Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

21/06/2016

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Presiding Officer (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

I call the National Assembly to order.

1. Datganiad gan y Llywydd
1. Statement by the Presiding Officer

Ar ran Cynulliad Cenedlaethol Cymru, hoffwn fynegi ein cydymdeimlad diffuant i deulu, ffrindiau a chydweithwyr Jo Cox, Aelod Seneddol, a fu farw mewn modd mor greulon yr wythnos diwethaf. Cafodd Jo Cox ei lladd wrth gyflawni ei dyletswyddau cyhoeddus—wrth wasanaethu ei hetholwyr yn ffyddlon fel Aelod Seneddol a gafodd ei hethol yn ddemocrataidd.

Rydym wedi teimlo sioc a thristwch y golled hon ledled y Deyrnas Unedig, ac roedd y niferoedd a ddaeth i’r wylnos a gynhaliwyd y tu allan i adeilad y Senedd yma er cof amdani yn dyst i hynny. Teimlir y golled hon yn fawr. Mae'n drasiedi bersonol i’r rhai a oedd yn ei hadnabod ac yn ei charu, ond mae hefyd yn ymosodiad ar ein bywyd democrataidd. Byddwn yn parhau i gynnal y gwerthoedd yr oedd Jo yn eu harddel—tosturi, goddefgarwch a pharch—er cof amdani.

Cyn i mi ofyn am ddatganiadau gan arweinyddion y pleidiau, ac wrth i ni sefyll i anrhydeddu bywyd Jo Cox, gadewch i ni wneud hynny drwy gofio geiriau Ifor ap Glyn, yn y gerdd a ddarllenwyd yn y Siambr hon ond bythefnos yn ôl,

‘diolchwn nad oes tyllau bwledi /ym mhileri’r tŷ hwn, / dim ond cwmwl tystion / wrth ein cefn ym mhob plwraliaeth barn.’

Dewch i ni gofio, felly, Jo Cox, Aelod Seneddol.

On behalf of the National Assembly for Wales, I want to express our heartfelt sympathy to the family, friends and colleagues of Jo Cox MP, who died so tragically last week. Jo Cox was killed in the course of her public duty, faithfully serving her constituents as a democratically elected Member of Parliament.

The shock and sadness of this loss has been felt greatly right across the United Kingdom, and the many who attended a vigil in her memory outside this Senedd building are testament to that. Her loss has been felt deeply as a personal tragedy for those who knew and loved her, but also as an attack on our democratic life. We will continue to uphold the values that Jo stood for—compassion, tolerance and respect—in her honour.

Before I ask for statements from party leaders, and as we stand to honour Jo Cox’s life, let us do so by recalling the words of Ifor ap Glyn’s poem read in this Chamber only two weeks ago today:

‘we give thanks there are no bullet holes / in the pillars of this house, / just a cloud of witnesses / who’ll maintain us in all manner of beliefs.

Let us therefore remember Jo Cox, Member of Parliament.

Safodd Aelodau’r Cynulliad am funud o dawelwch.

Assembly Members stood for a minute’s silence.

Diolch. Rwyf yn awr yn gwahodd arweinwyr y pleidiau, ac eraill, i ddweud ychydig o eiriau, gan ddechrau gyda’r Prif Weinidog, Carwyn Jones.

Thank you. I now invite party leaders, and others, to say a few words, starting with the First Minister, Carwyn Jones.

Diolch, Lywydd. Jo Cox, or Jo Leadbeater, or little Jo, as many in Wales will have remembered her, led a full and brilliant life. She was known to many of us in Welsh Labour when she worked for Glenys Kinnock, and developed her passion for international development and social justice there. There is little doubt that the attack on Jo Cox was political in nature. It was an unforgivable and brutal attack, not just on a female politician, going about her work, but against everything she stood for. But it’s not the politics we should reflect on today, it’s the person.

She had very many friends in Wales, and everyone knew her political career was going to be something special, not because of her ambition, but because of her fierce determination, her decency, and her absolute fundamental desire to get things done. That meant offering the hand of friendship across the political divide. Tomorrow would have been Jo’s forty-second birthday, and there’ll be events across the world, where people will repeat that phrase that has already become a mantra,

‘we are far more united and have far more in common…than the things that divide us.’

Llywydd, Jo’s life was cut short, but it was a life lived in full, and a life that had given us inspiration. And it is that inspiration we must focus on today and in the future, and not just the devastating events that took place last Thursday.

Diolch, Lywydd. Fe wnaeth Jo Cox, neu Jo Leadbeater, neu Jo fach, fel y bydd llawer yng Nghymru yn ei chofio hi, fyw bywyd llawn a gwych. Roedd llawer ohonom yn Llafur Cymru yn gyfarwydd â hi pan oedd hi'n gweithio i Glenys Kinnock, a dyna pryd y datblygodd ei brwdfrydedd dros ddatblygu rhyngwladol a chyfiawnder cymdeithasol. Nid oes fawr o amheuaeth bod yr ymosodiad ar Jo Cox yn wleidyddol ei natur. Roedd yn ymosodiad anfaddeuol a chreulon, nid yn unig ar wleidydd benywaidd, yn gwneud ei gwaith, ond yn erbyn popeth yr oedd hi'n ei gynrychioli. Ond nid gwleidyddiaeth y dylem fod yn myfyrio arno heddiw, ond y person.

Roedd ganddi lawer iawn o ffrindiau yng Nghymru, ac roedd pawb yn gwybod bod ei gyrfa wleidyddol yn mynd i fod yn rhywbeth arbennig, nid oherwydd ei huchelgais, ond oherwydd ei phenderfyniad ffyrnig, ei gwedduster, a'i hawydd sylfaenol pendant i gyflawni pethau. Roedd hynny'n golygu cynnig llaw cyfeillgarwch ar draws y rhaniad gwleidyddol. Byddai Jo wedi bod yn dathlu ei phen-blwydd yn 42 yfory, a bydd digwyddiadau ar draws y byd, lle y bydd pobl yn ailadrodd yr ymadrodd hwnnw sydd eisoes wedi dod yn fantra,

rydym yn llawer mwy unedig ac mae gennym lawer mwy yn gyffredin ... na'r pethau sy'n ein gwahanu.

Lywydd, cafodd bywyd Jo ei dorri'n fyr, ond yr oedd yn fywyd a gafodd ei fyw yn llawn, ac yn fywyd a oedd wedi rhoi ysbrydoliaeth i ni. Ac ar yr ysbrydoliaeth honno y mae'n rhaid i ni ganolbwyntio heddiw ac yn y dyfodol, ac nid dim ond ar y digwyddiadau trychinebus a ddigwyddodd ddydd Iau diwethaf.

Rwy’n galw yn awr ar arweinydd yr wrthblaid, Leanne Wood.

I now call on the leader of the opposition, Leanne Wood.

Diolch, Lywydd. I never met Jo Cox, but I’m sure I’m not alone in identifying with aspects about what we’ve heard about her, and with some of the politics that she represented. Rather than use my words today, I’d prefer to use hers. In her maiden speech in Westminster, Jo Cox MP said,

‘Our communities have been deeply enhanced by immigration, be it of Irish Catholics across the constituency or of Muslims from Gujarat in India or from Pakistan, principally from Kashmir. While we celebrate our diversity, what surprises me time and time again as I travel around the constituency is that we are far more united and have far more in common with each other than things that divide us.’

Now, it remains to be proven beyond all reasonable doubt whether she was killed for holding these beliefs, but it seems to me that the most fitting tribute we can pay to this woman is to remember her words and, in her memory, for all us to work for a society and a politics that is free from hate.

Diolch, Lywydd. Wnes i erioed gwrdd â Jo Cox, ond rwy'n siŵr nad fi yw'r unig sy'n uniaethu ag agweddau ar yr hyn yr ydym wedi ei glywed amdani, ac â pheth o'r wleidyddiaeth yr oedd hi'n ei chynrychioli. Yn hytrach na defnyddio fy ngeiriau i heddiw, byddai'n well gennyf ddefnyddio ei rhai hi. Yn ei haraith gyntaf yn San Steffan, dywedodd Jo Cox AS,

Mae ein cymunedau wedi eu gwella yn helaeth gan fewnfudo, boed hynny gan Gatholigion Gwyddelig ar draws yr etholaeth neu Fwslimiaid o Gujarat yn India neu o Bacistan, yn bennaf o Kashmir. Wrth i ni werthfawrogi ein hamrywiaeth, yr hyn sy'n peri syndod i mi dro ar ôl tro wrth i mi deithio o amgylch yr etholaeth yw ein bod yn llawer mwy unedig a bod gennym lawer mwy yn gyffredin â'n gilydd na'r pethau sy'n ein gwahanu.'

Nawr, nid yw wedi ei brofi y tu hwnt i bob amheuaeth resymol pa un a gafodd ei lladd oherwydd y credoau hyn, ond mae'n ymddangos i mi mai'r deyrnged fwyaf addas y gallwn ei thalu i'r wraig hon yw cofio ei geiriau ac, er cof amdani, i bob un ohonom ni weithio dros gymdeithas a gwleidyddiaeth lle nad oes casineb.

Galwaf nawr ar arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.

I now call on the leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. I make no pretence to have known Jo Cox, but the events last Thursday mortified us all. Pure evil visited Jo Cox and her family last week, and her constituency, when she was going about her job, which she cared passionately about, and I think she said, in her own words, it was a job that she thought was a job for which she’d been groomed for life, to achieve success for the communities that she represented and the causes that she held dear. And she certainly took those causes right to the heart of power in Parliament and Government, and worked across the political divide, and proved where politicians do work together, we actually achieve far more.

One thing we must remember is that a family today will not feel the warmth and love of a mother and also a wife, and they are the ones who have lost the most in all this, but we as a society are far poorer from losing such as individual as Jo Cox, and we should never let the flame that she lit go out, and we should stand up for the beliefs and causes that she fought for and make sure that the evil that visited this country, her constituency, and her family last week, does not triumph.

Diolch i chi, Lywydd. Nid wyf yn cymryd arnaf fy mod yn adnabod Jo Cox, ond mae digwyddiadau dydd Iau diwethaf wedi syfrdanu pob un ohonom. Ymwelodd drwg pur â Jo Cox a'i theulu yr wythnos diwethaf, a'i hetholaeth, pan oedd hi wrth ei gwaith mewn swydd yr oedd hi'n teimlo'n angerddol amdani, ac yr wyf yn meddwl ei bod wedi dweud, yn ei geiriau ei hun, mai hon oedd y swydd yr oedd hi'n credu ei bod hi wedi ei pharatoi amdani ar hyd ei hoes, sef cyflawni llwyddiant i'r cymunedau yr oedd hi'n eu cynrychioli a'r achosion a oedd yn agos at ei chalon. Ac yn sicr fe aeth hi â'r achosion hynny yr holl ffordd i galon grym yn y Senedd a'r Llywodraeth, a gweithiodd ar draws y rhaniad gwleidyddol, gan brofi pan fo gwleidyddion yn gweithio gyda'i gilydd, rydym mewn gwirionedd yn cyflawni llawer mwy.

Un peth y mae'n rhaid i ni ei gofio yw bod teulu heddiw nad yw'n teimlo cynhesrwydd a chariad mam na gwraig ychwaith, a nhw yw'r rhai sydd wedi cael y golled fwyaf yn hyn i gyd, ond rydym ni fel cymdeithas yn llawer tlotach o golli unigolyn fel Jo Cox, ac ni ddylem fyth adael i'r fflam a oleuodd hi ddiffodd, a dylem sefyll yn gadarn dros y credoau a'r achosion y brwydrodd hi drostynt a gwneud yn siŵr na fydd y drwg a ymwelodd â'r wlad hon, ei hetholaeth, a'i theulu yr wythnos diwethaf, yn ennill.

Galwaf nawr ar arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

I now call on the leader of the UKIP group, Neil Hamilton.

I would like to associate myself and my party with everything that has been said here today. Like Andrew Davies, I didn’t know Jo Cox; she was clearly a very remarkable person on the threshold of what I’m sure would have been a very successful political career. The impact of her tragic death would not have achieved the huge publicity that it has but for the nature of her personality, and although I didn’t know her, I did know the last Member of Parliament to be assassinated, Ian Gow, very, very well, so I do understand, from personal experience, the effect upon those who knew her. Rachel Reeves said yesterday in the House of Commons what Andrew Davies has just reminded us of, that this is a personal tragedy as well. In as much as Batley and Spen may acquire a new Member of Parliament, but those poor children will not acquire a new mother, and that certainly should affect us all. And we should go forth, I think, in our different parties and in our different way, in the spirit in which Jo Cox lived her life and fought her politics—with compassion and respect, and, first and foremost, a respect for the whole of humankind. I think that, in her death, she will achieve far more than any of us will achieve in our lives.

Hoffwn gysylltu fy hun a'm plaid â phopeth a ddywedwyd yma heddiw. Fel Andrew Davies, nid oeddwn yn adnabod Jo Cox; roedd hi'n amlwg yn berson rhyfeddol iawn ar drothwy yr hyn rwy'n siŵr y byddai wedi bod yn yrfa wleidyddol lwyddiannus iawn. Ni fyddai effaith ei marwolaeth drasig wedi arwain at y cyhoeddusrwydd enfawr yr ydym wedi ei weld, oni bai am natur ei phersonoliaeth, ac er nad oeddwn yn ei hadnabod, roeddwn i yn adnabod yr Aelod Seneddol diwethaf i gael ei lofruddio, Ian Gow, yn dda iawn, iawn, felly rwyf yn deall, o brofiad personol, yr effaith ar y rhai a oedd yn ei hadnabod. Dywedodd Rachel Reeves ddoe yn Nhŷ'r Cyffredin yr hyn y mae Andrew Davies newydd ein hatgoffa ohono, fod hon yn drasiedi bersonol hefyd. Er y bydd Batley a Spen yn cael Aelod Seneddol newydd, ni fydd y plant druan hynny yn cael mam newydd, a dylai hynny yn sicr effeithio ar bob un ohonom. A dylem fynd allan, mi gredaf, yn ein gwahanol bleidiau ac yn ein ffyrdd gwahanol, yn yr ysbryd y gwnaeth Jo Cox fyw ei bywyd ac yn ymladd ei gwleidyddiaeth—gyda thrugaredd a pharch, ac, yn anad dim, parch at y ddynoliaeth gyfan. Rwyf yn credu y bydd hi, drwy ei marwolaeth, yn cyflawni llawer mwy nag y bydd unrhyw un ohonom ni yn ei gyflawni yn ein bywydau.

Diolch. Jo Cox MP—a passionate activist, and unwavering humanitarian, a driven campaigner and a committed feminist, a friend, daughter, sister, wife, mother, and proud to the MP for Batley and Spen, the Yorkshire community in which she grew up. Jo Cox was one of us, and we are all profoundly shocked, devastated and moved by Jo’s murder. But today is a time to remember the incredibly significant and valuable contribution that Jo Cox made in her all too short time with us.

I was only lucky enough to meet Jo briefly through the Labour Women’s Network, so ahead of today’s tribute, I sought guidance from those who knew Jo far, far better than me. Jo achieved so much before entering the House of Commons just over a year ago, with Oxfam, in the European Parliament, and encouraging Labour women into politics. Jo was chair of Labour Women’s Network from 2010 to 2014, part of a team of women with big ambitions to develop the organisation to support and bring through Labour women from all walks of life into the party and into public life. The focus and determination that Jo brought to LWN to drive forward and actually get things done was a focus and determination that she brought to everything that she did. A friend and colleague of Jo’s wrote in the last few days how Jo supported and empowered other women by, ‘Half holding you upright and half shoving you forward’.

The alliances that Jo built and what she achieved in her 13 months as an MP are testament not just to the tenacity and the depth of experience she brought to the issues she focused on and the causes that she championed, but also to her personality. Friends have shared how Jo was relentlessly positive and a bundle of energy—a force of nature that enjoyed life to the full. They’ve written how, in reflecting on Jo’s life, it’s not just what she did, but the how she did it: the power of common action and not simply believing in her ideals, but living them and doing something to advance them every single day. To me, Jo Cox personified everything a politician should be, and, as we celebrate Jo’s life, let us go forward with her own words shaping our deeds: we have far more in common with each other than that which divides us. Diolch. Diolch yn fawr, Jo Cox MP.

Diolch. Jo Cox AS—gweithredydd angerddol, a dyngarwraig ddiwyro, ymgyrchydd egnïol a ffeminist ymrwymedig, ffrind, merch, chwaer, gwraig, mam, ac yn falch o fod yr AS dros Batley a Spen, y gymuned yn Swydd Efrog lle y magwyd hi. Roedd Jo Cox yn un ohonom ni, ac rydym ni i gyd wedi cael ein hysgwyd, ein cynhyrfu a'n digaloni i'r carn gan lofruddiaeth Jo. Ond diwrnod i gofio'r cyfraniad hynod arwyddocaol a gwerthfawr a wnaeth Jo Cox yn ei hamser llawer rhy fyr gyda ni yw heddiw.

Roeddwn yn ddigon ffodus i gwrdd â Jo er mai dim ond am gyfnod byr drwy Rwydwaith Menywod Llafur, felly cyn teyrnged heddiw, gofynnais am arweiniad gan y rhai a oedd yn adnabod Jo yn llawer iawn gwell na fi. Cyflawnodd Jo gymaint cyn mynd i mewn i Dŷ'r Cyffredin ychydig dros flwyddyn yn ôl, gydag Oxfam, yn Senedd Ewrop, a thrwy annog menywod Llafur i mewn i wleidyddiaeth. Jo oedd cadeirydd Rwydwaith Menywod Llafur o 2010 i 2014, yn rhan o dîm o fenywod gydag uchelgeisiau mawr i ddatblygu'r sefydliad i gefnogi a dod â merched Llafur o bob cefndir i mewn i'r parti ac i fywyd cyhoeddus. Roedd y canolbwyntio a'r penderfyniad a gyflwynodd Jo i Rwydwaith Menywod Llafur i fwrw ymlaen a chael pethau wedi'u gwneud mewn gwirionedd yn ganolbwyntio a phenderfyniad a oedd yn amlwg ym mhopeth yr oedd hi'n ei wneud. Ysgrifennodd ffrind a chydweithiwr i Jo yn ystod y dyddiau diwethaf sut yr oedd Jo yn cefnogi ac yn grymuso menywod eraill drwy, ‘Hanner eich dal ar eich traed a hanner eich gwthio ymlaen'.

Mae'r cynghreiriau a adeiladodd Jo a'r hyn a gyflawnodd yn ei 13 mis fel AS yn dyst nid yn unig i ddycnwch a dyfnder y profiad yr oedd hi'n ei roi i'r materion yr oedd hi'n canolbwyntio arnynt a'r achosion yr oedd hi'n eu hyrwyddo, ond hefyd i'w phersonoliaeth. Mae cyfeillion wedi dweud pa mor benderfynol o gadarnhaol a faint o fwndel o egni oedd Jo—grym natur a oedd yn mwynhau bywyd i'r eithaf. Maent wedi ysgrifennu sut, wrth fyfyrio ar fywyd Jo, nid yn unig yr hyn a wnaeth hi sy'n bwysig, ond y modd y gwnaeth hi ef: pŵer gweithredu cyffredin ac nid dim ond credu yn ei delfrydau, ond eu byw a gwneud rhywbeth i'w symud ymlaen bob un dydd. I mi, roedd Jo Cox yn ymgnawdoli popeth y dylai gwleidydd fod, ac, wrth i ni ddathlu bywyd Jo, gadewch i ni fynd yn ein blaenau gan adael i'w geiriau hi lunio ein gweithredoedd: mae gennym lawer mwy yn gyffredin â'n gilydd na'r hyn sy'n ein gwahanu. Diolch. Diolch yn fawr, Jo Cox AS.

2. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
2. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Rydym nawr yn symud at yr eitem gyntaf ar ein hagenda heddiw, sef cwestiynau i’r Prif Weinidog. Mae’r cwestiwn cyntaf gan Vikki Howells.

We now move to the first item on our agenda today, which is questions to the First Minister. The first question is from Vikki Howells.

Cyfraddau Canfod Canser

Cancer Detection Rates

1. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella cyfraddau canfod canser? OAQ(5)0064(FM)

1. What actions is the Welsh Government taking to improve cancer detection rates? OAQ(5)0064(FM)

We will continue with our population screening programmes for breast, cervical and bowel cancer, as well as improve our support to GPs to better recognise symptoms and improve the access to testing.

Byddwn yn parhau â'n rhaglenni sgrinio’r boblogaeth ar gyfer canser y fron, ceg y groth a'r coluddyn, yn ogystal â gwella ein cymorth i feddygon teulu i adnabod symptomau yn well a gwella'r mynediad at brofion.

Thank you, First Minister. Last week was Cervical Screening Awareness Week, a Europe-wide project to raise awareness of the role of screening in tackling cervical cancer. While mortality rates for cervical cancer are dropping, there was also a slight decline in screening uptake, and I’m particularly concerned that one in three 25 to 29-year-olds don’t attend their smear tests. How can the Welsh Government encourage more women of all ages, but younger women in particular, to attend the screenings that could save their lives?

Diolch yn fawr, Brif Weinidog. Roedd hi’n Wythnos Ymwybyddiaeth o Sgrinio Serfigol yr wythnos diwethaf, sef prosiect ar draws Ewrop gyfan i godi ymwybyddiaeth o swyddogaeth sgrinio i fynd i'r afael â chanser ceg y groth. Er bod cyfraddau marwolaeth yn gostwng ar gyfer canser ceg y groth, roedd gostyngiad bach hefyd i’r nifer a gafodd eu sgrinio, ac rwy'n arbennig o bryderus bod un o bob tri o bobl 25 i 29 oed nad ydynt yn mynychu eu profion ceg y groth. Sut all Llywodraeth Cymru annog mwy o fenywod o bob oed, ond menywod iau yn arbennig, i fynychu'r profion sgrinio a allai achub eu bywydau?

Well, the screening engagement team of Public Health Wales is working with local public health teams, health boards and primary care clusters to consider cervical screening uptake in each region and planned specific activities to improve uptake, including social media activity. There has been a specific focus on the groups in each region where uptake is lowest.

Wel, mae tîm ymgysylltu sgrinio Iechyd Cyhoeddus Cymru yn gweithio gyda thimau iechyd cyhoeddus lleol, byrddau iechyd a chlystyrau gofal sylfaenol i ystyried y nifer sy'n cael profion sgrinio serfigol ym mhob rhanbarth ac mae wedi cynllunio gweithgareddau penodol i wella niferoedd, gan gynnwys gweithgarwch cyfryngau cymdeithasol. Bu pwyslais penodol ar y grwpiau ym mhob rhanbarth lle mae’r niferoedd sy’n cael eu sgrinio ar eu hisaf.

Nid yw’n anarferol i feddyg teulu fethu â sylwi ar symptomau o ganser ar yr ymweliad cyntaf. Ond, os yw diagnosis yn dod yn y pen draw yn dilyn ail neu drydydd ymweliad, a yw’r Prif Weinidog yn cytuno y dylai’r cloc ddechrau tician, o ran pa bryd y dylai’r driniaeth ddigwydd, o bryd yr oedd yr ymweliad cyntaf, achos triniaeth gyflym i’r claf sydd bwysicaf, nid taro targedau’r Llywodraeth?

It’s not unusual for a GP to fail to diagnose the symptoms of cancer during the first appointment. But, if a diagnosis is ultimately made following a second or third appointment, does the First Minister agree that the clock should start ticking, in terms of when treatment should start, from the time of that first appointment, because swift treatment for patients is the most important thing, not hitting Government targets?

Wel, y claf, wrth gwrs, sy’n bwysig ynglŷn â beth sy’n digwydd fan hyn. Ond, a gaf i ddweud, ynglŷn â phrofion diagnostig, er enghraifft, rydym wedi gweld gwellhad sylweddol yn y flwyddyn ddiwethaf? Mae’r ffigurau o Ebrill 2016, er enghraifft, 23 y cant yn is nag Ebrill y llynedd, a 40 y cant yn is na’r pwynt uchaf ym mis Gorffennaf y llynedd. Beth sy’n bwysig, wrth gwrs, yw bod y profion yn cael eu delio â nhw a bod canlyniadau yn dod yn ôl cyn gynted â phosibl.

Well, it is the patient, of course, who is important in this. But, as regards diagnostic tests, for example, may I say that we’ve seen a significant improvement in the past year? The figures for April 2016, for example, are 23 per cent lower than the figures for April of last year, and 40 per cent lower than the high point in July of last year. What is important, of course, is that tests are conducted and that results are received as soon as possible.

First Minister, young children between nought and 14 are far more likely—or, in fact, are twice as likely—to be diagnosed through emergency presentation for cancer. I would like you to consider the children’s charity CLIC Sargent and their call that the refreshed Wales cancer delivery plan, which is intended for later this year, should improve initial and ongoing training in children and young people’s health for primary care professionals, and should report on the level of access that GP practices have to paediatric and young people’s health expertise, to address just this issue. To be between nought and 14 years old and not find out that you have cancer until you have been rushed into accident and emergency is not really an acceptable way forward. I think your Government needs to look to see how it can address that situation.

Brif Weinidog, mae plant ifanc rhwng dim a 14 oed yn llawer mwy tebygol—neu, yn wir, ddwywaith yn fwy tebygol—o gael diagnosis trwy gyflwyniad brys ar gyfer canser. Hoffwn i chi ystyried yr elusen plant CLIC Sargent a'i galwad y dylai cynllun cyflawni ar ganser Cymru ar ei newydd wedd, y bwriedir ei gyflwyno yn ddiweddarach eleni, wella hyfforddiant cychwynnol a pharhaus ym maes iechyd plant a phobl ifanc ar gyfer gweithwyr gofal sylfaenol proffesiynol, ac y dylai adrodd ar lefel y mynediad sydd gan feddygfeydd teulu at arbenigedd iechyd pediatrig a phobl ifanc, i roi sylw i’r mater hwn yn benodol. Nid yw bod rhwng dim a 14 mlwydd oed a pheidio â darganfod bod gennych chi ganser tan i chi gael eich rhuthro i adran damweiniau ac achosion brys yn ffordd dderbyniol ymlaen. Credaf fod angen i'ch Llywodraeth ystyried sut y gall fynd i'r afael â'r sefyllfa honno.

Yes, many cancers, of course, present themselves at A&E. People live with the symptoms, not knowing what the symptoms are. With children, I suspect—though I am not medically qualified—the assumption will always be that it is something else. It is difficult for GPs to diagnose cancer at an early stage. Nevertheless, as part of the refreshing of the cancer delivery plan, we will look at what can be done in order to assist GPs and other primary care professionals to improve their ability to detect cancer, where that’s possible, as quickly as possible.

Oes, mae llawer o fathau o ganser, wrth gwrs, yn dod i’r amlwg mewn adrannau damweiniau ac achosion brys. Mae pobl yn byw gyda’r symptomau, heb wybod beth yw'r symptomau. Gyda phlant, rwy’n amau—er nad oes gen i gymwysterau meddygol—y dybiaeth bob amser fydd mai rhywbeth arall yw’r broblem. Mae'n anodd i feddygon teulu wneud diagnosis o ganser yn gynnar. Er hynny, yn rhan o ailwampio’r cynllun cyflawni ar ganser, byddwn yn edrych ar yr hyn y gellir ei wneud er mwyn cynorthwyo meddygon teulu a gweithwyr gofal sylfaenol proffesiynol eraill i wella eu gallu i ganfod canser, pan fo hynny'n bosibl, cyn gynted â phosibl.

First Minister, as someone who has survived cancer, I can tell you from first-hand experience that early diagnosis is key to survival. GPs are the front line in the fight against cancer, and are critical for early diagnosis. First Minister, Cancer Research UK found that there is a huge variation in GPs’ direct access to diagnostic tests in Wales. What will your Government do over the next five years to ensure that every GP has access to vital diagnostic tests? Diolch.

Brif Weinidog, fel rhywun sydd wedi goroesi canser, gallaf ddweud wrthych o brofiad uniongyrchol bod diagnosis cynnar yn allweddol i oroesi. Mae meddygon teulu yn y rheng flaen yn y frwydr yn erbyn canser, ac maen nhw’n hollbwysig ar gyfer diagnosis cynnar.  Brif Weinidog, canfu Cancer Research UK fod amrywiaeth enfawr o ran mynediad uniongyrchol meddygon teulu at brofion diagnostig yng Nghymru. Beth fydd eich Llywodraeth yn ei wneud dros y pum mlynedd nesaf i sicrhau bod gan bob meddyg teulu fynediad at brofion diagnostig hollbwysig? Diolch.

I think I answered this question in response to the question posed by the Member for Ynys Môn—that is that reducing diagnostic waiting times is a priority for this Government. We see from the figures that I mentioned earlier that diagnostic waiting times are reducing very quickly in Wales.

Rwy'n credu fy mod i wedi ateb y cwestiwn hwn wrth ymateb i'r cwestiwn a ofynnwyd gan yr Aelod dros Ynys Môn—sef bod lleihau amseroedd aros diagnostig yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon. Gwelwn o'r ffigurau a grybwyllais yn gynharach bod amseroedd aros diagnostig yn lleihau yn gyflym iawn yng Nghymru.

Arolwg Staff Cyfoeth Naturiol Cymru

Natural Resources Wales Staff Survey

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am yr arolwg diweddaraf o staff Cyfoeth Naturiol Cymru? OAQ(5)0059(FM)

2. Will the First Minister make a statement on the latest survey of staff at Natural Resources Wales? OAQ(5)0059(FM)

Yes. It’s a big file, as the Member can see. I am aware of the staff survey results. It is, of course, a matter for the board of Natural Resources Wales as an arm’s-length body, but the Cabinet Secretary has met with the chair and chief executive of NRW. She has outlined her disappointment in the figures and stressed the importance of proper staff engagement.

Gwnaf. Mae'n ffeil fawr, fel y gall yr Aelod weld. Rwy’n ymwybodol o ganlyniadau'r arolwg staff. Mater yw hwn, wrth gwrs, i fwrdd Cyfoeth Naturiol Cymru fel corff hyd braich, ond mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi cyfarfod â chadeirydd a phrif weithredwr Cyfoeth Naturiol Cymru. Mae hi wedi amlinellu ei siom at y ffigurau a phwysleisiodd bwysigrwydd ymgysylltiad priodol â staff.

Thank you for the answer, First Minister. The survey results clearly indicate that there’s a problem with senior management, and it’s far worse than last year. I’ve had constituents who’ve contacted me who don’t wish to be named, and they’re fearful for the comments that they’ve sent me, saying that they had a Skype meeting with the directors and their leaders last week—and this included more in-depth analysis of the survey results—which made for worse reading than those that were published. I think the feeling from that meeting was that the problems were with lower management, and that they should go off and try to fix it themselves, although they see it more as something that needs to be fixed from the top. First Minister, can you tell me how this will be done, given that it is an organisation, as you say, that’s arm’s length from yourself? How will you achieve the £158 million savings over 10 years when, as I believe from staff there, processes and contracts that are now in place cost more than when they were fulfilled by the legacy organisation?

Diolch am yr ateb, Brif Weinidog. Mae canlyniadau'r arolwg yn dangos yn eglur bod problem gyda'r uwch reolwyr, ac mae'n llawer gwaeth na'r llynedd. Rwyf wedi cael etholwyr sydd wedi cysylltu â mi nad ydynt yn dymuno cael eu henwi, ac maen nhw'n ofnus am y sylwadau y maen nhw wedi eu hanfon ataf, gan ddweud eu bod wedi cael cyfarfod Skype gyda'r cyfarwyddwyr a'u harweinwyr yr wythnos diwethaf—ac roedd hyn yn cynnwys dadansoddiad mwy trylwyr o ganlyniadau’r arolwg—a oedd yn darllen yn llawer gwaeth na'r rhai a gyhoeddwyd. Rwy'n meddwl mai’r teimlad o'r cyfarfod hwnnw oedd bod y problemau gyda’r rheolwyr is, ac y dylent fynd i ffwrdd a cheisio ei ddatrys eu hunain, er eu bod yn ei weld yn fwy fel rhywbeth y mae angen ei ddatrys o’r brig. Brif Weinidog, a allwch chi ddweud wrthyf sut y bydd hyn yn cael ei wneud, o gofio ei fod yn sefydliad, fel y dywedwch, sydd ar hyd braich oddi wrthych chi eich hun? Sut gwnewch chi gyflawni'r arbedion o £158 miliwn dros 10 mlynedd pan, fel yr wyf yn ei glywed gan staff yno, bod prosesau a chontractau sydd ar waith erbyn hyn yn costio mwy na phan oedden nhw’n cael eu cyflawni gan y sefydliad etifeddiaeth?

Those are responsibilities for the chair and chief executive to make sure that staff feel valued. I notice from the survey that, overall, staff were more satisfied than they were last year. But, it’s right to say that, when we drill down underneath those figures in terms of perceptions of management, for example, career development and understanding of the organisation’s direction, the figures were not as good. As I mentioned earlier on, the Cabinet Secretary has met with the chair and chief executive. It’s been made clear to them that they must drive positive change from the top, and make sure that people do feel more valued within the organisation.

Cyfrifoldebau’r cadeirydd a'r prif weithredwr yw gwneud yn siŵr bod staff yn teimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi. Rwy’n sylwi o'r arolwg bod staff, yn gyffredinol, yn fwy bodlon nag yr oeddent y llynedd. Ond, mae'n iawn i ddweud, pan fyddwn yn ymchwilio’n fwy trylwyr i mewn i’r ffigurau hynny o ran tybiaethau’r rheolwyr, er enghraifft, datblygiad gyrfaol a dealltwriaeth o gyfeiriad y sefydliad, nad oedd y ffigurau cystal. Fel y soniais yn gynharach, mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi cyfarfod â'r cadeirydd a'r prif weithredwr. Fe’i gwnaed yn eglur iddyn nhw bod yn rhaid iddyn nhw sbarduno newid cadarnhaol o'r brig, a gwneud yn siŵr bod pobl yn teimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi yn fwy yn y sefydliad.

Brif Weinidog, yn ôl yr arolwg, mae’n destun pryder mawr bod staff yn Cyfoeth Naturiol Cymru yn teimlo eu bod nhw ddim yn cael mynediad i gyfleoedd dysgu a datblygiad personol pan fydd angen arnynt. Wrth gwrs, mae’n bwysig bod pobl yn cael y cyfleoedd hyn. O ystyried bod Cyfoeth Naturiol Cymru yn atebol i’ch Llywodraeth chi, sut mae’r Llywodraeth yn sicrhau bod staff yn y sefydliad hwn yn cael mynediad at gyfleoedd hyfforddi a dysgu i gefnogi eu datblygiad proffesiynol?

First Minister, according to the survey, it is a cause of great concern that staff in NRW feel that they don’t have access to learning and personal development opportunities when they need them. Of course, it is important that people do have these opportunities. Given that Natural Resources Wales is accountable to your Government, how does the Government ensure that staff in this organisation can access training and learning opportunities to support their professional development?

Er taw corff sydd ddim yn rhan o’r Llywodraeth yw Cyfoeth Naturiol Cymru, mae gan yr Ysgrifennydd ddiddordeb clir ynglŷn â sicrhau bod y corff yn gweithredu fel y dylai. I wneud hynny, bydd y Gweinidog eisiau gweld bod y ffigurau hyn yn gwella, ac yn gweld bod yna dystiolaeth bod llwybrau i ddatblygu gyrfaoedd unigolion yn cael eu datblygu, ac ar gael i bobl pan mae eu heisiau.

Although it is an arm’s-length body, the Secretary has a clear interest in ensuring that the body works as it should. In doing this, the Minister will want to see these figures improve, and will want to see that there is evidence that pathways to developing individuals’ careers are developed and are available as they require it.

The Plaid Cymru Member opposite is right to draw the First Minister’s attention to the recent staff survey at NRW. The results are both disappointing and concerning. Is the dissatisfaction of the staff in any way a reflection on how well this body is serving the general public?

Mae’r Aelod Plaid Cymru gyferbyn yn iawn i dynnu sylw’r Prif Weinidog at yr arolwg staff diweddar yng Nghyfoeth Naturiol Cymru. Mae'r canlyniadau yn siomedig ac yn peri pryder. A yw anfodlonrwydd y staff yn adlewyrchiad mewn unrhyw ffordd ar ba mor dda y mae’r corff hwn yn gwasanaethu'r cyhoedd?

No, I don’t believe that’s right. Natural Resources Wales are doing a good job in terms of managing our forestry resource, and making sure that advice is made available to businesses in order to mitigate their environmental impact, and of course in terms of managing our countryside for the benefit of our people.

Nac ydy, nid wyf yn credu bod hynny’n wir. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn gwneud gwaith da o ran rheoli ein hadnodd coedwigaeth, a gwneud yn siŵr bod cyngor yn cael ei roi ar gael i fusnesau er mwyn lliniaru eu heffaith amgylcheddol, ac wrth gwrs o ran rheoli ein cefn gwlad er lles ein pobl.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Galwaf nawr ar arweinwyr y pleidiau i holi’r Prif Weinidog, ac yn gyntaf yr wythnos yma mae arweinydd yr wrthblaid, Leanne Wood.

I now call on the party leaders to question the First Minister. First of all, the leader of the opposition, Leanne Wood.

Before I start my questions today, First Minister, I’d like to place on record our congratulations to the Welsh football team and the fans who did us proud in France last night. I could go on in that vein, but I’m going to move on to my questions now.

First Minister, you and I have crossed swords on many occasions about the national health service. Last night, I hosted a packed public meeting in Treorchy in the Rhondda, a community that’s due to lose its doctors’ surgery because the health board tell me there’s a shortage of doctors, which we all know about. Without getting into arguments about how many doctors we need, will you confirm that, if we leave the European Union on Thursday, the Welsh NHS will find it even more difficult to recruit doctors from overseas than it has been up until now?

Cyn i mi ddechrau fy nghwestiynau heddiw, Brif Weinidog, hoffwn roi ar goedd ein llongyfarchiadau i dîm pêl-droed Cymru a'r cefnogwyr a'n gwnaeth ni mor falch yn Ffrainc neithiwr. Gallwn barhau ar y trywydd hwnnw, ond rwy'n mynd i symud ymlaen at fy nghwestiynau nawr.

Brif Weinidog, rydych chi a minnau wedi croesi cleddyfau ar sawl achlysur ynghylch y gwasanaeth iechyd gwladol. Neithiwr, cynheliais gyfarfod cyhoeddus gorlawn yn Nhreorci yn y Rhondda, cymuned sydd ar fin colli ei meddygfa deulu gan fod y bwrdd iechyd yn dweud wrthyf fod prinder meddygon, yr ydym ni i gyd yn gwybod amdano. Heb fynd ar drywydd dadleuon ynghylch faint o feddygon sydd eu hangen arnom, a wnewch chi gadarnhau, os byddwn yn gadael yr Undeb Ewropeaidd ddydd Iau, y bydd y GIG yng Nghymru yn ei chael yn anoddach fyth recriwtio meddygon o dramor nag y bu hyd yn hyn?

Well, could I first of all express my slight annoyance that the leader of the opposition has got in before me when it comes to congratulating the Welsh football team? A wonderful result last night. The Cabinet Secretary, Ken Skates, was there—he’s looking well after such an evening as we saw. This is hugely important for Wales in terms of our profile around the world and the fact that there are fewer and fewer people who will say, ‘Wales? Where’s that?’ I think that’s hugely important. But the leader of the opposition raises a hugely important point, and that is, ‘What message are we conveying to doctors and other primary care professionals if we leave the EU?’ We know, for example, it is said that people who come here who are migrants put pressure on the NHS. I don’t buy that; they are mainly young, they’re working and they barely see a doctor. The reality is that they contribute, particularly those professionals who work in the NHS, to helping to care for sick people in Wales. The effect of a ‘leave’ vote would be to send the message to medical professionals, ‘Don’t come here. You can go anywhere else in Europe, but don’t think that you’re coming here’, and that will make it far more difficult to attract the medical expertise that we need into Wales.

Wel, a gaf i yn gyntaf oll fynegi fy siom braidd at y ffaith fod arweinydd yr wrthblaid wedi achub y blaen arnaf i pan ddaw i longyfarch tîm pêl-droed Cymru? Canlyniad ardderchog neithiwr. Roedd Ysgrifennydd y Cabinet, Ken Skates, yno—mae'n edrych yn dda ar ôl noson o’r fath a welsom. Mae hyn yn hynod o bwysig i Gymru o ran ein proffil ledled y byd a'r ffaith fod llai a llai o bobl a fydd yn dweud, 'Cymru? Ble mae fanno?’ Rwy'n credu bod hynny'n hynod o bwysig. Ond mae arweinydd yr wrthblaid yn codi pwynt hynod bwysig, sef, 'Pa neges ydym ni’n ei chyfleu i feddygon a gweithwyr gofal sylfaenol proffesiynol eraill os byddwn yn gadael yr UE?' Rydym ni’n gwybod, er enghraifft, y dywedir bod pobl sy'n dod yma sy’n fewnfudwyr yn rhoi pwysau ar y GIG. Nid wyf yn derbyn hynny; maen nhw’n ifanc yn bennaf, maen nhw’n gweithio ac anaml y byddant yn gweld meddyg. Y gwir yw eu bod yn cyfrannu, yn enwedig y gweithwyr proffesiynol hynny sy'n gweithio yn y GIG, at helpu i ofalu am bobl sâl yng Nghymru. Effaith pleidlais i adael fyddai anfon y neges i weithwyr meddygol proffesiynol, 'Peidiwch â dod yma. Gallwch fynd i unrhyw le arall yn Ewrop, ond peidiwch â meddwl eich bod yn dod yma', a bydd hynny’n ei gwneud yn llawer mwy anodd i ddenu’r arbenigedd meddygol sydd ei angen arnom i mewn i Gymru.

Thank you for your answer, First Minister. You’ll be aware that, over many years now, Plaid Cymru has advocated incentives to attract doctors to Wales. One important factor, if we are going to attract people to come and live and work here as GPs while we train more doctors, is the state of the economy. How much more difficult do you assess it will be to attract GPs to those areas where vacancies are difficult to fill if the economy takes the dip that it’s predicted to if there is a ‘leave’ vote on Thursday?

Diolch i chi am eich ateb, Brif Weinidog. Byddwch yn ymwybodol fod Plaid Cymru, dros flynyddoedd lawer erbyn hyn, wedi hyrwyddo cymhellion i ddenu meddygon i Gymru. Un ffactor pwysig, os ydym ni’n mynd i ddenu pobl i ddod i fyw a gweithio yma fel meddygon teulu wrth i ni hyfforddi mwy o feddygon, yw cyflwr yr economi. Faint yn fwy anodd ydych chi’n asesu y bydd hi i ddenu meddygon teulu i’r ardaloedd hynny lle mae swyddi yn anodd eu llenwi os bydd yr economi’n gwaethygu fel y rhagwelir y bydd yn ei wneud os ceir pleidlais i adael ddydd Iau?

Well, if you are a doctor qualified in the European Union and you are told, ‘You can travel to 27 other countries without the need for a visa, or come to the UK but you need a visa’, it doesn’t take a genius to work out that it’s far easier to go to the other countries. So, the UK will become a more difficult place to recruit medical staff into. But, yes, of course, there will be an effect on the economy. I have spent much of my time talking to businesses, attracting investment into Wales, and the unemployment figures are evidence of how that has worked. This would be a self-inflicted wound. We would not be able to offer the same kind of certainty to business as Ireland would, or as France would, or as Germany would because we would not be able to say for years what kind of access to the European market businesses could enjoy if they were to be based in Wales, and that is bad for Welsh business.

Wel, os ydych chi’n feddyg cymwysedig yn yr Undeb Ewropeaidd ac y dywedir wrthych, 'Gallwch deithio i 27 o wledydd eraill heb fod angen fisa, neu ddod i'r DU ond mae angen fisa arnoch chi', nid oes angen athrylith i weithio allan ei bod yn llawer haws mynd i'r gwledydd eraill. Felly, bydd y DU yn troi’n lle mwy anodd i recriwtio staff meddygol i mewn iddo. Ond, bydd, wrth gwrs, bydd effaith ar yr economi. Rwyf wedi treulio llawer o fy amser yn siarad â busnesau, yn denu buddsoddiad i Gymru, ac mae'r ffigurau diweithdra yn dystiolaeth o sut y mae hynny wedi gweithio. Byddai hwn yn glwyf a achosid gennym ni ein hunain. Ni fyddem yn gallu cynnig yr un math o sicrwydd i fusnesau fel y byddai Iwerddon, neu fel y byddai Ffrainc, neu fel y byddai’r Almaen, gan na fyddem yn gallu dweud am flynyddoedd pa fath o fynediad at y farchnad Ewropeaidd y gallai busnesau ei fwynhau pe byddent wedi’u lleoli yng Nghymru, ac mae hynny'n wael i fusnes yng Nghymru.

I don’t disagree with you there, First Minister. We may well have disagreements on the future of the Welsh NHS and what needs to happen to safeguard it, but where we do agree is on our joint opposition to privatisation. Now, I wonder whether or not you think it’s more or less likely that the NHS will be opened up for privatisation in the event of a ‘leave’ vote. We know that right-wing politicians across a number of parties in Westminster are keen to sign up to TTIP, the transatlantic trade and investment partnership, which will, of course, make it easier to sell off public services to their mates. Do you think that we’ve got a better chance of avoiding the damage that could be caused to our NHS from TTIP by joining and remaining with other countries that can resist it?

Nid wyf yn anghytuno â chi yn hynny o beth, Brif Weinidog. Efallai’n wir y byddwn yn anghytuno am ddyfodol y GIG yng Nghymru a’r hyn sydd angen digwydd i’w ddiogelu, ond yr hyn yr ydym ni yn cytuno arno yw ein cyd-wrthwynebiad i breifateiddio. Nawr, tybed a ydych chi’n credu ei bod yn fwy neu'n llai tebygol y bydd y GIG yn cael ei agor ar gyfer preifateiddio os bydd pleidlais i adael. Rydym ni’n gwybod bod gwleidyddion asgell dde ar draws nifer o bleidiau yn San Steffan yn awyddus i ymuno â TTIP, partneriaeth masnach a buddsoddi’r Iwerydd, a fydd, wrth gwrs, yn ei gwneud yn haws i werthu gwasanaethau cyhoeddus i'w ffrindiau. A ydych chi’n credu bod gennym ni well cyfle o osgoi'r niwed a allai gael ei achosi i'n GIG gan TTIP trwy ymuno ac aros gyda gwledydd eraill sy'n gallu ei wrthsefyll?

Well, the reality is that the EU and the US are large trading blocks. The UK is much, much smaller. It comes down to how much muscle you have in the market at the end of the day. She and I are in the same position—we would not want to see any kind of privatisation in the NHS. Frankly, I see the figures in the ‘leave’ campaign—Boris Johnson, Michael Gove, Nigel Farage—and I do not trust them with the future of our NHS. I do not trust them with the future of a publicly funded, publicly available NHS, and, from my perspective, I’m glad that the health service is devolved so that they can’t get their hands on the Welsh NHS. That’s hugely important. But, no, she and I, I am sure, will share some scepticism that the people who front that campaign have suddenly become converted to the virtues of the power of the state to ensure the welfare of its people.

Wel, y gwir amdani yw bod yr UE a'r Unol Daleithiau yn flociau masnachu mawr. Mae'r DU yn llawer, llawer llai. Mae'n dod i lawr i faint o ddylanwad sydd gennych chi yn y farchnad yn y pen draw. Mae hi a minnau yn yr un sefyllfa—ni fyddem ni eisiau gweld unrhyw fath o breifateiddio yn y GIG. A dweud y gwir, rwy’n gweld yr unigolion yn yr ymgyrch i adael—Boris Johnson, Michael Gove, Nigel Farage—ac nid wyf yn ymddiried ynddyn nhw gyda dyfodol ein GIG. Nid wyf yn ymddiried ynddyn nhw gyda dyfodol GIG a ariennir yn gyhoeddus, sydd ar gael yn gyhoeddus, ac, o’m safbwynt i, rwy'n falch bod y gwasanaeth iechyd wedi ei ddatganoli fel na allant gael eu dwylo ar y GIG yng Nghymru. Mae hynny'n hynod bwysig. Ond, na, bydd hi a minnau, rwy’n siŵr, yn rhannu cryn amheuaeth bod y bobl sy'n arwain yr ymgyrch honno wedi cael eu darbwyllo’n sydyn o rinweddau grym y wladwriaeth i sicrhau lles ei phobl.

Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.

The leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. I, too, identify with the sentiments of the leader of the opposition and the First Minister around the victory last night. It’s caused problems in my office because I had several members out there, and going in a camper van for a week is not a brilliant advert, with five football supporters, and now they’ll have to extend their time for the next match and, hopefully, a continuation through the championship. But, a huge congratulations to the Welsh fans on the way they’ve conducted themselves, and an even bigger congratulations to the Welsh team on the way they played last night.

First Minister, it is vital that we make improvements in autism services here in Wales. Last Saturday was Autistic Pride Day, and, in 2009, the Westminster Government passed an Act to improve autistic services in England. Part of our manifesto was to bring forward an Act in this Assembly term to seek the improvements here in Wales, so that health boards and other public bodies would know exactly the commitments they would have to make to the 34,000 who have this diagnosis and battle to get the help and support they require here in Wales. Will you commit to your Government bringing forward an Act to support autistic services here in Wales, similar to the one that was brought forward in 2009 in Westminster?

Diolch i chi, Lywydd. Rwyf innau hefyd yn uniaethu â sylwadau arweinydd yr wrthblaid a'r Prif Weinidog ar y fuddugoliaeth neithiwr. Achosodd broblemau yn fy swyddfa i gan fod gen i sawl aelod allan yno, ac nid yw mynd mewn fan wersylla am wythnos yn hysbyseb gwych, gyda phum cefnogwr pêl-droed, a nawr bydd yn rhaid iddyn nhw ymestyn eu hamser ar gyfer y gêm nesaf a, gobeithio, parhad drwy'r bencampwriaeth. Ond, llongyfarchiadau mawr i gefnogwyr Cymru ar y ffordd y maen nhw wedi ymddwyn, a llongyfarchiadau mwy fyth i dîm Cymru ar y ffordd y gwnaethon nhw chwarae neithiwr.

Brif Weinidog, mae'n hanfodol ein bod yn gwneud gwelliannau i wasanaethau awtistiaeth yma yng Nghymru. Roedd hi’n Ddiwrnod Balchder Awtistig ddydd Sadwrn diwethaf, ac, yn 2009, pasiodd Llywodraeth San Steffan Ddeddf i wella gwasanaethau awtistiaeth yn Lloegr. Rhan o'n maniffesto oedd cyflwyno Deddf yn ystod y tymor Cynulliad hwn i geisio cyflawni’r gwelliannau hyn yng Nghymru, fel y byddai byrddau iechyd a chyrff cyhoeddus eraill yn gwybod yn union yr ymrwymiadau y byddai'n rhaid iddyn nhw eu gwneud i'r 34,000 sydd wedi cael y diagnosis hwn ac sy’n brwydro i gael y cymorth a'r gefnogaeth sydd eu hangen arnynt yma yng Nghymru. A wnewch chi ymrwymo eich Llywodraeth i gyflwyno Deddf i gefnogi gwasanaethau awtistiaeth yma yng Nghymru, yn debyg i'r un a gyflwynwyd yn 2009 yn San Steffan?

Well, it is something we are actively considering. I’m not saying we will simply replicate what happened in Westminster. I believe it needs consideration separately from other legislation, but, certainly, it is something that we’re willing to discuss with other parties in order to ensure that the services we have for autism are the best they can be.

Wel, mae'n rhywbeth yr ydym ni’n rhoi ystyriaeth ymarferol iddo. Nid wyf yn dweud y byddwn yn ailadrodd yr hyn a ddigwyddodd yn San Steffan. Rwy’n credu bod angen ei ystyried ar wahân i ddeddfwriaeth arall, ond, yn sicr, mae'n rhywbeth yr ydym ni’n barod i’w drafod gyda phleidiau eraill er mwyn sicrhau bod y gwasanaethau sydd gennym ar gyfer awtistiaeth y gorau y gallant fod.

Thank you for that answer, First Minister. I’d like to pay tribute to my colleague Mark Isherwood who has championed the cause around autistic services here in Wales for many, many years. Whilst those discussions are going on, and certainly you didn’t rule out the opportunity to bring forward legislation, what—[Interruption.]

Diolch i chi am yr ateb yna, Brif Weinidog. Hoffwn dalu teyrnged i’m cydweithiwr Mark Isherwood sydd wedi hyrwyddo’r achos ynghylch gwasanaethau awtistiaeth yma yng Nghymru am lawer iawn o flynyddoedd. Er bod y trafodaethau hynny’n parhau, ac yn sicr ni wnaethoch chi ddiystyru’r cyfle i gyflwyno deddfwriaeth, pa—[Torri ar draws.]

What improvements can we see, while those discussions are being undertaken, around the legislation framework? Because there are 34,000 people in Wales who have a diagnosis and the National Autistic Society identify services to support them as ‘patchy’ here in Wales. So, what can we expect in the intervening time, when we will hopefully find agreement to bring forward legislation to enshrine the rights of people with a diagnosis to expect the service delivery here in Wales?

Pa welliannau allwn ni eu gweld, tra bod y trafodaethau hynny’n cael eu cynnal, ynghylch y fframwaith deddfwriaeth? Oherwydd ceir 34,000 o bobl yng Nghymru sydd wedi cael diagnosis ac mae'r Gymdeithas Awtistiaeth Genedlaethol yn dweud bod gwasanaethau i'w cefnogi yn 'ddarniog' yma yng Nghymru. Felly, beth allwn ni ei ddisgwyl yn y cyfamser, pan fyddwn ni, gobeithio, yn dod i gytundeb i gyflwyno deddfwriaeth i ymgorffori hawliau pobl sydd wedi cael diagnosis i ddisgwyl y ddarpariaeth o wasanaethau yma yng Nghymru?

The first challenge, of course, is for there to be a diagnosis, and that can take some time. Because autism, as the Member knows, exists on a spectrum, there are some elements of autism that are not easily diagnosed, and the diagnosis is the first step. He’s asked about those who’ve been diagnosed. Well, we seek to ensure, of course, consistency across Wales—that’s why we ring-fenced mental health spending to make sure that there were more services available. That’s why, of course, we’ve provided more money for child and adolescent mental health services, because the demand on CAMHS was substantial and we recognised that demand needed to be met. We expect all local health boards to deliver a consistent service to support not just those who are diagnosed with autism, but those, of course, who care for them as well.

Yr her gyntaf, wrth gwrs, yw cael diagnosis, a gall hynny gymryd cryn amser. Oherwydd bod awtistiaeth, fel y mae’r Aelod yn gwybod, yn bodoli ar sbectrwm, ceir rhai elfennau o awtistiaeth nad yw’n rhwydd cael diagnosis ohonynt, a'r diagnosis yw’r cam cyntaf. Mae wedi gofyn am y rhai sydd wedi cael diagnosis. Wel, rydym ni’n ceisio sicrhau, wrth gwrs, cysondeb ar draws Cymru—dyna pam yr ydym ni wedi clustnodi gwariant ar iechyd meddwl i wneud yn siŵr bod mwy o wasanaethau ar gael. Dyna pam, wrth gwrs, yr ydym ni wedi darparu mwy o arian ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl plant a'r glasoed, gan fod y galw ar CAMHS yn sylweddol a chydnabuwyd gennym fod angen bodloni’r galw hwnnw. Rydym ni’n disgwyl i bob bwrdd iechyd lleol ddarparu gwasanaeth cyson i gefnogi nid yn unig y rhai sy'n cael diagnosis o awtistiaeth, ond y rhai, wrth gwrs, sy'n gofalu amdanyn nhw hefyd.

You introduced CAMHS into the line of questioning—I’d like to move into that area, if I may. Mental health services for young people in particular have seen a massive increase in the referrals to CAMHS—120-odd per cent since 2010. The waiting times in this particular area are horrendous, to say the least, with one in eight people who are referred waiting in excess of 40 weeks, when the Welsh Government’s own referral time target is 14 weeks. What action will the Welsh Government, the new Welsh Government, be doing to actually tackle these chronic waiting times, which, as I’ve said, have seen one in eight young people waiting in excess of 40 weeks for the help and support that they require, when in the last financial year the Welsh Government did cut the money to CAMHS by nearly 7 per cent?

Rydych chi wedi cyflwyno CAMHS i'r trywydd holi—hoffwn symud i’r maes hwnnw, os caf. Bu cynnydd enfawr i’r atgyfeiriadau i CAMHS mewn gwasanaethau iechyd meddwl i bobl ifanc yn enwedig—tua 120 y cant ers 2010. Mae'r amseroedd aros yn y maes penodol hwn yn ddychrynllyd, a dweud y lleiaf, gydag un o bob wyth o bobl sy'n cael eu hatgyfeirio yn aros mwy na 40 wythnos, pan mai 14 wythnos yw targed amser atgyfeirio Llywodraeth Cymru ei hun. Pa gamau wnaiff Llywodraeth Cymru, Llywodraeth newydd Cymru, eu cymryd i roi sylw i’r amseroedd aros hirfaith hyn, sydd, fel y dywedais, wedi arwain at un o bob wyth o bobl ifanc yn aros mwy na 40 wythnos am y cymorth a’r gefnogaeth sydd eu hangen arnynt, pan fo Llywodraeth Cymru wedi torri’r arian i CAMHS gan bron i 7 y cant yn y flwyddyn ariannol ddiwethaf?

Well, no, that’s not correct. Extra money has gone into CAMHS. CAMHS, in some ways, was the victim of its own success at the beginning. Once it was known that the service was there, GPs were far more able to refer into CAMHS, and, indeed, it’s right to say that demand did become quite high. We then took steps, of course, to make sure the funding was available in order to meet that demand, and I fully expect to see waiting times reduce over time, as the money flows through the system.

Wel, na, nid yw hynny'n gywir. Mae arian ychwanegol wedi mynd i mewn i CAMHS. Dioddefodd CAMHS, mewn rhai ffyrdd, oherwydd ei lwyddiant ei hunan ar y cychwyn. Ar ôl iddi ddod yn hysbys bod y gwasanaeth ar gael, roedd hi’n llawer haws i feddygon teulu atgyfeirio i CAMHS, ac, yn wir, mae'n iawn i ddweud bod galw wedi mynd yn eithaf uchel. Gwnaethom gymryd camau wedyn, wrth gwrs, i sicrhau bod y cyllid ar gael er mwyn gallu ateb y galw hwnnw, ac rwy’n sicr yn disgwyl gweld amseroedd aros yn lleihau dros amser, wrth i’r arian lifo drwy'r system.

Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

The leader of the UKIP group, Neil Hamilton.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Last night’s result shows that small countries can take on much bigger ones in the world and succeed, if they approach a task in the right spirit. I’m sure that Ken Skates will be an advantage to Wales whenever it’s playing around the world, if he can produce results like last night’s.

But, reverting to the question that was asked by the leader of the opposition, there is no reason, is there, why a points-based immigration system, as there is in Australia, should in any way restrict the number of doctors coming to the UK, but it might enable us to restrict those who don’t come for jobs, who compete with others. I wonder if he agrees with what Len McCluskey, the Labour Party’s largest financial contributor, is reported as having said in the papers today, that opening borders to eastern European countries in 2004 has led to

‘a gigantic experiment at the expense of ordinary workers’,

and has led to

‘sustained pressure on living standards and a systematic attempt to hold down wages and cut the costs of social provision for working people.’

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Mae canlyniad neithiwr yn dangos y gall gwledydd bach gystadlu yn erbyn rhai llawer mwy yn y byd a llwyddo, os byddant yn mynd i’r afael â thasg yn yr ysbryd cywir. Rwy'n siŵr y bydd Ken Skates o fantais i Gymru pryd bynnag y bydd yn chwarae o gwmpas y byd, os gall ef gyflawni canlyniadau tebyg i neithiwr.

Ond, gan ddychwelyd at y cwestiwn a ofynnwyd gan arweinydd yr wrthblaid, nid oes unrhyw reswm, onid oes, pam ddylai system mewnfudo yn seiliedig ar bwyntiau, fel y ceir yn Awstralia, gyfyngu mewn unrhyw ffordd ar nifer y meddygon sy'n dod i'r DU, ond gallai ein galluogi i gyfyngu ar y rhai nad ydynt yn dod i gael swyddi, sy'n cystadlu ag eraill. Tybed a yw’n cytuno â'r hyn yr adroddwyd bod Len McCluskey, cyfrannwr ariannol mwyaf y Blaid Lafur, wedi ei ddweud yn y papurau heddiw, sef bod agor ffiniau i wledydd dwyrain Ewrop yn 2004 wedi arwain at

arbrawf enfawr ar draul gweithwyr cyffredin,

ac mae wedi arwain at

pwysau cyson ar safonau byw ac ymgais systematig i gadw cyflogau’n isel a thorri costau darpariaeth gymdeithasol ar gyfer pobl sy'n gweithio.

I haven’t seen those comments. At the beginning, he seemed to be advocating Welsh independence, talking about small countries. I’m sure he’ll explain his position a little later. I don’t believe that, and I’ll explain why: the reason why people are angry at the moment is they feel their jobs aren’t secure. They remember the days when there were jobs available, when they had long-term contracts, when there were pensions at the end, when there was strong trade union recognition. Those rights were stripped away consistently over many, many years, and what we see now is too many people in jobs where the wages are lower, where there’s casualisation, where there are zero-hours contracts and where trade union recognition is denied to them. We see that, of course, encapsulated in the last few weeks with Mike Ashley—that’s the sort of future that we don’t want to see on these benches, not by any stretch of the imagination. That’s what drives people’s anger. But, the reality is that the levels of migration will remain much the same as they are for the next few years at least, whatever happens. It’s not a question of migrants causing the problem; it’s a question of the fact that the law isn’t strong enough, and trade union recognition isn’t strong enough to make sure that people have the secure jobs that they need. I’ve no doubt at all that those people who advocate that we should leave the EU are not going to suddenly turn round and say, ‘Let’s go back to the days when there was strong trade union recognition, when we had higher wages, when we had longer-term contracts, we didn’t have zero-hours contracts, when people had pensions at the end of their jobs.’ I don’t see any of that coming from the ‘leave’ campaign.

Nid wyf wedi gweld y sylwadau hynny. Ar y cychwyn, roedd yn ymddangos ei fod yn cefnogi annibyniaeth i Gymru, gan siarad am wledydd bychain. Rwy'n siŵr y bydd yn egluro ei safbwynt yn ddiweddarach. Nid wyf yn credu hynny, a byddaf yn esbonio pam: y rheswm pam mae pobl yn ddig ar hyn o bryd yw oherwydd eu bod yn teimlo nad yw eu swyddi yn ddiogel. Maen nhw’n cofio’r dyddiau pan oedd swyddi ar gael, pan roedd ganddyn nhw gontractau hirdymor, pan oedd pensiynau ar y diwedd, pan oedd cydnabyddiaeth gref o undeb llafur. Cymerwyd yr hawliau hynny oddi arnynt yn gyson dros flynyddoedd lawer iawn, a'r hyn yr ydym ni’n ei weld nawr yw gormod o bobl mewn swyddi lle mae'r cyflogau’n is, lle ceir cytundebau dros dro, lle ceir contractau dim oriau a lle nad oes cydnabyddiaeth undeb llafur ar gael iddynt. Rydym ni’n gweld hynny, wrth gwrs, yn cael ei grynhoi yn ystod yr wythnosau diwethaf gyda Mike Ashley—dyna’r math o ddyfodol nad ydym ni eisiau ei weld ar y meinciau hyn, nid o bell ffordd. Dyna sy’n sbarduno dicter pobl. Ond, y gwir yw y bydd y lefelau mewnfudo yn parhau i fod yr un fath ag y maent dros yr ychydig flynyddoedd nesaf o leiaf, beth bynnag sy'n digwydd. Nid yw'n fater o fewnfudwyr yn achosi'r broblem; mae'n fater o ffaith nad yw'r gyfraith yn ddigon cryf, ac nid yw’r gydnabyddiaeth o undebau llafur yn ddigon cryf i wneud yn siŵr bod gan bobl y swyddi diogel sydd eu hangen arnynt. Nid wyf yn amau ​​o gwbl nad yw’r bobl hynny sy'n dadlau y dylem ni adael yr UE yn mynd i ddweud yn sydyn, 'Gadewch i ni fynd yn ôl i’r dyddiau pan oedd cydnabyddiaeth o undebau llafur yn gryf, pan oedd gennym ni gyflogau uwch, pan oedd gennym ni gontractau hirdymor, pan nad oedd gennym ni gontractau dim oriau, pan oedd gan bobl bensiynau ar ddiwedd eu swyddi.' Nid wyf un gweld dim o hynny yn dod oddi wrth yr ymgyrch i adael.

The First Minister seems to be denying that adding a city the size of Cardiff to our national population every year has no impact on wages. I have to tell him that the Bank of England disagrees with that. In a report that was published at the end of last year, the Bank of England said that a 10 per cent increase in immigration leads to a 2 per cent fall in wages for unskilled and semi-skilled people. So, although it may be very well for professional classes and people who want cleaners and gardeners and the like to have unlimited immigration, for those at the bottom of the income scale, this is very bad news indeed.

Ymddengys bod y Prif Weinidog yn gwadu bod ychwanegu dinas o faint Caerdydd at ein poblogaeth genedlaethol bob blwyddyn yn cael unrhyw effaith ar gyflogau. Mae'n rhaid i mi ddweud wrtho fod Banc Lloegr yn anghytuno â hynny. Mewn adroddiad a gyhoeddwyd ar ddiwedd y flwyddyn ddiwethaf, dywedodd Banc Lloegr fod cynnydd o 10 y cant mewn mewnfudo yn arwain at ostyngiad o 2 y cant i gyflogau ar gyfer pobl heb sgiliau a lled-fedrus. Felly, er efallai fod popeth yn iawn i’r dosbarthiadau proffesiynol a phobl sydd eisiau glanhawyr a garddwyr ac yn y blaen gael mewnfudo diderfyn, mae hyn yn newyddion drwg iawn yn wir i’r rhai ar waelod y raddfa incwm.

He should look at his own benches when it comes to employing those from eastern Europe, shouldn’t he? I mean, the reality is, on the one hand, his party says, ‘Well, of course, you have to stop people coming in’, and on the other hand, quite happy to employ people when they are here. The reality is that, out of a population of 3 million in Wales, we have 47,000 people who are nationals of another EU state—it is a very small percentage. Many of those people are in skilled jobs: they are working in medicine, they are working in nursing, they are working in dentistry. I can show him, if he likes, in my own constituency, these people and the service that they contribute. The point is this: if you are a doctor and you wish to take your skills around Europe, you are far more likely to go somewhere where there are no barriers than a country where you have to fill in forms to work. It’s simple human nature. The more barriers we put in place to skilled workers, the less likely they are to come here.

Dylai edrych ar ei feinciau ei hun pan ddaw i gyflogi’r rhai hynny o ddwyrain Ewrop, oni ddylai? Hynny yw, y gwir yw, ar y naill law, mae ei blaid ef yn dweud, 'Wel, wrth gwrs, mae’n rhaid i chi atal pobl rhag dod i mewn', ac ar y llaw arall, yn hapus iawn i gyflogi pobl pan fyddan nhw yma. Y gwir yw, o boblogaeth o 3 miliwn yng Nghymru, bod gennym ni 47,000 o bobl sy'n wladolion un o wladwriaethau eraill yr UE—mae'n ganran fach iawn. Mae llawer o'r bobl hynny mewn swyddi medrus: maen nhw’n gweithio ym maes meddygaeth, maen nhw’n gweithio ym maes nyrsio, maen nhw’n gweithio ym maes deintyddiaeth. Gallaf ddangos iddo, os hoffai, yn fy etholaeth fy hun, y bobl hyn a'r gwasanaeth y maen nhw’n ei gyfrannu. Y pwynt yw hyn: os ydych chi’n feddyg ac yn dymuno mynd â'ch sgiliau o gwmpas Ewrop, rydych chi’n llawer mwy tebygol o fynd i rywle lle nad oes rhwystrau nag i wlad lle mae'n rhaid i chi lenwi ffurflenni i weithio. Mae'n natur ddynol syml. Po fwyaf y rhwystrau yr ydym ni’n eu rhoi o flaen gweithwyr medrus, y lleiaf tebygol y maen nhw o ddod yma.

Well, I think the First Minister has his head in the clouds on that, and huge numbers of ex-Labour voters take the same view. But it’s not just about immigration bearing down on the living standards of ordinary people. There are many other ways in which the EU does this as well—the cost of the common agricultural policy, for example, which probably adds up to £500 a year on the household budgets of ordinary people; £500 a year for green taxes and other climate change levies; and, because of the tariffs that the EU imposes upon the import of the clothing from other parts of the world, the average amount that people spend on clothing, in the average household, is about £150 a year more than it would otherwise be. So, in so many ways, the EU is against the interests of ordinary people, those who are the most vulnerable in our society.

Wel, rwy'n meddwl bod pen y Prif Weinidog yn y cymylau yn hynny o beth, ac mae nifer fawr o gyn-bleidleiswyr Llafur o'r un farn. Ond nid yw’n ymwneud yn unig â mewnfudo yn rhoi pwysau ar safonau byw pobl gyffredin. Ceir llawer o ffyrdd eraill y mae'r UE yn gwneud hyn hefyd—cost y polisi amaethyddol cyffredin, er enghraifft, sydd yn ôl pob tebyg yn ychwanegu hyd at £500 y flwyddyn at gyllidebau cartrefi pobl gyffredin; £500 y flwyddyn ar gyfer trethi gwyrdd ac ardollau newid yn yr hinsawdd eraill; ac, oherwydd y tariffau y mae’r UE yn eu gorfodi ar fewnforio dillad o rannau eraill o'r byd, mae’r swm cyfartalog y mae pobl yn ei wario ar ddillad, mewn cartref cyffredin, tua £150 y flwyddyn yn fwy nag y byddai fel arall. Felly, mewn cymaint o ffyrdd, mae'r UE yn erbyn buddiannau pobl gyffredin, y rhai sydd fwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas.

I wonder if the leader of the Conservatives heard that, with the common agricultural policy. So much for his guarantees—he’s just heard it from UKIP that they want to get rid of the common agricultural policy. That means, of course, getting rid of subsidies. It means allowing in more New Zealand lamb at a cheaper price—that’s what it means—it means taking away the protections of our farmers, taking away the subsidies they receive. That’s what he means by that. He hasn’t thought through what he said—[Interruption.] He’s embarrassed now, the leader of the Conservatives, at being on the same side—I’m not surprised he’s embarrassed about being on the same side as UKIP on this. What he has just proposed, the leader of UKIP, would mean that farmers would lose money, they would not be able to export at a reasonable price to the European market, New Zealand lamb would come in cheaper because there would be no tariffs because of free trade, and our farmers would be obliterated. Now we know the truth of what the right are saying—that they want to make sure that our farmers lose the protection that Europe provides.

Tybed a glywodd arweinydd y Ceidwadwyr hynna, o ran y polisi amaethyddol cyffredin. Dyna ddiwedd ar ei warantau—mae ef newydd glywed gan UKIP eu bod nhw eisiau cael gwared ar y polisi amaethyddol cyffredin. Mae hynny'n golygu, wrth gwrs, cael gwared ar gymorthdaliadau. Mae'n golygu caniatáu mwy o gig oen Seland Newydd am bris rhatach—dyna mae'n ei olygu—mae’n golygu cymryd amddiffyniadau ein ffermwyr oddi wrthynt, cymryd y cymorthdaliadau a gânt oddi wrthynt. Dyna mae’n ei olygu wrth ddweud hynny. Nid yw wedi ystyried yn fanwl yr hyn a ddywedodd— [Torri ar draws.] Mae'n teimlo embaras nawr, arweinydd y Ceidwadwyr, o fod ar yr un ochr—nid wyf yn synnu ei fod yn teimlo embaras am fod ar yr un ochr ag UKIP ar hyn. Byddai’r hyn y mae newydd ei gynnig, arweinydd UKIP, yn golygu y byddai ffermwyr yn colli arian, ni fyddent yn gallu allforio am bris rhesymol i'r farchnad Ewropeaidd, byddai cig oen Seland Newydd yn dod i mewn yn rhatach gan na fyddai unrhyw dariffau oherwydd masnach rydd, a byddai ar ben ar ein ffermwyr. Nawr rydym ni’n gwybod y gwir am yr hyn y mae’r dde yn ei ddweud—eu bod nhw eisiau gwneud yn siŵr bod ein ffermwyr yn colli'r amddiffyniad y mae Ewrop yn ei gynnig.

Safonau Gofal ym Maes Iechyd a Gofal Cymdeithasol

Standards of Care in Health and Social Services

3. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella safonau gofal ym maes iechyd a gofal cymdeithasol ledled Cymru? OAQ(5)0072(FM)

3. What is the Welsh Government doing to improve the standards of care in health and social services across Wales? OAQ(5)0072(FM)

We demand the highest standards of care for the people of Wales. We have put in place rigorous outcome and standards frameworks, effective performance management arrangements, as well as robust regulation and inspection regimes, which drive service improvement and quality.

Rydym ni’n mynnu’r safonau uchaf o ofal i bobl Cymru. Rydym ni wedi cyflwyno fframweithiau canlyniadau a safonau trylwyr, trefniadau rheoli perfformiad effeithiol, yn ogystal â threfnau rheoleiddio ac arolygu cadarn, sy'n sbarduno gwelliant ac ansawdd mewn gwasanaethau.

Thank you, First Minister. Following the recent publication of the fundamentals of care survey conducted in all hospitals across Wales, it was revealed that overall patient satisfaction with the NHS remains extremely high, with 98 per cent of patients documenting that they were made to feel safe and 99 per cent saying that they were treated with dignity and respect. These positive findings are welcome news and a testament to the high-quality work at the heart of the Welsh NHS, which was reiterated by the Organisation for Economic Co-operation and Development report earlier this year. Will the First Minister join me in welcoming these results, which demonstrate that Welsh Labour have not wavered in our efforts to confront the challenges that we face in the NHS? And would you agree with me that it is crucial that the Welsh Government continues to build upon this and remains committed to excellence in care across the Welsh NHS?

Diolch yn fawr, Brif Weinidog. Yn dilyn cyhoeddiad diweddar yr arolwg hanfodion gofal a gynhaliwyd ym mhob ysbyty ledled Cymru, datgelwyd bod boddhad cyffredinol cleifion â'r GIG yn dal i fod yn hynod o uchel, wrth i 98 y cant o gleifion gofnodi y gwnaed iddynt deimlo'n ddiogel a 99 y cant yn dweud eu bod wedi cael eu trin gydag urddas a pharch. Mae'r canfyddiadau cadarnhaol hyn yn newyddion i'w croesawu ac yn dyst i’r gwaith o ansawdd uchel sy’n ganolog i’r GIG yng Nghymru, a bwysleisiwyd gan adroddiad y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn gynharach eleni. A wnaiff y Prif Weinidog ymuno â mi i groesawu’r canlyniadau hyn, sy’n dangos nad yw Llafur Cymru wedi simsanu yn ein hymdrechion i wynebu’r heriau sydd o’n blaenau yn y GIG? A fyddech chi’n cytuno â mi ei bod yn hanfodol bod Llywodraeth Cymru yn parhau i adeiladu ar hyn ac yn parhau i fod yn ymrwymedig i ragoriaeth mewn gofal ar draws y GIG yng Nghymru?

Well, can I thank the Member for that question? I fully agree: we do remain committed to excellent, high-quality care across Wales. As we’ve said before, the OECD report confirms that not one system across the UK is outperforming another. Whilst there was much to be satisfied with in that report, there is still work to do in some areas—that much is clear. We cannot be satisfied 100 per cent. We look to health boards to make sure that they fulfil their potential as organisations that can deliver the services that people expect.

Wel, a gaf i ddiolch i'r Aelod am y cwestiwn yna? Rwy’n cytuno’n llwyr: rydym ni’n dal i fod wedi ymrwymo i ofal rhagorol, o ansawdd uchel ledled Cymru. Fel yr ydym ni wedi ei ddweud o'r blaen, mae adroddiad yr OECD yn cadarnhau nad oes yr un system ar draws y DU yn perfformio’n well nag un arall. Er bod llawer i fod yn fodlon ag ef yn yr adroddiad hwnnw, mae gwaith i'w wneud mewn rhai meysydd o hyd—mae cymaint â hynny’n eglur. Ni allwn fod yn fodlon 100 y cant. Rydym ni’n disgwyl i fyrddau iechyd wneud yn siŵr eu bod yn gwireddu eu potensial fel sefydliadau sy’n gallu darparu'r gwasanaethau y mae pobl yn eu disgwyl.

First Minister, key aims in the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014 are integrated consistency and co-operation in the delivery of services, yet the reality in Wales, here, is that there are 34 per cent of patients waiting well over six weeks for transfer home from an NHS bed. I know first-hand, from many casework issues arising, and indeed from recent personal experience, that the communication link between the health and social care practitioners is actually very poor and often leads to delays and a lack of provision of services for when people return home, often quite vulnerable. A joined-up approach in terms of occupational therapy, physiotherapy and district nurse care is essential, but very rarely available joined up. Through your three-year evaluation of this Act, how will you address these barriers in order to meet the pledges contained within your Government’s Act, to make it meaningful and relevant to those very people who desperately depend on it?

Brif Weinidog, mae cysondeb wedi’i integreiddio a chydweithredu i ddarparu gwasanaethau yn nodau allweddol Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014, ac eto, y gwir amdani yng Nghymru, yma, yw bod 34 y cant o gleifion yn aros ymhell dros chwe wythnos i ddychwelyd adref o wely GIG. Rwy’n gwybod yn uniongyrchol, o faterion gwaith achos sydd wedi codi, ac o brofiad personol diweddar yn wir, bod y cyswllt cyfathrebu rhwng yr ymarferwyr iechyd a gofal cymdeithasol yn wael iawn mewn gwirionedd ac yn aml yn arwain at oedi a diffyg darpariaeth o wasanaethau ar gyfer pan fydd pobl yn dychwelyd adref, yn aml yn agored iawn i niwed. Mae dull cydgysylltiedig o ran therapi galwedigaethol, ffisiotherapi a gofal nyrs ardal yn hanfodol, ond anaml iawn y maent ar gael yn gydgysylltiedig. Drwy eich gwerthusiad tair blynedd o’r Ddeddf hon, sut gwnewch chi fynd i'r afael â'r rhwystrau hyn er mwyn cyflawni’r addewidion sydd wedi’u cynnwys yn Neddf eich Llywodraeth, i'w gwneud yn ystyrlon ac yn berthnasol i’r union bobl hynny sydd wir yn dibynnu arni?

Well, we saw the level of delays reduce by 7.6 per cent in April, and a further 2.6 per cent fall was reported in May. The number of patients delayed in acute beds also fell in May: down 7 per cent on the previous month. There was a significant decrease in the number of patients waiting to leave mental health facilities: a 20 per cent decrease. Provisions in the Act—the Social Services and Well-being (Wales) Act, that is—will ensure far more collaborative working between health and social services, which I’m sure all parties want to see. The regional partnerships, led by health boards, will ensure that fewer and fewer people have to wait longer than they need before they can leave hospital.

Wel, gwelsom lefel yr oediadau’n gostwng 7.6 y cant ym mis Ebrill, ac adroddwyd gostyngiad pellach o 2.6 y cant ym mis Mai. Gostyngodd nifer y cleifion a gadwyd mewn gwelyau acíwt ym mis Mai hefyd: gostyngiad o 7 y cant o’r mis blaenorol. Bu gostyngiad sylweddol i nifer y cleifion sy'n aros i adael cyfleusterau iechyd meddwl: gostyngiad o 20 y cant. Bydd darpariaethau yn y Ddeddf—Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru), hynny yw—yn sicrhau llawer mwy o weithio ar y cyd rhwng gwasanaethau iechyd a chymdeithasol, yr wyf yn siŵr yr hoffai pob ochr ei weld. Bydd y partneriaethau rhanbarthol, a arweinir gan fyrddau iechyd, yn sicrhau y bydd yn rhaid i lai a llai o bobl aros yn hwy nag y dylent cyn y gallant adael yr ysbyty.

Teithwyr Rheilffyrdd yn Islwyn

Railway Passengers in Islwyn

4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am flaenoriaethau Llywodraeth Cymru o ran sicrhau gwell cysylltiad i deithwyr rheilffyrdd yn Islwyn? OAQ(5)0066(FM)

4. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government’s priorities in ensuring enhanced connectivity for railway passengers in Islwyn? OAQ(5)0066(FM)

We are funding enhancements to the Ebbw Vale line, which, of course, we reopened, that will allow for additional services to be introduced in the future, improving stations and, of course, improving bus connectivity.

Rydym ni’n ariannu gwelliannau i reilffordd Glynebwy, a ailagorwyd gennym, wrth gwrs, a fydd yn caniatáu i wasanaethau ychwanegol gael eu cyflwyno yn y dyfodol, gan wella gorsafoedd ac, wrth gwrs, gwella cysylltedd bws.

Okay. Thank you for that answer. The scheme to reintroduce passenger services back to the Ebbw Vale railway line between Ebbw Vale and Cardiff, including stations at Risca and Pontymister, Crosskeys and Newbridge, has been a resounding success with the public. A great part has been funded by EU structural funding; i.e. it would not have happened if it had been left to the Tory cuts that have occurred in Wales. Will the First Minister provide an update on how Welsh Government is both progressing and facilitating the process within which the communities that I represent, served by the Ebbw Vale railway line, can access the great city of Newport as soon as possible, to ensure critical connectivity for jobs, markets and community regeneration? Would he also comment on the importance of EU funding in such critical infrastructure projects for the future?

Iawn. Diolch i chi am yr ateb yna. Mae'r cynllun i ailgyflwyno gwasanaethau teithwyr yn ôl i reilffordd Glynebwy rhwng Glynebwy a Chaerdydd, gan gynnwys gorsafoedd yn Rhisga a Phontymister, Crosskeys a Threcelyn, wedi bod yn llwyddiant ysgubol gyda'r cyhoedd. Ariannwyd rhan fawr gan gyllid strwythurol yr UE; h.y. ni fyddai wedi digwydd pe byddai wedi cael ei adael i doriadau’r Torïaid sydd wedi digwydd yng Nghymru. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am sut y mae Llywodraeth Cymru yn symud ymlaen ac yn hwyluso'r broses y gall y cymunedau yr wyf yn eu cynrychioli, sy’n cael eu gwasanaethu gan reilffordd Glynebwy, ei defnyddio i gael mynediad at ddinas fawr Casnewydd cyn gynted â phosibl, er mwyn sicrhau cysylltedd hanfodol ar gyfer swyddi, marchnadoedd ac adfywio cymunedol? A wnaiff ef hefyd gynnig sylwadau ar bwysigrwydd arian yr UE mewn prosiectau seilwaith hanfodol o'r fath ar gyfer y dyfodol?

Well, it’s right to say that the Ebbw Vale line would not have been reopened without European funding. The metro cannot go ahead without European money. There are those who say that the money will be made up penny for penny by Whitehall. I believe that that is cloud-cuckoo-land, if I’m quite honest with you.

I’ve spent many years in this Chamber fighting Whitehall for funding, ensuring that we have a proper funding floor, ensuring that the Barnett formula is reviewed, and the results have not been happy ones for Wales. I don’t believe for one millisecond that the money we currently receive from Europe will be transferred to us, straight, without a cut being taken by Whitehall. We saw it with council tax benefit: we had it devolved, but only 90 per cent of the budget was given to us. There is form here. We know this money will come to Wales. We’re investing £40 million to improve service frequency and line speeds, and that investment will allow services to Newport, which will be considered as we procure the next Wales and borders franchise and the next phase of the south Wales metro, if the European money is there.

Wel, mae'n iawn i ddweud na fyddai rheilffordd Glynebwy wedi cael ei hailagor heb gyllid Ewropeaidd. Ni all y metro fynd yn ei flaen heb arian Ewropeaidd. Ceir rhai sy'n dweud y bydd yr arian yn cael ei gyfateb geiniog am geiniog gan Whitehall. Rwy’n credu mai byw yng ngwlad y tylwyth teg yw hynny, a bod yn gwbl onest â chi.

Rwyf wedi treulio blynyddoedd lawer yn y Siambr hon yn ymladd Whitehall am gyllid, gan sicrhau bod gennym ni sail cyllid gwaelodol briodol, gan sicrhau bod fformiwla Barnett yn cael ei adolygu, ac nid yw'r canlyniadau wedi bod yn rhai hapus i Gymru. Nid wyf yn credu am un eiliad bach y bydd yr arian yr ydym ni’n ei gael gan Ewrop ar hyn o bryd yn cael ei drosglwyddo i ni, yn uniongyrchol, heb i Whitehall gymryd cyfran. Fe’i gwelsom gyda’r budd-dal treth gyngor: fe’i datganolwyd i ni, ond dim ond 90 y cant o’r gyllideb a roddwyd i ni. Ceir hanes yma. Rydym ni’n gwybod y bydd yr arian hwn yn dod i Gymru. Rydym ni’n buddsoddi £40 miliwn i wella amlder gwasanaethau a chyflymder rheilffyrdd, a bydd y buddsoddiad hwnnw yn galluogi gwasanaethau i Gasnewydd, a fydd yn cael eu hystyried wrth i ni gaffael y fasnachfraint Cymru a'r gororau nesaf a cham nesaf metro de Cymru, os bydd yr arian Ewropeaidd ar gael.

A crucial development for transport for people in Islwyn and across the wider region, of course, would be the creation of a full metro system as part of a wider economic and social policy, but what assurances can the First Minister give to me that at the heart of this approach will be the aim of spreading job creation across the south-east region, so that communities there become growth areas in their own right rather than being little more than simply commuter communities for the capital?

Un datblygiad hanfodol i drafnidiaeth ar gyfer pobl yn Islwyn ac ar draws y rhanbarth ehangach, wrth gwrs, fyddai creu system fetro lawn yn rhan o bolisi economaidd a chymdeithasol ehangach, ond pa sicrwydd all y Prif Weinidog ei roi i mi y bydd y nod o ledaenu cread swyddi ar draws ranbarth y de-ddwyrain, fel bod cymunedau yno’n troi yn ardaloedd twf ynddynt eu hunain yn hytrach na bod yn fawr mwy na chymunedau cymudo i’r brifddinas?

To me, it works both ways. It is right to say that many thousands of people commute into Cardiff every day. That’s going to continue, but it’s also important that we connect communities to bring investment up from the M4 as well. So, it works both ways, not just physical connectivity, but broadband as well, because we know that broadband, in the twenty-first century, is the equivalent of railway lines in the nineteenth century, and it’s hugely important to make sure that communities are connected to broadband so it doesn’t make a difference, if you’ve got a digital business, for example, where you’re based: you don’t have to be in Cardiff, you can be in any community around Wales. The two things, to me, run together. And yes, it does mean it’s easier for people to access some jobs in Cardiff, true, but also easier to bring investment up from the traditional areas around the M4.

I mi, mae'n gweithio’r ddwy ffordd. Mae'n iawn i ddweud bod miloedd o bobl yn cymudo i Gaerdydd bob dydd. Mae hynny’n mynd i barhau, ond mae hefyd yn bwysig ein bod yn cysylltu cymunedau i ddod â buddsoddiad i fyny o'r M4 hefyd. Felly, mae'n gweithio'r ddwy ffordd, nid yn unig cysylltedd ffisegol, ond band eang hefyd, gan ein bod ni’n gwybod bod band eang, yn yr unfed ganrif ar hugain, yn cyfateb i reilffyrdd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ac mae'n hynod o bwysig gwneud yn siŵr bod cymunedau wedi'u cysylltu â band eang fel nad yw'n gwneud gwahaniaeth, os oes gennych chi fusnes digidol, er enghraifft, ym mhle yr ydych chi wedi eich lleoli: nid oes rhaid i chi fod yng Nghaerdydd, gallwch fod mewn unrhyw gymuned ledled Cymru. Mae'r ddau beth, i mi, yn cyd-fynd. Ac ydy, mae'n golygu ei bod yn haws i bobl gael mynediad at rai swyddi yng Nghaerdydd, gwir, ond mae hefyd yn haws dod â buddsoddiad i fyny o'r ardaloedd traddodiadol o gwmpas yr M4.

First Minister, a businessman claimed recently that traffic problems were having a damaging effect on businesses in Newport. One of the reasons he gave for this increased traffic was the fact that the valley line train from Newbridge, where he lives, bypassed Newport. Minister, in 2007 and 2008 promises were made in this Chamber by the then economic Minister that, prior to the Ryder Cup, the train connection between Newport and the valley line and Cardiff would be made, but that never happened—so, basically, continuous promises by your Government, but connectivity of the main line from the valley line to Newport is bypassed by Pye Corner. What action can the Welsh Government take now, before the south Wales metro project is completed, to improve connectivity between Islwyn and Newport?

Brif Weinidog, honnodd gŵr busnes yn ddiweddar bod problemau traffig yn cael effaith niweidiol ar fusnesau yng Nghasnewydd. Un o'r rhesymau a roddodd am y cynnydd hwn mewn traffig cynyddol oedd y ffaith fod y trên rheilffordd y cymoedd o Drecelyn, lle mae'n byw, yn osgoi Casnewydd. Weinidog, yn 2007 a 2008, gwnaed addewidion yn y Siambr hon gan y Gweinidog dros yr economi ar y pryd, cyn Cwpan Ryder, y byddai’r cysylltiad trên rhwng Casnewydd a rheilffordd y cymoedd a Chaerdydd yn cael ei wneud, ond ni ddigwyddodd hynny—felly, yn y bôn, addewidion parhaus gan eich Llywodraeth, ond mae cysylltedd y brif reilffordd o reilffordd y cymoedd i Gasnewydd yn cael ei osgoi trwy Pye Corner. Pa gamau all Llywodraeth Cymru eu cymryd nawr, cyn i brosiect metro de Cymru gael ei gwblhau, i wella cysylltedd rhwng Islwyn a Chasnewydd?

I think I answered that question from the Member—I did say earlier on that the investment that we’re making will allow services to Newport. We considered that as part of the procurement for the next franchise.

Rwy'n credu fy mod wedi ateb y cwestiwn yna gan yr Aelod—dywedais yn gynharach y bydd y buddsoddiad yr ydym ni’n ei wneud yn galluogi gwasanaethau i Gasnewydd. Ystyriwyd hynny gennym yn rhan o'r broses gaffael ar gyfer y fasnachfraint nesaf.

Mark Reckless. [Torri ar draws.] Cwestiwn 5, Nick Ramsay.

Mark Reckless. [Interruption.] Question 5, Nick Ramsay.

Datganoli Trethi

The Devolution of Taxes

5. A wnaiff y Prif Weinidog roi’r wybodaeth ddiweddaraf am unrhyw drafodaethau gyda Llywodraeth y DU ynghylch datganoli trethi? OAQ(5)0063(FM)

5. Will the First Minister provide an update on any discussions with the UK Government regarding the devolution of taxes? OAQ(5)0063(FM)

I’ve made it clear that I will only support the devolution of further tax powers if there is a fair fiscal framework. Discussions are under way and I expect the UK Government to be good to their word and agree a fair and strong funding deal.

Rwyf wedi ei gwneud yn eglur y byddaf yn cefnogi datganoli pwerau trethi pellach dim ond os bydd fframwaith cyllidol teg. Mae trafodaethau ar y gweill ac rwy’n disgwyl i Lywodraeth y DU gadw ei gair a chytuno bargen gyllido deg a chryf.

I’m getting predictable—you’ve anticipated my supplementary, First Minister. You mentioned in answer to the last question the challenges that face us in getting adequate funds from the Treasury. Certainly, following the devolution of taxes, it’s going to be crucial that that fiscal framework is in place so that any subsequent deductions from the block grant are actually not going to short-change Wales. Can you update us on your discussions regarding progress towards a fiscal framework?

Mae’n dod yn hawdd darogan fy sylwadau— rydych chi wedi rhagweld fy nghwestiwn atodol, Brif Weinidog. Soniasoch wrth ateb y cwestiwn diwethaf am yr heriau sy'n ein hwynebu o ran cael cyllid digonol gan y Trysorlys. Yn sicr, ar ôl datganoli trethi, mae'n mynd i fod yn hanfodol bod y fframwaith ariannol ar waith fel nad yw unrhyw ddidyniadau dilynol o’r grant bloc yn mynd i gynnig bargen wael i Gymru mewn gwirionedd. A allwch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am eich trafodaethau ynghylch cynnydd tuag at fframwaith cyllidol?

I’ve made it very clear, when it comes to the Wales Bill, it’s absolutely crucial that the powers should not be devolved without the consent of this Assembly. The reason why I say that is that there should be an agreement on the fiscal framework. If it’s good enough for Scotland, it’s good enough for Wales, and it simply isn’t good enough for Wales to be told—to be imposed on with a fiscal framework, when there is a genuine discussion and agreement between the Scottish Government and the UK Government. We expect the same treatment to be given to Wales.

Rwyf wedi ei gwneud yn eglur iawn, pan ddaw i Fil Cymru, ei bod yn gwbl hanfodol na ddylai'r pwerau gael eu datganoli heb ganiatâd y Cynulliad hwn. Y rheswm pam yr wyf yn dweud hynny yw y dylid cael cytundeb ar y fframwaith cyllidol. Os yw'n ddigon da i’r Alban, mae'n ddigon da i Gymru, ac nid yw’n ddigon da i ddweud wrth Cymru—iddi gael fframwaith cyllidol wedi ei orfodi arni, pan fo trafodaeth a chytundeb gwirioneddol rhwng Llywodraeth yr Alban a Llywodraeth y DU. Rydym ni’n disgwyl i Gymru gael yr un driniaeth.

Of course it’s a huge gamble to have income tax devolved without either control of macro-economic policy or without protecting income. Welsh income tax is affected by decisions at Westminster. We know it fell by £440 million between 2007-08 and 2009-10, none of which was the responsibility of the Welsh Government. Does the First Minister agree that, if taxes are devolved, we need a mixture of cyclical and counter-cyclical taxes, and that, if income tax is devolved, we need protection from reduction in tax receipts from Welsh income tax caused by Westminster decisions?

Wrth gwrs, mae'n gambl enfawr datganoli treth incwm heb reolaeth dros bolisi macro-economaidd na heb ddiogelu incwm. Caiff treth incwm Cymru ei heffeithio gan benderfyniadau yn San Steffan. Rydym ni’n gwybod y bu gostyngiad o £440 miliwn rhwng 2007-08 a 2009-10, ac nid oedd dim o hynny’n gyfrifoldeb Llywodraeth Cymru. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno, os caiff trethi eu datganoli, bod angen cymysgedd o drethi cylchol a gwrth-gylchol arnom, ac, os caiff treth incwm ei datganoli, bod angen i ni gael ein diogelu rhag lleihad mewn derbyniadau treth o dreth incwm yng Nghymru a achosir gan benderfyniadau San Steffan?

The Member is right, and we have to make sure—we will make sure—that this is part of the decisions around the fiscal framework, which, to my mind, will need to be agreed with the UK Government. What is essential, to my mind, is that we have an agreement that’ll underpin our funding arrangements for the long term, and that means, of course, putting in place the safeguards that the Member has rightly raised, particularly when it comes to the partial devolution of income tax, so that Wales doesn’t lose out. We want to have a fair system of taxation, but not one that undermines the funding system that we’ve had thus far, flawed though it is, through the Barnett formula. So, it’s hugely important, and, indeed, it is the case that this will form part of the discussions that will be ongoing.

Mae’r Aelod yn iawn, ac mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr—byddwn yn gwneud yn siŵr—bod hyn yn rhan o'r penderfyniadau o ran y fframwaith cyllidol, y bydd, yn fy marn i, angen ei gytuno gyda Llywodraeth y DU. Yr hyn sy'n hanfodol, yn fy marn i, yw bod gennym ni gytundeb a fydd yn sail i’n trefniadau ariannu ar gyfer yr hirdymor, ac mae hynny'n golygu, wrth gwrs, cyflwyno’r mesurau diogelwch y mae’r Aelod wedi eu codi, yn gwbl gywir, yn enwedig pan ddaw i ddatganoli treth incwm yn rhannol, fel nad yw Cymru ar ei cholled. Rydym ni’n awyddus i gael system drethi deg, ond nid un sy'n tanseilio’r system ariannu a fu gennym ni hyd yn hyn, er ei bod yn ddiffygiol, trwy fformiwla Barnett. Felly, mae'n hynod bwysig, ac mae'n wir y bydd hyn yn rhan o'r trafodaethau a fydd yn parhau.

A ydy’r Prif Weinidog yn gallu egluro’r dryswch sydd yna ar hyn o bryd ynglŷn â’r dreth teithwyr awyr? Ar 9 Mehefin yr oedd Jim O’Neill ar ran y Trysorlys yn Llundain wedi cadarnhau bod yr adolygiad ynglŷn â datganoli’r dreth i Gymru yn parhau, ac wedyn, ychydig o ddyddiau wedyn, roedd Guto Bebb o Swyddfa Cymru ar ei draed yn Nhŷ’r Cyffredin yn dweud bod y penderfyniad wedi cael ei wneud i beidio. P’un yw e? A ydy’r Prif Weinidog yn synnu bod y Ceidwadwyr Cymreig fel petaent yn fwy bodlon gwrando ar faes awyr ym Mryste, sydd wedi ei berchen gan gronfa bensiwn o Ontario, nag ydyn nhw ar Senedd pobl Cymru fan hyn?

Can the First Minister explain the confusion that currently exists regarding air passenger duty? On 9 June Jim O’Neill, on behalf of the Treasury in London, had confirmed that the review on the devolution of the duty to Wales was ongoing, and then, just a few days later, Guto Bebb from the Wales Office stands up in the House of Commons saying that the decision has been taken not to devolve. Which is it? Is the First Minister surprised that the Welsh Conservatives seem to be more willing to listen to an airport in Bristol, which is owned by an Ontario pension fund, than they are to the Parliament of the people of Wales in this place?

Nid wyf yn gallu anghytuno â hynny. Rŷm ni wedi bod yn dadlau ers amser y dylai’r dreth hon gael ei datganoli. Mae wedi cael ei datganoli i’r Alban.

Mae’r adolygiad y mae’r Aelod yn sôn amdano yn adolygiad i mewn i feysydd awyr Lloegr, ac nid Caerdydd, i weld beth fydd effaith datganoli’r pwerau i’r Alban ar feysydd awyr Lloegr. So, felly, nid yw Cymru yn rhan o’r ‘equation’ yn fan hyn. Wel, nid oes synnwyr o gwbl pam ddylai’r dreth hon gael ei datganoli i’r Alban ac nid i Gymru. Gwnaeth Guto Bebb sôn bod hyn yn rhywbeth na allai gytuno ag ef o achos y ffaith na fyddai unrhyw fath o les i’r gogledd. Wel, mae yna les i’r gogledd. Mae yna les i feysydd awyr fel Penarlâg, fel y Fali, lle byddai cyfle i ddatblygu awyrennau, i ddatblygu gwasanaethau, i sicrhau bod mwy o awyrennau yn dod mewn i’w meysydd awyr nhw. So, felly, na—mae’n amhosibl i fi esbonio beth yw safbwynt Llywodraeth y Deyrnas Unedig ar hwn, ond, unwaith eto, mae rhywbeth yn cael ei ddatganoli i’r Alban ond nid i Gymru, ac mae hynny, o egwyddor, yn annheg.

Well, I cannot disagree with you. We have been arguing for some time that air passenger duty should be devolved. It has been devolved to Scotland.

The review that the Member alludes to is a review into the airports of England, and not Cardiff, to see what the impact would be on the airports of England of devolving air passenger duty to Scotland. So, Wales isn’t even part of the equation. There is no reason whatsoever why this duty should be devolved to Scotland and not to Wales. Guto Bebb said that this is something that he couldn’t agree with because it didn’t benefit north Wales. Well, there is a benefit to north Wales. There is a benefit to airports such as Hawarden and Valley, where there would be an opportunity to develop aeroplanes, to develop services, and to ensure that more planes or services come into those airfields. So, no—it’s not possible for me to explain the point of the view of the UK Government on this, but once again something is being devolved to Scotland and not to Wales, and that, in principle, is unfair.

It was recently estimated that, on a standalone basis, the Welsh budget deficit would be £14.6 billion, or 25 per cent of GDP—around 100 times greater than estimates of any transfer to or from the EU. The First Minister said he sees Scotland as the model, but does he not share my concern that if, in the long term, we continue going down the tax devolution route, particularly without a referendum, that that continuing transfer may be put at risk?

Amcangyfrifwyd yn ddiweddar, ar sail annibynnol, y byddai'r diffyg yng nghyllideb Cymru, tua £14.6 biliwn, neu 25 y cant o CMC—tua 100 gwaith yn fwy nag amcangyfrifon unrhyw drosglwyddiad i’r UE neu o'r UE. Dywedodd y Prif Weinidog ei fod yn gweld yr Alban fel y model, ond onid yw'n rhannu fy mhryder i, os, yn yr hirdymor, y byddwn yn parhau i ddilyn y trywydd datganoli treth, yn enwedig heb refferendwm, y gallai’r trosglwyddiad parhaus hwnnw gael ei beryglu?

Well, I didn’t hear him advocate a referendum in Scotland for the transfer of far greater powers in Scotland, but my view is this: the UK’s tax system needs to be re-examined with, for example, a system where there is an element of the taxation system that provides the means to redistribute money across the UK to where it’s needed, while at the same time ensuring local accountability. We have it of a fashion with council tax. We have it of a fashion with community councils. It’s quite normal in most countries for there to be an element of locally raised income tax. We shouldn’t be afraid of that in Wales. But certainly I wouldn’t be an advocate of having a wholly self-contained taxation system in Wales. I don’t think that would be in Wales’s financial interest.

Wel, ni chlywais ef yn argymell refferendwm yn yr Alban ar gyfer trosglwyddo pwerau llawer mwy yn yr Alban, ond dyma fy marn i: mae angen ailystyried system dreth y DU gyda system, er enghraifft, lle ceir elfen o'r system drethi sy'n darparu'r modd i ailddosbarthu arian ar draws y DU i le mae ei angen, gan sicrhau atebolrwydd lleol ar yr un pryd. Mae gennym ni rywbeth tebyg ar ffurf y dreth gyngor. Mae gennym ni rywbeth tebyg ar ffurf cynghorau cymuned. Mae'n eithaf arferol yn y rhan fwyaf o wledydd i gael elfen o dreth incwm a godir yn lleol. Ni ddylem ofni hynny yng Nghymru. Ond, yn sicr, ni fyddwn yn cefnogi cael system drethi gwbl hunangynhwysol yng Nghymru. Nid wyf yn meddwl y byddai hynny er budd ariannol Cymru.

Cyfraddau Cyflogaeth

The Employment Rate

6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y cyfraddau cyflogaeth diweddaraf yng Nghymru o’u cymharu â gweddill y DU? OAQ(5)0067(FM)

6. Will the First Minister make a statement on the latest employment rate in Wales compared to the rest of the UK? OAQ(5)0067(FM)

The improving employment rate in Wales continues to outperform all other nations of the UK. We are ahead of Scotland, England and Northern Ireland, with the fastest growing rate of employment and the sharpest declining rate of unemployment over the last 12 months.

Mae'r gyfradd gyflogaeth sy’n gwella yng Nghymru yn parhau i berfformio'n well na holl genhedloedd eraill y DU. Rydym ar y blaen i'r Alban, Lloegr a Gogledd Iwerddon, gyda'r gyfradd gyflogaeth sy’n tyfu gyflymaf a'r gyfradd ddiweithdra sy’n dirywio gyflymaf yn ystod y flwyddyn ddiwethaf.

Well, our record is obviously excellent, and colleges like the Cardiff and Vale College that provide excellent further education for a range of subjects ensure that people have the skills they need to get work. What work are we doing to ensure that we are developing the skills that employers are going to need in the future so that we’re not having to rely on attracting people from other countries who may be a lot poorer than us?

Wel, mae ein hanes yn amlwg yn rhagorol, ac mae colegau fel Coleg Caerdydd a'r Fro sy'n darparu addysg bellach ragorol mewn amrywiaeth o bynciau yn sicrhau bod gan bobl y sgiliau sydd eu hangen arnynt i gael gwaith. Pa waith ydym ni’n ei wneud i sicrhau ein bod yn datblygu'r sgiliau y mae cyflogwyr yn mynd i fod eu hangen yn y dyfodol fel nad ydym yn gorfod dibynnu ar ddenu pobl o wledydd eraill a allai fod yn llawer tlotach na ni?

Well, one example, of course, is Jobs Growth Wales. It has been hugely successful, with a success rate of over 80 per cent in terms of young people going on to employment, or to further or higher education schemes, funded by European money, and of course it’s a scheme that has helped so many young people get in to work. The genesis of that scheme was that we talked to small and medium-sized businesses that said to us they wanted to take people on, but they couldn’t find the time or the money to do it. Jobs Growth Wales allowed them to do that, and there are now many, many young people in employment because of that scheme, and they have the skills that they need for the future.

Wel, un enghraifft, wrth gwrs, yw Twf Swyddi Cymru. Mae wedi bod yn hynod lwyddiannus, gyda chyfradd lwyddiant o dros 80 y cant o ran pobl ifanc yn mynd ymlaen i gyflogaeth, neu i gynlluniau addysg bellach neu uwch, wedi’u hariannu gan arian Ewropeaidd, ac, wrth gwrs, mae’n gynllun sydd wedi helpu cymaint o bobl ifanc i gael gwaith. Dechreuad y cynllun hwnnw oedd i ni siarad â busnesau bach a chanolig eu maint a ddywedodd wrthym eu bod eisiau cyflogi pobl, ond na allent ddod o hyd i’r amser na'r arian i wneud hynny. Caniataodd Twf Swyddi Cymru iddyn nhw wneud hynny, a cheir llawer iawn o bobl ifanc mewn cyflogaeth oherwydd y cynllun hwnnw erbyn hyn, ac maen nhw’n meddu ar y sgiliau sydd eu hangen arnynt ar gyfer y dyfodol.

I think the fact that Welsh unemployment is now lower than the UK average is an important watershed moment. It’s happened a few times over the 30 years, but unfortunately all too rarely. Given that and the employment rate now, the difference is very small, would he accept that when we compare that to the fact that, overall, with our GVA per capita, there is a 30 per cent gap, the underlying problem in the Welsh economy is not jobs, per se, but the quality of jobs? It’s a productivity problem that we have. Do we need to shift our economic strategy to focus on that?

Rwy'n meddwl bod y ffaith bod diweithdra yng Nghymru yn is na chyfartaledd y DU erbyn hyn yn drobwynt pwysig. Mae wedi digwydd sawl gwaith dros y 30 mlynedd, ond yn rhy anaml yn anffodus. O ystyried hynny a'r gyfradd cyflogaeth nawr, mae'r gwahaniaeth yn fach iawn, a fyddai'n derbyn, pan fyddwn yn cymharu hynny â’r ffaith, yn gyffredinol, gyda’n GYC y pen, bod bwlch o 30 y cant, nad swyddi, fel y cyfryw, yw’r broblem sylfaenol yn economi Cymru, ond ansawdd y swyddi? Problem cynhyrchiant sydd gennym ni. A oes angen i ni newid ein strategaeth economaidd i ganolbwyntio ar hynny?

There are elements of—. There are issues of productivity for the whole of the UK and Wales is no exception in that regard. We have a legacy from the 1980s and 1990s of an economic policy that got rid of well-paid jobs and instead put in place jobs that were amongst the lowest paid in western Europe at the time. That’s not the economic policy that anybody—he or I—would want to see in the future. We are seeing more and more investment coming in to Wales through good-quality jobs. We’ve seen, for example, companies like Aston Martin, like TVR, like CGI—these are well-paid, skilled jobs. The challenge for us is to make sure that our people have the skills that an employer needs in order for that employer to prosper in Wales. Increasingly, that is happening. So, I would expect to see GVA increase over the course of the next few years, given the fact that the quality of the jobs that we’re attracting now, and the money that they pay, is in the right direction. We’re no longer a low-wage economy, a low-skill economy. That was what Wales was presented as in the 1980s and early 1990s. Never again.

Ceir elfennau o—. Ceir problemau o ran cynhyrchiant yn y DU gyfan ac nid yw Cymru'n eithriad yn hynny o beth. Mae gennym ni etifeddiaeth o'r 1980au a'r 1990au o bolisi economaidd a gafodd wared ar swyddi a oedd yn talu'n dda a chyflwyno swyddi a oedd ymhlith y rhai â’r tâl isaf yng ngorllewin Ewrop ar y pryd yn eu lle. Nid dyna'r polisi economaidd y byddai unrhyw un—ef na minnau—eisiau ei weld yn y dyfodol. Rydym ni’n gweld mwy a mwy o fuddsoddiad yn dod i mewn i Gymru trwy swyddi o ansawdd da. Rydym ni wedi gweld, er enghraifft, cwmnïau fel Aston Martin, fel TVR, fel CGI—mae'r rhain yn swyddi medrus sy’n talu'n dda. Yr her i ni yw sicrhau bod ein pobl yn meddu ar y sgiliau sydd eu hangen ar gyflogwr er mwyn i'r cyflogwr hwnnw ffynnu yng Nghymru. Yn gynyddol, mae hynny'n digwydd. Felly, byddwn yn disgwyl gweld GYC yn cynyddu yn ystod yr ychydig flynyddoedd nesaf, o ystyried y ffaith bod ansawdd y swyddi yr ydym ni'n eu denu nawr, a’r arian y maent yn ei dalu, yn mynd i’r cyfeiriad cywir. Nid ydym yn economi cyflog isel, yn economi sgiliau isel mwyach. Dyna sut y cyflwynwyd Cymru yn y 1980au a dechrau'r 1990au. Byth eto.

The Government has previously announced nine priority business sectors for growth in Wales. Five of those sectors—tourism, food and drink, construction, life science and creative industries—have experienced a declining workforce in the last quarter. I wonder if the First Minister could outline the reasons for that.

Mae'r Llywodraeth wedi cyhoeddi yn y gorffennol naw sector busnes blaenoriaeth ar gyfer twf yng Nghymru. Mae gweithluoedd pump o'r sectorau hynny—twristiaeth, bwyd a diod, adeiladu, gwyddor bywyd a diwydiannau creadigol—wedi lleihau yn ystod y chwarter diwethaf. Tybed a allai'r Prif Weinidog amlinellu'r rhesymau dros hynny.

I caution the Member to look at a quarter as being particularly representative. It’s better to look at the longer term trend. So, for example, if we look at unemployment and employment rates in Wales, we see a trend that’s been in place for more than a year of unemployment dropping. You can’t take a quarter and say, ‘Well, that’s typical of the economy in terms of the trend.’

In terms of what we see in Wales, we see unemployment now, as I say, lower than Scotland, lower than England, lower than Northern Ireland. It’s the same with youth unemployment. I was at the British-Irish Council last week and, again, we saw that youth unemployment in Wales is lower than in Scotland, England or Northern Ireland. It’s almost as low as Jersey, which is historically very, very unusual for us. That is a sign that the active policy that we have pursued to promote Wales around the world and to attract investment and jobs from around the world is working. Whether that will still be the case after Thursday, we’ll have to wait and see.

Rwy'n rhybuddio’r Aelod i beidio ag edrych ar chwarter fel cyfnod arbennig o gynrychioliadol. Mae'n well edrych ar y duedd tymor hwy. Felly, er enghraifft, os edrychwn ni ar gyfraddau diweithdra a chyflogaeth yng Nghymru, rydym ni’n gweld tuedd sydd wedi bod ar waith am fwy na blwyddyn o ddiweithdra yn gostwng. Ni allwch chi gymryd chwarter a dweud, 'Wel, mae hynna’n nodweddiadol o'r economi o ran y duedd.'

O ran yr hyn a welwn yng Nghymru, rydym ni’n gweld diweithdra nawr, fel y dywedais, sy’n is nag yn yr Alban, yn is nag yn Lloegr, yn is nag yng Ngogledd Iwerddon. Mae yr un fath gyda diweithdra ymhlith pobl ifanc. Roeddwn i yn y Cyngor Prydeinig-Gwyddelig yr wythnos diwethaf ac, unwaith eto, gwelsom fod diweithdra ymhlith pobl ifanc yng Nghymru yn is nag yn yr Alban, Lloegr a Gogledd Iwerddon. Mae bron mor isel â Jersey, sy’n anarferol iawn i ni yn hanesyddol. Mae hynny'n arwydd bod y polisi gweithredol yr ydym ni wedi ei ddilyn i hyrwyddo Cymru ledled y byd ac i ddenu buddsoddiad a swyddi o bedwar ban byd yn gweithio. Pa un a fydd hynny’n dal i fod yn wir ar ôl dydd Iau, bydd yn rhaid i ni aros i weld.

Aelodaeth o’r Undeb Ewropeaidd

Membership of the European Union

7. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y diogelwch a roddir i weithwyr Cymru o ganlyniad i’n haelodaeth o’r DU? OAQ(5)0070(FM)

7. Will the First Minister make a statement on the protection given to Welsh workers as a result of our EU membership? OAQ(5)0070(FM)

Since the mid-1970s, the EU has played an important role in protecting working people. Every worker is protected by a range of rights relating to health and safety at work, equal opportunities for men and women, protection against discrimination and, of course, the harmonisation of working conditions across Europe, so that one country doesn’t have an advantage over another simply because its health and safety practices are inferior.

Ers canol y 1970au, mae'r UE wedi chwarae rhan bwysig o ran diogelu pobl sy'n gweithio. Mae pob gweithiwr yn cael ei ddiogelu gan ystod o hawliau sy'n ymwneud ag iechyd a diogelwch yn y gwaith, cyfle cyfartal i ddynion a menywod, amddiffyniad rhag gwahaniaethu ac, wrth gwrs, cysoni amodau gwaith ledled Ewrop, nid nad oes gan un wlad fantais dros un arall dim ond oherwydd bod ei harferion iechyd a diogelwch yn israddol.

First Minister, in 1975, we joined the EU. In 1977, the EU issued a directive to protect workers transferring from one undertaking to another, which, in 1981, became the Transfer of Undertakings (Protection of Employment) Regulations 1981, which have given protection to hundreds of thousands of Welsh workers over those several decades. In fact, when it turned out a Tory Government didn’t properly implement that directive, Unison, the public sector union, was able to go to the European Court of Justice and actually get an order to give that proper protection to those hundreds of thousands of workers. When it comes to protecting workers’ rights, who would you trust most: the European Union, Michael Gove, Nigel Farage or Boris Johnson? [Laughter.]

Brif Weinidog, ym 1975, fe wnaethom ni ymuno â'r UE. Ym 1977, cyflwynodd yr UE gyfarwyddeb i ddiogelu gweithwyr sy'n trosglwyddo o un ymgymeriad i un arall, a ddaeth, ym 1981, yn Rheoliadau Trosglwyddo Ymgymeriadau (Diogelu Cyflogaeth) 1981, sydd wedi rhoi diogelwch i gannoedd o filoedd o weithwyr yng Nghymru dros y sawl degawd hynny. Yn wir, pan ddaeth i’r amlwg nad oedd Llywodraeth Dorïaidd yn gweithredu’r gyfarwyddeb yn briodol, llwyddodd Unsain, undeb y sector cyhoeddus, i fynd i Lys Cyfiawnder Ewrop a chael gorchymyn i roi'r diogelwch priodol hwnnw i’r cannoedd o filoedd o weithwyr hynny. Pan ddaw i ddiogelu hawliau gweithwyr, pwy fyddech chi'n ymddiried ynddynt fwyaf: yr Undeb Ewropeaidd, Michael Gove, Nigel Farage ynteu Boris Johnson? [Chwerthin.]

Not the last three, if I can say that. These people are of a tradition that demands that there should be greater flexibility, as they see it, in the labour market, which means that it’s easier to sack people, casualisation, zero-hours contracts. So, no, I don’t share any kind of faith that they will be there to protect workers’ rights. We know, particularly from the economists who support the ‘leave’ campaign, that they see the future of the UK as one where there are almost no rights for working people, where issues such as health and safety are not regarded with the same concern as they are now, and where environmental regulations are mainly discarded. So, we go back to the days in the 1980s when Britain, environmentally, was heavily degraded. That’s not the future that we want. We want to make sure that we have an environment—a working environment and a physical environment—that people want to enjoy and respect.

Nid y tri olaf, os caf i ddweud hynny. Mae’r bobl hyn o draddodiad sy'n mynnu y dylai fod mwy o hyblygrwydd, fel y maen nhw’n ei weld, yn y farchnad lafur, sy'n golygu ei bod yn haws diswyddo pobl, gwneud trefniadau gweithio dros dro, contractau dim oriau. Felly, na, nid wyf yn rhannu unrhyw fath o ffydd y byddant yno i amddiffyn hawliau gweithwyr. Rydym ni’n gwybod, yn enwedig oddi wrth yr economegwyr sy'n cefnogi'r ymgyrch i adael, eu bod yn gweld dyfodol y DU fel un lle nad oes bron dim hawliau i bobl sy'n gweithio, lle nad yw materion fel iechyd a diogelwch yn cael eu hystyried â’r un gofal ag y maen nhw nawr, a lle mae rheoliadau amgylcheddol yn cael eu rhoi o’r neilltu yn bennaf. Felly, rydym ni’n mynd yn ôl i’r dyddiau yn y 1980au pan gafodd Prydain ei diraddio’n sylweddol yn amgylcheddol. Nid dyna’r dyfodol yr ydym ni ei eisiau. Rydym ni eisiau gwneud yn siŵr bod gennym ni amgylchedd—amgylchedd gwaith ac amgylchedd ffisegol—y mae pobl eisiau ei fwynhau a’i barchu.

First Minister, who do you believe contributed more to the protection of workers in the UK? Was it the trade union and Labour movements, or was it the EU? And is your Government’s commitment to remaining in the EU an admission that Labour is unlikely ever to form a Government in the UK again?

Brif Weinidog, pwy ydych chi'n credu gyfrannodd fwy at ddiogelu gweithwyr yn y DU? Ai mudiadau’r undebau llafur a’r blaid Lafur, neu ai’r UE? Ac a yw ymrwymiad eich Llywodraeth i aros yn yr UE yn gyfaddefiad bod Llafur yn annhebygol o ffurfio Llywodraeth yn y DU fyth eto?

Well, I’m a head of Government here, so no, I fully accept that we can form a Government here in Wales and, indeed, in the UK. But, the question is not an either/or, is it, because the trade unions have been working with their colleagues across the rest of Europe to ensure that there are common standards of working rights across all European countries. And that’s the way it absolutely should be, because that means there’s protection for workers across the EU, it means that one country doesn’t have an advantage over another because it has lower standards of health and safety, and that must be, surely, in everybody’s interests. I do not trust the inheritors of Margaret Thatcher to actually protect workers’ rights, if I’m quite honest. At the end of the day, people should ask themselves whose side were these people on in the miners’ strike—the wrong side. Those of us who saw the destruction of a Conservative Government of our communities in Wales, that’s what brought many of us into politics: to make sure that kind of economic vandalism never happened again.

Wel, rwyf i'n bennaeth ar Lywodraeth yma, felly nac ydy, rwy’n derbyn yn llwyr y gallwn ni ffurfio Llywodraeth yma yng Nghymru ac, yn wir, yn y DU. Ond, nid naill ai/neu yw'r cwestiwn, gan fod yr undebau llafur wedi bod yn gweithio gyda'u cydweithwyr ar draws gweddill Ewrop er mwyn sicrhau bod safonau cyffredin o hawliau i weithwyr ar draws holl wledydd Ewrop. A dyna’n sicr sut y dylai fod, oherwydd mae hynny'n golygu bod amddiffyniad i weithwyr ar draws yr UE, mae'n golygu nad oes gan un wlad fantais dros un arall oherwydd bod ganddi safonau is o ran iechyd a diogelwch, ac mae’n rhaid bod hynny, does bosib, er lles pawb. Nid wyf yn ymddiried yn etifeddion Margaret Thatcher i amddiffyn hawliau gweithwyr, a bod yn gwbl onest. Yn y pen draw, dylai pobl ofyn i'w hunain ar ochr pwy oedd y bobl hyn yn streic y glowyr—yr ochr anghywir. Y rhai ohonom ni a welodd ddinistrio ein cymunedau yng Nghymru gan Lywodraeth Geidwadol, dyna ddaeth â llawer ohonom i fyd gwleidyddiaeth: i sicrhau na fyddai’r math hwnnw o fandaliaeth economaidd fyth yn digwydd eto.

Prif Weinidogion Gwledydd Datganoledig y DU

The First Ministers of the UK’s Devolved Nations

8. Pa bryd bydd y Prif Weinidog yn cwrdd â Phrif Weinidogion gwledydd datganoledig eraill y DU? OAQ(5)0069(FM)[W]

8. When will the First Minister meet with the First Ministers of the other UK devolved nations? OAQ(5)0069(FM)[W]

Fe gwrddais i â Phrif Weinidog yr Alban a Phrif Weinidog a dirprwy Brif Weinidog Gogledd Iwerddon yn y Cyngor Prydeinig-Gwyddelig yng Nglasgow ddydd Gwener diwethaf. Yn bresennol hefyd roedd y Taoiseach, ynghyd â Gweinidogion o Lywodraeth y Deyrnas Unedig a’r tiriogaethau dibynnol ar y Goron.

I met the First Minister of Scotland and the First Minister and deputy First Minister of Northern Ireland at the British-Irish Council in Glasgow last Friday, which was also attended by the Taoiseach, Ministers from the UK Government and the Crown dependencies.

Diolch yn fawr i’r Prif Weinidog am ei ateb. A gafodd o drafodaeth â nhw ynglŷn â’r refferendwm ar aelodaeth y Deyrnas Unedig o’r Undeb Ewropeaidd, ac yn arbennig ar y cwestiwn ar ba sicrwydd y mae Prif Weinidogion eraill y Deyrnas Unedig, yn ogystal â chi, wedi ei gael ynglŷn â’r hyn a fydd yn digwydd os bydd cyllid yn diflannu o Gymru ac o’r gwledydd datganoledig eraill oherwydd penderfyniad i dynnu allan o’r Undeb Ewropeaidd?

I thank the First Minister for that response. Did he have any discussion with them on the referendum on the UK’s membership of the European Union, and particularly on the question as to what assurances other First Ministers within the UK, as well as you, have been given on what will happen if funding were to disappear from Wales and the other devolved nations because of a decision to withdraw from the European Union?

Roedd yna ddau, rwy’n credu, a oedd o blaid tynnu allan o’r Undeb Ewropeaidd: cynrychiolydd o’r Deyrnas Unedig fel y mae ar hyn o bryd a Phrif Weinidog Gogledd Iwerddon, sydd wedi dweud hyn yn gyhoeddus. Ynglŷn ag Ynys Manaw, Jersey a Guernsey, mae yna bryder mawr ganddyn nhw ynglŷn â beth y mae hwn yn ei feddwl iddyn nhw. O ran Ynys Manaw, er enghraifft, mae yna undeb economaidd ganddyn nhw â’r Deyrnas Unedig sy’n meddwl bod un ganddyn nhw â’r Undeb Ewropeaidd. Pe bai’r Deyrnas Unedig yn gadael, beth fyddai hynny’n ei feddwl i Ynys Manaw? Felly, bydd yn rhaid inni drafod beth fydd y sefyllfa ar ôl dydd Iau, os dyna beth yw’r canlyniad. Ond, hefyd, mae rhai pethau y mae’n rhaid i ni eu trafod yn fewnol. Er enghraifft, gyda physgodfeydd, nid oes pysgodfeydd sy’n cael eu rheoli ar lefel y Deyrnas Unedig. Byddai’n rhaid i ni drafod gyda’n gilydd pwy fyddai’n cael mynediad at ddŵr Cymru, Lloegr, a’r Alban. So, byddem ni i gyd yn gorfod trafod gyda’n gilydd pa fath o gytundebau unigol a fyddai gennym gyda’r awdurdodaethau eraill. Felly, mae yna sawl peth byddai’n rhaid inni eu trafod os dyna fydd yn digwydd ar ddydd Iau, sydd yn mynd i hala lot fawr o amser. So, roedd yna bryder mawr, nid dim ond ynglŷn ag Iwerddon, nid dim ond ynglŷn â ni a’r Alban, ond ynglŷn ag Ynys Manaw, Jersey a Guernsey hefyd.

I believe that there were two who were in favour of withdrawal from the European Union: the representative of the United Kingdom as it stands at present and the First Minister of Northern Ireland, who’s said that publicly. The Isle of Man, Jersey and Guernsey were extremely concerned about the impact on them because, in the Isle of Man, for example, they have an economic pact with the United Kingdom that means that they are affiliated to the European Union. If the United Kingdom were to leave, what would that mean for the Isle of Man? So, we’ll have to discuss what the impact will be after Thursday, if the decision is to withdraw. But, there are other things that we need to discuss internally, for example, fisheries. There are no fisheries that are managed on a United Kingdom level. We’d all have to have joint discussions and negotiations on who would have access to the waters of Wales, England and Scotland. We would all have to discuss together what kind of individual agreements we would have with the other jurisdictions. So, there are a number of things that we would have to discuss if that is what happens on Thursday, which will take a great deal of time. So, there was huge concern, not just between us and Ireland and Scotland, but with the Isle of Man, Jersey and Guernsey, too.

First Minister, I noticed that one of the items on the agenda for the British-Irish Council meeting was that of the support that’s required by carers across Wales and, in particular, that young and older carers were considered. Can you tell me: was any progress made on cross-governmental agreement, in terms of an approach to providing guaranteed rights to respite for carers? This is something that my party, of course, proposed in our manifesto in advance of the Welsh Assembly elections. When you speak to carers, there’s one thing that they’re all asking for, and that is a break at times to recharge their batteries.

Brif Weinidog, rwy’n sylwi mai un o'r eitemau ar yr agenda ar gyfer cyfarfod y Cyngor Prydeinig-Gwyddelig oedd y gefnogaeth sydd ei hangen ar ofalwyr ledled Cymru ac, yn enwedig, bod gofalwyr ifanc a hŷn yn cael eu hystyried. A allwch chi ddweud wrthyf: a wnaed unrhyw gynnydd ar gytundeb trawslywodraethol, o ran dull o ddarparu hawliau gwarantedig o seibiant i ofalwyr? Mae hyn yn rhywbeth a gynigiwyd gan fy mhlaid i, wrth gwrs, yn ein maniffesto cyn etholiadau Cynulliad Cymru. Pan fyddwch chi’n siarad â gofalwyr, mae un peth y maen nhw i gyd yn gofyn amdano, sef seibiant ar adegau i adennill eu hegni.

I appreciate that, of course, and these are issues that we are examining. He asked particularly about the British-Irish Council; the British-Irish Council doesn’t decide common policy, but it’s a useful place to understand what others are doing. It’s a kind of mini European Commission—it’ll be abolished next week, now, you watch, now I’ve said that. It’s a body where Governments can come together to understand what’s being done in other administrations and learn. We have to see what works in other countries, particularly if they have a similar demographic to ours. So, that’s what the British-Irish Council does, but it was interesting to hear what’s being done in the other countries in terms of improving the rights of carers.

Rwy’n gwerthfawrogi hynny, wrth gwrs, ac mae'r rhain yn faterion yr ydym ni’n eu hystyried. Gofynnodd yn benodol am y Cyngor Prydeinig-Gwyddelig; nid yw'r Cyngor Prydeinig-Gwyddelig yn penderfynu ar bolisi cyffredin, ond mae'n lle defnyddiol i ddeall yr hyn y mae eraill yn ei wneud. Mae'n fath o Gomisiwn Ewropeaidd bach—bydd yn cael ei ddiddymu yr wythnos nesaf, gewch chi weld, nawr fy mod i wedi dweud hynna. Mae'n gorff lle gall Llywodraethau ddod at ei gilydd i ddeall yr hyn sy'n cael ei wneud mewn gweinyddiaethau eraill a dysgu. Mae'n rhaid i ni weld beth sy'n gweithio mewn gwledydd eraill, yn enwedig os oes ganddynt ddemograffig tebyg i ni. Felly, dyna’r hyn y mae’r Cyngor Prydeinig-Gwyddelig yn ei wneud, ond roedd yn ddiddorol clywed yr hyn sy'n cael ei wneud yn y gwledydd eraill o ran gwella hawliau gofalwyr.

3. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
3. 2. Business Statement and Announcement

Yr ail eitem ar yr agenda yw’r datganiad a chyhoeddiad busnes, ac rwy’n galw ar Jane Hutt.

The second item on the agenda is the business statement and announcement, and I call on Jane Hutt.

Diolch, Lywydd. I’ve made two changes to this week’s business: today’s business now also includes oral statements on the public local inquiry on the M4 at Newport, and broadcasting in Wales. And business for the next three weeks is as shown on the business statement and announcement, found among the meeting papers available to Members electronically.

Diolch, Lywydd. Rwyf wedi gwneud dau newid i fusnes yr wythnos hon: mae busnes heddiw bellach hefyd yn cynnwys datganiadau llafar ar yr ymchwiliad lleol cyhoeddus ynglŷn â’r M4 yng Nghasnewydd, a darlledu yng Nghymru. Ac mae busnes y tair wythnos nesaf fel y’i dangosir ar y datganiad a’r cyhoeddiad busnes, sydd ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.

I thank the leader of the house for her statement. The Welsh Government’s success in rolling out superfast broadband through Superfast Cymru is to be welcomed as a key investment in critical modern infrastructure. However, despite the very high coverage levels, the advantages of superfast broadband are binary, if you like—you either have it or you don’t. So, will the Minister for Skills and Science bring forward a statement indicating how the Government is helping those who won’t benefit from Superfast Cymru and what the Government is doing to ensure that all properties in Wales will have access to fast, reliable broadband?

Diolch i arweinydd y tŷ am ei datganiad. Mae llwyddiant Llywodraeth Cymru wrth gyflwyno band eang cyflym iawn drwy Cyflymu Cymru i'w groesawu fel buddsoddiad allweddol mewn seilwaith modern hanfodol. Fodd bynnag, er gwaethaf lefelau uchel iawn y ddarpariaeth, mae manteision band eang cyflym iawn yn ddeuaidd, os mynnwch chi —naill ai y mae gennych neu ddim. Felly, a wnaiff y Gweinidog Sgiliau a Gwyddoniaeth gyflwyno datganiad yn nodi sut y mae'r Llywodraeth yn helpu’r rhai na fydd yn elwa ar Cyflymu Cymru a'r hyn y mae'r Llywodraeth yn ei wneud i sicrhau y bydd gan bob eiddo yng Nghymru fand eang cyflym a dibynadwy?

Well, I thank the Member for that question, because it provides me with the opportunity to confirm that work’s under way to determine how fast and how best we can get superfast broadband to as many of the final few per cent of homes and businesses as possible. Of course, the eventual solutions will be very much dependent on the location and circumstances of the premises involved. I think all of us in this Chamber know of those circumstances, as we monitor progress. But, until the location of the final few per cent of premises is known, it’s not possible to say what specific solutions will be, but of course the intention is to make sure that we deliver on this.

Wel, diolch i'r Aelod am y cwestiwn hwnnw, oherwydd mae’n rhoi cyfle i mi i gadarnhau bod gwaith ar y gweill i benderfynu pa mor gyflym y gallwn gael band eang cyflym iawn i gymaint â phosibl o'r ychydig y cant olaf o gartrefi a busnesau nad oes ganddynt fand eang cyflym iawn a phenderfynu beth fyddai’r ffordd orau o wneud hynny. Wrth gwrs, bydd yr atebion yn y pen draw yn dibynnu i raddau helaeth iawn ar y lleoliad ac amgylchiadau'r eiddo dan sylw. Credaf fod pob un ohonom yn y Siambr hon yn gwybod am yr amgylchiadau hynny, wrth inni fonitro cynnydd. Ond hyd nes y byddwn yn gwybod ymhle y mae’r ychydig y cant terfynol o eiddo, nid oes modd dweud beth fydd yr atebion penodol, ond wrth gwrs, y bwriad yw gwneud yn siŵr ein bod yn cyflawni hyn.

Business Minister, thank you for your statement. Of course it has been a sad week for all of us as elected politicians to see one of our number gunned down on the street whilst going about her daily work of helping people. Now, Assembly Members have all been notified of how we can improve and consider our own personal security, and I’m sure many will consult with their local police. But I wondered if the Government was considering also how we deal with the well of hatred and poison that ferments on so much social media. The threat of violence, sexual assault and harm on Twitter and Facebook is becoming a daily occurrence for those in the public eye, and women in particular face a nasty social media misogyny. Surely these threats should be treated exactly the same as if they were made face to face. So, when the Government next meets—as I know it does regularly—with the four police and crime commissioners and the four police chief constables, will this issue please be discussed? And can we, therefore, have a statement as soon as practicable from the Government outlining how the police forces in Wales will work together to root out hatred from our midst?

On a related matter, I see that we have three upcoming statements from the Minister for Lifelong Learning and Welsh Language, who seems to want to keep himself busy, but we’ve yet to have one from the education Secretary. When, therefore, can we expect an update from her on progress on the new curriculum development in the pioneer schools, and, particularly, in this context, information as to how the new religion, ethics and philosophy element is being developed? This is where we tackle such hatred and prejudice—right in the classroom itself.

Finally, on a happier note, I’m sure we were all shouting ‘Olé’ as Wales weaved their magical way through the European championships last night. Can the Minister confirm any intention by the Government to use the Senedd to give an appropriate ‘thank you’ to Chris Coleman and his team after doing our nation proud, with much more to come, I’m sure? I also want to put on record our thanks for the admirable behaviour of the fans in entertaining the public in France. The Senedd over the last two weeks has been a place of sadness, remembrance, and solidarity; we know it can also be a place and a forum for national celebration and joy. I hope that opportunity does come our way.

Weinidog Busnes, diolch ichi am eich datganiad. Wrth gwrs, mae wedi bod yn wythnos drist i bob un ohonom fel gwleidyddion etholedig lle gwelsom un ohonom yn cael ei saethu ar y stryd wrth wneud ei gwaith bob dydd i helpu pobl. Yn awr, mae holl Aelodau’r Cynulliad wedi cael gwybod sut y gallwn wella ein diogelwch ein hunain a sut y gallwn ystyried hynny, ac rwyf yn siŵr y bydd llawer un yn trafod â'u heddlu lleol. Ond tybed a yw’r Llywodraeth yn ystyried hefyd sut mae ymdrin â'r ffrwd o gasineb a gwenwyn sy'n cronni ar gymaint o gyfryngau cymdeithasol. Mae'r bygythiad o drais, ymosodiadau rhywiol a niwed ar Twitter a Facebook yn dod yn ddigwyddiadau dyddiol i’r rhai hynny sydd yn llygad y cyhoedd, ac mae menywod yn benodol yn wynebu gwreig-gasineb cas iawn ar y cyfryngau cymdeithasol. Oni ddylid trin y bygythiadau hyn yn union yr un ffordd a phe baent yn cael eu gwneud wyneb yn wyneb? Felly, pan fydd y Llywodraeth yn cwrdd nesaf —fel y gwn ei bod yn gwneud yn rheolaidd —â phedwar comisiynydd yr heddlu a throseddu a phedwar prif gwnstabl yr heddlu, os gwelwch yn dda a gaiff y mater hwn ei drafod? Ac a gawn ni, felly, ddatganiad cyn gynted ag y bo'n ymarferol gan y Llywodraeth yn amlinellu sut y bydd yr heddluoedd yng Nghymru’n cydweithio i ddiwreiddio casineb o’n plith?

Ar fater perthnasol, gwelaf fod gennym dri datganiad i ddod gan Weinidog y Gymraeg a Dysgu Gydol Oes, sydd fel petai’n dymuno’i gadw ei hun yn brysur, ond nid ydym eto wedi cael un gan yr Ysgrifennydd addysg. Pryd, felly, y gallwn ddisgwyl y wybodaeth ddiweddaraf ganddi am hynt y cwricwlwm newydd yn yr ysgolion arloesi, ac, yn enwedig, yn y cyd-destun hwn, wybodaeth ynglŷn â sut y mae'r elfen grefyddol, foesegol ac athronyddol newydd yn cael ei datblygu? Dyna lle mae mynd i'r afael â chasineb a rhagfarn o'r fath—yn yr ystafell ddosbarth.

Yn olaf, ar nodyn hapusach, rwyf yn siŵr ein bod i gyd yn gweiddi 'Olé' wrth i Gymru ddilyn eu llwybr rhyfeddol drwy'r pencampwriaethau Ewropeaidd neithiwr. A all y Gweinidog gadarnhau unrhyw fwriad gan y Llywodraeth i ddefnyddio'r Senedd i ddweud 'diolch yn fawr' yn briodol i Chris Coleman a'i dîm ar ôl iddynt wneud cystal dros ein cenedl, gyda llawer mwy i ddod, rwyf yn siŵr? Rwyf hefyd am roi ar gofnod ein diolch am ymddygiad canmoladwy’r cefnogwyr sy’n diddanu'r cyhoedd yn Ffrainc. Mae’r Senedd yn ystod y pythefnos diwethaf wedi bod yn llawn tristwch, coffadwriaeth, ac undod; gwyddom y gall hefyd fod yn lle ac yn fforwm ar gyfer dathlu a llawenydd cenedlaethol. Rwyf yn gobeithio y cawn y cyfle hwnnw.

Thank you very much, Simon Thomas. I think we also, I’m sure, would want to thank the speedy response from the police, who I’m sure have contacted all of us, but also from the Llywydd and her officials in terms of the opportunities with the police to have sessions for all Assembly Members and to make sure that we are safe and can continue to represent our constituents in the way that we feel is most appropriate. Indeed, many of us have had surgeries over the weekend, and experienced not only support and surveillance from the police, but also very strong backing from our constituents that we are ready and accessible and available to meet, but having to learn those tragic lessons in terms of what happened so dramatically and drastically and brutally last Thursday to Jo Cox.

So, I think, your points about the well of hatred and poison, we actually responded to those last week, didn’t we, in terms of our minute’s silence and response to the Orlando shootings as well. I did respond on that occasion as well as to how our policies in terms of tackling hate crime need of course to be monitored, reflected and strengthened in many ways.

You point the focus on social media, and I think some of us across this Chamber have already experienced some of that backlash over the last week, and I think we need to look at this very carefully as an Assembly, and also in Government. I know that’s where the Minister for communities and children will be taking this forward in terms of meeting police and crime commissioners. And he’s making a statement on progress today on a very important piece of legislation on how we’re tackling violence against women, domestic abuse and sexual violence. This is a whole dimension that we need to focus on, particularly in the ways in which it could negatively affect women.

Your points about making sure that we’re all accountable and accessible as Ministers to this Assembly are very important. Of course, you will have seen the written statement on curriculum reform from the Cabinet Secretary for Education, and of course she was very happy to deliver that written statement as quickly and promptly as possible in her new role. I think it’s very important that we see, and I know the Llywydd will be looking for, opportunities to celebrate the great wins so far, and the final victory, which we all look forward to, for Wales, as we wish our team well for Saturday in Paris. I think also, just to say, in terms of football, all Cadw venues are open for free this Sunday; it’s a celebration Sunday as a result of our success so far. Of course, as well as sadness and vigils, we’ve been able to celebrate our sportsmen and women on many occasions here in the Senedd, and I’m sure we will continue to do so with a very specific football focus.

Diolch yn fawr iawn, Simon Thomas. Credaf yr hoffem hefyd, rwyf yn siŵr, ddiolch am ymateb cyflym yr heddlu, sydd wedi cysylltu â phob un ohonom rwyf yn siŵr, ond hefyd am ymateb cyflym y Llywydd a'i swyddogion o ran y cyfleoedd gyda'r heddlu i gael sesiynau i holl Aelodau'r Cynulliad ac i sicrhau ein bod yn ddiogel a’n bod yn gallu parhau i gynrychioli ein hetholwyr yn y ffordd yr ydym yn credu sydd fwyaf priodol. Yn wir, mae llawer ohonom wedi cynnal cymorthfeydd dros y penwythnos, ac wedi cael nid yn unig gefnogaeth a gwyliadwriaeth gan yr heddlu, ond hefyd gefnogaeth gref iawn gan ein hetholwyr yr ydym yn barod ac ar gael i’w cyfarfod, ond mae’n rhaid inni ddysgu’r gwersi trasig hynny o ran yr hyn a ddigwyddodd mor ddramatig, mor ddifrifol ac mor greulon ddydd Iau diwethaf i Jo Cox.

Felly, ynglŷn â’ch pwyntiau am y ffrwd o gasineb a gwenwyn, credaf ein bod mewn gwirionedd wedi ymateb iddynt yr wythnos diwethaf, oni wnaethom, o ran ein munud o dawelwch a’n hymateb i'r saethu yn Orlando hefyd? Ymatebais bryd hynny hefyd o ran y ffaith bod angen monitro, adlewyrchu a chryfhau mewn sawl ffordd ein polisïau o ran mynd i'r afael â throseddau casineb, wrth gwrs.

Rydych yn canolbwyntio ar y cyfryngau cymdeithasol, a chredaf fod rhai ohonom yn y Siambr hon eisoes wedi profi effaith hynny dros yr wythnos ddiwethaf, a chredaf fod angen edrych ar hyn yn ofalus iawn fel Cynulliad, a hefyd yn y Llywodraeth. Gwn mai dyna lle y bydd y Gweinidog dros gymunedau a phlant yn bwrw ymlaen â hyn o ran cwrdd â chomisiynwyr yr heddlu a throseddu. A bydd yn gwneud datganiad heddiw ynglŷn â hynt darn pwysig iawn o ddeddfwriaeth o ran y ffordd yr ydym yn mynd i'r afael â thrais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol. Dyma ddimensiwn cyfan y mae angen inni ganolbwyntio arno, yn enwedig o ran y ffyrdd y gallai effeithio'n negyddol ar fenywod.

Mae eich pwyntiau ynglŷn â gwneud yn siŵr ein bod i gyd yn atebol ac ar gael fel Gweinidogion i'r Cynulliad hwn yn bwysig iawn. Wrth gwrs, byddwch wedi gweld y datganiad ysgrifenedig ynglŷn â diwygio’r cwricwlwm gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, ac wrth gwrs roedd hi’n hapus iawn i gyflwyno’r datganiad ysgrifenedig hwnnw mor gyflym a phrydlon â phosibl yn ei swydd newydd. Credaf ei bod yn bwysig iawn ein bod yn gweld cyfleoedd, a gwn y bydd y Llywydd yn chwilio am y cyfleoedd hynny hefyd, i glodfori’r buddugoliaethau mawr hyd yma, a’r fuddugoliaeth derfynol, yr ydym i gyd yn edrych ymlaen ati, i Gymru, wrth inni ddymuno’n dda i’n tîm ddydd Sadwrn ym Mharis. Credaf hefyd, o ran pêl-droed, fod pob lleoliad Cadw ar agor am ddim y dydd Sul hwn; mae'n ddydd Sul dathlu o ganlyniad i’n llwyddiant hyd yma. Wrth gwrs, yn ogystal â thristwch a gwylnosau, rydym wedi gallu clodfori ein llwyddiant ym myd y campau ar lawer achlysur yma yn y Senedd, ac rwyf yn siŵr y byddwn yn parhau i wneud hynny gan ganolbwyntio ar bêl-droed yn benodol.

Minister, you will be aware that there’s a recent BBC report that found that, last year, 3,000 unaccompanied asylum-seeking children arrived in the UK, and they were often fleeing war and persecution. The report found that at least 891 of those unaccompanied asylum-seeking children have disappeared after arriving in the UK over the last three years—421 of those are still missing, and many of those missing are feared to have been trafficked by criminals to work in brothels, to assist in cannabis factories, and to work in private homes. Refugee campaigners say trafficked children, or those at risk, are often being failed after reaching the UK, with local authorities not equipped to adequately protect and safeguard them. The appointment here in Wales of the anti-slavery co-ordinator was a key appointment and did demonstrate our commitment to deliver for these children. What I’m now looking for is an assurance that Welsh local authorities and other agencies who clearly have responsibility for unaccompanied asylum-seeking children here in Wales are taking necessary steps to meet those obligations and to protect these extremely vulnerable children from falling into the hands of criminals and gangs.

Weinidog, byddwch chi’n ymwybodol fod adroddiad diweddar gan y BBC wedi canfod bod 3,000 o blant ar eu pen eu hunain wedi cyrraedd y DU y llynedd yn ceisio lloches, ac roeddent yn aml yn ffoi rhag rhyfel ac erledigaeth. Canfu'r adroddiad fod o leiaf 891 o’r plant hynny ar eu pen eu hunain a oedd yn ceisio lloches wedi diflannu ar ôl cyrraedd y DU yn ystod y tair blynedd diwethaf—421 o'r rheini yn dal ar goll, ac ofnir bod llawer o'r rhai hynny sydd ar goll wedi cael eu masnachu gan droseddwyr i weithio mewn puteindai, i gynorthwyo mewn ffatrïoedd canabis, ac i weithio mewn cartrefi preifat. Mae ymgyrchwyr dros ffoaduriaid yn dweud nad yw anghenion plant sy’n cael eu masnachu, neu'r rhai sydd mewn perygl o gael eu masnachu, yn aml yn cael eu diwallu ar ôl cyrraedd y DU, ac nad oes gan awdurdodau yr adnoddau i’w hamddiffyn a’u diogelu’n ddigonol. Roedd penodi’r cydlynydd gwrth-gaethwasiaeth yma yng Nghymru yn benodiad allweddol a ddangosodd ein hymrwymiad i ddarparu ar gyfer y plant hyn. Yr hyn yr wyf yn awr yn ei geisio yw sicrwydd bod awdurdodau lleol Cymru ac asiantaethau eraill sydd yn amlwg â chyfrifoldeb dros blant ar eu pen eu hunain sy'n ceisio lloches yma yng Nghymru yn cymryd camau angenrheidiol i gyflawni’r rhwymedigaethau hynny ac i amddiffyn y plant hyn sy’n hynod agored i niwed rhag mynd i ddwylo troseddwyr a gangiau.

Joyce Watson has raised a very important question, and a question that of course does affect us in Wales. I know that local authorities are very mindful, and, of course, there is co-ordination and support from the anti-slavery co-ordinator, and, indeed, from the Welsh Government as well, in terms of ministerial responsibility. But it is something where we know that, in Wales, the support and welcome to those unaccompanied children, and the ways in which we’re combatting trafficking, is important and is being responded to.

Mae Joyce Watson wedi codi cwestiwn pwysig iawn, a chwestiwn sydd, wrth gwrs, yn effeithio arnom ni yng Nghymru. Gwn fod awdurdodau lleol yn ymwybodol iawn, ac wrth gwrs, mae cydlynu a chefnogaeth gan y cydlynydd gwrth-gaethwasiaeth, ac, yn wir, gan Lywodraeth Cymru hefyd, o ran cyfrifoldeb gweinidogol. Ond rydym yn gwybod, yng Nghymru, fod y gefnogaeth i’r plant hynny sydd ar eu pen eu hunain a’r croeso sydd iddynt, a'r ffyrdd yr ydym yn brwydro yn erbyn masnachu pobl, yn bwysig ac yn derbyn sylw.

Could I identify with the sentiments raised by the regional Member for Mid and West Wales? It is almost inconceivable, when you think of these numbers, that in excess of 400 of the children identified in this report just have gone missing and cannot be found. It really is incumbent on all the authorities to look at the protocols they have in place and to make sure that there is that safety net and there is that accountability so that when young children, and, indeed, anyone, are placed into care they’re just not lost in the system. Some of the horrendous stories that this report covers—and that was identified by the Member—clearly do require answers, not just from this Government, but from Governments anywhere in the United Kingdom who have an obligation and responsibility. I would implore the Minister to ask the Minister responsible to bring a statement forward to give assurances that we can have the safeguards in place here in Wales, and that he or she has confidence that those safeguards are as robust as they need to be.

I would also like to ask for a statement—there’s a story today, obviously, around the travel of the First Minister out to the European championships. I agree entirely—I agree entirely—that it is right that Government Ministers travel to events to represent the Government and also the country, whether they’re sporting or international events of any significance. But I do think that there is a question as to how those services are procured, the value for money for those services, and the protocol that the Welsh Government uses to actually purchase those travel services. And I’d be grateful if a statement could be made available from the Welsh Government to outline whether there is a protocol in place around purchasing services for travel for any function that Government Ministers undertake, the value for money exercise that is undertaken, and, above all, that, where possible, those services are accessed through operators here in Wales, or airports or ports are used here in Wales. As I understand it, in this instance, the aeroplane was from Wales, from an operator in Haverfordwest, but that’s not the question I’m asking: I’m asking how can we be sure that there is best value for money and there is a protocol in place, because we’re not talking insignificant sums of money—in this instance, I think we’re talking nearly £10,000.

A gaf i uniaethu â’r safbwyntiau a godwyd gan yr Aelod rhanbarthol dros Ganolbarth a Gorllewin Cymru? Mae bron â bod yn annirnadwy, ac ystyried y niferoedd hyn, fod mwy na 400 o’r plant a nodwyd yn yr adroddiad hwn wedi mynd ar goll ac na ellir dod o hyd iddynt. Mae’n ddyletswydd ar yr holl awdurdodau i ystyried y protocolau sydd ar waith ganddynt ac i wneud yn siŵr fod rwyd ​​ddiogelwch ar gael a’r atebolrwydd hwnnw pan fydd plant ifanc, ac, yn wir, unrhyw un, yn cael eu rhoi mewn gofal, ac na chânt eu colli yn y system. Mae angen atebion, yn amlwg, i rai o'r straeon erchyll y mae’r adroddiad hwn yn ymdrin â hwy—ac fe nododd yr Aelod hynny—nid yn unig gan y Llywodraeth hon, ond gan Lywodraethau yn unrhyw ran o’r Deyrnas Unedig sydd â dyletswydd a chyfrifoldeb. Rwyf yn crefu ar y Gweinidog i ofyn i'r Gweinidog sy'n gyfrifol am hyn i gyflwyno datganiad er mwyn rhoi sicrwydd y gallwn weithredu’r mesurau diogelu yma yng Nghymru, a'i fod ef neu hi yn hyderus bod y mesurau diogelu hynny mor gadarn ag y mae angen iddynt fod.

Hoffwn hefyd ofyn am ddatganiad—mae stori heddiw, yn amlwg, ynglŷn â chostau teithio’r Prif Weinidog i’r pencampwriaethau Ewropeaidd. Cytunaf yn llwyr— cytunaf yn llwyr—ei bod yn iawn bod Gweinidogion y Llywodraeth yn teithio i ddigwyddiadau i gynrychioli’r Llywodraeth a hefyd i gynrychioli’r wlad, p’un a ydynt yn ddigwyddiadau chwaraeon neu’n ddigwyddiadau rhyngwladol o unrhyw arwyddocâd. Ond credaf fod cwestiwn ynglŷn â sut y caiff y gwasanaethau hynny eu caffael, gwerth am arian y gwasanaethau hynny, a'r protocol y mae Llywodraeth Cymru’n ei ddefnyddio i brynu’r gwasanaethau teithio hynny. A byddwn yn ddiolchgar pe gallai Llywodraeth Cymru wneud datganiad yn amlinellu p’un a oes protocol yn ei le o ran prynu gwasanaethau teithio ar gyfer unrhyw swyddogaeth a wneir gan Weinidogion y Llywodraeth, yr ymarfer gwerth am arian sy'n cael ei gynnal, ac yn anad dim, lle bo modd, p’un a yw’r gwasanaethau hynny’n cael eu cyrchu drwy weithredwyr yma yng Nghymru, neu ai meysydd awyr neu borthladdoedd Cymru sy’n cael eu defnyddio. Fel y deallaf, yn yr achos hwn, mae'r awyren yn dod o Gymru, gan weithredwr yn Hwlffordd, ond nid dyna'r cwestiwn yr wyf yn ei ofyn: gofyn ydw i sut y gallwn fod yn sicr mai dyma’r gwerth gorau am arian a bod protocol yn ei le, oherwydd nid ydym yn sôn am symiau di-nod o arian—yn yr achos hwn, credaf ein bod yn sôn am bron i £10,000.

I think your first response to Joyce Watson’s very important question to me on this business statement is very welcome, a very humane response. And, of course, we will look to ways in which we can, as a Government, consider a response to that BBC report and look at ways in which we can monitor the support that we can give to those unaccompanied children in Wales. So, so very disappointing to have your second question, I would say, on this business statement—I mean, the people of Wales want the First Minister to be there, don’t they? They want him to be there. They wanted him, and would expect him, to attend the match. And, of course, in order to enable him to do that, and to travel to Glasgow later that day—we have heard today about the importance of the British-Irish Council in answers to questions to the First Minister. You know, you have to trust your Government—and the people of Wales certainly do—that we are using the appropriate services to enable our First Minister and Wales to be represented, whether it’s in Lille on Thursday and Glasgow later on that day at a British-Irish Council.

Credaf fod croeso mawr i’ch ymateb cyntaf i gwestiwn pwysig iawn Joyce Watson i mi am y datganiad busnes hwn, ymateb dyngar iawn. Ac, wrth gwrs, byddwn yn edrych ar sut y gallwn ni, fel Llywodraeth, ystyried ymateb i'r adroddiad hwnnw gan y BBC ac edrych ar y ffyrdd y gallwn ni fonitro'r cymorth y gallwn ei roi i’r plant hynny sydd ar eu pennau eu hunain yma yng Nghymru. Mor siomedig oedd eich ail gwestiwn, byddwn i’n dweud, am y datganiad hwn—hynny yw, onid yw pobl Cymru am i'r Prif Weinidog fod yno? Maent am iddo fod yno. Roeddent eisiau iddo, ac roeddent yn disgwyl iddo, fynd i’r gêm. Ac, wrth gwrs, er mwyn galluogi iddo wneud hynny, a galluogi iddo deithio i Glasgow yn ddiweddarach y diwrnod hwnnw—rydym wedi clywed heddiw am bwysigrwydd y Cyngor Prydeinig-Gwyddelig mewn atebion i gwestiynau i'r Prif Weinidog. Wyddoch chi, mae'n rhaid i chi ymddiried yn eich Llywodraeth—ac mae pobl Cymru yn sicr yn gwneud hynny—ein bod yn defnyddio'r gwasanaethau priodol er mwyn galluogi i’n Prif Weinidog ac i Gymru gael eu cynrychioli, boed yn Lille ddydd Iau ac yn Glasgow yn ddiweddarach y diwrnod hwnnw mewn cyfarfod o’r Cyngor Prydeinig-Gwyddelig.

Business Minister, can I first of all agree with Simon Thomas and support his call for looking at social media misuse? It seems to me that some people have the mistaken belief that the anonymity that they can get from social media, or the fact that they sit in the house by themselves, gives them permission to actually harass, threaten and terrorise individuals on the backs of social media, and we need to address that matter very clearly as a Government.

My main point is the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure this afternoon is giving a statement on the M4 around Newport. We have problems on the M4 further west and we have had a situation where his predecessor did a trial part-time closure on junction 41, and then listened to the strong voices in Port Talbot and cancelled that part-time closure. But we haven’t had a definitive situation on that and there’s still uncertainty. Port Talbot is a town where uncertainty is unwanted. We have already uncertainty over the future of the steelworks; we need clarity on that section of the M4 in Port Talbot. Can we have a statement on the position of the M4 in Port Talbot, and particularly that junction?

Y Gweinidog Busnes, yn gyntaf oll a allaf gytuno â Simon Thomas a chefnogi ei alwad ynglŷn â rhoi sylw i gamddefnyddio cyfryngau cymdeithasol? Mae'n ymddangos i mi fod rhai pobl yn credu yn anghywir fod yr anhysbysrwydd y mae’r cyfryngau cymdeithasol yn ei gynnig iddynt, neu’r ffaith eu bod yn eistedd yn y tŷ ar eu pennau eu hunain, yn rhoi caniatâd iddynt aflonyddu, bygwth a dychryn unigolion drwy’r cyfryngau cymdeithasol, ac mae angen inni fynd i'r afael â'r mater hwnnw yn glir iawn fel Llywodraeth.

Fy mhrif bwynt yw bod Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith y prynhawn yma yn rhoi datganiad ynglŷn â’r M4 o amgylch Casnewydd. Mae gennym broblemau ar yr M4 ymhellach i'r gorllewin a chafwyd achos lle y gwnaeth ei ragflaenydd dreialu cau cyffordd 41 ar sail rhan amser, ac yna gwrando ar y lleisiau cryf ym Mhort Talbot a chanslo’r treial cau rhan-amser hwnnw. Ond nid ydym wedi cael ateb terfynol o ran hynny ac mae ansicrwydd o hyd. Mae Port Talbot yn dref lle nad oes angen ansicrwydd. Rydym gennym eisoes ansicrwydd o ran dyfodol y gwaith dur; mae angen eglurder arnom ynglŷn â’r rhan honno o'r M4 ym Mhort Talbot. A gawn ni ddatganiad am sefyllfa’r M4 ym Mhort Talbot, ac yn enwedig y gyffordd honno?

Thank you, David Rees, for strengthening the comments on social media and the abuse and harassment, and, indeed, the ways in which that can so much undermine and threaten so many people, including, particularly, women, as was said earlier on by Simon Thomas.

Your second point on junction 41, which we have visited regularly in this Chamber as those changes and those developments—and the options, of course, have been considered, and I know the Cabinet Secretary will want to update Members on the progress and the decisions that have been made.

Diolch i chi, David Rees, am ategu’r sylwadau ynglŷn â chyfryngau cymdeithasol a'r cam-drin ac aflonyddu, ac, yn wir, y ffyrdd y gall hynny danseilio a bygwth cymaint o bobl, gan gynnwys menywod yn enwedig, fel y dywedwyd yn gynharach gan Simon Thomas.

Ynglŷn â’ch ail bwynt am gyffordd 41, rydym wedi trafod y newidiadau a’r datblygiadau hynny yn rheolaidd yn y Siambr hon—ac mae’r dewisiadau, wrth gwrs, wedi’u hystyried, ac rwy'n gwybod y bydd Ysgrifennydd y Cabinet eisiau rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau am y cynnydd a'r penderfyniadau sydd wedi’u gwneud.

Can I ask for a statement or a debate in Government time on post-education provision for people aged 19 to 25 specifically with autism? I don’t particularly want to be going into constituents’ casework here but I feel I have to briefly because it’s come to the position where the grandmother was at my office on Friday, crying her eyes out because she’s trying to keep her grandson at Maes-y-Coed special school for another year, one year, until an agreement comes with Abertawe Bro Morgannwg university health board and the education department as to the long-term future of her grandson.

Her grandson is very, very, very ill—severely—with autism, and the fact is that the council are not at this moment putting through exceptional circumstances to allow for her grandchild to stay in that school: a place where her grandchild is safe. So, I would like a statement on that post-education provision, 19-25 provision, but also to understand what guidance you give as a Government on those exceptional circumstances. Quite frankly, we’ve had a very, very difficult week, with the death of an MP, who did actually quite a lot on autism, so I read, and I don’t want to have people coming into my office crying their eyes out because their grandson is going to be thrown out onto the streets with no provision whatsoever. So, although I’m sure you’ll say that I’ll have a statement from the Minister in due course, this is quite urgent. So, I would like to have an urgent statement on this, if you would, business Secretary, or business Minister.

Also I’d like to echo David Rees’s concerns on junction 41. I think there was a question last week and we didn’t get to that particular question, but we do need to know, in terms of the mitigating measures—. At the moment, the council are saying they won’t remove those mitigating measures around Port Talbot until there’s a final decision on junction 41. So, I would urge the new Secretary for the economy to write to or meet with Assembly Members in that area so that we can come to a final decision.

A gaf i ofyn am ddatganiad neu ddadl yn amser y Llywodraeth ar ddarpariaeth ôl-addysg i bobl rhwng 19 a 25 oed sydd ag awtistiaeth yn benodol? Nid wyf yn arbennig o awyddus i fanylu ar waith achos etholwyr yma, ond rwyf yn teimlo bod yn rhaid i mi wneud yn gryno am ei bod wedi cyrraedd y pwynt lle'r oedd y famgu yn fy swyddfa ar ddydd Gwener, yn beichio crio am ei bod yn ceisio cadw ei hŵyr yn ysgol arbennig Maes-y-Coed am flwyddyn arall, un flwyddyn, hyd nes bydd cytundeb rhwng bwrdd iechyd prifysgol Abertawe Bro Morgannwg a'r adran addysg ynglŷn â dyfodol hirdymor ei hŵyr.

Mae ei hŵyr wedi ei effeithio’n fawr iawn, iawn—yn ddifrifol—gan awtistiaeth, a'r gwir amdani yw nad yw'r cyngor ar hyn o bryd yn cymeradwyo amgylchiadau eithriadol i ganiatáu i’w hŵyr aros yn yr ysgol honno: rhywle y mae ei hŵyr yn ddiogel. Felly, hoffwn ddatganiad am y ddarpariaeth ôl-addysg honno, darpariaeth 19-25, ond hefyd hoffwn ddeall pa ganllawiau yr ydych chi fel Llywodraeth yn eu rhoi ynglŷn â’r amgylchiadau eithriadol hynny. A bod yn onest, rydym wedi cael wythnos anodd iawn, iawn, gyda marwolaeth AS, a wnaeth llawer o waith ar gyfer awtistiaeth mewn gwirionedd, yn ôl yr hyn yr wyf wedi ei ddarllen, ac nid wyf am gael pobl yn dod i mewn i’m swyddfa yn beichio crio am fod eu hŵyr am gael ei daflu allan ar y strydoedd heb unrhyw ddarpariaeth o gwbl. Felly, er fy mod i'n siŵr y byddwch yn dweud y caf ddatganiad gan y Gweinidog maes o law, mae hwn yn fater brys. Felly, hoffwn ddatganiad brys ar hyn, os wnewch chi hynny, ysgrifennydd busnes, neu Weinidog busnes.

Hoffwn hefyd ategu pryderon David Rees ynglŷn â chyffordd 41. Rwy’n credu y bu cwestiwn yr wythnos diwethaf ac nid oedd amser i ateb y cwestiwn penodol hwnnw, ond mae angen i ni wybod, o ran y mesurau lliniaru—. Ar hyn o bryd, mae'r cyngor yn dweud na fyddant yn cael gwared ar y mesurau lliniaru hynny o gwmpas Port Talbot hyd oni fydd penderfyniad terfynol ar gyffordd 41. Felly, byddwn yn annog yr Ysgrifennydd newydd dros yr economi i ysgrifennu at Aelodau'r Cynulliad yn yr ardal honno, neu i gwrdd â nhw, er mwyn i ni allu dod i benderfyniad terfynol.

Thank you, Bethan Jenkins. You’ve raised an important case in your constituency, and I’m sure that you are also taking that forward, raising it with the local authority. It is, of course, post-19, the next stage, the transition that is so important in terms of the range of services that we need to provide to young people with autism. So, this is very relevant to the discussions that are taking place and the consultations, indeed, as well. And it will be addressed.

Thank you also for adding your voice to raising questions about junction 41. The Cabinet Secretary is very happy to come out and meet Members to discuss the options.

Diolch i chi, Bethan Jenkins. Rydych chi wedi codi achos pwysig yn eich etholaeth, ac rwy'n siŵr y byddwch hefyd yn bwrw ymlaen â hynny, gan godi’r achos gyda'r awdurdodau lleol. Y cyfnod ôl-19, wrth gwrs, y cam nesaf, yw’r cyfnod trosiannol sydd mor bwysig o ran yr amrywiaeth o wasanaethau y mae angen i ni eu darparu ar gyfer pobl ifanc ag awtistiaeth. Felly, mae hyn yn berthnasol iawn, yn wir, i'r trafodaethau a’r ymgynghoriadau sydd ar y gweill yn ogystal. A rhoddir sylw i’r mater.

Diolch hefyd am ychwanegu eich llais wrth godi cwestiynau am gyffordd 41. Mae Ysgrifennydd y Cabinet yn hapus iawn i ddod a chyfarfod â’r Aelodau i drafod y dewisiadau.

The commitment of this and the previous Labour Government in Wales to the south Wales metro is commendable, and it shows a real boldness of vision for economic development and for real connectivity. But, can I ask the business manager for a statement or a debate on the importance of the south Wales metro proposals to the whole of south Wales, including the more western, mid-Glamorgan valleys, like the Garw and the Llynfi and the Ogmore, but also the wider Bridgend and Ogmore area? This would allow us to explore how the exciting proposals can reach deep into these communities to realise the economic and the travel-to-work potential of these communities as well as the central and eastern valleys, and to ensure that, over time and over successive phases of this proposal, we can ensure that fast buses and light rail, universal affordable ticketing and synchronised timetables reach deep into every capillary of south Wales, not just into the main arteries. And finally, would the business manager agree with me that the roll-out of this and other major transport proposals for Wales could be seriously damaged if we leave the EU?

Mae ymroddiad y Llywodraeth hon yng Nghymru a’r Llywodraeth Lafur flaenorol tuag at metro de Cymru yn glodwiw, ac mae'n dangos gwir feiddgarwch o ran gweledigaeth ar gyfer datblygiad economaidd ac ar gyfer gwir gysylltedd. Ond, a allaf ofyn i'r rheolwr busnes am ddatganiad neu ddadl ynglŷn â phwysigrwydd cynigion metro’r de i bob rhan o dde Cymru, gan gynnwys y cymoedd mwy gorllewinol, canol Morgannwg, fel y Garw a'r Llynfi a'r Ogwr, ond hefyd ardal ehangach Pen-y-bont ar Ogwr ac Ogwr? Byddai hyn yn ein galluogi i archwilio sut y gall y cymunedau hyn wirioneddol elwa ar y cynigion cyffrous i wireddu'r potensial economaidd ac o ran teithio i'r gwaith yn y cymunedau hyn yn ogystal ag yn y cymoedd canolog a dwyreiniol, ac i sicrhau, dros amser a thros gyfnodau olynol y cynnig hwn, y gallwn sicrhau bod bysiau cyflym a rheilffyrdd ysgafn, tocynnau fforddiadwy i bawb ac amserlenni cydamseru yn cyrraedd pob rhan o’r de, nid dim ond y prif wythiennau. Ac yn olaf, a fyddai'r rheolwr busnes yn cytuno â mi y gallai’r broses o gyflwyno hwn a chynigion trafnidiaeth mawr eraill yng Nghymru gael ei niweidio’n ddifrifol os ydym yn gadael yr Undeb Ewropeaidd?

Thank you, Huw Irranca-Davies. I know questions were put to the Cabinet Secretary last week on the metro, ranging across south-east Wales and westwards and, of course, also very clearly involved in the city region developments and bids not only from south-east Wales but also Swansea and Swansea bay. I know that the Cabinet Secretary will be updating Members more clearly on this. Your second point was very clearly answered by the First Minister earlier on this afternoon. The metro could not go ahead without European funding that the Commission has said has to be for integrated transport, and that is what is relevant and that is what they want to spend the money on and what we want them to be able to spend the money on by remaining in the European Union.

Diolch i chi, Huw Irranca-Davies. Gwn y gofynnwyd cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet yr wythnos diwethaf ynglŷn â’r metro, sy’n cwmpasu’r de-ddwyrain a thuag at y gorllewin ac, wrth gwrs, sy’n rhan amlwg iawn hefyd o ddatblygiadau’r dinas-ranbarthau a’r cynigion nid yn unig o’r de-ddwyrain, ond hefyd o Abertawe a bae Abertawe. Rwy'n gwybod y bydd yr Ysgrifennydd Cabinet yn rhoi diweddariad cliriach i'r Aelodau ar hyn. Atebwyd eich ail bwynt yn glir iawn gan y Prif Weinidog yn gynharach y prynhawn yma. Ni allai’r metro barhau heb gyllid Ewropeaidd y mae’r Comisiwn wedi dweud sydd ar gyfer trafnidiaeth integredig, a dyna sy'n berthnasol a dyna maent am wario'r arian arno a'r hyn rydym am iddynt wario'r arian arno drwy aros yn yr Undeb Ewropeaidd.

Can I called for two statements, please, leader of the house—the first from the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport on the deactivation of pacemakers towards the end of life? This has been brought to my attention by the tragic case of Patricia Hastings from Rhos-on-Sea who passed away with vascular dementia earlier this year. Unfortunately, her family members had to see her face the indignity of a pacemaker that prolonged her suffering at the end of her life as a result of it kicking in when the natural process of death was taking place. The Cabinet Secretary for health will be aware that there has been a piece of guidance that has been published by the British Cardiovascular Society in conjunction with the National Council for Palliative Care. This was published in March 2015, yet it has not yet been fully considered by the Welsh Government for implementation here in Wales. This is 12 months on. This could have given Patricia Hastings some dignity at the end of her life and I’m sure that there are many other people who face similar situations to hers and the very tragic experience of her family. So, if I could ask for a statement on that, I would appreciate it.

Secondly, can I also call for a statement from the Minister for Communities and Children on the anniversary of the battle of the Somme, which of course takes place on 1 July this year? Tens of thousands of Welsh troops lost their lives in the awful horrors of the warfare that was experienced in that particular battle. Over 1 million people died in total, and I think we do need to know what the Welsh Government is doing—whether there are any activities that are being sponsored—and how we as AMs in our constituencies can help to promote those activities as a fitting tribute to the legacy of these heroes who passed away in those horrific events. Thank you.

A allaf alw am ddau ddatganiad, os gwelwch yn dda, arweinydd y tŷ—y cyntaf gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Lles a Chwaraeon ynglŷn â throi rheolyddion calon i ffwrdd tuag at ddiwedd bywyd? Tynnwyd hyn i’m sylw gan achos trist Patricia Hastings o Landrillo-yn-Rhos a fu farw o ganlyniad i ddementia fasgwlaidd yn gynharach eleni. Yn anffodus, roedd aelodau o’i theulu yn gorfod ei gweld yn wynebu diffyg urddas o gael rheoliadur calon a berodd iddi ddioddef yn hirach ar ddiwedd ei hoes gan ei fod yn gweithredu pan oedd y broses naturiol o farwolaeth yn digwydd. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd yn ymwybodol bod canllaw wedi ei gyhoeddi gan y Gymdeithas Cardiofasgwlar Prydeinig ar y cyd â'r Cyngor Cenedlaethol ar gyfer Gofal Lliniarol. Cyhoeddwyd hwn ym mis Mawrth 2015, ac eto nid yw wedi ei ystyried yn llawn gan Lywodraeth Cymru i’w weithredu yma yng Nghymru. Mae hyn 12 mis yn ddiweddarach. Gallai hyn fod wedi rhoi rhywfaint o urddas i Patricia Hastings ar ddiwedd ei bywyd ac rwy'n siŵr bod llawer o bobl eraill yn wynebu sefyllfaoedd tebyg iddi a phrofiad trist iawn ei theulu. Felly, byddwn yn gwerthfawrogi pe bai modd i mi ofyn am ddatganiad ar hynny.

Yn ail, a allaf hefyd alw am ddatganiad gan y Gweinidog dros Gymunedau a Phlant ar ddiwrnod coffa brwydr y Somme, a gynhelir wrth gwrs ar 1 Gorffennaf eleni? Collodd degau o filoedd o filwyr Cymreig eu bywydau yng nghanol erchyllterau ofnadwy’r rhyfela a welwyd yn y frwydr benodol honno. Bu farw dros filiwn o bobl i gyd, a chredaf fod angen i ni wybod beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud—pa un a oes unrhyw weithgareddau sy'n cael eu noddi— a sut yr ydym ni fel Aelodau’r Cynulliad yn ein hetholaethau yn gallu helpu i hyrwyddo’r gweithgareddau hynny fel teyrnged addas i goffáu’r arwyr hyn a fu farw yn y digwyddiadau erchyll hynny. Diolch.

Thank you, Darren Millar. You do raise a very sensitive ethical as well as clinical example of the case, which I’m sure you will have raised not only with the health board but with the Cabinet Secretary as well, but it is something that, of course, the Welsh Government will want to respond to in terms of the most updated guidance. On your second question, of course, there are a number of events taking place. There is a service at Llandaff cathedral, there are events taking place here in Wales to honour and remember—fitting tributes to those who lost their lives in the battle of the Somme.

Diolch i chi, Darren Millar. Rydych yn codi mater moesegol sensitif iawn yn ogystal ag enghraifft glinigol o'r achos, ac rwy'n siŵr eich bod wedi codi’r pwynt, nid yn unig gyda'r bwrdd iechyd ond gydag Ysgrifennydd y Cabinet hefyd, ond mae'n rhywbeth, wrth gwrs, y bydd Llywodraeth Cymru yn awyddus i ymateb iddo o ran y canllawiau diweddaraf. Ynglŷn â’ch ail gwestiwn, mae nifer o ddigwyddiadau yn cael eu cynnal wrth gwrs. Bydd gwasanaeth yn eglwys gadeiriol Llandaf, bydd digwyddiadau yn cael eu cynnal yma yng Nghymru i anrhydeddu ac i gofio—teyrngedau addas i'r rhai a gollodd eu bywydau ym mrwydr y Somme.

I have two points I wanted to raise. Last week, I was pleased to host an event here in the Senedd about the work of the Welsh bone marrow registry and to mark the thousandth collection of a matched donor from the Welsh registry, which is based in the Velindre trust in my constituency. This is an absolutely tremendous achievement, and the matches are all over the world, and I wondered if there was any way that the Cabinet Secretary could make a statement highlighting the achievements of these donors, which really are not widely known. That was the first point I wanted to make.

Then, on the second point, we’ve had good wishes to the Welsh team here this afternoon, and I’d like to add my congratulations and to wish all members of the team the best. But can I draw particular attention to the achievements of the highest scorer in the championship so far? He was born and bred in Cardiff North, went to Whitchurch High School and his family still live in Whitchurch. Of course, it’s Gareth Bale. So, I would like to also ask what the Assembly can do to acknowledge the achievement of everybody in the team.

Mae gennyf ddau bwynt yr oeddwn am eu codi. Yr wythnos diwethaf, roeddwn yn falch o gynnal digwyddiad yma yn y Senedd yn ymwneud â gwaith cofrestrfa mêr esgyrn Cymru ac i nodi’r milfed rhoddwr cyfatebol gan y gofrestrfa yng Nghymru, sydd wedi'i lleoli o fewn ymddiriedolaeth Felindre yn fy etholaeth. Dyma gyflawniad gwbl aruthrol, ac mae'r rhoddwyr cyfatebol ledled y byd i gyd, ac roeddwn yn meddwl tybed a oedd unrhyw ffordd y gallai Ysgrifennydd y Cabinet wneud datganiad yn tynnu sylw at gyflawniadau’r rhoddwyr hyn, nad ydynt yn hysbys iawn o gwbl. Dyna’r pwynt cyntaf yr oeddwn eisiau ei wneud.

Yna, o ran yr ail bwynt, rydym wedi dymuno’n dda i dîm Cymru y prynhawn yma, a hoffwn ychwanegu fy llongyfarchiadau innau a dymuno’n dda i bob aelod o'r tîm. Ond, a allaf dynnu sylw arbennig at lwyddiannau'r sgoriwr uchaf yn y bencampwriaeth hyd yn hyn? Cafodd ei eni a'i fagu yng Ngogledd Caerdydd, aeth i Ysgol Uwchradd yr Eglwys Newydd ac mae ei deulu yn dal i fyw yn yr Eglwys Newydd. Gareth Bale ydyw, wrth gwrs. Felly, hoffwn hefyd ofyn beth all y Cynulliad ei wneud i gydnabod cyflawniad pawb yn y tîm.

Thank you very much, Julie Morgan, the Member for Cardiff North. On you first point, it was very important that you did have the opportunity to highlight the work of the Welsh bone marrow registry. These events here in the Senedd do raise awareness and it was the thousandth collection, as you say, of a matched donor. I want to congratulate the Welsh Blood Service alongside Julie. But also it is about congratulating the volunteers—people who come forward volunteering bone marrow donation. It is about how we can recruit more. I think the Cabinet Secretary knows that this is something where we need to recruit on a more local level as well as at a national level. We need to reach out to communities, and I’m sure that that was the message that came through at your event. So, Assembly Members can also play their part in helping to get that message over far and wide.

We would hope and expect that Julie Morgan from Cardiff North would seize the opportunity to praise her constituent, Gareth Bale, and to acknowledge his huge achievements and, of course, the whole team. He’s the highest scorer and certainly the star of the match and the tournament. To see him again is such a thrill for you and for us all, as well as his family. He’s a former school student at Whitchurch High School, and what a role model. So, I’m sure we’ll be celebrating and congratulating him in person in due course.

Diolch yn fawr iawn, Julie Morgan, yr Aelod dros Ogledd Caerdydd. O ran eich pwynt cyntaf, roedd hi'n bwysig iawn eich bod wedi cael y cyfle i dynnu sylw at waith cofrestrfa mêr esgyrn Cymru. Mae'r digwyddiadau hyn yn y Senedd yn codi ymwybyddiaeth ac yr oedd, fel yr ydych yn dweud, yn dathlu casglu’r milfed rhoddwr cyfatebol. Hoffwn longyfarch Gwasanaeth Gwaed Cymru ochr yn ochr â Julie. Ond hefyd dylid llongyfarch y gwirfoddolwyr—y bobl sy'n gwirfoddoli i roi mêr esgyrn. Mae'n ymwneud â sut y gallwn ni recriwtio rhagor o bobl. Credaf fod Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod bod hyn yn fater lle y mae angen recriwtio ar lefel fwy lleol yn ogystal ag ar lefel genedlaethol. Mae angen i ni estyn allan at gymunedau, ac rwy'n siŵr mai dyna oedd y neges a ddaeth i’r amlwg yn eich digwyddiad. Felly, gall Aelodau'r Cynulliad hefyd gyfrannu wrth helpu i ledaenu’r neges ym mhobman.

Byddem yn gobeithio ac yn disgwyl i Julie Morgan o Ogledd Caerdydd achub ar y cyfle i ganmol ei hetholwr, Gareth Bale, ac i gydnabod ei gyflawniadau enfawr ef ac, wrth gwrs, y tîm cyfan. Ef yw’r sgoriwr uchaf ac yn sicr ef yw seren y gêm a'r twrnamaint. Mae cael ei weld eto yn rhoi cyffro i chi ac i ni i gyd, yn ogystal â'i deulu. Mae'n gyn-ddisgybl yn Ysgol Uwchradd yr Eglwys Newydd, a dyna beth yw esiampl dda. Felly, rwy'n siŵr y byddwn yn dathlu ac yn ei longyfarch yn bersonol maes o law.

4. 3. Cynnig i Dderbyn Argymhelliad y Prif Weinidog ar gyfer Ei Mawrhydi i Benodi Cwnsler Cyffredinol
4. 3. Motion to Agree to the First Minister's Recommendation to Her Majesty to Appoint a Counsel General

Yr eitem nesaf ar yr agenda yw’r cynnig i dderbyn argymhelliad y Prif Weinidog ar gyfer Ei Mawrhydi i benodi Cwnsler Cyffredinol. Rwy’n galw ar y Prif Weinidog i wneud y cynnig.

The next item on our agenda is the motion to agree to the First Minister’s recommendation to Her Majesty to appoint a Counsel General and I call on the First Minister to move the motion. I call on the First Minister to move the motion.

Cynnig NDM6025 Carwyn Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 9.1, yn cytuno â'r argymhelliad gan Brif Weinidog Cymru i Ei Mawrhydi benodi Mick Antoniw AC yn Gwnsler Cyffredinol.

Motion NDM6025 Carwyn Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 9.1, agrees to the First Minister's recommendation to Her Majesty to appoint Mick Antoniw AM as Counsel General.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Lywydd. A gaf i felly symud y cynnig yn ffurfiol?

Thank you, Llywydd. May I therefore formally move the motion?

I offer no comment on the Labour Member’s ability to do the job of Counsel General. I’m sure that, in many ways, he’s a highly qualified candidate. My only point is this: the Member has already during the fifth Assembly twice raised the issue of his great desire for a public inquiry to be held regarding events at Orgreave during the miners’ strike of 32 years ago. [Interruption.] Fair enough. If the Member becomes Counsel General, will he continue to push for this inquiry, and, if he does so, will this lead to any potential conflict of interest?

Nid wyf yn cynnig sylw ar allu’r Aelod Llafur i gyflawni swydd y Cwnsler Cyffredinol. Rwy'n siŵr ei fod, mewn nifer o ffyrdd, yn ymgeisydd cymwys iawn. Fy unig bwynt yw hyn: mae’r Aelod eisoes yn ystod y pumed Cynulliad wedi tynnu sylw ddwywaith at ei awydd mawr i gynnal ymchwiliad cyhoeddus o ran y digwyddiadau yn Orgreave yn ystod streic y glowyr 32 mlynedd yn ôl. [Torri ar draws.] Digon teg. Os bydd yr Aelod yn dod yn Gwnsler Cyffredinol, a fydd yn parhau i bwyso am yr ymchwiliad hwn, ac, os bydd yn gwneud hynny, a fydd hyn yn arwain at unrhyw wrthdaro buddiannau posibl?

Nid oes gennyf unrhyw siaradwyr eraill. A yw’r Prif Weinidog eisiau ateb y ddadl?

I have no other speakers. Does the First Minister want to reply to the debate?

The answer is ‘no’, because, of course, as Counsel General, the Member would not be involved in any legal process regarding Orgreave. That’s a matter for the UK Government and not the Welsh Government.

Yr ateb yw 'na', oherwydd, wrth gwrs, fel Cwnsler Cyffredinol, ni fyddai’r Aelod yn cymryd rhan mewn unrhyw broses gyfreithiol yn ymwneud ag Orgreave. Mae hynny'n fater i Lywodraeth y DU ac nid i Lywodraeth Cymru.

Y cwestiwn, felly, yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw wrthwynebiad? Os na, fe dderbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. [Cymeradwyaeth.]

The proposal is to agree the motion. Does any Member object? If there is no objection, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36. [Applause.]

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

5. 4. Datganiad: Yr Ymchwiliad Lleol Cyhoeddus i’r M4 yng Nghasnewydd
5. 4. Statement: The Public Local Inquiry on the M4 at Newport

Yr eitem nesaf ar yr agenda yw’r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith—yr ymchwiliad lleol cyhoeddus i’r M4 yng Nghasnewydd. Rwy’n galw ar Ken Skates i wneud y datganiad.

The next item on the agenda is a statement by the Cabinet Secretary on Economy and Infrastructure—the public local inquiry into the M4 at Newport. I call on Ken Skates to make the statement.

Member
Ken Skates 14:57:00
The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Thank you, Presiding Officer. Today I am updating Members on the M4 corridor around Newport project. A solution to the long-standing problems on the M4 around Newport has been set out. It includes a new section of motorway to the south, often referred to as ‘the black route’, as well as complementary measures including reclassification of the existing M4 around Newport. This would complement the metro to deliver an efficient integrated transport system in south Wales. Both the M4 relief road and the metro are hugely important to our vision of a fully integrated transport system. We have held exhibitions to help local people understand the land plans and matters such as changes to side roads, as well as setting out the wider economic assessments and environmental mitigation proposals. We published the draft statutory Orders, environmental information and associated reporting on the project in March, giving everyone the opportunity to register their objection, comment or support for the project. All the responses have been carefully reviewed. There are significant issues that must be given careful consideration before I reach a final decision on whether to proceed with construction.

I am mindful of the importance that this process is fully transparent and carried out with the involvement of the diverse range of stakeholders. I have therefore decided that a public local inquiry should be held. An independent inspector will review the need for the scheme and consider all environmental, social and economic factors. They will hear evidence and examine the technical experts as well as hearing from supporters and objectors. The published business case will be considered in light of the current and future levels of traffic, to ensure that the investment would represent value for money. The historic consideration of options will be examined, as will all alternative routes proposed by objectors, including the much referred to ‘blue route’. This will robustly test the merits of suggested alternatives and give an independent view on whether the proposed scheme offers the most sustainable, long-term solution. This will all be carried out in a public forum, allowing open and transparent scrutiny, before the inspector provides vital feedback to inform a final decision on whether to proceed to construction.

The inquiry is set to commence this autumn at the Lysaght Institute in Newport, with a pre-inquiry meeting taking place on 18 July. The inquiry itself is expected to take around five months, following which the inspector will produce a report and recommendations to me. In the event that the Welsh Ministers decide to proceed with the scheme, following detailed consideration of the report and recommendations of the inspector, the new section of M4 could be opened by autumn 2021.

Diolch, Lywydd. Heddiw, rwy’n rhoi diweddariad i'r Aelodau ynglŷn â phrosiect coridor yr M4 o amgylch Casnewydd. Mae datrysiad i'r problemau hirsefydlog ar yr M4 o amgylch Casnewydd wedi ei nodi. Mae'n cynnwys darn newydd o draffordd i'r de, y cyfeirir ato'n aml fel 'y llwybr du', yn ogystal â mesurau ategol gan gynnwys ailddosbarthu'r M4 bresennol o amgylch Casnewydd. Byddai hyn yn ategu'r metro i ddarparu system drafnidiaeth integredig effeithlon yn y de. Mae ffordd liniaru'r M4 a'r metro yn hynod bwysig i'n gweledigaeth o system drafnidiaeth gwbl integredig. Rydym wedi cynnal arddangosfeydd i helpu pobl leol i ddeall y cynlluniau tir a materion fel newidiadau i ffyrdd ymyl, yn ogystal ag amlinellu’r asesiadau economaidd ehangach a’r cynigion lliniaru amgylcheddol. Gwnaethom gyhoeddi’r Gorchmynion statudol drafft, gwybodaeth amgylcheddol ac adroddiadau cysylltiedig am y prosiect ym mis Mawrth, gan roi cyfle i bawb gofrestru eu gwrthwynebiad, eu sylwadau neu eu cefnogaeth i'r prosiect. Mae'r holl ymatebion wedi eu hadolygu’n ofalus. Mae'n rhaid imi ystyried materion pwysig yn ofalus cyn gwneud penderfyniad terfynol ynghylch a ddylid bwrw ymlaen â'r gwaith adeiladu.

Rwy’n ymwybodol o bwysigrwydd sicrhau bod y broses hon yn gwbl dryloyw ac o’i chynnal gyda chyfranogiad yr ystod amrywiol o randdeiliaid. Rwyf felly wedi penderfynu y dylid cynnal ymchwiliad lleol cyhoeddus. Bydd arolygydd annibynnol yn adolygu'r angen am y cynllun ac yn ystyried yr holl ffactorau amgylcheddol, cymdeithasol ac economaidd. Bydd yn clywed tystiolaeth ac yn archwilio'r arbenigwyr technegol yn ogystal â chlywed gan gefnogwyr a gwrthwynebwyr. Ystyrir yr achos busnes a gyhoeddwyd yng ngoleuni lefelau traffig ar hyn o bryd ac yn y dyfodol, er mwyn sicrhau y byddai'r buddsoddiad yn rhoi gwerth am arian. Archwilir yr opsiynau a ystyriwyd yn hanesyddol, ynghyd â phob llwybr amgen a gynigiwyd gan wrthwynebwyr, gan gynnwys y 'llwybr glas' y soniwyd amdano’n aml. Bydd hyn yn brawf cadarn o rinweddau'r dewisiadau amgen a awgrymwyd a bydd yn rhoi barn annibynnol ynghylch pa un ai’r cynllun arfaethedig sy’n cynnig y datrysiad mwyaf cynaliadwy yn yr hirdymor. Gwneir hyn i gyd mewn fforwm cyhoeddus, gan ganiatáu craffu agored a thryloyw, cyn i'r arolygwr roi adborth hanfodol fel sail i benderfyniad terfynol ynghylch pa un a ddylid bwrw ymlaen i adeiladu.

Bydd yr ymchwiliad yn dechrau yr hydref hwn yn Sefydliad Lysaght yng Nghasnewydd, a chynhelir cyfarfod cyn-ymchwiliad ar 18 Gorffennaf. Mae disgwyl i'r ymchwiliad ei hun bara am tua phum mis, ac wedi hynny bydd yr arolygydd yn llunio adroddiad ac argymhellion imi. Pe byddai Gweinidogion Cymru yn penderfynu bwrw ymlaen â'r cynllun, ar ôl ystyried adroddiad ac argymhellion yr arolygydd yn fanwl, gallai'r rhan newydd o’r M4 fod ar agor erbyn hydref 2021.

Llefarydd yr wrthblaid, Dai Lloyd.

Opposition spokesperson, Dai Lloyd.

A allaf i ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi ac isadeiledd am ei ddatganiad ac, yn wir, croesawu ei ddatganiad yn llawn? Nawr, y prynhawn yma—nid dyma’r adeg i fod yn mynd a thraethu a dadlau ynglŷn â pha ffordd sydd orau, achos, wrth gwrs, mae’r Gweinidog wedi amlinellu ffordd ymlaen ar y mater dyrys yma sydd wedi bod yn rhygnu ymlaen ers blynyddoedd lawer. Achos y gwir ydy: mae angen ateb. Nid wyf yn credu bod gwneud dim yn opsiwn i’r bobl leol na holl fusnesau de Cymru hefyd.

Felly, rwy’n croesawu’r bwriad i edrych ar yr ystod eang o ddewisiadau sydd gerbron mewn adolygiad hollol annibynnol. Ac mi fuaswn i’n taflu i mewn i’r pair hefyd y syniad: beth am gael gwared â gorfod talu am groesi pont Hafren pan rydym ni wrthi, gan ein bod ni’n mynd i edrych ar bob opsiwn? Buaswn i’n ychwanegu hwnnw fel opsiwn sydd hefyd yn achosi prysurdeb a thagfeydd yn lleol.

Fel rwyf wedi dweud eisoes, nid wyf i’n credu bod gwneud dim yn opsiwn, ac rwy’n canmol y ffordd ymlaen yn fan hyn, yn enwedig drwy fod yn cyfranogi o brofiad nifer fawr o bobl—rheini sydd o blaid pa bynnag ffordd a’r rheini hefyd sydd yn eu herbyn nhw. Bydd y Gweinidog yn ymwybodol, wrth gwrs, o amheuon nifer fawr o bobl ynglŷn â sgil-effeithiau amgylcheddol, ac ati, y gwahanol ddewisiadau.

Nawr, wrth gwrs, mae ei Lywodraeth e o blaid un ffordd arbennig, y ffordd ddu. Rydym ni ar y meinciau fan hyn o blaid ffordd arall, y ffordd las. Wedyn, o gael yr ymchwiliad hollol annibynnol yma sydd yn mynd i edrych ar yr holl opsiynau, fel rydych chi wedi ei ddweud, pa sicrwydd allwch chi ei roi inni fod yr un math o bwysau, manylder a thryloywder yn mynd i gael ei roi pan rydych chi’n cysidro’r ffordd las, er enghraifft, ochr yn ochr â’r ffordd ddu? A ŷch chi’n mynd i drin yr holl ddewisiadau yr un fath, gyda’r un pwysau, i osgoi unrhyw feirniadaeth, felly, eich bod chi’n ffafrio, a dal i ffafrio, a thrio dylanwadu ar, yr ymchwiliad annibynnol yma i ddod allan o blaid y ffordd ddu? Chwilio rydw i am sicrwydd, pan rydych chi’n dweud bod yr holl ystod eang o ddewisiadau yn mynd i gael ei archwilio mewn manylder, fod hynny’n mynd i ddigwydd mewn realiti. Diolch yn fawr.

May I thank the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure for his statement, and, indeed, welcome the statement in its entirety? Now is not the time to be speaking at length and arguing about which route is best, because the Minister has outlined a way forward in terms of this complex issue, which has been ongoing now for many years. The truth is that we do need a solution. I don’t think that doing nothing is an option for people in that local area or the businesses of south Wales, either.

Therefore, I welcome the intention to look at a broad range of options in an entirely independent inquiry. And I would throw into the mix, too, the concept of abolishing the Severn bridge tolls, as we are going to look at all options possible. I would add that as an option that also causes congestion and problems locally.

As I’ve said already, I don’t think the status quo is an option and I welcome the way forward set out here, particularly in having heard of the experiences of many people—those in favour and against the various routes. The Minister will be aware, of course, of the doubts that many people have about the environmental impacts of the various options before us.

Now, of course, his Government is in favour of one particular route, the black route. We, on these benches, are in favour of another, the blue route. And, in having this entirely independent inquiry that will look at all of the options, as you’ve already said, what assurance can you give us that the same kind of detail, thoroughness and transparency is given when you’re considering the blue route along with the black route? Are you going to treat all of the options equally, giving them the same weighting, to avoid any possible criticism that you may be favouring and continuing to favour and bringing influence to bear on an independent inquiry to come out in favour of the black route? I am seeking an assurance that, when you state that the whole range of options on the table are going to be looked at in detail, that that is going to be the case in reality. Thank you very much.

I’d like to begin by thanking the Member for his contribution and say that I also share his view that doing nothing is not an option. However, the inspector will look at the option of doing nothing and, indeed, the impact of that, moving forward.

In terms of the Severn bridge tolls, well, part of the inquiry as well will be to scrutinise the traffic-modelling work that is taking place, including looking at what the likely impact of reducing or, indeed, abolishing the Severn tolls would have on congestion and on the use of the M4 motorway.

If we just touch on the history, because I think it’s only fair in reference to the blue route if we just reflect on the fact that work on the M4 has been debated and discussed now for 25 years. It’s time that we examined thoroughly, in an independent, transparent way, all options. Now, in terms of the blue route, strategic studies have shown that that particular route will provide very little relief to the M4, resulting in continued problems on the motorway, whilst also worsening problems on local roads. Three variants of the blue route were previously considered, estimated to cost between £600 million and £800 million, dependent on the scope—far higher than the proposer’s estimate and offering extremely low value for money, given the limited benefits. However, I am mindful of the continued interest in this alternative, and so, to address this, a fresh analysis of the blue route is being carried out and will be published prior to the inquiry. This will look again at scope, cost and traffic modelling and allow people to present their views to the inquiry inspector.

Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i'r Aelod am ei gyfraniad a dweud fy mod innau’n rhannu ei farn nad yw gwneud dim byd yn opsiwn. Fodd bynnag, bydd yr arolygydd yn edrych ar yr opsiwn o wneud dim byd ac, yn wir, ar effaith hynny, wrth symud ymlaen.

O ran tollau pont Hafren, wel, bydd rhan arall o'r ymchwiliad yn craffu ar y gwaith modelu traffig sy'n digwydd, gan gynnwys edrych ar beth fydd effaith debygol lleihau neu, yn wir, ddiddymu tollau pont Hafren ar dagfeydd ac ar ddefnyddio traffordd yr M4.

I sôn yn gryno am yr hanes, oherwydd rwy’n credu nad yw ond yn deg o ran y llwybr glas ein bod yn ystyried am eiliad y ffaith fod gwaith ar yr M4 wedi bod yn destun dadleuon a thrafodaethau ers 25 mlynedd erbyn hyn. Mae'n bryd inni archwilio'n drwyadl, mewn ffordd annibynnol, dryloyw, yr holl opsiynau. Nawr, o ran y llwybr glas, mae astudiaethau strategol wedi dangos na fydd y llwybr penodol hwnnw’n darparu llawer o ryddhad o gwbl i'r M4, ac y byddai’n arwain at broblemau parhaus ar y draffordd, a hefyd yn gwaethygu problemau ar ffyrdd lleol. Mae tri amrywiad ar y llwybr glas wedi eu hystyried cyn hyn, ac amcangyfrifwyd y byddent yn costio rhwng £600 miliwn ac £800 miliwn, gan ddibynnu ar y cwmpas—llawer uwch nag amcangyfrif y cynigydd ac yn cynnig gwerth isel iawn am arian, o ystyried y diffyg manteision. Fodd bynnag, rwy’n ymwybodol o'r diddordeb parhaus yn y dewis arall hwn, ac felly, i roi sylw i hyn, mae dadansoddiad newydd o'r llwybr glas yn cael ei wneud a chaiff ei gyhoeddi cyn yr ymchwiliad. Bydd hyn yn edrych eto ar gwmpas, cost a modelu traffig ac yn galluogi pobl i gyflwyno eu barn i arolygydd yr ymchwiliad.

In terms of the possible routes, I think it’s clear, from many people’s views, and certainly mine, that the blue route is, I would argue, a non-starter for many reasons; some of practicality, others in terms of the population centres that it would travel through. You’ve referred to some of the issues already. As far as the black route is concerned, of course, there are major environmental issues, as well as issues around the predict-and-provide model of building roads. So, with that sort of background, Secretary, could you assure me that this inquiry will be able to look at the metro system in terms of its likely effect on traffic on the M4 and its ability to achieve modal shift? Obviously, if we had park-and-ride facilities that were well placed and effective—I think many people are talking of something like a 20 per cent reduction in volumes of traffic on the M4 coming from modal shift from the metro system. There are other ways of achieving modal shift as well, of course, and ways of better traffic management. So, I wonder whether you could assure me that, in looking at the likely future volumes and levels of traffic, which you referred to in your statement, the inspector will be able to look at the metro and other ways of achieving modal shift in relation to those likely volumes and levels of traffic.

Finally, I wonder whether you could say a little bit about the £500 million early borrowing facility. I realise that the First Minister obviously has a key role in these matters as well, Secretary, but I think it’s vital that if you do come to an informed view as to the best way forward in terms of the traffic problems on the M4, following this inquiry and further consideration, that this early borrowing facility should be available for whatever the Welsh Government considers the best way forward. That isn’t currently the position, and I would argue that, in line with devolution and the Respect agenda, it should be available for whatever the Welsh Government considers as the best solution. Would you support that?

O ran y llwybrau posibl, rwy’n meddwl ei bod yn glir, ym marn llawer o bobl, ac yn sicr yn fy marn i, bod y llwybr glas, byddwn yn dadlau, yn amhosibl am lawer o resymau; rhai’n ymwneud ag ymarferoldeb, ac eraill yn ymwneud â’r canolfannau poblogaeth y byddai'n teithio drwyddynt. Rydych wedi cyfeirio at rai o'r materion eisoes. Cyn belled ag y mae’r llwybr du yn y cwestiwn, wrth gwrs, ceir materion amgylcheddol o bwys, yn ogystal â materion yn ymwneud â’r model rhagweld a darparu o adeiladu ffyrdd. Felly, gyda'r math hwnnw o gefndir, Ysgrifennydd, a allwch chi fy sicrhau y bydd yr ymchwiliad hwn yn gallu edrych ar y system metro yn nhermau ei heffaith debygol ar draffig ar yr M4 a'i gallu i gyflawni newid moddol? Yn amlwg, pe byddai gennym gyfleusterau parcio a theithio effeithiol wedi’u lleoli’n dda—rwy’n meddwl bod llawer o bobl yn sôn am ostyngiad o oddeutu 20 y cant mewn niferoedd traffig ar yr M4 o ganlyniad i newid moddol oherwydd y system metro. Ceir ffyrdd eraill o gyflawni newid moddol hefyd, wrth gwrs, a ffyrdd o reoli traffig yn well. Felly, tybed a allwch chi fy sicrhau, wrth i’r arolygydd edrych ar niferoedd a lefelau traffig tebygol yn y dyfodol, fel y cyfeiriasoch ato yn eich datganiad, y gall hefyd edrych ar y metro a ffyrdd eraill o gyflawni newid moddol o ran y niferoedd a’r lefelau traffig hynny sy'n debygol.

Yn olaf, tybed a allwch chi ddweud ychydig bach am y cyfleuster benthyca cynnar gwerth £500 miliwn. Rwy’n sylweddoli bod gan y Prif Weinidog, yn amlwg, ran allweddol i’w chwarae yn y materion hyn hefyd, Ysgrifennydd, ond rwy’n meddwl ei bod yn hanfodol, os ydych yn ffurfio barn wybodus am y ffordd orau ymlaen o ran y problemau traffig ar yr M4, ar ôl yr ymchwiliad hwn ac ystyriaeth bellach, y dylai'r cyfleuster benthyca cynnar hwn fod ar gael ar gyfer beth bynnag y mae Llywodraeth Cymru yn ei benderfynu yw’r ffordd orau ymlaen. Nid dyna’r sefyllfa ar hyn o bryd, a byddwn yn dadlau, yn unol â datganoli a'r agenda Respect, y dylai fod ar gael ar gyfer beth bynnag y mae Llywodraeth Cymru yn ei benderfynu yw’r datrysiad gorau. A fyddech chi'n cefnogi hynny?

Can I thank the Member and also say that I recognise his powerful advocacy of active travel over many years? Now, in terms of modal shift, it’s a crucial element of the inquiry being able to drill into all of the data and the predicted flow of traffic. The M4 project is being developed, as I’ve already said, together with our plans for the metro and electrification. Together they can deliver a long-term sustainable and integrated transport system. They will also benefit from planned park-and-ride facilities as well as park-and-cycle schemes. For example, new M4 junctions are being planned to co-ordinate with existing and planned public transport measures, such as train stations and park-and-ride facilities. I should focus in on some of the data that have already been published, which really draw quite a stark contrast between doing nothing and constructing a relief road. The 2013 M4 project ‘Public Transport Overview’ report identified that, even if there was to be a 100 per cent increase in public transport usage across the Newport area, this would lead to less than a 5 per cent decrease in traffic flows on the M4 around Newport. That said, active travel is going to be crucially important to managing traffic and to managing congestion in the future in our towns and in our cities right across Wales. So, I’m very keen to work with Sustrans in order to maximise the potential of the M4 to create park-and-cycle opportunities for commuters in order to make sure that Wales becomes a more healthy and active nation.

In terms of some of the environmental issues that the Member has touched on, with the preferred black route that the Government has proposed, more than half of that route is on brownfield land. Less than 2 per cent of the area of the Gwent levels SSSI is actually needed, and impacts would be mitigated. Presiding Officer, I am able to say today that we’ve identified £45 million within the project, which will be spent on environmental measures, not just to mitigate the impact of the proposed black route but, indeed, to enhance the environment.

A gaf i ddiolch i'r Aelod a dweud hefyd fy mod yn cydnabod ei eiriolaeth bwerus o blaid teithio llesol dros nifer o flynyddoedd? Nawr, o ran newid moddol, un elfen hanfodol ar yr ymchwiliad yw gallu mynd i wraidd yr holl ddata a'r llif traffig a ragwelir. Mae prosiect yr M4 yn cael ei ddatblygu, fel yr wyf eisoes wedi’i ddweud, ynghyd â'n cynlluniau ar gyfer y metro a thrydaneiddio. Gyda’i gilydd, gallant ddarparu system drafnidiaeth gynaliadwy ac integredig yn y tymor hir. Byddant hefyd yn elwa ar gyfleusterau parcio a theithio a gynllunir yn ogystal â chynlluniau parcio a beicio. Er enghraifft, mae cyffyrdd newydd yr M4 yn cael eu cynllunio i gyd-daro â mesurau trafnidiaeth gyhoeddus presennol ac arfaethedig, fel gorsafoedd trenau a chyfleusterau parcio a theithio. Dylwn ganolbwyntio ar rai o'r data sydd eisoes wedi eu cyhoeddi, sydd yn wir yn dangos cryn wrthgyferbyniad rhwng gwneud dim byd ac adeiladu ffordd liniaru. Roedd adroddiad ynglŷn â phrosiect yr M4 ‘Golwg Gyffredinol ar Drafnidiaeth Gyhoeddus' yn nodi, hyd yn oed pe byddai cynnydd o 100 y cant mewn defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus ar draws ardal Casnewydd, byddai hyn yn arwain at ostyngiad o lai na 5 y cant mewn llif traffig ar yr M4 o amgylch Casnewydd. Wedi dweud hynny, mae teithio llesol yn mynd i fod yn hanfodol bwysig i reoli traffig ac i reoli tagfeydd yn y dyfodol yn ein trefi ac yn ein dinasoedd ledled Cymru. Felly, rwy'n awyddus iawn i weithio gyda Sustrans er mwyn gwneud y gorau o botensial yr M4 i greu cyfleoedd parcio a beicio i gymudwyr er mwyn gwneud yn siŵr bod Cymru’n dod yn genedl fwy iach a heini.

O ran rhai o'r materion amgylcheddol y mae’r Aelod wedi sôn amdanynt, ar y llwybr du a ffefrir y mae’r Llywodraeth wedi’i gynnig, mae dros hanner y llwybr ar dir llwyd. Mae angen llai na 2 y cant o arwynebedd SoDdGA lefelau Gwent, a byddai’r effeithiau wedi eu lliniaru. Lywydd, gallaf ddweud heddiw ein bod wedi nodi £45 miliwn o fewn y prosiect, a gaiff ei wario ar fesurau amgylcheddol, nid yn unig i liniaru effaith y llwybr du arfaethedig, ond, yn wir, i wella'r amgylchedd.

Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Russell George.

Welsh Conservative spokesperson, Russell George.

Thank you, Presiding Officer. Can I thank the Cabinet Secretary for his statement? It is, of course, my view and the view of the Welsh Conservatives that diggers should be in the ground without delay, and of course I entirely agree with the view of others that doing nothing is not an option. Now, millions of pounds have been spent already on the public consultation and the exhibitions. You mentioned in your statement that all the responses have been carefully reviewed, but it doesn’t state in your statement what your view is of those responses. There’s no mention of that. I wonder if you could perhaps outline how those responses have influenced your views before you made the statement today.

The environmental concerns, of course, on the black route in particular, have got to raise concerns across the Chamber. I won’t rehearse those today, but only a few weeks ago, 10 charities publicly voiced their concerns to the Welsh Government with regard to their preferred route, claiming that the project would represent ecological destruction on an unprecedented scale, and of course Natural Resources Wales have also objected in similar ways. Now, given those concerns, and considering the recent public input regarding the draft orders and environmental statements, I wonder what the Government is doing to alleviate those concerns ahead of the public inquiry.

Now, you said in your statement that you’ll be giving careful consideration and reaching a final decision on whether you will proceed with construction. Can I just ask for some clarity on that? Will the Government be going into the public inquiry with its officials and its legal team on the basis of promoting the black route as the best and the preferred route, or will it be approaching the public inquiry in a neutral position, as has perhaps been suggested? In regards to the public inquiry itself, you have said that it will take around five months. Now, I want that public inquiry to be as comprehensive as possible, but I do wonder whether five months will delay works beginning. So, I wonder if you do have views on whether that is the right time for the public inquiry to take, whether a lesser time would be more appropriate, and whether, indeed, that is your decision or the decision of the inspector.

You’ve also detailed where the public inquiry will take place, the venue. Now of course it will cover a large area of south Wales and I wonder whether you would agree to extending it, perhaps, if there was that call—to have the public inquiry meeting in other venues apart from the venue you’ve detailed.

Now, I’ll also take this: you also mentioned that the public inquiry will take five months. I wonder if you could tell me how long it will take for the inspector, between the end of the public inquiry to the time he reports to you. How long do you anticipate that time will take? Is it indeed up to you how long that takes, or is there a prescribed time? How long will it take for you from having that report on your desk to making the final decision?

You’ve also mentioned that the project would be complemented by the metro, and that’s reassuring to hear. Previously, perhaps they haven’t been working together as they should have done. Clearly, the metro will naturally affect traffic flows on both sides—on the M4 relief road and vice versa. Will the public inquiry therefore take into consideration the relationship between the two projects? Finally, can I say as well that there is concern from north, mid and west Wales on the amount of money that would be spent on the potential black route, so can I ask you to perhaps outline what consideration you expect the public inquiry to take in regard to the value for money for your preferred route?

Diolch, Lywydd. A gaf i ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ddatganiad? Wrth gwrs, fy marn i a barn y Ceidwadwyr Cymreig yw y dylai fod cloddwyr yn y ddaear yn ddi-oed, ac wrth gwrs rwy’n cytuno'n llwyr â barn pobl eraill nad yw gwneud dim yn opsiwn. Nawr, mae miliynau o bunnoedd wedi'u gwario eisoes ar yr ymgynghoriad cyhoeddus a'r arddangosfeydd. Soniasoch yn eich datganiad bod yr ymatebion i gyd wedi cael eu hadolygu’n ofalus, ond nid yw'n dweud yn eich datganiad beth yw eich barn am yr ymatebion hynny. Nid oes unrhyw sôn am hynny. Tybed a allech chi efallai amlinellu sut y mae’r ymatebion hynny wedi dylanwadu ar eich barn cyn ichi wneud y datganiad heddiw.

Mae'n rhaid i’r pryderon amgylcheddol, wrth gwrs, ynglŷn â’r llwybr du yn arbennig, godi pryderon ar draws y Siambr. Nid wyf am ailadrodd y rheini heddiw, ond rai wythnosau’n ôl yn unig, lleisiodd 10 elusen eu pryderon yn gyhoeddus i Lywodraeth Cymru ynghylch ei llwybr a ffefrir, gan honni y byddai'r prosiect yn cynrychioli dinistr ecolegol ar raddfa nas gwelwyd o'r blaen, ac wrth gwrs mae Cyfoeth Naturiol Cymru hefyd wedi gwrthwynebu mewn ffyrdd tebyg. Nawr, o ystyried y pryderon hynny, ynghyd â’r mewnbwn cyhoeddus diweddar ynghylch y gorchmynion drafft a datganiadau amgylcheddol, tybed beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud i leddfu’r pryderon hynny cyn yr ymchwiliad cyhoeddus?

Nawr, dywedasoch yn eich datganiad y byddwch yn ystyried yn ofalus ac yn gwneud penderfyniad terfynol ynghylch pa un a fyddwch yn bwrw ymlaen â'r gwaith adeiladu. A gaf i ofyn am rywfaint o eglurder ar hynny? A fydd y Llywodraeth yn mynd i mewn i'r ymchwiliad cyhoeddus gyda'i swyddogion a'i thîm cyfreithiol ar sail hyrwyddo'r llwybr du fel y llwybr gorau a'r llwybr a ffefrir, neu a fydd ei hymagwedd at yr ymchwiliad cyhoeddus yn niwtral, fel yr awgrymwyd efallai? O ran yr ymchwiliad cyhoeddus ei hun, rydych wedi dweud y bydd yn para am oddeutu pum mis. Nawr, rwyf eisiau i’r ymchwiliad cyhoeddus hwnnw fod mor gynhwysfawr â phosibl, ond rwy’n meddwl tybed a fydd pum mis yn achosi oedi cyn dechrau’r gwaith. Felly, tybed a oes gennych safbwyntiau ynghylch ai dyna'r amser y dylai’r ymchwiliad cyhoeddus ei gymryd, pa un a fyddai llai o amser yn fwy priodol, ac ai, mewn gwirionedd, eich penderfyniad chi ynteu penderfyniad yr arolygydd yw hwnnw.

Rydych hefyd wedi manylu ym mhle y caiff yr ymchwiliad cyhoeddus ei gynnal, y lleoliad. Nawr, wrth gwrs, bydd yn cwmpasu rhan fawr o’r de a tybed a fyddech yn cytuno i’w ymestyn, efallai, pe byddai’r alwad yn dod—i gynnal cyfarfodydd yr ymchwiliad cyhoeddus mewn lleoliadau eraill heblaw’r lleoliad yr ydych wedi’i nodi.

Nawr, cymeraf hyn hefyd: soniasoch hefyd y bydd yr ymchwiliad cyhoeddus yn para am bum mis. Tybed a allwch chi ddweud wrthyf pa mor hir y bydd yn ei gymryd i'r arolygydd, rhwng diwedd yr ymchwiliad cyhoeddus a’r adeg y bydd yn cyflwyno adroddiad i chi. Pa mor hir yr ydych chi'n rhagweld y bydd yr amser hwnnw? Ai eich penderfyniad chi yw pa mor hir y bydd hynny’n ei gymryd, ynteu a oes amser penodedig? Pa mor hir y bydd yn ei gymryd i chi ar ôl i’r adroddiad hwnnw gyrraedd eich desg i wneud y penderfyniad terfynol?

Rydych wedi crybwyll hefyd y byddai'r prosiect yn cael ei ategu gan y metro, ac mae hynny'n galonogol i’w glywed. Cyn hyn, efallai nad ydynt wedi bod yn gweithio gyda'i gilydd fel y dylent fod wedi ei wneud. Yn amlwg, bydd y metro’n naturiol yn effeithio ar lif traffig ar y ddwy ochr—ar ffordd liniaru'r M4 ac i'r gwrthwyneb. A fydd yr ymchwiliad cyhoeddus, felly, yn ystyried y berthynas rhwng y ddau brosiect? Yn olaf, a gaf i ddweud hefyd bod pryder o’r gogledd, y canolbarth a’r gorllewin am swm yr arian a fyddai'n cael ei wario ar y llwybr du posibl, felly a gaf i ofyn i chi efallai amlinellu sut yr ydych yn disgwyl i'r ymchwiliad cyhoeddus ystyried gwerth am arian y llwybr a ffefrir gennych?

Can I thank Russell George for his questions and say that, in terms of, first of all, the consultation that has taken place, I’d be very happy to publish data concerning the responses? In brief, the inquiry will look at the responses to the consultation and the exhibitions that took place between September 2015 and March 2016. In brief, the consultation resulted in a total of 192 supporter submissions, compared to 267 bespoke objections. But if you actually look at the numbers that stem from within Wales, that came from Welsh-based residents, the number of supporters was 143 compared to 118 objections. I will publish these data. The largest objections, in terms of volume, came from organised campaigns including the Royal Society for the Protection of Birds and the Woodland Trust. It’s for that reason that I’m keen to meet with those wildlife groups as soon as possible to discuss a range of mitigation projects that wildlife groups would like to see delivered as part of the M4 relief road project.

In terms of the timescale that we’re looking at, three-to-five months is what we estimate for the actual period of being able to carry out the inquiry. If the inspector wished to take less than five months, and four months or three months were sufficient, that would be up to the independent inspector. Likewise, I’d have no objection to the inspector taking meetings outside of the centre of Newport, if the inspector so wished. This is very much in the hands of an independent inspector and I wish that inspector to have every opportunity to liaise and to discuss this very important project with the people whom it will affect.

In terms of north Wales, in terms of mid Wales and in terms of west Wales, it’s absolutely crucial that the M4 and the metro in south-east Wales, and indeed the metro across south Wales, form part of a national infrastructure plan, and, for that reason, I’m very keen to progress with work. We’ve already begun in Newtown with the bypass around Newtown, but I’m very keen to progress with work right across Wales that benefits people in every community in all parts of the country, whether that be with the development of a business case for the third Menai crossing, the Caernarfon bypass, or significant upgrades to the A55 and the A494 that will amount to more than £200 million, and of course the A40 as well. I want to ensure that the M4 and the metro are not seen in isolation but as part of a fully national and integrated transport plan. Indeed, a plan that will incorporate travel and integrated travel just across the border. That will be of particular significance to the north-east Wales metro proposals.

If I can just touch on the actual inquiry itself—the Member asked about the time frame. Draft statutory orders and an environmental statement were published in March of this year. It’s my intention to have the public local inquiry commenced in autumn of this year and I would hope that by summer of next year, pending receipt of the inspector’s report, a decision can be made on whether to make the orders and proceed with construction. The spring of 2018 would mark the commencement of the motorway works and I would hope that, by the autumn of 2021, the work would be completed and the relief road opened.

We’ll be proceeding to the public local inquiry with a firm view that the black route is the preferred option. However, the public local inquiry is very much like a court. An independent inspector will hear evidence from us, Welsh Government and our technical experts, as well as from objectors and from supporters. The inspector will examine all alternatives suggested by objectors, including the blue route, as I’ve already said, and the inspector will then make a recommendation to Ministers on whether to proceed to construction.

I should point out as well that the Planning Inspectorate appoints the independent inspector; it is not a Welsh Government appointment. And, at the inquiry, the independent inspector would consider an entire range of questions, including the need for the scheme; the land-take proposed to be compulsory purchased; the proposals for changes to side roads; and reclassification of the existing M4. The inspector will consider environmental surveys that have been carried out; potential environmental impacts across an entire variety of issues, including ecological and archaeological and including noise issues and visual impact; as well as the mitigation measures that are being proposed. The inspector will also consider the impact on affected stakeholders, such as Associated British Ports, Tata and, of course, residents. And the inspector will consider the application of Welsh Government policy in decision making—and I know that Members have raised it in the past—such as the application of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. Presiding Officer, the inspector will also scrutinise the traffic demand for the scheme and the traffic modelling work carried out on it. Finally, the inspector will consider alternatives proposed by objectors, regardless of whether they have already been considered and rejected. For example, other routes, the widening of existing roads, greater expenditure on public transport and, of course, doing nothing will all be considered by the inspector.

A gaf i ddiolch i Russell George am ei gwestiynau a dweud, o ran, yn gyntaf oll, yr ymgynghoriad sydd wedi ei gynnal, y byddwn yn hapus iawn i gyhoeddi data ynglŷn â'r ymatebion? Yn gryno, bydd yr ymchwiliad yn edrych ar yr ymatebion i'r ymgynghoriad a'r arddangosfeydd a gynhaliwyd rhwng mis Medi 2015 a mis Mawrth 2016. Yn gryno, arweiniodd yr ymgynghoriad at gyfanswm o 192 o gyflwyniadau gan gefnogwyr, o'i gymharu â 267 o wrthwynebiadau pwrpasol. Ond os edrychwch chi ar y niferoedd sy'n deillio oddi mewn i Gymru, a ddaeth gan drigolion Cymru, roedd nifer y cefnogwyr yn 143 o'i gymharu â 118 o wrthwynebiadau. Gwnaf gyhoeddi’r data hyn. Daeth y gwrthwynebiadau mwyaf, o ran niferoedd, gan ymgyrchoedd a drefnwyd gan gynnwys y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar a Choed Cadw. Dyna pam yr wyf yn awyddus i gyfarfod â’r grwpiau bywyd gwyllt hynny cyn gynted ag y bo modd i drafod ystod o brosiectau lliniaru yr hoffai grwpiau bywyd gwyllt eu gweld yn cael eu cyflwyno fel rhan o brosiect ffordd liniaru'r M4.

O ran yr amserlen yr ydym yn edrych arni, tri i bum mis yw ein hamcangyfrif ar gyfer y cyfnod gwirioneddol o allu cynnal yr ymchwiliad. Pe byddai’r arolygydd yn dymuno cymryd llai na phum mis, a bod pedwar mis neu dri mis yn ddigonol, penderfyniad yr arolygydd annibynnol fyddai hynny. Yn yr un modd, ni fyddai gennyf i unrhyw wrthwynebiad i'r arolygydd gynnal cyfarfodydd y tu allan i ganol Casnewydd, pe byddai’r arolygydd yn dymuno gwneud hynny. Mae hyn yn nwylo'r arolygydd annibynnol i raddau helaeth a hoffwn i’r arolygydd hwnnw gael pob cyfle i gysylltu ac i drafod y prosiect pwysig iawn hwn â’r bobl y bydd yn effeithio arnynt.

O ran y gogledd, o ran y canolbarth ac o ran y gorllewin, mae'n gwbl hanfodol bod yr M4 a'r metro yn y de-ddwyrain, ac yn wir y metro ar draws y de, yn ffurfio rhan o gynllun seilwaith cenedlaethol ac, am y rheswm hwnnw, rwy'n awyddus iawn i fwrw ymlaen â gwaith. Rydym eisoes wedi dechrau yn y Drenewydd â'r ffordd osgoi o amgylch y Drenewydd, ond rwy'n awyddus iawn i fwrw ymlaen â gwaith ledled Cymru sydd o fudd i bobl ym mhob cymuned ym mhob rhan o'r wlad, boed hynny’n ddatblygu achos busnes o blaid trydedd croesfan dros y Fenai, ffordd osgoi Caernarfon, neu uwchraddio’r A55 a'r A494 yn sylweddol a fydd yn dod i gyfanswm o dros £200 miliwn, ac wrth gwrs yr A40 hefyd. Hoffwn sicrhau nad yw'r M4 a'r metro yn cael eu gweld fel rhywbeth ar wahân ond fel rhan o gynllun trafnidiaeth cwbl genedlaethol ac integredig. Yn wir, cynllun a fydd yn cynnwys teithio a theithio integredig yn union dros y ffin. Bydd hynny'n arbennig o arwyddocaol i gynigion metro’r gogledd-ddwyrain.

Os caf sôn yn gryno am yr ymchwiliad ei hun—gofynnodd yr Aelod am yr amserlen. Cyhoeddwyd gorchmynion statudol drafft a datganiad amgylcheddol ym mis Mawrth eleni. Fy mwriad yw cychwyn yr ymchwiliad lleol cyhoeddus yn ystod hydref eleni a byddwn yn gobeithio, erbyn haf y flwyddyn nesaf, cyn belled â’n bod wedi cael adroddiad yr arolygydd, y gellir gwneud penderfyniad ynglŷn â pha un a ddylid gwneud y gorchmynion a bwrw ymlaen â'r gwaith adeiladu. Byddai gwanwyn 2018 yn nodi dechrau'r gwaith ar y draffordd a byddwn yn gobeithio, erbyn hydref 2021, y byddai'r gwaith wedi’i gwblhau a'r ffordd liniaru yn cael ei hagor.

Byddwn yn symud ymlaen at yr ymchwiliad lleol cyhoeddus â barn gadarn mai’r llwybr du yw'r dewis a ffefrir. Fodd bynnag, mae’r ymchwiliad lleol cyhoeddus yn debyg iawn i lys. Bydd arolygydd annibynnol yn clywed tystiolaeth gennym ni, Llywodraeth Cymru a'n harbenigwyr technegol, yn ogystal â gan wrthwynebwyr a gan gefnogwyr. Bydd yr arolygydd yn edrych ar yr holl opsiynau eraill a awgrymwyd gan wrthwynebwyr, gan gynnwys y llwybr glas, fel yr wyf eisoes wedi’i ddweud, ac yna bydd yr arolygydd yn gwneud argymhelliad i Weinidogion ynglŷn â pha un a ddylid symud ymlaen i adeiladu.

Dylwn nodi hefyd mai’r Arolygiaeth Gynllunio sy’n penodi’r arolygydd annibynnol; nid yw'n benodiad gan Lywodraeth Cymru. Ac, yn yr ymchwiliad, byddai'r arolygydd annibynnol yn ystyried ystod eang o gwestiynau, gan gynnwys a oes angen y cynllun; y tir y cynigir ei brynu’n orfodol; y cynigion ar gyfer newidiadau i ffyrdd ymyl; ac ailddosbarthu'r M4 bresennol. Bydd yr arolygydd yn ystyried arolygon amgylcheddol a gynhaliwyd; effeithiau amgylcheddol posibl ar draws amrywiaeth eang o faterion, gan gynnwys rhai ecolegol ac archeolegol a materion yn ymwneud â sŵn ac effaith weledol; yn ogystal â'r mesurau lliniaru sy'n cael eu cynnig. Bydd yr arolygydd hefyd yn ystyried yr effaith ar randdeiliaid yr effeithir arnynt, fel Associated British Ports, Tata ac, wrth gwrs, trigolion. A bydd yr arolygydd yn ystyried sut i ddefnyddio polisïau Llywodraeth Cymru mewn penderfyniadau—a gwn fod Aelodau wedi ei godi yn y gorffennol—fel defnyddio Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Lywydd, bydd yr arolygydd hefyd yn craffu ar y galw traffig sy’n gysylltiedig â’r cynllun a’r gwaith modelu traffig a gynhaliwyd arno. Yn olaf, bydd yr arolygydd yn ystyried dewisiadau eraill a gynigiwyd gan wrthwynebwyr, hyd yn oed os ydynt wedi cael eu hystyried a'u gwrthod eisoes. Er enghraifft, bydd yr arolygydd yn ystyried llwybrau eraill, lledu ffyrdd presennol, gwario mwy ar drafnidiaeth gyhoeddus ac, wrth gwrs, gwneud dim byd.

Llefarydd UKIP, David Rowlands.

UKIP spokesperson, David Rowlands.

Diolch yn fawr, Lywydd. Can I first thank the Minister for his clear and comprehensive statement on this very important project? Representations have been made by Newport ports authority with regard to the black route and its negative impact on its operations. Does he have any possible alterations to the route that might take into account their concerns before the public inquiry actually takes place? And also, given that, perhaps, three quarters of all Irish exports to the EU or UK pass along this route, will he explore the possibility of part of the cost being borne by the Irish Government?

Diolch yn fawr, Lywydd. Hoffwn ddiolch yn gyntaf i'r Gweinidog am ei ddatganiad clir a chynhwysfawr am y prosiect pwysig iawn hwn. Mae awdurdod porthladdoedd Casnewydd wedi gwneud sylwadau ynglŷn â’r llwybr du a'i effaith anffafriol ar eu gweithrediadau. A oes ganddo unrhyw newidiadau posibl i'r llwybr a allai gymryd eu pryderon i ystyriaeth cyn i’r ymchwiliad cyhoeddus ddigwydd? A hefyd, o gofio bod, efallai, tri chwarter yr holl allforion o Iwerddon i'r UE neu'r DU yn teithio ar hyd y llwybr hwn, a wnaiff ef archwilio’r posibilrwydd y gallai Llywodraeth Iwerddon dalu rhan o'r gost?

Can I thank the Member for his question and for his kind contribution and comments? The port’s concerns will, of course, be fully considered by the independent inspector, and the independent inspector will, in turn, be able to scrutinise some of the claims and, indeed, all of the concerns that not just the port have been able to present, but other businesses and residents in that part of Wales. In terms of allocating the cost of the project to the Irish Government, I’m not convinced that that would be particularly well received or could be done, but I will raise this matter with officials and check whether that would be possible.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn ac am ei gyfraniad a’i sylwadau caredig? Wrth gwrs, bydd yr arolygydd annibynnol yn ystyried pryderon y porthladd yn llawn, a bydd yr arolygydd annibynnol, yn ei dro, yn gallu craffu ar rai o'r honiadau ac, yn wir, ar yr holl bryderon—nid dim ond y rhai y mae’r porthladd wedi gallu eu cyflwyno, ond rhai gan fusnesau a thrigolion yn y rhan honno o Gymru. O ran dyrannu cost y prosiect i Lywodraeth Iwerddon, nid wyf yn argyhoeddedig y byddai hynny'n cael ymateb arbennig o dda nac y gellid gwneud hynny, ond gwnaf godi'r mater hwn gyda swyddogion a gwirio pa un a fyddai hynny'n bosibl.

It’s interesting to hear the argument from David Rowlands, which is an argument for staying in the EU, because of course if the M4 is considered a trans-European network, then there may be some way in which we could get some contribution from the Irish. But, anyway, putting that to one side, I welcome very much the rigour, the transparency and the caution with which the Cabinet Secretary is approaching this very, very large decision, and ensuring that we have value for money and we have the ability to pay back any sums that we would need to borrow. I think the world has moved on in the last 25 years since we started talking about the M4, and we now have the metro project on the table, and so I’m particularly glad that the Cabinet Secretary has included the metro and the impact it will have—if, of course, it goes ahead as a result of us remaining in the EU, then I think that’s incredibly important as a way of seeing which is the best way forward that will actually deliver the relief of congestion and any barriers there are to economic development. I just wanted to ask the Cabinet Secretary whether you will be considering the whole-system approach that Bristol is taking to integrated transport management, using an item that we all carry with us most of the time, which is the mobile phone, which emits a signal as to exactly when people are leaving home to travel to work, to travel to school, and how that can be used to map the integrated travel plans of all our citizens in light of the increasing numbers who are going to be living in the Cardiff capital region.

Mae'n ddiddorol clywed y ddadl gan David Rowlands, sy’n ddadl o blaid aros yn yr UE, oherwydd, wrth gwrs, os ydym yn ystyried bod yr M4 yn rhwydwaith traws-Ewropeaidd, efallai y gallem gael rhywfaint o gyfraniad gan y Gwyddelod mewn rhyw ffordd. Ond, beth bynnag, gan roi hynny o'r neilltu, rwy’n croesawu'n fawr y trylwyredd, y tryloywder a'r gofal y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi’i ddangos wrth ymwneud â’r penderfyniad mawr iawn, iawn hwn, gan sicrhau ein bod yn cael gwerth am arian a bod gennym y gallu i ad-dalu unrhyw symiau y byddai angen inni eu benthyca. Rwy'n meddwl bod y byd wedi symud ymlaen yn ystod y 25 mlynedd diwethaf ers inni ddechrau sôn am yr M4, ac nawr mae gennym y prosiect metro ar y bwrdd, ac felly rwy'n arbennig o falch bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi cynnwys y metro a'r effaith a gaiff—os, wrth gwrs, y bydd yn digwydd o ganlyniad inni aros yn yr UE, rwy'n meddwl bod hynny'n hynod o bwysig fel ffordd o weld pa un yw'r ffordd orau ymlaen a fydd mewn gwirionedd yn llwyddo i leddfu tagfeydd a lleihau unrhyw rwystrau i ddatblygu economaidd. Roeddwn am ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet pa un a fyddwch yn ystyried y dull gweithredu system gyfan y mae Bryste yn ei ddefnyddio i reoli trafnidiaeth integredig, gan ddefnyddio eitem yr ydym i gyd yn ei chludo gyda ni y rhan fwyaf o'r amser, sef y ffôn symudol, sy'n allyrru signal i ddangos yn union pryd y mae pobl yn gadael eu cartrefi i deithio i'r gwaith, i deithio i'r ysgol, a sut y gellir defnyddio hynny i fapio cynlluniau teithio integredig ein holl ddinasyddion yng ngoleuni'r niferoedd cynyddol sy'n mynd i fod yn byw yn rhanbarth cyfalaf Caerdydd.

Can I thank Jenny Rathbone for her keen interest in this subject and say that, first of all, ticketless travel is overtaking integrated tickets at quite a pace and certainly, it is something that we are looking at as part and parcel of the development of the metro? I also recently raised this with the Secretary of State for Wales in terms of the potential to be able to remove some of the congestion at the toll stations on the Severn crossing—being able to utilise free-flow technology.

Now, the Member is right to say that I approach this with caution, but this is not a question of whether I or the Welsh Government want a particular route, it’s a question of need, and it’s my view that we need a solution to the congestion that we see on the M4, and it’s my view that the best option is the black route. We need it because, every single day, 100,000 trips are taken on the M4 and, with the black route, 10 minutes for every single one of those trips could be given back to the economy, given back to the people of Wales. In total, that amounts to something in the region of 694 days of people’s lives being saved from sitting on the M4. That has to be good for economic productivity; it’s got to be good for families and for individuals.

We know as well that the payback of the costs for the proposed route are somewhere in the region of 3:1. That is very good for the economy of Wales, especially when you consider that many of the companies that will be delivering these projects are Welsh based. We know as well that, as part of the work that would be committed, local workers would fill roles, and 20 per cent of the total labour costs from employment of new-entrant trainees and apprenticeships will provide hope and opportunities for many people, not just in south Wales but from right across Wales.

Over the course of construction, there would be 3,000 jobs filled and that equates to around 700 people employed on the scheme every month. So, not only will the relief road be able to deliver, in our view, major economic benefits during the construction phase, in the long term the M4 relief road will be able to give access to employment sites with the capacity to cater for something in the region of 15,000 jobs, and I’d be very keen to work with the Minister for Skills and Science to ensure that not only do we have the right infrastructure in place to serve economic development and a flourishing economy in Wales, but that we also have the right skills available to the people to be able to maximise opportunities for themselves and their families.

Hoffwn ddiolch i Jenny Rathbone am ei diddordeb brwd yn y pwnc hwn a dweud, yn gyntaf oll, bod teithio heb docynnau’n goddiweddyd tocynnau integredig yn eithaf cyflym a’i fod, yn sicr, yn rhywbeth yr ydym yn ei ystyried fel rhan annatod o ddatblygiad y metro. Rwyf hefyd wedi codi hyn yn ddiweddar ag Ysgrifennydd Gwladol Cymru o ran y potensial i allu cael gwared ar rywfaint o'r tagfeydd yn y gorsafoedd toll ar groesfan Hafren—gallu defnyddio technoleg llif rhydd.

Nawr, mae’r Aelod yn gywir i ddweud fy mod yn ymdrin â hyn yn ofalus, ond nid yw hyn yn fater o ba un a wyf fi neu Lywodraeth Cymru yn dymuno cael llwybr penodol, mater o angen ydyw, a fy marn i yw bod arnom angen ateb i'r tagfeydd a welwn ar yr M4, a fy marn i yw mai'r opsiwn gorau yw'r llwybr du. Mae ei angen arnom oherwydd, bob dydd, mae 100,000 o deithiau yn cael eu gwneud ar yr M4 a, gyda'r llwybr du, gallem roi 10 munud am bob un o'r teithiau hynny yn ôl i'r economi, yn ôl i bobl Cymru. Mae hynny’n gyfystyr ag arbed cyfanswm o tua 694 diwrnod o fywydau pobl rhag bod yn eistedd ar yr M4. Mae’n rhaid bod hynny’n dda i gynhyrchiant economaidd; mae'n rhaid ei fod yn dda i deuluoedd ac i unigolion.

Rydym yn gwybod hefyd bod ad-dalu costau’r llwybr arfaethedig oddeutu 3:1. Mae hynny’n dda iawn i economi Cymru, yn enwedig wrth i chi ystyried y bydd llawer o'r cwmnïau a fydd yn cyflawni’r prosiectau hyn wedi’u lleoli yng Nghymru. Rydym yn gwybod hefyd y byddai gweithwyr lleol yn llenwi swyddogaethau yn rhan o'r gwaith a fyddai'n cael ei gyflawni, ac y bydd 20 y cant o gyfanswm costau llafur cyflogi hyfforddeion sy’n newydd-ddyfodiaid a phrentisiaethau yn rhoi gobaith a chyfleoedd i lawer o bobl, nid dim ond yn y de, ond o bob cwr o Gymru.

Dros gyfnod y gwaith adeiladu, byddai 3,000 o swyddi yn cael eu llenwi ac mae hynny’n gyfwerth â chyflogi tua 700 o bobl ar y cynllun bob mis. Felly, nid yn unig y bydd y ffordd liniaru yn gallu cyflawni, yn ein barn ni, manteision economaidd sylweddol yn ystod y cyfnod adeiladu, ond yn y tymor hir, bydd ffordd liniaru'r M4 yn gallu creu safleoedd cyflogaeth â’r gallu i ddarparu ar gyfer tua 15,000 o swyddi, a byddwn yn awyddus iawn i weithio gyda'r Gweinidog Sgiliau a Gwyddoniaeth i sicrhau nid yn unig bod gennym y seilwaith cywir ar waith i wasanaethu datblygiad economaidd ac economi ffyniannus yng Nghymru, ond bod gennym hefyd y sgiliau cywir ar gael i'r bobl er mwyn iddynt allu manteisio i'r eithaf ar gyfleoedd iddynt eu hunain a'u teuluoedd.

Can I return to the issue raised by John Griffiths of the impact of the proposed metro for south-east Wales on the future levels of traffic in the region? The construction of a similar transport system for Bordeaux, which Welsh fans will have been able to see at first-hand recently, of course, has actually reduced traffic levels by 40 per cent since 2005. Now, if we were even able to achieve half of that in south-east Wales, it would substantially undermine the rationale that the Government has produced in terms of its preferred black route. So, can we have an independent assessment of the impact of the metro on future traffic levels? And can the Secretary also explain the interrelationship between the inquiry that he has outlined and also the parallel process with Natural Resources Wales, which have to grant a licence, of course, under the habitats directive—because there are European protected species present—for this development to proceed? They’ve said in their own objection that they are not persuaded that the conditions necessary for that licence are currently met. If that doesn’t change, can he confirm that, whatever the inquiry says, he won’t be able to grant permission for the black route to proceed?

A gaf i ddychwelyd at y mater a gododd John Griffiths ynglŷn ag effaith y metro arfaethedig yn y de-ddwyrain ar lefelau traffig yn y dyfodol yn y rhanbarth? Mae'r gwaith o adeiladu system drafnidiaeth debyg ar gyfer Bordeaux, y bydd cefnogwyr Cymru wedi gallu ei gweld â’u llygaid eu hunain yn ddiweddar, wrth gwrs, mewn gwirionedd wedi gostwng lefelau traffig 40 y cant er 2005. Nawr, pe byddem hyd yn oed yn gallu cyflawni hanner hynny yn y de-ddwyrain, byddai'n tanseilio’n sylweddol y rhesymeg y mae'r Llywodraeth wedi’i chyflwyno o ran y llwybr du a ffefrir ganddi. Felly, a gawn ni asesiad annibynnol o effaith y metro ar lefelau traffig yn y dyfodol? Ac a all yr Ysgrifennydd hefyd esbonio'r berthynas rhwng yr ymchwiliad y mae wedi'i amlinellu a phroses gyfochrog Cyfoeth Naturiol Cymru, sy'n gorfod rhoi trwydded, wrth gwrs, o dan y gyfarwyddeb cynefinoedd—oherwydd bod rhywogaethau a warchodir gan Ewrop yn bresennol—er mwyn i’r datblygiad hwn fynd rhagddo? Maent wedi dweud yn eu gwrthwynebiad eu hunain nad ydynt yn argyhoeddedig bod yr amodau angenrheidiol ar gyfer y drwydded honno wedi’u bodloni ar hyn o bryd. Os nad yw hynny'n newid, a all ef gadarnhau, beth bynnag y bydd yr ymchwiliad yn ei ddweud, na fydd yn gallu rhoi caniatâd i fwrw ymlaen â’r llwybr du?

Can I thank the Member for his questions, and say first of all that the metro and the M4 are complementary projects? We know that the metro programme is designed to be able to take people between the Valleys and between the major urban centres such as Cardiff, whereas the M4 caters for people who are coming in and out of Wales and travelling in an east-west direction. One is a vertical solution, one is a horizontal solution; together, they form a package that will deliver economic prosperity for the whole of the nation.

Now, in terms of alternatives, for example, we know that main line electrification will provide less than 1 per cent reduction across the M4 in peak travel times, and therefore we cannot solely rely on rail and metro solutions to alleviate the current congestion that’s on the M4. But it will be for the independent inspector to scrutinise and carry out the assessment of the M4 proposals, including the predicted travel flow in the years to come. It’s work that we’ve done, but it’s for the independent inspector to ensure that that work is fully scrutinised on an independent basis.

And in terms of the environmental work—well, development work—one of the reasons that we’ve had an envelope of spend to develop this programme is because development work has been essential to comply with UK and European environmental legislation, such as the environmental impact assessment regulations and the habitats directive—utterly imperative. And it had to be done to follow the statutory process of the Highways Act 1980 and the Acquisition of Land Act 1981.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gwestiynau, a dweud yn gyntaf oll bod y metro a'r M4 yn brosiectau cyflenwol? Rydym yn gwybod bod y rhaglen metro wedi'i chynllunio i allu cludo pobl rhwng y Cymoedd a rhwng canolfannau trefol mawr fel Caerdydd, a bod yr M4 yn darparu ar gyfer pobl sy'n dod i mewn ac allan o Gymru ac yn teithio i gyfeiriad dwyrain-gorllewin. Mae un yn ddatrysiad fertigol, ac un yn ddatrysiad llorweddol; gyda'i gilydd, maent yn ffurfio pecyn a fydd yn sicrhau ffyniant economaidd i’r genedl gyfan.

Nawr, o ran dewisiadau eraill, er enghraifft, rydym yn gwybod y bydd trydaneiddio’r brif reilffordd yn darparu gostyngiad o lai nag 1 y cant ar draws yr M4 ar amseroedd teithio brig, ac felly ni allwn ddibynnu ar ddatrysiadau rheilffyrdd a metro yn unig i liniaru'r tagfeydd presennol sydd ar yr M4. Ond lle yr arolygydd annibynnol fydd craffu a chynnal yr asesiad o gynigion yr M4, gan gynnwys y llif teithio a ragwelir yn y blynyddoedd i ddod. Mae'n waith yr ydym wedi ei wneud, ond lle yr arolygydd annibynnol yw sicrhau y creffir yn llawn ar y gwaith hwnnw ar sail annibynnol.

Ac o ran y gwaith amgylcheddol—wel, y gwaith datblygu—un o'r rhesymau pam y bu gennym amlen wariant i ddatblygu'r rhaglen hon yw oherwydd bod gwaith datblygu wedi bod yn hanfodol i gydymffurfio â deddfwriaeth amgylcheddol y DU ac Ewrop, megis y rheoliadau asesu effeithiau amgylcheddol a'r gyfarwyddeb cynefinoedd—yn gwbl hanfodol. Ac roedd yn rhaid gwneud hynny i ddilyn proses statudol Deddf Priffyrdd 1980 a Deddf Caffael Tir 1981.

I was particularly struck by two justifications when reading the Welsh Government’s supporting papers for the black route. First, that it is already a trans-European network, and those papers stated that a new road was required to bring it up to the required standards. So, isn’t that, therefore, a cost of EU membership? Second, that reclassification of the existing M4 could allow it to be used to promote the goal of increasing walking and cycling. Is that credible, given the nature of the road? Finally, the First Minister previously stated that continuing high tolls on the Severn bridges could be used to fund the black route. Is that still the position of the Welsh Government?

Cefais fy nharo’n arbennig gan ddau gyfiawnhad wrth ddarllen papurau cefnogi Llywodraeth Cymru ar gyfer y llwybr du. Yn gyntaf, ei fod eisoes yn rhwydwaith traws-Ewropeaidd, ac roedd y papurau hynny yn dweud bod angen ffordd newydd er mwyn iddo fodloni’r safonau gofynnol. Felly, onid yw hynny, felly, yn un o gostau aelodaeth o'r UE? Yn ail, gallai ailddosbarthu'r M4 bresennol yn y modd hwnnw ganiatáu inni ei defnyddio i hyrwyddo'r nod o gynyddu cerdded a beicio. A yw hynny'n gredadwy, o ystyried natur y ffordd? Yn olaf, dywedodd y Prif Weinidog yn flaenorol y gellid parhau â thollau uchel ar bontydd Hafren er mwyn ariannu'r llwybr du. Ai dyna yw safbwynt Llywodraeth Cymru o hyd?

Well, can I thank the Member for his question, and say, yes, it’s trans-European network? I wouldn’t consider it an unnecessary cost to actually bring this road up to a position where we’ll be able to deliver on the hopes and ambitions of the people of Wales, by having a road that not only can we use in a way that, I’m afraid, the current one can’t be used—you can’t rely on smooth and swift travel along it—but also, in terms of our contact with European partners, we need a major trans-European network, to ensure that our exports can get out of the country, whether it’s to Ireland or to mainland Europe, and I think that’s absolutely vital. So, I’d consider it necessary spending, not on the basis of being able to continue, if you like, giving it the tag of having trans-European network status, but actually to ensure that it delivers economic prosperity for the people of Wales.

In terms of his other queries and questions, toll road costs are, of course, a matter for the UK Government, which I’ve been discussing with the Secretary of State. Our talks have concerned the possibility of abolishing or reducing the toll charges. Until we know what the decision is going to be on that, we won’t be in a position to be able to allocate charges for any project, let alone the M4 build.

Wel, a gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn, a dweud, ydy, mae’n rhwydwaith traws-Ewropeaidd? Ni fyddwn yn ystyried y byddai dod â’r ffordd hon i sefyllfa lle y gallwn wireddu gobeithion ac uchelgeisiau pobl Cymru yn gost ddiangen, gan y byddai gennym ffordd nid yn unig y gallwn ei defnyddio mewn modd, yn anffodus, na allwn ddefnyddio’r un bresennol—ni allwch ddibynnu ar deithio’n ddidrafferth ac yn gyflym ar ei hyd—ond hefyd, o ran ein cyswllt â phartneriaid Ewropeaidd, mae angen rhwydwaith mawr traws-Ewropeaidd arnom, i sicrhau y gall ein hallforion fynd allan o'r wlad, boed hynny i Iwerddon neu i dir mawr Ewrop, ac rwy'n meddwl bod hynny'n gwbl hanfodol. Felly, byddwn yn ystyried bod angen y gwario hwnnw, nid ar y sail o allu parhau, os mynnwch chi, i roi’r label o statws rhwydwaith traws-Ewropeaidd iddi, ond i sicrhau ei bod wir yn cyflawni ffyniant economaidd i bobl Cymru.

O ran ei ymholiadau a’i gwestiynau eraill, mater i Lywodraeth y DU yw'r costau tollffyrdd, wrth gwrs, ac rwyf wedi bod yn trafod y mater â’r Ysgrifennydd Gwladol. Mae ein sgyrsiau wedi ymwneud â’r posibilrwydd o ddileu neu leihau’r tollau. Hyd nes y byddwn yn gwybod beth fydd y penderfyniad ar hynny, ni fyddwn mewn sefyllfa i allu dyrannu taliadau i unrhyw brosiect, heb sôn am adeiladu’r M4.

Minister, I welcome the fact you’re going to take a fresh look at the number of options available for the congestion on the M4. Would you also look at the way that these decisions are calculated? Because, in the light of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, and the increased climate emissions target, we need to take into account the full range of costs and benefits from any option. I was concerned to hear you mention the time-saving benefits that form the basis of the cost-benefit ratios that are used to underpin these schemes. For example, the current formula advantages car journeys, and the time saved from those to the economy, against, for example, journeys on public transport. The economists reckon that bus passengers are worth less to our economy than car passengers are, and that that’s the basis on which the figures are used to justify cost savings. So, as part of the spirit of looking afresh at the options, will you also consider the formulae used, which are often used to justify these decisions?

Weinidog, rwy’n croesawu’r ffaith eich bod yn mynd i edrych o'r newydd ar y nifer o opsiynau sydd ar gael ar gyfer y tagfeydd ar yr M4. A wnewch chi hefyd edrych ar y ffordd y mae’r penderfyniadau hyn yn cael eu cyfrifo? Oherwydd, yng ngoleuni Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, a'r targed uwch ar gyfer allyriadau hinsawdd, mae angen inni ystyried holl gostau a buddiannau unrhyw opsiwn. Roeddwn yn bryderus o’ch clywed yn sôn am y manteision arbed amser sy'n ffurfio sail y cymarebau cost a budd a ddefnyddir i ategu'r cynlluniau hyn. Er enghraifft, mae'r fformiwla gyfredol yn rhoi mantais i deithiau car, a’r amser a arbedir ar y rheini i'r economi, yn hytrach, er enghraifft, na theithiau ar drafnidiaeth gyhoeddus. Mae'r economegwyr o’r farn bod teithwyr bysiau yn werth llai i'n heconomi na theithwyr car, ac maent yn defnyddio’r ffigurau i gyfiawnhau arbedion costau ar y sail honno. Felly, yn rhan o'r ysbryd o edrych o'r newydd ar yr opsiynau, a wnewch chi hefyd ystyried y fformiwlâu a ddefnyddir, a ddefnyddir yn aml i gyfiawnhau’r penderfyniadau hyn?

Can I thank the Member for his question, and, again, his keen interest in this very important subject? And, yes, I have an open mind in terms of how we model any sort of economic equation and formula, and I’d be more than willing to look at how we can better understand and scrutinise any models that are presented for infrastructure projects. I’m more than happy to do that.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn, ac, unwaith eto, am ei ddiddordeb brwd yn y pwnc pwysig iawn hwn? Ac, oes, mae gennyf feddwl agored o ran sut yr ydym yn modelu unrhyw fath o hafaliad a fformiwla economaidd, a byddwn yn fwy na pharod i edrych ar sut y gallwn ddeall unrhyw fodelau a gyflwynir ar gyfer prosiectau seilwaith, a chraffu arnynt, yn well. Rwy'n fwy na pharod i wneud hynny.

Wel, fel sydd wedi cael ei grybwyll yn barod, wrth gwrs, rŷm ni nawr yn sylweddoli bod Llywodraeth Cymru yn atebol i Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru), Deddf a oedd yn arwain y byd yn ôl y Llywodraeth ddiwethaf, a Deddf, felly, a ddylai fod yn arwain at newid sydd yn arwain y byd. Ac mae nifer ohonom ni yn methu deall sut, o dan ddyletswyddau’r Ddeddf honno, efallai, y byddai’r llwybr du wedi dod mor bell ag y mae e, mewn gwirionedd, heb gael ei daflu allan. Ond, dyna ni, mater o farn yw hynny.

Dau gwestiwn sydd gen i yn benodol. Yn gyntaf, gan fod y dyletswyddau yma yn awr ar Lywodraeth Cymru i edrych, wrth gwrs, ar bob penderfyniad yng nghyd-destun datblygu cynaliadwy, ac i gydbwyso y gwahanol elfennau yn ystyrlon, a allwch chi roi blas i ni o sut fydd yr ymchwiliad cyhoeddus hwn yn wahanol nawr o dan y dyletswyddau newydd yma, o’i gymharu ag unrhyw ymarferiad tebyg, efallai rai blynyddoedd yn ôl, jest i ni gael deall y gwahaniaeth ymarferol y mae Deddf llesiant cenedlaethau’r dyfodol yn ei wneud i’r modd y mae Llywodraeth Cymru yn gwneud ei phenderfyniadau?

Ac, yn ail, mi sonioch chi yn flaenorol eich bod chi wedi gofyn am waith i gael ei wneud i edrych eto ar y llwybr glas. A allwch chi ymhelaethu ar beth yn union ŷch chi wedi gofyn amdano fe, ac a allwch chi fod yn fwy manwl, efallai, ynglŷn ag union sgôp y gwaith yr ŷch chi wedi gofyn amdano fe?

Well, as has already been mentioned, of course, we now realise that the Welsh Government is accountable to the Well-being of Future Generations (Wales) Act, which was world-leading according to the previous Government, and a piece of legislation, therefore, that should lead to change that would be world-changing. And many of us can’t understand how, under the duties of that Act, the black route has come as far as it has without being thrown to one side. But, that’s a matter of opinion, I suppose.

I do have two questions specifically. First of all, as these duties are now imposed on the Welsh Government to look at all decisions in the context of sustainable development, and to balance the various elements in a meaningful way, can you give us some flavour of how this public inquiry will differ now, given these new duties, compared to any similar exercise that may have taken place a few years ago, so that we can understand the practical difference that the well-being of future g