awyr agored bwytai a chaffis lle y ceir seddi a byrddau. Rwy'n credu bod pobl yn meddwl bod hynny'n arbennig o bwysig yn yr haf, pan fo rhai pobl yn ei weld yn ddewis rhwng naill ai peidio â mwynhau'r tywydd braf neu anadlu mwg ail-law, sydd yn codi problem arbennig i rai pobl, o ystyried eu cyflyrau iechyd. Ac o ran isafswm pris alcohol, Weinidog: Tybed a wnewch chi ddweud rhywbeth ynglŷn â’ch syniadau ar sut y gellir bwrw ymlaen â hynny yng Nghymru, unwaith eto o ystyried effaith camddefnyddio alcohol ac yfed gormod o alcohol ar iechyd yng Nghymru.

I thank you for those questions, and I neglected to address Angela’s point on the community-focused schools issue, so apologies for that. It is one of our manifesto commitments to make sure that we use the resources that we have in communities, particularly with regard to schools and the capital investment that we are making in twenty-first century schools, making those facilities available for the benefit of the wider community. Again, you mentioned the issue of pollution and air quality, which isn’t in the Bill, but I’m sure we will be having more detailed discussion on that issue as the Bill makes its progress through the various stages.

You were right to point out the significant progress that we’ve seen on the issue of smoking: 19 per cent of people in Wales now smoke, with our ambitious target to get to 16 per cent by 2020. I hope some of the measures in this Bill will certainly help us address that. I think it’s important to recognise, actually, that children and young people often get a bad rap, but in terms of smoking and alcohol consumption, actually, levels are at their lowest since records began amongst our young people. So, I think that we and they should be very proud of that as well. The Bill does provide for Welsh Ministers to extend the list of premises where smoking can’t take place. That can only be done through the affirmative procedure on the Assembly floor with a consultation. So, there could be opportunity at future stages for Ministers to extent the list, perhaps, to include the outdoor restaurants or cafeteria areas, for example, that you referred to, although again it might be something that we discuss as the Bill makes its way through the stages.

You referred to the minimum unit pricing issue. As you know, the Welsh Government has already consulted on this issue and had a favourable response in terms of it being something that could have an impact in terms of addressing harmful alcohol consumption in Wales. We do welcome the confirmation that Scotland’s Court of Session has given its approval to the Scottish Government’s plan to introduce a minimum unit price for alcohol. That determination was just a couple of weeks ago, on 21 October, so we’re still digesting what that means for Wales. But we do recognise as well that this might not be the end of the story, of course. It might well end up in the Supreme Court. So, we are keeping a very close eye on that and have a close interest in it, considering the way forward and what might be possible in Wales. We are very much of the view that introducing a minimum unit price for alcohol is one of the key measures that we can take to reduce alcohol-related harm. We are very keen to have similar legislation here in Wales, and we do see it as an essential part of the wider action we need to take within the context of our substance misuse delivery plan, which I referred to earlier. But, as I say, we’re watching the situation in Scotland and considering what we might be able to do.

Diolch i chi am y cwestiynau yna, ac ni wnes i roi sylw i bwynt Angela ar y mater ysgolion bro, felly ymddiheuriadau am hynny. Mae'n un o'n hymrwymiadau maniffesto i wneud yn siŵr ein bod yn defnyddio'r adnoddau sydd gennym mewn cymunedau, yn enwedig o ran ysgolion a'r buddsoddiad cyfalaf yr ydym yn ei wneud mewn ysgolion yr unfed ganrif ar hugain, gan sicrhau bod y cyfleusterau hynny ar gael er budd y gymuned ehangach. Unwaith eto, roeddech yn sôn am y mater o lygredd ac ansawdd aer, nad yw yn y Bil, ond rwy'n siŵr y byddwn yn cael trafodaeth fanylach ar y mater hwnnw wrth i'r Bil symud ymlaen drwy'r gwahanol gyfnodau.

Roeddech chi yn llygad eich lle i dynnu sylw at y cynnydd sylweddol yr ydym wedi ei weld ar y mater o ysmygu: 19 y cant o bobl yng Nghymru sy’n ysmygu erbyn hyn, ac mae gennym darged uchelgeisiol i gyrraedd 16 y cant erbyn 2020. Rwy'n gobeithio y bydd rhai o'r mesurau yn y Bil hwn yn sicr yn ein helpu i fynd i'r afael â hynny. Credaf ei bod yn bwysig cydnabod, mewn gwirionedd, bod plant a phobl ifanc yn aml yn cael enw drwg, ond o ran ysmygu ac yfed alcohol, mewn gwirionedd, mae lefelau ar eu hisaf ers i gofnodion ddechrau ymhlith ein pobl ifanc. Felly, rwyf yn credu y dylem ni a hwythau fod yn falch iawn o hynny hefyd. Mae'r Bil yn darparu ar gyfer Gweinidogion Cymru i ymestyn y rhestr o safleoedd lle na cheir ysmygu. Dim ond drwy weithdrefn gadarnhaol ar lawr y Cynulliad gydag ymgynghoriad y gellir gwneud hynny. Felly, gallai fod cyfle yn y cyfnodau yn y dyfodol i Weinidogion ehangu’r rhestr, efallai, i gynnwys bwytai neu fannau caffeteria awyr agored, er enghraifft, y cyfeiriasoch atynt, er unwaith eto, gallai hynny fod yn rhywbeth y byddwn yn ei drafod wrth i'r Bil wneud ei ffordd trwy'r cyfnodau.

Cyfeiriasoch at y mater o isafbris uned. Fel y gwyddoch, mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi ymgynghori ar y mater hwn ac wedi cael ymateb ffafriol o ran ei fod yn rhywbeth a allai gael effaith o ran mynd i'r afael â’r defnydd niweidiol o alcohol yng Nghymru. Rydym yn croesawu'r cadarnhad bod Llys y Sesiwn yn yr Alban wedi rhoi ei gymeradwyaeth i gynllun Llywodraeth yr Alban i gyflwyno isafbris uned ar gyfer alcohol. Dim ond wythnos neu ddwy yn ôl, ar 21 Hydref, y daeth y penderfyniad hwnnw, felly rydym yn dal i ystyried beth mae hynny'n ei olygu i Gymru. Ond rydym yn cydnabod hefyd, nad hyn efallai fydd diwedd y stori, wrth gwrs. Gallai’n rhwydd fynd i’r Goruchaf Lys yn y pen draw. Felly, rydym yn cadw llygad agos iawn ar hynny ac mae gennym gryn ddiddordeb ynddo, gan ystyried y ffordd ymlaen a'r hyn a allai fod yn bosibl yng Nghymru. Rydym yn sicr o'r farn y byddai cyflwyno isafbris uned ar gyfer alcohol yn un o'r camau allweddol y gallem eu cymryd i leihau niwed sy'n gysylltiedig ag alcohol. Rydym yn awyddus iawn i gael deddfwriaeth debyg yma yng Nghymru, ac rydym yn ei ystyried yn rhan hanfodol o'r camau gweithredu ehangach y mae angen i ni eu cymryd yng nghyd-destun ein cynllun cyflawni ar gamddefnyddio sylweddau, y cyfeiriais ato'n gynharach. Ond, fel y dywedais, rydym yn gwylio'r sefyllfa yn yr Alban ac yn ystyried beth y gallem ei wneud.

Your statement refers to the creation in the Bill of a mandatory licensing system for practitioners carrying out special procedures—acupuncture, body piercing, electrolysis and tattooing—helping to protect people and so on. But when I wrote to you regarding the hair industry, you replied, on 27 October, that the regulation of hairdressing will not be included in the Public Health (Wales) Bill at introduction into the Assembly, scheduled for 7 November. Given that the hair industry in Germany must be registered and have a master craftsperson employed, but in the UK anyone can set up, and they don’t have to be qualified, trained or registered, despite providing dangerous procedures, including the use of chemicals on skin and hair, and given that the Bill as it stands does include beauty and procedures such as Botox and, I believe, dermal fillers, will you now give consideration, post introduction of the Bill, to the concerns raised by the industry in this respect?

Mae eich datganiad yn cyfeirio at greu system drwyddedu orfodol yn y Bil ar gyfer ymarferwyr sy’n cynnal gweithdrefnau arbennig-aciwbigo tyllu'r corff, electrolysis a thatŵio-gan helpu i amddiffyn pobl ac yn y blaen. Ond pan ysgrifennais atoch ynghylch y diwydiant gwallt, fe wnaethoch ateb, ar 27 Hydref, na fydd rheoleiddio trin gwallt yn cael ei gynnwys yn y Bil Iechyd y Cyhoedd (Cymru) pan fydd yn cael ei gyflwyno i'r Cynulliad, sydd wedi’i drefnu ar gyfer 7 Tachwedd. O gofio bod yn rhaid i'r diwydiant gwallt yn yr Almaen gael ei gofrestru a bod â chrefftwr feistr cyflogedig, ond gall unrhyw un sefydlu ei hun yn y DU, ac nid oes yn rhaid bod yn gymwysedig, wedi’i hyfforddi na bod wedi cofrestru, er gwaethaf y ffaith eu bod yn darparu gweithdrefnau peryglus, gan gynnwys y defnydd o gemegau ar groen a gwallt, ac o gofio bod y Bil, fel y mae ar hyn o bryd, yn cynnwys harddwch a gweithdrefnau fel Botox ac, rwyf yn credu, llenwyr dermal, a wnewch chi roi ystyriaeth yn awr, ar ôl cyflwyno'r Bil, i'r pryderon a godwyd gan y diwydiant yn hyn o beth?

I thank the Member for the question and I know this is something he has taken a particular interest in, and that the body representing hairdressers has also written to all Assembly Members on this particular issue as well.

It’s our view that industry regulation and health and safety are non-devolved, so it’s not something that we believe that we would have the powers to regulate within this Bill in any case. The reason we’ve chosen those four particular special procedures in terms of introducing the Bill to the Assembly was because these are ones that carry particular harm, or potential harm, I should say, because they puncture the skin and that could lead to infection, blood-borne viruses and so on. So, those are things that join together those four particular procedures. Also, they’re ones that local authorities are already familiar with, and I think it’s important when we introduce a Bill, certainly at this first stage, that local authorities are given a set of responsibilities that they are familiar with and are able to regulate within their current understanding, although I know a lot of training is already going on in anticipation of the successful passage of the Bill.

Just as was the case for no-smoking areas outdoors, the Bill does give power to Ministers in future to extend the list of special procedures should they choose to do so. Again, that would happen after consultation and via the affirmative process within the Assembly.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn a gwn fod hyn yn rhywbeth y bu ganddo ddiddordeb arbennig ynddo, ac mae’r corff sy'n cynrychioli trinwyr gwallt hefyd wedi ysgrifennu at holl Aelodau'r Cynulliad ar y mater penodol hwn yn ogystal.

Yn ein barn ni, nid yw rheoleiddio diwydiant ac iechyd a diogelwch wedi'u datganoli, felly nid yw'n rhywbeth yr ydym yn credu y byddai gennym y pwerau i’w reoleiddio o fewn y Bil hwn beth bynnag. Y rheswm yr ydym wedi dewis y pedair gweithdrefn arbennig benodol hynny o ran cyflwyno'r Bil i'r Cynulliad oedd mai’r rhain sy'n cynnwys niwed arbennig, neu niwed posibl, dylwn ddweud, oherwydd eu bod yn tyllu’r croen a gallai hynny arwain at heintio, firysau a gludir yn y gwaed ac yn y blaen. Felly, dyna'r pethau sy'n clymu’r pedair gweithdrefn benodol hynny â'i gilydd. Hefyd, maen nhw'n rhai y mae awdurdodau lleol eisoes yn gyfarwydd â nhw, ac rwy'n credu ei bod yn bwysig pan fyddwn yn cyflwyno Bil, yn sicr yn ystod y cyfnod cyntaf, bod awdurdodau lleol yn cael cyfres o gyfrifoldebau y maen nhw’n gyfarwydd â nhw ac yn gallu eu rheoleiddio o fewn eu dealltwriaeth bresennol, er fy mod yn gwybod bod llawer o hyfforddiant eisoes yn digwydd gan ragweld taith lwyddiannus i’r Bil.

Yn union fel yr oedd yr achos dros fangreoedd dim ysmygu yn yr awyr agored, mae'r Bil yn rhoi pŵer i Weinidogion yn y dyfodol ymestyn y rhestr o weithdrefnau arbennig os byddan nhw’n dewis gwneud hynny. Unwaith eto, byddai hynny'n digwydd ar ôl ymgynghori a thrwy'r broses gadarnhaol o fewn y Cynulliad.

Most of the points I wanted to make have already been covered, but I did just want to say a bit about the public toilet strategy. I am concerned at how far we’ll be able to move forward the actual supply of public toilets by the Bill and I do think it is such a hugely important public health issue. I was visited in my constituency last week by a 92-year-old constituent who wants to start a campaign to have public toilets, because the last public toilet in Whitchurch has now been closed down, following the closure of the public toilet in Rhiwbina. It does mean that many elderly and disabled people don’t go out, because they’re not able to use the toilet. Schemes that have been brought in, such as to go in and use the toilets in the pub or the café—she said that they really don’t want to do that sort of thing because they get embarrassed going into a pub or a cafe, even if there’s a notice on the window saying that they are willing for people to use it.

So, I just wondered how having a strategy would take things forward, and the other point I wanted to make, really, was people with young children as well—it is very important that they’re able to get access to public toilets. So, I think it’s a vital public health issue, and I just wonder how we can really take it forward with having a strategy.

Mae'r rhan fwyaf o'r pwyntiau yr oeddwn yn dymuno eu gwneud eisoes wedi'u crybwyll, ond rwyf yn awyddus i ddweud ychydig am y strategaeth toiledau cyhoeddus. Rwyf yn pryderu am ba mor bell y byddwn yn gallu symud ymlaen o ran y cyflenwad gwirioneddol o doiledau cyhoeddus gan y Bil ac rwyf yn credu bod hwn yn fater iechyd cyhoeddus pwysig dros ben. Cefais ymweliad yn fy etholaeth yr wythnos diwethaf gan etholwr 92 mlwydd oed sydd eisiau dechrau ymgyrch i gael toiledau cyhoeddus, gan fod y toiledau cyhoeddus olaf yn yr Eglwys Newydd bellach wedi eu cau, yn dilyn cau y toiled cyhoeddus yn Rhiwbeina. Mae hyn yn golygu bod llawer o bobl oedrannus ac anabl nad ydyn nhw’n mynd allan, oherwydd nad ydyn nhw’n gallu defnyddio'r toiled. O ran y cynlluniau sydd wedi eu cyflwyno, fel mynd i mewn a defnyddio'r toiledau yn y dafarn neu'r caffi—dywedodd eu bod wir yn anfodlon gwneud rhywbeth o’r fath oherwydd eu bod yn teimlo’n annifyr yn mynd i mewn i dafarn neu gaffi, hyd yn oed os oes hysbysiad ar y ffenestr yn dweud eu bod yn fodlon i bobl ei ddefnyddio.

Felly, roeddwn i’n meddwl tybed sut y byddai bod â strategaeth yn symud pethau ymlaen, a'r pwynt arall yr oeddwn eisiau ei wneud, mewn gwirionedd, oedd am bobl gyda phlant ifanc hefyd—mae'n bwysig iawn eu bod yn gallu cael mynediad i doiledau cyhoeddus. Felly, rwyf yn credu ei fod yn fater iechyd cyhoeddus hanfodol, ac rwyf yn meddwl tybed sut y gallwn symud hyn ymlaen mewn gwirionedd drwy fod â strategaeth.

I thank you for raising that particular issue, and I know that a survey by Help the Aged, as they were when they undertook the survey—now Age UK—found that more than half of older people found a lack of public toilets prevented them from going out as often as they would like, and that very much reflects the kind of story you’ve told us now about one of your constituents as well. I’ve met with Crohn’s and Colitis UK and they’ve said very much a similar kind of thing, that a fear of going out and not knowing whether they would be able to go to the toilet does hamper people’s well-being in terms of being able to access everything that the community is able to offer them. I do hope that this Bill will mean that requiring local authorities to have a local toilet strategy in place will mean better planning at a local level, in order to make sure that facilities do meet the needs of communities. Accessible, clean toilets that are well located in places like parks, promenades, cycle tracks and walking routes will help encourage people to take more active travel, and take more active routes as well, and I think this is all part of the wider public health picture.

In developing their strategies, there is the aim that local authorities will consider the wide range of facilities that are available, both in the public sector—so, public libraries, community and town halls, sport centres, theatres and museums, which perhaps people wouldn’t feel so concerned about going into—but also private sector buildings—those private businesses currently captured under the public facilities grant scheme, for example—when developing their strategy. Because although public toilets are often seen within that context of those standalone public toilets that are maintained by local authorities, the resources out there are much wider. But, I do understand people’s reticence to perhaps use public toilets that they feel that they’re not entitled to use. So, as part of the delivery of the Bill, we would look to do an advertising public awareness campaign, so that people are more aware of the toilets they can use in the locality, and perhaps that might break down some people’s reticence to use the toilets that are there in the community as well.

Diolch i chi am godi'r mater penodol hynny, ac rwy'n gwybod bod arolwg gan Help the Aged, fel yr oedden nhw pan gynhaliwyd yr arolwg—Age UK erbyn hyn—wedi canfod bod mwy na hanner y bobl hŷn yn teimlo bod diffyg toiledau cyhoeddus yn eu hatal rhag mynd allan mor aml ag y bydden nhw’n dymuno, ac mae hynny’n adlewyrchu i raddau helaeth y math o stori a ddywedasoch chi wrthym gynnau am un o'ch etholwyr chithau hefyd. Rwyf wedi cwrdd â Crohn’s and Colitis UK ac maen nhw wedi dweud rhywbeth tebyg iawn, bod ofn mynd allan heb wybod a fydden nhw’n gallu mynd i'r toiled yn llesteirio lles pobl o ran gallu cael gafael ar bopeth y gall y gymuned ei gynnig iddynt. Rwyf yn gobeithio y bydd y Bil hwn yn golygu y bydd ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol fod â strategaeth toiledau leol ar waith yn golygu gwell cynllunio ar lefel leol, er mwyn gwneud yn siŵr bod y cyfleusterau yn diwallu anghenion cymunedau. Bydd toiledau hygyrch, glân sydd wedi eu lleoli yn dda mewn mannau fel parciau, promenadau, llwybrau beicio, a llwybrau cerdded yn helpu i annog pobl i deithio yn fwy egnïol, a defnyddio llwybrau mwy egnïol hefyd, ac rwy'n credu bod hyn i gyd yn rhan o’r darlun iechyd cyhoeddus ehangach.

Wrth ddatblygu eu strategaethau, ceir y nod y bydd awdurdodau lleol yn ystyried yr ystod eang o gyfleusterau sydd ar gael, yn y sector cyhoeddus-llyfrgelloedd cyhoeddus, neuaddau cymuned a thref, canolfannau chwaraeon, theatrau ac amgueddfeydd felly, na fyddai pobl efallai yn teimlo mor bryderus o fynd i mewn iddyn nhw-ond hefyd adeiladau y sector preifat-y busnesau preifat hynny sydd wedi eu cynnwys ar hyn o bryd o dan y cynllun grant cyfleusterau cyhoeddus, er enghraifft-wrth ddatblygu eu strategaeth. Oherwydd, er yr ystyrir toiledau cyhoeddus yn aml o fewn cyd-destun y toiledau cyhoeddus ar wahân hynny a gynhelir gan awdurdodau lleol, mae’r adnoddau sydd ar gael yn llawer ehangach. Ond, rwyf yn deall amharodrwydd pobl efallai i ddefnyddio toiledau cyhoeddus y maen nhw’n teimlo nad oes ganddyn nhw hawl i'w defnyddio. Felly, yn rhan o gyflwyno'r Bil, byddem yn bwriadu cynnal ymgyrch hysbysebu codi ymwybyddiaeth gyhoeddus, fel bod pobl yn fwy ymwybodol o'r toiledau y cânt eu defnyddio yn yr ardal, ac efallai a allai leihau amharodrwydd rhai pobl i ddefnyddio'r toiledau sydd ar gael yn y gymuned yn ogystal.

Minister, many questions have already been asked, and I support fully Julie Morgan’s points on public toilets. I think we need to ensure that the strategy is actually implemented, and that people have access to all facilities. And if there aren’t any there, that they can’t simply say, ‘We can’t afford it’, but that they do something about it because it’s critical that those facilities are available. And signposting to those facilities in the towns is also critical. My simple comment, as someone who sat through the previous incarnation of the Bill, is that I’m very pleased to see the nicotine aspect of registers, because nicotine is an addictive chemical and it’s clearly important to register those as well as tobacco. It’s therefore important because we wouldn’t want anybody selling that type of product, considering the implications that that addiction could have.

Just one point. One of the things we were held up on is the cosmetic procedures issue. We were told very carefully that the 2013 Sir Bruce Keogh report was instrumental in looking at this, and it has been done, it’s been reported on. What are you doing to actually look at whether recommendations from that report to the UK Government can be implemented in this Bill, so that we do cosmetic procedures? I know that there was very deep concern about some of the procedures that did pierce the skin, but were not included in here, and therefore could be under that umbrella, but also had perhaps some serious implications for people, because there is a desire in many young people today to have different looks and cosmetic procedures. Therefore, we need to ensure that all cosmetic procedures are carefully regulated to ensure that young people don’t come across a situation where they face a terrible life ahead of them because they took the wrong decision and there was no regulation in place.

Weinidog, mae llawer o gwestiynau eisoes wedi eu gofyn, ac rwyf yn llwyr gefnogi pwyntiau Julie Morgan ynglŷn â thoiledau cyhoeddus. Rwy'n credu bod angen i ni sicrhau bod y strategaeth yn cael ei rhoi ar waith mewn gwirionedd, a bod pobl yn cael mynediad at yr holl gyfleusterau. Ac os nad oes rhai yno, nad ydyn nhw’n gallu dweud yn syml, ‘Ni allwn ei fforddio’, ond eu bod yn gwneud rhywbeth am y peth oherwydd ei bod yn hollbwysig bod y cyfleusterau hynny ar gael. Ac mae arwyddion cyfeirio at y cyfleusterau hynny yn y trefi hefyd yn hollbwysig. Fy sylw syml, fel rhywun a eisteddodd drwy ymgnawdoliad blaenorol y Bil, yw fy mod i'n falch iawn o weld yr agwedd nicotin ar gofrestri, gan fod nicotin yn gemegyn caethiwus ac mae'n amlwg yn bwysig i gofrestru y rhai hynny yn ogystal â thybaco. Mae'n bwysig felly oherwydd na fyddem yn dymuno i unrhyw un werthu’r math hwnnw o gynnyrch, o ystyried y goblygiadau y gallai bod yn gaeth eu hachosi.

Dim ond un pwynt. Un o'r pethau sydd wedi achosi oedi yw'r mater o weithdrefnau cosmetig. Dywedwyd wrthym yn ofalus iawn bod adroddiad Syr Bruce Keogh yn 2013 yn allweddol o ran edrych ar hyn, ac mae wedi ei wneud, ac mae wedi ei adrodd. Beth ydych chi'n ei wneud i edrych mewn gwirionedd ar ba un a oes modd i argymhellion o'r adroddiad hwnnw i Lywodraeth y DU gael eu gweithredu yn y Bil hwn, fel ein bod yn cynnwys gweithdrefnau cosmetig? Gwn fod pryder dwfn iawn am rai o'r gweithdrefnau a oedd yn torri’r croen, ond nad oedd wedi eu cynnwys yma, ac felly gall fod o dan yr ymbarél hwnnw, ond a oedd hefyd efallai â rhai goblygiadau difrifol i bobl, oherwydd bod awydd yn bodoli ymhlith llawer o bobl ifanc heddiw i edrych yn wahanol a chael gweithdrefnau cosmetig. Felly, mae angen i ni sicrhau bod yr holl weithdrefnau cosmetig yn cael eu rheoleiddio yn ofalus er mwyn sicrhau nad yw pobl ifanc yn mynd i sefyllfa lle maen nhw’n wynebu bywyd ofnadwy o'u blaenau oherwydd eu bod wedi gwneud y penderfyniad anghywir ac nad oedd unrhyw reoleiddio wedi ei sefydlu.

Thank you for that question, and for your welcome for the nicotine register particularly. But with regard to the special procedures, I know that during the public health White Paper consultation, and through the previous Assembly scrutiny, many Members and Assembly Members suggested a list of special procedures that should be extended to include things such as those you suggest, like dermal fillers, colonic irrigation and tattoo removal, and all body modification procedures, such as tongue splitting, scarification and branding. I know these are all things that were explored by the committee at the last Assembly. These haven’t been included within the definition of special measures within the Bill, but as I say, the Bill does allow Ministers to amend via regulations the list of special procedures in due course. And I’m sure that we will revisit some of the eye-watering discussions you had in committee at the last stage.

In order to be added to the list though, Welsh Ministers must consider that the procedure is performed for either aesthetic or therapeutic purposes, and that the performance of the procedure is capable of causing harm to human health. Those would be the boundaries within which we could take these decisions under the Bill. And the amendment might add to or remove a type of description of a procedure from the list, or it might vary a description that is already contained within the list as well. The reason for that is to allow us to remain flexible and be able to respond to those changing practices, which you referred to, because this particular field is one that moves very quickly, and trends happen very quickly and change quickly too.

Diolch am y cwestiwn yna, ac am eich croeso i'r gofrestr nicotin yn arbennig. Ond o ran y gweithdrefnau arbennig, gwn, yn ystod yr ymgynghoriad Papur Gwyn ar iechyd y cyhoedd, a thrwy graffu yn y Cynulliad blaenorol, fod llawer o Aelodau ac Aelodau Cynulliad wedi awgrymu rhestr o weithdrefnau arbennig y dylid ei hymestyn i gynnwys pethau fel y rhai yr ydych yn eu hawgrymu, fel llenwyr dermal, dyfrhau colonig a chael gwared ar datŵ, a'r holl weithdrefnau addasu corff, fel hollti tafod, cignoethi a brandio. Rwy'n gwybod bod y rhain i gyd yn bethau a gafodd eu harchwilio gan y pwyllgor yn y Cynulliad diwethaf. Nid yw'r rhain wedi eu cynnwys o fewn y diffiniad o fesurau arbennig yn y Bil, ond fel y dywedais, mae'r Bil yn caniatáu i Weinidogion ddiwygio y rhestr o weithdrefnau arbennig trwy reoliadau yn y dyfodol. Ac rwy'n siŵr y byddwn yn ailedrych ar rai o'r trafodaethau diddiwedd a gawsoch yn y pwyllgor yn ystod y cyfnod diwethaf.

Er mwyn cael eu hychwanegu at y rhestr, serch hynny, mae’n rhaid i Weinidogion Cymru ystyried bod y weithdrefn yn cael ei pherfformio at ddibenion esthetig neu therapiwtig, a bod perfformio’r weithdrefn yn gallu achosi niwed i iechyd dynol. Dyna fyddai’r ffiniau y gallem gymryd y penderfyniadau hyn oddi mewn iddynt o dan y Bil. Ac efallai y bydd y diwygiad yn ychwanegu disgrifiad o weithdrefn at y rhestr neu’n tynnu math o weithdrefn oddi ar y rhestr, neu gallai amrywio disgrifiad sydd eisoes wedi'i gynnwys ar y rhestr hefyd. Y rheswm am hynny yw er mwyn ein galluogi i barhau i fod yn hyblyg a gallu ymateb i'r arferion hynny sy’n newid, y cyfeiriasoch atyn nhw, gan fod y maes arbennig hwn yn un sy'n symud yn gyflym iawn, ac mae tueddiadau yn digwydd yn gyflym iawn ac yn newid yn gyflym hefyd.

Thank you. Thank you, Minister. That’s it, no more speakers; thank you.

Diolch. Diolch yn fawr, Weinidog. Dyna ni, dim mwy o siaradwyr; diolch.

5. 4. Datganiad: Ymyrraeth ynghylch Erthygl 50
5. 4. Statement: Article 50 Intervention

We move on to the next item on our agenda, which is a statement by the Counsel General on article 50 intervention. I call on the Counsel General to introduce his statement.

Symudwn ymlaen at yr eitem nesaf ar ein hagenda, sef datganiad gan y Cwnsler Cyffredinol ar ymyriad Erthygl 50. Galwaf ar y Cwnsler Cyffredinol i gyflwyno ei ddatganiad.

Thank you. As Members will be aware, the High Court handed down judgment in the matter of Miller, last week. And, as I said in my written statement on Friday, I consider that this case raises issues of profound importance, not only in relation to the concept of parliamentary sovereignty, but also in relation to the wider constitutional arrangements of the United Kingdom and the legal framework for devolution. It is for those reasons that I propose to apply to intervene in any appeal before the Supreme Court.

Llywydd, I think it is of paramount importance to emphasise at this point that, despite the political furore surrounding it and the frankly alarming tone of much of the press coverage, as the High Court itself said, this case involves a pure question of law. It is not concerned with the merits and the demerits of leaving the European Union, and the politics surrounding that.

Either through a lack of understanding of the UK constitution, or for other reasons, the judgment of the High Court has been misrepresented by some. In addition, there are those who have deliberately chosen to misrepresent the facts to challenge the independence of the judiciary—one of the cornerstones of our democratic parliamentary system. The reporting of the judgment in some newspapers was, frankly, a disgrace and an insult to the good name of journalism.

The democratic structure of the UK and, indeed, this Assembly, is built on a foundation of the rule of law and independence of our judicial system. The tragic recent history of Europe is littered with examples of countries that overthrew the rule of law and undermined the independence of the courts. That road is not a democratic one and it leads only in one direction, and I would hope those who may have made comments and statements in haste will want to reflect.

The sole legal question at issue is whether the United Kingdom Government can, as a matter of constitutional law, use the prerogative powers to give notice of withdrawal from the European Union. In seeking to intervene in any appeal, the Welsh Government will seek to reinforce the importance of parliamentary sovereignty and the rule of law—core, established principles of British constitutional law. On parliamentary sovereignty, the judgment quotes from the late Lord Bingham of Cornhill that,

‘The bedrock of the British constitution is…the supremacy of the Crown in Parliament.’

On the rule of law, the court confirms that the subordination of the Crown, that is, the Executive Government, to law is the foundation of the rule of law in the United Kingdom. So, put simply, this case, in finding that the prerogative cannot be used in the absence of a clear authority to change the law enacted by Parliament, is about the essence of our representative democracy. As the court said,

‘The United Kingdom is a constitutional democracy framed by legal rules and subject to the rule of law. The courts have a constitutional duty fundamental to the rule of law in a democratic state to enforce rules of constitutional law in the same way as the courts enforce other laws.’

Having outlined what the case is about, I should also make a comment on what it is not about. The First Minister has made crystal clear, and I repeat that sentiment now, that the Welsh Government respects the result of the referendum and this is absolutely not about overturning that decision.

Whilst the case has, to date, focused on the impact of triggering article 50 on individual rights, the proposed use by the UK Government of the prerogative in this manner is relevant to the legal and constitutional relationship of this Assembly to Parliament. The High Court judgment refers to the European Communities Act 1972 as a ‘statute of major constitutional importance’ and as a result found that it should be

‘exempt from casual implied repeal by Parliament’

or its legal effects removed through the use of prerogative powers. It is beyond doubt that the Government of Wales Act 2006 is also a constitutional statute. The use of Executive powers should not be used to override its provisions unless there is a clear and express statutory basis to do so. The use of the prerogative is not, in my view, a lawful basis either to firstly bring about changes to the competence of this Assembly where compatibility with the European treaties and the law created by them is currently a test of legislative competence, or secondly to bring about changes to the powers of the Welsh Ministers that cannot be exercised in a way incompatible with European Union law. Notification of withdrawal from the treaties on the basis of the case put by the Secretary of State will inevitably therefore bring about changes to the competence of the Assembly and the powers of the Welsh Ministers.

Llywydd, the link between the historical principle of parliamentary sovereignty and the Assembly as a modern, devolved legislature is equally clear. As Parliament has enacted the scheme of devolution in Wales, it should be for Parliament and not the Executive to oversee any changes and to do so with the assent of this elected Assembly. The wider constitutional relationships that have been established and continue to develop should not be bypassed. Indeed, one of the challenges posed by the UK leaving the EU will be to develop more effective relationships between the UK Government and the devolved administrations, on the basis of mutual respect for each other’s rights and responsibilities.

Diolch. Fel y gŵyr yr Aelodau, dyfarnodd yr Uchel Lys ar fater Miller yr wythnos diwethaf. Ac, fel y dywedais yn fy natganiad ysgrifenedig ddydd Gwener, rwyf o'r farn bod yr achos hwn yn codi materion hollbwysig, nid yn unig ynglŷn â'r cysyniad o sofraniaeth seneddol, ond hefyd am drefniadau cyfansoddiadol ehangach y Deyrnas Unedig a'r fframwaith cyfreithiol ar gyfer datganoli. Am y rhesymau hynny bwriadaf wneud cais i ymyrryd mewn unrhyw apêl gerbron y Goruchaf Lys.

Lywydd, rwy’n credu ei bod yn hollbwysig pwysleisio ar yr adeg hon, er gwaethaf yr helynt wleidyddol sy’n ei amgylchynu ac, yn wir, naws frawychus llawer o'r sylw yn y wasg, fel y dywedodd yr Uchel Lys ei hun, bod yr achos hwn yn ymwneud â’r gyfraith yn llwyr. Nid yw'n ymwneud â manteision ac anfanteision gadael yr Undeb Ewropeaidd, a’r cefndir gwleidyddol i hynny.

Naill ai trwy ddiffyg dealltwriaeth o gyfansoddiad y DU, neu am resymau eraill, cafodd dyfarniad yr Uchel Lys ei gamgynrychioli gan rai pobl. Yn ogystal â hyn, mae rhai pobl wedi dewis camgynrychioli’r ffeithiau yn fwriadol i herio annibyniaeth y farnwriaeth—un o gonglfeini ein system seneddol ddemocrataidd. Roedd yr adroddiadau am y dyfarniad yn rhai o’r papurau newydd, a dweud y gwir, yn warthus ac yn sarhad ar enw da newyddiaduraeth.

Mae strwythur democrataidd y DU ac, yn wir, y Cynulliad hwn, wedi ei adeiladu ar sylfaen rheolaeth y gyfraith ac annibyniaeth ein system farnwrol. Mae hanes diweddar trasig Ewrop yn llawn enghreifftiau o wledydd a wnaeth ddisodli rheolaeth y gyfraith a thanseilio annibyniaeth y llysoedd. Nid yw’r ffordd honno yn un ddemocrataidd ac mae'n arwain i un cyfeiriad yn unig, a byddwn yn gobeithio y bydd y rheini a allai fod wedi nodi sylwadau a datganiadau ar frys yn dymuno ystyried hynny.

Yr unig gwestiwn cyfreithiol dan sylw yw p'un a all Llywodraeth y Deyrnas Unedig, fel mater o gyfraith gyfansoddiadol, ddefnyddio pwerau uchelfraint i roi hysbysiad i dynnu yn ôl o’r Undeb Ewropeaidd. Wrth geisio ymyrryd mewn unrhyw apêl, bydd Llywodraeth Cymru yn ceisio atgyfnerthu pwysigrwydd sofraniaeth seneddol a rheolaeth y gyfraith—egwyddorion sefydledig craidd o gyfraith gyfansoddiadol Prydain. Ar sofraniaeth seneddol, mae'r dyfarniad yn dyfynnu y diweddar Arglwydd Bingham o Cornhill mai,

Sylfaen cyfansoddiad Prydain yw... goruchafiaeth y Goron yn y Senedd.

Ar reolaeth y gyfraith, mae’r llys yn cadarnhau mai sicrhau bod y Goron, hynny yw, y Llywodraeth Weithredol, yn ddarostyngedig i’r gyfraith yw sylfaen rheolaeth y gyfraith yn y Deyrnas Unedig. Felly, yn syml, mae’r achos hwn, wrth ganfod na cheir defnyddio’r uchelfraint yn absenoldeb awdurdod clir i newid y gyfraith a ddeddfwyd gan y Senedd, yn ymwneud â hanfod ein democratiaeth gynrychioliadol. Fel y dywedodd y llys,

mae'r Deyrnas Unedig yn ddemocratiaeth gyfansoddiadol wedi’i fframio gan reolau cyfreithiol ac yn ddarostyngedig i reolaeth y gyfraith. Mae gan y llysoedd ddyletswydd gyfansoddiadol sylfaenol i reolaeth y gyfraith mewn gwladwriaeth ddemocrataidd i orfodi rheolau cyfraith gyfansoddiadol yn yr un modd ag y mae'r llysoedd yn gorfodi cyfreithiau eraill.

Ar ôl amlinellu'r hyn y mae’r achos yn ymwneud ag ef, dylwn hefyd nodi yr hyn nad yw'n ymwneud ag ef. Mae'r Prif Weinidog wedi ei gwneud yn gwbl glir, ac rwy’n ailadrodd y farn honno yn awr, bod Llywodraeth Cymru yn parchu canlyniad y refferendwm, ac yn sicr nid yw hyn yn ymwneud â gwrthdroi’r penderfyniad hwnnw.

Er bod yr achos, hyd yma, wedi canolbwyntio ar effaith sbarduno erthygl 50 ar hawliau unigol, mae bwriad arfaethedig Llywodraeth y DU i ddefnyddio’r uchelfraint yn y modd hwn yn berthnasol i berthynas gyfreithiol a chyfansoddiadol y Cynulliad hwn â'r Senedd. Mae dyfarniad yr Uchel Lys yn cyfeirio at Ddeddf Cymunedau Ewropeaidd 1972 fel statud o bwysigrwydd cyfansoddiadol mawr, ac o ganlyniad canfu y dylai fod wedi’i

heithrio rhag diddymiad tybiedig didaro gan y Senedd,

neu dylid diddymu ei heffeithiau cyfreithiol trwy ddefnyddio pwerau uchelfraint. Mae y tu hwnt i bob amheuaeth bod Deddf Llywodraeth Cymru 2006 hefyd yn statud cyfansoddiadol. Ni ddylid defnyddio Pwerau Gweithredol i ddiystyru ei darpariaethau oni bai bod sail statudol glir ac amlwg dros wneud hynny. Nid yw'r defnydd o'r uchelfraint, yn fy marn i, yn sail gyfreithlon naill ai, yn gyntaf, i greu newidiadau i gymhwysedd y Cynulliad hwn pan fo cydweddiad â chytundebau Ewropeaidd a'r gyfraith a grëwyd ganddynt yn brawf o gymhwysedd deddfwriaethol ar hyn o bryd, neu, yn ail, i sicrhau newidiadau i bwerau Gweinidogion Cymru na ellir eu harfer mewn modd anghydnaws â chyfraith yr Undeb Ewropeaidd. Bydd hysbysiad o dynnu'n ôl o gytundebau ar sail yr achos a gyflwynwyd gan yr Ysgrifennydd Gwladol yn anochel, felly, yn achosi newidiadau i gymhwysedd y Cynulliad a phwerau Gweinidogion Cymru.

Lywydd, mae’r cysylltiad rhwng yr egwyddor hanesyddol o sofraniaeth seneddol a'r Cynulliad fel deddfwrfa fodern, ddatganoledig yr un mor glir. Gan mai’r Senedd sydd wedi deddfu y cynllun datganoli yng Nghymru, y Senedd ac nid y Weithrediaeth ddylai oruchwylio unrhyw newidiadau, a dylai wneud hynny gyda chydsyniad y Cynulliad etholedig hwn. Ni ddylid osgoi’r berthynas gyfansoddiadol ehangach sydd wedi'i sefydlu ac sy’n parhau i ddatblygu. Yn wir, un o'r heriau a ddaw yn sgil y DU yn gadael yr UE fydd datblygu perthynas fwy effeithiol rhwng Llywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig, yn seiliedig ar gyd-barch at hawliau a chyfrifoldebau ei gilydd.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Llywydd took the Chair.

Finally, the proposed action of the United Kingdom Government is relevant to the legal and constitutional relationships of the Welsh Government to the UK Government. Any process should respect and build upon inter-governmental relations. That is why I have taken the decision as Counsel General to seek to intervene in any proposed appeal.

Yn olaf, mae camau arfaethedig Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn berthnasol i berthynas gyfreithiol a chyfansoddiadol Llywodraeth Cymru â Llywodraeth y DU. Dylai unrhyw broses barchu a datblygu cysylltiadau rhynglywodraethol. Dyna pam yr wyf i wedi gwneud y penderfyniad fel Cwnsler Cyffredinol i geisio ymyrryd mewn unrhyw apêl arfaethedig.

Counsel General, you’ve outlined in your statement what the court case is about and clearly an independent judiciary is vital to our constitution and to our freedoms. However, the UK Government does also have a right to disagree with the court’s decision and that is why they’re appealing the High Court’s ruling where the process of law must be followed. As they state, the UK

‘voted to leave the European Union in a referendum approved by Act of Parliament. And the government is determined to respect the result of the referendum.’

Clearly, it will now be for the Supreme Court to determine which of the two arguments it considers should take primacy. It’s not for me now to suggest otherwise. But I hope you’ll agree that constitutionally it has always been the first duty of a Prime Minister of a Government to safeguard the sovereignty and integrity of the UK where the people entrust sovereignty—being the authority of the state to govern itself without any interference from outside sources or bodies—to a Prime Minister and Government and expect them to hand it on intact to their successors unless the people consent otherwise. Given that and given, as we heard in the External Affairs and Additional Legislation Committee from witnesses yesterday, that technically parliamentary sovereignty hasn’t applied since the European Communities Act in 1972 and can only be restored by withdrawal from the European Union, is the UK Government not correct to state it is its duty not to question or quibble or backslide on what they’ve been instructed to do, but they have to get on with the job of leaving the EU? As they say, they want to give UK companies the maximum freedom to trade and operate in the single market and let European businesses do the same here, but they’re not leaving the European Union only to give up control of borders or return to the jurisdiction of the European Court of Justice.

The great repeal Bill, which I think is at the essence of the actions you now propose, seeks to end the European Union’s legal supremacy in the UK by converting all EU requirements to British law as soon as Britain, or, should I say, the UK, exits the block. It will pass through Parliament at the same time as negotiations with Brussels and will activate the end of the authority of the European Communities Act 1972 in the UK on day one of EU exit. Critically, the process will be separate from article 50 negotiations, which will activate the formal mechanism to leave the EU.

Given that your written statement to Members last Friday, when you first announced your intention to make an application to be granted permission to intervene in the proposed appeal before the Supreme Court, listed the reasons you gave for that, based on the judgments by the High Court and the High Court of Justice in Northern Ireland, and that the matters you raise will be subject to bilateral or quadrilateral negotiation between the Welsh and UK Government or the four UK home nations, and not article 50 negotiations, does that not invalidate your involvement in a legal case that applies to whether or not the UK Government can invoke article 50 negotiations, a separate matter, without having parliamentary approval?

The existing convention between the Welsh and UK Government is detailed in ‘Devolution Guidance Note 9: Parliamentary and Assembly Primary Legislation Affecting Wales’. It says:

‘The UK Government would not normally bring forward or support proposals to legislate in relation to Wales on subjects in which the Assembly has legislative competence without the Assembly’s consent. If the UK Government agrees to include provisions which are within the Assembly’s legislative competence in a parliamentary Bill, Welsh Ministers will need to gain the consent of the Assembly via a Legislative Consent Motion.’

How, therefore, do you respond to the statement to the external affairs committee yesterday by Professor Michael Keating that, in evidence to a committee in Scotland, the Secretary of State for Scotland said the great repeal Bill would not be an opportunity to roll back on devolved powers? Professor Keating expressed his view that the UK Government were very unlikely to do this.

Yesterday, in the same committee, the First Minister expressed his view that the free movement of people, having to make financial contributions to the EU, and being subject to judgments of the European Court of Justice, were secondary to full and unfettered access to the single market.

How, therefore, do you respond to the evidence given yesterday by Professor Roger Scully to committee that, for many people who voted ‘leave’ in Wales, their priority is to prevent free movement of people or to control EU migration, and, he added, something politicians must be aware of?

Finally, in respect of the First Minister’s evidence to committee yesterday, he stated that, if the great repeal Bill encroaches on devolved Assembly powers, there would need to be a legislative consent motion. Would you agree that that means that, if the great repeal Bill does not encroach on devolved Assembly powers, there would not need to be a legislative consent motion and that, therefore, might question the justification for your intervention on this matter?

Gwnsler Cyffredinol, rydych chi wedi amlinellu yn eich datganiad yr hyn y mae’r achos llys yn ymwneud ag ef ac yn amlwg mae barnwriaeth annibynnol yn hanfodol i'n cyfansoddiad a’n rhyddid. Fodd bynnag, mae gan Lywodraeth y DU hefyd yr hawl i anghytuno â phenderfyniad y llys a dyna pam ei bod yn apelio yn erbyn dyfarniad yr Uchel Lys pan fo'n rhaid dilyn proses y gyfraith. Fel y mae’n dweud, pleidleisiodd y DU i adael yr Undeb

Ewropeaidd mewn refferendwm a gymeradwywyd gan Ddeddf Seneddol, ac mae'r llywodraeth yn benderfynol o barchu canlyniad y refferendwm hwnnw.

Yn amlwg, y Goruchaf Lys yn awr fydd yn penderfynu pa un o'r ddwy ddadl y mae ef o’r farn y dylid rhoi blaenoriaeth iddi. Nid fy lle i nawr yw awgrymu fel arall. Ond rwy’n gobeithio y byddwch yn cytuno, yn gyfansoddiadol, mai dyletswydd gyntaf Prif Weinidog ar Lywodraeth bob amser yw diogelu sofraniaeth ac uniondeb y DU pan fo’r bobl yn ymddiried sofraniaeth—sef awdurdod y wladwriaeth i lywodraethu ei hun heb unrhyw ymyrraeth o ffynonellau neu gyrff y tu allan iddi—i Brif Weinidog a Llywodraeth ac yn disgwyl iddynt ei throsglwyddo yn gyfan i'w holynwyr oni bai bod y bobl yn cydsynio fel arall. Dylid cofio ac ystyried, fel y clywsom yn y Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol gan dystion ddoe, nad yw sofraniaeth seneddol, yn dechnegol, wedi bod yn gymwys ers y Ddeddf Cymunedau Ewropeaidd yn 1972 a’r unig ffordd o’i hadfer fyddai tynnu allan o'r Undeb Ewropeaidd. Felly, onid yw Llywodraeth y DU yn gywir i ddatgan ei bod yn ddyletswydd arni i beidio â chwestiynu neu ddadlau neu gymryd camau yn ôl ar yr hyn y maen nhw wedi cael cyfarwyddyd i’w wneud, ond mae'n rhaid iddynt fwrw ymlaen â'r gwaith o adael yr UE? Fel y dywedant, maen nhw’n awyddus i roi’r rhyddid mwyaf posibl i gwmnïau yn y DU fasnachu a gweithredu yn y farchnad sengl a gadael i fusnesau Ewropeaidd wneud yr un peth yma. Nid ydynt yn gadael yr Undeb Ewropeaidd dim ond i roi'r gorau i reoli ffiniau neu ddychwelyd i awdurdodaeth Llys Cyfiawnder Ewrop.

Mae’r Bil diddymu mawr, yr wyf i o’r farn ei fod yn hanfodol i’r camau gweithredu yr ydych yn awr yn eu cynnig, yn ceisio rhoi diwedd ar oruchafiaeth gyfreithiol yr Undeb Ewropeaidd yn y DU trwy drosi holl ofynion yr UE i gyfraith Prydain cyn gynted ag y bydd Prydain, neu, ddylwn i ddweud, y Deyrnas Unedig, yn gadael y bloc. Bydd yn pasio drwy'r Senedd ar yr un pryd â’r trafodaethau â Brwsel a bydd yn gweithredu diwedd awdurdod Deddf Cymunedau Ewropeaidd 1972 yn y DU ar y diwrnod cyntaf y byddwn yn gadael yr UE. Yn allweddol, bydd y broses hon yn digwydd ar wahân i drafodaethau erthygl 50, a fydd yn gweithredu’r mecanwaith ffurfiol i adael yr UE.

O ystyried bod eich datganiad ysgrifenedig i’r Aelodau ddydd Gwener diwethaf, pan wnaethoch gyhoeddi am y tro cyntaf eich bwriad i wneud cais i gael caniatâd i ymyrryd yn yr apêl arfaethedig gerbron y Goruchaf Lys, yn rhestru’r rhesymau a roddoch am hynny, yn seiliedig ar y dyfarniad gan yr Uchel Lys a'r Uchel Lys Cyfiawnder yng Ngogledd Iwerddon, ac y bydd y materion a godir gennych yn destun trafod dwyochrog neu bedrochrog rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU neu bedair gwlad y DU, ac nid trafodaethau erthygl 50, onid yw hynny'n annilysu eich cyfraniad mewn achos cyfreithiol o ran a gaiff Llywodraeth y DU ddechrau trafodaethau erthygl 50 ai peidio, sy’n fater ar wahân, heb gael cymeradwyaeth seneddol?

Ceir manylion y confensiwn presennol rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU yn ‘Devolution Guidance Note 9: Parliamentary and Assembly Primary Legislation Affecting Wales’. Mae'n dweud hyn:

Ni fyddai Llywodraeth y DU fel arfer yn cyflwyno nac yn cefnogi cynigion i ddeddfu yn gysylltiedig â Chymru ar bynciau lle mae gan y Cynulliad gymhwysedd deddfwriaethol heb ganiatâd y Cynulliad. Os bydd Llywodraeth y DU yn cytuno i gynnwys darpariaethau sydd o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad mewn Bil seneddol, yna bydd angen i Weinidogion Cymru gael cydsyniad y Cynulliad trwy gyfrwng Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol.

Felly, sut ydych chi’n ymateb i'r datganiad i'r pwyllgor materion allanol ddoe gan yr Athro Michael Keating, mewn tystiolaeth i bwyllgor yn yr Alban, bod Ysgrifennydd Gwladol yr Alban wedi dweud na fyddai'r Bil diddymu mawr yn gyfle i dynnu’n ôl y pwerau datganoledig?  Mynegodd yr Athro Keating ei farn ei bod yn annhebygol iawn y byddai Llywodraeth y DU yn gwneud hyn.

Ddoe, yn yr un pwyllgor, mynegodd y Prif Weinidog ei farn bod pobl yn cael symud yn rhydd, yn gorfod gwneud cyfraniadau ariannol i'r UE, a bod yn ddarostyngedig i ddyfarniadau Llys Cyfiawnder Ewrop, yn eilradd i gael mynediad llawn a dilyffethair at y farchnad sengl.

Felly, sut ydych chi’n ymateb i'r dystiolaeth a roddwyd ddoe gan yr Athro Roger Scully i'r pwyllgor mai blaenoriaeth llawer o’r bobl a bleidleisiodd dros ‘adael’ yng Nghymru yw atal pobl rhag symud yn rhydd neu reoli mudo yn yr UE, ac, ychwanegodd, bod hyn yn rhywbeth y mae’n rhaid i wleidyddion fod yn ymwybodol ohono?

Yn olaf, o ran tystiolaeth y Prif Weinidog i'r pwyllgor ddoe, dywedodd, pe byddai’r Bil diddymu mawr yn tresmasu ar bwerau Cynulliad datganoledig, y byddai angen cynnig cydsyniad deddfwriaethol. A fyddech chi’n cytuno bod hynny'n golygu, os na fydd y Bil diddymu mawr yn tresmasu ar bwerau'r Cynulliad datganoledig, na fyddai angen cael cynnig cydsyniad deddfwriaethol a gallai hynny, felly, gwestiynu'r cyfiawnhad am eich ymyriad ar y mater hwn?

Thank you for that large number of very complex and very detailed questions. I hope you wrote them all yourself. They do raise a whole series of important points, though.

The first one, with regard to the sovereignty of Parliament—that is exactly what this case is about. The sovereignty of Parliament and the rule of law is important not just to the United Kingdom Parliament, but also to the devolved Assemblies. That is why Northern Ireland is actually going to be involved in this case and is why Scotland has announced that they will be intervening in this case, and I’m glad that we’ll have the support of Scotland to the decision that’s already been taken within Wales to intervene in this particular case, because it is fundamental that the devolved Governments do have a voice, a clear voice, within an enormous process that is going to have significant constitutional change.

Let’s deal with the issue of the great repeal Bill to start with. We’ll obviously review that when we actually know what is in the repeal Bill; I have no knowledge whatsoever. But, taking on board the point you made about legislative consent motions, of course, if the great repeal Bill does encroach on areas that relate to the devolved settlement for Wales then, obviously, that will require the assent of the Assembly and, obviously, the lodging of a legislative consent motion.

If it does not encroach on anything that is to do with devolved responsibilities, there may be other constitutional relationships and impacts that are of concern. It is just that it is impossible to say, until I actually know what is in the content of any great repeal Bill, what its structure is, what its objectives are, and what the timescale is. So, it certainly does not invalidate involvement, and, in fact, I think I would be failing in my duty if, as the law officer for Wales, with one of the prime responsibilities for the rule of law—if there was not a clear Welsh voice in the Supreme Court when all these matters of major constitutional importance are considered. And let’s be honest about this—this is probably the most important constitutional case since the trial and execution of Charles I.

With regard to the views of Michael Keating and Professor Scully with regard to the issue of the free movement of people, the issues around the nature of any Brexit or the consequence of triggering article 50 were not a matter before the court, and will not be a matter in the Supreme Court itself. This is solely about the process and who actually has the authority. I would also draw the Member’s attention to the fact that the curtailing of the royal prerogative over the past 300 years has been one of the most important constitutional developments in the development of the United Kingdom’s constitutional position, establishing the sovereignty of Parliament and ensuring that there is an Executive that is accountable to an elected representative Parliament.

Diolch ichi am y nifer fawr o gwestiynau cymhleth iawn a manwl iawn hynny. Rwy’n gobeithio eich bod wedi eu hysgrifennu nhw i gyd eich hun. Maent yn codi cyfres gyfan o bwyntiau pwysig, er hynny.

Y pwynt cyntaf, o ran sofraniaeth y Senedd—dyna’r union beth y mae’r achos hwn yn ymwneud ag ef. Mae sofraniaeth y Senedd a rheolaeth y gyfraith yn bwysig nid yn unig i Senedd y Deyrnas Unedig, ond hefyd i’r Cynulliadau datganoledig. Dyna pam y mae Gogledd Iwerddon mewn gwirionedd yn mynd i gymryd rhan yn yr achos hwn a dyna pam y mae’r Alban wedi cyhoeddi y bydd yn ymyrryd yn yr achos hwn, ac rwy'n falch y bydd gennym gefnogaeth yr Alban i'r penderfyniad sydd eisoes wedi'i wneud yng Nghymru i ymyrryd yn yr achos penodol hwn, oherwydd mae’n hanfodol bod gan y Llywodraethau datganoledig lais, llais clir, mewn proses enfawr sy'n mynd i achosi newid cyfansoddiadol sylweddol.

Gadewch i ni ymdrin â mater y Bil diddymu mawr i ddechrau. Byddwn yn amlwg yn adolygu hynny pan fyddwn yn gwybod mewn gwirionedd beth sydd yn y Bil diddymu; nid oes gennyf unrhyw wybodaeth o gwbl. Ond, gan ystyried y pwynt a wnaethoch am gynigion cydsyniad deddfwriaethol, wrth gwrs, os bydd y Bil diddymu mawr yn tresmasu ar feysydd sy'n ymwneud â'r setliad datganoledig ar gyfer Cymru, yna, yn amlwg, bydd angen cydsyniad y Cynulliad ac, yn amlwg, gyflwyno cynnig cydsyniad deddfwriaethol.

Os na fydd yn ymyrryd ar unrhyw beth sy'n ymwneud â chyfrifoldebau datganoledig, efallai y bydd cysylltiadau ac effeithiau cyfansoddiadol eraill sy'n peri pryder. Mae’n amhosibl dweud, nes fy mod yn gwybod mewn gwirionedd beth sydd yng nghynnwys unrhyw Fil diddymu mawr, beth yw ei strwythur, beth yw ei amcanion, a beth yw'r amserlen. Felly, yn sicr nid yw’n annilysu cymryd rhan, ac, yn wir, rwyf o’r farn y byddwn yn methu yn fy nyletswydd, fel swyddog y gyfraith ar gyfer Cymru, gydag un o'r prif gyfrifoldebau am reolaeth y gyfraith—os na fyddai llais clir o Gymru yn y Goruchaf Lys pan fydd yr holl faterion hyn sydd o bwysigrwydd cyfansoddiadol mawr yn cael eu hystyried. A dewch i ni fod yn onest am hyn—mae'n debyg mai dyma'r achos cyfansoddiadol pwysicaf ers achos llys a dienyddiad Siarl y Cyntaf.

O ran safbwyntiau Michael Keating a'r Athro Scully ynglŷn â gallu pobl i symud yn rhydd, nid oedd y problemau ynghylch natur unrhyw Brexit neu ganlyniad sbarduno erthygl 50 yn fater gerbron y llys, ac ni fydd yn fater yn y Llys Goruchaf ei hun. Mae hyn yn ymwneud â'r broses yn unig a phwy mewn gwirionedd sydd a’r awdurdod. Byddwn hefyd yn tynnu sylw'r Aelodau at y ffaith bod cwtogi’r uchelfraint frenhinol dros y 300 mlynedd diwethaf wedi bod yn un o'r datblygiadau cyfansoddiadol pwysicaf yn natblygiad sefyllfa gyfansoddiadol y Deyrnas Unedig, gan sefydlu sofraniaeth y Senedd a sicrhau bod Gweithrediaeth yn atebol i'r Senedd etholedig gynrychioliadol.

I thank the Counsel General for his statement this afternoon, and for his intervention in this significant issue. I’d also like to associate Plaid Cymru with the sentiments he’s expressed regarding the rule of law and the independence of the judiciary.

That there is and will be far-reaching consequences of this judgment and the final determination of the Supreme Court is beyond doubt, and it is clear that a consequence of the triggering of article 50, however that occurs, will bring about changes to the competence of the National Assembly and Welsh Ministers. The provisions of the European Communities Act 1972 are enshrined in the Welsh constitution, and must not be interfered with or amended without the expressed will of this country and its democratically-elected legislature. I would be grateful to the Counsel General if he could elaborate further on the exact nature of this proposed intervention in the appeal to the Supreme Court, specifically on what formal role he is seeking for either Welsh Government or the National Assembly in the process of triggering article 50. Given his proposed intervention, is it his view that, if upheld, the High Court ruling calls for primary legislation at the UK Parliament on triggering article 50, or, as some have suggested, that a resolution of Parliament would satisfy the demands of the High Court ruling?

Secondly, would he agree that there are potential dangers in upholding the principle of UK parliamentary sovereignty above all other considerations, as far as Wales is concerned? For example, if triggering article 50 occurs through primary legislation at the UK Parliament, then the UK Government will be able to supplant such legislation with secondary legislation that may infringe upon devolved matters, but will not be privy or be required to legislative consent motions of this Assembly or other devolved Parliaments. Is the Counsel General concerned that the principle that the UK Parliament would not normally legislate with regard to devolved matters without the consent of the Assembly might be abandoned as the UK Government hides behind the principle of parliamentary sovereignty and may argue that these are not normal circumstances?

Finally, Llywydd, article 9 of the Bill of Rights Act 1689 establishes that Acts of Parliament must be accepted entirely by the courts. This would make it impossible for Welsh Government to retrospectively challenge any infringement on devolution as a consequence of UK parliamentary legislation. That, of course, does not apply to Bills of the National Assembly, as we discovered in the previous Assembly term, when a Bill was challenged by the UK Government in the Supreme Court. What avenues, therefore, is the Counsel General considering constitutionally and politically in order not simply to uphold the principle of so-called parliamentary sovereignty, but the sovereignty of the people of Wales?

Diolch i'r Cwnsler Cyffredinol am ei ddatganiad y prynhawn yma, ac am ei ymyriad yn y mater pwysig hwn. Hoffwn hefyd gysylltu Plaid Cymru â'r teimladau a fynegwyd ganddo ynghylch rheolaeth y gyfraith ac annibyniaeth y farnwriaeth.

Yn sicr, mae canlyniadau pellgyrhaeddol i’r dyfarniad hwn, a byddant yn parhau, ac mae penderfyniad terfynol y Goruchaf Lys y tu hwnt i unrhyw amheuaeth. Mae'n amlwg y bydd sbarduno erthygl 50, sut bynnag y bydd hynny’n digwydd, yn arwain at newidiadau i gymhwysedd y Cynulliad Cenedlaethol a Gweinidogion Cymru. Mae darpariaethau Deddf Cymunedau Ewropeaidd 1972 wedi’u hymgorffori yng nghyfansoddiad Cymru, ac ni cheir ymyrryd â nhw na’u diwygio heb i’r wlad hon, a'i deddfwrfa ddemocrataidd, fynegi ei bod yn cydsynio. Byddwn yn ddiolchgar i'r Cwnsler Cyffredinol pe gallai ymhelaethu ymhellach ar union natur yr ymyriad arfaethedig hwn yn yr apêl i'r Goruchaf Lys, yn benodol ynghylch pa swyddogaeth ffurfiol y mae’n dymuno ei chael ar gyfer Llywodraeth Cymru neu'r Cynulliad Cenedlaethol yn y broses o sbarduno erthygl 50. O ystyried ei ymyriad arfaethedig, ai ei farn ef yw, os caiff ei gadarnhau, y bydd dyfarniad yr Uchel Lys yn galw am ddeddfwriaeth sylfaenol yn Senedd y DU ar sbarduno erthygl 50, neu, fel yr awgrymwyd gan rai, y byddai penderfyniad y Senedd yn bodloni gofynion dyfarniad yr Uchel Lys?

Yn ail, a fyddai'n cytuno bod peryglon posibl wrth gynnal egwyddor sofraniaeth seneddol y DU uwchlaw pob ystyriaeth arall, cyn belled ag y mae Cymru yn y cwestiwn? Er enghraifft, os caiff erthygl 50 ei sbarduno trwy ddeddfwriaeth sylfaenol yn Senedd y DU, yna bydd Llywodraeth y DU yn gallu disodli deddfwriaeth o'r fath ag is-ddeddfwriaeth a allai dresmasu ar faterion datganoledig, ond ni fydd yn gyfarwydd â chynigion cydsyniad deddfwriaethol y Cynulliad hwn neu Seneddau datganoledig eraill, ac ni fydd hynny’n ofynnol. A yw'r Cwnsler Cyffredinol yn pryderu y gellid cefnu ar yr egwyddor na fyddai Senedd y DU fel arfer yn deddfu ar faterion datganoledig heb ganiatâd y Cynulliad, wrth i Lywodraeth y DU guddio y tu ôl i egwyddor sofraniaeth seneddol ac y gallai ddadlau nad yw'r rhain yn amgylchiadau arferol?

Yn olaf, Lywydd, mae erthygl 9 o Ddeddf Hawliau 1689 yn sefydlu bod yn rhaid i Ddeddfau Seneddol gael eu derbyn yn gyfan gwbl gan y llysoedd. Byddai hyn yn ei gwneud yn amhosibl i Lywodraeth Cymru herio yn ôl-weithredol unrhyw ymyrryd ar ddatganoli o ganlyniad i ddeddfwriaeth seneddol y DU. Nid yw hynny, wrth gwrs, yn berthnasol i Filiau’r Cynulliad Cenedlaethol, fel y gwelwyd yn nhymor blaenorol y Cynulliad, pan heriwyd Bil gan Lywodraeth y DU yn y Goruchaf Lys. Pa lwybrau, felly, y mae’r Cwnsler Cyffredinol yn eu hystyried yn gyfansoddiadol ac yn wleidyddol er mwyn cynnal yr egwyddor a elwir yn sofraniaeth seneddol, ond hefyd sofraniaeth pobl Cymru?

Again, thank you very much for those thoughtful questions, some of which I will be able to comment on to some degree, but not able to give you a full answer on, because there are many unknowns. The nature of the intervention is really as I have set out. On what will be my intentions in the intervention, it will be to make representations about the role of Parliament in determining any changes to the devolution settlement, it’ll be the specific implications of the UK Government’s proposed use of prerogative powers to bring about changes to constitutional arrangements, and it’ll be in relation to the engagement of the devolved institutions to ensure that the interests of Wales are fully taken into account. Those are the underlying principles of the intervention.

Now, as this is a matter of ongoing litigation, my proposed detailed arguments are being developed on a comprehensive evaluation of the court judgment. I’m limited in what I’m able to say concerning the full details of the proposed involvement, and, if my application to intervene is agreed, further details of the case will be made available in due course. As part of the process, it will be necessary to file our own details of the case, of the issues that we intend to raise within the Supreme Court that we are concerned about that relate to the judgment or to any other matters that the Supreme Court may raise during the course of the hearing. So, it will be very much an ongoing process, but we are setting out the principles, which are, essentially, that there is a constitutional settlement within the United Kingdom, that the impact of triggering article 50 does have a significant impact on that, that it is the role of Parliament to trigger by means of the exercise of its legislative powers. There is an issue, as you raise, indeed, as to whether this could be done by a formal vote of Parliament or whether it would actually need to be legislation. That, of course, is one of the issues that will be put to the Supreme Court in order for guidance, depending upon what the outcome of its actual judgment is. There are constitutional experts who’ve expressed a variety of views on that. And, of course, there is always the potential that the Supreme Court will overturn the High Court judgment. That having been said, as I have outlined the constitutional legal position, I am confident that that is a solid position that certainly gives a very solid basis for us to actually be present and to intervene.

With regard to the issues of Sewel—well, of course, Sewel is a non-justiciable convention. But, as with all constitutional law, in an environment where we do not have a written constitution, it is more than just a custom or an agreement—it has a constitutional status. The position that’s been outlined by the First Minister is very much one that, where there are going to be impacts on the devolution settlement, then that is a matter that should come before this Assembly. I think the First Minister’s also made it very clear how the Prime Minister’s position will be considerably strengthened by having the assent and the support of the devolved Governments.

With regard to—I think it was the article 9 point; it’s really with regard to the role of the court and with regard to legislation per se. As has been made very clear within the judgment itself, the role of the court is to interpret the law. The law, if passed by Parliament, is sovereign. The courts cannot overturn that law—they have no role within that whatsoever—but what the courts do have is the responsibility, the duty, and the role of interpreting the law, and that is exactly what is happening at the moment in the moves towards the Supreme Court.

Unwaith eto, diolch yn fawr iawn am y cwestiynau ystyriol hynny. Byddaf yn gallu rhoi sylwadau i ryw raddau ar rai ohonynt, ond ni fyddaf yn gallu rhoi ateb llawn i chi, oherwydd bod llawer o ffactorau anhysbys. Mae natur yr ymyriad yn union fel yr wyf wedi’i nodi. O ran fy ymyriad, bwriadaf gyflwyno sylwadau ynghylch swyddogaeth y Senedd wrth benderfynu ar unrhyw newidiadau i'r setliad datganoli, y goblygiadau penodol i fwriad Llywodraeth y DU i ddefnyddio pwerau uchelfraint i sicrhau newidiadau i drefniadau cyfansoddiadol, a chamau yn gysylltiedig ag ymrwymiad y sefydliadau datganoledig i sicrhau bod buddiannau Cymru yn cael eu hystyried yn llawn. Dyna egwyddorion sylfaenol yr ymyriad.

Nawr, gan fod hwn yn fater o ymgyfreitha sy’n parhau, mae fy nadleuon manwl arfaethedig yn cael eu datblygu ar werthusiad cynhwysfawr o'r dyfarniad llys. Rwyf wedi fy nghyfyngu o ran yr hyn y gallaf ei ddweud ynghylch manylion llawn y cyfraniad arfaethedig, ac, os bydd fy nghais i ymyrryd yn cael ei gytuno, bydd rhagor o fanylion am yr achos ar gael maes o law. Fel rhan o'r broses, bydd angen ffeilio ein manylion ein hunain am yr achos, o'r materion yr ydym yn pryderu yn eu cylch y bwriadwn eu codi yn y Goruchaf Lys sy’n ymwneud â'r dyfarniad neu ag unrhyw faterion eraill y gallai'r Goruchaf Lys eu codi yn ystod y gwrandawiad. Felly, bydd yn broses barhaus, ond rydym yn nodi’r egwyddorion, sef, yn y bôn, bod setliad cyfansoddiadol yn y Deyrnas Unedig, bod effaith sbarduno erthygl 50 yn cael effaith sylweddol ar hynny, ac mai swyddogaeth y Senedd yw sbarduno trwy arfer ei phwerau deddfwriaethol. Yn wir, mae yna fater, fel y codwyd gennych, o ran a ellid gwneud hyn drwy bleidlais Seneddol ffurfiol neu a fyddai mewn gwirionedd yn rhaid iddo fod drwy ddeddfwriaeth. Mae hwnnw, wrth gwrs, yn un o'r materion a fydd yn cael eu cyflwyno i'r Goruchaf Lys er mwyn cael cyfarwyddyd arno, yn dibynnu ar beth yw canlyniad ei ddyfarniad mewn gwirionedd. Mae arbenigwyr cyfansoddiadol wedi mynegi amrywiaeth o safbwyntiau ar hynny. Ac, wrth gwrs, mae posibilrwydd bob amser y bydd y Goruchaf Lys yn gwrthdroi dyfarniad yr Uchel Lys. Wedi dweud hynny, fel yr wyf wedi amlinellu'r safbwynt cyfreithiol cyfansoddiadol, rwy’n hyderus bod honno'n safbwynt cadarn sy’n sicr yn rhoi sail gadarn iawn i ni fod yn bresennol ac i ymyrryd.

O ran materion Sewel—wel, wrth gwrs, mae Sewel yn gonfensiwn nad oes modd penderfynu arni gan Lys. Ond, fel yn achos pob cyfraith gyfansoddiadol, mewn amgylchedd lle nad oes gennym gyfansoddiad ysgrifenedig, mae'n fwy na dim ond arfer neu gytundeb—mae ganddi statws cyfansoddiadol. Mae'r sefyllfa a amlinellwyd gan y Prif Weinidog yn un sy’n nodi, os bydd unrhyw effaith ar y setliad datganoli, yna mae'n fater a ddylai ddod gerbron y Cynulliad hwn. Rwy’n credu bod y Prif Weinidog hefyd wedi ei gwneud yn glir iawn y bydd sefyllfa’r Prif Weinidog yn cael ei chryfhau yn sylweddol trwy gael cydsyniad a chefnogaeth y Llywodraethau datganoledig.

O ran—rwy’n credu mai’r pwynt am erthygl 9 oedd hyn; mewn gwirionedd, mae’n gysylltiedig â swyddogaeth y llys ac yn gysylltiedig â deddfwriaeth fel y cyfryw. Fel yr eglurwyd yn y dyfarniad ei hun, swyddogaeth y llys yw dehongli’r gyfraith. Mae'r gyfraith, os caiff ei phasio gan y Senedd, yn sofran. Ni all y llysoedd wrthdroi y gyfraith honno—nid oes ganddyn nhw unrhyw swyddogaeth yn hynny o gwbl—ond yr hyn sydd gan y llysoedd yw’r cyfrifoldeb, y ddyletswydd, a’r swyddogaeth o ddehongli'r gyfraith, a dyna'n union sy'n digwydd ar hyn o bryd yn y camau tuag at y Goruchaf Lys.

Will Counsel General agree with me that it’s perfectly lawful to challenge the independence of judges? Indeed, the Bill of Rights of 1688 specifically provides for this because a judge may be removed from office upon resolution of both Houses of Parliament. In the Supreme Court case involving General Pinochet, on whether he had immunity from prosecution as a former head of state in Chile, Lord Hoffmann was held to have disabled himself from hearing the case and the decision was overturned on grounds of his potential partiality. So, there’s nothing whatever wrong in politicians expressing views either on the judgments to which judges arrive, or indeed, their competence or other interest in doing so. Having said that—

A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol gytuno â mi ei bod yn gwbl gyfreithlon i herio annibyniaeth barnwyr? Yn wir, mae Deddf Hawliau 1688 yn darparu'n benodol ar gyfer hyn oherwydd gall barnwr gael ei ddiswyddo yn dilyn penderfyniad gan ddau Dŷ'r Senedd. Yn yr achos yn y Goruchaf Lys yn ymwneud â’r Cadfridog Pinochet, o ran a oedd ganddo imiwnedd rhag erlyniad fel cyn bennaeth y wladwriaeth yn Chile, canfuwyd bod yr Arglwydd Hoffmann wedi ei analluogi ei hun rhag clywed yr achos a phenderfynwyd gwrthdroi’r penderfyniad ar sail ei bleidgarwch posibl. Felly, nid oes unrhyw beth o'i le mewn gwleidyddion yn mynegi barn naill ai ar y dyfarniadau y mae’r barnwyr wedi dod iddynt, neu yn wir, eu cymhwysedd neu fuddiant arall i wneud hynny. Wedi dweud hynny—

There is in this place and we are governed by the Standing Order, as I noted this morning.

Ceir yn y lle hwn y Rheol Sefydlog, ac rydym yn cael ein llywodraethu ganddo, fel y nodais y bore yma.

I’m merely talking in terms of constitutional principle and I’m not expressing a view on any individual judge. For myself, if I may say, I don’t personally have any problem with this judgement in the High Court. It seems to me that there shouldn’t be any difficulty in Parliament providing a means for a vote on the issue if that is what is required, and it’ll be interesting to know if Labour, Plaid Cymru and the other parties will give effect to the will of the people, as expressed in a referendum, in such a vote. Because although this case has been on the question of the royal prerogative and the extent to which that may be used to begin the process of effecting our withdrawal from the European Union, what we’re actually talking about here is the people’s prerogative, as expressed in a vote in the referendum, which was on the simple question of should the UK remain a member of the EU or leave the EU—no ifs or buts and no qualifications about whether we have a successor agreement with the EU or remain in the single market, or whatever. The people have decided this issue and Parliament is under a moral duty to respect their wishes. I’d be grateful to know if the Counsel General accepts that.

I note from the judgment that, although the Counsel General was represented in the High Court proceedings, the counsel, on his behalf, didn’t actually didn’t play any part in the proceedings. Is it his intention, in the Supreme Court, that he should be represented not by a mute, but by someone who will play a full part in the proceedings? Therefore, will he be supporting the Government’s view that, in triggering article 50, it’s the people’s prerogative that the Government is giving effect to?

I’m quite surprised by the judgment in some ways, because although it is settled law that the Crown may not, by the use of its prerogative, change the law of the land and the rights and obligations imposed upon or given to private individuals—and that goes back as far as the Case of Proclamations in 1610, and was fully brought up to date in a case in 1916 called the Zamora, which was also referred to in the judgment—the mere fact of giving notice of withdrawal from a treaty does not, in itself, impliedly repeal any legislation. Therefore, in order to give effect to withdrawal, the European Communities Act itself will have to be repealed and therefore that will go through the normal parliamentary processes. And all legislation that hangs upon it that we want to retain, even if only on a temporary basis, therefore, has to be legislated for by means of another positive Bill. So, primary legislation is the inevitable by-product of this trigger of article 50, and therefore parliamentary propriety is to be respected and will be respected throughout the whole process.

So, I’d be interested to know if the Counsel General agrees with me on that point and that, therefore, the supremacy of the Crown in Parliament, as he referred to, in the words of Lord Bingham, will not only be respected but facilitated, because, as it is at the minute—this is the last point that I want to make—as a result of our membership of the European Union, we have created a new legal order in Europe, which is actually superior to the Crown in Parliament. Therefore, the whole of this process, which we’re now beginning to engage in, is to restore the supremacy of the Crown in Parliament, and ultimately, the power of the British people to determine who they are going to be governed by.

Rwyf ond yn sôn yn nhermau egwyddor gyfansoddiadol ac nid wyf yn mynegi barn ar unrhyw farnwr unigol. I mi fy hun, os caf ddweud, nid oes gen i yn bersonol unrhyw broblem gyda’r dyfarniad hwn yn yr Uchel Lys. Mae'n ymddangos i mi na ddylai bod unrhyw anhawster o ran y Senedd yn darparu modd o bleidleisio ar y mater os mai dyna sy’n ofynnol, a bydd yn ddiddorol gwybod a fydd Llafur, Plaid Cymru a'r pleidiau eraill yn rhoi grym i ewyllys y bobl, fel y mynegwyd mewn refferendwm, mewn pleidlais o'r fath. Oherwydd er bod yr achos hwn yn seiliedig ar y cwestiwn o uchelfraint frenhinol ac i ba raddau y ceir ei defnyddio i ddechrau'r broses o weithredu ein proses o dynnu'n ôl o’r Undeb Ewropeaidd, yr hyn yr ydym mewn gwirionedd yn sôn amdano yma yw uchelfraint y bobl, fel y mynegwyd mewn pleidlais yn y refferendwm, ar y cwestiwn syml: a ddylai'r DU barhau i fod yn aelod o'r UE neu adael yr UE—heb y petai a’r petasai nac unrhyw amodau ynghylch a oes gennym gytundeb olynol gyda'r UE neu’n aros yn y farchnad sengl, neu beth bynnag. Mae'r bobl wedi penderfynu ar y mater hwn ac mae dyletswydd foesol ar y Senedd i barchu eu dymuniadau. Byddwn yn ddiolchgar o gael gwybod a yw’r Cwnsler Cyffredinol yn derbyn hynny.

Rwy’n nodi o'r dyfarniad, er i’r Cwnsler Cyffredinol gael ei gynrychioli yn yr achos yn yr Uchel Lys, na wnaeth y cwnsleriaeth, ar ei ran, gymryd unrhyw ran, mewn gwirionedd, yn y trafodion. A yw'n fwriad ganddo, yn y Goruchaf Lys, ei fod yn cael ei gynrychioli, nid gan unigolyn mud, ond gan rywun a fydd yn cymryd rhan lawn yn y trafodaethau? Felly, a fydd e’n cefnogi barn y Llywodraeth mai uchelfraint y bobl y bydd y Llywodraeth yn ei weithredu, wrth sbarduno erthygl 50?

Mae’r dyfarniad yn fy synnu braidd mewn rhai ffyrdd. Er ei bod yn gyfraith sefydledig na chaiff y Goron, trwy ddefnyddio ei huchelfraint, newid cyfraith y tir a'r hawliau a'r rhwymedigaethau a orfodir neu a roddir i unigolion preifat—ac mae hynny’n mynd yn ôl cyn belled â'r Achos o Ddatganiadau ym 1610, a daeth yn gwbl gyfredol mewn achos yn 1916 o’r enw Zamora, y cyfeiriwyd ato hefyd yn y dyfarniad—nid yw’r ffaith o roi rhybudd o dynnu'n ôl o gytundeb, ynddo'i hun, yn golygu diddymu unrhyw ddeddfwriaeth. Felly, er mwyn gweithredu’r broses o dynnu'n ôl, bydd yn rhaid diddymu’r Ddeddf Cymunedau Ewropeaidd ei hun ac felly bydd hynny’n mynd trwy'r prosesau seneddol arferol. Ac mae’n rhaid deddfu ar gyfer yr holl ddeddfwriaeth sy'n ddibynnol arni yr ydym am ei chadw, hyd yn oed am gyfnod dros dro yn unig, trwy gyfrwng Bil cadarnhaol arall. Felly, mae deddfwriaeth sylfaenol yn sgil-gynnyrch anochel i sbarduno erthygl 50, ac felly mae’n rhaid parchu priodoldeb seneddol a bydd yn cael ei barchu trwy gydol y broses gyfan.

Felly, byddai gennyf ddiddordeb i wybod a yw’r Cwnsler Cyffredinol yn cytuno â mi ar y pwynt hwnnw, ac felly, bydd goruchafiaeth y Goron yn y Senedd, fel y cyfeiriodd ato, yng ngeiriau yr Arglwydd Bingham, nid yn unig yn cael ei pharchu, ond yn cael ei hwyluso, oherwydd, fel y mae ar y funud—dyma'r pwynt olaf yr wyf am ei wneud—o ganlyniad i’n haelodaeth o'r Undeb Ewropeaidd, rydym wedi creu trefn gyfreithiol newydd yn Ewrop, sydd mewn gwirionedd yn uwchraddol i'r Goron yn y Senedd. Felly, diben y broses gyfan hon, yr ydym yn awr yn dechrau cymryd rhan ynddi, yw adfer goruchafiaeth y Goron yn y Senedd, ac yn y pen draw, rym pobl Prydain i benderfynu pwy fydd yn eu llywodraethu.

Thank you for those questions and suggestions, some of which, I have to say, were contradictory—and some were confusing. But, just dealing initially with the issue of the independence of the judiciary—which, I’m glad to say, I think the Member was saying he does support—it is a good idea, since the Constitutional Reform Act 2005, for example, states very clearly that

‘the Lord Chancellor, other Ministers of the Crown and all with responsibility for matters relating to the judiciary or otherwise to the administration of justice must uphold the continued independence of the judiciary’.

That is the statutory position. So, you will not be surprised—and I hope the Member will then disassociate himself from the comments that were made by his acting leader, Nigel Farage, who said that they would be leading a march of 100,000 people to the Supreme Court and people were so angry that there might well be violence arising as a consequence. That, all I can see, is an attempt to intimidate an independent judiciary. I hope he will disassociate himself from any such suggestion, and also disassociate himself from the statement that was made by the UKIP leadership contender Suzanne Evans, who suggested judges should face the prospect of being sacked by MPs in the wake of the article 50 case. She warned about judges intervening and the conflicts of interest and, basically, made it very clear that, unless judges agree with UKIP, they would want to see mechanisms for them to be actually sacked.

It seems to me to be a complete contradiction that what actually happened during the referendum, which was partly about the concept of the sovereignty of Parliament—but it appears to be the sovereignty of Parliament and the independence of the judiciary, so long as you actually agree with us, otherwise, it can actually be bypassed. I hope you will make very clear in statements you subsequently make that you actually disassociate yourself from those inflammatory comments that have been made.

The judgment will not be—whatever decision the Supreme Court comes to—it will not be anything to do with the European referendum debate, the merits or demerits otherwise. I’ve said that very clearly in the oral statement I’ve made. It was made very clear in the judge. This is about what is the legal, democratic, constitutional mechanism for actually triggering article 50, the consequence of which—as a consequence of the statement by the UK Government that triggering article 50 is an irreversible process—means that, at the end of that process, statutory legislation would actually become defunct. It was around the issue of what the mechanism to supplant primary legislation that Parliament has actually created and how can that be done—can it be done by an executive or can it be done by Parliament itself? The Supreme Court has accepted the arguments that were made that this can only be done by Parliament itself because of the constitutional principles that have been established over 300 years that are actually about the protection of the will of the people and preventing usurpation of our democratic institutions.

Diolch i chi am y cwestiynau a’r awgrymiadau hynny, ac mae’n rhaid i mi ddweud, bod rhai ohonynt yn gwrth-ddweud ei gilydd—a rhai ohonynt yn ddryslyd. Ond, dim ond i ymdrin i ddechrau â mater annibyniaeth y farnwriaeth—yr oedd yr Aelod, rwy'n falch o hynny, yn dweud ei fod yn ei gefnogi—mae'n syniad da, gan fod Deddf Diwygio Cyfansoddiadol 2005, er enghraifft, yn datgan yn glir iawn ei bod yn ofynnol i’r Arglwydd Ganghellor, Gweinidogion

eraill y Goron a phawb sy'n gyfrifol am faterion sy’n ymwneud â'r farnwriaeth, neu fel arall i weinyddu cyfiawnder, gynnal annibyniaeth barhaus y farnwriaeth.

Dyna'r sefyllfa statudol. Felly, ni fyddwch yn synnu—ac rwy’n gobeithio y bydd yr Aelod wedyn yn datgysylltu ei hun oddi wrth y sylwadau a wnaed gan ei arweinydd dros dro, Nigel Farage, a ddywedodd y byddent yn arwain gorymdaith o 100,000 o bobl i'r Goruchaf Lys a bod pobl mor ddig y gallai trais godi yn hawdd o ganlyniad i hynny. Mae hynny, hyd y gallaf i ei weld, yn ymgais i fygwth barnwriaeth annibynnol. Rwy’n gobeithio y bydd yn datgysylltu ei hun oddi wrth unrhyw awgrym o'r fath, a hefyd yn datgysylltu ei hun oddi wrth y datganiad a wnaed gan Suzanne Evans sy’n cystadlu i fod yn arweinydd UKIP, a awgrymodd y dylai barnwyr wynebu'r posibilrwydd o gael eu diswyddo gan ASau yn sgil achos erthygl 50. Rhybuddiodd am farnwyr yn ymyrryd a'r gwrthdaro buddiannau ac, yn y bôn, nododd yn glir iawn, oni bai bod barnwyr yn cytuno ag UKIP, y byddent mewn gwirionedd yn dymuno gweld ffyrdd o’u diswyddo.

Mae'n ymddangos i mi yn wrthddywediad llwyr bod yr hyn a ddigwyddodd, mewn gwirionedd, yn ystod y refferendwm, a oedd yn rhannol ynglŷn â’r cysyniad o sofraniaeth y Senedd—ond mae'n ymddangos ei fod ynglŷn â sofraniaeth y Senedd ac annibyniaeth y farnwriaeth, cyn belled â’ch bod mewn gwirionedd yn cytuno â ni, fel arall, gellir ei osgoi mewn gwirionedd. Rwy’n gobeithio y byddwch yn nodi’n glir iawn yn eich datganiadau ar ôl hyn eich bod mewn gwirionedd yn datgysylltu eich hun oddi wrth y sylwadau ymfflamychol hynny sydd wedi cael eu gwneud.

Ni fydd gan y dyfarniad—beth bynnag fydd penderfyniad y Goruchaf Lys—unrhyw beth i'w wneud â dadl y refferendwm Ewropeaidd, y manteision neu’r anfanteision fel arall. Rwyf wedi dweud hynny yn glir iawn yn y datganiad llafar a wneuthum. Fe'i gwnaed yn glir iawn yn y dyfarniad. Mae hyn yn ymwneud â beth yw'r dull cyfreithiol, democrataidd, cyfansoddiadol ar gyfer sbarduno erthygl 50 mewn gwirionedd, o ganlyniad i’r datganiad gan Lywodraeth y DU bod sbarduno erthygl 50 yn broses nad oes modd ei gwrthdroi—sy’n golygu, ar ddiwedd y broses honno, y byddai deddfwriaeth statudol mewn gwirionedd wedi’i dirymu. Roedd yn ymwneud â’r mater o beth fyddai’r dull o ddisodli deddfwriaeth sylfaenol yr oedd y Senedd wedi’i chreu mewn gwirionedd a sut y gellid gwneud hynny—a ellid ei wneud gan weithrediaeth neu a ellid ei wneud gan y Senedd ei hun? Mae'r Goruchaf Lys wedi derbyn y dadleuon a gyflwynwyd mai dim ond y Senedd ei hun all wneud hyn, oherwydd yr egwyddorion cyfansoddiadol sydd wedi'u sefydlu dros 300 mlynedd sydd mewn gwirionedd yn ymwneud ag amddiffyn ewyllys y bobl ac atal ein sefydliadau democrataidd rhag cael eu camfeddiannu.

I thank the Counsel General for his statement, which, if I may say, is a very welcome statement of fact and good judgment in the debate, over the last few days, outside this Chamber, that has, too often, lacked very much of either. Today of all days, you might recall that the second President of the United States, John Adams, described Great Britain as a nation of laws to which the Crown is subject. In any other circumstances, the notion that rights conferred by Parliament could disappear at the stroke of the Prime Minister’s pen would, rightly, be an outrage, and this is no different.

I’ve understood his comments today, in the statement and on responses, to suggest that there are circumstances, in his view, where the parliamentary trigger of article 50 could lead to a legislative consent motion in this Assembly. I wonder if he could confirm that. Secondly, will he tell us whether, in his judgment, the Lord Chancellor has complied with her statutory obligations, which he’s read out in the Chamber, which are so fundamental to the proper administration of justice—to defend the independence of the judiciary? Because, in my opinion, she’s shamefully failed to do that.

Diolch i'r Cwnsler Cyffredinol am ei ddatganiad. Os caf ddweud, mae’n ddatganiad o ffaith sydd i'w groesawu ac yn ddyfarniad da yn y ddadl, dros y dyddiau diwethaf, y tu allan i'r Siambr hon, sydd, yn rhy aml o lawer, heb gynnwys llawer iawn o’r naill na’r llall. Heddiw o bob diwrnod, efallai y byddwch yn cofio bod ail Arlywydd yr Unol Daleithiau, John Adams, wedi disgrifio Prydain Fawr fel cenedl o ddeddfau y mae'r Goron yn ddarostyngedig iddynt. Dan unrhyw amgylchiadau eraill, mae’r syniad y gallai hawliau a roddwyd gan y Senedd ddiflannu yn dilyn penderfyniad gan y Prif Weinidog, yn gwbl briodol, yn warthus, ac nid yw hyn yn ddim gwahanol.

Rwyf wedi deall o’i sylwadau heddiw, yn y datganiad a’r ymatebion, ei fod yn awgrymu bod yna amgylchiadau, yn ei farn ef, lle y gallai'r sbardun seneddol o erthygl 50 arwain at gynnig cydsyniad deddfwriaethol yn y Cynulliad hwn. Tybed a wnaiff gadarnhau hynny. Yn ail, a wnaiff ef ddweud wrthym, yn ei farn ef, a yw’r Arglwydd Ganghellor wedi cydymffurfio â'i rhwymedigaethau statudol, y mae ef wedi eu darllen yn y Siambr, sydd mor sylfaenol er mwyn gweinyddu cyfiawnder yn briodol—i amddiffyn annibyniaeth y farnwriaeth? Oherwydd, yn fy marn i, mae hi wedi methu’n gywilyddus â gwneud hynny.

Thank you for those questions. The nature of the laws to which the Crown is subject is the very essence, I think, of what has emerged from my statement and emerged from the judgment of the High Court, and is going to be the prime matter that is going to be considered by the Supreme Court. If we really want to put this in a historical perspective, it is a principle that has led to two monarchs being removed; it is a principle that led to a civil war, a glorious revolution, a bill of rights enshrined in legislation during the period of the first world war, but was also a fundamental issue where this country stood against the abuse of the rule of law and the abuse of the independence of the judiciary during the second world war. So, there is a constitutional structure—a democratic purpose—to all of this. I would say that those who attack those thought-out constitutional principles do so at the peril of the democracy of the United Kingdom and of the devolved governments.

Diolch i chi am y cwestiynau hynny. Natur y deddfau y mae'r Goron yn ddarostyngedig iddynt, yn fy marn i, yw union hanfod yr hyn sydd wedi dod i'r amlwg o fy natganiad i ac a ddaeth i’r amlwg o ddyfarniad yr Uchel Lys, a hwn fydd y prif fater a gaiff ei ystyried gan y Goruchaf Lys. Os ydym ni eisiau rhoi hyn mewn persbectif hanesyddol o ddifrif, mae'n egwyddor sydd wedi arwain at gael gwared ar ddau frenin; mae'n egwyddor a arweiniodd at ryfel cartref, chwyldro gogoneddus, deddf hawliau a ymgorfforwyd mewn deddfwriaeth yn ystod cyfnod y rhyfel byd cyntaf, ond roedd hefyd yn fater sylfaenol lle safodd y wlad hon yn erbyn camddefnyddio rheolaeth y gyfraith a chamddefnyddio annibyniaeth y farnwriaeth yn ystod yr ail ryfel byd. Felly, mae strwythur cyfansoddiadol—a diben democrataidd—i hyn i gyd. Byddwn yn dweud bod y rheini sy'n ymosod ar yr egwyddorion cyfansoddiadol ystyriol hynny yn gwneud hynny gan beryglu democratiaeth y Deyrnas Unedig a’r llywodraethau datganoledig.

While the Counsel General is listing the historical precedent, let’s go back to the Magna Carta, which said that the laws of Wales should be applied in the lands of Wales. Let us recall that, therefore, the triggering of article 50 will have a very real impact on the domestic law of Wales. Therefore, I fully support his decision to apply to be part of the case in the Supreme Court. I think he’s done the correct step for the people of Wales, and for this Assembly as well, as a Parliament in Wales. And can I say how great it is that he’s done it before Scotland has? Because, usually, it turns out we do it after Scotland, but this time he was leading the way. Can he just confirm his reading, which I think is in his statement, and my interpretation of what the High Court had to say very clearly—that it was because this has an effect on domestic law that this should be a decision taken by Parliament? I would have thought that anyone who has been a Member of Parliament would want to defend that to the hilt, whether they are a Member of this Parliament or the Westminster Parliament now. It’s a very clearly worded decision, and it could be potentially done by a motion before Parliament rather than a Bill. I’m slightly surprised at Westminster’s rush to say this must be a Bill. Can he confirm that a motion, in his view, because he has to put in a detailed argument as part of this case now—will he be arguing that this could be done by a motion as well? Because I think it is very important that the MPs who called the referendum as a non-binding advisory referendum take cognisance of that and interpret the referendum in the best political way, but I don’t regard a Westminster referendum as binding on myself as an Assembly Member. So, I think we have to defend what’s best for Wales in this process. Certainly, what’s best for Wales is that, before article 50 is triggered, there’s proper parliamentary scrutiny of what the likely outcome of that triggering will be, and what its impact will be on our domestic legislation.

Can he just say a little more about the defence of the judiciary? He read out from the 2005 Act just shortly, which said that the Lord Chief Justice and officers and so forth were defenders. It was a bit difficult for the Lord Chief Justice to defend the judiciary on this occasion, as the Lord Chief Justice was one of the three judges that actually came to the decision—and a very good decision by a good Welshman as well. So, I think it is very important that we hear more from Westminster. Is he having discussions with people like Liz Truss, who should be saying a lot more about the independence of the judiciary? She should be explaining to people. Maybe there’s an educational aspect here. People need to understand why we have a separation of powers and why it is that the judiciary acts in this way to uphold the rule of law, because without it we will have the situation that we’re getting now today in America with people like Donald Trump saying that Mexican judges should be thrown out of office because they make judgments against his own political and commercial interests. That’s the kind of thing that we want to protect against, and that’s why it’s so important to have the independence of the judiciary upheld.

Finally, can he just say a little bit—because I think it’s important that we ask him this question—what the likely cost of this will be in being party to this decision, which I support? I think we need to know what the cost is, and what the likely implications are for that. Who is he likely to use in terms of engaging with an eminent QC in order to take this case forward?

Er bod y Cwnsler Cyffredinol yn rhestru'r cynsail hanesyddol, gadewch i ni fynd yn ôl at y Magna Carta, a oedd yn dweud y dylai cyfreithiau Cymru gael eu cymhwyso yn nhiroedd Cymru. Gadewch i ni gofio, felly, y bydd sbarduno erthygl 50 yn cael effaith wirioneddol ar gyfraith ddomestig Cymru. Felly, rwyf yn llwyr gefnogi ei benderfyniad i wneud cais i fod yn rhan o'r achos yn y Goruchaf Lys. Rwy'n credu ei fod wedi cymryd y cam cywir ar ran pobl Cymru, ac ar ran y Cynulliad hwn hefyd, fel Senedd yng Nghymru. Ac a gaf i ddweud pa mor wych yw hi ei fod wedi gwneud hyn cyn yr Alban?  Oherwydd, fel arfer, rydym yn gwneud pethau ar ôl yr Alban, ond y tro hwn roedd yn arwain y ffordd. A wnaiff ef gadarnhau ei ddealltwriaeth, yr wyf yn meddwl ei fod yn ei ddatganiad, a’m dehongliad i o'r hyn yr oedd gan yr Uchel Lys i’w ddweud yn glir iawn—mai oherwydd bod hyn yn cael effaith ar gyfraith ddomestig y dylai fod yn benderfyniad a gymerir gan y Senedd? Byddwn wedi meddwl y byddai unrhyw un sydd wedi bod yn Aelod Seneddol am amddiffyn hynny i'r carn, p'un a ydynt yn Aelod o’r Senedd hon neu Senedd San Steffan nawr. Mae'n benderfyniad sydd wedi ei eirio'n glir iawn, a gallai gael ei wneud o bosibl gan gynnig gerbron y Senedd yn hytrach na Bil. Rydw i'n synnu braidd at frys San Steffan i ddweud bod yn rhaid i hwn fod yn Fil. A wnaiff ef gadarnhau mai cynnig, yn ei farn ef, oherwydd bod angen iddo gyflwyno dadl fanwl yn rhan o'r achos hwn nawr—a fydd e’n dadlau y gallai hyn gael ei wneud gan gynnig hefyd? Oherwydd rwyf i’n credu ei bod yn bwysig iawn fod yr ASau a alwodd y refferendwm yn refferendwm ymgynghorol nad oedd yn rhwym yn cymryd sylw o hynny ac yn dehongli’r refferendwm yn y modd gwleidyddol gorau, ond nid wyf i’n ystyried refferendwm gan San Steffan yn un sy’n fy rhwymo i fel Aelod o'r Cynulliad. Felly, rwy’n meddwl bod yn rhaid i ni amddiffyn yr hyn sydd orau i Gymru yn y broses hon. Yn sicr, yr hyn sydd orau i Gymru, cyn sbarduno erthygl 50, yw bod craffu seneddol priodol ar waith o’r hyn fydd canlyniad tebygol y sbarduno, a beth fydd ei effaith ar ein deddfwriaeth ddomestig.

A wnaiff ef ddweud ychydig mwy am amddiffyniad y farnwriaeth? Darllenodd yn fyr o Ddeddf 2005, a oedd yn dweud bod yr Arglwydd Brif Ustus a’r swyddogion ac yn y blaen yn amddiffynwyr. Roedd ychydig yn anodd i'r Arglwydd Brif Ustus amddiffyn y farnwriaeth ar yr achlysur hwn, gan fod yr Arglwydd Brif Ustus yn un o'r tri barnwr a wnaeth y penderfyniad, mewn gwirionedd—ac yn benderfyniad da iawn gan Gymro da hefyd. Felly, rwy’n meddwl ei bod yn bwysig iawn ein bod yn clywed mwy o San Steffan. Yw e'n cynnal trafodaethau gyda phobl fel Liz Truss, a ddylai fod yn dweud llawer mwy am annibyniaeth y farnwriaeth? Dylai hi fod yn egluro i bobl. Efallai bod elfen addysgiadol yma. Mae angen i bobl ddeall pam mae gennym wahaniad o ran pwerau a pham mae’r farnwriaeth yn gweithredu yn y modd hwn i gynnal rheolaeth y gyfraith, oherwydd hebddo bydd gennym y sefyllfa sydd gennym nawr heddiw yn America gyda phobl fel Donald Trump yn dweud y dylai barnwyr Mecsico gael eu diswyddo oherwydd eu bod yn gwneud dyfarniadau sydd yn mynd yn erbyn ei fuddiannau gwleidyddol a masnachol ef ei hun. Dyna'r math o beth yr ydym eisiau amddiffyn yn ei erbyn, a dyna pam mae mor bwysig i ni gael cadarnhad o annibyniaeth y farnwriaeth.

Yn olaf, a wnaiff ef ddweud ychydig—rwyf yn meddwl ei bod yn bwysig ein bod yn gofyn y cwestiwn hwn iddo—beth fyddai cost debygol bod yn rhan o’r penderfyniad hwn, yr wyf yn ei gefnogi? Rwy'n credu bod angen i ni wybod beth yw'r gost, a beth fydd goblygiadau tebygol hynny. Pwy y mae’n debygol o’i ddefnyddio o ran ymgysylltu â CF amlwg er mwyn symud yr achos hwn yn ei flaen?

Okay. If I deal first of all with the legislative consent motion point, again, which I think the Member Jeremy Miles has raised as well. I recall now I didn’t actually answer that specifically. I think it depends very much what is in the great repeal Bill. We won’t know that until there is much more substance to that. There’s a broad range of additional issues, and that, of course, relates to once article 50 has been triggered, and that is the issue of the repatriation of powers and how those may be impacted as well. So, the Supreme Court won’t be dealing with those specific points. It will be dealing with the point of principle, and that is: what is the appropriate constitutional mechanism for triggering article 50. You make the point, also, in terms of the role of the Lord Chief Justice in protecting the independence of the judiciary. Of course, as you say, he was one of the three judges. But of course, section 3 of the Constitutional Reform Act 2005, makes it very, very clear that the Lord Chancellor and the Ministers of the Crown, and a whole range of others who are associated with, and involved with, the judiciary and the administration of justice, have that as a responsibility. What the Act is doing is establishing a legal pre-eminence of the independence of the judiciary. I think it is going to be predominantly a matter for Parliament, I think, to actually raise issues with regard to the points raised with regard to the Lord Chancellor’s role. I don’t think it would be appropriate for me to comment further, but I have read out the section, and I have made additional comments about what I think is important about the independence of the judiciary.

In terms of what the cost will be, we will be able to provide that information in due course. I don’t have that information and, of course, it depends on a number of factors in terms of the amount of work, the number of conferences between now and the fifth, the actual length of trial, and whether there are any cost orders at the end of that particular process.

In terms of representation, I will provide in a further statement details of that. Obviously, we will arrange for expert representation in court, and that will be direct intervention and the submission of papers that outline what our specific areas of interest are in the intervention. I will make a further statement to this Assembly. I think that probably covers all the questions that have been raised so far.

Iawn. Byddaf yn ymdrin yn gyntaf â’r pwynt am gynnig cydsyniad deddfwriaethol, eto, ac rwy’n credu bod yr Aelod Jeremy Miles wedi codi’r pwynt hwn hefyd. Rwy’n cofio nawr na wnes i, mewn gwirionedd, ateb hwnnw yn benodol. Rwy'n credu ei bod yn dibynnu i raddau helaeth ar yr hyn sydd yn y Bil diddymu mawr. Ni fyddwn yn gwybod hynny hyd nes y ceir llawer mwy o sylwedd i hynny. Mae amrywiaeth eang o faterion ychwanegol, ac mae hynny, wrth gwrs, yn ymwneud a'r cyfnod ar ôl i erthygl 50 gael ei sbarduno, sef y mater o ddychwelyd pwerau a sut y gall hynny gael effaith hefyd. Felly, ni fydd y Goruchaf Lys yn ymdrin â’r pwyntiau penodol hynny. Bydd yn ymdrin â'r pwynt o egwyddor, sef: beth yw'r dull cyfansoddiadol priodol ar gyfer sbarduno erthygl 50. Rydych chi’n gwneud y pwynt, hefyd, o ran swyddogaeth yr Arglwydd Brif Ustus wrth amddiffyn annibyniaeth y farnwriaeth. Wrth gwrs, fel yr ydych yn ei ddweud, roedd yn un o'r tri barnwr. Ond wrth gwrs, mae adran 3 o Ddeddf Diwygio Cyfansoddiadol 2005, yn ei gwneud yn glir iawn, iawn bod yr Arglwydd Ganghellor a Gweinidogion y Goron, ac ystod gyfan o bobl eraill sy'n gysylltiedig â’r farnwriaeth a gweinyddu cyfiawnder, ac sy’n ymwneud â hynny, yn gyfrifol am hynny. Yr hyn y mae'r Ddeddf yn ei wneud yw sefydlu goruch