National Assembly for Wales

Good afternoon. Before we move to our first item, it's my pleasure to announce the result of the first Member Bill ballot for the seventh Senedd, which was held today. I'm pleased to announce that the three Members selected in today's ballot are James Evans, Sam Rowlands and Llŷr Powell. Congratulations to you all. I look forward in time to seeing the proposals that you bring forward and wish you all well as the work proceeds.

Item 1 on our agenda today is questions to the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport. Question 1, Tom Montgomery.

Local authorities have a statutory responsibility to provide a comprehensive and efficient library service. The Welsh Government supports libraries in Clwyd through capital and revenue funding. In 2026-27, this includes awarding £349,000 to fund capital improvements in Colwyn Bay library and Rhyl library. Libraries across Clwyd have also benefited this year from over £50,000 of funding for smaller projects.

Diolch, Weinidog. Yn 2023, penderfynodd awdurdod lleol yng Nghlwyd leihau oriau agor siop un stop llyfrgelloedd 40 y cant. Roedd hyn er bod dros 4,500 o drigolion wedi ymateb i'r ymgynghoriad—y mwyaf roedd yr awdurdod lleol wedi'i weld ers blynyddoedd. Rhybuddiodd 90 y cant o'r ymatebion hynny y byddai cau llyfrgell neu leihau oriau yn cyfyngu ar eu gallu i ymweld â'u llyfrgell leol, a chyflwynodd 96 y cant o'r cyflwyniadau hyn sylwadau negyddol am y cynnig. Bwriodd yr awdurdod lleol ymlaen â'r cynlluniau gan fod eu dwylo ynghlwm yn ariannol, i ryw raddau, oherwydd y fformiwla gyllido. Mae'r newid sylweddol wedi arwain at arbed oddeutu £360,000 ond mae'n cyfyngu'n ddifrifol ar fynediad trigolion at y gwasanaeth pwysig hwn. Felly, pa gamau rydych chi'n eu cymryd i gefnogi gwasanaethau llyfrgell lleol, a pha drafodaethau rydych chi wedi'u cael gyda'r Gweinidog llywodraeth leol ynglŷn â chyflwyno fformiwla gyllido sy'n diogelu gwasanaethau llyfrgell yn benodol? Diolch.

The Member raises an important issue, I know, for many of our constituents across Wales. I do acknowledge the challenges that local authorities have faced because of the financial settlements of these past years and the impact that that has had on local libraries in particular. One of the things that we are doing as part of our work in developing the culture and sports strategy is looking at local services. I have had discussions already with some local government leaders in Wales and the Welsh Local Government Association, in order to try and truly understand how fragile some of these services are.

Central to our new strategy is ensuring equal access for everyone. So, we want to understand what these challenges have been over past years, what that has meant to services in terms of libraries across Wales. A large part of our next piece of work will involve looking at that long-term strategy in terms of what library services that work for our communities look like, recognising that the service doesn't always meet our ambition in all parts of Wales at the moment.

Mae llyfrgelloedd yn wasanaethau hanfodol i bobl o bob oed, ac yn aml yn mynd ymhell y tu hwnt i roi benthyg llyfrau drwy ddarparu mannau cynnes a mynd i'r afael ag ynysigrwydd cymdeithasol. Mae Deddf Llyfrgelloedd Cyhoeddus ac Amgueddfeydd 1964 yn gosod dyletswydd statudol ar gynghorau yng Nghymru a Lloegr i ddarparu gwasanaeth llyfrgell cynhwysfawr ac effeithlon. Fodd bynnag, mae trafodaethau gyda phobl yn y sector yn awgrymu bod diffyg eglurder ynghylch beth y mae hyn yn ei olygu mewn gwirionedd yn creu amwysedd ac y gall hynny arwain at drin darpariaeth llyfrgell fel rhywbeth disgresiynol yn hytrach na dyletswydd gyfreithiol. Rwy'n credu eich bod wedi ateb rhywfaint o'r cwestiwn ynglŷn â'r strategaeth hirdymor honno, ond a wnaiff y Llywodraeth ystyried rhoi mwy o eglurder ynghylch beth sy'n cyfrif fel gwasanaeth llyfrgell cynhwysfawr ac effeithlon a rhoi mwy o sicrwydd i gynghorau ynghylch eu cyfrifoldebau statudol?

I thank the Member for that further question. In Wales, we have a public library standards framework, which is the measure that is used to decide whether the quality of libraries has been met or not. This is a very live issue. I am aware of the concerns that exist across Wales, and one of the things that I am looking at is what responsibilities and powers I have under that Act if those services do not reach the mark in terms of quality. As the work of developing the new strategy goes forward, we will also be publishing specific plans looking at every sector, including libraries, in order to provide more clarity, yes, to local authorities, but also to the people of Wales.

Cadw protects and promotes nationally important monuments in Gwynedd Maldwyn through designation and through providing expert advice, guidance and support to the owners for their conservation. Cadw also promotes our heritage by managing the national monuments in its care and ensuring public access to them, in accordance with this Government's commitment to provide fair access to all of our cultural and heritage sites.

You will be aware that Llansilin in the Gwynedd Maldwyn constituency is the home of Sycharth, the ancient court of Owain Glyndŵr and one of the most significant sites of our national heritage. Unfortunately, however, it is disgraceful that the current state of the site doesn't reflect its historic and national importance. There are problems such as overgrowing foliage, lack of access and even a lack of mention of the site on the Cadw website. On the other hand, Powys council has already rejected proposals for more signage on the road to promote the site. Can I ask, therefore, how the Welsh Government can work with Cadw and Powys County Council to ensure that Sycharth is promoted as a site of national importance for future generations?

I thank the Member for raising the issue of Sycharth. Just to be clear, I do consider Sycharth to be a monument of national importance that has a very significant place in Wales's history and in our identity as a nation. The monument is open to the public. There are interpretation signs on the site. After a conservation programme carried out with funding by Cadw, work has gone ahead since concerns were raised a few years ago. However, I am on the record as saying that I would like to see more being done to promote Sycharth before I was in this role, and I'm still of that opinion. Even though the rural location and nature of the site do present some problems in terms of physical access and the way it's presented, I have asked Cadw to look into how we can make the story of this site more prominent, because it is just so important in terms of our history. You will also be aware that Sycharth isn't for sale at the moment. It has a lifetime tenancy. Cadw is working in partnership with the estate that owns Sycharth to ensure that it is maintained and kept in good condition and that public access continues.

Yn dilyn y cwestiwn hwnnw ynglŷn â diogelu ein treftadaeth hanesyddol ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol, yr wythnos diwethaf, cefais gyfarfod â Tai Hanesyddol Cymru. Mae llawer iawn o'n treftadaeth mewn perchnogaeth breifat mewn gwirionedd. Gwn o brofiad personol o fyw mewn tŷ rhestredig gradd II pa mor ddrud y gall eiddo o'r fath fod i'w gynnal, yn enwedig pan fo cyfyngiadau ar wneud gwelliannau i leihau costau rhedeg. A gaf i ofyn i'r Gweinidog Cabinet pa gymorth ymarferol sydd ar gael drwy Cadw i berchnogion preifat sy'n helpu i ddiogelu ein treftadaeth hanesyddol, a sut y mae'n gweithio gyda chyd-Aelodau ar draws y Llywodraeth i sicrhau bod yr adeiladau hyn yn parhau'n hyfyw ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol?

I thank the Member for that further question. I and Cadw officials did meet with Historic Houses Wales last week, and officials will be having further discussions with them in relation to how we can proceed with any support work and to look at any possible options. Clearly, there is an opportunity also for them to contribute as part of the development of our new strategy.

I now call on the party spokespeople to question the Cabinet Minister. The Reform UK spokesperson, Louise Emery.

Diolch. Weinidog, roedd gennyf gwestiwn i'r Prif Weinidog ar 29 Medi ynglŷn ag ardrethi busnes a lleoliadau cerddoriaeth—ac rwy'n croesawu'r gostyngiad o 30 y cant—a oedd yn ymwneud â'r ymyl clogwyn ar £51,000 mewn perthynas ag ardrethi busnes. Rwyf am ichi roi ystyriaeth i'r mater hwn pan fyddwch chi'n trafod gyda'r Gweinidog cyllid. Mae angen arian cyhoeddus ar lawer o weithgareddau diwylliannol i fodoli, ac nid ydym am i leoliadau cerddoriaeth ymuno â'r rhestr honno. Maent eisiau bod yn hunangynhaliol, nid ydynt eisiau dibynnu ar grantiau, ac mae hon yn un ffordd y gallwn eu helpu. Felly, a gaf i ofyn ichi drafod eithrio lleoliadau cerddoriaeth gyda'r Gweinidog cyllid, gan gynnwys ystyried dull tapro ar gyfer ardrethi busnes yn y dyfodol? Diolch.

Thank you. You will appreciate that these are questions to me, and you may want to ask that question of the finance Minister in the next set of questions. But, certainly, in terms of the future of music venues, it is one of the reasons why that 30 per cent was announced, in order to support smaller venues. We will also be looking at this as part of the new culture strategy. In terms of the future of music in Wales in its entirety, some responsibility for music lies with Creative Wales, and some of the responsibility for music falls to the Wales Arts Council. There is some ambiguity on occasion as to who is responsible for this sector in Wales, because, clearly, it's important for the Welsh economy too, along with our town centres and so many communities the length and breadth of Wales. What we as a Government to determine to do is to work on a cross-ministerial and cross-portfolio basis in order to ensure that the new strategy does take into account the benefit of music, yes, in terms of health and well-being, the culture of Wales, but also in terms of our economy. So, this is a very live issue.  

Diolch. Nawr, hoffwn yr wybodaeth ddiweddaraf am yr amgueddfa genedlaethol yng Nghaerdydd. Nawr, fe wyddom inni gael rhywfaint o arian ar gyfer atgyweirio'r to yn gynharach eleni, a daethoch at ein pwyllgor diwylliant a mynegi pryder am ddŵr yn mynd i mewn i orielau sy'n cynnwys ein casgliadau cenedlaethol. Mae'r gaeaf yn agosáu, ac mae'n hollbwysig fod y gwaith cynnal a chadw hanfodol yn parhau. Ond hoffwn wybod pa gynnydd a wnaed ar y cyllid a'r atgyweiriadau a pha amserlen a pha gyllid sydd ar waith i gwblhau'r gwaith brys, gan y gallem fod mewn sefyllfa lle nid yn unig y byddai ein casgliadau mewn perygl, ond byddai'n rhaid i’r amgueddfa gau.

Thank you for that question. As I said when I appeared before the committee, and as you have mentioned, I am extremely concerned about National Museum Cardiff, and I am looking forward to receiving proposals for the possible redevelopment from the national museum. I haven't received the details to date. What we have been doing is working very closely with Amgueddfa Cymru to try and understand what the position is and what the needs are, and we have allocated up to £4.8 million in capital funding in this financial year to support the most urgent remedial work and to help to secure the collections. These are questions that I too have been asking of Amgueddfa Cymru, and I look forward to receiving an update on them and to sharing that information more broadly when I have it.

Iawn. Yn olaf, hoffwn sôn am y Tour de France. Bydd yn dod i Gymru yn yr haf, gan ddechrau yn y Trallwng a gorffen yng Nghaerdydd. Rydym am iddo fod yn ddigwyddiad llwyddiannus i arddangos Cymru, i helpu’r economi leol a bod yn ddigwyddiad gwych i bob un ohonom ei fynychu. Ond mae digwyddiadau ar y raddfa hon yn costio arian i'w cynnal. Rydym yn derbyn hynny’n llwyr; dyna’r fargen. Ond rydym eisiau tryloywder ynghylch y costau hyn nawr, ac yn y cyfnod cyn y digwyddiad, ac yn y cyllid gwaddol wedi hynny. Nawr, gwn eich bod wedi cyhoeddi'r gronfa waddol £4.5 miliwn, ac mae gennyf gwestiwn am hynny ac yna cwestiwn am y ffioedd cynnal. Daw’r gronfa waddol o’r gronfa pethau pwysig, neu fe gaiff ei gweinyddu drwy’r gronfa pethau pwysig, sydd ar gyfer darparu prosiectau seilwaith twristiaeth bach. A yw'r arian ychwanegol hwn, y £4.5 miliwn, yn nodi ei fod yn mynd i gael ei glustnodi ar gyfer seilwaith beicio, neu a yw'n rhan o'r gronfa pethau pwysig, felly bydd yn dod o'r pot gwreiddiol hwnnw? Dyna fy nghwestiwn cyntaf. Ac yn ail, o ran y ffi cynnal, pa gorff cyhoeddus sydd wedi talu am hyn? Diolch.

I'm happy to provide additional information. The first part of your question should be referred to another minister, Adam Price, as it's not part of my portfolio. There is close collaboration on a cross-ministerial basis on the Tour de France. You will also appreciate that we inherited the Tour de France, and one of the things that I'm on the record as having said is that these are things that any government should look at before bidding for any major event. All of that information should be known before we even make that application. That clarity isn't there. So, at the moment, what we are doing is working on a cross-ministerial basis to better understand what different pots of money are in different portfolios currently, and also, in terms of looking at the legacy, how we can co-ordinate all of that work in order to ensure the greatest possible impact and the greatest possible legacy from all of this. But, for me to be clear, as we as a Government proceed, this is the kind of change that you will see—we will be looking at detailed planning before making applications, and not, as we saw under Labour, doing the thinking once something has been delivered for Wales.

The Welsh Labour spokesperson, Mike Hedges. 

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwyf am godi cwestiwn ynglŷn ag e-chwaraeon, sydd, fel y gŵyr y rhan fwyaf o bobl, rwy’n credu, yn golygu chwaraeon electronig, sy’n cyfeirio at ornestau gemau fideo cystadleuol wedi’u trefnu lle mae unigolion neu dimau’n cystadlu mewn gemau penodol am wobrau, safle neu fri. Mae e-chwaraeon wedi datblygu o hobi achlysurol i fod yn ddiwydiant byd-eang strwythuredig gyda chynghreiriau, cyrff llywodraethu, timau, noddwyr a lleoliadau pwrpasol. Yng Nghymru, mae’r diwydiant yn tyfu’n gyflym. O fy nyddiau fel darlithydd coleg, roedd yn boblogaidd iawn. Mae Esports Cymru yn cynnal nifer o dwrnameintiau swyddogol drwy gynghrair e-chwaraeon Cymru, a'r bencampwriaeth e-chwaraeon i fyfyrwyr. Mae'r digwyddiadau hyn yn cynnwys cynghreiriau tymhorol, pencampwriaethau agored a chystadlaethau ysgolion a cholegau gyda fformatau strwythuredig a gwobrau ariannol. A wnaiff y Gweinidog glustnodi rhywfaint o'r arian a roddir i gefnogi'r diwydiannau creadigol i e-chwaraeon fel rhan o strategaeth chwaraeon gynhwysfawr?

I thank the Member for being someone that does raise esports frequently, and I agree with you—we do need to do more in terms of esports. There hasn't been enough of a strategy or enough appreciation of their importance here in Wales. Through Creative Wales, we have supported a number of joint projects with Esports Wales. A number of these projects have developed digital skills, technical skills, broadcasting skills, and have raised awareness and strengthened pathways to the future. I will meet shortly with Esports Wales, and I look forward to carrying on that discussion. Clearly, as the work goes ahead, I am very content to update the Member, and also all Members of the Senedd, on this work. 

Diolch yn fawr iawn am eich ateb. Fel y cofiwch, efallai, ym mis Tachwedd 2024, cymerodd y Gweinidog Diwylliant, Sgiliau a Phartneriaeth Gymdeithasol ar y pryd, Jack Sargeant, ran mewn digwyddiad nodedig yn y Senedd i hyrwyddo diwydiant e-chwaraeon ffyniannus Cymru ac ymrwymiad y Llywodraeth i ddarparu'r amgylchedd mwyaf diogel a mwyaf deniadol i chwaraewyr ifanc. Yn y digwyddiad, dywedodd y Gweinidog fod e-chwaraeon

'yn sector â blaenoriaeth i Lywodraeth Cymru ac rwy'n awyddus i wneud popeth yn fy ngallu i gefnogi ei dwf a sicrhau enw da rhyngwladol i Gymru fel canolfan ar gyfer y diwydiant hwn sy'n tyfu'n gyflym.'

Mae Esports Cymru wedi cael llwyddiant sylweddol yn y blynyddoedd diwethaf, gyda chyflawniadau nodedig, fel ennill medal aur yn y gystadleuaeth agored Rocket League ym Mhencampwriaeth E-chwaraeon y Gymanwlad. Sicrhaodd y tîm fedal arian hefyd yn y gystadleuaeth eFootball i fenywod a medal efydd yn y gystadleuaeth eFootball agored. Roeddwn yn falch iawn, yn y digwyddiad a gawsom yma, o weld Peter Fox yn chwarae e-chwaraeon. A yw e-chwaraeon yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon, ac a oes ganddynt ddyddiad ar gyfer digwyddiad e-chwaraeon arall yn y Senedd?

I thank the Member. I hope that I have responded to that question in my first response. Yes, I do think that they're important, and I think more needs to be done. And unlike Ministers in the past, I don't just believe in warm words—I believe in taking action and putting a strategy in place. So the fact that you're still asking that question, despite the commitment being made by a previous Labour Minister in 2024, says it all, I'm afraid, in terms of the portfolio I've inherited.

Certainly, we do need to do more. I give you that commitment, and I will discuss further with Esports Wales. I also attended that event, and I took part in some of those esports. No, I wasn't very good at them, but it was very good to see esports in action here in the Senedd.

Welsh Conservative spokesperson, Paul Davies.

Minister, last week, a member of Amgueddfa Cymru staff said that the national museum had become increasingly dysfunctional and described a culture of managed decline, individual posturing, and a lack of professional stewardship of the national collection. They also raised the fact that any additional public funding provided, as part of the centenary of the museum, could fail to deliver its objectives unless the issues identified were examined and addressed properly. Minister, what is your response to those concerns? And following on from your earlier responses, what kind of discussions have you had with Amgueddfa Cymru to secure public confidence in the governance and management of our national collections?

I thank the Member for raising this issue. I am aware of that article that was published on Nation.Cymru. It also included a response from Amgueddfa Cymru. I certainly am very alive to the questions that are being raised. I, like all of you, want to ensure value for money. I want to ensure the safety of our national collections, and I want to ensure a future for our national museums. There are questions in terms of the situation that I have inherited, and I am pursuing those. There are very live issues in terms of ensuring that we understand how National Museum Cardiff has reached this position where so much expenditure is needed.

I want to learn lessons so that we can avoid making the same mistakes going forward. But the commitment I give you is that we are working with Amgueddfa Cymru on developing proposals for the future. And central to everything that we want to do, as I said, is ensuring the future of our national museums and safeguarding our national collections, because they belong to the people of Wales—not the Government, not the museum, but the people of Wales, and Amgueddfa Cymru is answerable to the people of Wales. 

The culture and arts sector in Wales is at a crucial point, and the future now looks very vulnerable indeed. In the meantime, national museums across the globe are transforming into more interactive spaces, which are driven by technology, to engage with new audiences. For example, the Smithsonian has used podcasting successfully to bring history and culture to audiences beyond their physical sites. The Louvre has partnered with Snapchat to develop innovative interpretation equipment for six of its sections. And the V&A East museum has held a late-night programme, bringing together DJ residencies, temporary bars and access to exhibitions after hours. 

So, Minister, what support is the Welsh Government providing to assist museums and other cultural organisations in Wales to modernise, so that they are relevant, accessible and competitive in an age that is increasingly digital and experience led? And what else can the Welsh Government do to help museums to attract new audiences, and to attract younger audiences too?

I think you are very likely to receive an invitation shortly from Amgueddfa Cymru to go to some their late-night events. I haven't attended any of those myself, but they have been doing these for quite a while now, and it's been great to see that cross-section of ages as these spaces become live at a time of night when I'm usually in bed, unfortunately. But there is very innovative work going on. 

I have seen excellent examples of this across Wales. There have been examples of being able to stay overnight in some of our museums and so on, with your children, a night at the museum—not quite like the film, but that kind of atmosphere. So, I don't want to give the impression that we are not innovating here in Wales. Do I believe that there are more opportunities we could pursue? Yes. Do I believe that through our new culture and sport strategy it is necessary that digital is more prominent? Yes, I certainly do.

So, I think that we need to build on the innovative work that's happening, looking at the kind of things that we could be doing here in Wales. And by bringing the creative industries into that culture strategy, I think there is also an opportunity to develop partnerships between the creative industries and our cultural institutions, and that that is part of the strategy for the economy as well. So, there are opportunities to do more, but there is already innovation going on. We need to see more of that, and more investment in the strategy underlying it. 

This is central to our vision for the culture and sport strategy. In our first 100 days in Government, we commissioned an investigation into sports facilities across Wales, and through Sport Wales, we are investing in affordable local opportunities, supporting community clubs to improve facilities, with targeted action to reach those who face the greatest barriers to participation.

Diolch, Drefnydd. Ym Mlaenau Gwent, mae 49 y cant o blant yn dioddef yn sgil amddifadedd incwm—y gyfran uchaf o unrhyw awdurdod lleol yng Nghymru. Yn y cyfamser, ym mwrdeistref Caerffili, mae oriau canolfan hamdden Cefn Fforest wedi'u lleihau, gydag adroddiadau lleol yn nodi gostyngiad enfawr mewn ymweliadau o gymharu â chyn y newid. Y tu ôl i bob ymweliad a gollwyd, fel y gwyddom, mae plentyn yn ymddieithrio rhag chwaraeon, cyfle a gollwyd a photensial heb ei gyflawni.

Ni all teuluoedd mewn cymunedau difreintiedig deithio i'r ganolfan hamdden nesaf bob amser, yn enwedig mewn ardaloedd â chysylltiadau trafnidiaeth cyfyngedig rhwng cymoedd. Gwyddom fod chwaraeon yn gwella lles corfforol a meddyliol, yn meithrin hyder ac yn agor drysau i bobl ifanc. Felly, pa fuddsoddiad penodol y gall Blaenau Gwent, Rhymni a Chaerffili ei ddisgwyl, ac a wnewch chi flaenoriaethu cynnal cyfleusterau hanfodol presennol yn y cymunedau difreintiedig, yn hytrach na chyfeirio buddsoddiad pellach tuag at ardaloedd sydd eisoes yn cael eu gwasanaethu'n well? Diolch.

I have been clear since taking post that we do want to ensure equal access for everyone in Wales, and that we do recognise the barriers that currently exist—barriers that I have to work on a cross-portfolio basis to overcome. I’m pleased that Mark Hooper is here—we’ve had a number of discussions in relation to the role that transport plays in allowing access to opportunities and facilities. I know through my own casework of a number of families who have been in touch with me to say that if they don't have a car, just how challenging it is for their children to be part of a football or rugby team, because they can't get to games on the weekends. Fewer clubs can afford to get minibuses, where they may have done so in the past. These are challenges and there are no overnight solutions.

There is investment taking place through the community facilities programme in Blaenau Gwent and also through Sport Wales in Caerphilly. I do think that what we need to look at is that if we are investing in facilities, how then can we support people to overcome the other barriers preventing them from participating. There are excellent programmes in Caerphilly, such as Let's Go Girls, which is an excellent example where they can provide support. But in looking at the culture and sport strategy more broadly, I'm eager to hear directly from young people and from families about the challenges that they're currently experiencing, and I would encourage all Senedd Members to contribute ideas to what would make a difference to your constituents. 

Yng Nghaerdydd, mae darpariaeth chwaraeon dan do fforddiadwy yn hanfodol o ystyried ein henw fel dinas lawiog, ond fwy a mwy, mae cost gynyddol llogi cyrtiau a neuaddau yn rhy ddrud i glybiau llawr gwlad a theuluoedd dosbarth gweithiol. Ar yr un pryd, cymerodd 10 mlynedd o ymgyrchu a gweithio mewn partneriaeth rhwng Pêl-fasged Cymru a Chyngor Caerdydd i adnewyddu'r cyrtiau awyr agored yng Ngerddi Pleser y Rhath—prosiect a fydd yn gwbl drawsnewidiol i'r gymuned leol. Er bod buddsoddiad mewn cyfleusterau i'w groesawu, mae llawer o bobl ifanc yn dal i wynebu rhwystrau ariannol rhag cymryd rhan. Felly, pa gamau penodol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi clybiau llawr gwald a sicrhau bod cyfle unigolyn ifanc i gymryd rhan mewn chwaraeon yn cael ei bennu gan eu talent a'u huchelgais, nid eu cod post na gallu eu rhieni i dalu?

Thank you. That's the very work that we're doing now by working on a cross-portfolio basis. The fact that we have committed to ensuring, through the new child poverty strategy, that culture, sport and participation in those is a central part of that work is important. The fact in the past has been that that hasn't been a sufficient factor. We all know of the barriers in place. We all know that the participation gap is widening, reliant on family income, and that's not how it should be. So, I am asking you all, Members who have examples of projects that are truly making a difference, where do you think we should be focusing our resources. Please share those with us as we develop a strategy that truly will tackle these challenges.

I agree that there are excellent pockets of practice in Cardiff and in different parts of Wales, but, often, pilot schemes come to an end, although we know that they work. I do want to ensure, if there is a pilot, that we then look as to whether there is funding available to continue with that work. There are also some projects where sponsorship comes in and some businesses who can provide more into the community, that that is targeted and supported in order to allow those projects to proceed. I don't have all of the solutions in terms of 'how' at the moment, but this is part of the work we're undertaking. 

Mae cymryd rhan mewn chwaraeon yn arwain at lawer o fanteision, fel y gŵyr pob un ohonom. Mae'n gwella iechyd corfforol, iechyd meddwl a lles, ac yn darparu cyfleoedd hefyd i adeiladu cymunedau a dod â phobl ynghyd. Ond gall rhwystrau rhag cymryd rhan atal pobl rhag cael mynediad at y manteision hyn yn gyfan gwbl. Mae adroddiad 'Cyflwr y Genedl' Chwaraeon Cymru ar gyfer 2024-25 yn nodi mai dau o'r tri ffactor sydd fwyaf tebygol o annog cyfranogiad mewn chwaraeon yn y dyfodol yw pe byddai mwy o gyfleusterau, clybiau neu grwpiau yn eu hardal, a phe byddai'n costio llai.

Mae ardaloedd yn fy etholaeth i, Caerdydd Ffynnon Taf, ac yn fwy penodol yn nwyrain Caerdydd, lle mae trafnidiaeth gyhoeddus yn anfynych ac yn ddrud. A chyda'r dirywiad mewn canolfannau ieuenctid a chyfleusterau cymunedol yn y blynyddoedd diwethaf yn dilyn toriadau, mae'n teimlo fel pe bai'r broblem hon ond yn gwaethygu. Rwy'n derbyn eich bod eisoes wedi ateb rhan o'r cwestiwn hwn, ond roeddwn eisiau gofyn pa gamau sy'n cael eu cymryd i fesur a mynd i'r afael â rhwystrau sy'n gysylltiedig â thrafnidiaeth yn benodol, a sut rydych chi'n gweithio gyda'r Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth i sicrhau bod teuluoedd incwm isel yn gallu cymryd rhan.

Thank you. As I said, these are ongoing conversations. The fact that we have the Deputy First Minister leading on child poverty, the fact that we have Mark Hooper leading on transport, that you have me, and that we also have Nerys Evans, who is looking at the preventative health aspect and public health aspects, all working on this in order to ensure that the plans that we put in place do tackle these challenges, I hope can give you an assurance that we all understand the role that we have to play. I'm not just standing here saying, 'This is a problem for transport', but what we're trying to work together on is the solutions and on how we can make it more affordable. Because, at the end of the day, if people can't access sport and can't participate, then, ultimately, they're going to cost more to the health service, be that because of mental health or physical health. That preventative side is crucially important, but I do recognise that these challenges are very real at present. We're not going to change this overnight, but we do have to move to a preventative agenda here in Wales, and that is this Government's commitment.

I thank the Member for the question. We are working through Sport Wales and local partners to make sport accessible to everyone in Afan Ogwr Rhondda. I have already mentioned that there are challenges and barriers in place, and through the new culture and sport strategy, we want to address those barriers.

Thank you, Minister. I should've started by saying, 'Shwmae?'

Weinidog, mae’r rhaglen lywodraethu’n ymrwymo i flaenoriaethu mynediad cyfartal at chwaraeon i bobl o bob oed, cefndir a gallu, yn ogystal â chynyddu cyfranogiad a gwella cyfleusterau llawr gwlad. Ym mis Mehefin, cefais gyfle i ymweld â gŵyl bêl-droed gynhwysol Margam Stags, sy'n dod â phlant a phobl ifanc o wahanol oedrannau a galluoedd ynghyd. Mae Clwb Pêl-droed Margam Stags yn adnabyddus yn fy etholaeth am y cyfleoedd gwerthfawr y maent yn eu darparu i bobl a allai wynebu rhwystrau sylweddol fel arall i gymryd rhan mewn chwaraeon.

Yn ddiweddar, ymwelais hefyd â chyfleusterau newydd sbon Afan United yn Sandfields, lle mae buddsoddiad sylweddol wedi trawsnewid y safle’n hyb pêl-droed cymunedol o ansawdd uchel. Mae hyn wedi rhoi cyfleusterau chwaraeon modern ar garreg y drws mewn cymuned lle mae lefelau amddifadedd yn uchel. Dyma'r math o brosiectau a all wireddu mynediad cyfartal a rhoi cyfleoedd i bobl ifanc na fyddent efallai wedi'u cael fel arall. Weinidog, sut y bydd y Llywodraeth yn sicrhau bod ei hymrwymiad i wella cyfleusterau llawr gwlad yn cael ei dargedu at y cymunedau a'r grwpiau lle mae'r rhwystrau mwyaf rhag gallu cymryd rhan?

I thank the Member for that supplementary question. It's great to hear about the important projects that are currently proceeding, and one of the things that I hope that you and other Members will do, through that call for evidence, is to provide those examples where this is happening. It's not something that can happen in the future, it is already happening in our communities. But there is a risk that, without investment, that work won't continue, and also, as you mentioned, that there is an inequality of access, because if you don't have that group, then you don't have an opportunity to participate. 

So, it's important that we learn from those examples that work, and then we look at how that can be duplicated in a way that works for that community, because all communities will be different in terms of solutions. But certainly, that's the kind of evidence that we are gathering at the moment. I'm always willing to visit any examples; I am opening myself up to further invitations here.

But it is also important that we highlight the opportunities that already exist, because some people simply aren't aware of what's available in their communities. So, there is a role for us too to be using our platforms in order to share that information. There is more that we can do too through things like social prescribing in order to encourage those who find it difficult, even when that kind of facility or provision is available locally.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog Cabinet, mae chwaraeon hygyrch yn golygu cyfleusterau da yn agos at adref, gyda mynediad fforddiadwy a theg i bob clwb, ysgol a thîm merched. Rwy'n croesawu eich cefnogaeth i ehangu nifer y caeau artiffisial. Ym mis Mai 2024, dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet ar y pryd wrth y Siambr hon fod cyfleuster 3G y Rhondda yn flaenoriaeth i Undeb Rygbi Cymru, gyda Choleg y Cymoedd wedi'i nodi fel ateb posibl. Anogodd bartneriaid i weithio tuag at gyflwyno cais yn y flwyddyn ariannol ganlynol. Dros ddwy flynedd yn ddiweddarach, mae angen llwybr clir ymlaen ar ein cymuned. A wnewch chi gadarnhau p’un a oes cais wedi'i gyflwyno ar gyfer y cynnig hwnnw, ac a allai cyllid eleni gefnogi cae rygbi 4G modern sy'n addas ar gyfer pob tywydd ac yn bodloni'r safonau gofynnol ar gyfer hyfforddiant a gemau cystadleuol tra bod archwiliad Chwaraeon Cymru yn parhau? Diolch.

Diolch am eich cwestiwn. Nid wyf yn gwybod, ond fe geisiaf gael gwybod beth yw'r sefyllfa. Fe fyddwch chi hefyd yn deall mai plaid wahanol a Gweinidog gwahanol a roddodd yr ymateb hwnnw ar y pryd, ond rwy'n hapus i ymchwilio ymhellach a sicrhau eich bod yn cael yr ymateb hwnnw.

Creative Wales have supported Esports Wales to develop skills and creative career pathways linked to esports. We actively consider proposals for economic investment in esports as they arise, and we continue to support Wales’s wider video games industry through development and production funding, skills programmes and trade opportunities. For example, in September we took a delegation of eight Welsh games developers to the Tokyo Game Show. But as you heard in my response to Mike Hedges earlier on today, there is more that I believe we could be doing, and we will be looking into this as we develop a new strategy.

Diolch. Mae gennyf ddiddordeb brwd iawn mewn e-chwaraeon, a chyn dod i'r Siambr heddiw, nid oeddwn yn disgwyl y byddai llefarydd y Blaid Lafur ar y mater hwn yn achub y blaen arnaf, ond rwy'n falch fod hynny wedi digwydd. Un maes yr hoffwn sôn amdano yw'r manteision y gallai digwyddiadau e-chwaraeon eu cynnig i Gymru. Disgrifiodd Prifysgol Stockton yn yr Unol Daleithiau bencampwriaethau a digwyddiadau e-chwaraeon fel cyfle twristiaeth nad aethpwyd ar ei drywydd hyd yma. Amcangyfrifodd Awdurdod Llundain Fwyaf yn ddiweddar fod un digwyddiad e-chwaraeon, sef BLAST Premier London Open 2025, wedi creu effaith economaidd o fwy na £30 miliwn i'r ddinas. Nawr, mae maer Llundain wedi amlinellu uchelgais yn ddiweddar i roi Llundain wrth wraidd y maes e-chwaraeon yn fyd-eang, ac ni welaf unrhyw reswm pam na ddylem ni hefyd gael uchelgais tebyg yma yng Nghymru er mwyn i ni allu mwynhau manteision y diwydiant hwn sy'n tyfu. Felly, a wnewch chi ymrwymo heddiw i roi camau cadarnhaol ar waith i helpu i ddenu mwy o ddigwyddiadau e-chwaraeon i Gymru? Diolch.

Thank you for the question. I believe that there's a new cross-party group going to be set up on esports. We have two parties here who have already committed to that, and hopefully the assurance I've given you that I recognise that we could be doing more in terms of esports in Wales—. I agree with that, and I am very keen to hear ideas from any Members in terms of how we could incorporate that within a new strategy.

I thank the Member. Nofio Ysgol is our new national school swimming and water safety programme, providing pupils in years 4 and 5 with a consistent national offer of at least 20 swimming and water safety lessons. This work began in nine local authorities in September, marking the first phase of a planned Wales-wide roll-out.

Mae dysgu nofio yn un o'r rhoddion gorau y gallwch eu rhoi i blentyn. Cefais y fraint o nofio yn llynnoedd Hampstead Heath, y Serpentine, Llyn Bled, oddi ar Ynys Skye ac ar hyd rhan helaeth o'r arfordir gorllewinol, ac un diwrnod rwy'n bwriadu cymryd rhan mewn ‘nofiothon’ eto. Mae'n sgil y gallwch ei chadw am oes, mae'n mynd â chi i leoedd na fyddech chi byth yn breuddwydio amdanynt ac yn mynd â chi o amgylch y byd. Ond nid yw pob plentyn yn cael y budd o ddechrau o’r fath. Canfu Nofio Cymru mai dim ond 42 y cant o blant ym mlynyddoedd 3 i 6 oedd yn gallu nofio 25 metr heb gymorth, sy'n ffigur difrifol i wlad â'n harfordir ni, ac mae'n fater diogelwch hefyd. Felly, rwy'n croesawu'r rhaglen hon, ond a allai'r Gweinidog Cabinet amlinellu sut y bydd yn mynd i'r afael â dysgu plant mewn ardaloedd lle nad oes llawer o ddarpariaeth neu lle mae pyllau nofio wedi cau, gan nad yw gwersi am ddim o fawr werth os nad oes lle i'w cynnal.

Thank you. That is exactly why we are looking at facilities across Wales, and that is why we are starting with nine local authorities in different parts of Wales—some rural, where swimming pools have closed down—to understand those challenges and to understand how we prioritise investment. We do know at the moment that only 13 per cent of children under 11 do take swimming lessons on an extracurricular basis. We also know that there are thousands of children that leave primary school every year being unable to swim.

It is a skill that can save lives. It's a skill that can keep you active throughout your life as well, because it's one of the few sports that you can do at any age. So, that is why we are committed to this, and it was wonderful to see, at a recent visit with the First Minister, these lessons being provided, and seeing even those children who could already swim developing their skills in terms of saving lives and what to do in a position if they were to fall into water unexpectedly or in facilities where the water is very cold, so that they understood the dangers. It's not just a matter of learning to swim, but learning life-saving skills too.

I thank the Member. This work is going ahead, reviewing the information held by governing bodies, local authorities and other partners to build a national picture of community, regional and national sports facilities across Wales. This initial work will start by identifying gaps in the evidence and developing options for presenting and maintaining the data, helping to inform future strategic capital investment.

Mae Canolfan Hamdden Cefn Fforest yn parhau i fod ar agor, ond fe wnaeth Cyngor Caerffili leihau ei horiau agor yn sylweddol yn 2025 a chau'r ystafell ffitrwydd. A fydd y broses casglu data gan Chwaraeon Cymru yn cynnwys newidiadau i oriau agor, argaeledd y cyfleuster ym mhob safle, a'r pellter i ddarpariaeth amgen, fel bod buddsoddiad cyfalaf yn y dyfodol yn adlewyrchu lefel y ddarpariaeth sydd ar gael i gymunedau?

The initial phase is looking at the sites. We are also looking at what additional data is available, including on opening hours and so forth. What's difficult at the moment is that we don't have a full picture in order to be able to understand what the barriers are and what are the things that could change and where investment would make that difference. So, that work is going ahead, and I will ensure that I have raised with Sport Wales what you've raised today, to ensure that opening hours form part of that, so that we can try and see the fullest possible picture. There are challenges, because some local authorities hold this data, but we know that a lot of local authorities also have outsourced some of these services, so it is difficult to access that data in some cases, but we are trying to get the fullest possible picture.

Thank you. The final question, Minister, question 8, Safa Elhassan.

The Welsh Government, and myself as Minister, are committed to ensuring that culture and sport are accessible to everyone. he work on developing a new culture and sport strategy for Wales is enabling us to look at how we can support that aim. Through the call for evidence, we want to hear from people in communities across Wales, including in Gŵyr Abertawe, ensuring that a broad range of voices and experiences helps shape how culture, the arts and sport are accessed and experienced.

Diolch, Weinidog. Ar ymweliad diweddar â Chlwb Ieuenctid Sgeti yng nghwmni Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg a’r Gymraeg, gwelais drosof fy hun sut y gall canolfan gymunedol groesawgar ddod â phlant, rhieni a neiniau a theidiau at ei gilydd trwy weithgareddau awyr agored. Mae grwpiau fel clwb Lolfa De Sgeti i rai dros 50 oed hefyd yn dangos pa mor bwysig yw creu cyfleoedd i bobl hŷn aros yn egnïol, mewn cysylltiad ac yn rhan o bethau.

Ym mae Abertawe, mae prosiect HARBWR yn enghraifft ragorol arall, gan ddefnyddio gweithgareddau creadigol a diwylliannol i gefnogi pobl sy’n profi unigrwydd ac iechyd meddwl gwael. Fel clinigydd, gwn fod atal yn dechrau ymhell cyn i rywun gyrraedd ysbyty neu feddygfa.

Sut y bydd y strategaeth diwylliant a chwaraeon yn helpu i ddod â sefydliadau cymunedol a gwasanaethau iechyd at ei gilydd fel y gall mwy o bobl ar draws ardal Gŵyr Abertawe elwa o weithgareddau diwylliannol a hamdden fforddiadwy er mwyn gwella llesiant a helpu i atal salwch?

I thank the Member. It's wonderful to hear about the excellent things happening in your constituency, and I do enjoy hearing of these examples. That's why it is so important that all of us do contribute these ideas and these examples to the development of the strategy, so that we seek to ensure that consistency. I do hope that the commitment that you've heard from me again today, commitments that you've heard from the Cabinet Minister for health and the two Deputy Ministers on health, also does demonstrate that we are working together on this issue.

I've had enough, and I've said regularly, having read reports that say that Wales needs to move towards a preventative agenda, that that work has to start, and it has started. It will take time to change systems, but we have to do it. We know that culture and sports do have a positive impact on physical and mental health, so the work we're doing now is to look at how we can ensure that all of the systems that have operated in silos can concord, and that we can get the potential of culture and sport delivered in terms of health, in terms of the economy and in terms of the future of our nation.

Thank you very much, Minister.

We'll move on now to questions to the Cabinet Minister for Finance. Question 1—Rebeca Phillips.

The Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning is proceeding with the local government funding formula review in partnership with local authorities. This includes joint technical work with local government and independent research through the Wales Centre for Public Policy. We're expecting a report during the summer of 2027 on this work.

Thank you very much. As a former county councillor of 14 years, I welcome this Government's commitment to renewing the relationship between the Welsh Government and local authorities by ensuring that they are full partners in the design and the delivery of public services. Local authorities do excellent work across our communities, and we will rely on them to deliver many of this Government's priorities. It is therefore essential that the funding formula reflects the true cost of service delivery in different parts of Wales. Could the Minister therefore provide information on the discussions she has had with the Minister for Local Government, Housing and Planning and with the Welsh Local Government Association regarding this matter? Thank you.

Thank you for that supplementary question, and may I agree with the Member that county councils in Wales play a crucial role in delivering public services and play a crucial role in terms of how this Government will deliver its programme for government, and they play a key role, of course, in providing for and representing people at a local level? So, the funding of local government to allow them to deliver in that way is important in that regard.

Now, there was a question on the discussions that I've been having with the Minister for local government in terms of appropriate funding for local authorities—yes, certainly, that is happening as part of the discussions around the preparation of the annual budget for Wales. Last week, I believe, I met, along with the Minister for local government, with local authorities in the WLGA finance sub-group as we discussed the annual budget, and changes and the discussion around the funding formula too. So, that ongoing relationship and discussion with local government is very important to this Government in order to deliver all of the work that our county councils are responsible for doing.

Weinidog Cabinet, tra bod eich cyd-Aelod yn America yn archwilio ystyr deallusrwydd artiffisial a'r Prif Weinidog yn rhedeg o gwmpas marchnad Caerdydd, mae yna heriau dybryd iawn yn sir Gaerfyrddin yn effeithio ar gymunedau gwledig. Mae cynghorau sy'n brin o arian yn cael eu gorfodi i droi at economïau ffug tymor byr, crintachlyd fel bygwth cau ein hysgolion bach gwledig. Fe gaewyd dwy ysgol heddiw a dweud y gwir. Rhaid i gynghorau reoli eu harian, rwy'n cytuno'n llwyr, ond pryd fydd Llywodraeth Cymru yn blaenoriaethu ein harian ni? A fydd y fformiwla ariannu hon o'r diwedd yn cyfeirio arian trethdalwyr tuag at ddiogelu'r ysgolion bach gwledig hyn, calonnau ein cymunedau? Diolch.

Wel, mae hyrwyddo Cymru dramor yn agwedd bwysig ar y gwaith y mae'r Llywodraeth hon am ei gyflawni ar ran busnesau a chymunedau yng Nghymru. Roedd y Prif Weinidog yn yfed paned o goffi mewn coridor wrth imi fynd heibio iddo ar fy ffordd i lawr i'r Siambr yn gynharach, nid yn galifantio i unman ar y pryd, a choffi poeth yn ei law. A gaf i ddweud, fel y dywedais wrth Rebeca yn gynharach, fod awdurdodau lleol yn chwarae rhan hollbwysig yn darparu gwasanaethau—addysg a gwasanaethau cymdeithasol—yn ein holl gymunedau yng Nghymru? Maent yn wynebu sefyllfaoedd cyllidebol anodd a heriol, yn union fel ninnau fel Llywodraeth genedlaethol. Mae gwneud y penderfyniadau hyn ar lefel leol yn bwysig. Credwn mewn datganoli'r broses o wneud penderfyniadau yng Nghymru, yn hytrach na gosod terfynau mympwyol ar awdurdodau lleol o ran faint o arian y gallant ei wario, fel y byddwch chi am ei gynnig yn ddiweddarach y prynhawn yma. Rhaid iddynt wneud penderfyniadau anodd. Rwy'n cynrychioli etholaeth i'r gorllewin o'ch un chi, sydd hefyd yn un wledig ei natur. Rwyf wedi gweld ysgolion lleol yn gorfod cau ar adegau; rwyf wedi gweld ymgyrchoedd i achub ysgolion lleol, ac mae'r ysgolion hynny'n parhau ar agor heddiw. Mae cymunedau lleol a’u cynrychiolwyr yn gorfod gwneud y penderfyniadau cymhleth hyn, ac ni ddylid eu bychanu yn y lle hwn; mae angen iddynt ddilyn y prosesau, gwrando ar leisiau'r bobl, a gwneud y penderfyniadau cywir. Nid ein lle ni yw gwneud y penderfyniadau y dylid eu gwneud yn lleol.

Mae'r prif ffactorau sy'n sbarduno'r galw ar gyllidebau awdurdodau lleol yn cynnwys poblogaeth, niferoedd ysgolion, gofal cymdeithasol ac amddifadedd. Bydd unrhyw newidiadau i bwysoli'r dangosyddion hyn yn fformiwla ariannu llywodraeth leol yn cael effaith enfawr ar allu cynghorau sydd â'r dwysedd poblogaeth a'r amddifadedd mwyaf i ddarparu gwasanaethau hanfodol. Yn dilyn gwyriad diweddar Llywodraeth Cymru o'r fformiwla ariannu sefydledig, mae angen eglurder ar y cynghorau sydd â'r lefelau uchaf o amddifadedd. Mae angen iddynt wybod a fydd unrhyw newidiadau parhaol i'r fformiwla yn dod ag unrhyw gyllid ychwanegol sylweddol neu a fydd y pot ariannu yn dal yr un fath.

Diolch. Rydych chi'n amlinellu'r heriau, wrth gwrs, wrth greu fformiwla ariannu sy'n gweithio i bob cymuned a phob awdurdod lleol ledled Cymru, yn eu holl amrywiaeth. Mae’r adolygiad sy'n cael ei gynnal ar hyn o bryd, gyda rhan ohono mewn partneriaeth uniongyrchol ac mewn cydweithrediad â llywodraeth leol, yr adolygiad technegol, mae rhan o hwnnw’n cynnwys diweddaru ac ailraddnodi'r fformiwla tra'n cadw ei fethodoleg sefydledig sy'n seiliedig ar anghenion, ac mae'r gwaith cychwynnol sy'n mynd rhagddo ar hyn o bryd yn canolbwyntio ar rai o'r meysydd rydych chi wedi'u nodi, prif feysydd darpariaeth llywodraeth leol, sef addysg a gwasanaethau cymdeithasol personol. 

Fel y dywedais yn fy ateb cychwynnol, mae'r gwaith hwn yn parhau ac yn cael ei wneud mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol. Bydd yr adroddiad terfynol ar y gwaith hwn yn barod yr haf nesaf, a bydd hwnnw wedyn yn penderfynu sut rydym yn bwrw ymlaen â'r materion hyn. Rwy'n tybio y byddwn yn cael llawer o sgyrsiau am y materion hyn yma, ac yn bwysig, rhyngom ni fel Llywodraeth a llywodraeth leol, sef prif ddarparwyr cymaint o agweddau ar ein gwasanaethau cyhoeddus, ac mae angen eu hariannu’n unol â'r anghenion y mae angen iddynt eu diwallu mewn amrywiaeth o amgylchiadau gwahanol.

I have written to the Chancellor and Financial Secretary to the Treasury to request a tax exemption for Cynnal. I've also raised the issue in a meeting with the Chief Secretary to the Treasury. In discussions with the Minister of State in the Department for Work and Pensions, the Deputy First Minister has also requested that the payment be disregarded for benefits calculation purposes. I also welcome the Prime Minister's positive comments to explore these matters further.

Diolch. Ar gyfartaledd, ledled Cymru, mae tua un o bob tri o blant yn byw mewn tlodi, gyda rhai o'r wardiau mwyaf difreintiedig i'w gweld yng Nghlwyd, lle rwy'n ei gynrychioli. Rydym yn aml yn siarad am dlodi bwyd a thlodi tanwydd, ond rwyf am dynnu sylw'r Siambr at un o ganlyniadau eraill llai gweladwy tlodi, sef tlodi gwelyau. Mae gormod o blant yn cysgu mewn gwelyau sydd wedi torri neu'n anaddas, yn gorfod rhannu gwelyau neu'n cysgu'n rheolaidd ar soffas, cadeiriau neu hyd yn oed ar loriau am nad ydynt yn gallu fforddio gwely addas. Gall colli cwsg effeithio ar bron pob system fawr yn y corff. Mae cyflwyno'r taliad Cynnal yn amlwg i'w groesawu'n fawr, ond rhaid inni sicrhau nad yw'n effeithio ar fudd-daliadau eraill sy'n amodol ar brawf modd. Ar ben hynny, os ydym o ddifrif am greu newid parhaol i blant sy'n byw mewn tlodi, mae angen pwerau arnom i fynd i'r afael â'r tlodi hwnnw ein hunain. Rwy'n deall o ffynonellau newyddion fod rhywfaint o drafod wedi bod ynglŷn â hyn, ond a wnaiff y Gweinidog ymrwymo nid yn unig i barhau â thrafodaethau gyda'r adrannau perthnasol i sicrhau nad yw taliadau Cynnal yn effeithio ar fudd-daliadau sy'n dibynnu ar brawf modd, ond hefyd i bwyso ar Lywodraeth y DU am ddatganoli pwerau lles yn llawn i Gymru?

Diolch. Rydych chi'n amlinellu yn eich cwestiwn effaith wirioneddol a gwanychol tlodi ar blant yn ein cymunedau, a dyna pam y mae'r Llywodraeth hon yn ceisio cyflwyno taliad tlodi plant, taliad uniongyrchol, ar ffurf ein cynllun Cynnal. Fe fydd yn anodd iawn i ni fel Llywodraeth gyflwyno'r cynllun peilot hwnnw os na roddir yr eithriadau hynny i fudd-daliadau gan Lywodraeth y DU, felly rydym yn gwasgu'n galed am benderfyniad gan Lywodraeth y DU i eithrio taliad Cynnal rhag unrhyw effaith ar fudd-daliadau neu drethi. Felly, byddwn yn mynd ar drywydd hynny. Ac rwy'n gobeithio, hyd yn oed yn fy llythyr at Lywodraeth y DU, y gallai hyn fod yn rhywbeth y mae Llywodraeth y DU yn darparu eglurder yn ei gylch yn y gyllideb ym mis Ebrill. Ac os caf ddweud, o ran datganoli lles llawn—neu gynnydd ar ddatganoli lles—mae hynny'n sicr yn rhywbeth y mae'r Prif Weinidog yn mynd ar ei drywydd yn rhan o'r angen i weld mwy o ddatganoli. Rydym wedi gweld sut y mae datganoli lles yn rhannol i'r Alban wedi ei gwneud hi'n bosibl gwneud taliad tlodi plant yn yr Alban, ac fe gawn ni ein hatal rhag gwneud hynny ar hyn o bryd gan rai o'r cyfyngiadau yn ein setliad datganoli. Felly, mae angen inni newid hynny er mwyn ein helpu gyda'r gwaith yr hoffem fynd i'r afael ag ef ar dlodi plant.

Weinidog, gwrthododd Llafur eich cyllideb atodol ym mis Gorffennaf. Awgrymodd Mark Drakeford y dylent fod wedi derbyn y cytundeb. A nawr, mae Llafur a Phlaid Cymru wedi dod i gytundeb. Mae'r hen fand yn ôl gyda'i gilydd, yn chwarae'n fyw ar lwyfan o addewidion gwag. [Torri ar draws.] Cynigiai eich cyllideb a drechwyd £2 filiwn ar gyfer taliadau Cynnal, ond gallai hyd at 15,000 o blant gael eu heffeithio, a byddai hynny'n costio £7.8 miliwn dros flwyddyn cyn costau gweinyddol.

Mor ddiweddar â 7 Hydref, roeddech chi'n dal i geisio amddiffyniadau gan Gyllid a Thollau EF a'r Adran Gwaith a Phensiynau i atal teuluoedd rhag bod ar eu colled drwy drethi neu lai o fudd-daliadau. Mae'n dda clywed eich datganiad, ond pam ar y ddaear cyhoeddi cymorth ariannol cyn sicrhau'r amddiffyniadau sydd eu hangen i sicrhau bod derbynwyr yn elwa mewn gwirionedd? Mae hynny'n edrych yn unllygeidiog ac yn ffordd o geisio cyhoeddusrwydd. A oes risg y bydd hyn yn dod yn addewid maniffesto Plaid Cymru anonest arall wedi'i chwalu yn sgil paratoi annigonol ac ansicrwydd ynghylch cyllid? Weinidog, a yw eich cytundeb â Llafur yn ariannu'r cymorth ariannol sydd ei angen i gyflawni Cynnal o'r taliad cyntaf a thu hwnt i'r gyllideb wreiddiol o £2 filiwn? Diolch.

Nid ymrwymiad maniffesto yn unig yw taliad Cynnal mwyach, mae'n addewid gan y Llywodraeth a etholwyd gan bobl Cymru ym mis Mai. Rydym wedi symud ymlaen o faniffesto, felly daliwch i fyny. Mae'r rhaglen lywodraethu, wrth gwrs, eisiau gweithredu, ac ar draws ein gwaith fel Llywodraeth, mynd i'r afael â thlodi plant, am y rhesymau clir a amlinellwyd gan Becca yn ei chwestiwn cynharach. Felly, mae angen i ni fwrw ymlaen â hyn. Credwn fod yna fesurau syml iawn y gallai Llywodraeth y DU eu cymryd i'n galluogi i gyflwyno'r taliad hwn. Mae llunio cynllun peilot taliadau Cynnal, fel y bydd, yn parhau'n rhan o waith y Llywodraeth hon nawr, ac fel yr amlinellais eisoes, byddwn yn parhau i drafod gyda Llywodraeth y DU i'n galluogi i'w roi ar waith.

I now call on the party spokespeople to question the Cabinet Minister. Reform UK spokesperson, Cai Parry-Jones.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, ar 15 Medi, cyhoeddodd eich Llywodraeth—gan y Prif Weinidog—y byddai'n codi'r dreth ar adeiladau busnes mwyaf Cymru i dalu am doriadau i ardrethi lleoliadau llai. Wyth diwrnod yn ddiweddarach, cyhoeddodd Admiral, unig gwmni FTSE 100 Cymru, fod 500 o swyddi'n cael eu torri, a chyhoeddodd Legal & General, sy'n cyflogi mwy na 2,000 o bobl yng Nghaerdydd, fod 1,000 o swyddi'n cael eu torri. Nawr, roedd Admiral eisoes wedi dweud wrth y marchnadoedd yn ôl ym mis Mawrth fod yn rhaid iddo ddod o hyd i £100 miliwn o gynilion. Felly, roeddech chi'n gwybod bod rhai o'n cyflogwyr mwyaf dan bwysau ac eto i gyd, fe wnaethoch chi benderfynu anfon bil treth mwy atynt. Mae eich asesiad effaith, a ryddhawyd yn ddiweddarach, ar 6 Hydref, yn dyfalu am swyddi a allai gael eu creu ym maes lletygarwch, ond yn hollbwysig, nid yw'n dweud dim am y posibilrwydd o golli swyddi i'r busnesau sy'n gorfod talu mwy. Felly, cwestiwn syml, Weinidog: a wnewch chi gyhoeddi asesiad llawn o effaith eich codiad treth ar swyddi cyn gofyn i'r Senedd hon bleidleisio arno—'gwnewch' neu 'na wnewch'?

Nid wyf yn ymwybodol o unrhyw beth sy'n dweud bod y cwmnïau hynny sydd, yn anffodus, wedi cyhoeddi toriadau i swyddi wedi gwneud hynny mewn unrhyw ffordd o ganlyniad i'r gostyngiad o 30 y cant yn yr ardrethi busnes sydd ar gael i'r diwydiannau hamdden a lletygarwch yng Nghymru. Maent yn gwmnïau mawr a byddant am weld gweithlu sy'n gweithio iddynt hwy yng Nghymru, sy'n byw mewn cymunedau bywiog, canol dinasoedd bywiog yma yng Nghaerdydd. Fel rhan o ddarparu ar gyfer sicrhau bod gennym allu i fusnesau llai barhau i fasnachu yng nghanol ein dinasoedd ac yn ein strydoedd mawr, penderfynodd y Llywodraeth hon leihau ardrethi busnes ar y sectorau lletygarwch a hamdden. Felly, rwy'n gobeithio y byddwch chi'n cefnogi hynny, ac unrhyw wybodaeth y credwch fod angen i mi ei darparu er mwyn hwyluso eich cefnogaeth i ostwng ardrethi busnes ar gyfer ein tafarndai a'n clybiau, buaswn yn hapus i ddarparu hynny ichi.

A wnaeth y Gweinidog ateb y cwestiwn?

Nid wyf yn credu.

Naddo. Yr wythnos diwethaf, dywedodd y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth wrthym fod gwaith ar drydedd bont y Fenai yn dechrau nawr, sy'n eiriau cynnes, ond roedd fy nghyd-Aelodau'n iawn i ofyn ble mae'r arian, oherwydd mae Cymru wedi bod yma o'r blaen. Gwario miliynau ar gynlluniau ffordd liniaru ar gyfer yr M4, a addawyd yn wreiddiol ym 1991, ac yna rhoi'r gorau i'r cynllun, yn rhannol oherwydd materion cyllid. A'r drydedd bont, a addawyd yn wreiddiol yn 2018, £3 miliwn wedi'i wario ar gynllunio cyn rhoi'r gorau i'r cynllun, yn rhannol oherwydd materion cyllid. Yr amcangyfrif cyfredol ar gyfer y prosiect hwn heddiw yw £670 miliwn, ond dim ond £20 miliwn i £25 miliwn sydd wedi'i gyllidebu dros y pum mlynedd nesaf ar ei chyfer, a hynny ar gyfer cynlluniau'n unig.

Gallwn weld i ble mae hyn yn mynd, Weinidog: fe fyddwch chi'n gohirio'r gwariant mawr tra byddwch yn y swydd, bydd Gweinidog cyllid yn y dyfodol yn cyhoeddi nad oes gennym ddigon o arian ac yna'n ei roi heibio'n dawel. Yr un hen stori drist i drafnidiaeth. Felly, Weinidog, a wnewch chi fy mhrofi'n anghywir ac addo o ble y daw'r arian i adeiladu'r bont yn ystod tymor y Senedd hon?

Yn sicr, nid yr un hen stori yw hon ar gyfer pont y Fenai. Buaswn i wedi dweud bod yr wythnos diwethaf yn ddiwrnod cyntaf cyhoeddiad mawr gan y Llywodraeth hon ar ddyfodol trydedd bont y Fenai. Yn y Llywodraeth, yn y Senedd hon, pan fyddwch wedi bod yma am fwy o amser, fe fyddwch chi'n gwybod bod prosiectau seilwaith mawr yn cymryd amser hir i'w cyflawni. Felly, os nad ydych chi'n dechrau heddiw ac yn dechrau'r gwaith cynllunio ac yn ariannu'r gwaith cynllunio, fel y mae'r Llywodraeth hon yn ei wneud ar gyfer pont y Fenai, ni fyddwch yn cyrraedd y diwrnod pan fydd yna drydedd bont dros y Fenai. Felly, mae'n rhaid ichi ddechrau ac yna rydych chi'n parhau â'r gwaith hwnnw. Mae'r Llywodraeth hon wedi dechrau'r broses o lunio'r gwaith sydd ei angen i wella gwydnwch y ddwy bont sydd yn eu lle heddiw a mynd i'r afael â'r angen am drydedd bont y Fenai. Rydym wedi ymrwymo i wneud y gwaith hwnnw, i ariannu'r gwaith hwnnw yn ei gamau datblygu, a gobeithio y byddwch chi a minnau yma'n ddigon hir i weld trydedd bont yn cael ei hadeiladu dros y Fenai.

Weinidog, rydych chi wedi treulio pum mis yn y swydd hon. Gadewch inni edrych ar eich cyflawniad: chi sy'n gyfrifol am gyllideb gyntaf Llywodraeth Cymru erioed i gael ei threchu yn hanes datganoli; rydych chi wedi llwyddo ddwywaith i bleidleisio yn erbyn eich Llywodraeth eich hun, drwy gamgymeriad; rydych chi wedi gorfod cywiro'r cofnod am gael ffigurau ariannol yn anghywir yn y Siambr; a nawr, rydych chi wedi methu esbonio o ble y daw'r arian ar gyfer trydedd bont y Fenai. Dyna pam nad oeddwn yn synnu, pan oedd angen i'ch Llywodraeth drafod gyda fy mhlaid i ar gyfer y gyllideb atodol nesaf, na wnaeth eich anfon chi, fe anfonodd y Gweinidog dros effeithiolrwydd llywodraeth. Mae gennyf ffynhonnell sy'n dweud bod yr un peth yn union wedi digwydd gyda'r trafodaethau â Llafur. Dywedodd y Prif Weinidog ei fod wedi dysgu gwersi dros yr haf. Y wers, mae'n ymddangos, yw pasio heibio i chi. Felly, Weinidog, pwy sy'n gweithredu cyllid Llywodraeth Cymru mewn gwirionedd? Ac o ystyried ei bod hi'n amlwg nad chi sy'n gwneud, onid yw'n bryd trosglwyddo'r awenau'n swyddogol i rywun mwy cymwys?

Pan fyddwch wedi bod yma 27 mlynedd a dim ond wedi llwyddo i bleidleisio'n anghywir ddwywaith, efallai y caf ddod yn ôl atoch a gweld sut fyddwch chi wedi cyflawni mewn 27 mlynedd. Edrychwch, gallwch fychanu'r cwestiynau llefarwyr hyn os dymunwch. Mae yna gwestiynau pwysig iawn y gellid eu gofyn ar y pwynt hwn, ac rydych chi wedi gofyn ai Dafydd Trystan neu fi a ddaeth i gyfarfod gyda chi. Fi yw'r Gweinidog cyllid. Mae yna bobl eraill yn y Llywodraeth hon a fydd hefyd yn trafod gyda phobl ar draws y Senedd hon, ynghylch cyllid ac ynghylch deddfwriaeth. Nid ydym yn gweithio fel seilo yn y Llywodraeth hon; rydym yn gweithio fel tîm. Nid wyf yn gwybod sut rydych chi'n gweithio o fewn Reform—buaswn wrth fy modd yn cael cipolwg ar hynny. Ond fel Llywodraeth, rydym wedi ymrwymo i weithio gyda chi a chyda'r holl bleidiau yma i sicrhau cefnogaeth y Senedd ar gyfer cyllideb sy'n ei gwneud hi'n bosibl darparu gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru.

Mae'n hawdd eistedd ar fainc Reform, neu hyd yn oed ar fainc y Torïaid, a phleidleisio 'na' bob amser. Y rhan anodd o'r gwaith hwn, fe welwch, yw canfod—[Torri ar draws.] Rwy'n ymddiheuro am lusgo plaid wleidyddol arall i mewn i hyn. Ni ddylwn fod wedi gwneud hynny, ac roeddwn innau'n bychanu ar y pwynt hwnnw. Fe welwch, yn y gwaith o feithrin cydweithrediad a sicrhau bod angen pasio cyllidebau a phasio deddfwriaeth yn y lle hwn—oherwydd yn y pen draw dyna pam y cawn ein hethol i'r lle hwn gan bobl Cymru—fod angen ichi siarad ar draws pleidiau gwleidyddol ac o fewn pleidiau gwleidyddol, a dyna rwy'n mynd i barhau i'w wneud.

Welsh Labour spokesperson, Huw Thomas.

Thanks, Dirprwy Lywydd. May I wish you both a happy shwmae? Minister, as we've already heard, the major news this week was the agreement on the supplementary budget. May I thank you personally for your meetings with me and the fact that we've been able to come positively to an agreement that ensures £60 million additionally for schools and colleges for additional learning needs? This is a victory. I visited a school in Pentrebane in Cardiff west this morning. It's obviously going to make a huge difference that that funding is going to come through immediately now.

Rydym yn glir fod yr arian hwn yn flaendal pwysig, ond nid yw'n ddigon. Mae angen cyllid pellach. Rydych chi wedi siarad o'r blaen am eich pryderon am orwariant yn ystod y flwyddyn o fewn y GIG ac felly'r angen i ddal arian yn ôl, heb ei ddyrannu, i fynd i'r afael â'r pryder hwnnw. Rwy'n derbyn hynny fel dadl ddoeth ar hyn o bryd, ond beth rydych chi'n ei wneud i leihau'r gorwariant hwnnw? Mewn ateb i gwestiwn ysgrifenedig imi—

Huw, a allwch chi ddod i ben, os gwelwch yn dda?

Os caf fynegi hyn. Fis neu ddau yn ôl, y rhagolwg o ddiffyg blynyddol net ar gyfer byrddau iechyd oedd £333 miliwn. Beth yw'r ffigur hwnnw erbyn hyn? A ydych chi wedi llwyddo i ostwng y ffigur hwnnw, fel y gallwn ddatgloi cyllid ychwanegol i ysgolion a cholegau?

Shwmae. Shwmae to the whole Chamber this afternoon. It was important that we came to an agreement and that there will, hopefully, now be a majority in this Chamber to allow that expenditure on additional learning needs, which needs that £60 million that will be voted on in the next few weeks, so that that important funding reaches our schools and colleges in order to ensure that the pressure our schools are currently under is alleviated somewhat. I know that you believe that more funding is required, and some follow-up to that funding in future, and that's something that this Chamber as a whole will need to discuss as we bring forward the budget for next year.

Wrth gyfeirio at yr heriau penodol o fewn y GIG ac o ran rheolaeth ariannol o fewn y GIG, mae hwn yn fater rwy'n parhau i gael sgyrsiau yn ei gylch gyda'r adran iechyd a'r Gweinidog iechyd. Mae angen inni sicrhau ein bod yn cyrraedd sefyllfa lle rydym yn hyderus ar ddechrau blwyddyn ariannol fod y GIG yn gallu byw o fewn y gyllideb sydd wedi'i dyrannu ar gyfer y flwyddyn honno. Mae chwyddiant sylweddol o fewn y GIG—mewn gwasanaethau cyhoeddus yn gyffredinol, ond yn enwedig yn y GIG—ac mae hynny unwaith eto oherwydd ei fod yn yr economi ehangach ac mae hynny'n her i'n gwaith o reoli cyllideb y GIG. Mae'r rhain yn faterion y mae angen inni ymrafael â nhw ac mae ganddynt ganlyniadau bywyd go iawn i bobl allan yno sy'n cael gwasanaethau gan y GIG.

Thanks. I didn't hear a figure there of what the overspend had declined by, so perhaps we could correspond by letter on that. One of your priorities as a Government is the childcare offer. One of our priorities is to ensure fair pay in the economy. 

Roedd maniffesto Llafur Cymru yn ymrwymo i sicrhau bod busnesau sy'n derbyn cymorth gan Lywodraeth Cymru yn talu'r cyflog byw gwirioneddol. Rwyf wedi gofyn o'r blaen a fydd busnesau a ariennir drwy'r cynnig gofal plant yn cael eu gorfodi i dalu'r cyflog byw gwirioneddol. Nid wyf wedi cael ateb clir ar hynny eto, ond rwy'n nodi bod eich rhaglen lywodraethu yn eich rhwymo i fabwysiadu dull 'gwaith teg yn gyntaf' ar gyfer grantiau, benthyciadau a chontractau'r sector cyhoeddus. Tybed pa gynnydd a wnaethoch ar weithredu'r ymrwymiad hwnnw. Yn benodol, a fydd talu'r cyflog byw gwirioneddol yn dod yn amod yng nghontractau'r sector cyhoeddus a chymorth ariannol i fusnesau? A beth yw'r amserlen ar gyfer cyflwyno'r gofynion hynny? Diolch yn fawr.

Ar y sefyllfa bresennol, a sefyllfa'r GIG o fewn y flwyddyn ariannol, rwy'n hapus i ysgrifennu atoch ymhellach ar yr union sefyllfa gan ein bod ym mis 6 neu 7 o'r flwyddyn ariannol.

Ein hymrwymiad fel Llywodraeth yw sicrhau bod cyflog teg am waith teg ac rydym yn ceisio ymgorffori hynny ar draws ein gwaith fel Llywodraeth, boed hynny yn y cyflogau sydd ar gael i bobl sy'n ymgymryd â chontractau i'r sector cyhoeddus yng Nghymru, ond hefyd o ran y cwestiwn a ofynnwch yn benodol yno, y grantiau sydd ar gael i fusnesau. Felly, bydd angen imi ystyried y rhan benodol honno o'r cwestiwn ac ysgrifennu atoch i gadarnhau beth yw bwriad Gweinidog yr economi ar yr agwedd benodol honno ar y cwestiwn.

Welsh Conservatives' spokesperson, Sam Rowlands. 

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog Cabinet, ym mis Mai eleni, safodd Plaid Cymru ar blatfform o newid. Wrth gwrs, fe welsom yn 2007 y glymblaid Cymru'n Un rhwng Plaid Cymru a Llafur am gyfnod o bedair blynedd; yn 2021, roedd gan Blaid Cymru gytundeb cydweithio â Llafur trwy gydol y tymor hwnnw; yn 2025, y cytundeb ar y gyllideb rhwng Plaid Cymru a Llafur ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf. Ac wrth gwrs, ddoe, fe wnaethoch chi gyhoeddi cytundeb gyda Llafur Cymru ar gyfer y gyllideb atodol. Tybed sut y mae hyn yn arwydd o'r platfform o newid y safodd Plaid Cymru arno ym mis Mai.

Mae'n ddiddorol imi, y dadansoddiad hwn o bwy sy'n gweithio gyda phwy, oherwydd os ydym yn meddwl am y gyllideb atodol ac os ydym yn meddwl sut y bydd y gyllideb atodol honno'n symud ymlaen drwy'r Senedd, efallai y bydd yn cael ei chefnogi gan un neu ddwy blaid wleidyddol yma. Efallai ei bod yn cael ei chaniatáu i fynd drwodd gan blaid wleidyddol arall, ond efallai y pleidleisir yn ei herbyn gan gonsensws clyd arall rhwng Reform a'r Torïaid yma. Mae cynghreiriau'n gweithio mewn gwahanol ffyrdd yn y lle hwn. Rwyf bob amser yn awyddus i edrych i weld sut rydym yn creu cynghreiriau newydd. Rwyf bob amser yn awyddus i weithio gyda phleidiau gwleidyddol ar draws y Siambr hon. Wyddoch chi, rwyf wrth fy modd pan fo'r Siambr gyfan yn gweithio gyda'i gilydd fel un, ond nid yw'n ymddangos mai dyna yw'r patrwm y dyddiau hyn.

Felly, mae gan y Llywodraeth hon raglen lywodraethu ar gyfer y pedair blynedd nesaf. Mae'n rhaglen o newid. Bydd cyllideb yn cael ei chyhoeddi yn ystod yr wythnosau nesaf a fydd yn galluogi'r rhaglen honno i symud yn ei blaen. Rydym ni'n Llywodraeth o newid. Y rhaglen honno yw'r rhaglen lywodraethu gyntaf nad yw'n rhaglen lywodraethu gan y Blaid Lafur. Mae hynny'n newid ynddo'i hun ac fe fydd yn gwneud pethau gwahanol.

Diolch, Weinidog Cabinet. Rwy'n siŵr y gallwch ddeall, pan fyddwch chi'n dweud ei bod yn Llywodraeth o newid, ond yn parhau â'r un cynghreiriau sydd wedi digwydd sawl gwaith yn ystod 27 mlynedd y Senedd hon, mae'n anodd i'r etholwyr ddeall sut y gall y ddau beth hynny fod yn wir ar yr un pryd. Ac wrth gwrs, yn ystod yr ymgyrch honno, fe wnaethoch chi honni y byddai'r cynllun economaidd yn datgloi potensial, yn cefnogi swyddi da ac yn tyfu busnesau, ac wrth ffurfio Llywodraeth newydd yng Nghymru, roedd llawer o bobl yn gobeithio am newid i ffwrdd o 27 mlynedd o weithio gyda Llafur mewn un ffordd neu'r llall. Yn lle hynny, gwelwn y cytundeb hwnnw'n cael ei wneud eto.

Yn fwyaf arbennig, o ran y mater ynghylch anghenion dysgu ychwanegol, mae'n hollol iawn fod cyllid wedi'i ddyrannu i'r plant hynny sydd ag anghenion dysgu ychwanegol. Ond nid yw asesiad un flwyddyn yn ddigon i roi'r sicrwydd sydd ei angen mor daer ar ysgolion, athrawon, rhieni a dysgwyr. Mae Cymdeithas Genedlaethol y Penaethiaid wedi dweud wrthym fod y cytundeb hwn yn llawer llai na'r angen sydd wedi'i nodi ar gyfer ADY yng Nghymru. Dywedodd arweinydd Llafur Cymru ei hun ddoe fod angen cynaliadwyedd hirdymor ar y sector ADY. Mae'n drysu'r meddwl felly pam na chytunwyd ar gytundeb hirdymor. Felly, tybed a ydych chi'n credu, yng ngwaelod eich calon, y bydd cytundeb Plaid Cymru a Llafur ar y gyllideb atodol yn dod â'r newid sydd ei angen ar Gymru, yn gwneud digon i ehangu'r cymorth i ddysgwyr ADY, ac yn helpu i dyfu'r economi ledled Cymru gyfan.

Wel, mae'r gyllideb atodol honno, wrth gwrs, yn llawer mwy na'r £60 miliwn o gyllid ychwanegol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol. Mae hynny ynddo'i hun yn bwysig ac yn ychwanegiad i'r gyllideb a drafodwyd yma yn yr haf, ac mae hynny'n gyfraniad pwysig a fydd nawr yn mynd yn uniongyrchol i ysgolion a cholegau yng Nghymru. Ni fydd yn mynd o ganlyniad i'r ffaith eich bod chi wedi pleidleisio yn erbyn y gyllideb atodol, neu Reform o bosibl yn pleidleisio yn erbyn y gyllideb atodol. Fe fydd yn mynd am y bydd Plaid Cymru'n pleidleisio dros y gyllideb atodol honno, a bydd Llafur yn caniatáu i'r gyllideb atodol honno basio. Oherwydd ein gweithredoedd ni y bydd yn mynd, nid eich gweithredoedd chi. Felly, mae hynny'n gyfraniad a fydd yn gwneud gwahaniaeth i bobl ifanc yng Nghymru, ac nid yw pleidleisio'n groes yn barhaus yn cyflawni dim.

Land transaction tax has made a significant contribution to the Welsh budget since its introduction in 2018. It's provided over £2.5 billion for vital public services and infrastructure in Wales. 

Rwy'n cyfeirio at fy nghofrestr buddiannau. Rwyf am ganolbwyntio ar ddau faes pryder, Weinidog. Y cyntaf yw ein prynwyr tro cyntaf. Nid oes rhyddhad i brynwyr tro cyntaf yng Nghymru. Felly, er enghraifft, os yw prynwr tro cyntaf yn prynu tŷ gwerth £300,000, mae'n talu £4,500 yn fwy mewn treth nag yn Lloegr. Po ddrytaf yw'r tŷ, y gwaethaf yw hynny. Yn ail, mae gan Gymru dreth gosbol i'r rhai sy'n prynu cartrefi drutach. Er enghraifft, mae angen gwerth £62,000 o dreth ar gartref gwerth £1 filiwn yng Nghymru—tua hanner cymaint eto nag yn Lloegr. Nawr, efallai y bydd rhai pobl yn meddwl bod hynny'n dda. Ond gadewch imi eich atgoffa bod gan Gymru sylfaen dreth bryderus o fach: mae 1.1 y cant o drethdalwyr yng Nghymru yn talu treth ychwanegol, o'i gymharu ag 1.5 y cant yng ngorllewin canolbarth Lloegr ac 1.9 y cant yn ne-orllewin Lloegr. Dylem fod yn poeni am hynny. Weinidog, mae Cymru'n mynd yn dlotach ac mae'r penderfyniadau a wnaed yn y lle hwn dros 27 mlynedd, y gwnaethoch chi ein hatgoffa yn eu cylch nawr, wedi cyfrannu at hynny. Cyflwynwyd y polisi treth hwn gan Mr Mark Drakeford. Mae'n gweithredu fel cymhelliad i bobl ifanc brynu tai yn Lloegr, ac mae'n gweithredu fel datgymhelliad i'r rhai sy'n fwy cyfoethog i symud i Gymru. Mae eich Llywodraeth yn honni ei bod eisiau trawsnewid economi Cymru—

A gawn ni gwestiwn?

A fyddwch chi'n ystyried newid y strwythur hwn neu, hyd yn oed yn well, gosod targed i'w ddiddymu?

Y darn pwysig o'r jig-so hwn na wnaethoch chi sôn amdano yno oedd bod gan y dreth trafodiadau tir yng Nghymru drothwy cychwyn llawer uwch nag yn Lloegr. Felly, y trothwy cychwyn yng Nghymru yw £225,000. Mae tua 55 y cant a mwy o drafodiadau yn is na'r trothwy o £225,000 yng Nghymru, ac nid ydynt yn talu treth tir o gwbl—nid yw 55 y cant o'r holl drafodiadau yn talu unrhyw dreth trafodiadau tir ar brif breswylfa. Y trothwy cychwyn yn Lloegr yw £125,000. Mae pob tŷ sy'n werth mwy na £125,000, a rhwng £125,000 a £225,000, yn talu treth trafodiadau tir neu dreth stamp yn Lloegr. Nid ydynt yn gwneud hynny yng Nghymru. Yn yr Alban, £145,000 yw'r trothwy. Felly, wrth adrodd stori treth trafodiadau tir, dywedwch y cyfan ac yna bydd y darlun llawn yn darparu'r dull cytbwys y mae'r Llywodraeth hon yn credu y gall barhau. Er, rwy'n barod i ystyried a oes angen meddwl am ryddhad i brynwyr tro cyntaf. Mae'n rhywbeth y mae gennyf ddiddordeb mewn edrych arno yn y cyd-destun hwn o bosibl, ond mae'r mwyafrif o brynwyr tro cyntaf yn y cyd-destun hwnnw o fod o dan y trothwy o £225,000. Mewn gwirionedd, mae'r trothwy o £225,000 yn uwch na'r pris tŷ cyfartalog yng Nghymru, sef £215,000.

Weinidog Cabinet, rwy'n croesawu ymrwymiad y Llywodraeth hon i adolygu'r dreth trafodiadau tir ac uchelgais ehangach i annog adeiladau gwag i gael eu defnyddio eto. Gyda Chymru prin yn adeiladu hanner y cartrefi sydd eu hangen arni, mae pob tŷ gwag yn cyfrif. Mae un o fy etholwyr yng Nghaerdydd Ffynnon Taf, datblygwr eiddo lleol bach, wedi nodi i mi sut y mae'r rheolau treth yn trin eiddo annrhigiadwy fel eiddo preswyl oherwydd, yn ddamcaniaethol, fod modd eu hatgyweirio. Ond y tai adfeiliedig hyn, heb wasanaethau, sydd â thoeau wedi torri a lleithder yw'r union rai sydd eu hangen arnom i ddod yn gartrefi. Eto mae datblygwyr yn talu treth trafodiadau tir cyfradd uwch arnynt, gan ddatgymell buddsoddiad a gwaith adfywio. Er bod y grant cartrefi gwag yn helpu perchnogion cartrefi unigol, ni all datblygwyr ei ddefnyddio, ac nid yw'r ad-daliad ardrethi uwch sydd ar gael i landlordiaid sy'n lesio'n ôl i gynghorau yn berthnasol chwaith. Felly, wrth ichi archwilio diwygio, a fyddai'r Gweinidog Cabinet yn ystyried ad-daliad treth am gyfnod penodol ar gyfer datblygwyr lleol sy'n troi eiddo adfeiliedig yn gartrefi? Diolch.

Diolch am y pwynt hwnnw. Fel y gwyddoch, mae gan y Llywodraeth ddiddordeb mewn gallu dod â mwy o eiddo gwag yn ôl i ddefnydd gweithredol, yn enwedig i ddefnydd preswyl. Ac ar y pwynt a wnaethoch yno am yr anawsterau y gallai rhai datblygwyr eiddo fod yn eu cael wrth adnewyddu a dod ag eiddo preswyl gwag yn ôl i ddefnydd am eu bod yn cael eu dal gan fater y dreth trafodiadau tir, ac a oes ffordd o ddarparu rhyddhad neu ad-daliad trafodiadau tir i gymell datblygwyr eiddo i ddod ag eiddo yn ôl i ddefnydd, mae'n faes diddorol rwy'n berffaith barod i edrych arno wrth inni edrych ar sut y defnyddiwn y dreth trafodiadau tir i'w gwneud hi'n bosibl i ddod ag eiddo gwag yn ôl i ddefnydd. Yn sicr, ni fuaswn eisiau iddo fod yn ddatgymhelliad gweithredol, felly yn sicr fe edrychaf ar sut y gallwn weld a oes ffyrdd o wneud hynny mewn ffordd sy'n ei gwneud hi'n bosibl i ddod ag eiddo gwag yn ôl i ddefnydd.

As part of the budget process, I have regular discussions with all Cabinet Ministers. Decisions on further education funding, like all budget decisions, are considered within wider Cabinet discussions on priorities.

Diolch, Weinidog. Mae cefnogi dysgwyr ag anghenion dysgu ychwanegol yn y sector addysg bellach yn dod yn her fawr, gyda Choleg y Cymoedd yn dweud wrthyf eu bod wedi profi cynnydd o bron i 50 y cant yn nifer y dysgwyr sydd ag ADY a chynlluniau datblygu unigol yn ystod y flwyddyn academaidd ddiwethaf. Yn yr un modd, mae Coleg Merthyr Tudful yn nodi nid yn unig nifer cynyddol o fyfyrwyr sydd â CDUau, ond twf sylweddol yn nifer y dysgwyr y nodwyd bod ganddynt ADY sy'n cael eu hasesu ar hyn o bryd i benderfynu a oes angen CDU neu drefniadau cymorth ychwanegol arnynt.

Nawr, rwy'n croesawu cytundeb y gyllideb atodol y mae Llafur Cymru wedi'i sicrhau gyda'ch Llywodraeth, gyda £60 miliwn ychwanegol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, gan gynnwys £2.5 miliwn ar gyfer addysg bellach. Ond er mwyn cefnogi dysgwyr a staff yn effeithiol, mae angen i'r cyllid hwn fod yn gynaliadwy a hirdymor. Felly, pa drafodaethau fyddwch chi'n eu cael gyda chyd-Aelodau i sicrhau hynny?

Yn sicr, rwy'n cydnabod bod anghenion dysgu ychwanegol yn her o ran cyllid a darpariaeth i golegau, addysg ôl-16, yn ogystal â'n hysgolion. Mae'n ymddangos bod llawer o ffocws y drafodaeth ar ysgolion, ond mae'n her real iawn i addysg ôl-16 hefyd. Dyna pam fy mod yn falch, yn rhan o'r cytundeb hwnnw i sicrhau cynnydd ar y gyllideb atodol, a'r dyraniad o £60 miliwn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, fod £2.5 miliwn ohono'n mynd yn uniongyrchol i golegau. Ond agwedd bwysig arall ar y cytundeb hwnnw o'r pecyn £60 miliwn yw bod dyraniad cyllid hefyd ar gyfer cynllunio ar gyfer model cynaliadwy hirdymor o gyllid ar gyfer addysg ac anghenion ychwanegol, fel y gallwn, dros amser, gyrraedd pwynt lle gall ein hawdurdodau lleol, ysgolion a cholegau gynllunio darpariaeth i ddiwallu'r angen a'r gallu i ddarparu addysg yn gynhwysfawr i bawb. Mae angen inni gyrraedd lle gwell na lle rydym arni ar hyn o bryd, a dyna pam ein bod wedi ymrwymo i weithio gyda phartneriaid ar draws y Siambr hon ar sut y gallwn ddatblygu a gosod hyn ar sail gynaliadwy i'r dyfodol.

Question 5 [OQ64693] has been withdrawn. Question 6, Sarah Rees.

This Government is committed to tackling gender inequality and ensuring that equality is properly considered at every stage of budget decision making. Our primary focus as a Government is on the outcomes we achieve, and we must carefully consider which tools and mechanisms help us to make a real difference in people’s lives.

Diolch. Rwy'n croesawu'r ffaith bod y Llywodraeth hon yn gweithio tuag at ei hymrwymiad maniffesto i ymgorffori cyllidebu ar sail rhywedd yng Nghymru. Mae arfer gorau rhyngwladol yn rhoi'r cyfrifoldeb am hyn yn nwylo'r Trysorlys—ac felly, chi, Weinidog—am fod penderfyniadau cyllidebol yn siapio bywydau bob dydd pobl. Gall cyllidebu ar sail rhywedd ymddangos yn gymhleth, felly fe geisiaf wneud cyfatebiaeth â bywyd bob dydd: nid yw cogydd da yn aros nes bod y gwesteion wedi bwyta i weld a yw ei rysáit yn gweithio. Mae blasu, neu brofi, yn digwydd ymlaen llaw, ac ni ddylai'r Llywodraeth fod yn wahanol. Mae cyllidebu ar sail rhywedd yn ymwneud ag asesu effaith penderfyniadau gwariant cyn iddynt gael eu gwneud, yn hytrach na dysgu'n rhy hwyr eu bod wedi dyfnhau anghydraddoldebau presennol. Mae'r achos yng Nghymru yn llwm. Mae menywod dair gwaith yn fwy tebygol na dynion o fod yn gweithio'n rhan-amser, dair gwaith a hanner yn fwy tebygol o fod yn economaidd anweithgar, oherwydd cyfrifoldebau gofalu, ac yn wynebu bwlch cyflog ar sail rhywedd o 11.8 y cant. Felly, Weinidog, pa arweinyddiaeth fyddwch chi'n ei dangos i ymgorffori cyllidebu ar sail rhywedd ar draws y Llywodraeth?

Nid wyf yn siŵr a fyddwn yn pasio'r prawf coginio, ond fe geisiaf basio'r prawf cyllidebol. Mae yna ystod o offer a dulliau a all ein helpu i ddeall effeithiau penderfyniadau gwariant cyn inni eu gwneud, ac mae cyllidebu ar sail rhywedd yn sicr yn offer o'r fath. Ond mae cyfyngiadau ar ein gallu i ymgorffori'r dull hwn, yn enwedig yng nghyd-destun y gyllideb gyntaf eleni.

Ymgymerodd y Llywodraeth flaenorol â chynlluniau peilot cyllidebu ar sail rhywedd y byddwch chi'n gwybod amdanynt, rwy'n siŵr, ac fe wnaethant ddarparu gwersi defnyddiol. Yn benodol, tynnwyd sylw at bwysigrwydd ystyried rhywedd yn gynnar yn natblygiad polisi, yn hytrach na'i ychwanegu yn hwyrach ymlaen. Felly, rwyf am ddysgu'r gwersi ac ystyried lle gall ein helpu i wneud penderfyniadau gwell a chyflawni canlyniadau gwell. Ac os ydym yn meddwl am hynny yn enwedig yng nghyd-destun lle rydym yn datblygu rhaglenni newydd—rydym wedi siarad am Cynnal, nofio ysgol am ddim a'n cynnig gofal plant—fel ein bod yn defnyddio cyllidebu ar sail rhywedd yng nghyd-destun mentrau polisi newydd, fel y gwnaeth y cynlluniau peilot cyllidebu ar sail rhywedd ei nodi—. Ac yn amlwg, rydych chi wedi gwneud gwaith blaenorol ar gyllidebu ar sail rhywedd, a byddwn yn hapus i drafod hyn ymhellach gyda chi yn fanwl o ran sut y symudwn ymlaen i ymgorffori hynny ar draws y Llywodraeth wrth inni symud drwy ein prosesau cyllidebu.

Taxes fund public services that benefit everyone. Fair and proportionate tax policies will support people and businesses in Carmarthenshire. Our changes to rebalance non-domestic rates will benefit communities by supporting vibrant high streets and town centres. The council tax reduction scheme directly supports over 15,000 households in Carmarthenshire.

Diolch, Weinidog Cabinet. I lawer o aelwydydd yn sir Gaerfyrddin, y dreth sy'n brathu'n galetaf yw'r dreth gyngor. Canfu dadansoddiad diweddar fod cynghorau Cymru'n wynebu diffyg cyllidebol rhagamcanol cyfunol o fwy na £272 miliwn y flwyddyn nesaf, gyda bwlch o £34 miliwn yn sir Gaerfyrddin yr ail uchaf yng Nghymru. Nawr, mae trigolion eisoes yn talu'r pris. Ers 2022, mae tâl band D y cyngor sir sydd dan arweiniad Plaid Cymru, y meincnod sy'n cael ei ddefnyddio i gymharu'r dreth gyngor ledled Cymru ac y mae pob band arall wedi'i osod yn ei erbyn, wedi codi mwy na 31 y cant, gan gynnwys cynnydd 8.9 y cant yn 2025-26. Efallai y bydd y dreth gyngor yn cael ei gosod yn lleol, ond mae Gweinidogion Cymru eisoes yn meddu ar bwerau i ymyrryd lle ystyrir bod cynnydd yn ormodol. Mae Reform wedi cynnig gofyn am refferendwm lleol cyn y gall cynghorau gynyddu'r dreth gyngor fwy na 4.99 y cant, yn debyg i'r trothwy effeithiol a gymhwysir i lawer o gynghorau yn Lloegr. Felly, a fydd Llywodraeth Cymru yn mabwysiadu'r diogelwch hwnnw, fel bod trigolion sir Gaerfyrddin yn cael y gair olaf cyn iddynt gael eu taro unwaith eto gan gynnydd ar y raddfa a welsom dros y pedair blynedd diwethaf? Diolch.

Er gwybodaeth, byddwn yn pleidleisio yn erbyn eich cynnig yn nes ymlaen. Nid ydym yn cytuno bod rhoi cap ar dreth gyngor awdurdodau lleol yn ffordd o alluogi awdurdodau lleol i wneud y penderfyniadau y mae angen iddynt eu gwneud yn lleol fel aelodau etholedig. Y prif benderfynydd o ran y dreth gyngor yw'r setliad ariannol y bydd y Llywodraeth hon a'r Senedd hon yn ei drosglwyddo ym mis Chwefror y flwyddyn nesaf i awdurdodau lleol. Felly, bydd penderfynu ar draws y Senedd beth fydd cwmpas y setliad hwnnw i awdurdodau lleol yn rhan o'r gwaith y byddwn yn ei wneud dros yr ychydig fisoedd nesaf.

Rwyf eisoes yn gwybod, ac rwyf eisoes yn cynllunio ar hyn o bryd at y ffaith y bydd ein setliad fel Llywodraeth Cymru 0.7 y cant yn is mewn termau real ar gyfer y flwyddyn nesaf. Mae'n setliad heriol iawn, oni bai y ceir newidiadau gan Ganghellor y DU yn ei gyllideb ar ddiwedd mis Hydref. Felly, dyna benderfynydd hollbwysig o ran y dreth gyngor: faint o gyllid sector cyhoeddus sydd ar gael i awdurdodau lleol.

Gan wrando ar yr hyn a ddywedwch, rwy'n gobeithio eich bod eisiau gweld setliadau lleol da i awdurdodau lleol, ac y byddwch yn gweithio'n adeiladol gyda ni i alluogi hynny i ddigwydd, yn union fel y gwnaeth Plaid Cymru alluogi i setliad da gael ei drosglwyddo drwy weithio gyda Llywodraeth flaenorol Cymru fel bod llywodraeth leol a'r GIG wedi cael y setliad gorau posibl yn rhan o'r cytundeb ar y gyllideb yn y Senedd ddiwethaf.

The final question to you, Minister, is question 8. Anthony Slaughter. 

Climate resilience is an important element of this Government’s work to protect communities and improve outcomes. The draft budget for 2027-28 will support programme for government priorities on climate and nature, including Net Zero Wales, alongside wider Government measures to help Wales adapt to a changing climate.

Diolch. Rwy'n galw ar Lywodraeth Cymru i greu cronfa newydd ar gyfer gwrthsefyll tywydd eithafol i fuddsoddi mewn ymyriadau sy'n seiliedig ar natur i helpu i liniaru'r risgiau a berir gan dywydd eithafol. Mae llifogydd, sychder a thanau gwyllt yn dod yn fwy cyffredin oherwydd newid hinsawdd, ac mae atebion ar sail natur ymhlith y dulliau gorau sydd ar gael i ddiogelu ein cymunedau. Os yw'r argyfwng hinsawdd yn flaenoriaeth drawslywodraethol go iawn, mae angen cyllid ym mhob cyllideb adrannol i sicrhau nad oes unrhyw faes yn llithro drwy'r craciau.

Mae tystiolaeth gan WWF Cymru ac eraill yn awgrymu, am symiau cymharol ychydig o arian ym mhob portffolio, y gallem weld manteision trawsbynciol sylweddol, ar yr amod fod holl Weinidogion Cymru yn barod i ddangos arweinyddiaeth. A all y Gweinidog gadarnhau faint o arian sydd yng nghyllideb y flwyddyn hon ar gyfer gwrthsefyll newid hinsawdd, ac a wnewch chi ymrwymo i adolygu cyllidebau adrannol presennol i ddod o hyd i gyfleoedd ar gyfer atebion ar sail natur fel y gallwn fod yn barod ar gyfer y digwyddiad tywydd eithafol nesaf? Diolch.

Mae eich cwestiwn yn tynnu sylw at y pryderon gwirioneddol sydd gan bob un ohonom fel Aelodau etholedig yn y Senedd ynglŷn â sut rydym yn wynebu'r heriau tywydd eithafol a fydd yn ein hwynebu y gaeaf hwn, fel y gwnaethom eu hwynebu yn yr haf a aeth heibio. Fe wyddoch fod y Llywodraeth hon o ddifrif ynghylch ei hymateb a'i chynlluniau ar gyfer digwyddiadau o'r fath yn y dyfodol. Mae'r Prif Weinidog wedi cynnull uwchgynhadledd ar wrthsefyll newid hinsawdd yr wythnos nesaf, rwy'n credu, i ddod â rhanddeiliaid ynghyd i barhau'r drafodaeth ynglŷn â sut rydym yn paratoi ac yn gwneud ein hunain yn fwy gwydn ar gyfer senarios tywydd eithafol, gan y byddant yn sicr o ddigwydd.

Ar sut rydym yn cyllidebu ar gyfer hynny, yn fy ateb cychwynnol, dywedais wrthych sut rydym yn ceisio ymgorffori mesurau lliniaru newid hinsawdd ar draws ein cyllideb. Rydych chi wedi gofyn am nodi cronfa wrthsefyll tywydd eithafol yn benodol, os wyf wedi eich deall yn iawn, ar draws ac ym mhob dyraniad cyllideb a phortffolio. Mae hynny'n rhywbeth y byddaf yn sicr o feddwl ymhellach amdano a'i drafod gyda chi a chydag eraill yn y Siambr hon. Mae'r rhain yn faterion sy'n newid yn gyson ond hefyd yn faterion real iawn y mae angen inni fynd i'r afael â nhw fel Llywodraeth, ond hefyd fel Senedd, o ran sut rydym yn cynllunio ein cyllidebau ar gyfer y dyfodol a sut rydym yn cynllunio ein gwaith.

Thank you very much, Minister.

Item 3 is topical questions. No topical questions have been accepted.

We'll move on immediately to the 90-second statements. Shwmae, Rebeca Phillips.

Thank you very much. Shwmae. Tomorrow is Diwrnod Shwmae Su'mae, a day to start every conversation in Welsh, regardless of your proficiency level. It's wonderful to see so many of you in the Chamber wearing the badges and stickers. The first Diwrnod Shwmae Su'mae was celebrated back in 2013, and Mentrau Iaith Cymru now co-ordinates the campaign. I would like to thank the mentrau iaith for their ongoing work in promoting the Welsh language across Wales.

The aim of the event is to show that Welsh belongs to everyone and to encourage people to start conversations in Welsh, which will lead to greater use of the language throughout the year. Celebrating the diverse range of people who use Welsh is the main theme of this year's event, and there will be events arranged across our communities with opportunities for socialising in Welsh. So, tomorrow, whether you're in the Senedd, in the shop, at school, or even speaking to the King, do make a point of starting every conversation with 'shwmae' and encourage others to do the same.

Nid oes llawer o gampau anos na rygbi'r gynghrair, ond dychmygwch geisio ei chwarae mewn cadair olwyn. Dyna fydd carfan rygbi'r gynghrair cadair olwyn Cymru yn ei wneud yn nes ymlaen y mis hwn wrth iddynt fynd allan i Awstralia i gystadlu yng nghwpan y byd. Fel y gallwch ddychmygu, maent wedi gorfod goresgyn llawer o rwystrau i gyrraedd mor bell â hyn. Euthum i'w cefnogi yn ystod eu sesiwn ymarfer olaf a gynhaliwyd yn fy etholaeth yn gynharach eleni, ac roeddent newydd gael gwybod bod noddwr eu crysau wedi tynnu'n ôl, gan eu gadael £10,000 yn brin o gyllid hanfodol i gyrraedd yno.

Ond mae'r dynion a'r menywod hyn, gan ei bod yn garfan gymysg, yn hoffi her, maent yn ei chofleidio, ac ni wnaethant oedi rhag mynd ati i godi'r £10,000. Fe wnaethant ddechrau codi'r arian drwy ymgyrch gyllido torfol i roi'r gair Cymru ar eu crysau yn hytrach na noddwr. Rwy'n hoffi hynny, felly roeddwn i'n meddwl y buaswn yn cefnogi'r ymgyrch hefyd. Rwy'n falch iawn o roi gwybod i'r Senedd hon eu bod wedi cyrraedd eu targed o £10,000 yr wythnos diwethaf, ac mae pawb yn cael mynd ar daith unwaith mewn oes. Mae'n fesur o'u penderfyniad i lwyddo beth bynnag y bo'r heriau y mae bywyd yn eu taflu atynt. Ac i wneud pethau'n fwy diddorol, mae eu gêm gyntaf yng nghwpan y byd yn erbyn Lloegr. Felly, rwy'n siŵr y gwnewch chi ymuno â mi i ddymuno'r gorau iddynt yn y gêm honno. Diolch yn fawr iawn.

This week marks Baby Loss Awareness Week, a time to remember the babies lost too soon and to recognise the deep impact that baby loss during pregnancy, during childbirth or afterwards can have on families. 

Mae Wythnos Ymwybyddiaeth Colli Babi yn gyfle i ddod â ni at ein gilydd ac i sicrhau bod unrhyw un yr effeithir arnynt gan golli babi neu golli babi yn ystod beichiogrwydd yn gwybod nad ydynt ar eu pen eu hunain.

Some of us in this Chamber, our families, friends, colleagues and constituents will have been touched in some way by pregnancy loss or baby loss.

Mae Wythnos Ymwybyddiaeth Colli Babi yn gyfle nid yn unig i gofio babanod sydd wedi marw'n rhy fuan, ond hefyd i dorri'r distawrwydd, cynyddu dealltwriaeth a sicrhau nad oes unrhyw un yn teimlo bod yn rhaid iddynt wynebu eu galar ar eu pen eu hunain. Rhaid i deuluoedd hefyd fod wrth wraidd ymchwiliadau i golli babanod ac ymdrechion i ddarparu atebion.

Although every story is different, they have one thing in common: no-one should feel that they have to face this grief alone. This is why the work of charities like Sands Cymru and Tommy's, alongside health professionals like bereavement midwives and support groups across Wales, are so valuable to families.

Wrth inni agosáu at y Don o Olau yfory, pan fydd pobl yn cynnau cannwyll er cof am fabanod rydym wedi'u colli, gadewch inni gofio pob babi a chynnig ein cefnogaeth a'n tosturi i bawb sy'n byw gyda cholled. Diolch yn fawr.

Yesterday, the town of Porthmadog in my constituency marked the centenary of the death of one of its best-known sons, with a series of commemorative events. The name Eliseus Williams might not mean much to some, but I’m sure you will recognise his bardic name, Eifion Wyn.

Eifion Wyn was born at 28 New Street, Porthmadog, and although he spent time as a teacher at Snowdon Street school in the town, he is best known as one of the most popular poets of his time. He wrote in the wake of the Beirdd Newydd, a school of Welsh poets active in the final decades of the nineteenth century who emphasised that poetry should be lofty, serious, philosophical and profound.

Looking back, many consider the work of those poets to be obscure and abstruse. But Eifion Wyn was a poet of the people. It was important to him that his poetry was understandable and accessible, and that’s why he was such a popular poet. To quote an expert in the field, his poetry appealed to the people.

His legacy endures today, of course, not only in the name of the local primary school, but in his words. One of the most famous Welsh hymns, ‘Efengyl tangnefedd’, written by Eifion Wyn, is a call for international peace—a subject that is painfully relevant today. Thanks to the event organisers for all of their work.

And finally, Safa Elhassan.

Diolch. Mae mis Hydref yn Fis Hanes Pobl Ddu. Cofiwch y frwydr, cydnabyddwch y cyfraniad a dathlwch y cyflawniad.

Ym Mis Hanes Pobl Ddu, rydym yn anrhydeddu'r rhai sydd wedi helpu i adeiladu Cymru, ond nad yw eu straeon wedi'u hadrodd. Rwy'n diolch i Race Council Cymru, Race Equality First, y Tîm Cymorth Ieuenctid Ethnig, Dangos y Cerdyn Coch i Hiliaeth, Mae Bywydau Du o Bwys ac i ymgyrchwyr Hanes Pobl Ddu Cymru 365 a'u thema eleni, sef 'Balch o fod yn fi'. Rwy'n talu teyrnged i genhedlaeth Windrush hefyd. Rwy'n cydnabod yn arbennig yr Athro Uzo Iwobi, sylfaenydd Race Council Cymru; Momena Ali, sylfaenydd y Tîm Cymorth Ieuenctid Ethnig; a Shirley Au-Yeung o Gymdeithas Tsieineaidd Cymru. Mae eu gwaith yn Abertawe a thu hwnt wedi agor drysau i eraill.

I'r gweithwyr du yn y GIG, ysgolion, gwasanaethau cyhoeddus, ffatrïoedd, y sector gwirfoddol a'r trydydd sector, diolch. I'r gyrwyr tacsi, perchnogion siopau cludfwyd, a siopau cornel, diolch. Mae eich cyfraniad at ein heconomi a'n cymunedau yn werthfawr tu hwnt. Rwy'n falch o'r 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol'. Mae'n rhaid i'w uchelgais fyw mewn gweithredoedd ac nid mewn geiriau'n unig. Rwy'n cofio'r diweddar Mohammad Asghar, ein Haelod Cynulliad cyntaf o gefndir ethnig leiafrifol, a etholwyd dros Blaid Cymru, a'i wasanaeth i'r sefydliad hwn. A Betty Campbell, y pennaeth ysgol du cyntaf yng Nghymru, a helpodd blant i freuddwydio y tu hwnt i'r rhwystrau o'u blaenau.

Mae hanes pobl ddu yn hanes Cymreig. Mae cyflawniad pobl dduon yn gyflawniad Cymreig. A chyda balchder yn ein gorffennol, gadewch inni adeiladu newid a fydd yn para. Diolch.

Thank you very much, everyone.

The Welsh Labour debate now on palliative and end-of-life care. I call on Ken Skates to move the motion.

Diolch, Lywydd. Rwy'n gwneud y cynnig yn enw Lynne Neagle, ac rwy'n falch o agor y ddadl heddiw ar ran Llafur Cymru.

Ein bwriad ar gyfer y ddadl heddiw yw dod i gonsensws ar fater sydd mor bwysig i gynifer o deuluoedd ledled Cymru. Beth bynnag y bo'r gwahaniaethau gwleidyddol ar draws y Siambr hon, mae pob un ohonom eisiau'r ansawdd bywyd gorau posibl i blant ac oedolion â salwch terfynol. Dyna pam y mae Llafur Cymru wedi cyflwyno'r cynnig hwn: i hyrwyddo ymroddiad ac ymrwymiad gweithwyr y GIG a gweithwyr hosbis sy'n darparu urddas bob dydd; i nodi ein gwerthfawrogiad am y gofal tosturiol y maent yn ei ddarparu a'r gwahaniaeth a wnânt i fywydau pobl; ac i daflu goleuni ar yr anawsterau ariannol sylweddol y mae hosbisau'n eu hwynebu a'r angen ehangach am ateb cynaliadwy i ariannu gofal lliniarol a gofal diwedd oes ledled Cymru.

Rwy'n falch fod pleidiau eraill wedi dewis peidio â chynnig gwelliannau i'n cynnig heddiw. Byddai'r Senedd, drwy dderbyn y cynnig hwn yn unfrydol, yn anfon neges bwerus at staff gwych ein GIG a'n gweithwyr hosbis gwych, a byddai'n her adeiladol i Weinidogion ymgysylltu â'r mater hwn ac i gyflawni'r ymrwymiad a nodir yn y rhaglen lywodraethu i fynd i'r afael â'r heriau allweddol sy'n wynebu'r sector.

Lywydd, yr wythnos diwethaf, ymwelais â hosbis Tŷ Gobaith ger Conwy, a chlywais yn uniongyrchol am yr heriau hynny. Mae Tŷ Gobaith yn darparu gofal lliniarol a gofal diwedd oes o ansawdd uchel, sensitif yn lleol, i blant a phobl ifanc. Mae'n un o ddim ond dwy hosbis sy'n darparu gofal arbenigol i blant yng Nghymru, a'r llall yw Tŷ Hafan ym Mhenarth. Mae'r staff yn y ddwy hosbis yn gwneud gwaith anhygoel. Maent yn helpu teuluoedd i greu atgofion gwerthfawr, maent yn rhoi profiadau ac amser i blant eu trysori, ac maent yn caniatáu i rieni gael amser a lle i fwynhau bod gyda'i gilydd fel teulu.

Y tu ôl i'r amser gwerthfawr hwnnw mae gofal nyrsio a chlinigol arbenigol, cefnogaeth i blant â chyflyrau cymhleth sy'n cyfyngu ar fywyd a chyflyrau sy'n bygwth bywyd ynghyd â gofal seibiant hanfodol i rieni. Mae hosbisau plant yn cefnogi'r teulu cyfan, yn aml dros nifer o flynyddoedd, yn ogystal â darparu gofal ar ddiwedd oes a thrwy brofedigaeth. Ledled Cymru, mae staff ymroddedig hosbisau a'r GIG yn darparu'r gofal personol hwnnw bob dydd. Maent yn rheoli poen pobl, yn darparu cysur ac urddas, ac yn cefnogi teuluoedd drwy rai o'r cyfnodau anoddaf yn eu bywydau.

Ond ochr yn ochr â'r gofal ardderchog a welais yn Tŷ Gobaith, clywais hefyd am y pwysau ariannol y maent yn ei wynebu ac y gwn fod hosbisau ledled Cymru yn ei wynebu. Dywed Hospice UK a Hospices Cymru fod 15 hosbis elusennol Cymru yn gofalu am dros 20,000 o blant ac oedolion yr effeithir arnynt gan salwch terfynol. Mae staff hosbis yng Nghymru yn gwneud oddeutu 77,000 o ymweliadau â phobl yn eu cartrefi eu hunain bob blwyddyn, gan helpu pobl i aros mewn amgylchedd cyfarwydd a lleihau'r pwysau ar ysbytai lleol. Ond mae'r heriau ariannol yn dod yn fwyfwy anodd eu rheoli ar draws y sector.

Mae pob hosbis yng Nghymru yn rhagweld cyllideb ddiffyg ar gyfer y flwyddyn ariannol hon, gan orfodi llawer i wneud dewisiadau anodd ynglŷn â'u dyfodol, boed hynny'n oedi recriwtio, methu cyflwyno gwasanaethau newydd, neu hyd yn oed leihau gwasanaethau. Yn ychwanegol at y pwysau hwn, mae Marie Curie yn amcangyfrif y bydd nifer y bobl yng Nghymru sydd angen gofal lliniarol yn codi 21 y cant erbyn 2050, ac mae eu hymchwil hefyd yn awgrymu bod gan bron i un o bob tri oedolyn yng Nghymru anghenion gofal lliniarol heb eu diwallu, sy'n golygu oddeutu 10,000 o bobl nad yw eu symptomau'n cael eu rheoli ac nad ydynt yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt. Mae hynny'n gynnydd o dros 7,000 o bobl angen gofal bob blwyddyn ochr yn ochr â galw sylweddol heb ei ddiwallu.

Yn y Llywodraeth, fe wnaeth Llafur Cymru gydnabod y pryderon hyn, gan gynyddu cyllid blynyddol i hosbisau a darparu cymorth costau byw ychwanegol i helpu i ddiogelu gwasanaethau hanfodol. Fe wnaethom hefyd gyflawni ein hymrwymiad i adolygu cyllid hosbisau, a ddechreuodd gyda datblygu fframweithiau comisiynu newydd mewn partneriaeth â'r GIG a'r sector hosbis. Ond wrth i bwysau ariannol ddwysáu a’r galw barhau i gynyddu, mae angen mwy o sicrwydd a sefydlogrwydd i ddiogelu gwasanaethau a helpu i ysgogi gwelliannau. Fel y mae Hospice UK a Hospices Cymru wedi'i ddadlau, mae angen sefydlogi cyllid hosbisau yn y tymor byr a’i roi ar sail gynaliadwy yn y tymor hir. Mae angen inni ystyried sut y gallwn weithio tuag at ddiwallu 30 y cant o gostau gofal y cytunwyd arnynt yn y sector hosbisau yn ystod tymor y Senedd hon.

Yn ogystal â chynllun i sefydlogi’r sector ehangach, mae angen ehangu’r cynnig i blant a’u teuluoedd, gyda mynediad cynharach at gymorth, gwell cydgysylltu rhwng gwasanaethau a gofal seibiant a gofal mewn profedigaeth dibynadwy ble bynnag y mae pobl yn byw. Ac mae angen inni sicrhau bod gan ein GIG a’n hosbisau y gweithlu sydd ei angen arnynt i ddiwallu’r galw cynyddol, gyda’r staff cywir yn y lle cywir.

Mae angen inni adeiladu ar ymrwymiad maniffesto’r Llywodraeth i ddatblygu model ariannu cynaliadwy newydd, ac i’r perwyl hwn, mae Llafur yn cynnig gweithio gyda’r Llywodraeth i fynd i’r afael â’r heriau allweddol sy’n wynebu gofal lliniarol a gofal diwedd oes yn unol â'r rhaglen lywodraethu. Dyna'r hyn y mae ein cynnig yn galw amdano. Mae'n gofyn i Weinidogion yn adeiladol i gyflwyno cynllun hirdymor sy'n sefydlogi ac yn diogelu gwasanaethau o ansawdd uchel ac i sicrhau bod gan ein GIG a'n hosbisau y gweithlu medrus sydd ei angen arnynt i ddiwallu'r galw cynyddol am ofal lliniarol a gofal diwedd oes.

Mae'r heriau hyn yn galw am weithredu nawr, yn ogystal â chynllun clir ar gyfer y dyfodol. Lywydd, mae pob un ohonom yn cydnabod y cyfraniad rhyfeddol y mae staff ymroddedig y GIG a'r hosbisau yn ei wneud bob dydd, yn darparu gofal gydag urddas a gofal tosturiol i blant ac oedolion â salwch terfynol. Ein dyletswydd i'r aelodau staff hynny ac i'r degau o filoedd o deuluoedd sy'n dibynnu ar eu gofal yw sicrhau bod y gwasanaethau hyn yn cael eu diogelu ar gyfer y dyfodol. Mae'n hanfodol fod Gweinidogion yn cael hyn yn iawn a'n bod yn cefnogi Gweinidogion i gael hyn yn iawn, ac rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau'n cefnogi'r cynnig hwn yn unfrydol heddiw. Diolch.

Hospices provide care and excellent support for children, young people and adults, and I want to share personal experience that demonstrates just how important this service is. Our daughter was born with cerebral palsy following complications during childbirth. She couldn't walk or use her hands, and for years, my wife and I were her main carers. During this challenging period, Tŷ Gobaith was a saviour for our family. It provided crucial respite, but far more than that too. The staff provided support, advice and professional care for us as a family.

One of the most difficult decisions for any parent is to accept that the life of their child may be short. Unfortunately, our daughter passed away at seven years of age. But the support of Tŷ Gobaith didn't stop at that point. The support continued through our bereavement, and counselling was available for our other daughters too. I will always be grateful for the care and compassion that was shown to our family by the staff at Tŷ Gobaith.

Llywydd, I'm pleased that we're having an opportunity to discuss an issue that is so important to so many families across Wales on the floor of this Chamber this afternoon. I'm also pleased to see that there is cross-party consensus in relation to the pressures facing hospices in Wales and the support required to meet their needs.

In the motion, the Labour Party is right to set out the significant financial pressures facing hospices in Wales, is right to call for a long-term plan to improve palliative care and end-of-life care, is right to make the case for a fair settlement for the sector in order to maintain a sustainable workforce. But with all due respect, Llywydd, it's important to note that it is Labour that has been in power for a quarter of a century and more. As a father and as a carer who has seen directly the challenges facing hospices, I do support this motion, but I have to admit my disappointment that more wasn't done by Labour during their time in power.

I welcome the motion and I'm pleased and proud that Plaid Cymru is now in charge and that we have a Government that is serious about addressing the complex and deep-seated challenges facing hospices, and I look forward to supporting this motion. Thank you.

Cysyniad sylfaenol ein system gofal iechyd yng Nghymru yw ei bod yn darparu gofal am ddim yn y man y'i defnyddir o'r crud i'r bedd, ac yn anffodus, rhan olaf y datganiad hwnnw sydd mewn perygl ar hyn o bryd. Dyletswydd ein gwasanaethau iechyd yw sicrhau bod pobl sy'n wynebu salwch terfynol a'u teuluoedd yn derbyn gofal tosturiol gydag urddas ar ddiwedd eu hoes. Mae oddeutu 20,000 o blant ac oedolion yn dibynnu ar ein gwasanaethau hosbis bob blwyddyn, ac felly mae'n rhaid eu diogelu. Ond ni fydd geiriau yn unig yn eu diogelu. Dywedodd bron i 30 y cant o hosbisau gwirfoddol Cymru a arolygwyd eu bod eisoes wedi gorfod lleihau nifer y gwelyau neu wasanaethau cleifion mewnol oherwydd pwysau ariannol neu bwysau ar y gweithlu.

Mae sawl hosbis ledled Cymru eisoes wedi cau, naill ai'n barhaol neu dros dro, fel uned pedwar gwely yn Hosbis Dewi Sant yng Nghaergybi. Mae mwy na 70 y cant o hosbisau ag unedau cleifion mewnol yn disgwyl y bydd pwysau ariannol yn arwain at leihau nifer y gwelyau ymhellach. Mae'r mwyafrif helaeth o ddarparwyr gofal hosbis yng Nghymru yn dal i ddibynnu ar roddion elusennol. Nawr, yn 2025-26, darparodd Llywodraeth Cymru £3 miliwn ac ymrwymo i ddod o hyd i ateb ariannu cynaliadwy, ond mae Hospice UK yn amcangyfrif mai dim ond 10 y cant yw hynny o'r £30 miliwn fydd ei angen dros dymor y Senedd hon er mwyn diogelu gwasanaethau presennol yn unig.

Fel y soniodd Ken Skates, mae Marie Curie eisoes wedi awgrymu bod y system bresennol yn gwneud cam â phobl, fod gan bron i draean pobl Cymru anghenion gofal lliniarol heb eu diwallu. A'r hyn sy'n waeth yw bod disgwyl i'r galw godi mwy na 25 y cant dros y 25 mlynedd nesaf. Mae hynny'n gynnydd sylweddol yn y galw am system sydd eisoes yn gorfod lleihau ei gwasanaethau oherwydd pwysau costau. Ac er fy mod yn falch fod Llafur wedi cyflwyno'r ddadl hon heddiw, y gwir amdani yw eu bod wedi cael blynyddoedd mewn grym lle gallent fod wedi delio â'r problemau sy'n wynebu gofal hosbis yng Nghymru ar hyn o bryd. A nawr bod Plaid Cymru wrth y llyw, rhaid iddynt hwy esbonio sut y maent yn mynd i gefnogi'r sector, gan na ellir gofalu am gleifion drwy gyhoeddiad na fframwaith.

Rhaid diogelu gofal diwedd oes hanfodol, ac mae'n amlwg nad yw'r model presennol yn gynaliadwy. Mae gwasanaethau hosbis cymunedol a gofal lliniarol yn helpu pobl i leihau'r nifer o dderbyniadau i'r ysbyty y gellir eu hosgoi ac maent yn lleddfu pwysau o fannau eraill yn ein system gofal iechyd. Yn Reform, byddwn yn cefnogi mesurau sy'n rhoi ein hosbisau ar sylfaen gynaliadwy, sy'n cryfhau capasiti cymunedol a thu allan i oriau, ac sy'n datblygu'r gweithlu sydd ei angen i ddiwallu galw cynyddol. Felly, byddwn yn cefnogi'r cynnig hwn heddiw. Diolch yn fawr.

Hoffwn ddiolch i Blaid Lafur Cymru am gyflwyno'r ddadl bwysig hon y prynhawn yma. Mae fy nghyd-Aelodau yn y Ceidwadwyr Cymreig a minnau'n falch o gefnogi'r cynnig hwn. Mae gofal lliniarol a gofal diwedd oes yn elfennau hynod bwysig o'n system gofal iechyd, a rhaid inni wneud popeth yn ein gallu i sicrhau eu bod yn cael eu cefnogi a'u diogelu ar gyfer y dyfodol. Mae hynny'n golygu mwy na chefnogi pobl pan fyddant yn agosáu at ddiwedd eu hoes. Mae gofal lliniarol yn golygu cefnogi cleifion drwy gydol y cyfnod, gwella ansawdd eu bywyd a rheoli eu poen. Mae'n golygu trin pobl a'u hanwyliaid ag urddas, tosturi a pharch mewn cyfnod emosiynol ac anodd tu hwnt. Mae ein hosbisau'n chwarae rhan hanfodol yn darparu'r gofal, boed ar y safle, neu'n wir yng nghartrefi pobl, a hoffwn roi eiliad i ddiolch i'r staff sy'n gweithio yn y sector hwn. Mae hynny'n cynnwys y meddygon, y nyrsys, y gofalwyr, yr arbenigwyr, y gwirfoddolwyr, staff hosbisau, y gofalwyr, a phawb arall hefyd. Nhw sydd yno ddydd ar ôl dydd, yn cefnogi pobl drwy gyfnodau annirnadwy o ofidus, gan ddod â chysur, cynhesrwydd a chefnogaeth. Mae eu gwaith yn anhygoel, ac ni all fod yn swydd hawdd.

Cefais ymweliad gwirioneddol sobreiddiol â Gofal Hosbis Dewi Sant yng Nghasnewydd yn ddiweddar, a gwelais dosturi ac ymroddiad y staff i'w rolau â'm llygaid fy hun. Roedd y gwasanaethau a'r gefnogaeth a gynigir yn yr hosbisau yn helaeth, ond ni chodir ceiniog am y gofal a ddarperir ganddynt. Er gwaethaf hynny, mae'n costio £15,000 y dydd i ddarparu'r gofal hwnnw, ac er bod rhywfaint o gyllid yn cael ei ddarparu gan Lywodraeth Cymru a'r GIG, maent yn dibynnu'n helaeth ar arian a godir drwy ymgyrchoedd codi arian a siopau elusen. Ni ddylai fod felly. Mae gormod o hosbisau'n wynebu pwysau sylweddol ac maent mewn sefyllfa debyg o ran cyllid. Mae codi arian yn aml yn enghraifft wych o ysbryd cymunedol, gan ddod â phobl ynghyd dros achos teilwng, ond ni ddylai fod rhaid i wasanaeth o'r fath ddibynnu cymaint ar hynny. Dylai fod yn ychwanegol at gyllid cyhoeddus, nid gorfod cymryd ei le. Yn ôl Hospice UK, mae oddeutu 70 y cant o gostau darparu gofal hosbis yn cael eu hariannu gan roddion elusennol, tra bo'r 30 y cant sy'n weddill yn cael ei ddarparu gan Lywodraeth Cymru a byrddau iechyd lleol. Mae hynny'n syfrdanol, ac nid yw'n gynaliadwy yn hirdymor.

Mae oddeutu 20,000 o oedolion a phlant y flwyddyn yn cael eu cefnogi gan hosbisau Cymru, ac mae ein poblogaeth sy'n heneiddio yn gwneud yr angen am welliannau brys hyd yn oed yn fwy dybryd. Lywydd, mae'r galw am ofal hosbis a gofal lliniarol yn parhau i gynyddu, ond mae'r pwysau ariannol sy'n wynebu'r sector yn cael effaith fawr. Datgelodd arolwg a gynhaliwyd gan Hospice UK fod mwy na 90 y cant o hosbisau yng Nghymru yn debygol o dorri rhai gwasanaethau o fewn y 12 mis i 24 mis nesaf oherwydd costau'n unig. Nid yn unig hynny, ond mae bron i un o bob dwy hosbis eisoes wedi torri gwasanaethau y llynedd, ac os na fydd pethau'n gwella, mae arnaf ofn y bydd rhai hosbisau'n cael eu gorfodi i gau am byth. Ni allwn ganiatáu i hynny ddigwydd.

Darganfu arolwg o 14 o hosbisau gwirfoddol yng Nghymru fod 30 y cant eisoes yn lleihau nifer y gwelyau neu'n torri gwasanaethau, a bod mwy na 70 y cant sydd ag unedau cleifion mewnol yn disgwyl i o leiaf un gwely gau naill ai dros dro neu'n barhaol. Nid yn unig hynny, ond mae tri chwarter yn ofni y byddant yn cael eu gorfodi i roi'r gorau i ddarparu'r gefnogaeth a ddarperir fel arfer gan ysbytai a chartrefi gofal. Mae'r rhain yn ystadegau syfrdanol. Ond gadewch imi rannu ffaith hyd yn oed yn fwy syfrdanol a hollol ofnadwy gyda chi: nid yw un o bob pedwar o bobl yn cael y gofal a'r gefnogaeth ddiwedd oes sydd eu hangen arnynt, gyda rhywun yn marw heb ofal a chefnogaeth bob pum munud.

Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn cydnabod y pwysau presennol, a dyna pam y gwnaethom addo rhoi hwb cyllidol o £40 miliwn i'r sector a chlustnodi cymorth i dalu hanner costau gweithredu hosbisau plant. Ond yn hollbwysig, credwn y dylai Llywodraeth Cymru gyflwyno model ariannu cynaliadwy ar gyfer hosbisau yng Nghymru. Mae'n amlwg fod angen model newydd arnom, Lywydd, ac rwy'n falch o weld bod Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i wneud hynny. Felly, buaswn yn croesawu diweddariad ar y gwaith pwysig hwn pan fydd y Gweinidog Cabinet yn ymateb i'r ddadl hon.

Fodd bynnag, mae angen gweithredu yn y tymor byr tra bo'r model ariannu hirdymor yn cael ei lunio i sefydlogi'r sector, gan fod hosbisau'n dweud bod angen grant untro o £5.5 miliwn arnynt yn y flwyddyn ariannol hon a chyllid cylchol ychwanegol o £8.2 miliwn o gyllideb ddrafft 2027-28 ymlaen. Felly, a wnaiff y Gweinidog Cabinet ymrwymo i hyn? Hoffwn wybod pa drafodaethau y mae wedi'u cael, ar y cyllid hwn, mewn perthynas â hyn, gyda'i gyd-Aelodau.

Dim ond un rhan o'r her yw costau cynyddol; mae'r gweithlu'n parhau i fod yn rhwystr sylweddol arall. Mewn gwirionedd, mae rhai hosbisau'n gohirio recriwtio ac yn ôl-lenwi swyddi gwag oherwydd y sefyllfa ariannol ansicr. Mae recriwtio a chadw staff arbenigol yn anodd iawn—mae pob un ohonom yn gwybod hynny—ac mae angen i Lywodraeth Cymru nodi beth yn union y bydd yn ei wneud i fynd i'r afael â hyn. Ond mae llesiant hefyd yn bryder mawr. Gall gofalu am bobl sy'n agosáu at ddiwedd eu hoes fod yn heriol yn emosiynol. Gall llwyth gwaith trwm, salwch staff ac adnoddau cyfyngedig gyfrannu at straen, diffygiad ac anhawster i gadw staff profiadol. Felly, unwaith eto, mae angen inni glywed gan Lywodraeth Cymru sut y byddant yn mynd i'r afael â'r her hon hefyd. A fydd hon yn is-adran bwrpasol yn y cynllun gweithlu sydd ar y ffordd gan y Llywodraeth?

Fel y mae'r cynnig yn ei nodi, mae angen inni sicrhau bod gan GIG Cymru a hosbisau yng Nghymru y gweithlu sydd ei angen arnynt i ddarparu gofal lliniarol a gofal diwedd oes diogel, cynaliadwy o ansawdd uchel. A minnau'n siarad am y cynnig, byddai'n esgeulus imi beidio â thynnu sylw at yr holl bethau y gallai'r Blaid Lafur fod wedi'u cyflawni yn ystod eu cyfnod o 27 mlynedd wrth y llyw—ac yn anffodus, ni chawsant eu gwneud. Mewn gwirionedd, pan oedd y gwrthbleidiau yn eu herio i wneud yr union bethau y maent yn galw amdanynt nawr, fe wnaethant esgusodion pam na allent eu gwneud.

Felly, er ein bod yn cefnogi'r cynnig heddiw, pe bai Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru wedi gweithredu, efallai na fyddai angen inni fod yma heddiw yn trafod hyn. Ond nid oes pwynt oedi gyda'r gorffennol; mae angen inni edrych ymlaen a sicrhau bod y Llywodraeth bresennol yn gweithredu'n gadarn ac yn diogelu gwasanaethau hosbis.

Mae angen i chi ddod i ben nawr, os gwelwch yn dda.

Fe wnaf nawr. Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Felly, Weinidog Cabinet, fe wnaethoch chi wneud yr holl synau cywir pan oeddech chi'n wrthblaid; a chithau'n Llywodraeth bellach, mae angen inni weld hynny'n troi'n weithredu. Diolch.

Rwyf wedi ymweld â Hosbis Tŷ Olwen fel perthynas a hefyd fel cynrychiolydd o'r Senedd yn yr ardal lle mae Tŷ Olwen wedi'i lleoli. Y mater a wnaeth i mi ystyried gofal lliniarol yn fanwl, a hosbisau, oedd y ddadl ynghylch marw â chymorth. Daeth diffyg gofal lliniarol a gofal diwedd oes digonol a bod angen ei wella yn amlwg ar unwaith. Mae gofal lliniarol yn cynnig cymorth corfforol, emosiynol ac ymarferol i bobl â salwch terfynol; gellir ei gynnig ar unrhyw adeg ar ôl diagnosis terfynol. Nid yn unig y rhai sy'n dioddef o glefyd niwronau motor a chlefydau dirywiol eraill oedd yn dymuno opsiwn diwedd oes, ond eraill â chyflyrau a allai, gyda gofal lliniarol da, fod wedi cael bywyd boddhaus.

Roedd y datganiad ansawdd ar ofal lliniarol a gyhoeddwyd gyntaf yn 2022 o dan Lywodraeth Lafur, yn nodi bwriadau polisi lefel uchel Llywodraeth Cymru ar gyfer gofal lliniarol a gofal diwedd oes plant, pobl ifanc ac oedolion. Mae'r datganiad yn disgrifio sut y dylai gofal lliniarol a gofal diwedd oes o ansawdd da weithredu. Rhestrodd chwe nodwedd ansawdd: diogel, amserol, effeithiol, gofal sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn, effeithlon, tegwch.

Mae gofal lliniarol a gofal diwedd oes yn rhan hanfodol o'n system iechyd a gofal cymdeithasol. Pan gaiff ei wneud yn iawn, gall effeithio'n ddwfn ar bobl sy'n byw gyda salwch terfynol a'r rhai sy'n agos atynt. Mae bylchau yn y ddarpariaeth a system dan bwysau difrifol yn golygu bod gormod o bobl yn cael eu gadael heb y gofal a'r gefnogaeth sydd eu hangen arnynt. Mae'r galw am ofal lliniarol a gofal diwedd oes yn cynyddu. Mae Marie Curie yn amcangyfrif, erbyn 2040, y bydd angen gofal lliniarol a diwedd oes ar 37,000 o bobl bob blwyddyn. Gyda system na all ymdopi nawr, oni bai bod y Llywodraeth yn trin hyn fel mater o frys, ychydig iawn o obaith sydd yna o ddiwallu anghenion yn y dyfodol. Mae angen arweinyddiaeth glir gan Lywodraeth Cymru i fynd i'r afael â'r system gofal lliniarol a gofal diwedd oes.

Rwy'n cefnogi rhestr Marie Curie o gamau gweithredu ar gyfer y Llywodraeth: sicrhau bod gwasanaethau lliniarol a gofal diwedd oes yn ymateb i anghenion pobl: rhaid i ofal o ansawdd uchel fod ar gael yn y lle iawn ar yr adeg iawn ym mhob rhan o Gymru; rhaid i'r Llywodraeth ariannu gwasanaethau lliniarol a diwedd oes yn gynaliadwy i ddiwallu anghenion pob unigolyn sy'n byw gyda salwch terfynol ledled Cymru; datblygu gweithlu lliniarol a diwedd oes sy'n diwallu'r angen cynyddol am ofal; sicrhau bod gan bob gweithiwr iechyd a gofal cymdeithasol proffesiynol o leiaf wybodaeth sylfaenol am ofal lliniarol a gofal diwedd oes; dweud wrth bobl sy'n byw gyda salwch terfynol y gallai diagnosis arwain at farwolaeth, dweud wrthynt mewn iaith y gallant ei deall, a sicrhau bod gan bobl fyddar, er enghraifft, ddehonglwyr iaith arwyddion ar gael; mae angen cefnogi cleifion i gael sgwrs am eu dewisiadau gofal a chael blaengynlluniau gofal ar waith; mae angen mynediad 24 awr at ofal, cymorth a sicrwydd ar y rhai sydd â salwch terfynol a'r rhai sy'n agos atynt, fel teulu, gofalwyr a ffrindiau; sicrhau bod pobl sy'n byw gyda salwch terfynol yn cael eu rhyddhau o'r ysbyty yn gyflym pan ystyrir y gallant ddychwelyd adref; rhaid bod cefnogaeth briodol ar waith ar adeg eu rhyddhau, gan gynnwys cefnogaeth i farw yn y lle a ddewisant. Yn ogystal â bod o fudd i gleifion sydd â salwch terfynol, bydd hyn yn rhyddhau gwelyau yn yr ysbyty ac yn rhoi diwedd ar symud rhai sy'n dioddef o salwch terfynol yn barhaus i mewn ac allan o'r ysbyty.

Ni allwn ganiatáu loteri cod post ar gyfer gofal diwedd oes. Lle bynnag rydych chi’n byw yng Nghymru, mae angen yr un lefel o ddarpariaeth arnoch. Gyda gofal lliniarol, mae rôl bwysig yn cael ei chyflawni gan ofalwyr di-dâl. Rhaid asesu ac adolygu anghenion gofalwyr di-dâl fel y gellir diwallu eu hanghenion a darparu'r gefnogaeth sydd ei hangen arnynt. Ni ellir gorbwysleisio'r gwahaniaeth y gall gofal lliniarol a gofal diwedd oes o ansawdd uchel ei wneud i bobl sy'n byw gyda salwch terfynol a'r rhai sy'n agos atynt.

Mae gormod o bobl yng Nghymru yn methu cael mynediad at y gofal sydd ei angen arnynt. Mae angen i fyrddau ac ymddiriedolaethau iechyd fynd ati o bryd i'w gilydd i asesu gofal lliniarol a gofal diwedd oes ar gyfer eu poblogaeth leol, a defnyddio hynny i lywio cynlluniau a'r ddarpariaeth o wasanaethau—a'r asesiadau hyn i fod ar gael i'r cyhoedd eu gweld. Rhaid i fyrddau iechyd gyhoeddi cynllun cyflawni lleol ar gyfer gofal lliniarol. Rhaid i hwn nodi sut y byddant yn diwallu anghenion y boblogaeth ac yn cyflawni'r uchelgeisiau a nodir yn natganiad ansawdd Llywodraeth Cymru. Rhaid i bob bwrdd partneriaeth rhanbarthol gynnwys arweinwyr gofal lliniarol a gofal diwedd oes i ddarparu cyngor ac arweiniad arbenigol ar ddiwallu anghenion pobl â salwch terfynol a'r rhai sy'n agos atynt.

A gaf i godi tri mater o fy mhrofiad personol? Byddai claf â chanser yr oesoffagws nad oedd yn gallu llyncu yn llythrennol yn cael ei adael i farw o newyn tan i mi ymyrryd, a chawsant chwe mis o fywyd boddhaus trwy gael eu bwydo drwy PEG; claf â salwch terfynol heb ofal lliniarol a oedd yn mynd i mewn ac allan o'r ysbyty heb unrhyw gefnogaeth gofal lliniarol; claf â salwch terfynol a adawyd mewn cartref nyrsio heb unrhyw gefnogaeth liniarol. Mae angen cyllid ar gyfer hyn i gyd. Mae angen sefydlu ateb cyllido cynaliadwy i sefydlu system gofal lliniarol a gofal diwedd oes gynaliadwy a all ddiwallu'r angen cynyddol am ofal. Nid oes raid cael coeden arian wyrthiol—defnyddiwch adnoddau heb eu dyrannu, gwnewch yr hyn sy'n bwysig, yn lle pethau fel awdurdod darlledu a chyfathrebu cysgodol i Gymru. Mae gofal lliniarol a gofal diwedd oes yn bwysig i mi—a ydynt yn bwysig i Lywodraeth Cymru?

Mae hosbisau’n darparu'r cyfleusterau meddygol sydd eu hangen i ddiwallu anghenion gofal cymhleth, ond maent hefyd yn darparu cysur mewn ffordd na all ysbytai ei wneud. Croeso cynnes a phersonol, teimlad cartrefol digynnwrf, yn hytrach na waliau clinigol oer, gwyn, synau brawychus, wardiau a rennir a dwndwr mannau prysur.

Ychydig wythnosau yn ôl, ymwelais â Hosbis Sant Cyndeyrn yn Llanelwy lle cefais sgwrs annisgwyl gyda phreswylydd o'r enw Mel. Roedd Mel yn eistedd y tu allan yn mwynhau ei goffi boreol. Roedd yn foment gyffredin, bob dydd, ond mewn sawl ffordd roedd yn cynrychioli popeth y dylai gofal hosbis ei wneud: galluogi pobl i fwynhau pleserau syml bywyd, cadw eu hannibyniaeth a phrofi eiliadau o normalrwydd, hyd yn oed wrth wynebu'r amgylchiadau anoddaf. Siaradodd Mel yn angerddol am y tosturi a'r gofal a ddangoswyd iddo gan staff a gwirfoddolwyr yr hosbis. Disgrifiodd sut y cymerai’r bobl a oedd yn ei gefnogi amser i ddeall ei anghenion a theilwra eu gofal yn unol â hynny. Dyma sy'n gwneud gofal hosbis mor arbennig. Mae'n cydnabod bod pob claf yn unigolyn gyda'i anghenion, ei ddymuniadau, ei ofnau a'i obeithion ei hun. Pan fydd claf yn dod i mewn, cânt eu diffinio gan bwy ydynt ac nid pa gyflwr neu salwch sydd ganddynt. Dangosodd pob aelod o staff a phob gwirfoddolwr y cyfarfûm â nhw yn Sant Cyndeyrn ymrwymiad gwirioneddol i ddarparu cysur, tosturi ac urddas. Roedd yn amlwg nad swydd oedd hon iddynt, ond galwedigaeth. Yn anffodus, bu farw Mel yn fuan ar ôl ein cyfarfod, ond rwy'n falch o allu dweud bod ei farwolaeth yn ddigynnwrf ac yn urddasol a'i fod wedi'i amgylchynu gan gariad. Chwaraeodd y gefnogaeth a ddarparwyd gan yr hosbis i Mel a'i deulu ran bwysig yn gwneud hynny'n bosibl.

Rhwng 2024 a 2025, darparodd hosbisau yng Nghymru gefnogaeth uniongyrchol i 4,900 o aelodau teuluol, ffrindiau a gofalwyr. Gall gofalu am anwylyd fod yn flinedig yn gorfforol, yn straen emosiynol, ac yn heriol yn ariannol. Mae gofalwyr di-dâl yn rhoi cymaint ohonynt eu hunain, yn aml heb fawr o gyfle i orffwys ac ymadfer. Gall hosbisau roi seibiant mawr ei angen i'r gofalwyr hynny, gan eu helpu i ailgryfhau a pharhau yn eu rôl ofalu. Yn aml, mae hosbisau hefyd yn parhau i ddarparu cefnogaeth ymhell ar ôl i anwylyd farw. Mae gwasanaethau galar, cwnsela ac arweiniad ymarferol yn helpu teuluoedd i lywio'r daith anodd sy'n dilyn colli rhywun y maent yn ei garu. Felly, pan fyddwn ni'n siarad am hosbisau a gofal lliniarol, rhaid inni edrych y tu hwnt i'r gofal uniongyrchol a ddarperir i gleifion. Rhaid inni gydnabod y gefnogaeth a roddir i deuluoedd, gofalwyr di-dâl, cymunedau a'r GIG ehangach. Mae hosbisau yn sefydliadau gwerthfawr, ond ni allant barhau i ddarparu'r gwasanaethau hyn trwy ewyllys da ac ymroddiad yn unig. Maent angen yr adnoddau, y sefydlogrwydd a'r gefnogaeth i allu diwallu anghenion cynyddol ein cymunedau. Rhaid inni wneud popeth yn ein gallu i ddiogelu ein hosbisau, cefnogi eu staff a'u gwirfoddolwyr ymroddedig, a sicrhau bod y gwasanaethau hyn yn parhau'n hygyrch i bawb, oherwydd mae pawb yn haeddu cyfle i fyw eu dyddiau olaf gydag urddas, ac ni ddylai unrhyw deulu orfod wynebu colli anwylyd heb y gofal a'r gefnogaeth sydd eu hangen arnynt.

Mae yna rai meysydd polisi cyhoeddus lle gallwn siarad yn gyfforddus am gyllidebau, targedau, fframweithiau a threfniadau comisiynu. Ond yn y pen draw, mae gofal diwedd oes yn ymwneud â rhywbeth llawer mwy sylfaenol. Mae'n ymwneud â sut rydym yn trin bod dynol arall pan fyddant ar eu mwyaf agored i niwed a sut rydym yn caniatáu i deuluoedd dreulio'r eiliadau olaf hollbwysig hynny gyda'i gilydd.

I mi, mae hyn yn bersonol iawn, oherwydd ni chefais gyfle i ffarwelio â fy nhad. A bydd unrhyw un sydd wedi profi hynny yn deall bod rhai adegau mewn bywyd na ellir eu hail-greu yn ddiweddarach. Nid oes ail gyfle am sgwrs olaf, dim ail gyfle i ddal llaw rhywun, dim ail gyfle i ddweud yr hyn roeddech chi eisiau ei ddweud. Dyna pam y mae ansawdd y gofal yn y dyddiau a'r oriau olaf hynny yn bwysig nid yn unig i'r unigolyn sy'n marw, mae'n eithriadol o bwysig i'r rhai sy'n cael eu gadael ar ôl. Mae gofal lliniarol da yn darparu urddas i'r rhai sy'n marw, ond mae hefyd yn rhoi rhywbeth hynod bwysig i deuluoedd: amser, cefnogaeth a chyfle i ddod â phethau i ben. Ni allwn newid marwolaeth, ond gallwn newid y profiad o farw, a dyna pam y dylai'r sefyllfa sy'n wynebu hosbisau ledled Cymru beri pryder i bob un ohonom yn y Siambr hon.

Mae hosbisau yng Nghymru yn cefnogi tua 20,000 o oedolion a phlant yr effeithir arnynt gan salwch terfynol bob blwyddyn. Ac eto mae tua 70 y cant o gost gofal hosbis yn cael ei ariannu trwy roddion elusennol, ac mae Hospice UK wedi dweud wrthym fod gan oddeutu 10,000 o bobl yng Nghymru eisoes anghenion gofal lliniarol heb eu diwallu—eisoes. Ac eto, rhagwelir y bydd y galw yn cynyddu 21 y cant pellach erbyn 2050, tra bod hosbisau ar yr un pryd yn wynebu costau staffio, yswiriant gwladol a gweithredol cynyddol. Felly, nid argyfwng rywle y tu hwnt i'r gorwel yw hwn. Mae yna angen heb ei ddiwallu heddiw, ac rydym yn gofyn i'r un gwasanaethau baratoi ar gyfer galw llawer mwy yfory.

Rydym eisoes yn gweld y canlyniadau. Mae bron i 30 y cant o hosbisau gwirfoddol Cymru a arolygwyd yn lleihau gwelyau cleifion mewnol neu wasanaethau ehangach oherwydd pwysau ariannol a phwysau gweithlu. Ac nid ystadegau cenedlaethol haniaethol yw’r rhain i ni yng ngogledd Cymru. Yn Hosbis Dewi Sant yng Nghaergybi, mae uned cleifion mewnol pedwar gwely wedi'i chau dros dro. Efallai y bydd pedwar gwely yn swnio'n ddibwys ar daenlen Llywodraeth, ond nid rhif yn unig yw gwely hosbis. Efallai mai dyma lle mae rhywun yn treulio eu noson olaf, lle mae gŵr yn ffarwelio â'i wraig, lle mae merch yn dal llaw ei thad, lle mae teulu'n cael un sgwrs olaf gyda rhywun y maent yn ei garu. Felly, pan siaradwn am golli pedwar gwely, pedwar gwely hosbis, rydym yn sôn o bosibl am bedwar teulu'n colli rhywbeth na allant byth ei gael yn ôl. Ac mae pwynt pwysig arall yma. Nid yw caniatáu i ddarpariaeth hosbis ddirywio yn gwneud i'r angen ddiflannu. Gall gwasanaethau cymunedol, gwasanaethau hosbis, gefnogi pobl yn nes at adref, atal derbyniadau diangen i'r ysbyty a lleddfu pwysau ar y GIG sydd eisoes dan straen enfawr. Os methir ariannu gofal yn iawn mewn un rhan o'r system, bydd y gost ddynol ac ariannol yn ymddangos yn rhywle arall.

Darparodd Llywodraeth Cymru £3 miliwn ar gyfer hosbisau yn 2025-2026, ac ymrwymodd i ddatblygu ateb ariannu cynaliadwy. Ond mae Hospice UK a Hospices Cymru yn amcangyfrif bod angen £30 miliwn o gyllid ychwanegol yn ystod gweddill tymor y Senedd hwn. Felly, mae fy nghwestiwn i'r Llywodraeth yn syml: ble mae'r setliad cynaliadwy? Ni all hosbisau recriwtio a chadw staff arbenigol ar sail geiriau cynnes. Ni allant gadw gwelyau cleifion mewnol ar agor gyda chyhoeddiad arall, ac ni ddylai teuluoedd sy'n wynebu dyddiau anoddaf eu bywydau orfod meddwl tybed a fydd y gofal sydd ei angen arnynt yn ddybryd yma mewn gwirionedd.

Rydym yn treulio llawer iawn o amser yn y Siambr hon yn dadlau am flaenoriaethau. Yn sicr, ni cheir mwy o brawf o'n gwerth na’r ffordd y gofalwn am bobl ar ddiwedd eu hoes. I'r sawl sy'n marw, mae'n ymwneud ag urddas. I'r teulu, mae'n ymwneud â thosturi, yr amser, y cyfle i ffarwelio. Ac i'r rhai sy'n cael eu gadael ar ôl, gall yr adegau olaf hynny ddod yn atgofion a gofiant am weddill eu hoes.

Am y rhesymau hynny, Lywydd, byddaf yn cefnogi'r cynnig sydd ger ein bron heddiw ac rwy'n annog Aelodau'r Siambr i wneud yr un peth. Rwy'n gwybod beth y mae'n ei olygu i beidio â chael y cyfle hwnnw, a dyna pam fy mod am i deuluoedd eraill gael y cyfle na chefais i, oherwydd mae yna lawer o bethau y gall y Llywodraeth eu gohirio, ond nid yw ffarwel olaf yn un ohonynt.

Yn gyntaf, a gaf i ddiolch i Lafur Cymru am gyflwyno'r ddadl hon heddiw? Rydym eisoes wedi clywed pa mor bwerus yw effaith y mater hwn ar bobl ar draws y Siambr. Clywsom straeon anhygoel am alar personol pobl a'u cefnogaeth i'r sector hwn, felly rydym yn ddiolchgar fod y ddadl hon yma heddiw.

Rwy'n sefyll yma hefyd, Lywydd, yn un o'r nifer o hetiau rydym yn eu gwisgo fel Aelodau'r Senedd, fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar ofal lliniarol a gofal hosbis, ac rwyf eisiau rhoi clod i’r anhygoel Mark Isherwood a gyflawnodd y rôl honno am nifer o flynyddoedd yn y lle hwn, ymhlith llawer o rolau a oedd ganddo yma. Rwy'n ddiolchgar iddo am ei gefnogaeth drwy gydol ei gyfnod yn y lle hwn.

Ac yn y rôl honno, rwyf innau hefyd wrth gwrs wedi cael y fraint o gyfarfod â llawer o sefydliadau anhygoel yn yr amser byr y bûm yn cadeirio'r grŵp trawsbleidiol hwnnw. Mae'r sefydliadau hynny'n darparu gofal hosbis diwedd oes pwysig ledled Cymru, ac fel y mae eraill wedi'i wneud, rwyf am ddechrau trwy ddiolch iddynt am eu gwaith anhygoel, o'r gwirfoddolwyr sy'n gweithio wrth ddesg y dderbynfa yn yr hosbisau, i’r staff clinigol arbenigol yn yr hosbisau hynny ddydd ar ôl dydd. Rwyf hefyd yn ddiolchgar am gefnogaeth Jane Bryant fel is-gadeirydd y grŵp, ac i Elfed Williams am ei waith cyson ar hyn, a diolch i chi, Elfed, am rannu eich stori gyda ni yma yn y lle hwn heddiw.

A chyda'r grŵp trawsbleidiol, cynhaliwyd digwyddiad ychydig wythnosau yn ôl yn y Neuadd, Lywydd, ac roeddwn yn ddiolchgar i'r Gweinidog Cabinet am allu ymuno â ni yn y digwyddiad hwnnw. Rwy'n gwybod bod y sector yn ddiolchgar hefyd. Roedd yn gyfle gwych i ymgysylltu â hosbisau o bob cwr o Gymru, ac rwy'n siŵr bod llawer ohonoch wedi manteisio ar y cyfle i wneud hynny. Roeddwn yn falch o allu treulio ychydig funudau gyda'r hosbis yn fy etholaeth, Fflint Wrecsam, sef Hosbis Tŷ'r Eos. Mae wedi bod yn gwasanaethu pobl ledled Wrecsam, sir y Fflint, a dwyrain sir Ddinbych ers dros 30 mlynedd bellach, ac mae'n enghraifft ddisglair o'r gwaith gwych y mae hosbisau'n ei wneud yng Nghymru.

Ac rwyf am atgoffa Aelodau'r lle hwn yma eto heddiw y bydd y grŵp trawsbleidiol hwnnw'n cyfarfod yn rheolaidd. Rwyf wedi clywed y ddadl angerddol hyd yn hyn yn y lle hwn ac os ydych chi am ymgysylltu â'r grŵp trawsbleidiol, cadwch lygad am y gwahoddiadau hollbwysig hynny, ond rwy'n gwybod bod gennym ni ddyddiaduron prysur iawn i ymdopi â nhw. Ond gadewch imi rannu yma heddiw gyda chi, fel Aelodau, ein bod ni wedi cael cyfarfod grŵp trawsbleidiol yr wythnos hon ac fe wnaethom gyhoeddi ein bod ni'n mynd i gynnal ymchwiliad, fel grŵp trawsbleidiol, i ofal lliniarol cymunedol a sut y mae hynny'n cysylltu â gofal hosbis yn ogystal. Ac rwy'n gobeithio cael argymhellion y gall y grŵp trawsbleidiol eu cyflwyno i'r Senedd hon. A gwn y bydd gan y Gweinidog Cabinet ddiddordeb mewn gweld sut olwg fydd ar hynny a sut y gallai hynny siapio rhywfaint o'i syniadau yn y misoedd a'r blynyddoedd i ddod.

Rwyf am adleisio'r diolch a'r gefnogaeth a roddwyd eisoes i'r rhai sy'n gweithio yn y sector hwn a chydnabod, fel y gwnaeth eraill, y gefnogaeth a roddir i tua 20,000 o blant ac oedolion yng Nghymru bob blwyddyn, gyda'r galw hwnnw'n tyfu flwyddyn ar ôl blwyddyn. Ac fe wyddom am y pwysau y mae'r gwaith da hwnnw'n ei dynnu oddi ar y GIG, gan ganiatáu i gleifion gael eu rhyddhau o'r ysbyty a chynnig 77,000 o ymweliadau i bobl yn eu cartrefi eu hunain yn flynyddol hefyd.

Y pwynt rwyf am ei grybwyll, serch hynny, Lywydd, yw mai'r un gair sy'n dod drwodd i mi dro ar ôl tro o hosbisau yw'r gair 'sicrwydd'. Rydym yn eu clywed yn awyddus iawn i gael sicrwydd ynghylch eu dyfodol, ac mae llawer o hynny'n dibynnu ar gyllid. Mae angen sicrwydd arnynt ynghylch eu cyllidebau, ynghylch eu cyllid; mae angen sicrwydd arnynt ynghylch pa wasanaethau y gallant eu cynnig; mae angen sicrwydd arnynt y bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i'w galluogi i ddarparu gofal yn ein cymunedau. Oherwydd os na allwn sicrhau cynllun ariannu cynaliadwy ar gyfer hosbisau dros dymor y Senedd hon fan lleiaf, rydym mewn perygl gwirioneddol o golli gwasanaethau neu sefydliadau cyfan yn ein cymunedau, ac rydym eisoes wedi gweld tystiolaeth o rywfaint o hynny.

Rwy'n gwybod bydd y Gweinidog Cabinet yn cyfeirio at y model comisiynu cenedlaethol sy'n cael ei lunio ar hyn o bryd o bosibl. Fy nealltwriaeth i yw bod hwnnw'n debygol o gymryd rhwng pump a 10 mlynedd i ddwyn ffrwyth. Rwy'n gwybod bod y Gweinidog Cabinet wedi arwain dadl bwysig yn y lle hwn ym mis Ionawr 2024, rwy'n credu, bron i dair blynedd yn ôl, lle gwnaethom ni fel Siambr gefnogi'r safbwynt hwnnw hefyd. Ond fy mhryder i, Weinidog Cabinet, yw'r amserlen ar gyfer hyn. Mae bron i dair blynedd er pan y gwnaethoch chi arwain y ddadl honno yn y lle hwn. Os yw'r model hwnnw'n cymryd o leiaf bum mlynedd arall i'w ddatblygu, mae hwnnw'n gyfnod hir o ansicrwydd i'r sector hwn. A'r apêl yw ein bod yn creu'r sicrwydd hwnnw yn gynt yn hytrach nag yn hwyrach.

Wrth gwrs, maent yn ddiolchgar am y dyraniadau blwyddyn ar ôl blwyddyn sy'n cael eu darparu iddynt; ni fyddent yn gallu goroesi hebddynt. Ond yr hyn sydd ei angen arnynt yw cyllid hirdymor, cynaliadwy, a model comisiynu hirdymor i'w gyflwyno'n llawer cynt na'r pum i 10 mlynedd efallai a ragwelir eisoes. Diolch yn fawr iawn.

Shwmae, Lywydd; shwmae, bawb. Fel fy nghyd-Aelodau, rwyf am ddechrau yn gyntaf trwy ddiolch i'r staff, y gwirfoddolwyr, y gofalwyr, a'r teuluoedd sy'n gwneud gofal lliniarol a gofal diwedd oes yn bosibl ledled Cymru. Nawr, fel rhywun, fel llawer ohonoch chi, a fyddai wedi gofalu am rieni sy'n heneiddio, mae'r ddadl hon yn bwysig iawn i mi. Rwyf wedi bod yn aelod o'r teulu hwnnw sydd wedi gorfod eistedd gyda rhywun annwyl ac esbonio nad oedd unrhyw beth arall y gallai'r GIG ei wneud i wella eu salwch, a bod yn rhaid i'r ffocws nawr fod ar eu cadw'n gyfforddus, heb boen a chyda chefnogaeth.

A'r hyn a ddysgodd ein teulu ni yn gyflym iawn oedd pa mor gymhleth a llethol y gall y system gofal lliniarol fod i'w llywio, ac yn enwedig pan fydd rhywun yn byw gyda chyflyrau lluosog ac yn symud rhwng ysbyty, cymuned a chartref, ac weithiau yn ôl ac ymlaen. Ac yn ein hachos ni, roeddem yn delio â phethau fel strôc, canser, Parkinson's, clefyd niwronau motor, a llawer mwy, a derbyniadau i'r ysbyty dro ar ôl tro. Ac ar bob cam, roedd gwahanol weithwyr proffesiynol ynghlwm wrth bethau, roedd yn rhaid gwneud penderfyniadau gwahanol, ac roedd yn rhaid amsugno gwybodaeth newydd, ac roeddem yn mynd ar drywydd papur yn barhaol, yn ceisio gwneud yn siŵr bod gennym y llythyr cywir ac yn ceisio dal i fyny drwy'r amser.

Felly, i deuluoedd sydd eisoes yn ymdopi â galar, ansicrwydd a blinder, gall llywio'r systemau hynny fod yn wirioneddol frawychus. Ac mae'r profiad hwnnw wedi dysgu i mi fod gofal lliniarol yn llawer mwy na dim ond triniaeth feddygol. Mae'n ymwneud â chyfathrebu. Mae'n ymwneud â chydlynu. Ac mae hefyd yn ymwneud â sicrhau bod cleifion a theuluoedd yn deall pa gymorth sydd ar gael iddynt mewn gwirionedd—at bwy y gallant droi, a pha ddewisiadau sy'n wirioneddol agored iddynt ar yr adeg honno o angen. Ond yn bennaf oll, mae hyn yn ymwneud ag urddas.

Rydym i gyd yn cydnabod y cyfraniad hanfodol y mae hosbisau'n ei wneud. Maent yn darparu gofal arbenigol, cefnogaeth emosiynol, a chymorth ymarferol wrth gwrs, i gleifion a theuluoedd ledled Cymru. O'm safbwynt i, fodd bynnag, rhaid i hon hefyd fod yn sgwrs am y gweithlu lawn cymaint â sgwrs am ariannu. Mae pob gwely hosbis, pob ymweliad cymunedol, a phob pecyn gofal diwedd oes yn dibynnu ar bobl—nyrsys, gweithwyr cymorth gofal iechyd, gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd, gweithwyr gofal cymdeithasol, gwirfoddolwyr, a gofalwyr di-dâl wrth gwrs. Felly, os ydym eisiau gofal lliniarol cynaliadwy, rydym angen gweithlu cynaliadwy. Ac fel rhywun sydd â gwreiddiau yn y mudiad undebau llafur, rwyf eisiau bod yn glir am rywbeth arall: rhaid inni weld gwerth gofalu. Rhaid gweld ei werth. Mae'r rhai sy'n cefnogi cleifion a theuluoedd ar ddiwedd eu hoes yn gwneud peth o'r gwaith mwyaf emosiynol heriol yn ein cymdeithas. Maent yn haeddu cyflogaeth ddiogel; maent yn haeddu triniaeth deg, gwaith teg, cyfleoedd i ddatblygu eu sgiliau, a chefnogaeth briodol i'w llesiant eu hunain hefyd wrth gwrs.

Ond nid yw cynaliadwyedd yn ddigon ar ei ben ei hun. Rhaid inni siarad hefyd am gydraddoldeb a mynediad. Gwyddom nad yw pawb yn profi gofal iechyd yn yr un modd. Gall pobl o gefndiroedd du, Asiaidd a lleiafrifol ethnig wynebu rhwystrau i fynediad at wasanaethau weithiau. Efallai y bydd gan bobl anabl anghenion cyfathrebu, hygyrchedd neu gymorth ychwanegol. Dylai pobl LHDTC+ fod yn hyderus y bydd eu hunaniaeth a'u perthnasoedd yn cael eu parchu. A dylai siaradwyr Cymraeg allu derbyn gofal yn yr iaith sy'n teimlo'n fwyaf naturiol ac yn fwyaf cysurus iddynt hwy.

Ac ni ddylem byth anghofio gofalwyr di-dâl sy'n cydbwyso cyfrifoldebau gwaith a theulu, a'u hiechyd eu hunain yn aml wrth ofalu am rywun arall y maent yn ei garu. I mi, felly, nid dim ond a yw gwasanaethau'n bodoli yw'r prawf i ddynodi llwyddiant system gofal lliniarol, ond a all yr unigolyn sydd angen y gofal hwnnw gael mynediad ato, a chael ei ddeall a'i dderbyn gydag urddas, beth bynnag y bo'i gefndir, anabledd, iaith, cod post neu amgylchiadau personol.

A daw hynny â mi'n ôl i ble y dechreuais. Y tu ôl i bob trafodaeth am gyllid, cynlluniau gweithlu neu ddarpariaeth gwasanaethau mae unigolyn sy'n agosáu at ddiwedd eu hoes, a theulu sy'n ceisio eu cefnogi drwy'r peth. Ni ddylent orfod treulio'r amser gwerthfawr hwnnw'n brwydro i ddeall system gymhleth neu'n poeni a fydd yr help sydd ei angen arnynt yno ar eu cyfer. Beth bynnag yw ein gwahaniaethau ar draws y Siambr hon, rwy'n gobeithio y gallwn gytuno ar un egwyddor sylfaenol: mae pawb yng Nghymru yn haeddu urddas, maent yn haeddu tosturi, ac maent yn haeddu parch ar ddiwedd eu hoes. Mae'r holl bobl sy'n darparu'r gofal hwnnw hefyd yn haeddu ein cefnogaeth wrth gwrs. Diolch yn fawr.

Neithiwr—neu yr wythnos diwethaf, yn hytrach—roeddwn yn falch iawn o ymweld â Hosbis y Ddinas yn fy etholaeth. Maent yn gwneud gwaith gwych yn cefnogi pobl â salwch terfynol a'u teuluoedd. Maent yn darparu gofal i bobl yn eu cartrefi eu hunain, gan helpu i'w cadw mewn cysylltiad â'u cymunedau lleol a'u rhwydweithiau cymorth cyhyd â phosibl, ond mae ganddynt hefyd ganolfan galw heibio anhygoel yn yr Eglwys Newydd, gyda gerddi hardd a lle i bobl gymryd rhan mewn gweithgareddau ystyrlon, gan ganiatáu i bobl barhau i fyw'n dda hyd at ddiwedd eu hoes.

Fe wnaethant ddweud wrthyf am ddyn roeddent yn ei gefnogi a oedd, yn ddealladwy, yn teimlo'n isel iawn a dywedodd mai un o'r pethau roedd yn ei golli'n fawr oedd cyfle i sgwrsio am bêl-droed, felly fe wnaethant greu bar chwaraeon lle gallai pobl yfed cwrw di-alcohol, gwylio gemau pêl-droed a siarad amdanynt, yn aml gydag arwr chwaraeon fel gwestai arbennig. Rwy'n cyfaddef nad yw hynny'n rhywbeth sy'n apelio ataf i'n bersonol, ond mae'r bar chwaraeon bellach wedi dod yn un o'u gweithgareddau mwyaf poblogaidd. Dyma'r gwahaniaeth gwirioneddol y mae hosbisau'n ei wneud ym mywydau pobl, ond mae'r gwaith hanfodol hwn yn y fantol heb gyllid cynaliadwy a chydweithio cryf gyda byrddau iechyd lleol.

Rhoddodd y Llywodraeth flaenorol gamau ar waith tuag at ddatblygu fframwaith comisiynu hosbisau i sicrhau ymarfer da cyson ledled Cymru. Fodd bynnag, rwy'n deall bod amrywiadau sylweddol o hyd ar draws gwahanol ardaloedd. Mae angen £5.5 miliwn ychwanegol o gyllid ar sector hosbisau Cymru eleni a £8.2 miliwn ychwanegol o gyllid ym mhob blwyddyn ddilynol o dymor y Senedd. Fel y mae pobl wedi dweud, mae hyn yn golygu tua £30 miliwn i gyd ar gyfer tymor cyfan y Senedd, nad yw'n llawer iawn o arian o ystyried yr effeithiau hynod fuddiol i'n cymunedau.

Ar gyfartaledd, dim ond tua thraean o'u hincwm y mae hosbisau Cymru'n ei gael o ffynonellau statudol a rhaid iddynt godi arian ar gyfer y gweddill gan roddwyr preifat, sy'n hynod o anodd yng nghyd-destun yr argyfwng costau byw. Byddai croeso i unrhyw gymorth ariannol ychwanegol ar gyfer hosbisau wrth gwrs, ond sicrwydd hirdymor hefyd, o ran contractau a chyllid grant, fel y gall staff a defnyddwyr gwasanaeth fod yn hyderus y bydd eu gwasanaethau hanfodol yno pryd bynnag y bydd eu hangen. Mae cyllid aml-flwyddyn rhagweladwy yn caniatáu i hosbisau gynllunio ymlaen llaw yn well ac yn cefnogi eu staff medrus iawn gyda nifer enfawr o wahanol arbenigeddau meddygol wedi'u gwreiddio yn eu cymunedau lleol eu hunain.

Rwy'n falch ein bod ni i gyd yn cytuno bod gwaith anhygoel ein hosbisau a'n gweithwyr gofal lliniarol nid yn unig yn werth ei ddathlu yn y ddadl hon y prynhawn yma, ond hefyd yn deilwng o gyllid teg a chynaliadwy i gydnabod eu gwaith sy'n goleuo bywydau. Diolch.

Diolch yn fawr iawn. Mae gennym un neu ddau o siaradwyr eraill. Mae nifer o siaradwyr i lawr ar gyfer y ddadl hon. Gallaf fynd ychydig dros yr amser, os caniatewch i mi wneud hynny, ond os caf ofyn i'r un neu ddau siaradwr nesaf i fod yn ymwybodol y byddwn wedi mynd dros yr amser. Rebeca Phillips.

Diolch, Lywydd, a hoffwn ddiolch i bawb am rannu eu straeon personol heddiw. Y ffordd y gofalwn am bobl y nyddiau olaf eu bywydau yw'r mesur eithaf o'n tosturi, ein gwerthoedd a'n cymdeithas. Nid cangen eilaidd o feddygaeth yw gofal lliniarol a diwedd oes; mae'n biler sylfaenol mewn system iechyd a gofal cymdeithasol wirioneddol integredig.

Yng Nghastell-nedd Port Talbot, mae Marie Curie yn amcangyfrif y byddai 1,550 o bobl wedi elwa o ofal lliniarol a gofal diwedd oes yn 2023. Ymhen 10 mlynedd, maent yn amcangyfrif y bydd y galw am ofal lliniarol yng Nghastell-nedd Port Talbot yn cynyddu i 1,705 o bobl y flwyddyn, a'r hyn y mae'n rhaid inni gofio yw bod unigolyn, teulu, y tu ôl i bob ffigur.

Mae adnabod anghenion yn gynnar trwy fyrddau iechyd yn hanfodol i lywio'r gwaith o gynllunio a darparu gwasanaethau. Roeddwn i'n falch o weld ymrwymiadau ym maniffesto Plaid Cymru i sicrhau bod pob bwrdd partneriaeth rhanbarthol yn cynnwys angen gofal lliniarol a diwedd oes, oherwydd ni ddylai urddas mewn marwolaeth byth ddibynnu ar eich cod post.

A thrown at staff ein hosbisau ledled Cymru. Nid oes modd mesur y gefnogaeth y mae'r unigolion hyn yn ei ddarparu i deuluoedd—y gofal, y profiad a'r tosturi sy'n galluogi pobl i aros yn eu cartrefi a'u cymunedau lle bynnag y bo modd. Ond mae poblogaeth sy'n heneiddio gyda chyflyrau cynyddol gymhleth yn golygu y bydd pwysau ar ein staff rheng flaen yn dwysáu. Os nad adeiladwn rwydwaith o ofal cymunedol gwydn, ein gwasanaethau argyfwng fydd yn ysgwyddo'r pwysau. Bydd pobl sy'n dymuno treulio eu dyddiau olaf yng nghysur eu cartrefi eu hunain wedi'u hamgylchynu gan eu hanwyliaid yn parhau i fod yn gaeth mewn gwelyau ysbyty am nad yw'r gefnogaeth gymunedol yno. Rwy'n falch o weld consensws ar draws y Siambr heddiw i weithio gyda'n gilydd i sicrhau bod pob unigolyn yng Nghymru yn gallu wynebu diwedd eu hoes gydag urddas, ac mewn cysur a heddwch.

Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i'r grŵp Llafur am gyflwyno'r cynnig hwn heddiw, a'r ddadl bwysig hon. Oherwydd mae hwn yn fater a ddylai uno pob un ohonom yn y Siambr hon, beth bynnag yw ein gwahaniaethau gwleidyddol. Fel Sam Rowlands, hoffwn ddiolch i Mark Isherwood, nad yw yn y Siambr hon mwyach, am yr holl waith a wnaeth yn y cyswllt hwn. Roedd yn arweinydd i ni yn y maes hwn. Rydym yn gweld ei golli, ond edrychwn ymlaen at weld beth y gall Sam ei wneud yn ei le.

Dros y blynyddoedd, cefais y fraint o ymweld â nifer o elusennau a sefydliadau ledled Cymru sy'n darparu gofal a chymorth i bobl sy'n wynebu rhai o adegau anoddaf eu bywydau. Rwyf wedi ymweld â Hosbis Dewi Sant, fel y soniodd Natasha Asghar. Ond un ymweliad penodol sydd wedi aros gyda mi oedd ymweliad â chanolfan gofal lliniarol i blant Tŷ Hafan, ger Caerdydd. Mae gweld y tosturi, yr ymroddiad a'r gofal anhygoel a ddarperir i blant â chyflyrau sy'n cyfyngu ar fywyd, a'r gefnogaeth a gynigir nid yn unig i'r plant, ond i'r rhieni a'r teuluoedd, yn rhywbeth sy'n rhoi bywyd mewn persbectif go iawn. Hoffwn ddiolch i'r holl bobl sy'n gweithio yn Tŷ Hafan am y gwaith anhygoel a wnânt.

Ond mae gofal lliniarol yn ymwneud â mwy na helpu rhywun ar ddiwedd eu hoes yn unig, mae'n ymwneud â helpu pobl i fyw cystal ag y gallant cyhyd ag y gallant. Mae'n ymwneud ag urddas, cysur, tosturi a rhoi cyfle i deuluoedd greu atgofion gwerthfawr gyda'i gilydd. Hoffwn dalu teyrnged i bob nyrs, meddyg, cynorthwyydd gofal iechyd, gwirfoddolwr a gweithiwr elusennol sy'n gwneud hynny'n bosibl ledled ein gwlad.

Ond Lywydd, y tu ôl i'r gwaith anhygoel hwnnw, mae realiti ariannol sy'n peri cryn bryder. Ledled Cymru, mae hosbisau'n cefnogi mwy nag 20,000 o oedolion a phlant bob blwyddyn, ond mae oddeutu dwy ran o dair o'u hincwm yn dal i ddibynnu ar godi arian elusennol. Y mis diwethaf, rhybuddiodd Hospice UK a Hospices Cymru fod angen £30 miliwn ychwanegol dros weddill tymor y Senedd hon i ddim ond diogelu'r gwasanaethau hanfodol hyn. Dylai'r ffigurau hynny beri pryder i bawb. Nid pwysau ariannol ar fantolen yn unig mohonynt; mae iddynt ganlyniadau gwirioneddol i gleifion a theuluoedd sy'n dibynnu ar y gwasanaethau hyn. Croesawais y cyllid ychwanegol y mae Llywodraeth Cymru wedi'i ddarparu, gan gynnwys y pecyn £4.3 miliwn a gyhoeddwyd yn gynharach eleni a'r gwaith sy'n mynd rhagddo i wella'r ffordd y caiff hosbisau eu comisiynu, ond mae’n rhaid inni gydnabod na all cefnogaeth ariannol tymor byr gymryd lle'r diogelwch hirdymor y mae'r gwasanaeth a'r sector wedi gofyn amdano. Ni allwn ddisgwyl i'n hosbisau barhau i roi sicrwydd i deuluoedd yn yr amgylchiadau anoddaf hynny.

Rwy'n credu bod mater tegwch ehangach yma hefyd. Mae Llywodraeth Cymru ei hun wedi cydnabod nad oes gan oddeutu un o bob pedwar o bobl yng Nghymru fynediad at ofal hosbis neu gymorth gofal lliniarol arbenigol cyfatebol ar hyn o bryd, ac ni all hynny fod yn dderbyniol. P'un a yw rhywun yn byw yng Nghaerdydd, y Cymoedd, cefn gwlad Powys neu ogledd Cymru, dylent allu cael yr un urddas a thosturi a gofal o'r un ansawdd. Rhaid inni gofio bod gofal lliniarol da hefyd yn golygu cefnogi teuluoedd, darparu seibiant, helpu pobl i aros yn eu cartrefi eu hunain a lleihau pwysau diangen ar ein hysbytai. Nid yw pobl ar ddiwedd eu hoes eisiau eistedd ar gadeiriau caled mewn adrannau damweiniau ac achosion brys yn aros i gael eu gweld. Nid dyna lle maent eisiau mynd.

Ond hoffwn ddweud wrth y Gweinidog Cabinet newydd: fe wnaethoch chi lawer o addewidion i'r sector hwn pan oeddech chi'n Weinidog yr wrthblaid ar gyfer hyn. Ym mis Ionawr 2024, fe wnaethoch chi arwain dadl yn y Senedd hon, yn galw am gyllid hirdymor. Ar 16 Gorffennaf y flwyddyn honno, fe ddywedoch chi hefyd eich bod yn anhapus ynghylch yr oedi i'r sector. Ym mis Medi, fe sonioch chi am gynnydd aneffeithlon, ac ym mis Ionawr a mis Mawrth eleni, fe ddywedoch chi fod y lefelau cyllido yn anghynaliadwy. Felly, wrth ymateb i'r ddadl hon, Weinidog Cabinet, rwy'n gobeithio nad yw swyddogion wedi siarad yn eich clust ac wedi newid eich meddwl, gan y credaf y bydd rhywfaint o'r sicrwydd rydych chi wedi'i roi i'r sector dros y blynyddoedd yn cael ei ddwyn i gyfrif. Hoffwn weld eich bod chi wedi gwrando ac yn mynd i weithredu nawr eich bod yn y Llywodraeth i gyflawni ar ran y sector allweddol hwn, a chyflawni ar ran y teuluoedd a'r bobl hynny ledled Cymru sy'n dibynnu arnoch i gadw eich addewidion. Diolch.

I call on Cabinet Minister for Health and Care, Mabon ap Gwynfor.

Thank you very much, Llywydd, and I welcome the opportunity to respond to this important debate. I'm also grateful to Ken Skates for bringing it before the Senedd today. I'd also like to thank all Members for their poignant contributions during this debate. This is an issue on which there is a great deal of common ground across the Chamber. There is much in today's motion that we could all agree with.

High-quality palliative and end-of-life care is exceptionally important. It means that people are treated with dignity, compassion and care. That's important to the individual. It's important to families and to carers as well, and it is just as important to the people who support them through some of the most difficult times that they will ever face. Hospices are a crucial part of that care. They provide valuable clinical expertise. They help people to live as well as they can. They work hand in hand with the NHS and community services to provide care that is compassionate and focused on the individual.

I have visited a number of hospices myself, first as an opposition politician, and now as a Minister in Government, and on every occasion, I've been struck by the dedication of the staff, the volunteers and everyone else who is part of their work. I'm sure that I speak on behalf of the whole Chamber when I say that we owe a great debt of gratitude to them.

I fully understand the concerns that have been raised today regarding the pressures that face the sector, and I sympathise entirely with them. Indeed, many of the matters that have been highlighted today were matters that I myself raised when I was on the opposition benches, as we have heard. They were important then, and they remain important today. The financial situation is challenging, and I will not pretend otherwise. Hospices have been clear about the pressures that face the sector: higher energy costs, increases in national insurance contributions, increased demand for services, and uncertainty regarding commissioning arrangements.

I heard those concerns directly when I met with Hospices Cymru recently. We discussed the pressures currently facing the sector. We also discussed the longer term and what needs to be done to place hospice services on a more sustainable footing.

Fodd bynnag, nid yw cydnabod y cyfyngiadau yn golygu derbyn na ellir gwneud unrhyw beth. Mae camau ymarferol y gallwn ac y mae'n rhaid i ni eu cymryd i wella gwasanaethau a chryfhau cynllunio. Mae ein rhaglen lywodraethu'n cynnwys ymrwymiad clir i fynd i'r afael â'r heriau allweddol sy'n wynebu gofal lliniarol a gofal diwedd oes. Mae fy swyddogion eisoes yn gweithio gyda chyd-Aelodau ar draws iechyd, gofal cymdeithasol, partneriaethau rhanbarthol a'r agenda gofalwyr di-dâl i droi'r ymrwymiad hwnnw'n gamau ymarferol.

Mae'r fanyleb gwasanaeth cenedlaethol yn cefnogi cynlluniau a darpariaeth fwy cyson. Mae'r fframwaith cymhwysedd cenedlaethol yn cefnogi'r gwaith o ddatblygu'r gweithlu, tra bo'r dull comisiynu hosbisau'n sefydlu egwyddorion ar gyfer trefniadau mwy cyson a chynaliadwy. Mae'r pwynt ynglŷn â'r gweithlu yn y cynnig yn arbennig o bwysig. Mae'r fframwaith cymhwysedd cenedlaethol yn darparu sylfaen bwysig ar gyfer sicrhau bod gan staff ar draws iechyd a gofal y sgiliau a'r hyder sydd eu hangen i ddarparu gofal lliniarol a gofal diwedd oes o ansawdd uchel. Rhaid cydnabod gofal lliniarol yn gynharach hefyd a'i ymgorffori ar draws y llwybrau y mae pobl yn derbyn gofal drwyddynt. Drwy ddatblygu ein strategaeth canser genedlaethol a'n fframwaith gofal argyfwng ac acíwt, rydym yn edrych ar sut y gellir integreiddio cymorth lliniarol arbenigol yn well ar draws gwasanaethau, gan gefnogi mynediad cynharach at ofal, cynlluniau gofal uwch cryfach, a chymorth mwy cydgysylltiedig i gleifion a theuluoedd.

Lywydd, hoffwn roi sylw hefyd i'r alwad am gyllid teg a chynaliadwy i hosbisau. Mae'r trefniadau presennol wedi datblygu'n wahanol ledled Cymru. Mae hosbisau wedi dweud wrthym fod anghysondeb ac ansicrwydd yn ei gwneud yn anos iddynt gynllunio gwasanaethau, cadw eu gweithlu a buddsoddi ar gyfer y dyfodol. Yn rhy aml, gall mynediad at ofal lliniarol a gofal diwedd oes ddal i gael ei ddylanwadu gan ble mae pobl yn byw neu'r ffordd y mae gwasanaethau wedi datblygu yn y gorffennol. Nid yw'r amrywiad hwnnw o fudd i gleifion, teuluoedd na'r system ehangach. Mae'r canllawiau comisiynu hosbisau yn rhoi cyfeiriad cyffredin i ni, ond nid eu cyhoeddi oedd diwedd y broses.

Rhaid i'r cam nesaf ymwneud â gweithredu. Mae hyn yn cynnwys asesiad cenedlaethol o anghenion y boblogaeth, a gwaith ar fodelau comisiynu ac ariannu yn y dyfodol. Mae'r rhaglen genedlaethol gofal lliniarol a diwedd oes yn gweithio i feithrin dealltwriaeth gliriach o angen ledled Cymru, fel bod penderfyniadau'n adlewyrchu'r hyn sydd ei angen ar bobl yn hytrach nag adlewyrchu patrymau darpariaeth yn y gorffennol yn unig. Rydym am wneud cynnydd ystyrlon tuag at drefniadau mwy cyson a chynaliadwy yn nhymor y Senedd hon. Rwy'n cydnabod bod y sector eisiau mwy o sicrwydd ac rwy'n rhannu'r nod hwnnw. Ein ffocws nawr yw gweithredu'r dull comisiynu a sicrhau bod penderfyniadau ariannu'n cael eu llywio gan dystiolaeth, disgwyliadau y cytunwyd arnynt gan y gwasanaeth ac atebolrwydd cliriach.

Ond nid yw ein sylw wedi'i gyfyngu i'r tymor hwy. Byddwn yn parhau i fynd ar drywydd cyfleoedd ymarferol i gefnogi hosbisau sy'n wynebu pwysau uniongyrchol, gan barhau â'r rhaglen ddiwygio ehangach hon. Enghraifft ddiweddar yw'r cytundeb o £800,000 drwy'r rhaglen gyfalaf i Gymru gyfan i gefnogi'r gwaith o ailddatblygu Hosbis y Ddinas. Er na all buddsoddi mewn un prosiect ddatrys y pwysau sy'n wynebu'r sector cyfan, mae'n dangos ein bod yn cefnogi gwasanaethau nawr gan ddatblygu trefniadau mwy cynaliadwy ar gyfer y dyfodol. Mae hefyd yn hanfodol ein bod yn gosod cyfeiriad polisi clir ar y cyd, gan ddod â gwasanaethau, y gweithlu, comisiynu, cyllid a chefnogaeth i deuluoedd a gofalwyr at ei gilydd.

Ac nid ydym yn dechrau o dudalen wag, er ein bod yn cydnabod bod lle i wella bob amser. Mae'r datganiad ansawdd ar gyfer gofal lliniarol a gofal diwedd oes, sy'n gosod y disgwyliadau strategol ar draws iechyd, gofal cymdeithasol a'r trydydd sector, yn cael ei adnewyddu ar hyn o bryd, ac ochr yn ochr â'r gyfres bresennol o ddogfennau ategol, fe fydd yn helpu i ddarparu'r fframwaith strategol ar gyfer y cyfnod nesaf o wella.

However, ultimately, national frameworks must become practical action on the ground. Through my recent discussions with the sector, including at an event hosted by Marie Curie and Hospice UK, I have heard a very clear message. There is a genuine appetite for collaboration and an appetite to improve the care and support available to people as they approach the end of their lives. That's why I have asked officials to start the work of preparing for a national summit on palliative and end-of-life care. We intend to hold it next March.

I want that summit to bring together the NHS, hospices and other stakeholders. I want it to help to shape future priorities for palliative and end-of-life care in Wales. The intention is not to commission another report, nor to rehearse the challenges that we already understand. The intention is to bring people together around a clear programme of action and delivery during this Senedd term.

Llywydd, I do not underestimate the scale of the challenges that face the sector. I also understand full well the concerns stemming from uncertainty on funding and the workforce. But, at the same time, it is important to recognise the progress that has already been made. It is also important that we maximise the opportunities ahead of us.

Behind every discussion on funding, commissioning and the workforce are real people and real families—people who face some of the most difficult circumstances that any one of us could imagine. They deserve compassionate care, fair care, and care that is available when it is needed most. We have an opportunity during this Senedd term to make a genuine difference by working together across the NHS, hospices, local government and the third sector. By doing that, we can create a more sustainable and more consistent system—a system that puts people at the heart of the care provided.

That is the task that we have committed to as a Government, and that's the task that we will be taking forward in partnership with everyone who plays such an important part in providing palliative and end-of-life care the length and breadth of Wales. Thank you, Llywydd.

I call on Ken Skates to reply to the debate. 

Diolch, Lywydd. Heddiw, mae gennym gonsensws clir. Mae'n un sy'n croesi pob plaid, ac mae a wnelo â maes gofal mor hanfodol sydd ei angen pan fo rhywun ar ddiwedd eu hoes ac yn wynebu salwch terfynol. Cawsom lawer o gyfraniadau hynod werthfawr, ac mae arnaf ofn nad oes digon o amser gennyf i wneud cyfiawnder â nhw. Fe wnaethom ddechrau gydag Elfed Williams, a rannodd ei brofiad personol iawn o'r gofal a ddarperir gan hosbisau a'u staff rhyfeddol. Rwy'n credu ei fod wedi adlewyrchu'r hyn y siaradodd sawl un amdano wedi hynny: pa mor bwysig yw hi i ddiolch i'r bobl sy'n gwneud profiadau diwedd oes a salwch terfynol yn haws.

Ailadroddodd Benjamin Hodge Mckenna y pwysau y mae hosbisau'n ei wynebu, gan amlinellu anghenion pobl â gofynion gofal lliniarol a gofal diwedd oes yn y dyfodol. Nododd Natasha Asghar, yn gywir ddigon, y tosturi a'r urddas sydd eu hangen ac a ddarperir i blant ac oedolion sydd angen gofal lliniarol a gofal diwedd oes. Mae hosbis Dewi Sant yng Nghasnewydd yn lle anhygoel yn wir, a thynnodd Natasha sylw at faterion yn ymwneud â'r gweithlu, gan gynnwys llesiant staff. Mae Mike Hedges wedi bod yn hyrwyddo gwaith hosbisau a staff y GIG, sy'n gofalu am bobl â salwch terfynol, ers amser maith, ac amlinellodd pam y mae'n rhaid i ofal o ansawdd uchel fod ar gael i bobl ym mhob rhan o Gymru. Mae Tŷ Gobaith yn gwasanaethu ardal eang, a dywedwyd wrthyf ar fy ymweliad am yr heriau penodol sy'n wynebu pobl mewn ardaloedd anghysbell a gwledig. Galwodd Mike, ynghyd â Rebeca Phillips, yn briodol am i ofal beidio â bod yn ddarostyngedig i loteri cod post ac i sicrhau mynediad cyfartal i bawb.

Rhannodd Becca Martin yr hyn a ddywedwyd wrthi gan Mel, a dadleuodd yn bwerus iawn yn fy marn i, gyda dyfnder emosiynol go iawn, dros fwy o gefnogaeth i ofalwyr allu derbyn gofal seibiant hanfodol. Mae cymorth mewn profedigaeth, fel yr amlinellodd Becca, yn parhau drwy gydol profedigaeth a thu hwnt, yn aml am fisoedd lawer, neu flynyddoedd hyd yn oed. Rhannodd Cristiana Emsley brofiad personol iawn hefyd, gan ein hatgoffa o'r angen a'r angen heb ei ddiwallu ar draws ein cymdeithas. Yr adeg hon y llynedd, darparodd nyrsys Marie Curie ofal diwedd oes ardderchog i fy mam fy hun, a bu modd iddi ddod adref i farw mewn urddas ac amgylchedd cyfarwydd. Rwy'n credu y bydd pob un ohonom yn ymwybodol o ofal yr angylion hyn, neu ei angen ein hunain yn y pen draw, ar ddiwedd ein hoes.

Fe wnaeth Sam Rowlands ganmol Mark Isherwood yn gywir ddigon am ei waith yn y maes hwn, a Jayne Bryant hefyd am ei gwaith hithau. A Sam, fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol, rwy'n siŵr nad oes unrhyw beth y gallaf ei ddweud ynglŷn â'r pwnc hwn nad ydych chi'n ei wybod yn barod, ond roeddech yn llygad eich lle'n dweud mai sicrwydd cyllid yw prif gais yr hosbisau. A heddiw, rwy'n credu ein bod wedi clywed cefnogaeth drawsbleidiol i gyflawni hyn.

Nododd Shav Taj pa mor bwysig yw cyfathrebu wrth ddod o hyd i ofal priodol, ac roedd Shav yn llygad ei lle yn galw am waith teg, parch, gofal a chefnogaeth i'r gweithlu. Rhoddodd Paul Rock gipolwg i ni ar weithrediad bariau chwaraeon mewn hosbisau a'r ffordd y gall arloesedd a gofal sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn wella profiadau lliniarol a diwedd oes. A rhannodd James Evans ei brofiad o ymweld â hosbis ryfeddol Tŷ Hafan. Ailadroddodd yntau hefyd yr angen am sicrwydd cyllid a thegwch mynediad.

Weinidog, rwy'n credu eich bod wedi rhoi sicrwydd i ni, y sicrwydd roeddem yn chwilio amdano yn y cynnig hwn, y bydd gwaith yn parhau ac yn dwysáu mewn maes gofal mor bwysig ar draws ffiniau gwleidyddol ac ar draws y cymunedau y mae pob un ohonom yn eu gwasanaethu. Rwy'n siŵr bod yr Aelodau ar draws y Siambr hon yn awyddus i helpu yn y gwaith hwnnw ac y byddant yn craffu ar ei gynnydd.

Nawr, yn y Llywodraeth, rydym wedi cynyddu cyllid blynyddol i hosbisau ac wedi darparu cymorth costau byw ychwanegol i helpu i ddiogelu gwasanaethau hanfodol. Ond mae angen ymdrech ar y cyd gyda chefnogaeth pob plaid ar gyfer angen heb ei ddiwallu ac angen sy'n cynyddu. Mae arnaf ofn mai ychydig iawn o gyfleoedd fel hyn a geir dros y tair blynedd a hanner nesaf i sicrhau consensws ac i gefnogi maes cyflawni sydd mor bwysig i bawb. Ond mae'n hanfodol ein bod yn gweithredu ar y cyd ac yn barchus ar faterion mor bwysig. Mae gofal adeg marwolaeth yr un mor bwysig â gofal adeg genedigaeth. Diolch i'r Gweinidog a'r holl Aelodau sydd wedi cyfrannu at y ddadl hon, ac rwy'n gobeithio y cawn gonsensws llwyr yn y bleidlais.

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? There are no objections. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36. Thank you.

The next item is the Reform UK debate on local referendums on council tax rises. I call on Cai Parry-Jones to move the motion. 

Thank you, Llywydd. It's a pleasure to open this debate on behalf of Reform UK Cymru as the shadow finance Minister.

Mae Reform yn galw am roi mwy o bwerau democrataidd yn nwylo trethdalwyr lleol. Lle mae cynghorau Cymru'n cynnig cynnydd uwch na 4.99 y cant yn y dreth gyngor, bydd gan drigolion hawl i’w cymeradwyo neu eu gwrthod drwy refferendwm lleol. Byddai’r polisi hwn yn rhoi trethdalwyr Cymru ar sail gyfartal â threthdalwyr Lloegr o’r diwedd. Os yw arweinwyr cynghorau eisiau cyflwyno cynnydd yn y dreth gyngor sy’n uwch na chwyddiant flwyddyn ar ôl blwyddyn, mae hi ond yn deg eu bod yn cyfiawnhau hynny’n uniongyrchol i’r bobl sy’n talu—y bobl y maent i fod yn gweithio ar eu rhan.

I ormod o bobl ledled Cymru, mae bil blynyddol y dreth gyngor yn rhywbeth y maent yn arswydo rhagddo. Mae teuluoedd yn ei chael hi'n anodd ymdopi â chostau byw. Maent yn gweithio'n galed i dalu eu morgeisi gan ymgodymu â biliau ynni a siopa wythnosol, ond mae disgwyl iddynt ddod o hyd i fwy a mwy o arian bob blwyddyn i dalu'r dreth gyngor hefyd. Yn fy etholaeth i, Caerdydd Ffynnon Taf, mae bil safonol band D yng Nghaerdydd wedi codi o oddeutu £1,637 yn 2022-23 i dros £2,000 eleni—cynnydd o bron i 23 y cant. Ac nid yn fy etholaeth i yn unig y mae hyn yn digwydd. Gadewch inni edrych ar y ffigurau mewn mannau eraill. Yn 2025-26, cynyddodd Wrecsam a sir y Fflint y dreth gyngor 9.5 y cant, sir Benfro 9.35 y cant a Cheredigion 9.3 y cant. Yng Nghonwy, mae trigolion wedi wynebu codiadau olynol o 9.67 y cant, 8.95 y cant a 6.5 y cant pellach eleni. Ac ar Ynys Môn, mae bil band D y cyngor wedi codi fwy na 31 y cant ers 2022. Ar gyfartaledd, mae hynny dros £425 yn fwy bob blwyddyn wedi'i ychwanegu at fil y dreth gyngor. Syfrdanol. Ac eto, adroddodd y cyngor a arweinir gan Blaid Cymru ar Ynys Môn danwariant yn eu cyllideb, cyfanswm o dros £8 miliwn dros y tair blynedd ariannol ddiwethaf, ac mae ganddynt £19 miliwn mewn cronfeydd wrth gefn cyffredinol. Mae'n rhesymol gofyn a godwyd mwy nag oedd angen ar drigolion.

Mae a wnelo hyn â mwy na'r arian nad ydynt wedi'i wario yn unig. Mae a wnelo hefyd â'r penderfyniadau gwirion y maent wedi ymrwymo i wario arnynt. Ychydig wythnosau yn ôl, derbyniodd Cyngor Sir Ynys Môn gynnig i wario £1.1 miliwn ar gyfnewid biniau duon cartrefi am rai llai. Dim ond un cynghorydd a bleidleisiodd yn erbyn y cynnig hwnnw, ac rwy'n falch o ddweud mai cynghorydd o Reform Cymru oedd hwnnw—[Torri ar draws.] Bydd mwy nag un cyn bo hir. Un llais dros synnwyr cyffredin mewn ystafell yn orlawn o nonsens. Gadewch imi fod yn glir, wrth gwrs bod cynghorau'n wynebu pwysau gwirioneddol, o ofal cymdeithasol i ysgolion, ffyrdd a chasglu gwastraff—mae angen cyllid ar y rhain i gyd. Rydym yn deall hynny ac rydym am eu gweld yn cael eu hariannu'n deg, ond nid yw hynny'n golygu y dylid derbyn biliau treth gyngor sy'n cynyddu'n dragywydd fel y norm. Mae gan Gymru 22 o brif awdurdodau lleol, felly gadewch imi ofyn cwestiwn syml: a oes angen 22 o swyddfeydd cefn gwahanol arnom pan allai cynghorau gydweithio i arbed arian? A oes angen dyblygu systemau cyflogres, contractau TG gwahanol a threfniadau caffael annibynnol arnom pan allai rhannu gwasanaethau ddarparu gwerth gwell? A allai cynghorau gyfuno eu pŵer prynu i sicrhau prisiau gwell, lleihau dyblygu a rhyddhau arian ar gyfer gwasanaethau rheng flaen, fel gofal cymdeithasol? Nid ymosodiad ar weithwyr llywodraeth leol mo hwn. Maent yn gwestiynau synnwyr cyffredin ynglŷn ag arweinyddiaeth wleidyddol cynghorau Cymru.

Mae mwy o arbedion effeithlonrwydd yn un rheswm pam y mae Reform eisiau cyflwyno clo democrataidd ar godiadau blynyddol uwchlaw 4.99 y cant i'r dreth gyngor. Rydym yn gweld y polisi hwn yn gweithio i atal gwariant gwastraffus a diangen. Os yw cynghorau Cymru eisiau codi treth uwchlaw'r trothwy hwn, rhaid iddynt wneud achos argyhoeddiadol drwy refferendwm lleol. Mater i bobl leol yw penderfynu a yw eu harian yn cael ei wario'n effeithlon. Ystyriwch aelwyd sy'n talu £2,000 y flwyddyn drwy'r dreth gyngor. Byddai cynnydd o 4.99 y cant yn ychwanegu £100 at eu bil, a byddai cynnydd o 8 y cant yn ychwanegu £160. Mewn argyfwng costau byw, mae pob punt yn bwysig. Yn Lloegr, yn gyffredinol mae'n ofynnol i gynghorau geisio cymeradwyaeth drwy refferendwm lleol os ydynt eisiau cynyddu'r dreth gyngor y tu hwnt i'r trothwy perthnasol. Felly, pam na ddylai trethdalwyr Cymru gael yr un mesur diogelwch democrataidd? Nid ein hamcan yw gorfodi cynghorau i wneud toriadau diwahân neu danseilio gwasanaethau hanfodol, ond yn hytrach, herio dyblygu diangen, gwella caffael, adolygu costau gweinyddol ac annog cynghorau i gydweithio, lle bynnag y bydd hynny'n cyflawni arbedion.

Byddem hefyd yn disgwyl mwy o dryloywder fel y gall trigolion weld sut y mae eu harian yn cael ei wario, pa arbedion a gyflawnwyd a pham y bydd unrhyw gynnydd arfaethedig yn y dreth gyngor uwchlaw'r trothwy yn angenrheidiol. Mae pobl Cymru’n gweithio'n galed am eu harian. Maent yn haeddu gwariant cyfrifol, gwasanaethau effeithiol a bargen deg gan lywodraeth leol. Ni all yr ateb i unrhyw bwysau cyllidebol fod yn gynnydd arall uwch na chwyddiant yn y dreth gyngor. Mae Plaid Cymru yn sôn am fargen newydd i Gymru, ond yr hyn sydd ei angen ar bobl Cymru mewn gwirionedd yw bargen deg gan bob haen o Lywodraeth yng Nghymru. Mae'n bryd i Lywodraeth Cymru osod y safon.

Ond rwy'n gwybod beth fydd yn digwydd. Fel pob mater pwysig arall yng Nghymru, bydd Plaid Cymru yn dweud mai gwaith rhywun arall yw mynd i'r afael ag ef, cyfrifoldeb rhywun arall. 'Mae'r dreth gyngor yn fater lleol i gynghorau.' Rydym wedi'i glywed o'r blaen. Dyma ble mae Reform yn wahanol. Byddwn yn sefyll dros Gymru ac yn ymladd dros bobl leol. Byddwn yn sicrhau bod eu lleisiau'n cael eu clywed yn glir ac yn uchel. Byddwn yn gosod y safon, ac yn yr achos hwn, mae hynny'n golygu rhoi'r gair olaf i drethdalwyr ar godiadau mawr yn y dreth gyngor. Os yw'r Aelodau yma heddiw eisiau helpu pobl gyda chostau byw, rhowch eich arian ar eich gair a chefnogwch y clo democrataidd hwn. Eu harian nhw, eu penderfyniad nhw.

Support the motion. Thank you.

I have selected the amendment to the motion. I call on the Cabinet Minister for Finance to move formally amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan.

Formally moved.

Thank you. I now call on Sarah Cooper-Lesadd.

Hoffwn fynd i'r afael â pham y byddai refferenda ar godiadau uwch na 4.99 y cant yn y dreth gyngor yn gwbl anymarferol. Nawr, nid wyf am ddechrau dadlau a ddylem ostwng y dreth gyngor ai peidio. Rwy'n mynd i edrych ar yr agweddau ymarferol o ran gweld a fyddai refferendwm yn gweithio ai peidio. Felly, cyn imi ddechrau, gadewch inni fod yn onest, Reform UK Wales yw'r hyn rydych chi'n galw eich hunain, nid Reform Cymru. Nid yw Reform Cymru yn bodoli.

Beth bynnag, mewn 13 mlynedd, ar draws dros 300 o awdurdodau Lloegr, un refferendwm a gynhaliwyd: comisiynydd heddlu a throseddu swydd Bedford yn 2015. Fe fethodd. Yn Lloegr, gellir cynyddu'r dreth gyngor heb gynnal refferendwm, ac mae'r pŵer hwnnw wedi cael ei ddefnyddio'n rheolaidd. Os nad yw mecanwaith a gynlluniwyd i sbarduno refferenda lleol yn cynhyrchu unrhyw bleidleisiau lleol, nid yw'n hwyluso dewis democrataidd lleol.

Mae refferendwm yn gwneud dau beth. Y cyntaf yw bod terfyn uchaf yn dod yn derfyn isaf. Mae cyngor a allai fod wedi codi'r dreth gyngor 2 y cant neu 3 y cant mewn blwyddyn haws yn ei chodi'n unol â'r uchafswm bob blwyddyn gan fod y cap yn compowndio. Ni ellir adennill refeniw a gollwyd yn nes ymlaen, felly'r ymateb rhesymegol yw gadael i'r cronfeydd wrth gefn sydd gennych gronni, codi'r uchafswm bob blwyddyn ac adeiladu clustog. Yr ail yw lle mae'r cap hwnnw'n brathu: mae gwasanaethau'n cael eu torri yn hytrach na bod refferenda'n cael eu cynnal. Mae Birmingham, Nottingham, Croydon, Thurrock a Woking oll wedi cyhoeddi hysbysiadau adran 114 yn y blynyddoedd diwethaf, methdaliad lleol i bob pwrpas mewn system gyda refferenda, ac eto, dim refferenda. Er bod y mecanwaith hwn yn bodoli yn ymarferol yn Lloegr, mae'n amlwg na wneir fawr o ddefnydd ohono o gwbl neu ei fod yn amherthnasol am fod yr amgylchiadau mor wael.

Felly, gadewch imi droi at pam y byddai hyn yn gweithredu'n wahanol ac yn waeth yng Nghymru. Mae'n costio rhwng £150,000 a £600,000 i awdurdod lleol gynnal refferendwm. Nid yw hynny'n swm mawr yn erbyn y gyllideb gyfan, ond nid y gyllideb gyfan yw'r enwadur cywir. Mae rhwng 80 y cant ac 85 y cant o wariant cyngor wedi'i glustnodi ar gyfer dyletswyddau statudol, cyflogau athrawon, gofal cymdeithasol statudol, casglu gwastraff, anghenion dysgu ychwanegol. Gŵyr pob un ohonom fod angen cyfrif am y rhain a'u cyllidebu. Ni ellir ariannu refferendwm o'r arian hwnnw. Mae'n dod o wasanaethau dewisol neu o gronfeydd wrth gefn heb eu dyrannu.

Yng Nghaerdydd, rwy'n cyfaddef y gellid talu am hynny drwy gronfeydd wrth gefn canolog, ond i Ferthyr Tudful, mae cost o £300,000 yn cynrychioli cyfran gwbl wahanol o gronfeydd wrth gefn cyffredinol heb eu dyrannu. Mewn rhai awdurdodau yng Nghymru, mae hynny'n cyfateb i rhwng 5 y cant a 7 y cant o'r rhwyd ddiogelwch gyfan mewn un ergyd. Yn nhermau gwasanaethau, mae hynny'n golygu llyfrgell, darpariaeth ieuenctid neu flwyddyn o drafnidiaeth gymunedol. Mae'r cynnig yn ei anfon i Ferthyr Tudful, nid yw'n ei anfon i Gaerdydd.

Wedyn, mae gennych fregusrwydd o ran y dreth ei hun nad yw'r cynnig hwn wedi'i ystyried o gwbl yn ôl pob golwg. Mewn siroedd cyfoethog yn Lloegr, mae cynnydd o 4.99 y cant yn cynhyrchu refeniw sylweddol, gan fod cyfran uchel o eiddo ym mandiau E i I. Yng Nghymoedd y De a llawer o gefn gwlad Cymru, mae dros 70 y cant o eiddo ym mandiau A i C. Mae'r un cynnydd canrannol yn cynhyrchu llawer llai o refeniw. Golyga hyn fod yn rhaid i awdurdod incwm is godi'r dreth ar ganran uwch i gynhyrchu'r un faint o arian. Felly, fe gaiff ei wthio tuag at drothwy refferendwm am fod y sylfaen dreth mor wan, a gwyddom hynny am Gymru. Felly, yr awdurdodau sydd fwyaf tebygol o gael eu gorfodi i gynnal refferendwm yw'r rhai sydd â'r lleiaf o allu i fforddio gwneud hynny. Nid Caerdydd, nid siroedd cyfoethog Lloegr, ond Blaenau Gwent a Merthyr Tudful, a byddent yn gwario cyfran sylweddol o'r incwm ychwanegol ar y bleidlais ei hun. Ac mae risg o golli, nad yw'n risg fach, a byddai hynny'n golygu y byddai llyfrgelloedd yn cau, y byddai darpariaethau ieuenctid yn diflannu ac y byddai trafnidiaeth gymunedol yn cael ei thorri. Canran o rhwng 15 y cant a 25 y cant sydd fel arfer yn pleidleisio mewn refferenda annibynnol y tu allan i gylch etholiad cyffredinol. Byddai refferendwm ar un ffigur canrannol ar gyfer y dreth gyngor yn sicr yn llai na hynny: rydych chi'n edrych ar 5 y cant i 10 y cant. Nid oes ymgeisydd, dim ymgyrch, dim gweledigaeth sy'n cystadlu, dim ond ffigur a roddir i'r cyhoedd ar ddydd Iau ym mis Chwefror. Ac mae'r anghymesuredd cymhellol yn ddifrifol: bydd preswylydd sy'n flin am gynnydd yn y dreth yn pleidleisio 'na'; anaml y bydd preswylydd sy'n derbyn bod angen cyllid ar ofal cymdeithasol a llyfrgelloedd yn teimlo'n ddigon cryf i bleidleisio o blaid. O ganlyniad, nid refferendwm ar y gyllideb a geir, ond refferendwm ymhlith y bobl sy'n ei gwrthwynebu fwyaf.

Mae dadl ddifrifol i'w chael ynglŷn â'r dreth gyngor a'r setliad cyllido ac ynglŷn â'r baich ar aelwydydd. Nid dyna yw'r ddadl hon. Yng Nghymru, mae'r polisi hwn wedi cynhyrchu un refferendwm mewn 13 mlynedd, ciw o gynghorau'n mynd yn fethdalwyr—mae Reform wedi edrych ar hynny a phenderfynu bod angen mwy o hyn ar Gymru.

Rwy'n falch o gefnogi'r cynnig a gyflwynwyd gan fy nghyd-Aelod Llŷr Powell, ond rwyf am fynd i'r afael ag ef o ongl ychydig yn wahanol, oherwydd rwyf wedi bod yn gynghorydd tref fy hun, ac yn gwybod rhywbeth am osod cyllidebau a praeseptau treth gyngor.

Rwy'n gwybod nad yw bob amser yn hawdd; mae'r etholaeth rwy'n ei chynrychioli yn cwmpasu rhannau o bedair ardal cyngor—Gwynedd, Wrecsam, Powys a sir Ddinbych—ac mae pob un yn wynebu ei heriau ei hun. Ond mae un peth ganddynt i gyd yn gyffredin: bob blwyddyn, mae pobl yn cael eu bil treth gyngor a bron bob tro mae wedi codi eto. I rywun ar incwm da, efallai na fydd £100 neu £150 arall yn ymddangos yn arbennig o arwyddocaol, ond i bensiynwr neu rywun sy'n byw ar incwm sefydlog, mae'n arian y mae'n rhaid iddynt ddod o hyd iddo o rywle, a'r broblem yw nad unwaith y mae'r codiadau hyn yn digwydd; maent yn cronni flwyddyn ar ôl blwyddyn. Mae cynnydd o 5 y cant eleni yn cael ei ychwanegu at yr holl godiadau sydd wedi mynd o'r blaen, ac mae cynnydd y flwyddyn nesaf yn cael ei gyfrifo ar ben hynny. Dyna pam y credaf fod angen inni edrych ar yr hyn y mae pobl yn ei dalu heddiw o'i gymharu â phum neu 10 mlynedd yn ôl, yn hytrach na dim ond edrych ar y ganran ddiweddaraf, oherwydd yn sicr, nid yw incwm cartrefi wedi codi ar yr un cyflymder.

Nawr, ar ôl bod yn gynghorydd tref, mae yna rywbeth arall y credaf ei fod yn werth ei esbonio. Pan fydd eich bil treth gyngor yn cyrraedd, efallai y byddwch chi'n cymryd yn ganiataol yn ddigon rhesymol fod yr holl arian hwnnw'n mynd i'ch cyngor sir, ond nid yw hynny'n wir. Mae rhan ohono'n mynd tuag at blismona, ac yn dibynnu ar ble rydych chi'n byw, mae yna gyfraniad i'ch cyngor tref neu gymuned hefyd. Mae gwasanaethau tân ac achub yn cael eu hariannu trwy gyllidebau'r cyngor hefyd. Mewn gwirionedd, mae'r elfen heddlu'n unig yn £1 ym mhob £6 ar gyfartaledd ym mil y dreth gyngor yng Nghymru, ac nid swm y mae eich cyngor sir yn ei benderfynu yw hwnnw. Rwy'n sôn am hyn am fy mod yn credu bod pobl yn haeddu gwybod yn union pwy sy'n gyfrifol am y gwahanol rannau o'u bil, ac os ydym yn mynd i gyflwyno trothwy refferendwm, mae angen inni fod yn glir pa gynnydd y mae'n berthnasol iddo.

Nawr, nid wyf eisiau i unrhyw un feddwl fy mod i'n awgrymu bod gan gynghorau waith hawdd; nid yw hynny'n wir. Mae costau gofal cymdeithasol yn codi, mae ysgolion dan bwysau, a gofynnir i gynghorau ddarparu gwasanaethau gyda chyllidebau dan bwysau cynyddol. Ond daw hynny â mi at rywbeth arall sy'n bwysig. A yw'r ffordd yr ariannwn lywodraeth leol yng Nghymru yn addas i'r diben mewn gwirionedd? Oherwydd mae darparu gwasanaethau mewn siroedd gwledig mawr fel Powys, Gwynedd a sir Ddinbych yn wahanol iawn i'w darparu mewn dinas. Mae gennych gymunedau llai wedi'u gwasgaru dros bellteroedd llawer mwy. Mae cludiant ysgol yn costio mwy, mae darparu gwasanaethau'n costio mwy, ac mewn llawer o achosion, ni cheir yr arbedion maint y gall ardaloedd trefol mwy eu cyflawni. Felly, mae angen system ariannu sy'n cydnabod y gwahaniaethau hynny, nid dull un maint i bawb sy'n cymryd yn ganiataol fod pob cyngor yn wynebu'r un amgylchiadau.

Mae gan Lywodraeth Cymru gyfrifoldeb i wneud hynny'n iawn, oherwydd, os ydym yn mynd i ddwyn cynghorau i gyfrif am yr arian y maent yn gofyn i drigolion ei dalu, rhaid inni hefyd ddwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif am y penderfyniadau cyllido sy'n effeithio arnynt. Nid oes dim o hyn yn newid sefyllfa'r unigolyn sy'n gorfod talu'r bil—ni chânt ddewis a yw eu hincwm yn codi digon i dalu cynnydd arall yn y dreth gyngor, dim ond dod o hyd i'r arian, a dyna pam rwy'n cefnogi rhoi mwy o lais iddynt pan argymhellir cynnydd arbennig o fawr. Nid yw'n golygu na all cynghorau byth godi treth gyngor fwy na 4.99 y cant; mae'n golygu, os credant fod angen iddynt wneud hynny, y dylent fod yn barod i esbonio pam a rhoi'r penderfyniad hwnnw i'r bobl sy'n mynd i dalu amdano. Nid wyf yn credu bod hynny'n afresymol, oherwydd, yn y pen draw, nid mater o ffigurau ar daenlen neu ddadleuon rhwng gwleidyddion yw hyn, ond mater o'r hyn sydd gan bobl ar ôl yn eu pocedi ar ddiwedd y mis, ac rwy'n credu bod y bobl hynny'n haeddu cael lleisio barn. Felly, fe fyddaf yn cefnogi'r cynnig hwn ac yn annog yr Aelodau eraill i wneud yr un peth. Diolch, Lywydd.

Nid wyf erioed wedi clywed pobl yn siarad mewn dadl gyda chymaint o anwybodaeth. Fe ymatebaf i un peth. Mae yna gonsortiwm prynu Cymru, lle daw awdurdodau lleol at ei gilydd i brynu pethau'n rhad rhyngddynt.

Mae llywodraeth leol yn darparu llawer o'r gwasanaethau allweddol a ddarperir gan y sector cyhoeddus yng Nghymru—nid yn unig casglu sbwriel, ond cannoedd o wasanaethau, o gynnal a chadw ffyrdd i safonau masnach. Nid oes unrhyw awdurdod lleol yn codi'r dreth gyngor oherwydd eu bod eisiau cosbi eu hetholwyr—byddai hynny'n wrthnysig ac yn hunan-drechol. Mae codiadau treth gyngor yn cael eu gyrru gan yr angen i ateb y galw, bodloni eu rhwymedigaethau statudol a dymuniadau talwyr y dreth gyngor. Rhaid inni ystyried nad ymarfer mathemategol syml yw pwysau cyllidebol ar awdurdodau lleol. Pam 4.99 y cant? Rwy'n gwybod ei fod yn gwneud pennawd da. A all Reform gyhoeddi'r cyfrifiadau sy'n sail iddo? Pa wasanaethau y byddent yn ystyried eu diddymu? A ydynt yn ceisio gwneud gwasanaethau statudol yn anstatudol er mwyn i gynghorau roi'r gorau i wasanaethau'n gyfreithlon? Yng Nghaint dan arweiniad Reform, mae cofrestr risg ariannol y gyllideb yn datgelu aramlygiad uniongyrchol o £411 miliwn—dyna ni, £411 miliwn—sy'n dangos maint yr ansicrwydd sy'n wynebu cyllid Caint. Mae'r risgiau'n cynnwys gorwariant posibl, gwasanaethau wedi'u tanariannu, pwysau galw cynyddol mewn gofal cymdeithasol, a gwaith cynnal seilwaith. Mae'r lefel hon o risg yn codi cwestiwn am allu'r cyngor i reoli ei gronfeydd wrth gefn ac osgoi toriadau mwy llym yn y blynyddoedd i ddod, gan gamblo gyda gwasanaethau i bobl agored i niwed a chyllid y cyngor.

Derbyniodd Pwyllgor Cyllid y Senedd flaenorol dystiolaeth gan dystion am y cyfraddau gwahaniaethol y mae chwyddiant yn effeithio ar eu cyllidebau. Mae gan lywodraeth leol yng Nghymru lawer o bwysau ariannol y tu allan i'w rheolaeth. Mae addysg yn faes gwariant mawr ac mae angen talu cyflogau athrawon a chodiadau pensiwn yn llawn. Addysg yw'r allwedd i symud plant allan o dlodi.

Rwyf am drafod tri math o bwysau ariannol mawr ar lywodraeth leol yn fanwl. Y pwysau amcangyfrifedig am wasanaethau llywodraeth leol eleni oedd £599 miliwn. Mae gwasanaethau cymdeithasol yn unig yn costio bron i hanner hynny, sy'n cyfateb i dros £200 miliwn i gyd. Mae darparu gofal cymdeithasol yn hanfodol er mwyn i'r system iechyd a gofal weithredu'n effeithiol, ac mae'n chwarae rhan allweddol yn cyflawni canlyniadau iechyd cadarnhaol. Mae buddsoddi mewn gofal cymdeithasol yn arwain yn uniongyrchol at leihau'r pwysau ar y GIG, o ran cadw pobl allan o'r ysbyty a helpu pobl i ddychwelyd adref ar yr adeg briodol, gan leihau oedi wrth drosglwyddo gofal.

Mae gan Gymru boblogaeth sy'n heneiddio ac mae pobl yn byw'n hwy gydag anghenion gofal cymhleth a dementia. Bydd hyn yn parhau i gynyddu'r pwysau ar wasanaethau gofal. Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn pwysleisio bod gwasanaethau cymdeithasol yn wynebu heriau ariannol acíwt sy'n ehangu, gyda mwy na 81,000 o bobl yn dibynnu ar ofal a chymorth. Mae Fforwm Gofal Cymru yn dweud bod y sector o dan straen enfawr, yn ymdopi â phwysau gweithlu parhaus, cyfraddau ffioedd anghynaliadwy a chostau cynyddol cyflogwyr. Dangoswyd i bwyllgor y gall ffioedd am ofal nyrsio amrywio cymaint â £9,000 y flwyddyn rhwng awdurdodau cyfagos. I'r rhai sy'n ariannu eu gofal eu hunain yn llawn, mae costau wythnosol cyfartalog oddeutu £1,156 ar gyfer gofal preswyl a £1,394 ar gyfer gofal nyrsio. Mae'r comisiynydd pobl hŷn yn nodi sut y mae pwysau ariannu'n disgyn yn annheg ar ddefnyddwyr gwasanaeth, gyda strwythurau ffioedd annheg a ffioedd ychwanegol yn gadael llawer o'r rhai sy'n ariannu eu gofal eu hunain yn rhoi cymhorthdal i leoliadau cartrefi gofal a ariennir yn gyhoeddus i bob pwrpas.

Pwysau'r gweithlu: mae pwysau staffio'n parhau i fod yn bryder mawr, gyda swyddi gwag cronig ac anawsterau recriwtio a chadw staff parhaus, er gwaethaf cyflwyno'r cyflog byw gwirioneddol i weithwyr gofal cymdeithasol. Mae mwy na chwarter y gweithwyr gofal cartref ar gontractau dim oriau. Canfu arolwg Gofal Cymdeithasol Cymru o'r gweithlu yn 2025 fod un o bob pump o weithwyr gofal cymdeithasol yn anelu at adael y sector o fewn y 14 mis nesaf, gan nodi cyflog isel, amodau gwael a chyfleoedd cyfyngedig i gamu ymlaen fel rhesymau.

Nid yw Llywodraeth Cymru'n cyhoeddi data ar amseroedd aros am wasanaethau gofal cymdeithasol ar hyn o bryd, ond mae rhanddeiliaid yn adrodd am oedi hir a chynyddol, gan gynnwys aros am asesiad i gael pecynnau gofal, offer a therapi galwedigaethol. Canfu ymchwil Age Cymru fod bron i un o bob pedwar o bobl hŷn yn aros mwy na 30 diwrnod am asesiad gofal ac un o bob chwech yn aros mwy na 30 diwrnod i ofal gael ei roi ar waith ar ôl yr asesiad.

Maes arall lle ceir pwysau mawr yw anghenion dysgu ychwanegol. Rydym wedi siarad llawer amdano yma, ac roedd pawb yn dweud sut y mae angen mwy o arian arnom ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol. O ble rydych chi'n meddwl y daw? Mae ysgolion ledled Cymru ar ymyl y dibyn. Mae nifer sylweddol o gyllidebau ysgolion mewn diffyg ar hyn o bryd, ac i lawer, mae'r argyfwng hwnnw'n cael ei yrru bron yn uniongyrchol—[Torri ar draws.]—gan ddarpariaeth wedi'i thanariannu'n ddifrifol. Mae ysgolion sydd ag arian sylweddol dros ben wedi gweld yr arian hwnnw'n cael ei ddefnyddio ar gyfer y ddarpariaeth ADY. [Torri ar draws.] Os ydych chi eisiau ymyrryd, gwnewch hynny os gwelwch yn dda, ac fe geisiaf eich addysgu chi. Fe fethodd y system ysgolion. [Torri ar draws.]

Esgusodwch fi. A oes gennych chi Mark Drakeford yn eistedd yno neu rywbeth?

A ydych chi'n meddwl y dylai'r trethdalwr, trethdalwyr lleol, dalu am bopeth, Mike? Pa mor uchel ydych chi'n meddwl y dylai'r dreth gyngor godi bob blwyddyn, oherwydd, o dan Lafur, mae'n codi'n uwch o hyd?

Gallaf ddeall—. Rwy'n deall eich safbwynt: rydych chi eisiau preifateiddio popeth. Rydych chi eisiau i'r rhieni dalu am bopeth. Rydych chi eisiau iddynt dalu am bopeth ac nid ydych chi eisiau i'r trethdalwr dalu amdano. [Torri ar draws.]

Gorffennwch, os gallwch chi, Mike, os gwelwch yn dda.

Wel, fe welwn ni fis Mai nesaf faint ohonoch chi fydd yn goroesi mewn llywodraeth leol, ac fe welwn ymhen tair blynedd gyn lleied ohonoch chi fydd yma. A gaf i awgrymu eich bod chi'n dechrau edrych ar isetholiadau cynghorau ac os ewch chi'n ôl, pa mor hir yw hi ers i chi ennill un ddiwethaf?

Janet—[Torri ar draws.] Os gwelwch chi'n dda. Rydym yn ceisio gwrando ar y cyfraniadau o'r llawr. Janet Finch-Saunders.

Diolch, Lywydd. Mawredd, rwy'n canu fy hoff gân nawr, mae arnaf ofn. Nawr, efallai y bydd hyn yn sioc i rai, ond rhaid imi ddechrau trwy longyfarch Reform. [Torri ar draws.] Nid oherwydd eich bod wedi dod o hyd i syniad gwych am bolisi newydd, ond oherwydd eich bod chi unwaith eto wedi dangos talent drawiadol i gymryd syniadau Ceidwadol da a gosod logo Reform arnynt. Nawr, fel maent yn dweud, dynwared yw'r ffurf fwyaf diffuant ar ganmoliaeth. Ond gadewch inni atgoffa pobl yn y Siambr hon nad oedd yma flynyddoedd yn ôl—. Fe wnaf eich atgoffa eich bod wedi gwneud hynny wrth lansio eich maniffesto cyn yr etholiad, a chopïo a gludo polisïau Ceidwadol da yn uniongyrchol.

Nawr, roedd yn addewid maniffesto gan y Ceidwadwyr Cymreig i drwsio treth gyngor, ac mae bob amser wedi bod yn addewid maniffesto cadarn nid yn unig i drwsio treth gyngor, ond i leihau'r dreth gyngor. Yn wir, y Ceidwadwyr sydd ers amser maith wedi nodi pwysigrwydd treth gyngor isel, ac yn 2011, roeddwn yn falch o gael fy ethol yma pan wnaeth y Gwir Anrhydeddus David Cameron, y Prif Weinidog Ceidwadol, rewi'r dreth gyngor am dair blynedd—£50 miliwn—i Lywodraeth Cymru, sef Llafur wedi'i chynnal gan Blaid Cymru. Ond dyfalwch beth? Ni wnaethant drosglwyddo'r arian hwnnw yn ei flaen i sicrhau gostyngiadau yn y dreth gyngor, gan ei wario yn lle hynny ar eu hoff brosiectau eu hunain.

Rydym ni fel plaid yn ymladd i gadw'r holl drethi'n isel. Sylfaen gadarn i'r Blaid Geidwadol yw caniatáu i'r rhai sy'n gweithio'n galed, a'n pensiynwyr sy'n brin o arian parod, gael mwy o arian yn eu pocedi, nid ar ddiwedd yr wythnos neu ddiwedd y mis yn unig, ond o un diwrnod i'r llall. Nawr, ers amser maith rydym wedi cefnogi—. A gallaf enwi'r Ysgrifenyddion, Ysgrifenyddion y Cabinet, Gweinidogion sydd wedi bod yn eu swyddi yma—nid oes un nad ydym ni ar y meinciau hyn wedi codi'r syniad gyda nhw o gap o 5 y cant ar godiadau i'r dreth gyngor. Os edrychwch ar ein hawdurdod lleol ni yng Nghonwy, dros y tair blynedd diwethaf bron i 10 y cant—9.8 y cant; 9.6 y cant—ac mae pobl yn cael llai. Mae gennym fwy o chwyn nag erioed o'r blaen, toiledau'n cau, mae gennym sbwriel ar ein strydoedd, ac mae pobl yn meddwl o ddifrif beth ar y ddaear y maent yn talu amdano drwy eu treth gyngor.

Nawr, mae'r system hon eisoes yn bodoli yn Lloegr, lle mae angen refferenda ar gyfer yr hyn y mae'r Llywodraeth yn penderfynu ei fod yn gynnydd gormodol yn y dreth gyngor. Mae'r egwyddor wedi'i sefydlu ers dros ddegawd ac mae'n darparu mesur diogelwch democrataidd pwysig. Yr hyn sydd efallai'n fwyaf rhyfeddol yw clywed y cynnig hwn gan Reform, plaid y mae ei chynghorau eu hunain yn Lloegr wedi darganfod bod ymgyrchu yn erbyn codiadau treth yn haws na llywodraethu yn y cynghorau hynny. Felly, rydych chi'n dweud un peth cyn etholiad—. A siarad sbin cyn etholiadau llywodraeth leol yw hyn. [Torri ar draws.] Na, rydym ni'n ei olygu, bob dydd. Nid ydym yn chwit-chwat. Rydym ni'n credu y dylai fod refferendwm ar y dreth gyngor. Ac wrth gwrs, rydym wedi gwneud y dadleuon hyn ers blynyddoedd; ymhell cyn i chi fod yn belydryn yn llygad Nigel Farage. [Chwerthin.]

Ledled Cymru, mae trigolion yn wynebu codiadau cyfartalog yn y dreth gyngor—cyfartaledd—o 7.2 y cant. Ond fel y dywedais, mae yna eraill sydd â'r hyfdra i geisio cael 10 y cant. Nawr, ar ôl 26—mae'n 27 bellach—o Lywodraeth Lafur Cymru, wedi'i chynnal gan Blaid Cymru, mae'r system dreth gyngor yng Nghymru wedi torri. [Torri ar draws.] Iawn. Gennych chi, Sarah, unrhyw bryd; iawn.

A ydych chi'n derbyn bod yna achosion lle mae cynghorau wedi cael caniatâd i gynyddu'r dreth gyngor heb refferendwm ac mewn gwirionedd, mae rhai o'r enghreifftiau gwaethaf mewn cynghorau dan arweiniad Reform, gan gynnwys swydd Gaerwrangon, ar 9 y cant?

Sarah, rydych chi'n iawn i nodi bod Reform yn dweud un peth ac yn gwneud rhywbeth arall. Nawr—[Torri ar draws.] Y ffigurau, nid wyf am hailadrodd eto, ond—. Cynnydd o £600 a mwy yn y bil treth gyngor band D cyfartalog yng Nghymru dros y pum mlynedd diwethaf. Bil blynyddol y dreth gyngor band D yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Conwy oedd £2,472 ac yn Kensington a Chelsea, £1,643. Sut y gall hynny fod yn iawn?

Ar ôl mwy na dau ddegawd o Lywodraeth dan arweiniad Llafur, gyda chefnogaeth Plaid Cymru, mae trigolion yn talu mwy, ond nid ydynt o reidrwydd yn gweld gwelliannau yn y gwasanaethau y maent yn eu darparu. Hoffwn ofyn i chi edrych, Ysgrifennydd y Cabinet, ar sicrhau bod refferenda'n cael eu cyflwyno yng Nghymru ar gyfer codiadau yn y dreth gyngor o 5 y cant neu fwy. Rwy'n credu y byddai hynny'n deg iawn i'n trigolion, ein teuluoedd gweithgar, a'n pensiynwyr sy'n brin o arian parod. Diolch.

Cyn i mi ddechrau—. Mike, rhaid imi fachu'r abwyd. Rydych chi'n sôn am anwybodaeth; rydym ni'n sefyll dros drethdalwyr. Anwybodaeth yw eich plaid chi'n eistedd ar ei dwylo am 27 mlynedd ac yn gwneud dim ond parlysu ein llywodraeth leol. Felly, gadewch inni ddechrau—[Torri ar draws.] Iawn, wrth gwrs.

A ydych chi eisiau mynd o gwmpas yn dweud wrth bobl oedrannus na allant gael cymorth gofal cartref am eich bod chi eisiau arbed arian?

Saith mlynedd ar hugain o fethiant. Rydym ni'n rhoi trethdalwyr yn gyntaf, Mike, dyna beth rydym ni'n ei wneud. Ac mae hwn yn offeryn hynod effeithiol. Rydym eisoes wedi ei weld yn gweithio yn Lloegr. [Torri ar draws.] Nid oes unrhyw awdurdod lleol yn meiddio troi at yr etholwyr eleni yn Lloegr am eu bod yn cydnabod bod pobl o dan ddigon o bwysau ariannol. Nid yw'n syndod, mae'r rheolau hyn eisoes wedi gwneud rheolaeth ariannol ofalus mewn awdurdodau lleol yn opsiwn a ffafrir, o'i gymharu â gofyn i drigolion dalu mwyfwy o drethi. Nid yw codiadau treth sy'n uwch na chwyddiant bellach yn opsiwn diofyn yn Lloegr. Ar hyn o bryd, nid yw'r mesurau diogelwch a gynigir i drethdalwyr Lloegr yn cael eu rhoi i drethdalwyr Cymru.

Mae ein trigolion yng Nghymru yn talu mwy na'r cyfartaledd. Dros y degawd diwethaf, mae trigolion sir Ddinbych wedi gweld eu treth gyngor yn codi 61.9 y cant; yn sir y Fflint, 75 y cant; Wrecsam, 76 y cant; ac yng Nghonwy, 84 y cant, mewn degawd. Y gyfradd chwyddiant dros yr un cyfnod oedd 34 y cant. Er gwaethaf y codiadau gormodol hynny, y flwyddyn ariannol hon, cynyddodd pob un o'r awdurdodau lleol hynny eu treth gyngor uwchlaw chwyddiant eto. Ac mae'r patrwm hwn ar fin parhau am fod ein hawdurdodau lleol yn ymladd gyda'u dwylo wedi'u clymu y tu ôl i'w cefnau.

Fel y mae fy nghyd-Aelod Cai Parry-Jones wedi nodi, mae angen uno cynghorau. Roedd Llafur Cymru yn anghywir i wrthod y cynnig a wnaed gan Gonwy a sir Ddinbych i uno; rhwystrodd gynnig a allai fod wedi gweld arbedion o dros £1 filiwn ar wasanaethau rheng ganol a rheng flaen, dros £2 filiwn ar swyddogaethau swyddfa gefn a chreu un tîm rheoli a allai fod wedi arbed miloedd.

Yna down at y fformiwla ariannu. Dywedir wrthym fod data'n hanfodol i yrru dyraniadau cyllideb drwy'r grant cymorth refeniw. Ond unwaith eto, mae awdurdodau lleol yn cael cam yng Nghymru. Mae'r fformiwla'n defnyddio data, Aelodau, sy'n hŷn na fi. Daw o gyfrifiad 1991. Nid yw'n syndod fod CLlLC wedi esbonio bod galwadau gan awdurdodau lleol wedi tyfu am gynnal adolygiad allanol annibynnol trylwyr. Rwy'n cytuno, ac mae angen inni weld y Llywodraeth yn bwrw ymlaen i wneud hyn, a chyflwyno'r cynigion ar gyfer newid y fformiwla ar frys.

Ond pam gwneud y newid hwn nawr? Aelodau, mae angen i'r Siambr hon fod yn ymwybodol o lefel y ddyled y mae awdurdodau lleol yn ei chario. Mae gan gyngor Conwy tua £230 miliwn o ddyled; sir y Fflint, £360 miliwn; a Wrecsam dros £0.5 biliwn o ddyled. Mae'r sefyllfa hon yn mynd i waethygu. O fy amser fel cynghorydd sir, rwy'n gwybod pan gymerir y benthyciadau hyn, y rhagdybir eu bod—[Torri ar draws.] Fe dderbyniaf ail ymyriad.

A allwch chi esbonio i mi, felly, o ystyried y lefelau hynny o ddyled, beth y mae cap yn ei wneud i leihau'r lefelau hynny o ddyled rydych chi'n cwyno amdanynt?

Diolch, Alun. Os gadewch chi i mi fynd drwyddo, fe esboniaf pam y mae angen y cap arnom nawr, cyn i faich y ddyled barlysu trethdalwyr.

Mae yno'n barod.

Beth am wasanaethau cyhoeddus? Sut ydych chi'n talu am y rheini?

Mae'r sefyllfa'n gwaethygu. Mae cynghorau'n benthyca'r ddyled ar delerau ad-dalu y disgwylir iddynt fod yn 10, 15 neu 20 mlynedd neu fwy, ond dim ond pum mlynedd yw'r cyfnodau ad-dalu yn aml. Felly, mae hyn yn golygu, pan fydd y benthyciadau'n aeddfedu, mae angen gwneud cytundebau newydd a chyda chyfraddau llog cyfredol, maent yn aml yn llawer uwch na'r hyn a ragwelwyd yn wreiddiol, sy'n golygu bod cyllido'n aml yn golygu bod angen i awdurdodau lleol ddod o hyd i arian ychwanegol i barhau i ariannu'r dyledion hyn. Bomiau amser ariannol yw'r dyledion hyn.

Nid rhagor o godiadau treth gyngor gormodol yw'r ateb, er mai dyna'r opsiwn y bydd llawer o awdurdodau lleol yn troi ato, nid mwy o ddibyniaeth ar fenthyca, nid y gostyngiad yn nifer y cynigion ar gyfer uno. Nid parhau â system fformiwla ariannu sy'n seiliedig ar ddata sy'n hŷn na fi. Yr ateb yw diwygio llywodraeth leol yng Nghymru yn sylfaenol. Rhaid i hynny ddechrau gyda mwy o ddiogelwch i'n trethdalwyr. Bydd refferenda treth gyngor yn gwneud hynny. Byddant yn codi ymwybyddiaeth o gyflwr difrifol ein cyllid llywodraeth leol, byddant yn herio'r cabinet a'r swyddogion i weithio mewn ffordd fwy effeithiol, ac yn rhoi'r gair olaf i bleidleiswyr ar gyfeiriad ariannol eu hardal leol. Aelodau, rwy'n eich annog i gefnogi'r cynnig hwn.

Rwy'n credu ein bod ni i gyd yn gwybod bod cymunedau'n cael trafferth yng nghanol argyfwng costau byw, ac wrth gwrs, nid oes neb eisiau talu mwy o dreth gyngor, yn enwedig yn yr amgylchiadau hyn, ac mae'r pwysau sydd ar bobl ar hyn o bryd yn real iawn. Rydym yn cydnabod hynny, a dyna pam y mae Llywodraeth Plaid Cymru wedi blaenoriaethu cefnogi ein cymunedau drwy ehangu prydau ysgol am ddim, ehangu gofal plant am ddim a lleihau ardrethi busnes 30 y cant i filoedd o fusnesau ledled y wlad.

Ond rhaid inni hefyd gydnabod, fel y mae eraill wedi dweud, fod cynghorau sir yn darparu gwasanaethau hanfodol y mae pobl yn dibynnu arnynt bob dydd, o ofal cymdeithasol a gwasanaethau plant i ysgolion, priffyrdd a chasgliadau gwastraff, ac mae'r gwasanaethau hynny'n costio arian i'w rhedeg. Roeddwn i'n gynghorydd sir yn Wrecsam am bron i 20 mlynedd, felly fe welais drosof fy hun pa mor anodd y gall penderfyniadau cyllidebol fod, ac rwy'n gwybod bod llawer ohonom yma yn deall y gwirionedd hwnnw.

Gallaf sicrhau Reform nad oes unrhyw gynghorydd sir eisiau cynyddu'r dreth gyngor, ond mae gan gynghorau gyfrifoldebau statudol. Rhaid iddynt ddiogelu plant agored i niwed, gofalu am bobl hŷn, a chynnal gwasanaethau hanfodol. A gadewch inni gofio bod cynghorau wedi gorfod delio â chanlyniadau cyni am y 16 mlynedd diwethaf, yn ogystal â galw a chostau cynyddol. A pham 4.99 y cant? Beth sy'n digwydd os bydd cost darparu gwasanaethau statudol yn codi mwy na hynny? Beth sy'n digwydd os yw refferendwm yn gwrthod y cynnydd sydd ei angen i gynnal y gwasanaethau hynny? Pa wasanaethau fyddai Reform yn eu torri? Ai gofal cymdeithasol, gwasanaethau plant, cymorth i bobl ag anableddau? Oherwydd dyna'r cwestiynau anodd y mae'n rhaid i Reform eu hateb.

A gadewch inni edrych ar hanes Reform ei hun dros y ffin hefyd. Mae pob cyngor mawr a reolir gan Reform yn Lloegr gyda chyfrifoldeb am wasanaethau fel addysg a gofal cymdeithasol wedi cynyddu'r dreth gyngor eleni. Pan oedd Reform yn rhedeg Cyngor Swydd Gaerwrangon, fe wnaethoch chi gynyddu'r dreth gyngor bron i 9 y cant. Ni chafwyd refferendwm. Felly, pam y mae'n dderbyniol i gynghorwyr Reform yn Lloegr godi'r dreth gyngor 9 y cant heb refferendwm, tra eich bod chi'n mynnu bod cynghorau yma yng Nghymru yn wynebu refferendwm ar gyfer unrhyw beth uwchlaw 4.99 y cant?

Mae pwynt ehangach am ddemocratiaeth leol yma hefyd. Rydym eisoes yn ethol cynghorwyr i wneud y penderfyniadau hyn ar ran ein cymunedau. Ac ymhen ychydig fisoedd, bydd pobl ledled Cymru yn cael cyfle i ddwyn y cynghorwyr hynny i gyfrif yn y blwch pleidleisio. Nawr, wrth gwrs y dylid herio cynghorau, dylent fod yn dryloyw ynglŷn â'u cyllidebau, dylent esbonio pam y mae angen cynnydd, a dylent ymgynghori'n ystyrlon â thrigolion ynglŷn â'u blaenoriaethau. Ond dylem hefyd gydnabod bod pob cyngor yn wynebu gwahanol fathau o bwysau, gwahanol lefelau o angen, ac amgylchiadau ariannol gwahanol.

Felly, efallai fod tynnu llinell ar 4.99 y cant yn swnio'n syml, ond nid yw rhedeg cyngor mor syml â hynny, fel y mae cynghorwyr Reform eu hunain yn Lloegr wedi darganfod. Er addo cael gwared ar wastraff, y gwir amdani yw nad oes yna fyddin enfawr o swyddogion amrywiaeth y gall eu cyflogau ariannu ein hysgolion a'n gofal cymdeithasol. A phan fyddwch chi'n gyfrifol am ddarparu gwasanaethau a diogelu'r rhai mwyaf agored i niwed, ni allwch anwybyddu'r realiti ariannol. Ac rwy'n credu bod pobl Cymru yn haeddu gwybod beth fyddai cynigion Reform yn ei olygu yn ymarferol, pa wasanaethau—.

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Gwnaf.

Diolch. Rydych chi wedi symud ymlaen at yr hyn roeddwn i eisiau eich herio yn ei gylch mewn gwirionedd. A fyddech chi'n cydnabod ac yn cytuno â mi, pe bai awdurdodau lleol wedi cael eu hariannu'n briodol dros y 27 mlynedd diwethaf ac yn parhau i gael eu hariannu'n briodol, na fyddai angen iddynt godi'r dreth gyngor fwy na 4.99 y cant?

Rwyf newydd esbonio bod cynghorau wedi wynebu cyni dros y 16 mlynedd diwethaf. Fel cynghorydd sir, fe welais hynny drosof fy hun. Ond edrychwch, y cwestiwn y mae'n rhaid i chi ei ateb yw: os yw refferendwm yn gwrthod y cynnydd sydd ei angen i gynnal gwasanaethau, beth ydych chi'n mynd i'w dorri? Swyddi pwy fydd yn mynd? Ai athrawon? Ai gweithwyr cymdeithasol? Pwy? Pwy fydd yn mynd? Oherwydd dyna realiti yr hyn rydych chi'n ei gynnig. Mae'n hawdd iawn addo trethi is, ond mae'n llawer anos esbonio i bobl sut y byddwch chi'n diogelu'r gwasanaethau y mae'r trethi hynny'n talu amdanynt mewn gwirionedd. [Torri ar draws.]

Nid trafodaeth mohoni. Mae'n ddrwg gennyf, mae'r ymyriad wedi'i wneud. Parhewch.

Fe dderbyniais eich ymyriad.

Rhaid i gynghorwyr wneud penderfyniadau anodd, ond dyna sut y mae democratiaeth leol yn gweithio. Dyna beth y mae atebolrwydd yn ei olygu. Mae arweinyddiaeth wleidyddol yn ymwneud â mwy na'r addewidion a wnewch. Mae'n ymwneud â bod yn gyfrifol am ganlyniadau eich penderfyniadau. A gallai canlyniadau'r hyn y mae Reform yn ei gynnig yma heddiw fod yn ddifrifol iawn i'n cynghorau sy'n darparu gwasanaethau hanfodol, ac yn bwysig, i'r cymunedau sy'n dibynnu arnynt.

Wel, rydym i gyd yn cael yr amlen frown honno drwy'r post, onid ydym, neu weithiau mae ar ffurf e-bost y dyddiau hyn? Nid yw'r dreth gyngor yn wirfoddol. Mae'n cyrraedd bob blwyddyn ac mae'n rhaid i aelwydydd ddod o hyd i'r arian i'w thalu. Pan fydd cyngor eisiau codi'r bil fwy na 4.99 y cant, mae Reform UK yn credu y dylai'r bobl sy'n ei thalu gael y gair olaf. Nid yw'r cynnig hwn yn gwahardd cynnydd uwch, mae'n dweud yn syml: cyflwynwch yr achos, cyhoeddwch y canlyniadau a gofynnwch am ganiatâd.

Cododd treth gyngor band D yng Nghymru Cymru 7.7 y cant ar gyfartaledd yn 2024-25, a 7.2 y cant arall yn 2025-26. Dros y pum mlynedd diwethaf, mae cynnydd yn y dreth gyngor ledled Cymru wedi cyflymu'n sylweddol, gyda chyfartaledd Cymru yn cynyddu 7.2 y cant yn 2025-26. Ac nid oes unrhyw le'n dangos hynny fwy nag yng ngogledd-ddwyrain Cymru lle rwy'n byw. Yn sir y Fflint, y cynnydd yn y dreth gyngor ar gyfer 2025-26 oedd 9.5 y cant, ac yn Wrecsam, roedd trigolion yn wynebu cynnydd o oddeutu 8.9 y cant. Daeth y codiadau hyn ar ben cynnydd sylweddol yn y blynyddoedd blaenorol. Ble mae'n dod i ben? Ond mae'r ddau gyngor yn parhau i wynebu heriau ariannol difrifol eu hunain.

O safbwynt sir y Fflint a Wrecsam, mae'r sefyllfa wedi dod yn fwyfwy anodd i'w rheoli. Mae'r ddau awdurdod yn rhagweld diffygion cyllidebol o dros £25 miliwn, fel y nododd Cai. Mae materion yn codi gyda gofal cymdeithasol i oedolion, a'r galw am wasanaethau, darpariaeth anghenion dysgu ychwanegol, gwasanaethau digartrefedd a lleoliadau drud y tu allan i'r sir yn parhau i dyfu'n gyflymach na'r cyllid sydd ar gael i gefnogi'r galw hwnnw.

Mae cynghorau wedi gorfod gwneud penderfyniadau anodd ers dros ddegawd bellach—rwy'n ymwybodol o hynny. Mae sir y Fflint a Wrecsam wedi cyflawni miliynau o bunnoedd o ostyngiadau mewn gwariant ers tua 2010, ond daw pwynt lle mae arbedion effeithlonrwydd wedi eu dihysbyddu a gofynnir i drigolion dalu mwy i lenwi bwlch cyllido cynyddol.

Cyn i sir y Fflint gymeradwyo ei chyllideb ddiweddar, ymgynghorwyd â thrigolion. Mynegodd nifer bryder am y codiadau cynyddol yn y dreth gyngor i bontio diffygion cyllidebol yn ystod yr argyfwng costau byw parhaus. Er gwaethaf y pryderon hyn, nid oedd gan bobl leol unrhyw bleidlais rwymol ar y canlyniad—dim pleidlais rwymol, ac mae hynny'n bwysig. Pan siaradwch chi â thrigolion ar draws sir y Fflint a Wrecsam, rydych chi'n clywed neges gyffredin: mae'r dreth gyngor yn parhau i godi, ond mae llawer o bobl yn credu bod gwasanaethau'n cael eu lleihau.

Fe'i gwelais fy hun. Eich biniau—ni chânt eu gwagio bob wythnos nawr. Mae yna bob math o lefydd lle gwelwn bethau'n cael eu torri. Tyllau yn y ffordd, seilwaith ffyrdd lleol—mae yna lwyth o broblemau. P'un a yw pob beirniadaeth yn gyfiawn ai peidio, mae'r canfyddiad yn glir: mae pobl yn talu mwy ac yn teimlo eu bod yn cael llai yn gyfnewid. Dyna pam y mae democratiaeth leol yn bwysig. Wrth gwrs, mae cefnogwyr y status quo yn dadlau bod etholiadau lleol yn ddigon atebol. Rwy'n anghytuno â hynny. Mae etholiad lleol yn darparu mandad cyffredinol. Mae refferendwm yn darparu mandad penodol ar gyfer cynnydd eithriadol i'r dreth.

Ac wrth gwrs, rhaid inni fod yn onest ynglŷn â chyllid y cyngor. Nid yw cronfeydd wrth gefn yn bot o arian gwyrthiol sy'n gallu datrys pob problem. Mae rhai cronfeydd wrth gefn wedi'u clustnodi. Mae rhai wedi'u rhwymo'n gyfreithiol. A dim ond at ddibenion penodol y gellir defnyddio rhai. Mae sir y Fflint, er enghraifft, yn nodi lefelau sylweddol o gronfeydd wrth gefn y gellir eu defnyddio, ond mae llawer o'r arian hwnnw'n cael ei ddyrannu ar gyfer risgiau a nodwyd ac ymrwymiadau yn y dyfodol. Fodd bynnag, mae tryloywder yn gwbl hanfodol. Os yw cynghorau—

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

Gwnaf.

Byddai sicrhau cyllid teg i Gymru yn ein galluogi i gefnogi llywodraeth leol ymhellach gyda chyllid gwell. A wnaiff Reform ymuno â ni nawr yn ein galwadau am gyllid teg i Gymru?

Ni wnaf dderbyn—. O ran hyn—. Pan ddaw gan Blaid Cymru, sydd wedi gweithredu ochr yn ochr â Llafur yn y mater hwn, rydym yn y sefyllfa anodd hon oherwydd yr hyn sydd wedi digwydd dros y blynyddoedd, oherwydd y bobl yno a'r bobl yma. Felly ni wnaf dderbyn dim o hynny.

Nid pot o arian gwyrthiol sy'n gallu datrys pob problem yw cronfeydd wrth gefn. Mae rhai cronfeydd—[Torri ar draws.] Na. Mae rhai cronfeydd wedi'u clustnodi, mae rhai wedi'u rhwymo'n gyfreithiol ac ni ellir defnyddio rhai ond at ddibenion penodol. [Torri ar draws.] Fe wnes.

Un peth yr hoffwn ei grybwyll, gyda llaw, a daeth i fy meddwl wrth i Sarah Cooper-Lesadd siarad, ac roeddwn i eisiau gorffen ar hynny, mewn gwirionedd. Ar 2 Hydref 2014, o dan ddarpariaethau Deddf Llywodraeth Leol 1972, cynhaliwyd refferendwm yn nhref y Fflint ar gwestiwn adfer gwelyau cleifion mewnol. Denodd y refferendwm 3,500 o drigolion i bleidleisio, gyda 99 y cant yn pleidleisio dros wneud hynny. Felly, mae refferenda’n gweithio'n iawn mewn trefi.

Rwyf wedi hepgor rhan o'r araith am fy mod yn sylweddoli fy mod i'n bwrw ymlaen. Dyma ddemocratiaeth leol ar waith, ac rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi'r cynnig. Diolch yn fawr iawn.

I call on the Cabinet Minister for Finance, Elin Jones.

Llywydd, I welcome this opportunity to contribute to this debate on the proposal for a regime of council tax referenda similar to those seen in England. Plaid Cymru does not believe that the Welsh Government should impose arbitrary and fixed national targets on council tax rises, which disregard local circumstances and volatile and diverse economic contexts. Annual decisions about local taxes should be made by locally elected councillors who are accountable to the communities that they serve.

Of course, local decisions need to consider the cost-of-living pressures facing households, just as our national decisions will prioritise actions to reduce the financial pressures facing families. But council tax helps to fund schools, social care services, housing services, policing and all of the local services that our communities rely on every day.

There are many comparisons that have been made during this debate, many of them with England, but there is one comparison that hasn't been made. Despite the referendum policy in England, average band D council tax in Welsh councils is £109 less than in England. So, taxpayers in Wales pay less council tax than council tax payers in England, and they continue to do so even though they have that policy in place in England.

Local referenda under this motion would come with significant costs and bureaucracy needlessly, at a time when resources are better directed at protecting front-line services. Only one local referendum has ever been called under this policy in England, in Bedfordshire, with the police and crime commissioner, and it was estimated that that referendum cost around £600,000 to taxpayers.

Of course, over the past few years, several local authorities in England have been granted permission by Whitehall to exceed referendum limits, that limit of 5 per cent. There are several references already made to this. For example, one of the exceptions granted was in February of this year for Reform-led Worcestershire County Council, and they received permission to increase council tax by 9 per cent, which is higher than any increase seen across Wales this year. The average increase in Wales this year at council level was 4.8 per cent, which is the lowest average increase since 2022. The increase chosen by councils was as low as 3.6 per cent in some cases, demonstrating accountability for their own choices on that local level.

Working with the previous Government in passing the final budget for this year, Plaid Cymru helped to secure a stronger budget settlement for local government, delivering an increase of £282 million in the final settlement, ensuring that every council receives an increase of more than 4 per cent, by supporting the funding floor. This additional investment helped to ease immediate pressures on councils and contributed to lower council tax increases the length and breadth of Wales.

Llywydd, as I have mentioned several times in this Siambr, the Welsh Government faces an incredibly difficult budgetary position in the next financial year, with a real-terms decrease in both our resource and capital budgets. And local authorities, too, face increasing spending pressures across the services that they are responsible for. That's why our draft budget next month will prioritise front-line public services, and I hope that we can work across parties in this Senedd to deliver an adequate settlement for local government.

Because it's not an arbitrary cap that we need, dictated to local authorities by a finance Minister sitting in Cathays Park. That's not what will protect local taxpayers and the services that they rely upon. It's sufficient funding for public services that we need, for the Welsh Government settlement from the UK Treasury in the first instance, and then in that settlement to local authorities passed on by this Senedd. Both settlements will be the greatest influence on the level of council tax levied next year by our county councils.

Llywydd, this debate also highlights a wider principle. We believe, as a Government, in autonomy and accountability, be it for local authorities or for us as a Senedd and for us as a Welsh Government. That's why Plaid Cymru has long argued that Wales needs greater fiscal powers, including in relation to taxation. With stronger budget settlements and flexible revenue-raising powers, we would be better placed to shape our budgets, strengthen public services and provide more sustainable funding for local government over the longer term.

Just as we oppose the arbitrary fiscal limits imposed on us by Westminster, we also oppose placing arbitrary restrictions on local authorities when they set their own budgets and their own council tax levels. Members should reject this motion to preserve the democratic accountability of local authorities and work with us to deliver the high-quality services that people across Wales deserve.

Anyone who believes in devolution of power from the centre to the local level is going to oppose tying the hands of those who decide on that local level, those who are elected democratically on that local level. I urge the UK Chancellor once again to use this upcoming autumn budget to protect public services from higher inflation, enabling us to provide the additional funding that local services need. It will then be the responsibility of all of us in this Chamber to work together constructively to agree a settlement that gives local government the resources and certainty it needs to continue delivering the vital services that it is responsible for.

I call on Francesca O'Brien to reply to the debate.

Diolch, Lywydd. Diolch i bawb sydd wedi cymryd rhan y prynhawn yma am yr holl gyfraniadau, ac am yr ymyriadau doniol, os caf ddweud? Yn sicr, fe wnaethant ein diddanu y prynhawn yma. Mae ein cynnig yn seiliedig ar egwyddor syml: os yw cyngor eisiau codi treth gyngor fwy na 4.99 y cant, dylai ofyn i’r bobl sy’n ei thalu. Mae’r rheol honno wedi bodoli yn Lloegr ers blynyddoedd, nid oes unrhyw derfynau yng Nghymru ar hyn o bryd.

Os caf droi at Cai, sy’n eistedd y tu ôl i mi ac a agorodd y ddadl, fe dynnodd sylw at y bil treth gyngor y mae pob un ohonom, a’r rhai a gynrychiolwn yn ein hetholaethau, yn arswydo rhagddo bob blwyddyn, oherwydd, fel y dywedais, nid oes terfyn. Nid ydym yn gwybod beth fydd yn ein hwynebu ar garreg y drws. Tynnodd sylw hefyd at y ffaith bod ei etholaeth ef wedi gweld codiadau o dros 23 y cant, sy’n gwbl warthus. Rydym yn sôn am gostau byw. Sut y gall teuluoedd fforddio’r cynnydd hwnnw?

Tynnodd sylw hefyd at achosion o gamwario, os caf ei roi felly—£1.1 miliwn ar newid maint bagiau duon. Os mai dyna flaenoriaeth llywodraeth, rwy’n ei chwestiynu’n ddifrifol. Janet, rwy’n falch ichi nodi mai cynghorydd Reform ydoedd. Diolch byth am yr un cynghorydd Reform a wrthwynebodd y syniad gwirion hwnnw.

Cawsom Andrew hefyd, a rannodd ei brofiad o fod yn aelod o gyngor tref a thynnodd sylw at y gwasanaethau hanfodol y mae'r gwasanaeth tân yn eu darparu yn ein cymunedau. Rwy'n siŵr y byddai'r Gweinidog Cabinet yn cytuno bod y gwasanaeth tân wedi bod yn brysur iawn eleni oherwydd y tanau gwyllt, a’u bod yn gwneud gwaith rhagorol. Cyfarfûm â nhw yn ddiweddar ac maent yn wynebu pwysau ariannol enfawr. Yn ein hetholaeth ni, Gŵyr Abertawe, gwn eu bod yn ysgwyddo mwy o faich ariannol gan wasanaeth ambiwlans Cymru drwy'r uned cyd-ymatebwyr yn Reynoldston. Felly, unwaith eto, maent wedi ysgwyddo mwy o bwysau a mwy o ddyletswyddau statudol heb yr adnoddau. Rwy’n credu ei bod yn bwysig sôn am y gwasanaeth tân a'r heddlu hefyd, sy’n cyfrannu at y bil treth gyngor, ffaith nad wyf yn credu bod llawer o'r cyhoedd yn ymwybodol eu bod wedi eu cynnwys.

Tom, gwn eich bod chithau hefyd wedi bod yn gynghorydd yng ngogledd Cymru. Mae'r symiau y mae'n rhaid i gynghorau eu benthyca yn syfrdanol. Unwaith eto, mae'n mynd yn ôl at y dyletswyddau statudol hynny. Rydym yn rhoi'r cynghorau hynny mewn sefyllfa amhosib. O gofio'r cyfnod pan oeddwn i'n gynghorydd yn Abertawe, rwy’n gwybod ein bod yn ffodus i gael swyddog cyllid cyfrifol gwych a fenthycodd arian ar yr adeg iawn. Ond rwyf hefyd yn ymwybodol nad oedd pob cyngor, nid pob un o'r 22, wedi benthyca ar yr un cyfraddau â ni yn Abertawe.

Nigel, rwy'n credu eich bod wedi taro'r hoelen ar ei phen ynghylch tryloywder i'r cyhoedd. Mae refferenda’n gweithio. Rwy'n credu bod angen inni gael ein dwyn i gyfrif. Os cawn ein hethol i wasanaethu'r cyhoedd, rydym yn weision cyhoeddus. Rydym yno i wasanaethu. Dylem fod yn atebol a sicrhau tryloywder ar bob cyfle—[Torri ar draws.] Wel, ydym. Rydym yno i wasanaethu'r cyhoedd, felly p’un a ydych chi’n ei hoffi ai peidio, nid yma i ganmol ein gilydd mewn siambr adlais ydym ni. Rydym yma i wasanaethu'r bobl.

I'r siaradwyr ar yr ochr arall, Sarah, rwy'n gofyn i'r Aelod: fe wnaethoch chi sefyll ar sail maniffesto Reform ym mis Mai. A wnaethoch chi gamarwain y cyhoedd bryd hynny, neu a ydych chi'n eu camarwain nawr ynghylch eich safiad newydd ar ddiwygio'r dreth gyngor? Ac o ran beth y mae refferendwm yn ei wneud mewn gwirionedd—rwy'n gwybod eich bod chi wedi dadlau yn ei erbyn ac nad ydych chi’n credu ei fod yn gweithio. Unwaith eto, i ddychwelyd at bwynt Nigel, fe allant weithio mewn gwirionedd. Rwy'n credu mewn democratiaeth. Mae'n rhoi hawl ddemocrataidd i'r bobl, mae ein gwlad wedi'i seilio ar hawl ddemocrataidd. Hefyd, gyda chynghorau, os oes ganddynt gyllideb gyfyngedig, mae angen iddynt roi min ar y bensel a sicrhau bod blaenoriaethau'n gweithio hefyd. Felly, mae'n rhoi'r pŵer hwnnw i bobl.

Mike, rwyf bob amser yn mwynhau eich ymyriadau. Gwn ein bod yn cynrychioli'r un etholaeth, ond rwy'n falch eich bod wedi sôn am gaffael, oherwydd pan oeddwn i ar Gyngor Abertawe ddiwethaf, roedd y broses gaffael braidd yn rhyfedd, oherwydd mewn un etholaeth, ym Merthyr, roeddem yn mewnforio 99 y cant o'n cyw iâr o Tsieina a Gwlad Thai. Dyna enghraifft wych o sut nad yw caffael yn gweithio, felly rwy'n anghytuno â chi ynghylch caffael yn y cyswllt hwnnw.

Carrie, rwy'n gwybod i chi hefyd sôn am—. Mae angen imi edrych ar fy nodiadau. Soniodd Mike a Carrie ill dau am gynghorau Reform. Maent yn gweithio mewn gwirionedd. Rwy'n gwybod nad ydych chi'n hoffi ei gyfaddef, ond yn swydd Durham, cododd cyllideb gyntaf Reform y dreth gyngor lai na 2 y cant, heb unrhyw godiad o gwbl mewn taliadau craidd. Felly, ar draws y naw cyngor lle mae gan Reform fwyafrif, roedd y cynnydd cyfartalog yn llai na 4 y cant, o'i gymharu â bron i 5 y cant mewn rhannau o Gymru a rhannau o Loegr. Mae ein cynghorau hefyd yn wynebu'r un pwysau o ran gwasanaethau cymdeithasol. Ond rydym ni yn Reform yn barod i fynd drwy'r gyllideb linell wrth linell.

Janet, roeddech chi'n gwneud mor dda. Ac ydw, rwyf mor falch eich bod chi'n cydnabod ein bod ni'n belydrau yn llygad Nigel. Yn hollol. [Chwerthin.] Mae'n disgleirio'n llachar oddi yno, yn bendant. Ond fe wnaethoch chi dynnu sylw at rai pwyntiau da iawn, Janet—y ffaith bod llawer o arian yn dod i Gymru, ond gyda dyletswyddau statudol, nid yw'r arian hwnnw bob amser yn mynd i lawr i gynghorau lleol, ac mae hynny'n bryder y mae llawer o'r cynghorau yn ei wynebu ar gyfer y flwyddyn nesaf. Yn fy swydd fel Gweinidog yr wrthblaid, cyfarfûm â llawer o gynghorau ers mis Mai, ac maent i gyd yn poeni am y gyllideb. Mae gennych gost gynyddol gwasanaethau cymdeithasol, sy'n codi allan o reolaeth, yr anghenion dysgu ychwanegol—maent i gyd yn poeni sut y gallant wneud iddo weithio. Felly, mae hynny'n rhywbeth rwy'n poeni amdano braidd, oherwydd dyna oedd pwnc y ddadl y ddau ddiwrnod diwethaf ar y gyllideb atodol—nid oes digon yn mynd i ADY—ond mae honno'n ddadl wahanol ar gyfer diwrnod arall. Ond gadewch imi droi at—[Torri ar draws.] Wel, mae'n £60 miliwn allan o, beth, £233 miliwn a oedd yn dod o San Steffan? Felly, ie, ac rwy'n siŵr bod y penaethiaid yn falch o hynny.

Fe wnaf orffen y ddadl. Mae angen inni adfer ymddiriedaeth mewn llywodraeth leol, Lywydd, a dylai cynghorau allu cyfathrebu â'r cyhoedd a chyfiawnhau'r rhesymau dros y codiadau yn y dreth gyngor. Dylai fod yn gontract cymdeithasol rhwng y cyhoedd a gwleidyddion. Os yw cyngor eisiau codi mwy, mae ein cynnig yn dweud y dylent wneud yr achos ac ennill y bleidlais leol. Dywedodd Plaid Cymru wrth bleidleiswyr y byddai ei chytundeb ar y gyllideb yn atal codiadau anfforddiadwy. Os ydynt yn credu hynny mewn gwirionedd, nid oes ganddynt unrhyw beth i'w ofni drwy adael i drigolion benderfynu. Rhowch eich arian ar eich gair. Nid yw pobl ledled Cymru yn gofyn am wyrthiau. Maent eisiau i'w trethi cyngor gael eu gwario'n ofalus, a chyn iddynt godi'n sydyn y flwyddyn nesaf, dylem ofyn: a oes angen refferendwm arnom? Mae'r cynnig hwn yn rhoi'r hawl honno iddynt, ac rwy'n annog Aelodau ar draws y llawr i'w gefnogi. Diolch, Lywydd.

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] Yes, there are objections. I will therefore defer voting on this item until voting time. 

That brings us to item 7, voting time. Unless five Members wish for the bell to be rung, I will proceed directly to voting time. Okay. I call for a vote on the motion tabled in the name of Llŷr Powell. If the proposal is not agreed, we will vote on the amendment tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. The result of the vote is as follows: in favour 35, no abstentions, 51 against. The motion is therefore not agreed.

I now call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. The result of the vote is as follows: in favour 51, no abstentions, 35 against. Amendment 1 is therefore agreed.

I now call for a vote on the motion as amended.

Open the vote. Close the vote. The result of the vote is as follows: in favour 51, no abstentions, 35 against. The motion as amended is agreed. Thank you very much.

A gaf i ofyn i'r Aelodau sy'n gadael y Siambr wneud hynny'n gyflym ac yn dawel, os gwelwch yn dda? Yn gyflym ac yn dawel, os gwelwch yn dda.

We'll move now to item 8, the short debate. I call on David Mills to speak to the topic that he has chosen.

A gaf i ddechrau?

Cewch.

Diolch, Lywydd. Rwy'n falch o gael cyfle i agor y ddadl heddiw. Byddaf yn rhoi munud o fy amser i John Clark, Paul Rock, Anna Nicholl a James Evans. Hoffwn ddechrau drwy amlinellu pam y mae gennyf ddiddordeb personol yn y mater hwn. Rwyf wedi bod yn ymgyrchydd amgylcheddol drwy gydol fy oes. Rwy'n rhedeg fferm lle rwyf wedi neilltuo cyfran sylweddol o fy nhir i adfer cynefinoedd a phlannu coed. Cyn ffermio, roedd gennyf gefndir ym maes cadwraeth a rheoli cefn gwlad. Rwyf hefyd wedi rhedeg fferm organig ac ystyriol o'r amgylchedd yn Ffrainc, lle gwelais yn uniongyrchol werth rheoli tir yn dda, gwarchod bioamrywiaeth a gweithio gyda natur yn hytrach nag yn ei herbyn.

Mae rhwyddineb gweithredu yn Ffrainc wedi fy helpu i nodi ble rydym wedi mynd ar gyfeiliorn yng Nghymru. I mi, nid cysyniad gwleidyddol haniaethol yw stiwardiaeth amgylcheddol; mae'n rhywbeth rwy'n ei fyw ac yn ei ymarfer bob dydd. Mae'n ymwneud â chyflwr y tir rydych chi'n ei drosglwyddo i'r genhedlaeth nesaf, mae'n ymwneud â'r bywyd gwyllt sy'n byw yn eich caeau a'ch gwrychoedd, ac mae'n ymwneud ag iechyd ein hafonydd, ansawdd ein pridd, a'r cyfrifoldeb sydd gennym oll i adael ein cefn gwlad mewn cyflwr gwell na phan ddaeth i'n gofal. Ac oherwydd yr union ymrwymiad hwnnw y deuthum yn fwyfwy rhwystredig gyda'r fiwrocratiaeth a wynebais yng Nghymru. Yn rhy aml, gwelais system a oedd â mwy o ddiddordeb mewn cosbi cadwraethwyr am dorri rheol bitw a oedd wedi'i chuddio'n ddwfn mewn dogfen ganllawiau gymhleth, yn hytrach nag annog tirfeddianwyr i wneud y peth iawn dros yr amgylchedd. Dylai ysbryd y canllawiau fod yn bwysicach na dehongliad llym a chyfreithyddol lle gellir dirwyo cadwraethwyr am resymau pitw. Dylid trin pobl sydd eisiau adfer cynefinoedd, plannu coed a gwella bioamrywiaeth fel partneriaid, nid fel rhai a allai fod yn torri rheolau. Helpodd y profiad hwnnw i fy annog i sefyll am swydd etholedig, a daw hynny â mi at bwrpas y ddadl heddiw.

Ni ddylai stiwardiaeth amgylcheddol berthyn i un blaid wleidyddol, un ideoleg, nac un ochr i'r Siambr. Dylai fod yn achos cyffredin. I geidwadwyr c fach, mae cadwraeth amgylcheddol yn ganolog i'n hathroniaeth wleidyddol. Ydy, yn rhy aml mae'r traddodiad yn cael ei anwybyddu oherwydd bod y ddadl am yr amgylchedd wedi dod i gael ei dominyddu bron yn gyfan gwbl gan leihau carbon, ac er ei fod yn bwysig, ni ddylai ddominyddu gweithredoedd y Llywodraeth ar draul pryderon eraill. Mae llawer i'r dde, gan fy nghynnwys i fy hun, yn gwrthwynebu cyfeiriad y polisi amgylcheddol cyfredol, ond ni ddylem ganiatáu i'r anghytundeb hwnnw gael ei gamgymryd am ddifaterwch tuag at yr amgylchedd ei hun. Rwy'n credu bod newid hinsawdd yn her ddifrifol, a dirfodol o bosibl, y mae'n rhaid mynd i'r afael â hi, ac ni allwn anwybyddu'r dystiolaeth i esgus nad yw hinsawdd sy'n newid yn creu unrhyw risgiau, ond rhaid inni wahaniaethu rhwng yr her a wynebwn a'r polisïau y mae Llywodraethau'n dewis mynd ar eu trywydd mewn ymateb iddi.

Mae gennyf bryderon dwfn ynghylch y dull o weithredu ar sero net. Gall y DU osod targedau mwyfwy uchelgeisiol arni ei hun a chyflwyno rheoliadau costus, ond mae newid hinsawdd yn broblem fyd-eang sy'n cael ei gyrru gan allyriadau byd-eang. Felly rhaid barnu effeithiolrwydd ein hymateb mewn cyd-destun byd-eang. Fy mhryder i yw na fydd polisïau yr eir ar eu trywydd yn enw sero net yn gwneud fawr o wahaniaeth i daflwybr hinsawdd byd-eang os na cheir gweithredu rhyngwladol ystyrlon i gyd-fynd â nhw, gan beidio â gosod costau enfawr ar bobl gyffredin yma gartref, gan nad yw'r costau hynny'n cael eu hysgwyddo’n gyfartal. Ni ddylem ofyn i bobl ar yr incwm isaf ysgwyddo costau anghymesur am bolisïau y mae eu heffaith fyd-eang yn dibynnu ar yr hyn y mae gweddill y byd yn ei wneud, pan fo effaith y DU mor hynod o fach.

Pe bai'r Deyrnas Unedig yn cyrraedd sero net erbyn yr wythnos nesaf, a fyddai'r hinsawdd yn rhoi'r gorau i newid? Wrth gwrs na fyddai. Nid yw hynny'n golygu y dylem roi'r gorau i ymdrechion i leihau allyriadau, mae'n golygu y dylem fynd ar eu trywydd yn synhwyrol, ar y cyd â gwledydd eraill, ac mewn ffordd sy'n gynaliadwy yn economaidd ac yn ennyn cefnogaeth y cyhoedd.

Dylem fod yn onest hefyd ynghylch yr angen i addasu i'r newidiadau a wynebwn yn yr hinsawdd. Mae angen seilwaith gwydn, mesurau atal llifogydd effeithiol, priddoedd iach, adfer mawndiroedd, a thirweddau sydd â mwy o allu i wrthsefyll sychder, tanau gwyllt a glaw eithafol. Hefyd, rhaid inni ystyried safoni systemau aerdymheru mewn cartrefi ac ysgolion, a chyllido gwyddoniaeth amaethyddol sy'n edrych ar sut y gallai fod rhaid i gnydau addasu i hinsawdd sy'n newid.

Rhaid i liniaru ac addasu fynd law yn llaw, ond fy mhryder i yw bod y ffocws unllygeidiog ar dargedau carbon wedi tynnu ein sylw oddi ar broblemau amgylcheddol dybryd eraill—problemau lle gallem wneud gwahaniaeth diriaethol i fywydau pobl a'r byd naturiol o'n cwmpas.

Tra buom yn rhuthro tuag at dargedau carbon mwyfwy uchelgeisiol, mae ein hafonydd a'n moroedd wedi bod yn llenwi â charthion. Adroddodd Cyfoeth Naturiol Cymru fod Dŵr Cymru’n gyfrifol am 155 o ddigwyddiadau llygredd yn 2024. Dyna'r nifer uchaf o ddigwyddiadau llygredd carthion a gofnodwyd gan y cwmni mewn degawd. Dylem fod yr un mor benderfynol o atal carthion rhag mynd i mewn i'n hafonydd ag ydym o gyrraedd targedau carbon.

Maes arall lle dylem allu dod o hyd i dir cyffredin yw diogelu ein cynefinoedd a’n tirweddau hardd. Mae rhywogaethau’n diflannu, cynefinoedd dan bwysau a gormod o dirweddau’n methu cyflawni eu potensial ecolegol. Gall plannu coed, adfer cynefinoedd, priddoedd iachach a diogelu rhywogaethau brodorol oll wneud gwahaniaeth gwirioneddol, ond rhaid gwneud hyn mewn partneriaeth â ffermwyr a thirfeddianwyr, nid trwy orchmynion a osodir o’r brig i lawr. Dylem wobrwyo stiwardiaeth hirdymor yn hytrach na dim ond mesur cydymffurfiaeth â gofynion gweinyddol. Mae angen cosbau llymach hefyd am droseddau amgylcheddol a gwell plismona. Tra bod dinasyddion sy’n parchu’r gyfraith yn wynebu costau cynyddol am waredu gwastraff, mae troseddwyr yn gwaredu gwastraff gwenwynig yn anghyfreithlon ac yn difetha ein cefn gwlad heb ddangos fawr o ofn cael eu cosbi.

Fe wnaeth rhaglen ddogfen ddiweddar Michael Sheen, Buried, dynnu sylw at waredu cemegau am byth a llaid asidig yn anghyfreithlon ar draws Cymru a Lloegr. Ym mis Mawrth, adroddodd Cyfoeth Naturiol Cymru fod bron i 50,000 o achosion o dipio anghyfreithlon wedi’u cofnodi gan awdurdodau lleol yng Nghymru yn y flwyddyn flaenorol—cynnydd o bron i 15 y cant. Mae hynny’n gyfystyr ag oddeutu 133 o achosion bob dydd. Mae angen archwiliadau effeithiol a chosbau ystyrlon. Nid yw'n golygu cosbi tirfeddianwyr â bwriadau da am fethu cymal mewn rheoliad, mae'n golygu sicrhau bod y rhai sy’n dinistrio ein hamgylchedd naturiol yn fwriadol a di-hid yn wynebu carchar.

Lywydd, daw hyn â mi yn ôl at brif bwynt y ddadl hon: ni ddylid barnu polisi amgylcheddol yn ôl targedau carbon yn unig, ond yn ôl p'un a yw ein hafonydd yn lanach, ein cynefinoedd yn gwella, ein bywyd gwyllt yn ffynnu a'n cefn gwlad yn cael ei ddiogelu ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Mae cyflawni hyn yn golygu gweithio gyda ffermwyr, tirfeddianwyr, cadwraethwyr, gwirfoddolwyr, cymunedau a busnesau. Nid oes angen i bolisi amgylcheddol da fod yn rhy ddrud. Yn aml, yr atebion gorau yw'r rhai ymarferol, dan arweiniad lleol ac sydd wedi'u gwreiddio mewn dealltwriaeth o'r tirweddau. Gallwn anghytuno ynghylch sero net a chyflymder datgarboneiddio, ond yn sicr gallwn gytuno na ddylai carthffosiaeth lygru ein hafonydd, y dylid diogelu rhywogaethau mewn perygl, y dylid cosbi gwaredu gwastraff yn anghyfreithlon ac y dylid annog y rhai sy'n adfer cynefinoedd yn hytrach na'u rhwystro. Nid amcanion asgell chwith nac asgell dde yw'r rhain; maent yn amcanion synnwyr cyffredin.

Rwy'n hyderus fod y Gweinidog newydd dros newid hinsawdd a gwydnwch gwledig yn rhannu fy awydd i roi lle canolog yn y polisi amaethyddol i reoli tir yn gadarn a diogelu ein hetifeddiaeth naturiol, ac edrychaf ymlaen at glywed sut y mae'n bwriadu cyflawni hynny. Ein cyfrifoldeb ni fel ceidwaid yw sicrhau bod y genhedlaeth nesaf yn etifeddu amgylchedd naturiol sy'n gyfoethocach, yn iachach ac wedi ei ddiogelu’n well na'r un a etifeddwyd gennym ni. Dyna beth y mae stiwardiaeth amgylcheddol yn ei olygu i mi. Edrychaf ymlaen at glywed y cyfranwyr eraill yn y ddadl. Diolch.

Er mai dim ond 1 y cant o allyriadau carbon deuocsid y byd y mae Prydain yn eu hallyrru, tra bo Tsieina ac India yn allyrru 40 y cant, dywedir wrthym y dylem geisio cyflawni sero net fel esiampl. Yn eironig, mae ein prif doriadau i allyriadau wedi'u gwneud ym maes allforio dur a diwydiannau trwm eraill i'r union wledydd hynny. Ond ni allant ddilyn ein hesiampl; ni allant allforio eu hallyriadau iddynt hwy eu hunain, ac mae'r nwyddau a fewnforiwn nawr yn aml yn cael eu cynhyrchu o dan reolau amgylcheddol gwannach.

Mae sero net ar ei ffurf bresennol wedi'i lywio gan ideoleg, mae'n niweidio ein heconomi ac ni fydd yn cyflawni ei amcanion. Mae angen inni ofalu am yr amgylchedd heb barlysu ein diwydiant nac aberthu ein diogeledd ynni. Mae ynni niwclear yn cynnig y llwybr ymarferol hwnnw. Mae'n garbon niwtral, mae'n ddibynadwy iawn, ac yn ystadegol, dyma'r ffurf fwyaf diogel ar gynhyrchu ynni ar raddfa fawr. Mae'r costau a delir ymlaen llaw a'r amseroedd adeiladu yn sylweddol, ond mae'r manteision hirdymor yn fwy. Mae'n bryd rhoi'r gorau i oedi. Gadewch inni ailddiwydiannu, buddsoddi mewn ynni niwclear a diogelu ein dyfodol economaidd ac amgylcheddol. Diolch.

Mae fy etholwyr yn gweld ac yn arogli'r tanau gwyllt; mae'r bygythiad cynyddol o lifogydd wrth eu drws yn gyson. Mae ein ffermwyr yn poeni am hyfywedd eu busnesau a'u cymunedau; mae pobl yn poeni sut y gallant fforddio gwresogi eu cartrefi, talu eu biliau a bwydo eu teuluoedd. Gallwn leddfu'r pwysau ar gostau aelwydydd drwy helpu pobl i newid i ynni cynaliadwy a gwresogi heb ddefnyddio tanwydd ffosil. Felly, mae'n siomedig iawn gweld cefnogaeth Llywodraeth y DU i bympiau gwres yn anweddu o flaen ein llygaid. Mae pympiau gwres yn lleihau biliau gwresogi, ond mae angen cefnogi pobl i wneud y newid. Hefyd, mae Cymru wedi'i bendithio ag adnoddau naturiol rhyfeddol. Mae gennym botensial i gynhyrchu'r holl ynni adnewyddadwy sydd ei angen ar ein cenedl, fel y gallwn leihau biliau ynni, gwneud teuluoedd yn llai agored i niwed costau tanwydd cynyddol a thorri allyriadau carbon ar yr un pryd. Mae a wnelo â darparu mwy o ddiogeledd ynni, cartrefi cynhesach a dyfodol mwy cynaliadwy i'n plant. Felly, pan fyddwn yn rhoi cyfiawnder cymdeithasol wrth wraidd gweithredu ar newid hinsawdd, ac yn rhoi gweithredu ar newid hinsawdd wrth wraidd cyfiawnder cymdeithasol, nid oes rhaid inni ddewis rhwng helpu pobl a helpu'r blaned; rhaid inni wneud y ddau beth, ac fe allwn wneud y ddau beth.

Hoffwn ddiolch i David Mills am gyflwyno'r ddadl hon a rhoi cyfle imi siarad.

Dylai stiwardiaeth amgylcheddol fod yn dir cyffredin ar draws y Siambr hon, nid am fod yr heriau'n hawdd, ond am eu bod yn effeithio ar bob cymuned yng Nghymru. Fel aelod o'r pwyllgor newid hinsawdd, rwy'n ymwybodol iawn o faint yr heriau hynny. Mae bron i un o bob pump o rywogaethau a aseswyd yng Nghymru bellach mewn perygl o ddiflannu, ac mae toreithrwydd rhywogaethau wedi gostwng oddeutu 20 y cant mewn cenhedlaeth. Yng Ngheredigion Penfro, teimlir y pwysau hynny yn yr afonydd, y mawndiroedd a'r cynefinoedd arfordirol sy'n diffinio ein cymunedau. Rydym yn ffodus i fod yn gartref i fiosffer UNESCO Dyfi, Bae Ceredigion a rhai o gynefinoedd bywyd gwyllt morol a thirol pwysicaf Cymru. Nid asedau amgylcheddol yn unig mohonynt, maent yn asedau economaidd hefyd.

Ni ddylai'r ddadl hon ymwneud yn syml â'r hyn y gallem ei golli; dylai ymwneud â'r hyn y gallem ei ennill. Mae'r newid i economi carbon isel yn cynnig cyfleoedd mawr i Gymru—cyfleoedd i greu swyddi, denu buddsoddiad, cryfhau diogeledd ynni a chefnogi economïau gwledig ffyniannus. Mae'r un peth yn wir am adfer natur. Boed yn fynd i'r afael â llygredd amaethyddol, adfer mawndiroedd, gwella ansawdd afonydd neu gefnogi'r gwaith o gynhyrchu bwyd yn gynaliadwy, mae atebion i'w cael a all weithio dros natur a thros bobl. Mae angen inni symud y tu hwnt i wadu, y tu hwnt i feio a thu hwnt i'r ymdeimlad o anobaith sy'n rhy aml yn llithro i mewn i'r trafodaethau hyn. Yn hytrach, mae angen arweinyddiaeth arnom, mae angen cydweithredu—ac rwy'n cytuno y dylai hynny ymestyn i gydweithredu rhyngwladol—ac mae angen hyder arnom i fanteisio ar y cyfleoedd sy'n dod o ymateb i'r argyfyngau hinsawdd a natur gyda'n gilydd. Oherwydd, os bydd Cymru'n gwneud hyn yn iawn, nid yn unig y bydd stiwardiaeth amgylcheddol yn diogelu'r hyn sy'n werthfawr i ni, bydd yn helpu i adeiladu dyfodol mwy gwydn, llewyrchus a chynaliadwy i'n holl gymunedau. Diolch.

Fe fyddaf yn gryno, gan y gwn ein bod yn brin o amser. Fel yr Aelod sydd wedi gwasanaethu hiraf ond dau ymhlith yr Aelodau sy'n dal ar ôl yn y Siambr y prynhawn yma, mae'n debyg, rydym wedi bod drwy lawer o newidiadau gwahanol, o 'Brexit a'n tir' i 'Ffermio Cynaliadwy a'n Tir', ac rydym bob amser wedi siarad am gynaliadwyedd drwy hynny. Gofynnais gwestiwn i'r Gweinidog Cabinet y diwrnod o'r blaen am yr haenau opsiynol a chydweithredol, am gyllid wedi'i glustnodi, ac fe osgôdd y cwestiwn yn hynod o dda, rhaid dweud. Ond byddai'n eithaf diddorol gwybod ganddo, drwy'r haenau opsiynol a chydweithredol hynny, faint rydych chi'n mynd i'w glustnodi ar gyfer pethau fel bioamrywiaeth, ar gyfer cynyddu bywyd gwyllt, ar gyfer sicrhau bod tanau gwyllt yn cael sylw, a llifogydd. Felly, drwy eich ateb, Weinidog Cabinet, byddai'n braf pe na baech yn osgoi'r cwestiwn eto.

Weinidog, her.

I call on the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability to reply to the debate—Llyr Gruffydd.

Thank you very much, Llywydd. Could I start by thanking the Member for tabling this debate and giving us the opportunity to discuss this topic once again, and also to the other Members for their contributions this afternoon? We don't always agree in this Chamber, but I do agree with the central proposal behind today's debate, which is, of course, that environmental stewardship is not the responsibility of just one party. It is not the responsibility of one sector or even one generation. It's a shared responsibility, and the potential benefits of that reach every community in Wales, whether that is clean rivers, healthy soils, productive farms, nature recovery, clean energy, stronger local economies. These aren't competing priorities. They are all connected, in my view, and that understanding, of course, is at the heart of this Government's programme for government. It shapes our approach to farming, water, clean energy, rural resilience. It also shapes the way that we create the conditions for sustainable growth, and, of course, we focus on practical delivery—not stewardship as a theory, but stewardship in practice, on the ground. 

Fel y gŵyr yr Aelodau, rydym yn datblygu cynllun gweithredu hinsawdd a natur cyntaf Cymru. Bydd yn dwyn camau gweithredu ynghyd ar draws y llywodraeth ac ar draws cymdeithas i adfer natur, i gryfhau'r gallu i wrthsefyll newid hinsawdd, i gefnogi datblygu cynaliadwy, gan osod llwybr tuag at ein huchelgais mewn perthynas â sero net, ond hefyd adferiad natur sylweddol hefyd. A bydd pontio teg yn rhan annatod o'n dull gweithredu, fel ein bod yn osgoi rhai o'r camgymeriadau a wnaed yn y gorffennol lle mae rhai cymunedau wedi cael eu niweidio a'u gadael ar ôl gan lawer o hyn.

A hoffwn gyfeirio at enghraifft a ddefnyddiais o'r blaen wrth sôn am hyn. Mae ôl-osod cartrefi yn un polisi sy'n cael ei gynnig fel ffordd o leihau allyriadau carbon. Ond wrth gwrs, nid yw'n bolisi deuaidd, gan fod ôl-osod cartrefi yn rhoi cymorth i bobl gyda'r argyfwng costau byw gan y bydd yn gostwng biliau. Bydd cartrefi mwy effeithlon o ran ynni yn golygu biliau ynni is. Mae ôl-osod cartrefi yn golygu swyddi. Bydd angen cyflogi pobl i ôl-osod y cartrefi hynny, gan ddarparu manteision economaidd pellach. Bydd yn darparu cartrefi cynhesach i bobl fyw ynddynt. A chredaf fod hynny, ynddo'i hun, yn rhywbeth y dylem anelu ato. Ond mae manteision iechyd yn sgil hynny hefyd, oherwydd, o ganlyniad i lai o bobl yn byw mewn cartrefi oer a llaith, byddwn yn gweld llai o blant yn cael eu magu yn y cartrefi hynny ac yn dioddef heriau anadlol o ganlyniad. Byddwn yn gweld llai o farwolaethau ychwanegol yn y gaeaf ymhlith ein poblogaeth hŷn. Felly, nid yw sero net yn rhywbeth deuaidd. Mae'n gyfle i ddarparu nifer o fanteision ychwanegol yn ogystal.

Ac ni all stiwardiaeth amgylcheddol fod yn gyfyngedig i un portffolio chwaith. Mae penderfyniadau ynglŷn â thai, trafnidiaeth, cynhyrchiant bwyd, sgiliau, datblygu economaidd a buddsoddiad cyhoeddus oll yn bwysig. Mae gan bob rhan o'r Llywodraeth rôl yma. Ac mae'n rhaid i'r uchelgais hwnnw, wrth gwrs, gael ei ategu gan lywodraethiant ac atebolrwydd cryf. Ac mae Deddf yr Amgylchedd (Egwyddorion, Llywodraethiant a Thargedau Bioamrywiaeth) (Cymru) 2026 yn creu, onid yw, Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru, corff annibynnol i fonitro cyfraith amgylcheddol, a dwyn awdurdodau cyhoeddus i gyfrif? Bydd targedau bioamrywiaeth statudol yn darparu'r ffocws hirdymor a'r tryloywder sydd eu hangen i atal a gwrthdroi colli bioamrywiaeth. A byddwn yn datblygu'r rheini, gyda llaw, gan ddefnyddio gwyddoniaeth a thystiolaeth. Gyda'i gilydd, mae'r ddeddfwriaeth, y trosolwg annibynnol a'r targedau yn rhoi sylfaen gref i ni ar gyfer adfer natur yn hirdymor.

Nawr, mae ffermwyr wrth wraidd llawer o'r dull gweithredu hwn, ond nid ffermwyr yn unig. Mae agwedd gymdeithasol ehangach i hyn hefyd. Ond ffermwyr sy'n rheoli'r rhan fwyaf o'r tir yng Nghymru wrth gwrs, ac maent yn chwarae rhan hanfodol fel stiwardiaid ein cefn gwlad. Mae llawer o'r cynefinoedd a'r tirweddau sy'n werthfawr i ni yn dibynnu ar y rheolaeth weithredol honno. Maent yn cynhyrchu ein bwyd, maent yn cynnal busnesau a chymunedau gwledig, ac yn helpu i siapio'r dirwedd sy'n aml iawn yn diffinio Cymru.

Yn rhy aml, mae'r dadleuon hyn yn cynrychioli dewis, onid ydynt, rhwng cynhyrchu bwyd ac adfer natur. Wel, mae'r cynllun ffermio cynaliadwy wedi'i adeiladu ar egwyddor syml: fe all ac fe ddylai ecosystemau gwydn a chynhyrchu bwyd yn gynaliadwy fynd law yn llaw. Ac eleni, fel y gwyddom, mae mwy nag 8,000 o fusnesau fferm, oddeutu hanner yr holl ffermydd cymwys yng Nghymru, wedi ymuno â haen gyffredinol y cynllun ffermio cynaliadwy. Nawr, mae honno'n sylfaen gref ar gyfer mireinio'r cynllun a datblygu camau gweithredu opsiynol a chydweithredol yn y dyfodol. A'r rheswm pam nad atebais y pwyntiau a godwyd yn uniongyrchol yw am nad ydym wedi gwneud y penderfyniadau hynny eto. Mae'r trafodaethau hynny'n dal i fynd rhagddynt, gan fy mod eisiau clywed lleisiau'r rhai o amgylch y bwrdd mewn grwpiau rhanddeiliaid, ac rwyf eisiau deall beth yw'r opsiynau. Ond pan fyddwn wedi gwneud y penderfyniad, fe fyddwch chi ymhlith y cyntaf i wybod.

Felly, fel y dywedais, esblygiad yw'r broses gyfan hon, onid e? Esblygiad, nid chwyldro. Mae angen sicrwydd ar ffermwyr am eu bod yn cynllunio dros nifer o flynyddoedd—fe wyddom hynny—a dyna pam fy mod wedi ymrwymo i ddarparu dros £1 biliwn dros dair blynedd, i gylch cyllido amlflwyddyn ar gyfer y cynllun ffermio cynaliadwy, gan roi'r sicrwydd hirdymor sydd ei angen ar y sector i allu ei helpu i gynllunio a buddsoddi gyda hyder. Ond rhaid i gymorth fod yn ymarferol hefyd. Ni ddylai stiwardiaeth dda olygu biwrocratiaeth ddiangen, ac fel y gwyddoch, rwyf wedi comisiynu adolygiad annibynnol o'r baich biwrocrataidd ar ffermydd teuluol i nodi ble mae cymhlethdod diangen ac i argymell gwelliannau ymarferol, oherwydd drwy leihau dyblygu a symleiddio prosesau, gallwn helpu ffermwyr wedyn i ganolbwyntio ar yr hyn sydd bwysicaf mewn gwirionedd, sef y pwynt y credaf eich bod yn ei wneud: rhedeg busnesau llwyddiannus, cynhyrchu bwyd a gofalu am y tirweddau y maent yn eu rheoli.

Ond dim ond rhan o'r ateb yw gweithredu gan unigolion, wrth gwrs. Nid yw llifogydd, ansawdd dŵr, tanau gwyllt ac adfer natur yn parchu ffiniau caeau, a dyna pam y mae cydweithredu'n bwysig yma hefyd. Drwy haen gydweithredol y cynllun ffermio cynaliadwy, rydym yn gobeithio creu cyfleoedd i ffermwyr, rheolwyr tir a chymunedau gydweithio ar draws tirweddau ac ar draws dalgylchoedd. Mae'r cynllun adnoddau naturiol integredig yn dangos gwerth cydweithio hefyd ar draws y dalgylchoedd a'r tirweddau mwy hynny, i wella ansawdd dŵr, i adfer cynefinoedd, i leihau'r risg o lifogydd, sy'n bwysig yma hefyd, ac i gryfhau'r gallu y mae angen i ni ei adeiladu i wrthsefyll newid hinsawdd. Rydym yn edrych nawr ar sut y gallwn adeiladu ar y dull hwnnw o weithredu a chryfhau'r cymorth ar gyfer cydweithredu yn y dyfodol.

Mae Ffermio Bro yn cefnogi gweithredu cydgysylltiedig o fewn ein tirweddau dynodedig, gan helpu ffermwyr a rheolwyr tir i gyflawni blaenoriaethau lleol ar gyfer adfer natur, ar gyfer gwydnwch ecosystemau a gweithredu ar yr hinsawdd. Mae ei gyllid wedi cynyddu o £1.9 miliwn yn 2025-26 i £7.5 miliwn o 2026-28. Gyda'i gilydd, rwy'n gobeithio y bydd y cynlluniau hyn yn siapio cyflawniad cydweithredol yn y dyfodol drwy'r cynllun ffermio cynaliadwy a dulliau eraill, gan alluogi gweithredu ar raddfa na all unrhyw ddaliad unigol ei chyflawni ar ei ben ei hun.

Rydym hefyd yn gobeithio adfer asedau naturiol Cymru. Mae mawndiroedd ymhlith ein storfeydd carbon pwysicaf, a chynefinoedd bywyd gwyllt hefyd. Mae'r rhaglen weithredu genedlaethol ar fawndiroedd wedi adfer dros 4,000 hectar ac wedi gwella'r cynefin ar draws 9,000 hectar arall yma yng Nghymru. Mae'r gwaith hwnnw'n cefnogi bioamrywiaeth, ydy, mae'n storio carbon, p'un a ydym yn hoffi hynny ai peidio, ond mae hefyd yn gwella rheoli dŵr ac yn cryfhau gwydnwch rhag sychder, llifogydd a thanau gwyllt—eto, manteision amlhaenog rhai o'r camau hyn rydym yn eu cymryd. Mae'n gyflawniad ymarferol ar gyfer hinsawdd a natur gyda'i gilydd.

Ond ni ellir cyfyngu adferiad i safleoedd gwarchodedig na chynefinoedd unigol. Mae angen adfer natur ar draws tir fferm cynhyrchiol, oes, ond yn ein trefi a'n cymunedau hefyd. Ac wrth gwrs, ni all y Llywodraeth gyflawni hyn oll ar ei phen ei hun. Drwy Rhwydweithiau Natur, rydym wedi cyhoeddi mwy na £10 miliwn ar gyfer y rownd ariannu nesaf. Mae'r gronfa eisoes wedi cefnogi mwy na 125 o brosiectau, gan wella safleoedd gwarchodedig a chysylltiadau ecolegol ledled Cymru.

Weinidog Cabinet, a wnewch chi dderbyn ymyriad?

Gwnaf, yn gryno iawn, gan fod gennyf araith hir iawn.

Fe sonioch chi am danau gwyllt a mawndiroedd. Gwn fod Aelodau eraill yn y Siambr yn cynrychioli Blaenau Gwent, er enghraifft. Os edrychwch ar Langynidr, er enghraifft, maent wedi colli eu holl fawndir bron â bod. Byddai'n ddiddorol clywed gan y Llywodraeth beth yn union rydych chi'n mynd i'w wneud o ran adfer a'r partneriaid rydych chi'n mynd i weithio gyda nhw yno i sicrhau bod y mawn yn cael ei adfer. Oherwydd os ydych chi eisiau dal dŵr yn ôl, dyna un ffordd o'i wneud.

Ie, rydych chi'n llygad eich lle. Byddaf yn sôn am danau gwyllt yn benodol mewn munud, ond rhaid i honno fod yn ymdrech ar y cyd. Fe fyddwch yn gwybod bod uwchgynhadledd yn cael ei chynnal, ac fe fyddaf yn dweud ychydig am hynny mewn munud ac yna efallai y gallwn ddatblygu hynny ychydig. Rwyf wedi colli fy lle nawr, sef y risg bob amser pan fyddwch chi'n derbyn ymyriadau.

Plannu coetiroedd a choed—dyna ni. Mae gan hynny rôl bwysig i'w chwarae hefyd. Drwy raglen y goedwig genedlaethol, wrth gwrs, rydym yn ehangu ac yn cysylltu coetiroedd ledled Cymru, yn adfer cynefinoedd, yn gwella mynediad at natur hefyd, ac yn cryfhau’r gallu i wrthsefyll newid hinsawdd gan gefnogi cymunedau a'r sector pren yng Nghymru ar yr un pryd, sy'n hanfodol yn y cyd-destun hwn. Rydym hefyd yn cefnogi tirfeddianwyr a chymunedau drwy nifer o grantiau creu ac adfer coetiroedd, gan helpu i ddarparu'r goeden gywir yn y lle cywir fel ei bod o fudd i fioamrywiaeth, ansawdd dŵr, storio carbon a gwydnwch tirweddau.

Mae grwpiau cymunedol, awdurdodau lleol a gwirfoddolwyr hefyd yn adfer natur yn ein trefi a'n pentrefi, sy'n faes pwysig yr hoffwn weld mwy o waith yn cael ei wneud ynddo. Rydym am i bawb brofi a chael budd o natur yn agos at adref ac mae hynny'n bwysig, unwaith eto, i iechyd a llesiant, i blant a theuluoedd ac i gymunedau nad ydynt bob amser o bosibl wedi mwynhau mynediad cyfartal at fannau gwyrdd o ansawdd da.

Llywydd, there is increasing urgency to carry out this work, of course, as Wales experiences the effects of a changing climate. This year, we have seen the drought, the heatwaves and the devastating wildfires that were referred to earlier, as many communities continue to face flood risks now as the winter closes in. Climate change isn't a challenge for the future; it is the reality that faces us right now and we must foster resilience where we can before these crises emerge. And that means natural flood management measures, it means peatland restoration, healthier soils and habitats; improved catchment management schemes; and creating communities, of course, that are more ready to face future risks.

The First Minister will convene a climate change and resilience summit for Wales on 22 October. That will bring together partners to learn from recent events and to strengthen preventative processes, which will assist with readiness for events such as these in future, and help with the response when we face these challenges moving forward. I see that event as the trigger for starting to put those pieces together from the point of view of addressing the consequences of what's already happened, but also to make us more ready as we move forward for future events that will happen—I'll say that they will happen rather than 'could happen', because we know what the trajectory is.

Felly, rydym yn parhau i fuddsoddi'n helaeth mewn rheoli risg llifogydd gyda dros £85 miliwn wedi'i ddarparu i awdurdodau rheoli risg yng Nghymru eleni, ac mae a wnelo hynny â mwy na chyflawni ymyriadau unigol yn unig. Mae a wnelo â chryfhau cydweithredu, gwella ein dealltwriaeth o'r hyn sy'n gweithio, rhannu gwersi i gefnogi gweithgaredd gwydnwch a mesurau rheoli llifogydd naturiol yn y dyfodol hefyd, ledled Cymru. Ac ni all unrhyw sefydliad reoli risg llifogydd ar ei ben ei hun—rwyf am ailadrodd y pwynt hwnnw eto—a dyna pam, wrth gwrs, ein bod yn adnewyddu aelodaeth ein pwyllgor llifogydd ac erydu arfordirol, fel y gall ddefnyddio ei arbenigedd a chefnogi'r Llywodraeth i gynghori ar strategaeth bolisi a gwydnwch hirdymor. Ac mae hynny, wrth gwrs, yn golygu gweithio'n agos gydag awdurdodau rheoli risg, yn amlwg, ond hefyd gyda Cyfoeth Naturiol Cymru, Dŵr Cymru, Hafren Dyfrdwy, tirfeddianwyr, busnesau a chymunedau lleol. Ac mae ymgysylltu cymunedol yn hollbwysig i'r dull hwn o weithredu, gan sicrhau bod gwybodaeth leol a phrofiad bywyd yn helpu i siapio'r broses o wneud penderfyniadau a chynllunio gwydnwch ar gyfer y dyfodol.

Ac mae'r un egwyddor yn berthnasol i ansawdd dŵr wrth gwrs. Mae pobl yn disgwyl afonydd glanach ac amgylcheddau dŵr iachach, ac mae gan y Llywodraeth, rheoleiddwyr, cwmnïau dŵr, rheolwyr tir a chymunedau rôl fawr yn hynny o beth hefyd. Rydym yn bwrw ymlaen â'r gwaith o ddiwygio'r sector dŵr, fel y gŵyr yr Aelodau, gan gynnwys cynigion ar gyfer rheoleiddiwr dŵr economaidd i Gymru, gyda phwerau cryfach i hybu buddsoddiad, lleihau llygredd a sicrhau gwelliannau hirdymor. Mae stiwardiaeth yn llwyddo pan rennir cyfrifoldeb a phan fydd camau gweithredu'n cael eu cydgysylltu. Ac nid agenda wledig yn unig yw hon, gyda llaw; fel y dywedais yn gynharach, mae mynediad at natur yn cefnogi iechyd a llesiant, mae mannau gwyrdd yn cryfhau cymunedau, a gall buddsoddiad amgylcheddol gefnogi swyddi ac economïau lleol. Dyna pam y mae ein rhaglen lywodraethu'n cynnwys gweithredu ar sgiliau, gan sicrhau bod gan Gymru weithlu i gyflawni ein huchelgeisiau, gan gefnogi swyddi da a thwf ar yr un pryd wrth gwrs.

So, Llywydd, today's debate has shown, I think, that Members may disagree on individual policies, and it's quite fair for that to happen, but that there is also common ground here. We all want healthy rivers. We want nature restoration, productive farms, resilient communities, a Wales that is more prepared for floods, drought and wildfires, and environmental action that supports jobs and prosperity. But the challenge, of course, is turning that common ground into practical action. That calls for more than just individual projects or short-term initiatives. It demands a long-term commitment, clear accountability and policies that work together. It also requires us to acknowledge the knowledge and the experience of farmers and land managers, communities and environmental organisations across Wales. Good stewardship must shape the way that we support the agriculture industry, the way that we manage water, restore nature, develop clean energy and strengthen communities.

But this all, of course, means supporting those who manage our land and our natural resources, listening to those people who know their areas best and working together to ensure long-term resilience. It means acknowledging that stewardship does not fetter prosperity, but that it is a fundamental component of it. Healthy ecosystems support productive farms, resilient supply chains, safer communities and a stronger economy in Wales. That is the journey that's ahead of us: shared stewardship; practical delivery; and a Wales that is more resilient, healthier and prosperous.

Therefore, I hope that Members in all parts of this Chamber will be able to work together to help the Government to achieve this vision. Thanks.

I thank the Cabinet Minister and I thank Members too. That brings today's proceedings to a close.