Y Cyfarfod Llawn
Plenary
24/02/2026Cynnwys
Contents
Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.
In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.
Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.
The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.
Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn, ac i gyfarfod cyntaf y Senedd yma yn y Siambr newydd. Hon yw'r Siambr a fydd yn gartref i ddemocratiaeth Cymru am y ganrif a mwy nesaf. Chi, Aelodau, yw'r Aelodau a gymerodd y penderfyniad i ddiwygio ein Senedd a'i phwrpasu ar gyfer Cymru yr unfed ganrif ar hugain, felly mi oeddwn i yn benderfynol taw chi, Aelodau, ddylai fod y rhai cyntaf i gymryd eich sedd yn y Siambr newydd hon.
Good afternoon and welcome to this afternoon's Plenary meeting, and to the first meeting of this Senedd in the new Chamber. This is the Chamber that will house Welsh democracy for the next century and more. You are the Members that took the decision to reform our Senedd and to make it fit for Wales in the twenty-first century, so I was determined that you should be the Members that were the first to take your seats in this new Chamber.
Our staff and contractors were set a hard deadline of this week for this Chamber to be operational, and, on behalf of us all, I want to thank all of them for going that extra mile to meet that deadline. The architects were the original Senedd architects of Rogers Stirk Harbour. The main building contractor was a Welsh company—BBI Group from Brecon—and all sub-contractors were Welsh companies. Our main suppliers of building materials ranged from companies from Newport to Blaenau Ffestiniog. It's not all about the building work, of course; it's also about the project management and IT fitting. Thanks to all involved with that. We've been able to address some of the design compromises of 20 years ago. All areas of this Siambr are accessible now without the use of mechanical steps. We've been able to also futureproof our IT capacity.
The Senedd building itself was opened officially 20 years ago exactly this week. As I sit here, I'm reminded of my final conversation with the late Queen on her opening of the Senedd in 2021. In the lift on the way out, she commented to me on the maturity of our Senedd as it had developed over the years. Never one to miss an opportunity, I mentioned that we were keen not to stand still and that there could be an increase in the number of Members at some point soon. Ever practical, she asked how we would fit them all into the Chamber, and I told her of the foresight of my predecessor and the false back wall. She did not express an opinion, but smiled graciously. In another age, that could well have been taken as Royal Assent, but we had to do it the harder, democratic way, by legislation and vote. Ultimately, this Chamber is not about the walls, or the desks, or the computers, but it is about the Members elected here to do a job of work, to govern and to scrutinise on behalf of the people of Wales. So, let's get to that work; we have a lot to do before the end of our Senedd term.
Rhoddwyd terfyn amser cadarn i'n staff a'n contractwyr yr wythnos hon i'r Siambr hon fod yn weithredol, ac, ar ran pob un ohonom ni, hoffwn ddiolch i bob un ohonyn nhw am wneud yr ymdrech ychwanegol honno i gyflawni'r terfyn amser hwnnw. Penseiri gwreiddiol y Senedd, Rogers Stirk Harbour, oedd y penseiri. Cwmni o Gymru oedd y prif gontractwr adeiladu—BBI Group o Aberhonddu—ac roedd yr holl isgontractwyr yn gwmnïau o Gymru. Roedd ein prif gyflenwyr deunyddiau adeiladu yn amrywio o gwmnïau o Gasnewydd i Flaenau Ffestiniog. Nid y gwaith adeiladu yw'r stori gyfan, wrth gwrs; mae hefyd yn ymwneud â'r gwaith rheoli prosiect a gosod TG. Diolch i bawb a oedd yn rhan o hynny. Rydym ni wedi gallu mynd i'r afael â rhai o'r cyfaddawdau dylunio 20 mlynedd yn ôl. Mae pob rhan o'r Siambr hon yn hygyrch bellach heb ddefnyddio grisiau mecanyddol. Rydym ni hefyd wedi gallu diogelu ein capasiti TG ar gyfer y dyfodol.
Agorwyd adeilad y Senedd ei hun yn swyddogol union 20 mlynedd yn ôl yr wythnos hon. Wrth i mi eistedd yma, rwy'n cael fy atgoffa o'm sgwrs olaf gyda'r diweddar Frenhines wrth iddi agor y Senedd yn 2021. Yn y lifft ar y ffordd allan, rhannodd sylwadau â mi ar aeddfedrwydd ein Senedd fel yr oedd wedi datblygu dros y blynyddoedd. Byth yn un i golli cyfle, soniais ein bod ni'n awyddus i beidio â sefyll yn llonydd ac y gallai fod cynnydd i nifer yr Aelodau ar ryw adeg yn fuan. Bob amser yn ymarferol, gofynnodd sut y byddem ni'n eu ffitio nhw i gyd yn y Siambr, a dywedais wrthi am ragwelediad fy rhagflaenydd a'r wal gefn ffug. Ni wnaeth fynegi barn, ond gwenodd yn rhadlon. Mewn oes arall, mae'n bosibl y gellid bod wedi cymryd hynny fel Cydsyniad Brenhinol, ond bu'n rhaid i ni wneud hynny yn y ffordd ddemocrataidd anoddach, trwy ddeddfwriaeth a phleidlais. Yn y pen draw, nid yw'r Siambr hon yn ymwneud â'r waliau, na'r desgiau, na'r cyfrifiaduron, ond mae'n ymwneud â'r Aelodau a etholwyd yma i gyflawni swyddogaeth, i lywodraethu ac i graffu ar ran pobl Cymru. Felly, gadewch i ni fwrw ymlaen â'r gwaith hwnnw; mae gennym ni lawer i'w wneud cyn diwedd ein tymor yn y Senedd.
Y cwestiynau i'r Prif Weinidog, felly, yn gyntaf y prynhawn yma. Y cwestiwn cyntaf, Julie Morgan.
The first item this afternoon is questions to the First Minister, and the first question is from Julie Morgan.
And I have to work out where she's sitting. She's there. Julie Morgan.
Ac mae'n rhaid i mi weithio allan lle mae'n eistedd. Dyna hi. Julie Morgan.
1. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gydnabod personél milwrol a dioddefwyr rhyfel o Gymru? OQ63881
1. What is the Welsh Government doing to recognise Welsh military personnel and victims of war? OQ63881
Diolch yn fawr, Julie. Before I answer your question, I'd like to add my thanks to those of the Llywydd, and to thank her for her leadership in driving this project forward, and also for the foresight, as she said, of the previous Llywydd in foreseeing that we would need to see expansion. I'd also like to give my thanks to all of those who've helped to deliver the project on time and on budget. That's what we want to see in Wales every time.
Diolch yn fawr, Julie. Cyn i mi ateb eich cwestiwn, hoffwn ychwanegu fy niolch at rai'r Llywydd, a diolch iddi am ei harweinyddiaeth wrth yrru'r prosiect hwn ymlaen, a hefyd am ragwelediad, fel y dywedodd, y Llywydd blaenorol o ragweld y byddai angen i ni weld ehangiad. Hoffwn hefyd ddiolch i bawb sydd wedi helpu i gyflawni'r prosiect yn brydlon ac yn unol â'r gyllideb. Dyna beth rydyn ni eisiau ei weld yng Nghymru bob tro.
Diolch yn fawr iawn i chi am hynny.
Thank you very much for that.
And I'd just also like to note that today, 24 February, marks four years since President Putin launched his full-scale invasion in Ukraine. It's a moment in which I hope to reaffirm Wales's unwavering solidarity with the people of Ukraine, to honour the resilience in the face of brutal aggression, and to recognise the extraordinary compassion shown by communities throughout Wales to those people who've come here to seek refuge.
I welcome Mick Antoniw and Alun Davies back from their visit to Ukraine—15 visits they've now made to support the people in that country. Diolch yn fawr i chi. [Applause.]
A hoffwn hefyd nodi ei bod hi'n bedair blynedd i heddiw, 24 Chwefror, ers i'r Arlywydd Putin lansio ei ymosodiad llawn yn Wcráin. Mae'n foment lle rwy'n gobeithio ailddatgan undod diwyro Cymru â phobl Wcráin, anrhydeddu'r gwydnwch yn wyneb ymosodiad creulon, a chydnabod y tosturi rhyfeddol a ddangoswyd gan gymunedau ledled Cymru i'r bobl hynny sydd wedi dod yma i geisio lloches.
Rwy'n croesawu Mick Antoniw ac Alun Davies yn ôl o'u hymweliad ag Wcráin—15 ymweliad maen nhw wedi eu cynnal bellach i gefnogi'r bobl yn y wlad honno. Diolch yn fawr i chi. [Cymeradwyaeth.]
The Welsh Labour Government recognises the service and sacrifice through action, not words, of military personnel. And through our armed forces covenant, we're improving access to housing, healthcare, employment and mental health support for veterans and their families.
Last Friday, I visited the VC Gallery in Haverfordwest—a brilliant example of veterans creating a space to meet, socialise, support one another and rebuild confidence. That kind of peer support makes a real difference, because recognition is not just about medals and memorials; it's about practical help, connection and dignity, day in, day out.
Mae Llywodraeth Lafur Cymru yn cydnabod gwasanaeth ac aberth trwy weithredu, nid geiriau, personél milwrol. A thrwy ein cyfamod lluoedd arfog, rydym ni'n gwella mynediad at dai, gofal iechyd, cyflogaeth a chymorth iechyd meddwl i gyn-filwyr a'u teuluoedd.
Ddydd Gwener diwethaf, ymwelais â'r Oriel VC yn Hwlffordd—enghraifft wych o gyn-filwyr yn creu lle i gyfarfod, cymdeithasu, cefnogi ei gilydd ac ailadeiladu hyder. Mae'r math hwnnw o gymorth gan gymheiriaid yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol, oherwydd nid yw cydnabyddiaeth yn fater o fedalau a chofebion yn unig; mae'n fater o gymorth ymarferol, cysylltiad ac urddas, bob un dydd.
Diolch am yr ateb.
Thank you for that answer.
My constituent, Bethan Chedzey, has brought to my attention the case of her uncle, Neville James Alfred Lawes. In 1943, a Japanese passenger and cargo steamship was sunk by the USS Bonefish submarine, while carrying 548 allied prisoners of war. Many prisoners drowned, while others were shot. Despite dozens of first-hand accounts and sworn statements being produced after the tragedy, the UK Government ordered that no war crimes trial be held and the families of the prisoners of war not be told what had happened to their loved ones. To date, the UK Government has never apologised for refusing to bring the known war criminals to justice. Forty-one of the men on board that ship were Welsh, and one of them was Neville Lawes. Their families have lived with the knowledge of the terrible circumstances of their deaths ever since, and they are campaigning for justice. Will you, Prif Weinidog, have a conversation with the UK Government about an apology for the families of those tragically killed that day?
Mae fy etholwr, Bethan Chedzey, wedi tynnu fy sylw at achos ei hewythr, Neville James Alfred Lawes. Ym 1943, suddwyd agerlong teithwyr a chargo o Japan gan long danfor USS Bonefish, tra'r oedd yn cludo 548 o garcharorion rhyfel y cynghreiriaid. Boddodd llawer o garcharorion, a saethwyd eraill. Er i ddwsinau o hanesion personol a datganiadau ar lw gael eu cynhyrchu ar ôl y drasiedi, gorchmynnodd Llywodraeth y DU na ddylid cynnal unrhyw dreial troseddau rhyfel ac na ddylid dweud wrth deuluoedd y carcharorion rhyfel beth oedd wedi digwydd i'w hanwyliaid. Hyd yn hyn, nid yw Llywodraeth y DU erioed wedi ymddiheuro am wrthod dod â'r troseddwyr rhyfel hysbys i gyfiawnder. Roedd pedwar deg un o'r dynion ar fwrdd y llong honno yn Gymry, a Neville Lawes oedd un ohonyn nhw. Mae eu teuluoedd wedi byw gyda'r wybodaeth am amgylchiadau ofnadwy eu marwolaethau byth ers hynny, ac maen nhw'n ymgyrchu i gael cyfiawnder. A wnewch chi, Prif Weinidog, gael sgwrs gyda Llywodraeth y DU am ymddiheuriad i deuluoedd y rhai a laddwyd yn drasig y diwrnod hwnnw?
Thank you, Julie. Thank you for reminding us of this terrible event, the Suez Maru, where a Japanese ship, as you say, carrying those 450 passengers who were prisoners of war—as you say, 41 of them from Wales—were torpedoed by a US submarine, and there was a terrible loss of life. What was particularly dreadful, as you say, was that Japanese soldiers returned and they shot the survivors while they were in the water. It was a terrible incident and I can absolutely understand how descendants feel. There is controversy associated with this, as the UK Government, as you mentioned, at the time carried out an investigation, but then they shelved plans to try some of the people for war crimes. I know you've been looking for a response on this. It's an issue that we as a Welsh Government have raised with the UK Government, and we've shared the response with you. Our understanding is, on the Public Office (Accountability) Bill, this will not apply retrospectively.
Diolch, Julie. Diolch am ein hatgoffa am digwyddiad ofnadwy hwn, y Suez Maru, pan gafodd llong o Japan, fel yr ydych chi'n dweud, yn cludo'r 450 o deithwyr hynny a oedd yn garcharorion rhyfel—fel yr ydych yn dweud, 41 ohonyn nhw o Gymru—eu taro gan long danfor o'r Unol Daleithiau, a bu colled bywyd ofnadwy. Yr hyn a oedd yn arbennig o ofnadwy, fel yr ydych yn dweud, oedd bod milwyr o Japan wedi dychwelyd ac fe wnaethon nhw saethu'r goroeswyr tra'r oedden nhw yn y dŵr. Roedd yn ddigwyddiad ofnadwy a gallaf ddeall yn llwyr sut mae disgynyddion yn teimlo. Mae dadl yn gysylltiedig â hyn, gan fod Llywodraeth y DU, fel y gwnaethoch chi sôn, wedi cynnal ymchwiliad ar y pryd, ond yna fe wnaethon nhw roi cynlluniau i orfodi rhai o'r bobl i sefyll prawf am droseddau rhyfel o'r neilltu. Rwy'n gwybod eich bod chi wedi bod yn chwilio am ymateb ar hyn. Mae'n fater yr ydym ni fel Llywodraeth Cymru wedi ei godi gyda Llywodraeth y DU, ac rydym ni wedi rhannu'r ymateb gyda chi. Ein dealltwriaeth ni, o ran y Bil Swyddi Cyhoeddus (Atebolrwydd), yw na fydd hwn yn berthnasol ar sail ôl-weithredol.
Veterans need our recognition, of course, but they also need our protection. Many veterans that I have spoken to are very concerned by the actions of the UK Government in partially reversing the Northern Ireland Troubles (Legacy and Reconciliation) Act 2023, which provided conditional immunity provisions for veterans that had served in Northern Ireland and some of the actions that they were asked to undertake in serving their country in doing so. They now face the prospect of prosecution for the actions that they took in Northern Ireland in defence of our country. Clearly, that is incredibly worrying for them, and it should be a shame on all of us that this is something that they are facing. So, what discussions have you had with the UK Government about protecting those British and, particularly, those Welsh veterans from prosecution for the actions they took in Northern Ireland?
Mae angen ein cydnabyddiaeth ar gyn-filwyr, wrth gwrs, ond mae angen ein hamddiffyniad arnyn nhw hefyd. Mae llawer o gyn-filwyr yr wyf i wedi siarad â nhw yn bryderus iawn am weithredoedd Llywodraeth y DU o ran gwrthdroi Deddf Trafferthion Gogledd Iwerddon (Etifeddiaeth a Chymodi) 2023 yn rhannol, a oedd yn gwneud darpariaethau imiwnedd amodol i gyn-filwyr a oedd wedi gwasanaethu yng Ngogledd Iwerddon a rhai o'r gweithredoedd y gofynnwyd iddyn nhw eu cyflawni i wasanaethu eu gwlad wrth wneud hynny. Maen nhw bellach yn wynebu'r posibilrwydd o gael eu herlyn am y gweithredoedd a gyflawnwyd ganddyn nhw yng Ngogledd Iwerddon i amddiffyn ein gwlad. Yn amlwg, mae hynny'n destun gofid aruthrol iddyn nhw, a dylai fod yn gywilydd ar bob un ohonom ni bod hyn yn rhywbeth y maen nhw'n ei wynebu. Felly, pa drafodaethau ydych chi wedi eu cael gyda Llywodraeth y DU am ddiogelu'r cyn-filwyr hynny o Brydain, ac o Gymru yn benodol, rhag cael eu herlyn am y gweithredoedd a gyflawnwyd ganddyn nhw yng Ngogledd Iwerddon?
Thank you. This is, of course, a matter for the UK Government. But, obviously, we need to think about veterans on all occasions. Many of them suffer long-term effects of participating in war. I know that many of them are very keen for us to continue our support for the armed services, not just in terms of protecting them for the long term, but also in making sure that Wales gets its fair share. We contribute 7 per cent to the armed forces in terms of personnel, and I'm very keen to see that we get more from the Ministry of Defence when it comes to landing investment from the increased amount of money that will be spent on defence in future years.
I think we're all aware we're living in very uncertain times. International tensions are increasing. There are profound implications on all of us, with the US insisting that Europe does more for itself when it comes to defending ourselves, with a higher proportion of money being spent in the UK on defence. I was very pleased that, on Thursday last week, we had the announcement of the defence growth deal for Wales, and a commitment of £50 million coming to ensure that Welsh small and medium-sized enterprises will be able to benefit, and other organisations, from that additional money that is being spent on defence.
Diolch. Mater i Lywodraeth y DU yw hwn, wrth gwrs. Ond, yn amlwg, mae angen i ni feddwl am gyn-filwyr ar bob achlysur. Mae llawer ohonyn nhw'n dioddef effeithiau hirdymor cymryd rhan mewn rhyfel. Rwy'n gwybod bod llawer ohonyn nhw'n awyddus iawn i ni barhau â'n cefnogaeth i'r lluoedd arfog, nid yn unig o ran eu hamddiffyn yn yr hirdymor, ond hefyd i wneud yn siŵr bod Cymru yn cael ei chyfran deg. Rydym ni'n cyfrannu 7 y cant at y lluoedd arfog o ran personél, ac rwy'n awyddus iawn i weld ein bod ni'n cael mwy gan y Weinyddiaeth Amddiffyn o ran sicrhau buddsoddiad o'r swm cynyddol o arian a fydd yn cael ei wario ar amddiffyn yn y blynyddoedd i ddod.
Rwy'n credu ein bod ni i gyd yn ymwybodol ein bod ni'n byw mewn oes ansicr iawn. Mae tensiynau rhyngwladol yn cynyddu. Mae goblygiadau dybryd i bob un ohonom ni, â'r Unol Daleithiau yn mynnu bod Ewrop yn gwneud mwy drosti ei hun o ran amddiffyn ein hunain, â chyfran uwch o arian yn cael ei gwario yn y DU ar amddiffyn. Roeddwn i'n falch iawn bod cytundeb twf amddiffyn i Gymru wedi cael ei gyhoeddi ddydd Iau yr wythnos diwethaf, ac ymrwymiad o £50 miliwn yn dod i sicrhau y bydd busnesau bach a chanolig eu maint yng Nghymru yn gallu elwa, a sefydliadau eraill, o'r arian ychwanegol hwnnw sy'n cael ei wario ar amddiffyn.
First Minister, I had a constituent who contacted me, who is a veteran who served our country with distinction, and who was made homeless through no fault of his own. When he sought support, he was passed around from different agency to different agency and was homeless for about 12 months. He's now found accommodation, which is great, but, when our veterans seek accommodation, they should be getting the utmost support that they need to find that home that they desperately need. So, what is the Welsh Government doing to make sure that no veterans who have served our communities and our country end up on the streets?
Prif Weinidog, roedd gen i etholwr a gysylltodd â mi, sy'n gyn-filwr a wasanaethodd ein gwlad gyda rhagoriaeth, ac a gafodd ei wneud yn ddigartref heb fod unrhyw fai arno ef ei hun. Pan ofynnodd am gymorth, cafodd ei drosglwyddo o wahanol asiantaeth i wahanol asiantaeth ac roedd yn ddigartref am tua 12 mis. Mae bellach wedi dod o hyd i lety, sy'n wych, ond, pan fydd ein cyn-filwyr yn chwilio am lety, dylen nhw fod yn cael y cymorth mwyaf sydd ei angen arnyn nhw i ddod o hyd i'r cartref hwnnw y maen nhw ei angen mor daer. Felly, beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wneud yn siŵr nad oes unrhyw gyn-filwyr sydd wedi gwasanaethu ein cymunedau a'n gwlad yn cael eu gadael ar y strydoedd?
It's a terrible situation when that happens, and, obviously, many of them also are suffering from mental health issues, and they need that wraparound support that we're able to give in certain circumstances. Look, we are serious about addressing the issues of housing shortages in Wales, which is why we're very proud that, by the end of this year, we'll hit that target of 20,000 social homes being built in Wales. And, of course, that means that there are more opportunities then for veterans to be able to find accommodation as well.
Mae'n sefyllfa ofnadwy pan fydd hynny'n digwydd, ac, yn amlwg, mae llawer ohonyn nhw hefyd yn dioddef problemau iechyd meddwl, ac mae angen y cymorth cofleidiol hwnnw arnyn nhw yr ydym ni'n gallu ei roi o dan rai amgylchiadau. Edrychwch, rydym ni o ddifrif ynglŷn â mynd i'r afael â phrinder tai yng Nghymru, a dyna pam rydym ni'n falch iawn, erbyn diwedd eleni, y byddwn ni'n cyrraedd y targed hwnnw o 20,000 o gartrefi cymdeithasol yn cael eu hadeiladu yng Nghymru. Ac, wrth gwrs, mae hynny'n golygu bod mwy o gyfleoedd wedyn i gyn-filwyr allu dod o hyd i lety hefyd.
2. A wnaiff y Prif Weinidog gadarnhau a fydd unrhyw ymrwymiadau rhaglen lywodraethu Llywodraeth Cymru heb eu cyflawni erbyn diwedd y Senedd hon? OQ63878
2. Will the First Minister confirm whether any of the Welsh Government's programme for government commitments will be unfulfilled by the end of this Senedd? OQ63878
The Welsh Labour Government is on track to deliver the vast majority of our programme for government commitments by the end of this term. Since I became First Minister, we've focused on four clear priorities: better health, and what we've seen last week again is, for the seventh month in a row, our longest waiting lists coming down and the largest monthly fall on record; we've seen more homes being built—20,000 more social homes on track, despite the fact that Liz Truss crashed the economy, driving up building costs; more jobs—100,000 apprenticeships delivered and over 64,000 young people supported through the young person's guarantee; and now better transport—we were doing our share, and now the UK Government has pledged £14 billion in commitments to help reform our rail structure in Wales.
Mae Llywodraeth Lafur Cymru ar y trywydd iawn i gyflawni'r rhan helaeth o ymrwymiadau ein rhaglen lywodraethu erbyn diwedd y tymor hwn. Ers i mi ddod yn Brif Weinidog, rydym ni wedi canolbwyntio ar bedair blaenoriaeth eglur: gwell iechyd, a'r hyn yr ydym ni wedi ei weld eto yr wythnos diwethaf, am y seithfed mis yn olynol, yw ein rhestrau aros hiraf yn lleihau a'r gostyngiad misol mwyaf erioed; rydym ni wedi gweld mwy o gartrefi yn cael eu hadeiladu—20,000 yn fwy o gartrefi cymdeithasol ar y trywydd iawn, er gwaethaf y ffaith fod Liz Truss wedi chwalu'r economi, gan gynyddu costau adeiladu; mwy o swyddi—100,000 o brentisiaethau wedi'u darparu a dros 64,000 o bobl ifanc wedi'u cynorthwyo drwy'r warant i bobl ifanc; a thrafnidiaeth well bellach—roeddem ni'n gwneud ein rhan, ac mae Llywodraeth y DU bellach wedi addo £14 biliwn mewn ymrwymiadau i helpu i ddiwygio ein strwythur rheilffyrdd yng Nghymru.
What a bizarre comment to say 'more jobs'. Go and tell someone in hospitality in Wales that there are more jobs out there thanks to your Government in Westminster, with national insurance increases and all the other bureaucracy you've loaded up onto it.
But the point I want to raise with you, First Minister, is in relation to the Global Centre of Rail Excellence. The Economy, Trade and Rural Affairs Committee visited this site back in the autumn term. We saw a vast brownfield site that will require a huge amount of investment. So far, the nearly £70 million that the UK Government and the Welsh Government have put in has unfortunately not managed to move that project very far forward. In the submission of the business case to the Department for Transport at the UK Government, the civil servants and the Secretary of State went back to your Government and said that this case needed to be strengthened. The incoming Government in May will inherit a requirement of finding £330 million to make that project viable. How is this Government going to make sure that that regeneration project will not go the same way as the Circuit of Wales project, where there were fine words but little substance in delivering what one would hope would be an exciting redevelopment project in mid Wales?
Am sylw rhyfedd i ddweud 'mwy o swyddi'. Ewch i ddweud wrth rywun ym maes lletygarwch yng Nghymru bod mwy o swyddi ar gael diolch i'ch Llywodraeth yn San Steffan, gyda chynnydd i yswiriant gwladol a'r holl fiwrocratiaeth arall yr ydych chi wedi ei lwytho arno.
Ond mae'r pwynt yr wyf i eisiau ei godi gyda chi, Prif Weinidog, yn ymwneud â'r Ganolfan Ragoriaeth Fyd-Eang ar gyfer Rheilffyrdd. Ymwelodd Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig â'r safle hwn yn ôl yn nhymor yr hydref. Gwelsom safle tir llwyd enfawr a fydd angen llawer iawn o fuddsoddiad. Hyd yn hyn, nid yw'r bron i £70 miliwn y mae Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru wedi ei gyfrannu wedi llwyddo i symud y prosiect hwnnw ymhell iawn ymlaen yn anffodus. Wrth gyflwyno'r achos busnes i'r Adran Drafnidiaeth yn Llywodraeth y DU, aeth y gweision sifil a'r Ysgrifennydd Gwladol yn ôl at eich Llywodraeth a dweud bod angen cryfhau'r achos hwn. Bydd y Llywodraeth newydd ym mis Mai yn etifeddu gofyniad o ddod o hyd i £330 miliwn i wneud y prosiect hwnnw yn hyfyw. Sut mae'r Llywodraeth hon yn mynd i wneud yn siŵr na fydd y prosiect adfywio hwnnw yn mynd yr un ffordd â phrosiect Cylchffordd Cymru, lle'r oedd geiriau coeth ond ychydig o sylwedd o ran darparu'r hyn y byddai rhywun yn gobeithio fyddai'n brosiect ailddatblygu cyffrous yn y canolbarth?
We're very proud of what we've done in relation to rail in Wales. The fact is that we've delivered £1 billion-worth of investment to upgrade the Valleys lines and £800 million on new trains. And yes, we have ambitions to develop the GCRE—a major strategic opportunity for the Dulais valley. There is strong industry interest. We have committed significant amounts of Welsh money to this project, and so has the UK Government. The final investment decision will, of course, be for the next Government to determine. It is one of the projects that we promoted at the investment summit, and we're very keen to make sure that we get private sector investment for this project.
Rydym ni'n falch iawn o'r hyn yr ydym ni wedi ei wneud o ran rheilffyrdd yng Nghymru. Y gwir amdani yw ein bod ni wedi darparu gwerth £1 biliwn o fuddsoddiad i uwchraddio rheilffyrdd y Cymoedd ac £800 miliwn ar drenau newydd. Ac oes, mae gennym ni uchelgeisiau i ddatblygu'r Ganolfan Ragoriaeth Fyd-Eang ar gyfer Rheilffyrdd—cyfle strategol mawr i ddyffryn Dulais. Ceir diddordeb cryf gan ddiwydiant. Rydym ni wedi ymrwymo symiau sylweddol o arian Cymru i'r prosiect hwn, ac felly hefyd Llywodraeth y DU. Bydd y penderfyniad buddsoddi terfynol, wrth gwrs, yn fater i'r Llywodraeth nesaf. Mae'n un o'r prosiectau a hyrwyddwyd gennym ni yn yr uwchgynhadledd fuddsoddi, ac rydym ni'n awyddus iawn i wneud yn siŵr ein bod ni'n cael buddsoddiad gan y sector preifat ar gyfer y prosiect hwn.
I'm grateful to the First Minister for her kind words earlier, and it is to the nation of sanctuary that I wish to return. The mark of any good Government is how it treats people. I'm grateful for the unity across this Chamber. I'm grateful to Darren Millar, Rhun ap Iorwerth, and Jane Dodds as well, for the work that they've done to support refugees from Ukraine who have sought refuge here in Wales and who have received support not only from this Parliament but from our people. Mick and I, last week, saw the reality of life in Ukraine. We heard the air raid warnings. We felt the cold. We saw the streets in darkness. We saw the impact of war on human beings. The nation of sanctuary is a mark of our civilisation. It is a mark of who we are as a nation and as a country. It tells everybody that the people of Wales will always support those fleeing war. And the nation of sanctuary has overwhelmingly been used to support people from Ukraine seeking support from us here, a sanctuary whilst their country is being attacked. I hope, First Minister, that you will be able to confirm that this Government remains absolutely committed to the nation of sanctuary and will continue to support people fleeing war, from Ukraine and elsewhere, and that Wales will always be a country and a nation that supports those who are fleeing danger and fleeing conflict.
Rwy'n ddiolchgar i'r Prif Weinidog am ei geiriau caredig yn gynharach, ac at y genedl noddfa yr hoffwn ddychwelyd. Yr arwydd o unrhyw Lywodraeth dda yw sut y mae'n trin pobl. Rwy'n ddiolchgar am yr undod ar draws y Siambr hon. Rwy'n ddiolchgar i Darren Millar, i Rhun ap Iorwerth, ac i Jane Dodds hefyd, am y gwaith y maen nhw wedi ei wneud i gynorthwyo ffoaduriaid o Wcráin sydd wedi ceisio lloches yma yng Nghymru ac sydd wedi derbyn cymorth nid yn unig gan y Senedd hon ond gan ein pobl. Gwelodd Mick a minnau, yr wythnos diwethaf, realiti bywyd yn Wcráin. Fe glywsom ni'r rhybuddion o gyrchoedd awyr. Fe wnaethom ni deimlo'r oerfel. Fe welsom ni'r strydoedd mewn tywyllwch. Fe welsom ni effaith rhyfel ar fodau dynol. Mae'r genedl noddfa yn arwydd o'n gwareiddiad. Mae'n arwydd o bwy ydym ni fel cenedl ac fel gwlad. Mae'n dweud wrth bawb y bydd pobl Cymru bob amser yn cynorthwyo'r rhai sy'n ffoi rhag rhyfel. Ac mae'r genedl noddfa wedi cael ei defnyddio i raddau enfawr i gynorthwyo pobl o Wcráin sy'n ceisio cymorth gennym ni yma, noddfa tra bod eu gwlad yn cael ei hymosod. Rwy'n gobeithio, Prif Weinidog, y byddwch chi'n gallu cadarnhau bod y Llywodraeth hon yn parhau i fod yn gwbl ymrwymedig i'r genedl noddfa ac y bydd yn parhau i gynorthwyo pobl sy'n ffoi rhag rhyfel, o Wcráin ac o fannau eraill, ac y bydd Cymru bob amser yn wlad ac yn genedl sy'n cynorthwyo'r rhai sy'n ffoi rhag perygl ac yn ffoi rhag gwrthdaro.
Diolch yn fawr, Alun. You're quite right. I'm very proud of the fact that this country has welcomed people from Ukraine in their hour of need. It has been interesting and wonderful to meet the resilient people of that nation who are now contributing very constructively to our communities. Ninety-one per cent of the money spent on the nation of sanctuary has been spent supporting 8,000 Ukrainians who’ve found refuge in Wales. That's something I think we should be proud of. And this question also relates to veterans, and let's not forget that a significant other part of the 9 per cent left is actually spent on supporting Afghan people who supported our military in Afghanistan. So, these are people that we should be supporting. They stood by us and our military, and it's absolutely right that we stand by them.
Diolch yn fawr, Alun. Rydych chi'n gwbl gywir. Rwy'n falch iawn o'r ffaith bod y wlad hon wedi croesawu pobl o Wcráin pan oeddynt â'r angen fwyaf. Mae wedi bod yn ddiddorol ac yn wych cyfarfod â phobl wydn y genedl honno sydd bellach yn cyfrannu'n adeiladol iawn at ein cymunedau. Mae naw deg un y cant o'r arian a wariwyd ar y genedl noddfa wedi cael ei wario ar gynorthwyo 8,000 o Wcreiniaid sydd wedi dod o hyd i loches yng Nghymru. Mae hynny'n rhywbeth yr wyf i'n credu y dylem ni fod yn falch ohono. Ac mae'r cwestiwn hwn hefyd yn berthnasol i gyn-filwyr, a gadewch i ni beidio ag anghofio bod rhan sylweddol arall o'r 9 y cant sy'n weddill yn cael ei wario mewn gwirionedd ar gynorthwyo pobl o Afghanistan a gynorthwyodd ein byddin yn Afghanistan. Felly, mae'r rhain yn bobl y dylem ni fod yn eu cynorthwyo. Fe wnaethon nhw sefyll yn gadarn â ni a'n milwyr, ac mae'n gwbl gywir ein bod ni'n sefyll yn gadarn â nhw.
First Minister, your Welsh Government's programme for government and your co-operation agreement with Plaid Cymru were meant to deliver improvements for the people of Wales. You promised a more prosperous and equal Wales, but what have Plaid Cymru and you actually delivered? Your greatest failures include the lowest wage packets, worst educational outcomes and the highest NHS waiting lists in Great Britain. And what was your response to this? Default 20 miles an hour, more Senedd Members and tree planting in Uganda. These are not the priorities of the people of Wales. First Minister, do you agree with me that the Welsh Government, with the support of Plaid, in whatever form that has taken, have completely failed Wales? Wales now needs Reform, and don't you agree with me that 7 May can't come soon enough? Diolch.
Prif Weinidog, roedd rhaglen lywodraethu eich Llywodraeth Cymru a'ch cytundeb cydweithio gyda Phlaid Cymru i fod i gyflawni gwelliannau i bobl Cymru. Fe wnaethoch chi addo Cymru fwy ffyniannus a chyfartal, ond beth mae Plaid Cymru a chithau wedi ei gyflawni mewn gwirionedd? Mae eich methiannau mwyaf yn cynnwys y pecynnau cyflog isaf, y canlyniadau addysgol gwaethaf a'r rhestrau aros GIG hiraf ym Mhrydain Fawr. A beth oedd eich ymateb i hyn? 20 milltir yr awr diofyn, mwy o Aelodau'r Senedd a phlannu coed yn Uganda. Nid dyma flaenoriaethau pobl Cymru. Prif Weinidog, a ydych chi'n cytuno â mi bod Llywodraeth Cymru, gyda chefnogaeth Plaid Cymru, ym mha bynnag ffurf y mae hynny wedi ei chymryd, wedi methu Cymru yn llwyr? Mae angen Reform ar Gymru nawr, ac onid ydych chi'n cytuno â mi na all 7 Mai ddod yn ddigon buan? Diolch.
I'm very keen for 7 May to come because it will give us an opportunity to make sure that the people of Wales realise that actually there are significant risks to not supporting the Welsh Labour Government. What we have here is a system where people know what is available to them in their communities. And if you look at what we've done in relation to health, we spend more than 50 per cent of our budget on health and we've seen a response to that. Because we've had more money than we've had ever before come from the UK Labour Government, after years of austerity. Thanks to the party, the Tory party that you used to be a part of, we weren't able to put that money in place as we'd have liked. Now we can. The taps have been switched on and the longest waiting lists are down 92 per cent. We've seen a transformation in the rail system. We're on track to deliver those homes. You ask about jobs—we've created and safeguarded nearly 46,000 jobs in the past five years and we're very proud of the fact that we’ve supported 64,000 people through the young person's guarantee and over 100,000 apprentices have had their lives changed thanks to the Welsh Labour Government.
Rwy'n awyddus iawn i 7 Mai ddod gan y bydd yn rhoi cyfle i ni wneud yn siŵr bod pobl Cymru yn sylweddoli, mewn gwirionedd, bod risgiau sylweddol o beidio â chefnogi Llywodraeth Lafur Cymru. Yr hyn sydd gennym ni yma yw system lle mae pobl yn gwybod beth sydd ar gael iddyn nhw yn eu cymunedau. Ac os edrychwch chi ar yr hyn yr ydym ni wedi ei wneud o ran iechyd, rydym ni'n gwario mwy na 50 y cant o'n cyllideb ar iechyd ac rydym ni wedi gweld ymateb i hynny. Oherwydd ein bod ni wedi cael mwy o arian nag erioed o'r blaen yn dod gan Lywodraeth Lafur y DU, ar ôl blynyddoedd o gyni cyllidol. Diolch i'r blaid, y blaid Dorïaidd yr oeddech chi'n arfer bod yn rhan ohoni, nid oeddem ni'n gallu rhoi'r arian hwnnw ar waith fel y byddem ni wedi ei hoffi. Fe allwn ni wneud hynny nawr. Mae'r tapiau wedi cael eu troi ymlaen ac mae'r rhestrau aros hiraf wedi gostwng 92 y cant. Rydym ni wedi gweld trawsnewidiad yn y system reilffyrdd. Rydym ni ar y trywydd iawn i ddarparu'r cartrefi hynny. Rydych chi'n gofyn am swyddi—rydym ni wedi creu a diogelu bron i 46,000 o swyddi yn ystod y pum mlynedd diwethaf ac rydym ni'n falch iawn o'r ffaith ein bod ni wedi cynorthwyo 64,000 o bobl drwy'r warant i bobl ifanc a bod bywydau dros 100,000 o brentisiaid wedi cael eu newid diolch i Lywodraeth Lafur Cymru.
Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr, Darren Millar.
Questions now from the party leaders. The leader of the Welsh Conservatives, Darren Millar.
Diolch, Llywydd. First Minister, can I associate myself with your comments in relation to the fourth anniversary of the war in Ukraine? The Welsh Conservatives stand shoulder to shoulder with the people of Ukraine in the face of Vladimir Putin's illegal invasion. Слава Україні!
First Minister, just last week—[Interruption.] First Minister, just last week there was an announcement by the Hywel Dda University Health Board to downgrade hospitals and axe emergency general surgery at Withybush and strip stroke services from Bronglais. It's a kick in the teeth to the people of Pembrokeshire and Ceredigion, and it will result in patients having to travel much further in life-threatening situations, delaying access to the care and treatment that they need and leading to patient harm and, unfortunately, deaths. Now, people in rural Wales are fed up of being treated like second-class citizens when it comes to accessing healthcare services, so tell us, First Minister, do you accept that your centralisation agenda with the NHS in Wales is failing communities in rural parts of this country, and will you now intervene to prevent the implementation of these dangerous hospital downgrades?
Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, a gaf i gysylltu fy hun â'ch sylwadau o ran y pedair blynedd ers dechrau'r rhyfel yn Wcráin? Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn sefyll ysgwydd yn ysgwydd gyda phobl Wcráin yn wyneb ymosodiad anghyfreithlon Vladimir Putin. Слава Україні!
Prif Weinidog, dim ond yr wythnos diwethaf—[Torri ar draws.] Prif Weinidog, yr wythnos diwethaf cafwyd cyhoeddiad gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda i israddio ysbytai a rhoi terfyn ar lawfeddygaeth gyffredinol frys yn Llwynhelyg a chael gwared ar wasanaethau strôc o Fronglais. Mae'n gic yn nannedd pobl sir Benfro a Cheredigion, a bydd yn arwain at gleifion yn gorfod teithio llawer ymhellach mewn sefyllfaoedd lle mae eu bywydau mewn perygl, gan oedi mynediad at y gofal a'r driniaeth sydd eu hangen arnyn nhw ac arwain at niwed i gleifion ac, yn anffodus, marwolaethau. Nawr, mae pobl yng nghefn gwlad Cymru wedi cael llond bol ar gael eu trin fel dinasyddion ail ddosbarth o ran cael mynediad at wasanaethau gofal iechyd, felly dywedwch wrthym ni, Prif Weinidog, a ydych chi'n derbyn bod eich agenda ganoli gyda'r GIG yng Nghymru yn methu cymunedau mewn rhannau gwledig o'r wlad hon, ac a wnewch chi ymyrryd nawr i atal yr israddiadau peryglus hyn i ysbytai rhag cael eu gweithredu?
I know that there's a lot of concern in communities across the Hywel Dda area and across other health boards in relation to reconfiguration of services. People in Pembrokeshire and across the whole of Wales want reassurances. I don't think what they want to see is political point-scoring.
Safe services are absolutely critical. This Government will put patient safety above anything else. We've been clear that we want to see services delivered as locally as possible, but only where safety, quality and a sustainable workforce will allow. This is the standard we apply to all health boards, including Hywel Dda. It is up to the health board to put forward proposals and for them to justify it to the public. So it's right that they explain the reasons for any reconfiguration.
Rwy'n gwybod bod llawer o ofid mewn cymunedau ar draws ardal Hywel Dda ac ar draws byrddau iechyd eraill o ran ad-drefnu gwasanaethau. Mae pobl yn sir Benfro ac ar draws Cymru gyfan eisiau sicrwydd. Nid wyf i'n credu mai'r hyn y maen nhw eisiau ei weld yw sgorio pwyntiau gwleidyddol.
Mae gwasanaethau diogel yn gwbl hanfodol. Bydd y Llywodraeth hon yn rhoi diogelwch cleifion uwchlaw unrhyw beth arall. Rydym ni wedi bod yn eglur ein bod ni eisiau gweld gwasanaethau yn cael eu darparu mor lleol â phosibl, ond dim ond lle bydd diogelwch, ansawdd a gweithlu cynaliadwy yn caniatáu. Dyma'r safon yr ydym ni'n ei chymhwyso i bob bwrdd iechyd, gan gynnwys Hywel Dda. Mater i'r bwrdd iechyd yw cyflwyno cynigion a'u cyfiawnhau i'r cyhoedd. Felly mae'n iawn eu bod nhw'n esbonio'r rhesymau am unrhyw ad-drefnu.
First Minister, with respect, you're in charge of the health service here in Wales. It's your responsibility to make sure that people aren't put at risk because they have to travel too far in life-threatening emergency situations, and you have the powers to be able to intervene in this situation, not just to let it settle with the Hywel Dda University Health Board. We've seen Government interventions in the past when there were attempts to downgrade Glan Clwyd Hospital with its emergency services in respect of maternity services, and I welcomed that, and I need to see the same sort of action now from you as First Minister and from your Government.
And you're quite right: it's not just people in west Wales that are being let down when it comes to NHS services, because we have the same problem in my own backyard up in north Wales, and the situation is absolutely scandalous. The Betsi Cadwaladr University Health Board just posted its worst emergency department performance figures on record. Almost 70 per cent of patients spend more than four hours in the accident and emergency department, and a third of people who turn up at the hospital's front door spend more than 12 hours in that emergency department without being admitted—while they're waiting to be admitted for a bed or before being discharged. That is totally unacceptable.
Now, back in 2013, people in north Denbighshire were promised a brand-new hospital on the Royal Alexandra Hospital site in Rhyl with 30 beds, a suite of services to support the NHS in north Wales, and a minor injuries unit to alleviate pressure at Glan Clwyd Hospital. Yet, in spite of the pressures having increased since then, this week you confirmed that the Welsh Government is going to support massively scaled-back plans, with fewer than half of those original beds that were promised to the people of north Denbighshire. It's too little, too late. Why has your Government betrayed the people of Rhyl and north Wales in this way? And given that every single pre-election promise about this project since 2013 has been broken, why should anyone believe a word you say?
Prif Weinidog, gyda pharch, chi sy'n gyfrifol am y gwasanaeth iechyd yma yng Nghymru. Eich cyfrifoldeb chi yw gwneud yn siŵr nad yw pobl yn cael eu rhoi mewn perygl oherwydd bod yn rhaid iddyn nhw deithio'n rhy bell mewn sefyllfaoedd brys sy'n peryglu eu bywydau, ac mae gennych chi'r pwerau i allu ymyrryd yn y sefyllfa hon, nid dim ond i adael iddo setlo gyda Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda. Rydym ni wedi gweld ymyriadau gan y Llywodraeth yn y gorffennol pan fu ymdrechion i israddio Ysbyty Glan Clwyd gyda'i wasanaethau brys o ran gwasanaethau mamolaeth, ac fe wnes i groesawu hynny, ac rwyf i angen gweld yr un math o weithredu nawr gennych chi fel Prif Weinidog a chan eich Llywodraeth.
Ac rydych chi'n gwbl gywir: nid pobl yng ngorllewin Cymru yn unig sy'n cael eu siomi o ran gwasanaethau GIG, oherwydd mae gennym ni'r un broblem yn fy iard gefn fy hun yn y gogledd, ac mae'r sefyllfa'n hollol gywilyddus. Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr newydd gyhoeddi ei ffigurau perfformiad adran achosion brys gwaethaf erioed. Mae bron i 70 y cant o gleifion yn treulio mwy na phedair awr yn yr adran ddamweiniau ac achosion brys, ac mae traean o'r bobl sy'n dod i ddrws ffrynt yr ysbyty yn treulio mwy na 12 awr yn yr adran achosion brys honno heb gael eu derbyn—tra maen nhw'n aros i gael eu derbyn am wely neu cyn cael eu rhyddhau. Mae hynny'n gwbl annerbyniol.
Nawr, yn ôl yn 2013, addawyd ysbyty newydd sbon i bobl yng ngogledd sir Ddinbych ar safle Ysbyty Brenhinol Alexandra yn y Rhyl â 30 o welyau, cyfres o wasanaethau i gefnogi'r GIG yng ngogledd Cymru, ac uned mân anafiadau i leddfu pwysau yn Ysbyty Glan Clwyd. Ac eto, er gwaethaf y ffaith bod y pwysau wedi cynyddu ers hynny, yr wythnos hon fe wnaethoch chi gadarnhau bod Llywodraeth Cymru yn mynd i gefnogi cynlluniau sydd wedi cael eu cyfyngu'n sylweddol, â llai na hanner y gwelyau gwreiddiol hynny a addawyd i bobl gogledd sir Ddinbych. Mae'n rhy ychydig, yn rhy hwyr. Pam mae eich Llywodraeth wedi bradychu pobl y Rhyl a'r gogledd fel hyn? Ac o gofio bod pob un addewid cyn etholiad am y prosiect hwn ers 2013 wedi cael ei dorri, pam ddylai unrhyw un gredu gair yr ydych chi'n ei ddweud?
I think we all recognise that there's more work to be done in Betsi Cadwaladr. I'm really pleased to see that there are 63 per cent fewer patients waiting for over two years, so that is coming down, and that is going in the right direction. There's still a significant amount of work to be done. But, in relation to the Royal Alexandra Hospital, let me just be clear: the Tories starved our public services of capital funding for over a decade—over a decade. Today—today—we're able to put more money into the health service thanks to the additional funding we've had because the taps have now been turned back on. And that's why we're celebrating the fact that, for the seventh month in a row, waiting lists are coming down. The number of people waiting for treatment is the lowest in three years, and the longest waiting lists have come down by 92 per cent since the peak. The average waiting time in Wales is 19 weeks. Do we want to improve on that? Absolutely. But we're absolutely heading in the right direction, and that additional money from the UK Labour Government is helping.
Now, let's talk about the Royal Alexandra Hospital. I am very proud and I was very proud to be there with the health Secretary yesterday to announce the £33 million investment in the first phase of the Royal Alexandra Hospital. It will take significant pressure away from Glan Clwyd Hospital. It'll save 4,400 bed days a year. There will be new step-down beds. There will be four new dental suites. There will be radiology services that are expended. And no, we are not preparing for a system that was developed 10 years ago. We're preparing for a health system for the future. Things have changed since the initial plans for the Royal Alexandra were drawn up. I'm very proud that what we're doing is bringing support back to hospitals and, yes, where possible, back into people's homes, which is where people want to be looked after.
Rwy'n credu ein bod ni i gyd yn cydnabod bod mwy o waith i'w wneud yn Betsi Cadwaladr. Rwy'n falch iawn o weld bod 63 y cant yn llai o gleifion yn aros am dros ddwy flynedd, felly mae hynny'n dod i lawr, ac mae hynny'n symud i'r cyfeiriad cywir. Mae llawer iawn o waith i'w wneud o hyd. Ond, o ran Ysbyty Brenhinol Alexandra, gadewch i mi fod yn eglur: fe wnaeth y Torïaid amddifadu ein gwasanaethau cyhoeddus o gyllid cyfalaf am dros ddegawd—dros ddegawd. Heddiw—heddiw—rydym ni'n gallu rhoi mwy o arian i'r gwasanaeth iechyd diolch i'r cyllid ychwanegol yr ydym ni wedi ei gael gan fod y tapiau wedi cael eu troi yn ôl ymlaen bellach. A dyna pam rydym ni'n dathlu'r ffaith bod rhestrau aros yn lleihau am y seithfed mis yn olynol. Mae nifer y bobl sy'n aros am driniaeth ar ei hisaf ers tair blynedd, ac mae'r rhestrau aros hiraf wedi lleihau 92 y cant ers yr uchafbwynt. 19 wythnos yw'r amser aros cyfartalog yng Nghymru. A ydym ni eisiau gwella hynny? Yn sicr. Ond rydym ni'n sicr yn symud i'r cyfeiriad cywir, ac mae'r arian ychwanegol hwnnw gan Lywodraeth Lafur y DU yn helpu.
Nawr, gadewch i ni siarad am Ysbyty Brenhinol Alexandra. Rwy'n falch iawn ac roeddwn i'n falch iawn o fod yno gyda'r Ysgrifennydd iechyd ddoe i gyhoeddi'r buddsoddiad o £33 miliwn yng ngham cyntaf Ysbyty Brenhinol Alexandra. Bydd yn cymryd pwysau sylweddol oddi ar Ysbyty Glan Clwyd. Bydd yn arbed 4,400 diwrnod gwely y flwyddyn. Bydd gwelyau gofal llai dwys newydd. Bydd pedair ystafell ddeintyddol newydd. Bydd gwasanaethau radioleg sydd wedi'u hehangu. A nac ydym, dydyn ni ddim yn paratoi ar gyfer system a ddatblygwyd 10 mlynedd yn ôl. Rydym ni'n paratoi ar gyfer system iechyd ar gyfer y dyfodol. Mae pethau wedi newid ers i'r cynlluniau cychwynnol ar gyfer Ysbyty Brenhinol Alexandra gael eu llunio. Rwy'n falch iawn mai'r hyn yr ydym ni'n ei wneud yw dod â chefnogaeth yn ôl i ysbytai ac, ie, lle bo'n bosibl, yn ôl i gartrefi pobl, sef lle mae pobl eisiau derbyn gofal.
I'd remind you—I would remind you—First Minister that you promised to eliminate these two-year waits by the end of March 2023. You failed to do it. You failed to do it by April 2024. You failed to do it. You've kept on moving the goalposts. And now you're claiming credit for the reductions we've seen. Look, the facts are that people in north Wales wait longer for their tests, longer for their treatment and longer for their appointments than anywhere else in this country.
You complain about money. You complain about money. For every £1 spent per head on a patient in England, Wales gets £1.20 to spend here. You have enough money to spend tens of millions of pounds on changing 20 mph zones across our country, you spent tens of millions on an airport that you don't need to invest in and you're prepared to spend £120 million on more politicians. You cannot make these arguments about money when you're spending in that wasteful sort of way. Now, the reality is that you've got money for those, but you never seem to have enough to invest in places like Rhyl, or in stroke services in Bronglais, or in the emergency department at Withybush. We need to see some change. And it's not just west Wales, not just north Wales—we have problems here in Cardiff too.
Byddwn yn eich atgoffa—byddwn yn eich atgoffa—Prif Weinidog eich bod chi wedi addo cael gwared ar yr arosiadau dwy flynedd hyn erbyn diwedd mis Mawrth 2023. Fe wnaethoch chi fethu â'i wneud. Fe wnaethoch chi fethu â'i wneud erbyn Ebrill 2024. Fe wnaethoch chi fethu â'i wneud. Rydych chi wedi parhau i newid y rheolau. A nawr rydych chi'n hawlio clod am y gostyngiadau yr ydym ni wedi eu gweld. Edrychwch, y ffeithiau yw bod pobl yn y gogledd yn aros yn hirach am eu profion, yn hirach am eu triniaeth ac yn hirach am eu hapwyntiadau nag yn unman arall yn y wlad hon.
Rydych chi'n cwyno am arian. Rydych chi'n cwyno am arian. Am bob £1 y pen sy'n cael ei wario ar glaf yn Lloegr, mae Cymru'n cael £1.20 i'w wario yma. Mae gennych chi ddigon o arian i wario degau o filiynau o bunnoedd ar newid parthau 20 mya ledled ein gwlad, fe wnaethoch chi wario degau o filiynau ar faes awyr nad oes angen i chi fuddsoddi ynddo ac rydych chi'n barod i wario £120 miliwn ar fwy o wleidyddion. Allwch chi ddim gwneud y dadleuon hyn am arian pan eich bod chi'n gwario yn y ffordd wastraffus honno. Nawr, y gwir yw bod gennych chi arian ar gyfer y rheini, ond nid yw byth yn ymddangos bod gennych chi ddigon i'w fuddsoddi mewn lleoedd fel y Rhyl, neu mewn gwasanaethau strôc ym Mronglais, neu yn yr adran achosion brys yn Llwynhelyg. Mae angen i ni weld rhywfaint o newid. Ac nid yw'n fater o'r gorllewin yn unig, nid y gogledd yn unig—mae gennym ni broblemau yma yng Nghaerdydd hefyd.
Darren Millar, during your last question, I allowed a particularly lengthy supplementary, and that was on the basis that I couldn't find my microphone button. [Laughter.] I have now found it, and you will need to come to your question.
Darren Millar, yn ystod eich cwestiwn diwethaf, fe wnes i ganiatáu cwestiwn atodol arbennig o hir, ac roedd hynny ar y sail nad oeddwn i'n gallu dod o hyd i fotwm fy meicroffon. [Chwerthin.] Rwyf i bellach wedi dod o hyd iddo, a bydd angen i chi ddod at eich cwestiwn.
I'm delighted to hear you couldn't find it, Llywydd. [Laughter.] Delighted to hear that. It's wonderful having this new technology in the Chamber.
It's not just north Wales, not just west Wales, First Minister—we've got problems in the University Hospital of Wales as well, in our capital city, with pigeons in theatres.
Rwyf i wrth fy modd o glywed na allech chi ddod o hyd iddo, Llywydd. [Chwerthin.] Wrth fy modd o glywed hynna. Mae'n wych cael y dechnoleg newydd hon yn y Siambr.
Nid yw'n fater o'r gogledd yn unig, nid y gorllewin yn unig, Prif Weinidog—mae gennym ni broblemau yn Ysbyty Athrofaol Cymru hefyd, yn ein prifddinas, â cholomennod mewn theatrau.
You are going to have to ask a question, Darren Millar.
Bydd yn rhaid i chi ofyn cwestiwn, Darren Millar.
So, can I just ask you—? Can I ask you this: if you haven't been able to fix our NHS after 27 years, do you accept that you're never going to be able to fix it, it's time to move on and elect a Welsh Conservative Government in May?
Felly, a gaf i ofyn i chi—? A gaf i ofyn hyn i chi: os nad ydych chi wedi gallu trwsio ein GIG ar ôl 27 mlynedd, a ydych chi'n derbyn nad ydych chi byth yn mynd i allu ei drwsio, ei bod hi'n bryd symud ymlaen ac ethol Llywodraeth Geidwadol i Gymru ym mis Mai?
No, I don't accept that, Darren. What I will tell you is that we're spending more money than ever before in the history of Wales on health in Wales. The NHS in Wales is seeing 2.75 million people for appointments on a monthly basis in a population of 3 million people. What we need—. I think what the people of Wales want to hear is reassurance. They want reassurance and they don't want scaremongering. And this week, what your party has been doing is scaremongering. You've been scaremongering in Pembrokeshire. You started the rumours in relation to the emergency department at Withybush being closed. Paul, you started those rumours. People will continue—let me be clear—they will continue to receive urgent and emergency care at Withybush hospital, and it is deeply unhelpful for politicians to suggest otherwise.
Let me just set out for you how this works. In 2007, the Tories raised the prospect of Withybush closing. It didn't. You did it again in 2010. It didn't. You did it again in 2011. It didn't. In 2015; it didn't. In 2016; it didn't. This is a pattern that we see every time before an election. Misleading the public is a very serious issue, and the people in Pembrokeshire and across the whole of Wales need reassurance when it comes to their health services, and that's what we can give them.
Na, nid wyf i'n derbyn hynny, Darren. Yr hyn y gwnaf i ei ddweud wrthych chi yw ein bod ni'n gwario mwy o arian nag erioed o'r blaen yn hanes Cymru ar iechyd yng Nghymru. Mae'r GIG yng Nghymru yn gweld 2.75 miliwn o bobl ar gyfer apwyntiadau yn fisol mewn poblogaeth o 3 miliwn o bobl. Yr hyn sydd ei angen arnom—. Rwy'n credu mai'r hyn y mae pobl Cymru eisiau ei glywed yw sicrwydd. Maen nhw eisiau sicrwydd a dydyn nhw ddim eisiau codi bwganod. Ac yr wythnos hon, yr hyn y mae eich plaid wedi bod yn ei wneud yw codi bwganod. Rydych chi wedi bod yn codi bwganod yn sir Benfro. Chi wnaeth ddechrau'r sibrydion am yr adran achosion brys yn Llwynhelyg yn cael ei chau. Paul, chi wnaeth ddechrau'r sibrydion hynny. Bydd pobl yn parhau—gadewch i mi fod yn eglur—byddan nhw'n parhau i dderbyn gofal brys ac argyfwng yn ysbyty Llwynhelyg, ac mae'n annefnyddiol dros ben i wleidyddion awgrymu fel arall.
Gadewch i mi esbonio i chi sut mae hyn yn gweithio. Yn 2007, fe wnaeth y Torïaid godi'r posibilrwydd y byddai Llwynhelyg yn cau. Ni chafodd ei gau. Fe wnaethoch chi hynny eto yn 2010. Ni chafodd ei gau. Fe wnaethoch chi hynny eto yn 2011. Ni chafodd ei gau. Yn 2015; ni chafodd ei gau. Yn 2016; ni chafodd ei gau. Mae hwn yn batrwm yr ydym ni'n ei weld bob tro cyn etholiad. Mae camarwain y cyhoedd yn fater difrifol iawn, ac mae angen sicrwydd ar bobl yn sir Benfro a ledled Cymru gyfan o ran eu gwasanaethau iechyd, a dyna'r hyn y gallwn ni ei roi iddyn nhw.
Arweinydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.
The leader of Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.
Diolch, Llywydd. On the fourth anniversary of the invasion of Ukraine, we state unequivocally today that we stand with the people of Ukraine. And, as we reflect on the cruel tyranny of Putin, we remember the importance of democracy, including our own.
As we gather for the first time in the seat of our Welsh democracy, I'm sure that the First Minister will agree with me that the transparency that we see in politics is of the utmost importance. This is especially true, of course, as we face the Senedd elections in May, when the people of Wales decide who they want to lead their next Government.
So, in the pursuit of that transparency, I look at one particular issue: apprenticeships. A straightforward question first of all. How does the Welsh Government measure the number of apprenticeships created in Wales?
Diolch, Llywydd. Bedair blynedd ers yr ymosodiad ar Wcráin, rydym ni'n datgan yn ddiamwys heddiw ein bod ni'n sefyll gyda phobl Wcráin. Ac, wrth i ni fyfyrio ar ormes greulon Putin, rydym ni'n cofio pwysigrwydd democratiaeth, gan gynnwys un ein hunain.
Wrth i ni ymgynnull am y tro cyntaf yn sedd ein democratiaeth Gymreig, rwy'n siŵr y bydd y Prif Weinidog yn cytuno â mi bod y tryloywder yr ydym ni'n ei weld ym myd gwleidyddiaeth o'r pwys mwyaf. Mae hyn yn arbennig o wir, wrth gwrs, wrth i ni wynebu etholiadau'r Senedd ym mis Mai, pan fydd pobl Cymru yn penderfynu pwy maen nhw eisiau i arwain eu Llywodraeth nesaf.
Felly, gan fynd ar drywydd y tryloywder hwnnw, rwy'n edrych ar un mater penodol: prentisiaethau. Cwestiwn syml yn gyntaf oll. Sut mae Llywodraeth Cymru yn mesur nifer y prentisiaethau sy'n cael eu creu yng Nghymru?
[Inaudible.]—a clear system of counting. We've had the delivery unit, who have come in from outside Wales, to make sure that we deliver in a way that is transparent, that is clear, and in a way that everybody's done this consistently across Wales.
Let me be clear that we are very proud of the fact that we've managed to deliver 100,000 apprenticeships across Wales—it was a real pleasure for me to meet some of them in north Wales just yesterday—transforming their lives. And the fact is that we've managed to do that despite the fact that European funding was withdrawn, which made it far more difficult. Thanks to Brexit, it has been more difficult, but we've still managed to deliver 100,000 apprenticeships in Wales, and that's something we're very proud of.
[Anghlywadwy.]—system eglur o gyfrif. Bu gennym ni'r uned gyflawni, sydd wedi dod i mewn o'r tu allan i Gymru, i wneud yn siŵr ein bod ni'n cyflawni mewn ffordd sy'n dryloyw, sy'n eglur, ac mewn ffordd y mae pawb wedi gwneud hyn yn gyson ledled Cymru.
Gadewch i mi fod yn eglur ein bod ni'n falch iawn o'r ffaith ein bod wedi llwyddo i ddarparu 100,000 o brentisiaethau ledled Cymru—roedd yn bleser gwirioneddol i mi gael cyfarfod â rhai ohonyn nhw yn y gogledd dim ond ddoe—gan drawsnewid eu bywydau. A'r gwir amdani yw ein bod ni wedi llwyddo i wneud hynny er gwaethaf y ffaith fod cyllid Ewropeaidd wedi cael ei dynnu'n ôl, â'i gwnaeth hi'n llawer anoddach. Diolch i Brexit, mae wedi bod yn anoddach, ond rydym ni'n dal wedi llwyddo i ddarparu 100,000 o brentisiaethau yng Nghymru, ac mae hynny'n rhywbeth yr ydym ni'n falch iawn ohono.
I'm very interested in this idea of new ideas from outside Wales on measuring delivery. I'll tell you how apprenticeships have traditionally been counted. You don't count them until an apprentice has completed eight weeks. You don't measure those dropping out before, because you're looking for positive and successful outcomes.
On 22 January, Medr published figures showing that there had been just over 91,000 apprenticeships delivered during this Senedd term. Then, a few weeks later, on 10 February, the Minister for skills announced in the Chamber that the Welsh Government had, and I quote, achieved its target of having delivered 100,000 apprenticeships.
Now, setting aside the fact that the original target was 125,000, now reduced by 25,000 apprentices, will the First Minister confirm that the 100,000 figure has, in fact, only been achieved by using a far less rigorous measure, where the Government does now include those who have dropped out early?
Mae gen i ddiddordeb mawr yn y syniad hwn o syniadau newydd o'r tu allan i Gymru ar fesur cyflawniad. Fe wnaf i ddweud wrthych chi sut mae prentisiaethau wedi cael eu cyfrif yn draddodiadol. Dydych chi ddim yn eu cyfrif nhw tan fod prentis wedi cwblhau wyth wythnos. Dydych chi ddim yn mesur y rhai sy'n rhoi'r gorau iddi cyn hynny, gan eich bod chi'n chwilio am ganlyniadau cadarnhaol a llwyddiannus.
Ar 22 Ionawr, cyhoeddodd Medr ffigurau yn dangos y darparwyd ychydig dros 91,000 o brentisiaethau yn ystod y tymor Senedd hwn. Yna, ychydig wythnosau yn ddiweddarach, ar 10 Chwefror, cyhoeddodd y Gweinidog sgiliau yn y Siambr fod Llywodraeth Cymru, ac rwy'n dyfynnu, wedi bodloni ei tharged o fod wedi darparu 100,000 o brentisiaethau.
Nawr, gan roi o'r neilltu y ffaith mai 125,000 oedd y targed gwreiddiol, bellach wedi'i leihau o 25,000 o brentisiaid, a wnaiff y Prif Weinidog gadarnhau bod y ffigur o 100,000 wedi cael ei gyrraedd, mewn gwirionedd, trwy ddefnyddio mesur llawer llai trylwyr, lle mae'r Llywodraeth bellach yn cynnwys y rhai sydd wedi rhoi'r gorau iddi yn gynnar?
We've got a system that has been tried and tested and understood, and I'm not ashamed of getting people from outside of Wales to come and kick the tyres on what we're doing. Is that something that your Government, if you ever were in a position to be in power, would not want to see? I think that it's right and good that we get some kind of objective assessment of what's happening.
Also, it is interesting, because sometimes that's what we need. We're very clear in Wales that, when we count, for example, our waiting lists, we count things like therapies and diagnostics. They don't do that in England. So, we want to make sure that, when we count things, we count things in a consistent way across all of the skills partners across Wales, and that's what the delivery unit has helped us to do.
So, I'm very proud, and the fact is that European funding was absolutely central to the delivery of apprenticeships in Wales. That was withdrawn as a result of Brexit. That is millions of pounds—millions of pounds—that we didn't have, and yet we have hit the target of 100,000 apprenticeships. That's something that I think we should be very proud of.
Mae gennym ni system sy'n ddibynadwy ac sy'n cael ei deall, a does gen i ddim cywilydd cael pobl o'r tu allan i Gymru i ddod i gicio'r teiars ar yr hyn yr ydym ni'n ei wneud. A yw hynny'n rhywbeth na fyddai eich Llywodraeth chi, pe baech chi fyth mewn sefyllfa i fod mewn grym, eisiau ei weld? Rwy'n credu ei bod yn iawn ac yn dda ein bod ni'n cael rhyw fath o asesiad gwrthrychol o'r hyn sy'n digwydd.
Hefyd, mae'n ddiddorol, oherwydd weithiau dyna sydd ei angen arnom ni. Rydym ni'n eglur iawn yng Nghymru, pan fyddwn ni'n cyfrif, er enghraifft, ein rhestrau aros, ein bod ni'n cyfrif pethau fel therapïau a diagnosteg. Dydyn nhw ddim yn gwneud hynny yn Lloegr. Felly, rydym ni eisiau gwneud yn siŵr, pan fyddwn ni'n cyfrif pethau, ein bod ni'n cyfrif pethau mewn ffordd gyson ar draws yr holl bartneriaid sgiliau ledled Cymru, a dyna'r hyn y mae'r uned gyflawni wedi ein helpu ni i'w wneud.
Felly, rwy'n falch iawn, a'r gwir yw bod cyllid Ewropeaidd yn gwbl ganolog i'r ddarpariaeth o brentisiaethau yng Nghymru. Tynnwyd hwnnw yn ôl o ganlyniad i Brexit. Mae hynny'n filiynau o bunnoedd—miliynau o bunnoedd—nad oedd gennym ni, ac eto rydym ni wedi cyrraedd y targed o 100,000 o brentisiaethau. Mae hynny'n rhywbeth yr wyf i'n credu y dylem ni fod yn falch iawn ohono.
The target was set after Brexit and then cut by 20 per cent, but I think that the First Minister is somewhat missing the point. It makes not a bit of difference whether the advice to change the measure came from inside or outside Wales. The point is that the sector is clear: the measure has recently been changed, and Labour's legacy, all too often, is one of missing targets and then moving the goalposts to hide their own failures. They've done it with two-year waits in the NHS, with waiting times in A&E, and now they're doing it again with apprenticeships. But the people of Wales won't be fooled, and more importantly, the workforce of the future deserves better. And the massaging of figures, I'll remind you, comes at a time when only last year, Wales saw the lowest ever recorded number of apprenticeship starts.
Later this week, I'll be setting out how being far more transparent in office can lead to better government; that is what Plaid Cymru is determined to set out to do if we're given that opportunity this May. Does the First Minister ever reflect on the fact that one of the reasons people have lost faith in Labour is because, firstly, their record, so often, is one of failing to deliver, and secondly, when failure occurs, they'll always look for a way to sugar-coat it?
Gosodwyd y targed ar ôl Brexit ac yna chafodd ei dorri 20 y cant, ond rwy'n credu bod y Prif Weinidog yn methu'r pwynt braidd. Nid yw'n gwneud unrhyw wahaniaeth o gwbl pa un a ddaeth y cyngor i newid y mesur o'r tu mewn neu'r tu allan i Gymru. Y pwynt yw bod y sector yn eglur: mae'r mesur wedi cael ei newid yn ddiweddar, ac mae etifeddiaeth Llafur, yn rhy aml, yn un o fethu targedau coll ac yna newid y rheolau i guddio eu methiannau eu hunain. Maen nhw wedi gwneud hynny gydag arosiadau dwy flynedd yn y GIG, gydag amseroedd aros mewn adrannau damweiniau ac achosion brys, a nawr maen nhw'n ei wneud eto gyda phrentisiaethau. Ond ni wnaiff pobl Cymru gael eu twyllo, ac yn bwysicach fyth, mae gweithlu'r dyfodol yn haeddu gwell. Ac mae'r ystwytho ffigurau yn dod, fe wnaf i eich atgoffa, ar adeg pan mai dim ond y llynedd, cafwyd y nifer isaf erioed o bobl yn dechrau prentisiaethau yng Nghymru.
Yn ddiweddarach yr wythnos hon, byddaf yn rhannu sut y gall bod yn llawer mwy tryloyw mewn grym arwain at well llywodraeth; dyna'r hyn y mae Plaid Cymru yn benderfynol o geisio ei wneud os cawn ni'r cyfle hwnnw ym mis Mai. A yw'r Prif Weinidog fyth yn myfyrio ar y ffaith mai un o'r rhesymau pam mae pobl wedi colli ffydd yn Llafur yw oherwydd, yn gyntaf, bod eu record, mor aml, yn un o fethu â chyflawni, ac yn ail, pan fydd methiant yn digwydd, byddan nhw bob amser yn chwilio am ffordd o roi côt o siwgr arno?
I don't accept that we've failed to deliver; I think we should be really proud of what we've managed to achieve over five years of Labour Government. I have focused on making sure that we grow the economy; making sure that we deliver that target of 100,000 apprenticeships; making sure that we deliver on 20,000 homes. And it is interesting, isn't it, you want to talk about where we go in future and what the future looks like. I'll tell you what the future looks like and it is very fascinating today that there's no question, as we've had for weeks on end, about rail funding, because we had an announcement—[Interruption.] We had an announcement last year. You wanted £4 billion for rail funding; we've got £14 billion for rail funding and that is something you simply can't bring yourselves to welcome. That is what happens when you get a Welsh Labour Government that is delivering for the people of Wales.
Nid wyf i'n derbyn ein bod ni wedi methu â chyflawni; rwy'n credu y dylem ni fod yn falch iawn o'r hyn yr ydym ni wedi llwyddo i'w gyflawni dros bum mlynedd o Lywodraeth Lafur. Rwyf i wedi canolbwyntio ar wneud yn siŵr ein bod ni'n tyfu'r economi; gwneud yn siŵr ein bod ni'n bodloni'r targed hwnnw o 100,000 o brentisiaethau; gwneud yn siŵr ein bod ni'n darparu 20,000 o gartrefi. Ac mae'n ddiddorol, onid yw, eich bod chi eisiau siarad am le'r ydym ni'n mynd yn y dyfodol a sut mae'r dyfodol yn edrych. Fe wnaf i ddweud wrthych chi sut mae'r dyfodol yn edrych ac mae'n ddiddorol iawn heddiw nad oes unrhyw gwestiwn, fel yr ydym ni wedi ei gael ers wythnosau lawer, am gyllid rheilffyrdd, oherwydd cawsom ni gyhoeddiad—[Torri ar draws.] Cawsom ni gyhoeddiad y llynedd. Roeddech chi eisiau £4 biliwn ar gyfer cyllid rheilffyrdd; mae gennym ni £14 biliwn ar gyfer cyllid rheilffyrdd ac mae hynny'n rhywbeth na allwch chi ddod â'ch hunain i'w groesawu. Dyna sy'n digwydd pan fyddwch chi'n cael Llywodraeth Lafur Cymru sy'n cyflawni dros bobl Cymru.
3. A wnaiff y Prif Weinidog roi diweddariad ar gyllid cyfalaf ar gyfer buddsoddi yn Ysbyty Brenhinol Alexandra yn y Rhyl? OQ63873
3. Will the First Minister provide an update regarding capital funding for investment in the Royal Alexandra Hospital in Rhyl? OQ63873
The Welsh Labour Government has confirmed £33 million for phase 1 of the Royal Alexandra Hospital; part of a £60 million investment in the site. It was a pleasure to be with you in Rhyl yesterday to mark that milestone. For families across Rhyl and north Wales, this means improved surroundings, expanded services and more care delivered closer to home. It also means better working conditions for the dedicated NHS staff who serve their communities every day. This is what long-term investment in a publicly funded NHS looks like, strengthening care where people need it most.
Mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi cadarnhau £33 miliwn ar gyfer cam 1 Ysbyty Brenhinol Alexandra; rhan o fuddsoddiad o £60 miliwn yn y safle. Roedd yn bleser cael bod gyda chi yn y Rhyl ddoe i nodi'r garreg filltir honno. I deuluoedd ar draws y Rhyl a'r gogledd, mae hyn yn golygu gwell amgylchedd, gwasanaethau wedi'u hehangu a mwy o ofal yn cael ei ddarparu yn agosach at adref. Mae hefyd yn golygu gwell amodau gwaith i staff ymroddedig y GIG sy'n gwasanaethu eu cymunedau bob dydd. Dyma sut mae buddsoddiad hirdymor mewn GIG a ariennir yn gyhoeddus yn edrych, gan gryfhau gofal lle mae ei angen fwyaf ar bobl.
Thank you, First Minister. I'd like to pay tribute to the tenacity of Ann Jones, who was the previous Member of the Senedd for the area, and she told me, when I took over as the Labour Member of the Senedd for the area, 'You'd better make sure that that gets delivered within this Senedd term.' So, I'm really glad that that's going to be happening now.
Now, of course, the shackles of Tory austerity and the pandemic have been removed, Denbighshire County Council was able to get planning permission, we've got Welsh Government funding and the health board has produced a site that can be delivered for 2027. It's fantastic news for the area. First Minister, what difference will this make, having that minor injuries unit and the intermediate care beds for the residents of Rhyl and the wider area? Also, I believe that, in April, we've got the orthopaedic unit from Llandudno coming on board as well, so, combined, that's £62.5 million being invested in the area. What difference will that make to the residents of Rhyl and north Wales? Thank you.
Diolch, Prif Weinidog. Hoffwn dalu teyrnged i ddycnwch Ann Jones, yr Aelod o'r Senedd blaenorol dros yr ardal, a dywedodd wrthyf, pan gymerais yr awenau fel Aelod Llafur o'r Senedd dros yr ardal, 'Byddai'n well i chi wneud yn siŵr bod hynna'n cael ei gyflawni yn ystod y tymor Senedd hwn.' Felly, rwy'n falch iawn bod hynny'n mynd i fod yn digwydd nawr.
Nawr, wrth gwrs, cafwyd gwared ar hualau cyni cyllidol Torïaidd a'r pandemig, llwyddodd Cyngor Sir Ddinbych i gael caniatâd cynllunio, mae gennym ni gyllid Llywodraeth Cymru ac mae'r bwrdd iechyd wedi cyflwyno safle y gellir ei ddarparu ar gyfer 2027. Mae'n newyddion gwych i'r ardal. Prif Weinidog, pa wahaniaeth fydd hyn yn ei wneud, bod â'r uned mân anafiadau honno a'r gwelyau gofal canolradd i drigolion y Rhyl a'r ardal ehangach? Hefyd, rwy'n credu, ym mis Ebrill, bod gennym ni'r uned orthopedig o Landudno yn cael ei chyflwyno hefyd, felly, gyda'i gilydd, mae hynny'n £62.5 miliwn yn cael ei fuddsoddi yn yr ardal. Pa wahaniaeth fydd hynny'n ei wneud i drigolion y Rhyl a'r gogledd? Diolch.
Well, can I start by paying tribute to you for your tenacity in relation to this project as well? I think you are a great heir to the tenacity shown by Ann Jones, and it was great to see her at the announcement yesterday. I know that this has mattered really deeply to the people of Rhyl. It's true, progress was slow, and that was because of years of austerity that squeezed the capital budget, and then of course we had a pandemic. Things slowed down during those times. I think what's clear now is that we're getting on with it.
The question, then, is: what difference will it make? I think it will make a big difference to the people who live there. We've got these reablement beds, which will help around 220 people each year to regain independence locally, and that will save around 4,400 bed days a year at Ysbyty Glan Clwyd, and taking the pressure off Glan Clwyd is critical to the services there.
Of course, the other thing we have is the minor injuries and ailments unit, and that's going to treat 20,000 people annually. That will divert 16 per cent of cases away from Glan Clwyd. I think that is going to make a huge difference. I'm sorry it's taken so long. Some of that was out of our hands, out of our control, but I am very pleased to see and to report that this Welsh Labour Government is dead serious about serving the people of Rhyl, who've been very patient. Of course, I hope now, also very soon, we will see that orthopaedic centre open in Llandudno, which, again, will speed up the delivery of orthopaedic services in north Wales.
Wel, a gaf i ddechrau drwy dalu teyrnged i chi am eich dycnwch o ran y prosiect hwn hefyd? Rwy'n credu eich bod chi'n etifedd gwych i'r dycnwch a ddangoswyd gan Ann Jones, ac roedd yn wych ei gweld yn y cyhoeddiad ddoe. Rwy'n gwybod bod hyn wedi bod yn bwysig ofnadwy i bobl y Rhyl. Mae'n wir, roedd cynnydd yn araf, ac roedd hynny oherwydd blynyddoedd o gyni cyllidol a wasgodd y gyllideb gyfalaf, ac yna cawsom ni bandemig, wrth gwrs. Fe wnaeth pethau arafu yn ystod y cyfnodau hynny. Rwy'n credu mai'r hyn sy'n amlwg nawr yw ein bod ni'n bwrw ymlaen â phethau.
Y cwestiwn, felly, yw: pa wahaniaeth fydd yn ei wneud? Rwy'n credu y bydd yn gwneud gwahaniaeth mawr i'r bobl sy'n byw yno. Mae gennym ni'r gwelyau ailalluogi hyn, a fydd yn helpu tua 220 o bobl bob blwyddyn i adennill annibyniaeth yn lleol, a bydd hynny'n arbed tua 4,400 o ddiwrnodau gwely y flwyddyn yn Ysbyty Glan Clwyd, ac mae tynnu'r pwysau oddi ar Ysbyty Glan Clwyd yn hanfodol i'r gwasanaethau yno.
Wrth gwrs, y peth arall sydd gennym ni yw'r uned mân anafiadau ac anhwylderau, ac mae honno'n mynd i drin 20,000 o bobl bob blwyddyn. Bydd hynny'n dargyfeirio 16 y cant o achosion oddi wrth Ysbyty Glan Clwyd. Rwy'n credu bod hynny'n mynd i wneud gwahaniaeth enfawr. Mae'n ddrwg gen i ei fod wedi cymryd cyhyd. Roedd rhywfaint o hynny allan o'n dwylo, allan o'n rheolaeth, ond rwy'n falch iawn o weld a hysbysu bod y Llywodraeth Lafur Cymru hon o ddifrif iawn ynglŷn â gwasanaethu pobl y Rhyl, sydd wedi bod yn amyneddgar iawn. Wrth gwrs, rwy'n gobeithio nawr, hefyd yn fuan iawn, y byddwn ni'n gweld y ganolfan orthopedig honno yn agor yn Llandudno, a fydd, unwaith eto, yn cyflymu'r broses o ddarparu gwasanaethau orthopedig yn y gogledd.
I pay tribute to the tenacity of my colleague Gareth Davies MS on this. In 2013, the then health Minister Mark Drakeford approved plans for a new hospital on the existing Royal Alexandra site, scheduled to be completed by 2016, including 30 in-patient beds and an additional 18 beds for older people with mental health problems and a minor injuries unit. Broken pre-election promises that the hospital would be delivered were then given in 2016, 2017, 2019 and 2021, as development costs ballooned from £22 million to around £80 million, promises made by your Government despite you now saying you didn't have the money to pay for them. Planning consent was granted for an amended development in December last year, with construction subject to Welsh Government funding approval, and referring to a sudden resurrection of the plans in the run-up to an election, Gareth Davies pressed you on whether construction would begin early this year and whether this would be to the 2013 original specifications. Lo and behold, you visited the site yesterday to announce a new scaled-down plan for a 14-bed reablement unit and a minor injuries unit with a £33 million investment, aiming to be completed in 2027, and significantly smaller than the original 2013 30-bed commitment. So, after years and years of delay, why should a distrustful electorate see this as anything more than a watered-down pre-election sweetener that fails to meet local need?
Rwy'n talu teyrnged i ddycnwch fy nghyd-Aelod Gareth Davies AS ar hyn. Yn 2013, cymeradwyodd y Gweinidog iechyd ar y pryd, Mark Drakeford, gynlluniau ar gyfer ysbyty newydd ar safle presennol Royal Alexandra, a oedd i fod i gael ei gwblhau erbyn 2016, gan gynnwys 30 o welyau cleifion mewnol a 18 o welyau ychwanegol ar gyfer pobl hŷn â phroblemau iechyd meddwl ac uned mân anafiadau. Yna rhoddwyd addewidion cyn yr etholiad a dorrwyd y byddai'r ysbyty yn cael ei ddarparu yn 2016, 2017, 2019 a 2021, wrth i gostau datblygu gynyddu'n aruthrol o £22 miliwn i oddeutu £80 miliwn, addewidion a wnaed gan eich Llywodraeth er eich bod chi bellach yn dweud nad oedd gennych chi'r arian i dalu amdanyn nhw. Rhoddwyd caniatâd cynllunio ar gyfer datblygiad diwygiedig ym mis Rhagfyr y llynedd, gyda'r gwaith adeiladu yn amodol ar gymeradwyaeth cyllid gan Lywodraeth Cymru, a chan gyfeirio at atgyfodiad sydyn o'r cynlluniau yn y cyfnod cyn etholiad, fe wnaeth Gareth Davies ofyn i chi a fyddai gwaith adeiladu yn dechrau yn gynnar eleni a pha un a fyddai hwn yn unol â manylebau gwreiddiol 2013. Ar y gair, fe wnaethoch chi ymweld â'r safle ddoe i gyhoeddi cynllun newydd ar raddfa lai ar gyfer uned ailalluogi 14 gwely ac uned mân anafiadau â buddsoddiad o £33 miliwn, gyda'r nod o'u cwblhau yn 2027, ac yn sylweddol llai na'r ymrwymiad gwreiddiol o 30 gwely yn 2013. Felly, ar ôl blynyddoedd ar flynyddoedd o oedi, pam ddylai etholwyr drwgdybus weld hyn fel dim mwy na mater o iro dwylo wedi'i wanhau cyn etholiad, sy'n methu â diwallu anghenion lleol?
We've been working on this project for a number of years, as you're aware. It's taken us a long time. We've had Ann Jones and Carolyn on our backs the whole of that time, we were never going to let it go. But let me tell you that one of the great things that has happened during that period is that, actually, we've built a partnership. We've built a partnership. It's not just Welsh Government, it's the health board and local authorities working together, because the model of healthcare that was envisaged in 2013 has changed. What we want to see now is treating people closer to home, integration with health and social care, and reducing that reliance on acute hospital admissions. People want to be cared for at home as far as possible. It was great yesterday to meet district nurses who were doing precisely that, and they will be based out of the Royal Alexandra Hospital. Twenty-four-hour care in people's homes, that is what the model for the future needs to look like. People shouldn't be in hospitals for a long time. It is a changed model. It is absolutely right that it was reconfigured and redesigned, and we're able to deliver it because we've had additional capital support.
Rydym ni wedi bod yn gweithio ar y prosiect hwn ers nifer o flynyddoedd, fel y gwyddoch chi. Mae wedi cymryd amser maith i ni. Mae Ann Jones a Carolyn wedi bod ar ein cefnau drwy'r holl gyfnod hwnnw, doedden ni byth yn mynd i adael iddo fynd. Ond gadewch i mi ddweud wrthych chi mai un o'r pethau gwych sydd wedi digwydd yn ystod y cyfnod hwnnw yw ein bod ni, mewn gwirionedd, wedi creu partneriaeth. Rydym ni wedi creu partneriaeth. Nid yw'n fater o Lywodraeth Cymru yn unig, mae'n fater o'r bwrdd iechyd ac awdurdodau lleol yn gweithio gyda'i gilydd, oherwydd mae'r model gofal iechyd a ragwelwyd yn 2013 wedi newid. Yr hyn yr ydym ni eisiau ei weld nawr yw trin pobl yn agosach at adref, integreiddiad ag iechyd a gofal cymdeithasol, a lleihau'r ddibyniaeth honno ar dderbyniadau acíwt i'r ysbyty. Mae pobl eisiau derbyn gofal yn eu cartrefi cyn belled â phosibl. Roedd hi'n wych ddoe cyfarfod â nyrsys ardal a oedd yn gwneud yn union hynny, a byddan nhw'n cael eu lleoli allan o Ysbyty Brenhinol Alexandra. Gofal pedair awr ar hugain yng nghartrefi pobl, dyna sut mae angen i'r model ar gyfer y dyfodol edrych. Ni ddylai pobl fod mewn ysbytai am amser maith. Mae'n fodel sydd wedi newid. Mae'n gwbl gywir ei fod wedi cael ei ad-drefnu a'i ail-ddylunio, ac rydym ni'n gallu ei ddarparu oherwydd ein bod ni wedi cael cymorth cyfalaf ychwanegol.
Wel, gwnaf i groesawu unrhyw fuddsoddiad ychwanegol i'r gwasanaeth iechyd, wrth gwrs. Rŷn ni wastad eisiau symud i'r cyfeiriad yna, ond maddeuwch i fi am fod yn sinigaidd oherwydd, fel ŷn ni wedi clywed, mi gawsom ni'r union yr un math o gyhoeddiad yn 2013, ac addewid y byddai yna ysbyty newydd ymhen rhai blynyddoedd, a nawr, 10 wythnos cyn etholiad, rŷn ni'n cael yr un addewid eto, bod yna arian ychwanegol ac y bydd yna ysbyty mewn blynyddoedd i ddod. Dwi yn teimlo teimladau cymysg fan hyn, oherwydd mi addawyd hyn 13 blynedd yn ôl, ac rŷn ni'n dal i bob pwrpas yn aros, er gwaethaf addewidion tebyg i'r rhai rŷn ni wedi eu cael o'r blaen. Ond y blas cas y tro hwn yw ei fod e ddim ond hanner yr hyn a addawyd yn y lle cyntaf. Rŷch chi'n iawn, mae model iechyd yn newid, ond mae'n dal angen y ddarpariaeth. Hanner y gwelyau a addawyd yn wreiddiol. Felly, esboniwch i ni pam ei bod hi wedi cymryd cyhyd a pham fod pobl gogledd sir Ddinbych nawr yn gorfod dygymod â dim ond hanner y gwelyau a addawyd yn y lle cyntaf. A ydych chi'n beio pobl (a) am fod yn sinigaidd, ond (b) am fod yn siomedig nad yw hyn yr hyn a addawyd yn y lle cyntaf?
Well, I'll welcome any additional investment in the health service, of course. We always want to be moving in that direction, but forgive me for being cynical because, as we've heard, we had exactly the same kind of announcement in 2013, and a pledge that there would be a new hospital in a few years, and now, 10 weeks before an election, we get the same pledge again, that there is additional funding available and that there will be a hospital in the coming years. I do have mixed feelings here, because this was pledged 13 years ago, and we are still, to all intents and purposes, waiting, despite pledges that are similar to ones that we've had in the past. But the bitter taste this time is that it's only half of what was originally pledged. You're right that the healthcare model is changing, but that provision is still needed. Half the number of beds originally promised. So, explain to us why it's taken so long and why people in north Denbighshire now have to cope with only half the number of beds that were initially pledged. Do you blame people (a) for being cynical, but (b) for being disappointed that this isn't what was originally pledged?
The people I spoke to in Rhyl yesterday were absolutely delighted with the announcement; they were thrilled to bits, the people working there. They have been waiting for a while, but they're absolutely delighted that it is now going to be developed. What we're talking about is a different model. We are not talking about people staying in hospitals for weeks on end. If they come into Rhyl, it'll be for reablement purposes, so they can get home as fast as they can, so they're not taking up those very expensive bed days in hospitals. I'm very clear that we're in the right direction, with the partnership approach. It's not the Welsh Government imposing on a health board; the health board has to come to us with their proposals, and they had to rethink their proposals. They had to build a different relationship as those models of health and care come together. That's what we have in this new reconfigured model in the Royal Alexandra Hospital. I'm very proud and very pleased for the people in Rhyl that this will transform the healthcare that they receive.
Roedd y bobl yr oeddwn i'n siarad â nhw yn y Rhyl ddoe wrth eu boddau gyda'r cyhoeddiad; roedden nhw wedi mopio'n lân, y bobl sy'n gweithio yno. Maen nhw wedi bod yn aros ers amser, ond maen nhw'n falch iawn y bydd hyn yn cael ei ddatblygu bellach. Yr hyn yr ydym ni'n sôn amdano yw model gwahanol. Nid ydym ni'n sôn am bobl yn aros mewn ysbytai am wythnosau lawer. Os byddan nhw'n mynd i mewn i'r Rhyl, fe fydd hynny at ddibenion ailalluogi, er mwyn cael mynd adref mor gyflym â phosibl, ac fel na fyddan nhw'n defnyddio'r diwrnodau costus iawn hynny mewn gwelyau mewn ysbytai. Rwy'n eglur iawn ein bod ni'n mynd i'r cyfeiriad cywir, gyda'r dull o bartneriaeth. Nid gorfodi'r bwrdd iechyd y mae Llywodraeth Cymru; mae'n rhaid i'r bwrdd iechyd ddod atom ni gyda'i gynigion, ac roedd yn rhaid iddo ailfeddwl am ei gynigion. Roedd yn rhaid iddo feithrin perthynas amgen wrth i'r modelau hynny o iechyd a gofal ddod at ei gilydd. Dyna'r hyn sydd gennym ni yn y model newydd hwn a ad-drefnwyd yn Ysbyty Brenhinol Alexandra. Rwy'n falch iawn dros bobl y Rhyl y bydd hyn yn trawsnewid y gofal iechyd y maen nhw'n ei gael.
4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am nifer y preswylwyr sy'n defnyddio gwasanaethau iechyd yn ardal Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg? OQ63855
4. Will the First Minister make a statement on the number of residents accessing health services in the Cwm Taf Morgannwg University Health Board area? OQ63855
Cwm Taf Morgannwg serves around 450,000 people, including communities across the Rhondda. Under the Welsh Labour Government, every single month, there are 227,000 GP contacts, around 17,000 emergency department attendances, and 50,000 outpatient appointments. This is not a system that's standing still; it's a health service that is working flat out for the people that you represent. Are there pressures? Of course there are pressures. After 14 years of austerity, the NHS is still carrying that weight. But waiting lists are falling. I was delighted to be in Merthyr last Thursday for the announcement that, in fact, for the seventh month in succession, those waiting lists are coming down.
Mae Bwrdd Iechyd Cwm Taf Morgannwg yn gwasanaethu tua 450,000 o bobl, gan gynnwys cymunedau ledled y Rhondda. Dan Lywodraeth Lafur Cymru, ym mhob mis, fe geir 227,000 o achosion cysylltu â meddygon teulu, tua 17,000 o dderbyniadau mewn adrannau brys, a 50,000 o apwyntiadau cleifion allanol. Nid system mo hon sy'n sefyll yn ei hunfan; dyma wasanaeth iechyd sy'n gweithio fel lladd nadroedd er mwyn y bobl yr ydych chi'n eu cynrychioli. A oes yna bwysau? Wrth gwrs, mae yna bwysau. Ar ôl 14 mlynedd o gyni, mae'r GIG yn dal i gario'r pwysau hwnnw. Ond mae rhestrau aros yn byrhau. Roeddwn yn falch iawn o fod ym Merthyr Tudful ddydd Iau diwethaf ar gyfer y cyhoeddiad, mewn gwirionedd, am y seithfed mis yn olynol, fod y rhestrau aros hynny'n byrhau.
First Minister, with the new dental contract due to come into force this April, could you outline how these changes are expected to affect both dentists and patients in practice? I've been contacted by residents in the Ynyshir area following letters they've received from their dental practice outlining changes to how they operate. The language used has created fear and a strong sense of urgency to begin private monthly payments, rather than taking time to consider options such as the NHS access portal, where residents can set the distance they're willing or able to travel for an NHS appointment. Will you emphasise the importance of clear, balanced and responsible communication with patients during this ongoing transition, please?
Prif Weinidog, wrth i'r contract deintyddol newydd ddod i rym ym mis Ebrill, a wnewch chi amlinellu sut mae disgwyl i'r newidiadau hyn effeithio ar ddeintyddion a chleifion yn ymarferol? Mae trigolion yn ardal Ynyshir wedi cysylltu â mi yn dilyn llythyrau a gawson nhw oddi wrth eu practis deintyddol yn amlinellu newidiadau i'r ffordd y maen nhw'n cael eu rhedeg. Mae'r iaith sy'n cael ei defnyddio wedi codi ofn a chreu ymdeimlad pendant o bwysigrwydd dechrau taliadau misol preifat yn gyflym, yn hytrach na chymryd amser i ystyried dewisiadau fel porth mynediad y GIG, lle gall drigolion bennu'r pellter y maen nhw'n fodlon neu'n gallu ei deithio ar gyfer apwyntiadau GIG. A wnewch chi bwysleisio pwysigrwydd cyfathrebu eglur, cytbwys a chyfrifol â'r cleifion yn ystod y trawsnewidiad hwn sy'n parhau, os gwelwch chi'n dda?
Thanks very much for raising this. I understand why letters like that would cause real anxiety. I think it's deeply disappointing to hear that some practices may be using that transition to a new NHS contract to take the opportunity to upsell private treatments. That is not on, frankly. That is not the purpose of this reform and it's not in the spirit of the NHS.
For most patients who already have an ongoing relationship with their dentist, very little should change. What will change is a clear focus on following National Institute for Health and Care Excellence guidance on recall intervals. Up until now, people are called in every six months, irrespective of the condition of their teeth. NICE guidance suggests that there could be longer intervals, and that is what's written into the contracts.
Let's be clear: dentists remain independent contractors, and they decide how much NHS work they provide. But, if they pull out, the funding stays with the NHS and is recontracted to other people. So, it remains in NHS contracts. Sometimes it takes a bit of time to recommit that funding, but it remains in the NHS.
Diolch yn fawr i chi am godi hyn. Rwy'n deall sut y byddai llythyrau o'r fath yn peri pryder gwirioneddol. Rwyf i o'r farn ei bod hi'n hynod siomedig i glywed y gallai rhai practisiau fod yn defnyddio'r trawsnewidiad hwnnw tuag at gytundeb GIG newydd yn gyfle i uwchwerthu triniaethau preifat. Nid chwarae teg mo hynny, a bod yn onest. Nid dyna yw pwrpas y diwygiad hwn ac nid yw'n cadw at ysbryd y GIG.
I'r rhan fwyaf o gleifion sydd â pherthynas barhaus â'u deintyddion eisoes, ychydig iawn ddylai fod yn newid. Yr hyn a fydd yn newid yw canolbwyntio pendant ar ddilyn canllawiau'r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal o ran cyfnodau adalw. Hyd yma, mae pobl yn cael eu galw i mewn bob chwe mis, ni waeth beth fo cyflwr eu dannedd nhw. Mae canllawiau NICE yn awgrymu y gellid cael ysbeidiau hwy, a dyna'r hyn sydd wedi ei ysgrifennu yn y cytundebau.
Gadewch i ni fod yn eglur: mae deintyddion yn dal i fod yn gontractwyr annibynnol, a nhw sy'n penderfynu faint o waith y GIG y byddan nhw'n ei ddarparu. Ond, os byddan nhw'n tynnu allan, fe fydd y cyllid yn aros gyda'r GIG ac yn cael ei roi mewn cytundebau eraill â phobl eraill. Felly, fe fydd yn dal i fod yng nghytundebau'r GIG. Weithiau fe fydd hi'n cymryd ychydig o amser i ymrwymo'r cyllid hwnnw o'r newydd, ond fe fydd yn aros yn y GIG.
5. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau uniondeb etholiad y Senedd? OQ63879
5. What steps is the Welsh Government taking to ensure the integrity of the Senedd election? OQ63879
The Welsh Labour Government believes in strong institutions, clear information, and trust in public life. Democracy is precious, and we need to protect it. We're working with the Electoral Commission and UK partners, including the defending democracy taskforce, to safeguard the integrity of the Senedd election. We've strengthened campaign rules, improved transparency, and legislated so voters can access clear, reliable information about Welsh elections. We're also strengthening scrutiny through Senedd reform, with 96 Members from 2026 and residency requirements for candidates.
Mae Llywodraeth Lafur Cymru'n credu y dylid cael sefydliadau cadarn, gwybodaeth eglur, ac ymddiriedaeth mewn bywyd cyhoeddus. Mae democratiaeth yn werthfawr, ac mae angen i ni ei hamddiffyn. Rydym ni'n gweithio gyda'r Comisiwn Etholiadol a phartneriaid y DU, gan gynnwys y tasglu amddiffyn democratiaeth, i sicrhau uniondeb etholiad y Senedd. Rydym ni wedi cryfhau rheolau ymgyrchu, wedi gwella tryloywder, ac wedi deddfu er mwyn i'r pleidleiswyr allu cael gwybodaeth eglur, ddibynadwy am etholiadau Cymru. Rydym ni hefyd yn cryfhau gwaith craffu drwy ddiwygio'r Senedd, gyda 96 o Aelodau o 2026 ymlaen a gofynion o ran preswylio ar gyfer ymgeiswyr.
Thank you, First Minister. It is a sad state of affairs when we have to discuss the need to protect our democracy from outside influences and self-interest. But, of course, that is the reality we face. Whether it is Russian despots seeking to prop up the far right with dirty money and disinformation campaigns designed to sow disharmony, or wealthy elites seeking to bolster their mates' path to power, our elections are under threat. We just have to look at the chaos engulfing Westminster at the moment to see how fragile our system can be. Labour Together funnelled money into getting Sir Keir to No. 10, then had him appoint their mates into positions of power. It was only exposed after the Mandelson affair. But, even after that debacle, we saw the appointment of Antonia Romeo, despite multiple warnings against. Sadly, this just undermines trust in politics and bolsters those on the far left and far right seeking division and discord. First Minister, will you join me in calling for a political campaign for the Senedd elections free from dishonesty, self-interest and dirty politics?
Diolch i chi, Prif Weinidog. Dyna sefyllfa drist yw hi pan fo raid i ni drafod yr angen i amddiffyn ein democratiaeth rhag dylanwadau allanol a hunan-fudd. Ond, wrth gwrs, dyna'r sefyllfa wirioneddol yr ydym ni'n ei hwynebu. Pa un a ddaw hynny oddi wrth deyrnedd Rwsiaidd sy'n ceisio cefnogi'r adain dde eithafol gydag arian llwgr ac ymgyrchoedd twyllwybodaeth a gynlluniwyd i hau anghytgord, neu oddi wrth elît cyfoethog sy'n ceisio cryfhau llwybrau er mwyn i'w ffrindiau ddod i rym, mae ein hetholiadau ni dan fygythiad. Mae'n rhaid i ni edrych ar yr anhrefn sy'n traflyncu San Steffan ar hyn o bryd i weld pa mor fregus y gall ein system ni fod. Fe wnaeth Labour Together roi arian i gario Syr Keir i rif 10, ac yna fe gafodd orchymyn ganddyn nhw i benodi eu ffrindiau nhw i swyddi o awdurdod. Dim ond ar ôl achos Mandelson y daeth hynny i'r amlwg. Ond, hyd yn oed ar ôl y llanastr hwnnw, fe welsom ni benodi Antonia Romeo, er gwaethaf rhybuddion niferus yn erbyn hynny. Yn anffodus, mae hyn yn tanseilio ymddiriedaeth yng ngwleidyddiaeth ac yn cryfhau dadleuon rhai ar y chwith eithafol a'r dde eithafol sy'n ceisio ymraniad ac anghytgord. Prif Weinidog, a wnewch chi ymuno â mi i alw am ymgyrch wleidyddol ar gyfer etholiadau'r Senedd a fydd yn rhydd o anonestrwydd, hunan-fudd a gwleidyddiaeth front?
I think it's essential that we retain integrity in public office, and we all have a responsibility as individuals to play our part in relation to that. The Philip Rycroft review into foreign interference in politics is something I think we should all welcome. We're more than aware in this Chamber of how external actors can try and influence our democratic processes. We've seen that a former Member of this Chamber, the former leader of Reform in Wales—. The Reform people aren't even listening. He was found guilty of taking bribes from Russians and sentenced to over 10 years' imprisonment. It is absolutely essential that we keep external international actors away from our democracy. There have been claims recently, for example, that there was Iranian activity in relation to the constitutional future of Scotland. I think we've got to take any foreign interference in our democratic systems very seriously.
Rwy'n credu ei bod hi'n hanfodol ein bod ni'n cynnal uniondeb swyddi cyhoeddus, ac mae gan bob un ohonom gyfrifoldeb fel unigolion i wneud ein rhan yn hynny o beth. Mae adolygiad Philip Rycroft i ymyrraeth dramor mewn gwleidyddiaeth yn rhywbeth y dylem ni i gyd ei groesawu, yn fy marn i. Rydym ni'n fwy na ymwybodol yn y Siambr hon o sut y gall gweithredwyr allanol geisio dylanwadu ar ein prosesau democrataidd. Rydym ni wedi gweld cyn-Aelod yn y Siambr hon, cyn-arweinydd Reform yng Nghymru—. Nid yw pobl Reform yn gwrando, hyd yn oed. Fe'i cafwyd yn euog o gymryd llwgrwobrwyon oddi wrth Rwsiaid a'i ddedfrydu i dros 10 mlynedd o garchar. Mae hi'n gwbl hanfodol ein bod ni'n cadw gweithredwyr rhyngwladol allanol draw oddi wrth ein democratiaeth ni. Fe fu honiadau diweddar, er enghraifft, fod gweithgarwch wedi bod o gyfeiriad Iran o ran dyfodol cyfansoddiadol yr Alban. Rwy'n credu ei bod hi'n rhaid i ni gymryd unrhyw ymyrraeth o dramor yn ein systemau democrataidd ni'n ddifrifol iawn.
6. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith bwyd wedi'i brosesu'n helaeth ar y GIG? OQ63893
6. What assessment has the Welsh Government made of the impact of ultra-processed food on the NHS? OQ63893
Poor diet harms people and it puts pressure on our NHS. Obesity increases the risk of cancer, heart disease and stroke. That's why prevention matters. For Welsh Labour, this is about fairness as much as health. No child's future should be shaped by the postcode they grow up in, nor the food that they can afford. That's why prevention is one of our core priorities. Through our 'Healthy Weight: Healthy Wales' strategy, we're investing in early-years support, community action and better access to affordable healthy food.
Mae deiet gwael yn niweidio pobl ac yn rhoi pwysau ar ein GIG. Mae gordewdra yn cynyddu'r risg o ganser, clefyd y galon a strôc. Dyna pam mae atal yn bwysig. I Lafur Cymru, mae hynny'n ymwneud â chyfiawnder lawn cymaint ag iechyd. Ni ddylai dyfodol unrhyw blentyn gael ei bennu gan god post eu mebyd, na'r bwyd y maen nhw'n gallu fforddio ei fwyta. Dyna pam mae atal yn un o'n blaenoriaethau creiddiol. Trwy ein strategaeth 'Pwysau Iach: Cymru Iach', rydym ni'n buddsoddi mewn cymorth blynyddoedd cynnar, gweithredu cymunedol a gwell mynediad at fwyd iach fforddiadwy.
Thank you. It all starts with breastfeeding, but that isn't the subject of my supplementary today.
The information is there in plain sight that ultra-processed food is massively increasing the risk of heart attacks and strokes, with a 40 per cent to 50 per cent increase in diabetes, which we already know we're spending an eye-watering amount of the NHS fund on trying to treat. It also is increasing the risks of different types of cancers. The food industry knows all this, but they won't change unless there's better regulation, and we rely on the UK Government to do that.
But given the overwhelming evidence, we also need to address how we use our public procurement. We absolutely cannot go on feeding pupils and patients substances that are causing harm. A social enterprise, Well-Fed in Shotton, has removed all ultra-processed food from their meals. What consideration has the Welsh Government given to setting a date for banning UPF from public procurement?
Diolch i chi. Mae'r cyfan yn dechrau gyda bwydo ar y fron, ond nid dyna yw pwnc fy nghwestiwn atodol heddiw.
Mae'r wybodaeth ar gael yn amlwg fod bwyd wedi'i brosesu'n helaeth yn cynyddu'r risg o drawiadau ar y galon a strôc yn sylweddol, gyda chynnydd o 40 y cant i 50 y cant mewn diabetes, y gwyddom ni ein bod ni'n gwario swm enfawr eisoes o gronfa'r GIG ar geisio ei drin. Mae'n cynyddu'r risgiau o wahanol fathau o ganserau hefyd. Mae'r diwydiant bwyd i gyd yn gwybod hyn, ond ni fyddan nhw'n newid oni bai y ceir gwell rheoleiddio, ac rydym ni'n dibynnu ar Lywodraeth y DU i wneud hynny.
Ond o ystyried y dystiolaeth lethol, mae angen i ni fynd i'r afael hefyd â sut yr ydym ni'n defnyddio ein caffael cyhoeddus. Ni allwn fynd ymlaen i fwydo sylweddau sy'n achosi niwed i ddisgyblion a chleifion. Mae menter gymdeithasol, Well-Fed yn Shotton, wedi tynnu pob bwyd wedi'i brosesu'n helaeth allan o'u prydau nhw. Pa ystyriaeth a roddodd Llywodraeth Cymru i roi dyddiad ar gyfer gwahardd bwydydd wedi'u prosesu'n helaeth rhag caffael cyhoeddus?
Public sector food and nutrition standards to support the procurement of healthier food options are already guided by several frameworks and initiatives, and we'll review these for opportunities to further strengthen their implementation in Wales in public sector settings. You will be very aware that we did a huge amount of work when it came to the 'Healthy Weight: Healthy Wales' delivery plan, and we have committed to consult on options to improve the healthy food offer in public sector settings.
You will be aware that there is no agreed definition of ultra-processed foods. It is possible that the observed adverse associations with ultra-processed foods are explained by many ultra-processed foods being high in saturated fat, sugar and salt, and reducing the consumption of these is already part of the dietary advice we provide.
Mae safonau bwyd a maeth y sector cyhoeddus i gefnogi'r gwaith o gaffael dewisiadau bwyd sy'n fwy iach yn cael eu llywio eisoes gan sawl fframwaith a menter, ac fe fyddwn ni'n adolygu'r rhain ar gyfer cyfleoedd i gryfhau eu gweithrediad ymhellach yng Nghymru yn lleoliadau'r sector cyhoeddus. Rydych chi'n siŵr o fod yn ymwybodol iawn ein bod ni wedi gwneud llawer iawn o waith o ran y cynllun cyflawni 'Pwysau Iach: Cymru Iach', ac rydym ni wedi ymrwymo i ymgynghori ar ddewisiadau i wella'r cynnig bwyd iach yn lleoliadau'r sector cyhoeddus.
Rydych chi'n siŵr o fod yn ymwybodol nad oes diffiniad cytunedig o fwydydd wedi'u prosesu'n helaeth. Mae'n bosibl egluro'r cysylltiadau andwyol a welir gyda bwydydd wedi'u prosesu'n helaeth gan fod llawer o fwydydd wedi'u prosesu'n helaeth yn uchel o ran braster dirlawn, siwgr a halen, ac mae lleihau'r defnydd o'r rhain yn rhan o'r cyngor deietegol yr ydym ni'n ei ddarparu eisoes.
7. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014? OQ63888
7. What assessment has the Welsh Government made of the impact of the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014? OQ63888
An independent evaluation found the Act has driven real cultural change across social care in Wales. It places dignity, voice and prevention at the heart of care. Welsh Labour believes social care should be built around people, not bureaucracy, and we continue working with councils and the third sector to make that a reality. This is a long-term reform and it's absolutely the right direction for Wales.
Roedd gwerthusiad annibynnol yn canfod bod y Ddeddf wedi ysgogi newid diwylliannol gwirioneddol ar draws gofal cymdeithasol yng Nghymru. Mae'n rhoi urddas, llais ac atal wrth hanfod gofal. Mae Llafur Cymru o'r farn y dylai gofal cymdeithasol gael ei adeiladu o amgylch pobl, nid biwrocratiaeth, ac rydym ni'n parhau i weithio gyda chynghorau a'r trydydd sector i wneud hynny'n realiti. Diwygiad i'r hirdymor yw hwn ac yn gyfan gwbl dyma'r cyfeiriad cywir i Gymru.
Thank you. I have got to be honest, I'm not convinced that it has made quite the difference that you suggest now. Since 1999, 4,277 NHS beds have been lost, and 40 care homes in Wales have closed, yet only four opened between 2020 and 2023. Christie & Co research shows the loss could be so high that we are going to be short of 10,000 beds over the next decade.
People are living longer, which is lovely, but obviously it brings its own challenges to the provision of social care. We have seen limited budgets for our local authorities over the years to our social care sector. We are hearing now from constituents and their families that they have been stuck in hospital beds due to no agreements being made for them to leave hospital and for a care home place to support them.
I'm now hearing, First Minister, which is really worrying, that if, say, I needed to go into hospital today, leaving a care home bed, and I was in hospital for six weeks, that funding then stops. Then, when I'm well enough to leave that hospital, it can take several weeks of bartering between the local authority and the care home provider to allow them to take that resident back into their home. That can't be right.
We need this combined alignment between health and social care, and it's not actually happening in real life, therefore taking up those valuable hospital beds—
Diolch i chi. Mae'n rhaid i mi fod yn onest, nid wyf i'n argyhoeddedig ei fod wedi gwneud cymaint o wahaniaeth ag yr ydych chi'n ei awgrymu nawr. Ers 1999, mae 4,277 o welyau wedi cael eu colli o'r GIG, ac mae 40 o gartrefi gofal yng Nghymru wedi cau, ond dim ond pedwar sydd wedi agor rhwng 2020 a 2023. Mae ymchwil gan Christie & Co yn arddangos y gallai'r golled fod mor fawr fel y byddwn 10,000 o welyau yn brin dros y degawd nesaf.
Mae pobl yn byw yn hŷn, sy'n beth hyfryd, ond yn amlwg mae hynny'n dod â'i heriau ei hun o ran darparu gofal cymdeithasol. Fe welsom ni roi cyllidebau cyfyngedig i'n hawdurdodau lleol dros y blynyddoedd ar gyfer ein sector gofal cymdeithasol. Rydym ni'n clywed gan etholwyr a'u teuluoedd nawr iddyn nhw gael eu cadw mewn gwelyau mewn ysbytai am nad oes unrhyw gytundebau wedi cael eu gwneud iddyn nhw allu gadael yr ysbyty a chael lleoedd mewn cartrefi gofal i'w cefnogi nhw.
Rwy'n clywed nawr, Prif Weinidog, sy'n rhywbeth pryderus iawn, pe byddai digwydd bod angen i mi fynd i'r ysbyty heddiw, gan adael gwely mewn cartref gofal, a phe byddwn mewn ysbyty am chwe wythnos, fe fyddai'r cyllid hwnnw'n peidio. Yna, pe byddwn i'n ddigon iach i adael yr ysbyty hwnnw, fe allai hi gymryd sawl wythnos o ffeirio rhwng yr awdurdod lleol a'r darparwr cartref gofal i ganiatáu iddyn nhw fynd â'r preswylydd hwnnw yn ôl i'w cartref. Ni all hynny fod yn iawn.
Mae angen y cyd-fynd cyfunol hwn rhwng iechyd a gofal cymdeithasol, ac nid yw hynny'n digwydd mewn gwirionedd, ac felly yn cymryd y gwelyau ysbyty gwerthfawr hynny—
Can you come to your question, Janet Finch-Saunders?
A wnewch chi ddod at eich cwestiwn, Janet Finch-Saunders?
What will you do, First Minister, to ensure that health and social care are far more closely aligned, as the Act itself in 2024 declared they would be?
Beth fyddwch chi'n ei wneud, Prif Weinidog, i sicrhau bod iechyd a gofal cymdeithasol yn cyd-fynd a'i gilydd yn llawer gwell, fel roedd y Ddeddf ei hun yn 2024 yn datgan y byddai'n digwydd?
I think the 2014 Act has brought about a cultural shift in social care, with core principles like prevention, well-being, voice and control, co-production and multi-agency working. That has all been widely recognised and valued. We have had partnerships of academics who have suggested that it is widely valued for its principles.
Let me be clear that we are very proud of the fact that we introduced the real living wage to our social care workforce in Wales, and that we spent in Wales £1,054 per person on social services. That is £154 more per person than Scotland, and a huge £278 more than in England. That is not an insignificant amount of money. You ask about making sure that the partnership is developed better; we have put in the regional integration fund with over £150 million to make sure that health and social services work with the third sector, all together, driving improvement for people in that system.
Rwy'n credu bod Deddf 2014 wedi arwain at newid diwylliannol mewn gofal cymdeithasol, gydag egwyddorion craidd fel atal, lles, llais a rheolaeth, cydgynhyrchu a gweithio amlasiantaeth. Mae hynny i gyd wedi cael ei gydnabod a'i werthfawrogi yn eang. Fe gawsom ni bartneriaethau o academyddion yn awgrymu bod hyn yn cael ei werthfawrogi yn eang oherwydd yr egwyddorion sydd ynddo.
Gadewch imi egluro ein bod ni'n falch iawn o'r ffaith ein bod wedi cyflwyno'r cyflog byw gwirioneddol i weithlu gofal cymdeithasol yng Nghymru, a'n bod ni wedi gwario £1,054 y pen yng Nghymru ar wasanaethau cymdeithasol. Dyna £154 y pen yn fwy nag yn yr Alban, a £278 yn fwy nag yn Lloegr. Nid swm dibwys o arian mohono. Rydych chi'n gofyn am sicrhau bod y bartneriaeth yn cael ei datblygu yn well; rydym ni wedi rhoi dros £150 miliwn i'r gronfa integreiddio ranbarthol i sicrhau bod gwasanaethau iechyd a chymdeithasol yn gweithio gyda'r trydydd sector, gyda'i gilydd, gan ysgogi gwelliant ar gyfer pobl yn y system honno.
Ac yn olaf, cwestiwn 8, John Griffiths.
And finally, question 8, John Griffiths.
8. A wnaiff y Prif Weinidog roi diweddariad ar gyllid buddsoddi mewn rheilffyrdd yn Nwyrain Casnewydd? OQ63884
8. Will the First Minister provide an update on rail investment funding in Newport East? OQ63884
The Welsh Labour Government has secured a historic £14 billion long-term rail commitment for Wales from the UK Labour Government. That was quite an effort, let me tell you, but we got there. That includes seven new stations across Wales, agreed in the current spending review. Three of the seven stations will be in Newport East, at Somerton, Llanwern and Magor. This is on top of the Welsh Government investment that has already delivered the south Wales metro, with electrified lines, new rolling stock, more frequent services and innovative pay-as-you-go ticketing.
The real point about transport investment is not that it's about an opportunity to get from A to B, it's about an opportunity of connecting people to jobs, education and community. For years, Wales was short-changed on rail under the Conservative Government. Now we have record investment and long-term certainty.
Mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi sicrhau ymrwymiad hanesyddol hirdymor yn y rheilffyrdd sy'n werth £14 biliwn i Gymru oddi wrth Lywodraeth Lafur y DU. Roedd honno'n gryn dipyn o ymdrech, gadewch i mi ddweud wrthych chi, ond fe gyrhaeddom ni'r fan. Mae hynny'n cynnwys saith gorsaf newydd ledled Cymru, y cytunwyd arnyn nhw yn yr adolygiad gwariant cyfredol. Fe fydd tair o'r saith gorsaf yn Nwyrain Casnewydd, yn Somerton, Llanwern a Magwyr. Mae hynny'n ychwanegol i fuddsoddiad Llywodraeth Cymru sydd wedi darparu metro de Cymru eisoes, gyda leiniau wedi'u trydaneiddio, cerbydau newydd, gwasanaethau mwy cyson a system arloesol tocynnau talu wrth fynd.
Y pwynt gwirioneddol ynglŷn â buddsoddiad mewn trafnidiaeth yw nad ei ystyr yw estyn cyfle i deithio o un lle i'r llall, ei ystyr yw cysylltu pobl â swyddi, addysg a chymdeithas. Am flynyddoedd, roedd Cymru wedi cael ei hamddifadu o gynnig teg gyda'r rheilffyrdd dan y Llywodraeth Geidwadol. Nawr mae buddsoddiad mwy nag erioed gennym ni yn ogystal â sicrwydd i'r hirdymor.
Diolch, Prif Weinidog. I do believe that this very welcome announcement is an important start in addressing the long-standing underinvestment in rail in Wales, and that the south Wales metro is transformative in providing frequent, affordable, quality services that link people across the area with jobs, training and education, and attract economic investment across the area, so not only enabling people to travel for work and other opportunities, but bringing those jobs and other opportunities to their doorstep. And, of course, it's part of building an integrated transport system, which Wales badly needs.
In Newport East, Prif Weinidog, that will help ease pressure on the M4, which is a crucial issue. And all of this, of course, is set out in the Burns commission, which includes track investment, and those new stations that you mentioned in Newport East, rewarding the long-running and very effective community campaign for a walkway station at Magor and Undy, as well as Llanwern and Somerton.
So, all of this is very welcome indeed, First Minister, and I wonder if you could confirm today that this is part of a sustained commitment from UK and Welsh Government, showing a commitment to the whole of the Burns blueprint across and beyond the current spending review period.
Diolch, Prif Weinidog. Rwyf i o'r farn fod y cyhoeddiad hwn sydd i'w groesawu yn fawr yn ddechreuad pwysig o ran mynd i'r afael â'r diffyg buddsoddiad hirsefydlog a fu yn y rheilffyrdd yng Nghymru, ac mae metro de Cymru yn trawsnewid y ddarpariaeth o wasanaethau sy'n gyson, fforddiadwy, o safon dda ac sy'n cysylltu pobl ledled yr ardal â swyddi, hyfforddiant ac addysg, ac yn denu buddsoddiad economaidd ar draws yr ardal. Mae hyn felly nid yn unig yn caniatáu i bobl deithio ar gyfer gwaith a chyfleoedd eraill, ond dod â'r swyddi hynny a chyfleoedd eraill at garreg y drws iddyn nhw. Ac, wrth gwrs, mae hyn yn rhan o adeiladu system drafnidiaeth integredig, y mae ei hangen hi'n fawr ar Gymru.
Yn Nwyrain Casnewydd, Prif Weinidog, fe fydd hynny'n helpu i leddfu'r pwysau ar yr M4, sy'n fater hanfodol. Ac fe gafodd hyn i gyd ei nodi, wrth gwrs, yng nghomisiwn Burns sy'n cynnwys buddsoddiad mewn traciau, a'r gorsafoedd newydd hynny y soniwyd amdanyn nhw yn Nwyrain Casnewydd, sy'n gwobrwyo'r ymgyrch gymunedol hirdymor ac effeithiol iawn ar gyfer gorsaf llwybrau cerdded ym Magwyr a Gwndy, yn ogystal â Llanwern a Somerton.
Felly, mae hyn i gyd i'w groesawu yn fawr iawn, Prif Weinidog, ac a wnewch chi gadarnhau heddiw, tybed, mai rhan yw hon o ymrwymiad parhaus gan Lywodraeth y DU a Chymru, sy'n arddangos ymrwymiad i gynllun Burns yn ei gyfanrwydd ar hyd ac ar ôl y cyfnod adolygu gwariant cyfredol.
We've been asking for this investment for a long time. Let's be clear: we asked for it under the Tories, and they didn't give it to us. And we've asked for it under the UK Government. And we've been clear about it, and what they said was, 'Show us what you want to develop.' So, that's what we did. We came up with a plan, a vision for Wales—'Today, Tomorrow, Together'—demonstrating how we want to see that vision for Wales develop. The transport department in the UK looked at it. They agreed with it. It's gone around the whole of the UK Government, and they've understood and they've endorsed this.
Now, what you understand, and what we understand better than anyone, is that when you do investment in relation to rail, you've got to look to the long term. So, 15 years ago, there was a vision for the south Wales metro. Had my predecessors not stuck with that vision, it wouldn't have been delivered. And what that means is that what you need is a stable Government. You need a long-term vision, but also subsequent Governments to stick with that vision. And that is particularly true when it comes to rail. And it is great to see that people in your constituency will benefit now as a result of those Burns stations being built. And I think it is so sad that parties in this Chamber can't bring themselves to welcome the announcement that was made by the UK Government last week.
Fe fuom ni'n gofyn ers amser maith am y buddsoddiad hwn. Gadewch i ni fod yn eglur: fe wnaethom ni ofyn amdano dan y Torïaid, ac ni wnaethon nhw ei roi i ni. Ac rydym ni wedi gofyn amdano dan Lywodraeth y DU. Ac fe fuom ni'n eglur ynglŷn â'r peth, a'r hyn y gwnaethon nhw ei ddweud oedd, 'Dangoswch i ni beth rydych chi'n dymuno ei ddatblygu.' Felly, dyna'r hyn a wnaethom ni. Fe wnaethom ni lunio cynllun i roi gweledigaeth ar gyfer Cymru—'Ymlaen, Gyda'n Gilydd'—sy'n dangos sut yr ydym ni'n dymuno gweld datblygiad y weledigaeth honno ar gyfer Cymru. Fe edrychodd yr adran drafnidiaeth yn y DU ar hynny. Ac fe wnaethon nhw gytuno â hynny. Fe aeth o gwmpas Llywodraeth y DU i gyd, ac roedden nhw'n deall ac maen nhw wedi cymeradwyo hyn.
Nawr, yr hyn yr ydych chi'n ei ddeall, a'r hyn yr ydym ni'n ei ddeall yn well na neb, yw pan fyddwch chi'n buddsoddi o ran y rheilffyrdd, mae'n rhaid i chi edrych i'r hirdymor. Felly, 15 mlynedd yn ôl, fe gafwyd gweledigaeth ar gyfer metro de Cymru. Pe na bai fy rhagflaenwyr wedi glynu wrth y weledigaeth honno, ni fyddai wedi cael ei chyflawni. A'r hyn y mae hynny'n ei olygu yw mai'r hyn sydd ei angen arnoch chi yw Llywodraeth sy'n sefydlog. Mae angen gweledigaeth hirdymor, ond mae angen i Lywodraethau dilynol gadw at y weledigaeth honno hefyd. Ac mae hynny'n arbennig o wir o ran y rheilffyrdd. Ac mae hi'n wych gweld y bydd pobl yn eich etholaeth chi'n gweld mantais nawr o ganlyniad i'r gorsafoedd hynny sy'n cael eu hadeiladu yn unol â Burns. Ac rwy'n credu mai peth trist iawn yw bod pleidiau yn y Siambr hon yn ffaelu yn deg â chroesawu'r cyhoeddiad a wnaeth Lywodraeth y DU yr wythnos diwethaf.
Diolch i'r Prif Weinidog.
Thank you, First Minister.
Yr eitem nesaf fydd y datganiad busnes. Y Trefnydd sy'n gwneud y datganiad busnes yma.
The next item will be the business statement and announcement, and I call on the Trefnydd to make that statement.
One good thing—I no longer have to give a pause to allow the First Minister to move and the Trefnydd to move to the podium. It's instant. Y Trefnydd, Jane Hutt.
Un peth da—erbyn hyn, nid oes raid i mi aros am eiliad i ganiatáu i'r Prif Weinidog symud o'i lle ac i'r Trefnydd fynd at y podiwm. Mae'n digwydd yn syth. Y Trefnydd, Jane Hutt.
Diolch yn fawr, Llywydd. Mae un newid i fusnes y Cyfarfod Llawn yr wythnos hon. Mae'r ddadl cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil Troseddu a Phlismona wedi ei gohirio tan 10 Mawrth. Mae busnes y tair wythnos nesaf wedi ei nodi yn y datganiad busnes, sydd ar gael i’r Aelodau yn electronig.
Thank you very much, Llywydd. There is one change to this week’s Plenary business. The legislative consent debate on the Crime and Policing Bill has been postponed until 10 March. Business for the next three weeks is shown on the business statement, which is available to Members electronically.
Trefnydd, given the First Minister's comments earlier, I'd like to request an urgent statement from the Cabinet Secretary for Health and Social Care regarding Hywel Dda University Health Board's decision on the next steps of its clinical services plan. As you heard earlier, the health board held an extraordinary meeting over two days last week. In that meeting, they voted on the future delivery of nine clinical services in the health board area, and, of course, one of those decisions was to remove emergency general surgery services. Despite what the First Minister said earlier, this has rightly angered and upset many of my constituents. Let me make this clear: the First Minister can spin this as much as she wants—it's not scaremongering when Withybush hospital has already lost services like the special care baby unit, for example. So, the decision to remove emergency general surgery services will force even more people to travel further for urgent treatment and will severely undermine the viability of Withybush hospital's accident and emergency department.
The people I represent want urgent action to be taken to stop the health board from implementing this catastrophic decision, and so far, the Welsh Government has been absolutely silent on this. The First Minister can shake her head, but the Welsh Government has been absolutely silent on this. Therefore, I'm requesting an urgent statement from the Welsh Government so it can be crystal clear about whether it supports the health board's decision to remove the emergency general surgery services from Withybush hospital, and if it doesn't, then it needs to spell out what it plans to do before the health board's decision is implemented. Diolch.
Trefnydd, o ystyried sylwadau'r Prif Weinidog yn gynharach, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad brys gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol ynglŷn â phenderfyniad Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda ar gamau nesaf ei gynllun gwasanaethau clinigol. Fel clywsoch chi'n gynharach, fe gynhaliodd y bwrdd iechyd gyfarfod eithriadol dros ddau ddiwrnod yr wythnos diwethaf. Yn y cyfarfod hwnnw, fe wnaethon nhw bleidleisio ar ddarparu naw gwasanaeth clinigol yn ardal y bwrdd iechyd yn y dyfodol, ac, wrth gwrs, un o'r penderfyniadau hynny oedd cael gwared ar wasanaethau llawdriniaeth gyffredinol argyfwng. Er gwaethaf yr hyn a ddywedodd y Prif Weinidog yn gynharach, mae hyn wedi cythruddo a chynhyrfu llawer o'm hetholwyr i. Gadewch i mi wneud hyn yn gwbl eglur: fe gaiff y Prif Weinidog geisio rhoi'r wedd orau ar hyn gymaint ag y dymuna—nid codi bwganod mo hyn pan fo ysbyty Llwynhelyg eisoes wedi colli gwasanaethau fel yr uned gofal arbennig babanod, er enghraifft. Felly, fe fydd y penderfyniad i gael ymwared ar wasanaethau llawdriniaeth gyffredinol argyfwng yn gorfodi mwy o bobl eto hyd yn oed i deithio ymhellach am driniaethau brys ac fe fydd hynny'n tanseilio hyfywedd adran damweiniau ac achosion brys ysbyty Llwynhelyg yn ddifrifol.
Mae'r bobl yr wyf i'n eu cynrychioli yn awyddus i weld camau yn cael eu cymryd ar fyrder i rwystro'r bwrdd iechyd rhag gweithredu'r penderfyniad trychinebus hwn, a hyd yn hyn, mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn hollol dawedog ynglŷn â hyn. Mae'r Prif Weinidog yn ysgwyd ei phen, ond fe fu Llywodraeth Cymru yn gwbl dawedog ynglŷn â hyn. Felly, rwy'n gofyn am ddatganiad brys gan Lywodraeth Cymru er mwyn iddi egluro a yw hi'n cefnogi penderfyniad y bwrdd iechyd i ddiddymu'r gwasanaethau llawdriniaeth gyffredinol argyfwng yn ysbyty Llwynhelyg, ac os nad felly, yna mae angen iddi nodi beth mae hi'n bwriadu ei wneud cyn i benderfyniad y bwrdd iechyd gael ei roi ar waith. Diolch.
Thank you very much for that question, Paul Davies. Of course, as you know, local health boards are responsible for the planning and delivery of health services for their local populations, and, of course, that includes Hywel Dda University Health Board, who have been undertaking a strategic refresh in terms of their clinical services plan. The Cabinet Secretary for Health and Social Care is clear in his expectation that all health boards must provide safe, sustainable services that meet the needs of their local populations. It is health boards that are best placed to understand the needs of their communities. The Cabinet Secretary, of course, expects them to carry out a thorough options appraisal and quality impact assessment of any proposed service changes, and to engage with the public in accordance with that national guidance.
Diolch yn fawr iawn i chi am y cwestiwn yna, Paul Davies. Wrth gwrs, fel gwyddoch chi, y byrddau iechyd lleol sy'n gyfrifol am gynllunio a darparu gwasanaethau iechyd ar gyfer eu poblogaethau lleol, ac, wrth gwrs, mae hynny'n cynnwys Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda, a fu'n ymgymryd ag adfywiad strategol o ran ei gynllun ar gyfer gwasanaethau clinigol. Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn eglur o ran ei ddisgwyliad y bydd bob bwrdd iechyd yn darparu gwasanaethau sy'n ddiogel, yn gynaliadwy, ac sy'n cwrdd ag anghenion eu poblogaethau lleol. Y byrddau iechyd sydd yn y sefyllfa orau i ddeall anghenion eu cymunedau. Mae'r Ysgrifennydd Cabinet, wrth gwrs, yn disgwyl iddyn nhw gynnal arfarniad trylwyr o'r dewisiadau ac asesiad effaith ansawdd o ran unrhyw newidiadau arfaethedig i wasanaethau, ac ymgysylltu â'r cyhoedd yn unol â'r canllawiau cenedlaethol hynny.
Mi hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad, os gwelwch yn dda. Yn gyntaf, mi hoffwn ofyn am ddatganiad llafar gan y Prif Weinidog ar y weledigaeth ar gyfer rheilffyrdd. Datganiad ysgrifenedig yn unig gawsom ni, ond, yn amlwg, mae'r Prif Weinidog yn awyddus iawn i gael trafodaeth yn y Siambr hon, ac rydym ninnau hefyd yn awyddus i gael trafodaeth a'r cyfle i graffu.
Yr ail ddatganiad yr hoffwn i ofyn amdano fo ydy un gan yr Ysgrifennydd Cabinet iechyd. Mi fyddwch chi'n ymwybodol, dwi'n siŵr, o'r streic gan ymwelwyr iechyd ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg, a fydd yn para am fis. Mae hyn yn bryderus dros ben. Mae o ynglŷn â chyflog a bandio'r ymwelwyr iechyd hyn. Mae'r bwrdd iechyd yn beio Llywodraeth Cymru am y broblem. Felly, yr hyn y buaswn i'n hoffi ei wybod ydy beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i ddatrys hyn ar fyrder, oherwydd dwi'n pryderu yn fawr am y diffyg gwasanaeth a'r gefnogaeth sydd yna i famau a theuluoedd, ar adeg lle mae angen y gefnogaeth yma.
I would like to request two statements, if I may. First, I would like to ask for an oral statement from the First Minister on the vision for rail. Only a written statement has been issued, but, clearly, the First Minister is very eager to have a discussion on it in this Chamber, and we too would be eager to have that discussion and the opportunity to scrutinise.
The second statement I would like to request is from the Cabinet Secretary for health. You will be aware, I am sure, of the strike by health visitors at Cwm Taf Morgannwg University Health Board, which will last a month. This is extremely concerning. It is around salaries and the banding of these health visitors. The health board blames the Welsh Government for the problem. So, what I would like to know is what the Welsh Government is doing to resolve this issue as a matter of urgency, because I am gravely concerned about the lack of service and support available to mothers and families, at a time when they need that support.
Diolch yn fawr, Heledd Fychan. Thank you for that question about 'A vision for rail across Wales and Borders'. The Government wanted to make sure that the Senedd was aware of the written document published by Transport for Wales last week, and, indeed, that £14 billion package that was announced. But in fact, the Cabinet Secretary for Transport and North Wales would like to make an oral statement. We are now seeking the possibility and the time to do that, and I'm sure that would be welcome. But it's also an opportunity for Ken to make sure that the Senedd knows the full extent, breadth and depth of this £14 billion package. So, I think an oral statement would be welcomed. We will be seeking, in our busy schedule as the Business Committee, that everyone is aware of how we can make sure that that happens in the coming weeks.
This is an issue for Cwm Taf in relation to the situation in the Cwm Taf area in terms of the impact that this could have. Obviously, we are working and are committed to social partnership, which is crucial in terms of the way we would expect our health boards also to work. This is something where the opportunities to raise this with your health board are, of course, very clear and important.
Diolch yn fawr, Heledd Fychan. Diolch i chi am y cwestiwn yna ynglŷn â 'Gweledigaeth ar gyfer y rheilffyrdd yng Nghymru a'r Gororau'. Roedd y Llywodraeth yn dymuno sicrhau bod y Senedd yn ymwybodol o'r ddogfen ysgrifenedig a gyhoeddwyd gan Trafnidiaeth Cymru'r wythnos diwethaf, ac, yn wir, y pecyn hwnnw o £14 biliwn a gyhoeddwyd. Ond mewn gwirionedd, fe fyddai Ysgrifennydd y Cabinet dros Drafnidiaeth a Gogledd Cymru yn hoffi gwneud datganiad llafar. Rydym ni'n ymgeisio am bosibilrwydd ac amser i wneud hynny nawr, ac rwy'n siŵr y byddai croeso i hynny. Ond fe fyddai'n rhoi cyfle hefyd i Ken sicrhau bod y Senedd yn gwybod yn llawn am ehangder, lled, a dyfnder y pecyn hwn o £14 biliwn Felly, rwy'n credu y byddai croeso i ddatganiad llafar. Fe fyddwn ni'n gwneud ymgais, gyda'n hamserlen lawn yn y Pwyllgor Busnes, i roi gwybod i bawb sut y gallwn ni sicrhau y bydd hynny'n digwydd yn yr wythnosau nesaf.
Mater i Gwm Taf yw hwn o ran y sefyllfa yn ardal Cwm Taf ynglŷn ag effaith bosibl hyn. Yn amlwg, rydym ni'n gweithio ac yn ymrwymedig i bartneriaeth gymdeithasol, sy'n hanfodol o ran y ffordd y byddem ni'n disgwyl i'n byrddau iechyd weithio hefyd. Mater yw hwn lle mae'r cyfleoedd i godi hyn gyda'ch bwrdd iechyd chi, wrth gwrs, yn eglur ac yn bwysig iawn.
I know that the Welsh Government has issued guidance to political parties in order to aid the diversity of candidates coming here in the Senedd elections. I know that the Trefnydd has pursued that very strongly. I wondered if you had any opportunity to see what evidence there is that the diversity would be likely to increase at the next Senedd elections, from what you've been able to see so far.
Fe wn i fod Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi canllawiau i bleidiau gwleidyddol ar gyfer cynorthwyo gydag amrywiaeth yr ymgeiswyr a ddaw yma yn yr etholiadau i'r Senedd. Fe wn i fod y Trefnydd wedi mynd ar drywydd hynny'n bendant iawn. Roeddwn i'n meddwl tybed a gawsoch chi unrhyw gyfle i weld pa dystiolaeth sydd i'w chael fod yr amrywiaeth yn debygol o gynyddu yn yr etholiadau nesaf i'r Senedd, o'r hyn yr ydych chi wedi gallu ei weld hyd yn hyn.
Thank you very much, Julie Morgan, for that question. Of course, we did provide this opportunity for political parties to publish diversity and inclusion strategies. That was a major step forward, and we passed it through Welsh law. We saw that this would give voters greater transparency about how candidates are selected, helping to drive the positive change needed to create a Senedd that truly reflects and represents the people of Wales. In fact, we're leading the way in terms of producing this diversity and inclusion guidance. I'm hoping that we will see that published by every political party in the Senedd. I'm aware that one or two parties, and certainly our party, Welsh Labour, have published that diversity and inclusion guidance.
This is about how political parties can strengthen diversity and inclusion now, ahead of future legal requirements under section 106 of the Equality Act 2010. I was very pleased to see our guidance being highlighted as good practice in the renewed call to action to all of the devolved nations only yesterday by the Jo Cox Civility Commission. As I've said, Welsh Labour has published our diversity and inclusion strategy. We wait to see final candidate lists starting to emerge for the Senedd election. We'll be looking with interest to see the extent to which political parties have responded to that call for diversity and inclusion. I strongly urge parties to voluntarily publish diversity information about their candidates after the election too.
Diolch yn fawr iawn i chi, Julie Morgan, am y cwestiwn yna. Wrth gwrs, fe wnaethom ni roi'r cyfle hwn i bleidiau gwleidyddol gyhoeddi strategaethau amrywiaeth a chynhwysiant. Roedd hwnnw'n gam mawr ymlaen, ac fe wnaethom ni ei basio trwy gyfrwng cyfraith Cymru. Roeddem ni'n ystyried y byddai hyn yn rhoi mwy o dryloywder i bleidleiswyr ynghylch sut y caiff yr ymgeiswyr eu dewis, sy'n helpu i ysgogi'r newid cadarnhaol sydd ei angen i greu Senedd sy'n adlewyrchu ac yn cynrychioli pobl Cymru yn wirioneddol. Mewn gwirionedd, rydym ni'n arwain y ffordd o ran cynhyrchu'r canllawiau hyn ar gyfer amrywiaeth a chynhwysiant. Rwy'n gobeithio y byddwn ni'n gweld y rhain yn cael eu cyhoeddi gan bob plaid wleidyddol yn y Senedd. Rwy'n ymwybodol bod un neu ddwy blaid, ac yn sicr mae ein plaid ni, Llafur Cymru, wedi cyhoeddi'r canllawiau hynny o ran amrywiaeth a chynhwysiant.
Mae hyn yn ymwneud â'r ffyrdd y gall pleidiau gwleidyddol gryfhau amrywiaeth a chynhwysiant nawr, cyn gofynion cyfreithiol yn y dyfodol yn unol ag adran 106 Deddf Cydraddoldeb 2010. Roeddwn i'n falch iawn o weld ein canllawiau ni'n cael eu nodi fel esiampl o arfer da yn yr alwad a ailadroddwyd ddoe gan Gomisiwn Moesgarwch Jo Cox i bob un o'r cenhedloedd datganoledig eu gweithredu. Fel dywedais i, rydym ni yn Llafur Cymru wedi cyhoeddi ein strategaeth amrywiaeth a chynhwysiant. Rydym ni'n aros i weld y rhestrau terfynol o ymgeiswyr yn dechrau cael eu cyhoeddi ar gyfer etholiad y Senedd. Fe fyddwn ni'n edrych gyda diddordeb i weld i ba raddau y mae pleidiau gwleidyddol wedi ymateb i'r alwad honno am amrywiaeth a chynhwysiant. Rwy'n annog pleidiau yn daer i gyhoeddi gwybodaeth yn wirfoddol ynglŷn ag amrywiaeth eu hymgeiswyr nhw ar ôl yr etholiad hefyd.
Trefnydd, I call for a statement from the Welsh Government Minister with responsibility for public health. I've been contacted by many constituents in recent months about the prospect of public conveniences being closed in their communities. We know that public conveniences are very important, particularly for those people who have health conditions or disabilities, in terms of being able to access them. And, of course, they're important assets for our visitor economy as well. But it is a concern that we're seeing many of these close across Wales. I appreciate that the Welsh Government does have the Public Health (Wales) Act 2017, which required local authorities to publish strategies for their public conveniences, but there's no statutory requirement for them to provide public conveniences. I think that this is something that does need to be looked at to make sure that we don't lose any more of our loos across Wales. Can we have a statement on whether that is something that the Welsh Government might consider?
Trefnydd, rwy'n galw am ddatganiad gan y Gweinidog yn Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am iechyd y cyhoedd. Rwyf i wedi cysylltu â llawer o etholwyr yn ystod y misoedd diwethaf ynglŷn â'r posibilrwydd y bydd cyfleusterau cyhoeddus yn cael eu cau yn eu cymunedau nhw. Fe wyddom ni fod cyfleusterau cyhoeddus yn bwysig iawn, yn enwedig i'r bobl hynny sydd â chyflyrau iechyd neu anableddau, o ran gallu cael mynediad atyn nhw. Ac, wrth gwrs, maen nhw'n asedau pwysig i'n heconomi ymwelwyr ni hefyd. Ond mae hi'n bryderus ein bod ni'n gweld llawer o'r rhain yn cau ledled Cymru. Rwy'n gwerthfawrogi bod gan Lywodraeth Cymru Ddeddf Iechyd y Cyhoedd (Cymru) 2017, sy'n ei gwneud hi'n ofynnol i'r awdurdodau lleol gyhoeddi strategaethau ar gyfer eu cyfleusterau cyhoeddus nhw, ond nid oes unrhyw ofyniad statudol arnyn nhw o ran darparu cyfleusterau cyhoeddus. Rwy'n credu bod hwn yn fater y mae angen ei ystyried ar gyfer sicrhau nad ydym ni'n colli rhagor o'n tai bach ledled Cymru. A gawn ni ddatganiad ynghylch a yw hynny'n rhywbeth y gallai Llywodraeth Cymru ei ystyried?
Thank you for that question. I think that you reflect not only the public interest in this, in terms of the availability of public conveniences, but a very clear public health issue. We were able to ensure, through the public health legislation, that strategies do need to be published for public conveniences. I recall, over the years, that we've also discussed the fact that we have asked shops and businesses to make their conveniences open to the public as well. So, this requires a strategy, locally driven, with local people's engagement. But this is something that, I'm sure, will be considered by political parties in terms of future statutory requirements that parties may think would be useful and necessary. But it is important that you have put this on a public agenda again today. Diolch yn fawr.
Diolch i chi am y cwestiwn yna. Rwy'n credu eich bod chi'n adlewyrchu nid yn unig y budd i'r cyhoedd yn hyn o beth, o ran argaeledd cyfleusterau cyhoeddus, ond mater iechyd cyhoeddus amlwg iawn. Roeddem ni'n gallu sicrhau, trwy'r ddeddfwriaeth iechyd cyhoeddus, bod angen cyhoeddi strategaethau ar gyfer cyfleusterau cyhoeddus. Rwy'n gallu cofio, dros y blynyddoedd, ein bod ni wedi trafod y ffaith hefyd ein bod ni wedi gofyn i siopau a busnesau roi eu cyfleusterau nhw at ddefnydd y cyhoedd hefyd. Felly, mae hyn yn gofyn am strategaeth, sy'n cael ei hysgogi yn lleol, gydag ymgysylltiad pobl leol. Ond mae hwn yn fater sydd, rwy'n siŵr, yn cael ei ystyried gan bleidiau gwleidyddol o ran gofynion statudol yn y dyfodol y gallai pleidiau fod o'r farn y bydden nhw'n ddefnyddiol ac yn angenrheidiol. Ond mae hi'n bwysig eich bod chi wedi rhoi hyn ar yr agenda gyhoeddus unwaith eto heddiw. Diolch yn fawr.
I am requesting an update on the Swansea bay metro proposals. This needs to include when Landore and Cockett railway stations are intended to be reopened. The statement also needs to include an update on real-time bus information at bus stops, some of which have already been installed. The statement needs to include information on the proposed bus and train interchanges.
Can I also ask for a statement regarding a company employing over 100 people that is presumed to be planning to close? The company is the Ospreys. I have concerns about the loss of a major sports club in Swansea, but the concern I am raising is about the loss of employment. Media Wales ranks it in the top 100 companies in Swansea and west Wales. Can I have a Government statement on support for the people currently employed there?
Rwy'n gofyn am ddiweddariad ar gynigion y metro ar gyfer Bae Abertawe. Mae angen i hyn gynnwys y dyddiad y bwriedir ailagor gorsafoedd rheilffordd Glandŵr a'r Cocyd. Mae angen i'r datganiad gynnwys diweddariad hefyd o ran gwybodaeth amser real am fysiau mewn safleoedd bws, y cafodd rhai arwyddion eu gosod eisoes. Mae angen i'r datganiad gynnwys gwybodaeth am y cyfnewidfeydd arfaethedig ar gyfer bysiau a threnau.
A gaf i ofyn hefyd am ddatganiad ynglŷn â chwmni sy'n cyflogi dros 100 o bobl y tybir mai'r bwriad yw y bydd yn cau? Y Gweilch yw'r cwmni hwnnw. Mae pryderon gennyf i ynglŷn â cholli clwb chwaraeon mawr o Abertawe, ond mae'r pryder yr wyf i'n ei godi nawr yn ymwneud â cholli swyddi. Mae Media Wales yn rhestru'r cwmni yn un o'r 100 gorau yn Abertawe a'r gorllewin. A gaf i ddatganiad gan y Llywodraeth ar gefnogaeth i'r bobl sy'n cael eu cyflogi yno ar hyn o bryd?
Diolch yn fawr, Mike Hedges. As far as the Swansea bay metro proposals are concerned, the Welsh Government has invested over £6 million in developing plans for the Swansea bay and west Wales metro. That includes a range of proposed rail enhancements, including new stations at Landore and Cockett. Of course, as you are well aware, the programme is centred around a proposal for seven new railway stations in the Swansea bay urban area. Transport for Wales are developing detailed proposals for these stations, including Landore and Cockett. You would have been very pleased, I know, to see these included in the 'Today, Tomorrow, Together' rail vision launched last week. This again shows the commitment of the Welsh Government to make sure that provision through the Swansea bay metro proposals are part of that very welcome announcement last week.
You have raised the issue of the situation in terms of the Ospreys every time you've had an opportunity. The Welsh Government, and particularly today, is looking at employment impacts. The Welsh Government does work, of course, with Working Wales, Jobcentre Plus and local authorities to ensure that people who are impacted by redundancy, in any circumstance, receive the information, advice and guidance that they need about the support that is available to them. That obviously includes ReAct+ redundancy support, vocational training grants, the Communities for Work Plus programme and Business Wales. This is an important opportunity to again remind people who are impacted—and you referred to one particular circumstance—of the services that we provide in partnership with local government and Jobcentre Plus.
Diolch yn fawr, Mike Hedges. O ran y cynigion ynghylch metro Bae Abertawe, mae Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi dros £6 miliwn mewn datblygu cynlluniau ar gyfer metro Bae Abertawe a'r gorllewin. Mae hynny'n cynnwys ystod o welliannau rheilffyrdd arfaethedig, gan gynnwys gorsafoedd newydd yng Nglandŵr a'r Cocyd. Wrth gwrs, fel gwyddoch chi'n dda iawn, mae'r rhaglen honno'n canolbwyntio ar gynnig ar gyfer saith gorsaf reilffordd newydd yn ardal drefol Bae Abertawe. Mae Trafnidiaeth Cymru yn datblygu cynigion manwl ar gyfer y gorsafoedd hyn, gan gynnwys Glandŵr a'r Cocyd. Fe wn i chi fod yn falch iawn o weld cynnwys y rhain yn 'Ymlaen, Gyda’n Gilydd', y weledigaeth ar gyfer y rheilffyrdd a gafodd ei lansio'r wythnos diwethaf. Mae hyn unwaith eto yn amlygu ymrwymiad Llywodraeth Cymru i sicrhau bod darpariaeth o gynigion ar gyfer metro Bae Abertawe yn rhan o'r cyhoeddiad hwnnw'r wythnos diwethaf sydd i'w groesawu yn fawr.
Rydych chi wedi codi mater y sefyllfa o ran y Gweilch ar bob cyfle a gawsoch chi. Mae Llywodraeth Cymru, ac yn enwedig heddiw, yn ystyried yr effeithiau ar gyflogaeth. Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio, wrth gwrs, gyda Cymru'n Gweithio, y Ganolfan Byd Gwaith a'r awdurdodau lleol i sicrhau bod pobl yr effeithir arnyn nhw gan ddiswyddiadau, mewn unrhyw amgylchiadau, yn gallu cael gafael ar yr wybodaeth, y cyngor a'r arweiniad sydd eu hangen arnyn nhw i gael y cymorth sydd ar gael ar eu cyfer nhw. Mae hynny'n amlwg yn cynnwys cymorth diswyddo ReAct+, grantiau hyfforddiant galwedigaethol, rhaglen Cymunedau am Waith a Mwy a Busnes Cymru. Mae hwn yn gyfle pwysig i atgoffa pobl yr effeithir arnyn nhw—ac fe wnaethoch chi gyfeirio at un amgylchiad penodol—o'r gwasanaethau yr ydym ni'n eu darparu mewn partneriaeth â llywodraeth leol a'r Ganolfan Byd Gwaith.
I call for a Welsh Government statement on eating disorders. This is actually Eating Disorders Awareness Week, and the charity Beat are highlighting the urgent need to strengthen and standardise eating disorder services across Wales. Eating disorders affect at least 62,500 people across Wales and require timely, evidence-based intervention to improve outcomes and reduce long-term pressure on the NHS. They therefore ask what steps the Welsh Government is taking to ensure that proven innovations, such as lived experience-led peer support and early intervention approaches, are systematically embedded within NHS provision across all health boards. In particular, they ask how will the learning from initiatives, such as the peer support service launched at Aneurin Bevan University Health Board, be scaled nationally, and how will consistency, quality and impact be measured. Clarity is also needed on the progress towards developing a national early intervention pathway for eating disorders, including how feasibility, cost-effectiveness and variation in current provision will be assessed to ensure equitable access to timely support wherever people live in Wales. I call for a statement from the health Secretary accordingly.
Rwy'n galw am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar anhwylderau bwyta. Mae hon yn Wythnos Ymwybyddiaeth Anhwylderau Bwyta mewn gwirionedd ac mae elusen Beat yn tynnu sylw at yr angen taer i gryfhau a safoni gwasanaethau anhwylderau bwyta ledled Cymru. Mae anhwylderau bwyta yn effeithio ar o leiaf 62,500 o bobl ledled Cymru ac mae angen ymyrraeth amserol, sy'n seiliedig ar dystiolaeth i wella'r canlyniadau ac ysgafnu'r pwysau hirdymor ar y GIG. Felly, maen nhw'n gofyn pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod technegau arloesol a gafodd eu profi, megis cymorth cymheiriaid â phrofiad bywyd a dulliau ymyrraeth gynnar, yn cael eu hymgorffori yn systematig yn narpariaeth y GIG ar draws pob bwrdd iechyd. Yn benodol, maen nhw'n gofyn sut y bydd yr hyn sy'n cael ei ddysgu drwy fentrau, megis y gwasanaeth cymorth cymheiriaid a lansiwyd ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan, yn cael ei ymestyn hyd raddfa genedlaethol, a sut y caiff cysondeb, ansawdd ac effaith eu mesur. Mae angen eglurder hefyd o ran y cynnydd tuag at ddatblygu llwybr ymyrraeth gynnar cenedlaethol ar gyfer anhwylderau bwyta, a fyddai'n cynnwys sut y bydd dichonoldeb, cost-effeithiolrwydd ac amrywiad yn y ddarpariaeth bresennol yn cael eu hasesu er mwyn sicrhau mynediad cyfartal at gymorth amserol ble bynnag y bo pobl yn byw yng Nghymru. Rwy'n galw am ddatganiad gan yr Ysgrifennydd iechyd yn unol â hynny.
Diolch yn fawr, Mark Isherwood. I think it's very important that you've raised this issue, which affects many people, in Eating Disorders Awareness Week, and also to draw attention to the Aneurin Bevan provision and needing to ensure that there is consistent support across Wales. I will ask the Cabinet Secretary for Health and Social Care to update us through a statement on eating disorders and support for those affected, particularly in terms of lived experience.
Diolch yn fawr, Mark Isherwood. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn eich bod wedi codi'r mater hwn, sy'n effeithio ar lawer o bobl, yn Wythnos Ymwybyddiaeth Anhwylderau Bwyta, gan dynnu sylw hefyd at ddarpariaeth Bwrdd Aneurin Bevan a'r angen i sicrhau bod cefnogaeth gyson i'w chael ledled Cymru. Fe fyddaf i'n gofyn i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni drwy gyfrwng datganiad ar anhwylderau bwyta a chefnogaeth i'r rhai yr effeithir arnyn nhw, yn enwedig felly o ran profiad bywyd.
I wanted to raise the implications of the proposed closure of the Cardiff office of StepChange, which is a specialist debt advice service. The Cardiff office is where the charity's advocacy and vulnerable client team are based, supporting people with severe mental health problems or life-changing injuries, domestic abuse, terminal illness. The nearly 30 people are being asked to relocate to either Chester or Leeds, and potentially it could mean the loss of specialist debt advisors in a situation where we know far too many people are being taken for a ride by people inviting them to take on more debt than they can manage. So, I just wondered if the Welsh Government had had any opportunity to assess the implications for the availability of debt advice services, bearing in mind that we do have the very excellent citizens advice bureaux services provided locally.
Roeddwn i'n awyddus i godi goblygiadau cau swyddfa StepChange yng Nghaerdydd, sef elusen sy'n rhoi cyngor arbenigol ar ddyledion. Yn y swyddfa yng Nghaerdydd y caiff tîm eiriolaeth a chleientiaid agored i niwed yr elusen ei leoli, sy'n rhoi cefnogaeth i bobl sydd â phroblemau iechyd meddwl difrifol neu anafiadau sy'n newid bywydau, neu'n dioddef cam-drin domestig, neu â salwch terfynol. Maen nhw'n gofyn i ychydig yn llai na 30 o bobl adleoli i Gaer neu Leeds, ac o bosibl fe allai hynny olygu colli cynghorwyr dyled arbenigol mewn sefyllfa lle gwyddom ni fod llawer gormod o bobl yn cael eu twyllo gan bobl sy'n eu gwahodd nhw i fynd i fwy o ddyled nag y gallan nhw ei fforddio. Felly, tybed a gafodd Llywodraeth Cymru unrhyw gyfle i asesu'r goblygiadau ar gyfer argaeledd gwasanaethau cynghori ar ddyledion, gan gofio bod gwasanaethau cyngor ar bopeth rhagorol iawn gennym ni sy'n cael eu darparu yn lleol.
Thank you for raising this, Jenny Rathbone, because I understand that StepChange debt charity is one of the largest providers of free and impartial debt advice in the UK. It delivers its advice services remotely via telephone and online channels, and, as you are aware, it doesn't offer in-person services. But they have stated, StepChange, that they are consulting on the closure of their offices in Cardiff and Birmingham. I've asked for a meeting about this because, obviously, this is something, in terms of advice services, where I'm particularly concerned if there are any impacts on services that may not be, for Welsh Government, in terms of our support financially for StepChange, but I do seek to look at what the impact of this will be. I understand that StepChange maintain there'll be no reduction in the number of debt advisers employed nor any impact on the organisation's capacity to support people with complex needs, so I think it is important that we look to this announcement and get further information and engage with StepChange at a UK level.
Diolch i chi am godi hyn, Jenny Rathbone, oherwydd rwy'n deall bod elusen dyledion StepChange yn un o'r darparwyr mwyaf yn y DU sy'n cynghori pobl ar ddyled am ddim ac yn ddi-duedd. Mae'n darparu ei wasanaethau cynghori o bellter trwy gyfrwng galwadau ffôn a chyfathrebu ar-lein ac, fel gwyddoch chi, nid yw'n cynnig gwasanaethau yn y cnawd i neb. Ond maen nhw wedi mynegi, StepChange hynny yw, eu bod nhw'n ymgynghori ar gau eu swyddfeydd yng Nghaerdydd a Birmingham. Rwyf i wedi gofyn iddyn nhw am gyfarfod ynglŷn â hyn oherwydd, yn amlwg, mae hwn yn fater, o ran gwasanaethau cynghori, yr wyf i'n arbennig o bryderus yn ei gylch os oes yna unrhyw effeithiau ar wasanaethau nad oes yna efallai, i Lywodraeth Cymru, o ran ein cefnogaeth ariannol i StepChange, ond rwy'n ceisio edrych yr hyn fydd yr effaith. Rwy'n deall bod StepChange yn honni na fydd unrhyw leihad yn nifer yr ymgynghorwyr dyled a gaiff eu cyflogi nac unrhyw effaith ar allu'r sefydliad i gefnogi pobl ag anghenion cymhleth, ac felly rwy'n credu ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n edrych ar y cyhoeddiad hwn ac yn cael rhagor o wybodaeth ac yn ymgysylltu â StepChange ar lefel y DU.
I'd like to call for a statement, please, from the Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning on how the Welsh Government is reviewing the planning system in order to make it more robust against businesses linked to organised crime. I have raised issues in this Chamber numerous times over the past few years but we haven't seen any action, and public concern is growing. The Home Office revealed in December last year that four businesses in north Wales, including a car wash, a Turkish-style barber in my constituency, and a takeaway, were fined for employing illegal workers. The National Crime Agency has also been cracking down on businesses linked to money laundering and people trafficking, but they are just chipping away at a huge problem and have only made a dent. This needs to be tackled through the planning system too, by restricting the number of traders in one area that the National Crime Agency cites as more likely to be linked to criminality, such as cash-only barbers, vape shops and American-themed sweet shops. The proliferation of high-street criminal fronts are doing a disservice to honest and legitimate businesses, and I hear these concerns from constituents regularly. So, can I have a statement from the Cabinet Secretary outlining what measures are being considered to make the planning system more robust, ensuring that Welsh high streets are no longer a haven for criminal enterprises? Thank you.
Fe hoffwn i alw am ddatganiad, os gwelwch chi'n dda, gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio ar sut mae Llywodraeth Cymru yn adolygu'r system gynllunio i'w gwneud yn fwy cadarn i ymdrin â busnesau sy'n gysylltiedig â throseddau cyfundrefnol. Fe godais i faterion lawer gwaith yn y Siambr hon dros y blynyddoedd diwethaf ond ni welsom unrhyw gamau gweithredu, ac mae pryder cynyddol ymysg y cyhoedd. Fe ddatgelodd y Swyddfa Gartref ym mis Rhagfyr y llynedd fod pedwar busnes yn y gogledd, gan gynnwys busnes golchi ceir, barbwr arddull Twrcaidd yn fy etholaeth i, a siop cludfwyd, wedi cael eu dirwyo am gyflogi gweithwyr anghyfreithlon. Mae'r Asiantaeth Troseddu Cenedlaethol wedi bod yn rhoi pwyslais arbennig hefyd ar olrhain busnesau sy'n gysylltiedig â gwyngalchu arian a masnachu pobl, ond dim ond newydd ddechrau arni y maen nhw o ran datrys problem aruthrol fawr. Mae angen mynd i'r afael â hyn trwy'r system gynllunio hefyd, trwy gyfyngu ar nifer y masnachwyr mewn un ardal y mae'r Asiantaeth Troseddu Cenedlaethol yn nodi fel rhai sy'n fwy tebygol o fod yn gysylltiedig â throseddu, fel barbwyr arian parod yn unig, siopau fêps a siopau melysion ar arddull Americanaidd. Mae amlhad busnesau troseddol dan gochl parchusrwydd ar y stryd fawr yn gwneud gwahaniaeth i fusnesau gonest a chyfreithlon, ac rwy'n clywed y pryderon hyn gan etholwyr yn rheolaidd. Felly, a gaf i ddatganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet yn amlinellu pa fesurau sy'n cael eu hystyried i wneud y system gynllunio yn un sy'n fwy cadarn, i sicrhau nad yw strydoedd mawr Cymru yn hafan mwyach i fentrau troseddol? Diolch i chi.
I think that we're very proud of our Welsh high streets and, in fact, the positive impact of our Transforming Towns investment in our town centres. And I think we have to be very aware of our businesses and many independent businesses in our town centres and the important role they're playing, including the provision of key personal services for people. But, clearly, the National Crime Agency—which is not devolved, and policing is not devolved, although we're seeking to have more powers and responsibilities in terms of policing—is clearly aware of issues and working very closely with local authorities in terms of any organised crime that they may be made aware of.
Rwy'n credu ein bod ni'n falch iawn o'n strydoedd mawr yng Nghymru ac, mewn gwirionedd, yr effaith gadarnhaol a gaiff ein buddsoddiad Trawsnewid Trefi ar ganol ein trefi. Ac rwy'n credu bod rhaid i ni fod yn ymwybodol iawn o'n busnesau a llawer o fusnesau annibynnol yng nghanol ein trefi a'r swyddogaeth bwysig sydd ganddyn nhw, sy'n cynnwys darparu gwasanaethau personol allweddol i bobl. Ond, yn amlwg, mae'r Asiantaeth Troseddu Genedlaethol—na chafodd ei datganoli, ac ni chafodd plismona ei ddatganoli, er ein bod ni'n ceisio cael mwy o bwerau a chyfrifoldebau o ran plismona—yn amlwg yn ymwybodol o faterion ac yn gweithio yn glòs iawn gyda'r awdurdodau lleol ynghylch unrhyw droseddau cyfundrefnol y gallan nhw fod yn ymwybodol ohonyn nhw.
Good afternoon, Trefnydd. Could I get a statement, please, from the relevant person who's responsible for water pollution—or for monitoring water pollution, not responsible for water pollution? I was very privileged today to meet outside the Senedd schoolchildren and Surfers Against Sewage, who are protesting against the degree of water pollution in our seas and in our rivers. Twelve months ago, I was proud to secure £5 million for Natural Resources Wales in our budget agreement, but that wasn't enough. The River Wye, where I live, is now facing ecological collapse. A promised £35 million action plan from the previous Conservative UK Government never materialised. The new UK Labour Government has so far failed to replace it with anything comparable. Meanwhile, pollution investigations have been scaled back, and communities are left fearing that regulators lack the resources to act decisively. This is a cross-border river and pollution does not stop at Offa's Dyke. Without strong co-ordination between Natural Resources Wales and the Environment Agency, progress on one side risks being undone on the other. So, may I ask you what is the Welsh Government doing in order to address river pollution and also the pollution of our beaches? Diolch yn fawr iawn.
Prynhawn da, Trefnydd. A gaf i ddatganiad, os gwelwch chi'n dda, gan yr unigolyn perthnasol sy'n gyfrifol am lygredd dŵr—neu am fonitro llygredd dŵr, nid yn gyfrifol am lygredd dŵr? Fe gefais i'r fraint fawr heddiw o gwrdd â phlant ysgol a Surfers Against Sewage y tu allan i'r Senedd, a oedd yn protestio yn erbyn graddfa'r llygredd dŵr yn ein moroedd a'n hafonydd. Ddeuddeng mis yn ôl, roeddwn i'n falch o sicrhau £5 miliwn ar gyfer Cyfoeth Naturiol Cymru yng nghytundeb ein cyllideb, ond nid oedd hynny'n ddigonol. Mae Afon Gwy, ym mro fy mhreswylfa, yn wynebu chwalfa ecolegol erbyn hyn. Ni ddaeth y cynllun gweithredu o £35 miliwn a addawyd gan Lywodraeth Geidwadol flaenorol y DU erioed i'r golwg. Nid yw Llywodraeth Lafur newydd y DU wedi llwyddo i weithredu unrhyw gynllun tebyg arall yn lle hwnnw eto. Yn y cyfamser, mae ymchwiliadau llygredd wedi cael eu lleihau, ac mae cymunedau yn cael eu gadael yn pryderu nad yw'r adnoddau gan y rheoleiddwyr i weithredu yn gadarn. Mae hon yn afon sy'n llifo yn drawsffiniol ac nid yw llygredd yn stopio ar Glawdd Offa. Heb gydlyniad cadarn rhwng Cyfoeth Naturiol Cymru ac Asiantaeth yr Amgylchedd, mae cynnydd ar un ochr mewn perygl o gael ei ddadwneud ar yr ochr arall. Felly, a gaf i ofyn i chi beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i'r afael â llygredd yn yr afonydd a llygredd ar ein traethau hefyd? Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr, Jane Dodds. We recognise the urgent pressures on the River Wye, including nutrient pollution and the decline in wildlife, and it's great to see schoolchildren engaging and raising these issues with you today. Clearly, close co-operation with the UK Government is essential for this cross-border river, and we're jointly committed to improving its water quality. In fact, the Deputy First Minister met with the Minister, Emma Hardy, from the UK Government in December to talk about the River Wye. It runs along the Welsh and English borders. Both Governments agreed to work more closely together to find better ways to collaborate with farmers and other stakeholders in Wales and England.
What's important, I would say, is that the control of agricultural pollution regulations have been key in terms of addressing this. Enforcement is increasing, with over £1.58 million this year supporting NRW to target high-risk activities. But it's also important to look at Dŵr Cymru as well. They've committed to £133 million to upgrade in river catchments like the Wye. And we're backing the locally led Wye Catchment Nutrient Management Board, with over £341,000 of funding to date, to identify pollution sources and deliver targeted catchment-specific solutions. Also, that board is key to unlocking stalled housing development in the Wye special area of conservation river catchment.
Diolch yn fawr, Jane Dodds. Rydym ni'n cydnabod pa mor daer yw'r pwysau ar Afon Gwy, sy'n cynnwys llygredd maethynnau a'r dirywiad o ran bywyd gwyllt, ac mae hi'n rhagorol gweld plant ysgol yn ymgysylltu â hyn ac yn codi'r materion hyn gyda chi heddiw. Yn amlwg, mae cydweithrediad agos â Llywodraeth y DU yn hanfodol ar gyfer yr afon drawsffiniol hon, ac rydym ni wedi ymrwymo i wella ansawdd ei dŵr gyda'n gilydd. Mewn gwirionedd, fe wnaeth y Dirprwy Brif Weinidog â'r Gweinidog o Lywodraeth y DU, Emma Hardy, gyfarfod ym mis Rhagfyr i siarad am Afon Gwy. Mae hi'n llifo ar hyd ffiniau Cymru a Lloegr. Fe gytunodd y ddwy Lywodraeth i weithio gyda'i gilydd yn fwy clòs er mwyn canfod ffyrdd gwell o gydweithio â ffermwyr a rhanddeiliaid eraill yng Nghymru ac yn Lloegr.
Yr hyn sy'n bwysig, yn fy marn i, yw i reoliadau llygredd amaethyddol fod yn allweddol o ran mynd i'r afael â hyn. Mae'r gorfodi yn cynyddu, gyda thros £1.58 miliwn eleni i gefnogi CNC i dargedu gweithgareddau risg uchel. Ond mae hi'n bwysig ystyried Dŵr Cymru hefyd. Maen nhw wedi ymrwymo i roi £133 miliwn tuag at uwchraddio dalgylchoedd afonydd fel afon Gwy. Ac rydym ni'n cefnogi Bwrdd Rheoli Maethynnau Dalgylch Gwy dan arweiniad lleol, gyda dros £341,000 o gyllid hyd yn hyn, i nodi ffynonellau o lygredd a darparu atebion wedi'u targedu at ddalgylch penodol. Yn ogystal â hynny, mae'r bwrdd hwnnw'n allweddol i ddatgloi datblygiadau tai sydd wedi oedi yn nalgylch afon ardal cadwraeth arbennig Gwy.
Trefnydd, I would like to ask for a statement on what action the Welsh Government is taking to protect churches in Wales, please. As you might be aware, over the weekend, Zia Yusuf, the next UK Home Secretary, announced plans that the Reform Government would give churches protected status, to see British Christian heritage preserved. We will grant listed status to all churches to prohibit their conversion into places of worship for any other faith. As a proud Christian country with a strong Christian faith, it is imperative that we restore cultural meaning across our country. A Christian country is an inclusive country; it is not exclusive, like other religions. Regardless of whether someone is of faith or not, or which faith they follow, the Christian heritage of this country is very important, as is protecting it. Otherwise, as can be argued, a country is not a country; it's an economic zone. Religion has always been important to the people of Wales; it brings communities together with shared values. Trefnydd, I would like the Welsh Government to issue a statement, please, outlining what action you're taking to protect our churches across Wales. Diolch.
Trefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad ar ba gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddiogelu eglwysi yng Nghymru, os gwelwch chi'n dda. Fel gwyddoch chi, dros y penwythnos, fe gyhoeddodd Zia Yusuf, Ysgrifennydd Cartref nesaf y DU, gynlluniau y byddai'r Llywodraeth Reform yn rhoi statws gwarchodedig i eglwysi, er mwyn gweld treftadaeth Gristnogol Prydain yn cael ei harbed. Fe fyddwn ni'n rhoi statws rhestredig i bob eglwys ar gyfer gwahardd eu trosi yn fannau addoli ar gyfer unrhyw ffydd arall. Fel gwlad Gristnogol falch gyda ffydd Gristnogol gref, mae hi'n hanfodol ein bod yn adfer ystyr ddiwylliannol ledled ein cenedl. Mae cenedl Gristnogol yn genedl gynhwysol; nid yw'n allgáu, fel gwna crefyddau eraill. Heb ystyried ffydd rhywun neu ei diffyg hi, neu i ba ffydd y maen nhw'n perthyn, mae treftadaeth Gristnogol y wlad hon yn bwysig iawn, felly hefyd ei hamddiffyn hi. Fel arall, fel gellir dadlau, nid cenedl mohoni; ond parth economaidd. Mae crefydd bob amser wedi bod yn bwysig i bobl Cymru; mae'n dod â chymunedau ynghyd â gwerthoedd a rennir. Trefnydd, fe hoffwn i Lywodraeth Cymru gyhoeddi datganiad, os gwelwch yn dda, yn amlinellu pa gamau yr ydych chi'n eu cymryd i amddiffyn ein heglwysi ledled Cymru. Diolch.
Of course, in terms of our churches, a range of denominations are looking to protect churches and support churches in terms of buildings and the use of churches for many other facilities. I'm very proud of the fact that our community facilities grant, often, is funding churches and, indeed, places of worship. I would like to extend this question just to update Members on the fact that our places of worship include mosques, include temples, because we are a country that recognises an interfaith commitment with our faith communities forum. But I would also say, just in terms of your comments, that 'love your neighbour as yourself' is a Christian value that I think I would want to suggest that you also recognise, in terms of the fact that Reform does threaten many of those people who we, earlier on, were welcoming and supporting as part of our nation of sanctuary. And I think: where does that fit into the points that you've made this afternoon?
Wrth gwrs, o ran ein heglwysi, mae amrywiaeth o enwadau yn ceisio amddiffyn eglwysi a chefnogi eglwysi o ran adeiladau a defnyddio eglwysi ar gyfer llawer o gyfleusterau eraill. Rwy'n falch iawn o'r ffaith bod ein grant cyfleusterau cymunedol, yn aml, yn ariannu eglwysi ac addoldai, yn wir. Fe hoffwn ymestyn y cwestiwn hwn dim ond ar gyfer ddiweddaru'r Aelodau ar y ffaith bod ein haddoldai yn cynnwys mosgiau, yn cynnwys temlau, oherwydd cenedl ydym ni sy'n cydnabod ymrwymiad gwahanol grefyddau gyda'n fforwm cymunedau ffydd. Ond fe fyddwn i'n dweud hefyd, o ran eich sylwadau chi, mae 'câr dy gymydog fel ti dy hun' yn un o'r gwerthoedd Cristnogol y byddwn i'n awgrymu i chi ei gydnabod hefyd, o ran y ffaith bod Reform yn fygythiad i lawer o'r bobl hynny y gwnaethom ni eu croesawu a'u cefnogi yn rhan o'n cenedl noddfa cyn hyn. Ac rwy'n meddwl: ym mha le, tybed, y mae hynny'n cyd-fynd â'r pwyntiau a wnaethoch chi'r prynhawn yma?
Trefnydd, can I request a statement from the Cabinet Secretary for Transport and North Wales regarding the default 20 mph speed limit? I was really pleased to read, over the recess, of the significant reduction in the number of fatalities and serious injuries right across Wales on roads that have been reduced to 20 mph. And the latest statistics showed that in north Wales, where far more roads were reduced from 30 mph to 20 mph, the reduction was almost double than in other areas of Wales. The written statement that was published by the Welsh Government earlier this month did not record these statistics. Therefore, I'd be grateful for a further statement, importantly clarifying the reduction in the number of fatalities and serious life-changing injuries, and also providing the latest substantive statistics.
Trefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Drafnidiaeth a Gogledd Cymru ynglŷn â'r terfyn cyflymder diofyn o 20 mya? Roeddwn i'n falch iawn o ddarllen, dros y toriad, am y gostyngiad sylweddol yn nifer y marwolaethau a'r anafiadau difrifol ledled Cymru ar ffyrdd sydd wedi'u gostwng i 20 mya. Ac mae'r ystadegau diweddaraf yn dangos bod y gostyngiad bron ddwywaith nag yw mewn ardaloedd eraill yng Nghymru. Nid oedd y datganiad ysgrifenedig a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Cymru yn gynharach y mis hwn yn cofnodi'r ystadegau hyn. Felly, byddwn yn ddiolchgar am ddatganiad pellach, sy'n egluro'n bwysig y gostyngiad yn nifer y marwolaethau ac anafiadau difrifol sy'n newid bywydau, a hefyd yn darparu'r ystadegau sylweddol diweddaraf.
Well, thank you very much for that question Lesley Griffiths, because, clearly, the greater decrease in fatalities and serious injuries is as a result of the policy to ensure that 20 mph lower speed levels can actually save and do save lives and reduce casualties. And the picture, in terms of what is coming through in terms of statistics, is very encouraging. And also just to remind our colleagues that lower speeds are strongly associated with fewer and less severe collisions. The reduction we're already seeing is an important early indicator that the policy is working as intended. International evidence consistently shows that even small reductions in average speed can lead to meaningful reductions in casualties.
Road collisions and casualties in Wales have generally been declining over the last decade. The latest statistics show that this downward trend is continuing, comparing collisions and casualties to 20 mph and 30 mph before and after the introduction of the 20 mph policy. The latest data shows collisions on 20 mph and 30 mph roads are 33 per cent lower than the same quarter in 2023, which was the last quarter period before the change in default speed limit. Casualties on 20 mph and 30 mph roads are 33 per cent lower than in the same quarter in 2023. And across Wales, killed and serious injuries have decreased from 150 in quarter 3 of 2023 to 115 in quarter 3 of 2025—important early signs that 20 mph is reducing speeds, improving safety, helping to create environments that support more walking, wheeling and cycling, particularly for children, older people and more vulnerable road users.
Wel, diolch yn fawr iawn am y cwestiwn yna Lesley Griffiths, oherwydd, yn amlwg, mae'r gostyngiad mwy mewn marwolaethau ac anafiadau difrifol o ganlyniad i'r polisi i sicrhau y gall lefelau cyflymder is 20 mya achub ac mewn gwirionedd y maen nhw'n achub bywydau ac yn lleihau anafusion. Ac mae'r darlun, o ran yr hyn sy'n dod drwodd o ran ystadegau, yn galonogol iawn. A hefyd i atgoffa ein cyd-Aelodau bod cyflymderau is â chysylltiad cryf â llai o wrthdrawiadau a llai o rai difrifol. Mae'r gostyngiad rydyn ni'n ei weld eisoes yn ddangosydd cynnar pwysig bod y polisi yn gweithio fel y bwriadwyd. Mae tystiolaeth ryngwladol yn dangos yn gyson y gall hyd yn oed gostyngiadau bychain mewn cyflymder cyfartalog arwain at ostyngiadau sylweddol mewn anafusion.
Mae gwrthdrawiadau ffyrdd ac anafusion yng Nghymru wedi bod yn gostwng yn gyffredinol dros y degawd diwethaf. Mae'r ystadegau diweddaraf yn dangos bod y duedd ar i lawr hon yn parhau, wrth gymharu gwrthdrawiadau ac anafusion 20 mya a rhai 30 mya cyn ac ar ôl cyflwyno'r polisi 20 mya. Mae'r data diweddaraf yn dangos bod gwrthdrawiadau ar ffyrdd 20 mya a 30 mya 33 y cant yn is nag yn yr un un chwarter yn 2023, sef y chwarter olaf cyn y newid i'r terfyn cyflymder diofyn. Mae anafusion ar ffyrdd 20 mya a 30 mya 33 y cant yn is nag yr oedden nhw yn yr un chwarter yn 2023. Ac ar draws Cymru, mae'r nifer a laddwyd ac a ddioddefodd anafiadau difrifol wedi gostwng o 150 yn chwarter 3, 2023 i 115 yn chwarter 3, 2025—arwyddion cynnar pwysig bod 20 mya yn lleihau cyflymderau, yn gwella diogelwch, yn helpu i greu amgylcheddau sy'n cefnogi mwy o gerdded, olwyno a beicio, yn enwedig i blant, pobl hŷn a defnyddwyr ffyrdd mwy agored i niwed.
Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.
The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.
We've almost used the time up and there are four Members wishing to speak, so I'll call all four, but can I ask you to be brief and pretty responsive as well, please, Cabinet Secretary? Joel James.
Rydyn ni bron iawn wedi defnyddio'r amser i gyd ac mae pedwar Aelod yn dymuno siarad, felly rwyf am alw pob un o'r pedwar, ond a gaf i ofyn i chi fod yn gryno ac yn eithaf ymatebol hefyd, os gwelwch yn dda, Ysgrifennydd Cabinet? Joel James.
Thank you, Dirprwy Lywydd. Trefnydd, can I please ask for a statement on the ongoing school maintenance that is currently happening in Cardiff and how the Welsh Government is engaging with the council to ensure the work is carried out in a timely fashion to reduce the impact on children's education? While we all recognise the importance of maintaining and improving our school buildings, I'm increasingly concerned that, in some cases, these works are taking years rather than weeks to complete.
You may recall, when I previously raised the example of St Monica's Church in Wales Primary School, the scaffolding there had been up for so long that children were progressing through the entire school and leaving, covered in darkness, surrounded by black mould, and never knowing what the building actually looked like. Roath Park Primary School and Albany Primary School are now in similar situations.
Trefnydd, when projects extend over such prolonged periods, they cease to be short-term inconveniences and instead become part of children's everyday school experience. It is precisely for that reason that we must acknowledge the very real and very immediate impact that long-running construction and maintenance activity can have on pupils who attend these schools, on their physical well-being but also on their mental health. So, with this in mind, can we finally have some firm direction from the Welsh Government on this? Because even you, Trefnydd, must agree that this is unacceptable in the twenty-first century. Thank you.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Trefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad ar y gwaith cynnal a chadw parhaus mewn ysgolion sy'n digwydd yng Nghaerdydd ar hyn o bryd a sut mae Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu â'r cyngor i sicrhau bod y gwaith yn cael ei wneud mewn modd amserol i leihau'r effaith ar addysg plant? Er ein bod i gyd yn cydnabod pwysigrwydd cynnal a gwella ein hadeiladau ysgol, rwy'n fwyfwy pryderus, mewn rhai achosion, fod y gweithiau hyn yn cymryd blynyddoedd yn hytrach nag wythnosau i'w cwblhau.
Efallai y byddwch chi'n cofio, pan godais yr enghraifft o Ysgol Gynradd yr Eglwys yng Nghymru Santes Monica, roedd y sgaffaldiau yno wedi bod i fyny ers cymaint o amser fel bod plant yn symud ymlaen trwy'r ysgol gyfan ac yn gadael, wedi'u hamgylchynu gan dywyllwch a malltod du, heb wybod sut olwg oedd ar yr adeilad mewn gwirionedd. Mae Ysgol Gynradd Parc y Rhath ac Ysgol Gynradd Albany bellach mewn sefyllfaoedd tebyg.
Trefnydd, pan fydd prosiectau'n ymestyn dros gyfnodau mor hir, maent yn peidio â bod yn anghyfleustra tymor byr ac yn hytrach yn dod yn rhan o brofiad ysgol bob dydd plant. Am y rheswm hwnnw mae'n rhaid i ni gydnabod yr effaith real iawn ac uniongyrchol y gall gweithgarwch adeiladu a chynnal a chadw hirdymor ei chael ar ddisgyblion sy'n mynychu'r ysgolion hyn, ar eu llesiant corfforol ond hefyd ar eu hiechyd meddwl. Felly, gyda hyn mewn golwg, a allwn ni o'r diwedd gael rhywfaint o gyfarwyddyd cadarn gan Lywodraeth Cymru ar hyn? Oherwydd mae'n rhaid eich bod chi hyd yn oed, Trefnydd, yn cytuno bod hyn yn annerbyniol yn yr unfed ganrif ar hugain. Diolch.
Well, it's always curious that the Welsh Conservatives raise these issues about spend after 14 years of austerity and not supporting our budget, which, actually—. The budget recently was putting more money into school maintenance, but also the funding that has been made available for our school building programme, which of course the people of Wales and children and parents of Wales are so pleased with, the difference it has made. But, clearly, the additional funding in the budget will benefit Cardiff and the schools accordingly.
Wel, mae bob amser yn rhyfeddol bod y Ceidwadwyr Cymreig yn codi'r materion hyn ynglŷn â gwariant ar ôl 14 mlynedd o gyni a pheidio â chefnogi ein cyllideb, sydd, mewn gwirionedd—. Yn ddiweddar, roedd y gyllideb yn rhoi mwy o arian i gynnal a chadw ysgolion, ond hefyd y cyllid sydd ar gael ar gyfer ein rhaglen adeiladu ysgolion, y mae pobl Cymru a phlant a rhieni Cymru mor falch ohoni wrth gwrs, y gwahaniaeth y mae wedi'i wneud. Ond, yn amlwg, bydd y cyllid ychwanegol yn y gyllideb o fudd i Gaerdydd a'r ysgolion o ganlyniad.
Cabinet Secretary, I’d like two statements, please. I’d like one statement from the Minister for economy over the 2,000 responses to the consultation for the turbine application by Bute Energy for the Nant Mithil planning application. I’ve been steadfast in my opposition to that planning application and how it’s going to damage rural Wales irreparably and make an industrialisation of our countryside. I’d like a statement from the Cabinet Secretary just outlining how the Welsh Government are going to manage the level of consultation replies and the next steps in that consultation process.
I’d also like a statement from the Deputy First Minister and Minister for rural affairs over the UK Government's decision not to allow shearers to come here from the southern hemisphere. That’s going to have a serious impact on our shearing season this year, because we need those shearers to come over to make sure that sheep are shorn to improve our animal welfare across Wales. So, I’d like an urgent statement from the Deputy First Minister on that, to see what the Welsh Government are doing to put pressure on their UK Government colleagues on this matter.
Ysgrifennydd Cabinet , hoffwn ddau ddatganiad, os gwelwch yn dda. Hoffwn un datganiad gan Weinidog yr economi ynghylch y 2,000 o ymatebion i'r ymgynghoriad ar gyfer y cais tyrbin gan Bute Energy ar gyfer cais cynllunio Nant Mithil. Rydw i wedi bod yn gadarn yn fy ngwrthwynebiad i'r cais cynllunio hwnnw a sut mae'n mynd i niweidio Cymru wledig yn anadferadwy a diwydianeiddio ein cefn gwlad. Hoffwn ddatganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet yn amlinellu sut mae Llywodraeth Cymru yn mynd i reoli lefel yr atebion i'r ymgynghoriad a'r camau nesaf yn y broses ymgynghori honno.
Hoffwn hefyd ddatganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a'r Gweinidog dros faterion gwledig am benderfyniad Llywodraeth y DU i beidio â chaniatáu i gneifwyr ddod yma o hemisffer y de. Bydd hynny'n cael effaith ddifrifol ar ein tymor cneifio eleni, oherwydd mae angen i'r cneifwyr hynny ddod draw i wneud yn siŵr bod defaid yn cael eu cneifio er mwyn gwella ein lles anifeiliaid ledled Cymru. Felly, hoffwn ddatganiad brys gan y Dirprwy Brif Weinidog ar hynny, i weld beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i roi pwysau ar eu cydweithwyr yn Llywodraeth y DU ar y mater hwn.
Of course, in terms of your first point, the planning application consultation will take its course, and rightly so. I know that people will be able to engage in that.
Your second point: yes, this is where we want to welcome people who are able to help us in terms of their skills, and specialist skills particularly. That’s something of course that, in terms of your party and the horrors that we’ve heard recently about what your party is saying about considering some sort of border security controls and initiatives like the dreadful ICE in the States, is very, very worrying.
Wrth gwrs, o ran eich pwynt cyntaf, bydd yr ymgynghoriad ar gais cynllunio yn dilyn ei gwrs, ac yn iawn felly. Rwy'n gwybod y bydd pobl yn gallu cymryd rhan yn hwnnw.
Eich ail bwynt: ie, dyma lle rydyn ni eisiau croesawu pobl sy'n gallu ein helpu o ran eu sgiliau, a sgiliau arbenigol yn arbennig. Mae hynny'n rhywbeth wrth gwrs, o ran eich plaid a'r erchyllterau rydyn ni wedi'u clywed yn ddiweddar am yr hyn y mae eich plaid yn ei ddweud am ystyried rhyw fath o reolaethau diogelwch ffiniau a mentrau fel yr ICE ofnadwy yn yr Unol Daleithiau, yn bryderus iawn, iawn.
On this fourth anniversary of the Russian invasion of Ukraine, Alun Davies and I recently visited three cities in Ukraine—Kyiv, Pavlohrad and Dnipro—all near the front line and under regular attack. In Pavlohrad, we met with representatives of the nine miners who were killed by a drone attack as they were returning from their colliery shift. Those who survived the blast were then hunted down by yet a further drone, and further were killed and wounded.
Rhondda Cynon Taf council, one mining area, is now planning to twin with Pavlohrad, another mining area, to give that solidarity and to develop those links between two similar areas. And in Wales, we now have 8,300 Ukrainian families, mainly women and children, who have sought refuge status in Wales. Thank you for all the work you have done on that over the past four years. Will you write to Rhondda Cynon Taf to congratulate them on their initiative? Will you also make a statement on the importance of the nation of sanctuary policy in supporting those Ukrainian refugees and all others who have fled war, oppression and sought safety in Wales?
Ar y pedwerydd pen-blwydd hwn o ymosodiad Rwsia ar Wcráin, ymwelodd Alun Davies a minnau yn ddiweddar â thair dinas yn Wcráin—Kyiv, Pavlohrad a Dnipro—i gyd yn agos at y rheng flaen ac o dan ymosodiad rheolaidd. Yn Pavlohrad, fe wnaethom gyfarfod â chynrychiolwyr o'r naw glöwr a laddwyd gan ymosodiad drôn wrth iddynt ddychwelyd o'u shifft yn y lofa. Yna cafodd y rhai a oroesodd y ffrwydrad eu hymlid gan ddrôn arall, a chafodd mwy eu lladd a'u hanafu.
Mae cyngor Rhondda Cynon Taf, un ardal lofaol, bellach yn bwriadu gefeillio â Pavlohrad, ardal lofaol arall, i roi'r undod hwnnw ac i ddatblygu'r cysylltiadau hynny rhwng dwy ardal debyg. Ac yng Nghymru, mae gennym bellach 8,300 o deuluoedd o Wcráin, menywod a phlant yn bennaf, sydd wedi ceisio statws lloches yng Nghymru. Diolch am yr holl waith rydych chi wedi'i wneud ar hynny dros y pedair blynedd diwethaf. A wnewch chi ysgrifennu at Rondda Cynon Taf i'w llongyfarch ar eu menter? A wnewch chi hefyd ddatganiad ar bwysigrwydd polisi cenedl noddfa wrth gefnogi'r ffoaduriaid o Wcráin hynny a phawb arall sydd wedi ffoi rhag rhyfel, gormes a cheisio diogelwch yng Nghymru?
Thank you very much, diolch yn fawr, Mick Antoniw, and thank you for that report directly from Ukraine, directly from the front line. We’ve already recognised and acknowledged the incredible bravery and courage that you witnessed again on your visit last week, and those all-important supplies that you took again on that journey. I know that there is cross-party support for the work and for the commitment that you have made.
The latest development in terms of the Rhondda Cynon Taf twinning arrangement, in terms of those two mining areas, I think is something that we would want to congratulate RCT on, and I certainly will be writing to them. I just wanted also to say that I was very privileged to meet today, with Mick Antoniw, Larysa Martseva and Helen McAdie from the Ukrainian hub in Cardiff to mark the fourth anniversary of the invasion of Ukraine and to thank them for their work. But I particularly wanted to thank Larysa Martseva and Helen for the way in which they've supported the nation of sanctuary recently in a broadcast on BBC Wales, and also to thank the Ukrainian community for their continued support for the nation of sanctuary, which they've recognised has helped the welcome of over 8,000 people displaced by the war through the UK to come and live with us here in Wales.
Diolch yn fawr iawn, diolch yn fawr, Mick Antoniw, a diolch am yr adroddiad yna yn uniongyrchol o Wcráin, yn uniongyrchol o'r rheng flaen. Rydym eisoes wedi cydnabod y dewrder a'r gwroldeb anhygoel a welsoch eto ar eich ymweliad yr wythnos diwethaf, a'r cyflenwadau hollbwysig hynny a oedd gennych eto ar y daith honno. Rwy'n gwybod bod cefnogaeth drawsbleidiol i'r gwaith ac i'r ymrwymiad rydych chi wedi'i wneud.
Rwy'n credu bod y datblygiad diweddaraf o ran trefniant gefeillio Rhondda Cynon Taf, o ran y ddwy ardal lofaol hynny, yn rhywbeth y byddem am longyfarch RhCT arno, ac yn sicr byddaf yn ysgrifennu atynt. Roeddwn i eisiau dweud hefyd yr oedd hi'n fraint mawr iawn cael cwrdd heddiw â Mick Antoniw, Larysa Martseva a Helen McAdie o'r ganolfan Wcreinaidd yng Nghaerdydd i nodi pedwerydd pen-blwydd yr ymosodiad ar Wcráin ac i ddiolch iddynt am eu gwaith. Ond roeddwn i eisiau diolch yn arbennig i Larysa Martseva a Helen am y ffordd y maen nhw wedi cefnogi'r genedl noddfa yn ddiweddar mewn darllediad ar BBC Cymru, a hefyd i ddiolch i'r gymuned Wcreinaidd am eu cefnogaeth barhaus i'r genedl noddfa, y maent wedi cydnabod ei bod wedi helpu i groesawu dros 8,000 o bobl sydd wedi'u dadleoli gan y rhyfel drwy'r DU i ddod i fyw gyda ni yma yng Nghymru.
Ac yn olaf, Andrew R.T. Davies.
And finally, Andrew R.T. Davies.
Thank you, Deputy Presiding Officer. Leader of the house, is it possible to have a statement from the health Minister in relation to the strike that's going on at the moment in the Cwm Taf Morgannwg University Health Board area with health visitors? I appreciate the Cwm Taf health board is the employer of the health visitors, but the Welsh Government clearly has skin in the game here. Health visitors provide an important service to some of the most vulnerable in the community just having young children born, babies, and, obviously, doing those important first visits and making sure that the progress of the little ones is being developed within the family context and the community context. It is a fact that to be a health visitor you need to, obviously, have a Master’s degree, and, ultimately, from the evidence provided in this campaign, the health visitors in the Cwm Taf health board area believe that they are being underpaid to the tune of £8,000 to £9,000. So, it is vital that a third party in the shape of the Welsh Government get involved, resolve this dispute and, ultimately, get health visitors back to the vitally important role that they play within our communities.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Arweinydd y tŷ, a yw'n bosibl cael datganiad gan y Gweinidog iechyd mewn perthynas â'r streic sy'n digwydd ar hyn o bryd yn ardal Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg gan ymwelwyr iechyd? Rwy'n gwerthfawrogi mai bwrdd iechyd Cwm Taf yw cyflogwr yr ymwelwyr iechyd, ond mae'n amlwg bod gan Lywodraeth Cymru fuddsoddiad er mwyn cyrraedd nod yma. Mae ymwelwyr iechyd yn darparu gwasanaeth pwysig i rai o'r rhai mwyaf agored i niwed yn y gymuned, gyda phlant ifanc wedi'u geni, babanod, ac, yn amlwg, gwneud yr ymweliadau cyntaf pwysig hynny a gwneud yn siŵr bod cynnydd y rhai bach yn cael ei ddatblygu o fewn y cyd-destun teuluol a'r cyd-destun cymunedol. Mae'n ffaith, er mwyn i chi fod yn ymwelydd iechyd, yn amlwg mae angen gradd Meistr arnoch, ac, yn y pen draw, o'r dystiolaeth a ddarperir yn yr ymgyrch hon, mae'r ymwelwyr iechyd yn ardal bwrdd iechyd Cwm Taf yn credu eu bod yn cael eu talu £8,000 i £9,000 yn llai na'r hyn sy'n ddigonol. Felly, mae'n hanfodol bod trydydd parti ar ffurf Llywodraeth Cymru yn cymryd rhan, datrys yr anghydfod hwn ac, yn y pen draw, sicrhau bod ymwelwyr iechyd yn dychwelyd i'r rôl hanfodol bwysig y maen nhw'n ei chwarae yn ein cymunedau.
Thank you for the question.
Diolch am y cwestiwn.
Diolch yn fawr am eich cwestiwn.
Thank you very much for your question.
It's really important that this is resolved in the spirit of social partnership, and that message, I'm sure, has been very clearly conveyed to Cwm Taf health board.
Mae'n bwysig iawn bod hyn yn cael ei ddatrys yn ysbryd partneriaeth gymdeithasol, ac mae'r neges honno, rwy'n siŵr, wedi'i chyfleu'n glir iawn i fwrdd iechyd Cwm Taf.
Diolch, Trefnydd.
Thank you, Trefnydd.
Eitem 3 heddiw yw datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio, cynllun buddsoddi cronfa twf lleol Cymru. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet i wneud y datganiad—Rebecca Evans.
Item 3 today is a statement by the Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning on the local growth fund investment plan for Wales. I call on the Cabinet Secretary to make the statement—Rebecca Evans.
I welcome this opportunity to update Members on progress in developing an investment plan with partners to invest £547 million of UK Government funding through the local growth fund for Wales between April 2026 and March 2029.
In October, we announced jointly with the UK Government that this funding and the decisions surrounding it will return to the Welsh Government and be scrutinised by the Senedd. We have agreed with the UK Government to work within an overall UK framework in which a local growth fund focused on economic growth operates across all four nations. As part of this, the Welsh Government must agree an investment plan with the UK Government for which we have continued to push for less oversight and bureaucracy than the EU model. We are currently developing a memorandum of understanding with the UK Government to set out these arrangements, which we will publish once agreed. This agreement honours the commitment to restore decision making over post-EU funds after the previous UK Government, through its shared prosperity fund, bypassed the Welsh Government and the Senedd. Since the agreement in October, we've moved quickly, working closely with local government and with wider partners.
To inform our investment plan, we held a public consultation in November and December, underpinned by four regional events. The consultation proposals were founded on a strong evidence base, including lessons learned from previous programmes, including Senedd committee recommendations, input from local government and our regional investment steering group, chaired by Carolyn Thomas MS, our projects with the Organisation for Economic Co-operation and Development on regional development and international best practice, the 2020 regional investment framework, and a detailed socioeconomic analysis.
Using this evidence, our consultation focused on two principal objectives for driving our economy, helping businesses and employees to increase productivity, creating better jobs and raising wages, and reducing economic inequalities by targeting support where levels of economic inactivity or unemployment are highest. To help achieve these objectives, our proposals sought views on guiding principles, priorities and objectives, transition arrangements, a longer term approach to regional growth funding, and monitoring and evaluation. Our approach uses regional planning and prioritisation, supported by local delivery. This seeks to learn lessons from over 20 years of EU funding and from international best practice, and from international best practice, including through our OECD work. The aim is to avoid the overcentralisation that was a criticism of EU funds, and the fragmentation and lack of strategic coherence resulting from overly localised approaches, like the shared prosperity fund.
Croesawaf y cyfle hwn i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am y cynnydd o ran datblygu cynllun buddsoddi gyda phartneriaid i fuddsoddi £547 miliwn o gyllid Llywodraeth y DU drwy gronfa twf lleol Cymru rhwng Ebrill 2026 a Mawrth 2029.
Ym mis Hydref, cyhoeddwyd ar y cyd â Llywodraeth y DU y bydd y cyllid hwn a'r penderfyniadau sy'n ymwneud ag ef yn dychwelyd i Lywodraeth Cymru ac yn destun craffu gan y Senedd. Rydym wedi cytuno gyda Llywodraeth y DU i weithio o fewn fframwaith cyffredinol y DU lle mae cronfa twf lleol sy'n canolbwyntio ar dwf economaidd yn gweithredu ar draws y pedair gwlad. Fel rhan o hyn, rhaid i Lywodraeth Cymru gytuno ar gynllun buddsoddi gyda Llywodraeth y DU lle rydym wedi parhau i wthio am lai o oruchwyliaeth a biwrocratiaeth na'r model UE. Ar hyn o bryd rydym yn datblygu memorandwm cyd-ddealltwriaeth gyda Llywodraeth y DU i nodi'r trefniadau hyn, y byddwn yn eu cyhoeddi unwaith y cytunir arnynt. Mae'r cytundeb hwn yn anrhydeddu'r ymrwymiad i adfer y broses o wneud penderfyniadau dros gronfeydd ar ôl yr UE ar ôl i Lywodraeth flaenorol y DU, drwy ei chronfa ffyniant gyffredin, anwybyddu Llywodraeth Cymru a'r Senedd. Ers y cytundeb ym mis Hydref, rydym wedi symud yn gyflym, gan weithio'n agos gyda llywodraeth leol a gyda phartneriaid ehangach.
Er mwyn llywio ein cynllun buddsoddi, cynhaliwyd ymgynghoriad cyhoeddus ym mis Tachwedd a mis Rhagfyr, wedi'i ategu gan bedwar digwyddiad rhanbarthol. Roedd y cynigion ymgynghori wedi'u seilio ar sylfaen dystiolaeth gadarn, gan gynnwys gwersi a ddysgwyd o raglenni blaenorol, gan gynnwys argymhellion pwyllgorau'r Senedd, mewnbwn gan lywodraeth leol a'n grŵp llywio buddsoddi rhanbarthol, dan gadeiryddiaeth Carolyn Thomas AS, ein prosiectau gyda'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ar ddatblygu rhanbarthol ac arfer gorau rhyngwladol, fframwaith buddsoddi rhanbarthol 2020, a dadansoddiad economaidd-gymdeithasol manwl.
Gan ddefnyddio'r dystiolaeth hon, canolbwyntiodd ein hymgynghoriad ar ddau brif amcan ar gyfer ysgogi ein heconomi, helpu busnesau a gweithwyr i gynyddu cynhyrchiant, creu swyddi gwell a chodi cyflogau, a lleihau anghydraddoldebau economaidd trwy dargedu cymorth lle mae lefelau anweithgarwch economaidd neu ddiweithdra ar eu huchaf. Er mwyn helpu i gyflawni'r amcanion hyn, roedd ein cynigion yn ceisio barn ar egwyddorion arweiniol, blaenoriaethau ac amcanion, trefniadau pontio, dull tymor hwy o ariannu twf rhanbarthol, a monitro a gwerthuso. Mae ein dull yn defnyddio cynllunio a blaenoriaethu rhanbarthol, gyda chefnogaeth cyflawni lleol. Mae hyn yn ceisio dysgu gwersi o dros 20 mlynedd o gyllid yr UE ac o arferion gorau rhyngwladol, ac o arferion gorau rhyngwladol, gan gynnwys trwy waith Y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd. Y nod yw osgoi'r gor-ganoli a oedd yn feirniadaeth ar gronfeydd yr UE, a'r darnio a'r diffyg cydlyniant strategol sy'n deillio o ddulliau rhy leol, fel y gronfa ffyniant gyffredin.
Importantly, a regional approach also enables much stronger alignment between the local growth fund and other regional funding streams and strategies. For example, corporate joint committees already lead on regional transport and strategic development plans, innovation partnerships and investment zones, with some also overseeing city and growth deals. The local growth fund provides an opportunity to fill gaps within each region and to invest in areas with catch-up potential, or where competitive investment is less likely to flow.
We have proposed a transition year for the local growth fund in Wales, but this is not a continuation of the shared prosperity fund. The new fund has different objectives and a very different funding mix. However, working with local government, the transition year will help us mitigate some impacts of the shared prosperity fund coming to an end, while allowing time for more detailed regional planning with the CJCs, in line with recommendations from the OECD and others.
Our consultation received 154 responses, and over 200 people attended our regional events. We will publish a summary of consultation responses by the end of this week, which shows strong support for a national framework with regional flexibility, alignment to existing structures, a clear community voice, and multi-year planning. We have listened carefully to feedback from our partners in local government, the private sector, higher education, further education, and the third sector. This includes through my ongoing discussions with our Welsh Local Government Association economy spokespeople.
There is widespread but conditional support for our proposal for a transition year. However, partners raised significant concerns about the loss of revenue, the heavy weighting towards capital, and the short-term funding cycle. We are working closely with local government to mitigate these impacts wherever possible, while the design of our transition arrangements directly reflects local government requests to maintain key capacity while we prepare for a more regional approach.
Partners also highlighted the need for strengthened capacity, capability, partnership and decision-making arrangements within CJCs, as well as effective and timely guidance. We will work closely with CJCs and local government to develop these during the transition year. Our approach demonstrates the close working relationship between the Welsh Government and local government.
In Wales, every region will receive funding. This contrasts with decisions in England and Scotland, where consultations have not been undertaken, transition arrangements are not being provided, and many regions and local authorities are losing access to funding entirely. The consultation responses, coupled with partner feedback and the Economy, Trade and Rural Affairs Committee inquiry report, which was published yesterday, underline the importance of prioritising this funding rather than spreading it too thinly.
To address this, we are looking to refine our investment priorities to three areas that are most critical for productivity growth. These are business competitiveness, including research, development and innovation; demand-led skills and tackling economic inactivity; and regional infrastructure, including strategic sites and premises, transport improvements, energy and energy efficiency. Based on consultation feedback, we will reduce the number of objectives within each priority area to help delivery partners focus on their activity.
Our aim is still for regions to retain significant flexibility to shape their own investment portfolios to address specific opportunities and challenges, but they will be required to prioritise within a set menu of options. Following the transition year, we also intend to support pan-Wales or cross-regional projects, where these are developed collaboratively with regions and can enhance consistency and strategic coherence, reduce duplication, and achieve economies of scale. We will work with regions and the wider partnership during the transition year to develop options for pan-Wales or cross-regional capital investments. Revenue funding, however, will remain under regional control.
I would like to thank the WLGA, local government, the steering group, all partners and the ETRA committee for their contributions to this work. Together, we will ensure that the local growth fund for Wales works alongside other programmes to boost productivity growth, support businesses and better wages, and help deliver higher living standards and a sustainable growing economy. I will update Members further on progress, including the publication of our investment plan and the memorandum of understanding.
Yn bwysig, mae dull rhanbarthol hefyd yn galluogi aliniad llawer cryfach rhwng y gronfa twf lleol a ffrydiau a strategaethau cyllido rhanbarthol eraill. Er enghraifft, mae cyd-bwyllgorau corfforedig eisoes yn arwain ar gynlluniau trafnidiaeth a datblygu strategol rhanbarthol, partneriaethau arloesi a pharthau buddsoddi, gyda rhai hefyd yn goruchwylio bargeinion dinesig a thwf. Mae'r gronfa twf lleol yn rhoi cyfle i lenwi bylchau ym mhob rhanbarth ac i fuddsoddi mewn ardaloedd sydd â photensial i ddal i fyny, neu lle mae buddsoddiad cystadleuol yn llai tebygol o lifo.
Rydym wedi cynnig blwyddyn bontio ar gyfer y gronfa twf lleol yng Nghymru, ond nid yw hyn yn barhad o'r gronfa ffyniant gyffredin. Mae gan y gronfa newydd amcanion gwahanol a chymysgedd cyllido gwahanol iawn. Fodd bynnag, gan weithio gyda llywodraeth leol, bydd y flwyddyn bontio yn ein helpu i liniaru rhai effeithiau pan ddaw'r gronfa ffyniant gyffredin i ben, gan ganiatáu amser ar gyfer cynllunio rhanbarthol mwy manwl gyda'r cyd-bwyllgorau corfforedig, yn unol ag argymhellion y Sefydliad ar Gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd, OECD, ac eraill.
Derbyniodd ein hymgynghoriad 154 o ymatebion, a daeth dros 200 o bobl i'n digwyddiadau rhanbarthol. Byddwn yn cyhoeddi crynodeb o'r ymatebion i'r ymgynghoriad erbyn diwedd yr wythnos hon, sy'n dangos cefnogaeth gref i fframwaith cenedlaethol gyda hyblygrwydd rhanbarthol, aliniad â strwythurau presennol, llais cymunedol clir, a chynllunio amlflwyddyn. Rydym wedi gwrando'n astud ar adborth gan ein partneriaid mewn llywodraeth leol, y sector preifat, addysg uwch, addysg bellach, a'r trydydd sector. Mae hyn yn cynnwys trwy fy nhrafodaethau parhaus gyda llefarwyr economi Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru.
Mae cefnogaeth eang ond amodol i'n cynnig ar gyfer blwyddyn bontio. Fodd bynnag, cododd partneriaid bryderon sylweddol am golli refeniw, y pwysoliad trwm tuag at gyfalaf, a'r cylch cyllido tymor byr. Rydym yn gweithio'n agos gyda llywodraeth leol i liniaru'r effeithiau hyn lle bynnag y bo modd, tra bod dyluniad ein trefniadau pontio yn adlewyrchu'n uniongyrchol geisiadau llywodraeth leol i gynnal capasiti allweddol wrth i ni baratoi ar gyfer dull mwy rhanbarthol.
Tynnodd partneriaid sylw hefyd at yr angen am gryfhau capasiti, gallu, trefniadau partneriaeth a gwneud penderfyniadau o fewn cyd-bwyllgorau corfforedig, yn ogystal â chanllawiau effeithiol ac amserol. Byddwn yn gweithio'n agos gyda chyd-bwyllgorau corfforedig a llywodraeth leol i ddatblygu'r rhain yn ystod y flwyddyn bontio. Mae ein dull gweithredu yn dangos y berthynas waith agos rhwng Llywodraeth Cymru a llywodraeth leol.
Yng Nghymru, bydd pob rhanbarth yn derbyn cyllid. Mae hyn yn cyferbynnu â phenderfyniadau yn Lloegr a'r Alban, lle nad yw ymgynghoriadau wedi'u cynnal, nid yw trefniadau pontio yn cael eu darparu, ac mae llawer o ranbarthau ac awdurdodau lleol yn colli mynediad at gyllid yn gyfan gwbl. Mae'r ymatebion i'r ymgynghoriad, ynghyd ag adborth partneriaid ac adroddiad ymchwiliad Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig, a gyhoeddwyd ddoe, yn tanlinellu pwysigrwydd blaenoriaethu'r cyllid hwn yn hytrach na'i ledaenu'n rhy denau.
Er mwyn mynd i'r afael â hyn, rydym yn bwriadu mireinio ein blaenoriaethau buddsoddi i dri maes sydd fwyaf hanfodol ar gyfer twf cynhyrchiant. Y rhain yw cystadleurwydd busnes, gan gynnwys ymchwil, datblygu ac arloesi; sgiliau a arweinir gan y galw a mynd i'r afael ag anweithgarwch economaidd; a seilwaith rhanbarthol, gan gynnwys safleoedd ac adeiladau strategol, gwelliannau trafnidiaeth, ynni ac effeithlonrwydd ynni. Yn seiliedig ar adborth ymgynghori, byddwn yn lleihau nifer yr amcanion ym mhob maes blaenoriaeth i helpu partneriaid cyflawni i ganolbwyntio ar eu gweithgaredd.
Ein nod o hyd yw i ranbarthau gadw hyblygrwydd sylweddol i lunio eu portffolios buddsoddi eu hunain i fynd i'r afael â chyfleoedd a heriau penodol, ond bydd yn ofynnol iddynt flaenoriaethu o fewn dewislen benodol o opsiynau. Yn dilyn y flwyddyn bontio, rydym hefyd yn bwriadu cefnogi prosiectau Cymru gyfan neu draws-ranbarthol, lle mae'r rhain yn cael eu datblygu ar y cyd â rhanbarthau a gallant wella cysondeb a chydlyniant strategol, lleihau dyblygu, a chyflawni arbedion graddfa. Byddwn yn gweithio gyda rhanbarthau a'r bartneriaeth ehangach yn ystod y flwyddyn bontio i ddatblygu opsiynau ar gyfer buddsoddiadau cyfalaf Cymru gyfan neu draws-ranbarthol. Bydd cyllid refeniw, fodd bynnag, yn parhau i fod o dan reolaeth ranbarthol.
Hoffwn ddiolch i CLlLC, llywodraeth leol, y grŵp llywio, yr holl bartneriaid a Phwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig am eu cyfraniadau i'r gwaith hwn. Gyda'n gilydd, byddwn yn sicrhau bod cronfa twf lleol Cymru yn gweithio ochr yn ochr â rhaglenni eraill i hybu twf cynhyrchiant, cefnogi busnesau a chyflogau gwell, a helpu i sicrhau safonau byw uwch ac economi sy'n tyfu'n gynaliadwy. Byddaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau ymhellach ar gynnydd, gan gynnwys cyhoeddi ein cynllun buddsoddi a'r memorandwm cyd-ddealltwriaeth.
I welcome the opportunity to respond to the statement on the local growth fund for Wales. Let us begin with what is being proposed. The local growth fund is worth £547 million over three years—around £182 million per year. When we compare that with previous streams, whether EU structural funds or the UK's shared prosperity fund, it is evident that this represents a significant reduction in annual support. Indeed, the Economy, Trade and Rural Affairs Committee was unequivocal in its assessment. In conclusion 1 of its report, it states:
'We are disappointed with the large reduction in funding received by Wales though the LGF compared to the previous economic development schemes as this means there will be less money to invest in, and support, our most vulnerable communities.'
This is not just opposition rhetoric; this is a considered view of a cross-party Senedd committee. And it goes to the heart of the matter: with less money, we will inevitably face harder choices. The question is whether this fund is structured in a way that maximises its impact.
We are told that the objectives are to support productivity growth and reduce economic inequalities. Those are all goals we share, but ambition must be backed by resource and by the right funding mix. As you've mentioned, Cabinet Secretary, the 70:30 split in favour of capital over revenue marks a clear departure from the shared prosperity fund, which was predominantly revenue based. Capital investment, strategic sites, transport links, energy infrastructure, et cetera, can be transformative, but productivity is not delivered by infrastructure alone, it depends on people, on skills provision, business advice, innovation support and employability programmes for those currently outside of the labour market.
So, Cabinet Secretary, how will the Government protect the revenue funding interventions, business support services, training schemes and initiatives tackling economic inactivity when revenue is now such a constrained proportion of the overall settlement? And how does this capital-heavy model align with the reality that many of our most deprived communities require intensive people-focused support to move individuals into sustained employment?
The Industrial Communities Alliance, in its recent report, 'The Demolition of British Regional Policy', highlights that older industrial areas of south Wales continue to record some of the highest claimant rates for out-of-work benefits in the UK. West Wales, previously recognised as a less developed region under EU classification, was a major beneficiary of structural funds precisely because of structural economic weaknesses. It also benefited from the SPF funding due to this. If funding is now reduced and revenue activity restricted, how will this Government ensure that those same communities do not fall further behind? Will resources be tightly targeted at areas of greater need or distributed so broadly that impact is diluted?
We also face the issue of duration; a three-year programme offers limited certainty. Economic development requires long-term pipelines, particularly where private co-investment is sought. So, Cabinet Secretary, what assurances can you provide about continuity beyond March 2029? How will the Government avoid the stop-start cycle that has too often undermined regional development policy?
The Government speaks of regional delivery through corporate joint committees and a transition year to manage change. Consultation responses suggest support for a national framework with regional flexibility. That is sensible in principle, but partners have raised concerns about capacity, capability and governance within CJCs. Is the Cabinet Secretary confident that CJCs are a suitable vehicle to manage significant capital portfolios, and what concrete steps will be taken with regard to transparency? Indeed, we are advocating for a development agency.
Finally, scrutiny and transparency matter. This fund will be subject to oversight by both the Senedd and the UK Government. That scrutiny must be meaningful. Will the Cabinet Secretary commit to publishing clear project selection criteria, measurable productivity indicators and annual performance data, so that Members can properly assess whether jobs are being created, wages are rising and economic inactivity is falling?
Dirprwy Lywydd, Wales needs sustained and inclusive growth. We need infrastructure investment—yes, of course we do—but we also need human capital investment that enables people to access opportunity. The committee has warned that there is less money available to support our most vulnerable communities. That reality demands sharper focus, clearer prioritisation, and, therefore, rigorous accountability and transparency. We stand ready to support the measures that genuinely drive growth and reduce inequality, but where funding is reduced, revenue constrained and long-term uncertainty clear, it is our responsibility to be asking the difficult questions, because our communities deserve nothing less. Diolch, Dirprwy Lywydd.
Rwy'n croesawu'r cyfle i ymateb i'r datganiad ar gronfa twf lleol Cymru. Gadewch i ni ddechrau gyda'r hyn sy'n cael ei gynnig. Mae'r gronfa twf lleol yn werth £547 miliwn dros dair blynedd—tua £182 miliwn y flwyddyn. Pan fyddwn yn cymharu hynny â ffrydiau blaenorol, boed yn gronfeydd strwythurol yr UE neu gronfa ffyniant gyffredin y DU, mae'n amlwg bod hyn yn cynrychioli gostyngiad sylweddol mewn cymorth blynyddol. Yn wir, roedd Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig yn ddiamwys yn ei asesiad. Yng nghasgliad 1 o'i adroddiad, mae'n nodi,
'Rydym yn siomedig gyda’r gostyngiad mawr yn y cyllid y bydd Cymru yn ei gael drwy’r Gronfa Twf Lleol o’i gymharu â’r cynlluniau datblygu economaidd blaenorol gan fod hyn yn golygu y bydd llai o arian i gefnogi a buddsoddi yn ein cymunedau sydd fwyaf agored i niwed.'
Nid rhethreg yr wrthblaid yn unig yw hon; mae hon yn farn yn dilyn ystyriaeth pwyllgor trawsbleidiol y Senedd. Ac mae'n mynd i wraidd y mater: gyda llai o arian, byddwn yn anochel yn wynebu dewisiadau anoddach. Y cwestiwn yw a yw'r gronfa hon wedi'i strwythuro mewn ffordd sy'n gwneud y mwyaf o'i heffaith.
Dywedir wrthym mai'r amcanion yw cefnogi twf cynhyrchiant a lleihau anghydraddoldebau economaidd. Mae'r rhain i gyd yn nodau rydyn ni'n eu rhannu, ond rhaid cefnogi uchelgais gydag adnoddau a chan y cymysgedd cyllid cywir. Fel y sonioch chi, Ysgrifennydd Cabinet, mae'r rhaniad 70:30 o blaid cyfalaf dros refeniw yn nodi gwyriad clir o'r gronfa ffyniant gyffredin, a oedd yn seiliedig ar refeniw yn bennaf. Gall buddsoddiad cyfalaf, safleoedd strategol, cysylltiadau trafnidiaeth, seilwaith ynni, ac ati, fod yn drawsnewidiol, ond nid yw cynhyrchiant yn cael ei gyflawni gan seilwaith yn unig, mae'n dibynnu ar bobl, ar ddarpariaeth sgiliau, cyngor busnes, cymorth arloesi a rhaglenni cyflogadwyedd i'r rhai y tu allan i'r farchnad lafur ar hyn o bryd.
Felly, Ysgrifennydd Cabinet, sut y bydd y Llywodraeth yn diogelu'r ymyraethau cyllido refeniw, gwasanaethau cymorth busnes, cynlluniau hyfforddi a mentrau sy'n mynd i'r afael ag anweithgarwch economaidd pan fydd refeniw bellach yn gyfran mor gyfyngedig o'r setliad cyffredinol? A sut mae'r model cyfalaf hwn yn cyd-fynd â'r realiti bod llawer o'n cymunedau mwyaf difreintiedig angen cymorth dwys sy'n canolbwyntio ar bobl er mwyn symud unigolion i gyflogaeth gynaliadwy?
Mae Cynghrair y Cymunedau Diwydiannol, yn ei adroddiad diweddar, 'The Demolition of British Regional Policy', yn tynnu sylw at y ffaith bod ardaloedd diwydiannol hŷn de Cymru yn parhau i gofnodi rhai o'r cyfraddau hawlwyr uchaf ar gyfer budd-daliadau di-waith yn y DU. Roedd Gorllewin Cymru, a gydnabuwyd yn flaenorol fel rhanbarth llai datblygedig o dan ddosbarthiad yr UE, yn fuddiolwr mawr o gronfeydd strwythurol yn union oherwydd gwendidau economaidd strwythurol. Elwodd hefyd ar gyllid y Gronfa Ffyniant Gyffredin oherwydd hyn. Os bydd cyllid bellach yn cael ei leihau a gweithgarwch refeniw wedi'i gyfyngu, sut bydd y Llywodraeth hon yn sicrhau nad yw'r cymunedau hynny yn syrthio ymhellach ar ei hôl hi? A fydd adnoddau yn cael eu targedu'n dynn tuag at ardaloedd o fwy o angen neu eu dosbarthu mor eang fel bod yr effaith yn cael ei wanhau?
Rydym hefyd yn wynebu'r mater o hyd; bod rhaglen tair blynedd yn cynnig sicrwydd cyfyngedig. Mae datblygu economaidd yn gofyn am lif prosiectau tymor hir, yn enwedig lle ceisir cyd-fuddsoddiad preifat. Felly, Ysgrifennydd Cabinet, pa sicrwydd allwch chi ei roi ynghylch parhad y tu hwnt i fis Mawrth 2029? Sut bydd y Llywodraeth yn osgoi'r cylch atal a chychwyn sydd wedi tanseilio polisi datblygu rhanbarthol yn rhy aml?
Mae'r Llywodraeth yn siarad am gyflawni rhanbarthol trwy gyd-bwyllgorau corfforedig a blwyddyn bontio i reoli newid. Mae ymatebion i'r ymgynghoriad yn awgrymu cefnogaeth i fframwaith cenedlaethol gyda hyblygrwydd rhanbarthol. Mae hynny'n synhwyrol mewn egwyddor, ond mae partneriaid wedi codi pryderon am gapasiti, gallu a llywodraethu o fewn gyd-bwyllgorau corfforedig. A yw'r Ysgrifennydd Cabinet yn hyderus bod cyd-bwyllgorau corfforedig yn gyfrwng addas i reoli portffolios cyfalaf sylweddol, a pha gamau pendant fydd yn cael eu cymryd o ran tryloywder? Yn wir, rydym yn eiriol dros asiantaeth ddatblygu.
Yn olaf, mae craffu a thryloywder yn bwysig. Bydd y gronfa hon yn destun goruchwyliaeth gan y Senedd a Llywodraeth y DU. Rhaid i'r craffu hwnnw fod yn ystyrlon. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ymrwymo i gyhoeddi meini prawf dewis prosiectau clir, dangosyddion cynhyrchiant mesuradwy a data perfformiad blynyddol, fel y gall Aelodau asesu'n briodol a yw swyddi'n cael eu creu, cyflogau'n codi ac anweithgarwch economaidd yn gostwng?
Dirprwy Lywydd, Mae angen twf parhaus a chynhwysol ar Gymru. Mae angen buddsoddiad seilwaith arnom—wrth gwrs, mae ei angen—ond mae angen buddsoddiad cyfalaf dynol arnom hefyd sy'n galluogi pobl i gael mynediad at gyfleoedd. Mae'r pwyllgor wedi rhybuddio bod llai o arian ar gael i gefnogi ein cymunedau mwyaf agored i niwed. Mae'r realiti hwnnw'n gofyn am ffocws mwy craff, blaenoriaethu cliriach, ac, felly, atebolrwydd a thryloywder trylwyr. Rydym yn barod i gefnogi'r mesurau sydd wirioneddol yn ysgogi twf ac yn lleihau anghydraddoldeb, ond lle mae cyllid yn cael ei leihau, refeniw wedi'i gyfyngu ac ansicrwydd hirdymor yn glir, ein cyfrifoldeb ni yw gofyn y cwestiynau anodd, oherwydd mae ein cymunedau yn haeddu hyn a dim llai. Diolch, Dirprwy Lywydd.
I'm very grateful for those questions this afternoon, and it is a fact that, following our departure from the European Union, the funding that we have available is less. That was a choice that was made, and that was a choice that was understood at the time. But I prefer to look at this particular glass as being more than half full: there's more than £540 million within that glass over the next three years, and I know that we can do significant things through our local and regional partners to make sure that that funding does have a major impact in our communities right across Wales. The fact that we are able to support communities right across Wales is significant, because, again, this is something that we're only doing here in Wales. We've chosen to make sure that every part of Wales can benefit; that's not something that can be said in England or Scotland, as a result of the choices that have been made there.
The point, though, about the capital-revenue split is a really important one, and it's one that I've been pressing with colleagues in the UK Government for some time. I'm really grateful to the committee for the recognition of the seriousness of this particular point. We've been pressing UK Government to look again at that. At the moment, it's 70 per cent capital, 30 per cent revenue. That's really challenging, but I don't think that we're in a place now where we're going to see a change in mind from the UK Government on that particular point, so we are working really hard with local government to make sure that the funding is well spent and well targeted.
The UK Government has made it clear that the local growth fund is a new fund. It says that the shared prosperity fund is coming to an end, and the new fund does have different, stronger economic objectives as compared with the shared prosperity fund. For our particular plan, the point about productivity is the golden thread that runs right throughout that.
We have tried to take some specific steps to mitigate the impact of this on local government, though. We've agreed to this additional transitional year. That's only happening here in Wales, and that does give local government the chance to continue to work with us to plan for what comes next. We've also agreed, crucially, for this transitional year, to use the existing structures within local government and to use the existing allocation methodology. Both of those things were requested of us by local government, and we were happy to work with them to deliver on that.
My colleague the Cabinet Secretary for Housing and Local Government has written to leaders earlier this month to highlight the additional budgetary flexibilities that we're putting in place to support them as well, and to highlight the guidance on the flexible use of capital receipts direction used in 2025. Again, that's something that we're doing to try and support local government as it moves to the next phase.
I think the question about the formula is really, really important, so our consultation sought views on a suitable needs-based formula to allocate regional funding. In the transitional year, as I said, we will use the existing SPF methodology for allocating funding to the lead authorities for the SPF, and that will help mitigate some of the impacts that we've talked about. But following that transitional year, then, we intend to use an allocation funding model to the CJCs, and that will comprise the Welsh index of multiple deprivation. That's there to represent and recognise need. That will be the largest part of that formula. And then productivity will also be reflected there, to reflect the gaps in productivity that we see in different parts of Wales, and there will be rurality recognised as well, to reflect the additional challenges that those areas face, such as the lack of agglomeration, displaced populations and peripherality and so on. So, we do, as I say, intend the largest weighting to be given to the Welsh index of multiple deprivation.
Again, I absolutely recognise the challenge around the three-year nature of funding. That's something, again, that we are continuing to press with the UK Government. We do think, though, that the fact that we've decided that CJCs will be the mechanism by which the future programme is delivered is helpful, because CJCs already have in place their regional plans, they have their regional transport plans, they have their regional economic development approaches, so they already have a good idea of where capital spend can make a real difference.
In terms of KPIs, again, this is a really important recommendation from the committee. We will develop and publish a monitoring and evaluation framework. We'll do that with partners. That will set out more detail, but it will include outcome-focused KPIs.
I can see the Deputy Presiding Officer looking at me; I know that I'll be able to return to some of these themes in questions that other colleagues, I know, will want to raise.
Rwy'n ddiolchgar iawn am y cwestiynau yna y prynhawn yma, ac mae'n ffaith, ar ôl i ni adael yr Undeb Ewropeaidd, bod y cyllid sydd gennym ar gael yn llai. Roedd hynny'n ddewis a wnaed, ac roedd hynny'n ddewis a ddeallwyd ar y pryd. Ond mae'n well gen i edrych ar y gwydr penodol hwn fel un mwy na hanner llawn: mae mwy na £540 miliwn o fewn y gwydr hwnnw dros y tair blynedd nesaf, ac rwy'n gwybod y gallwn wneud pethau sylweddol drwy ein partneriaid lleol a rhanbarthol i sicrhau bod y cyllid hwnnw'n cael effaith fawr yn ein cymunedau ledled Cymru. Mae'r ffaith ein bod yn gallu cefnogi cymunedau ledled Cymru yn arwyddocaol, oherwydd, unwaith eto, mae hyn yn rhywbeth yr ydym dim ond yn ei wneud yma yng Nghymru. Rydym wedi dewis gwneud yn siŵr bod pob rhan o Gymru yn gallu elwa; nid yw hynny'n rhywbeth y gellir ei ddweud yn Lloegr na'r Alban, o ganlyniad i'r dewisiadau sydd wedi'u gwneud yno.
Mae'r pwynt, fodd bynnag, ynglŷn â'r rhaniad cyfalaf-refeniw yn un pwysig iawn, ac mae'n un yr wyf wedi bod yn ei godi gyda chydweithwyr yn Llywodraeth y DU ers peth amser. Rwy'n ddiolchgar iawn i'r pwyllgor am gydnabod difrifoldeb y pwynt penodol hwn. Rydym wedi bod yn pwyso ar Lywodraeth y DU i edrych eto ar hynny. Ar hyn o bryd, mae'n 70 y cant o gyfalaf, 30 y cant o refeniw. Mae hynny'n heriol iawn, ond nid wyf yn credu ein bod mewn sefyllfa nawr lle rydyn ni'n mynd i weld newid meddwl gan Lywodraeth y DU ar y pwynt penodol hwnnw, felly rydyn ni'n gweithio'n galed iawn gyda llywodraeth leol i wneud yn siŵr bod y cyllid yn cael ei wario'n dda ac wedi'i dargedu'n dda.
Mae Llywodraeth y DU wedi ei gwneud yn glir bod y gronfa twf lleol yn gronfa newydd. Mae'n dweud bod y gronfa ffyniant gyffredin yn dod i ben, ac mae gan y gronfa newydd amcanion economaidd gwahanol, cryfach o'i chymharu â'r gronfa ffyniant gyffredin. Ar gyfer ein cynllun penodol, y pwynt am gynhyrchiant yw'r llinyn aur sy'n rhedeg trwy gydol hwnnw.
Rydym wedi ceisio cymryd rhai camau penodol i liniaru effaith hyn ar lywodraeth leol, serch hynny. Rydym wedi cytuno i'r flwyddyn bontio ychwanegol hon. Dim ond yma yng Nghymru y mae hynny'n digwydd, ac mae hynny'n rhoi cyfle i lywodraeth leol barhau i weithio gyda ni i gynllunio ar gyfer yr hyn a ddaw nesaf. Rydym hefyd wedi cytuno, yn hollbwysig, ar gyfer y flwyddyn bontio hon, i ddefnyddio'r strwythurau presennol o fewn llywodraeth leol ac i ddefnyddio'r fethodoleg dyrannu bresennol. Gofynnwyd am y ddau beth hynny gan lywodraeth leol, ac roeddem yn hapus i weithio gyda nhw i gyflawni hynny.
Mae fy nghyd-Ysgrifennydd, Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai wedi ysgrifennu at arweinwyr yn gynharach y mis hwn i dynnu sylw at yr hyblygrwydd cyllidebol ychwanegol yr ydym yn ei roi ar waith i'w cefnogi hefyd, ac i dynnu sylw at y canllawiau ar y defnydd hyblyg o gyfarwyddyd derbyniadau cyfalaf a ddefnyddiwyd yn 2025. Unwaith eto, mae hynny'n rhywbeth rydyn ni'n ei wneud i geisio cefnogi llywodraeth leol wrth iddi symud i'r cam nesaf.
Rwy'n credu bod y cwestiwn am y fformiwla yn wirioneddol bwysig, felly ceisiodd ein hymgynghoriad farn ar fformiwla addas sy'n seiliedig ar anghenion i ddyrannu cyllid rhanbarthol. Yn y flwyddyn bontio, fel y dywedais, byddwn yn defnyddio methodoleg y gronfa ffyniant gyffredin bresennol ar gyfer dyrannu cyllid i'r awdurdodau arweiniol ar gyfer y gronfa ffyniant gyffredin, a bydd hynny'n helpu i liniaru rhai o'r effeithiau yr ydym wedi siarad amdanynt. Ond ar ôl y flwyddyn bontio honno, felly, rydym yn bwriadu defnyddio model cyllido dyrannu i'r cyd-bwyllgorau corfforedig, a bydd hynny'n cynnwys mynegai amddifadedd lluosog Cymru. Mae hwnnw yno i gynrychioli a chydnabod angen. Dyna fydd y rhan fwyaf o'r fformiwla honno. Ac yna bydd cynhyrchiant hefyd yn cael ei adlewyrchu yno, i adlewyrchu'r bylchau mewn cynhyrchiant a welwn mewn gwahanol rannau o Gymru, a bydd gwledigrwydd yn cael ei gydnabod hefyd, i adlewyrchu'r heriau ychwanegol sy'n wynebu'r ardaloedd hynny, megis y diffyg cydgrynhoad, poblogaethau wedi'u dadleoli ac ymyloldeb ac ati. Felly, ein bwriad, fel y dywedais, yw rhoi'r pwysloliad mwyaf ar fynegai amddifadedd lluosog Cymru.
Unwaith eto, rwy'n cydnabod yn llwyr yr her o amgylch natur tair blynedd cyllid. Mae hynny'n rhywbeth, eto, yr ydym yn parhau i'w godi gyda Llywodraeth y DU. Rydym yn credu, fodd bynnag, fod y ffaith ein bod wedi penderfynu mai cyd-bwyllgorau corfforedig fydd y mecanwaith ar gyfer cyflawni'r rhaglen yn y dyfodol yn ddefnyddiol, oherwydd mae gan gyd-bwyllgorau corfforedig eu cynlluniau rhanbarthol eisoes, mae ganddynt eu cynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol, mae ganddynt eu dulliau datblygu economaidd rhanbarthol, felly mae ganddynt eisoes syniad da o ble y gall gwariant cyfalaf wneud gwahaniaeth go iawn.
O ran dangosyddion perfformiad allweddol, unwaith eto, mae hwn yn argymhelliad pwysig iawn gan y pwyllgor. Byddwn yn datblygu a chyhoeddi fframwaith monitro a gwerthuso. Byddwn yn gwneud hynny gyda phartneriaid. Bydd hynny'n nodi mwy o fanylion, ond bydd yn cynnwys dangosyddion perfformiad allweddol sy'n canolbwyntio ar ganlyniadau.
Gallaf weld y Dirprwy Lywydd yn edrych arnaf; rwy'n gwybod y byddaf yn gallu dychwelyd at rai o'r themâu hyn mewn cwestiynau y bydd cyd-Aelodau eraill, rwy'n gwybod, eisiau eu codi.
Yes, I'm conscious of the time. We've taken 18 minutes and we've just had one person asking questions.
Ydw, rwy'n ymwybodol o'r amser. Rydyn ni wedi cymryd 18 munud a dim ond un person yn gofyn cwestiynau.
I thank the Cabinet Secretary for the statement, and for the update on progress towards the local growth fund investment plan. As chair of the cross-party group on industrial communities, we've taken a particular interest in the progress of this fund. There are elements here that are clearly welcome, particularly the return of decision making to Wales, and the commitment that funding decisions will once again be scrutinised by the Senedd. Yet it feels like those who will be impacted by changes to this fund are being asked to accept a model that is more rigid, mor capital heavy, and less responsive than the shared prosperity fund that came before it.
Let's look at that transition period that we've heard described today. The Cabinet Secretary described a transition year that will mitigate impacts as the shared prosperity fund comes to an end, but that raises a very obvious question. How exactly do you smooth a transition with no additional funding? What does that transition actually look like in practice for local authorities, and for third sector partners who rely on that continuity?
You also mentioned in your statement that the new fund has different objectives and a very different funding mix. This is exactly where the biggest concern lies—in the capital versus revenue split. Of course, it's very different in England, but it's throwing up huge issues and huge levels of anxiety. We've heard repeatedly from partners, including through the consultation the Cabinet Secretary references, that there are significant concerns about the heavy weighting towards capital and the loss of revenue funding. At the very least, a return to the capital-revenue split that previously applied to the UK SPF is the preferred outcome here, according to all those stakeholders who replied to the consultation.
I think this is where the politics really matters. If I was the Cabinet Secretary, I'd be absolutely fuming with the situation we now find ourselves in. I would have thought that this would have been something pretty simple and relatively straightforward for the Cabinet Secretary to iron out with the UK Government in a conversation with colleagues in Westminster, especially when the stakes are this high, and especially when you yourself, Cabinet Secretary, have acknowledged that you would have preferred a more even mix of capital and revenue funding.
But let's be clear: the proposed shift to capital spending takes a sledgehammer to revenue-funded services. Thousands of jobs delivering these services are at risk. According to the Industrial Communities Alliance, on the basis of the data from sample authorities, it's estimated that 1,500 jobs are supported by delivering revenue-funded UK SPF services in Wales, and probably at least as many jobs are supported in the third sector. If you believe the split is wrong, if stakeholders are telling us the split is wrong, if the previous model worked better with more revenue, then why isn't Whitehall responding to that? Or is the reality simple—that we have another example of Wales's concerns not being taken seriously?
Why, when we were told that the partnership in power would deliver for our communities, does this feel like yet again another example where the Welsh Government isn't getting a look-in? What dialogue has the Welsh Government had with the UK Government on this since last month, when the Cabinet Secretary appeared before the Economy, Trade and Rural Affairs Committee, and what have those responses been? We both know that revenue funding is keeping projects alive. It pays staff. It delivers skills programmes. It supports businesses. It funds community regeneration work. It's vital to so many.
The priorities set out by the Cabinet Secretary, including regional infrastructure and strategic sites, are the right ones, but they involve substantial capital projects. Delivering capital projects within such a tight time frame proposed for the new local growth fund is, in reality, extremely difficult. And then, of course, you add CJCs into the mix. I think it's the right question to ask: are the CJCs the correct delivery model for this? Securing, as we know, the necessary permissions takes time. Procurement processes take time. And this is before any work even begins on the ground. So, what contingency planning is in place if regions simply cannot move capital projects at the pace required?
The Cabinet Secretary emphasised regional flexibility and partnership with local government, which is, of course, welcome. But flexibility is constrained if the overall funding architecture is too rigid from the outset. At the very least, we need to be restoring the split to something more akin to the previous ratio. If we can't secure this, then communities across Wales will draw their own conclusions about how much influence the Government really has over their colleagues in Westminster.
Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet am y datganiad, ac am y diweddariad ar y cynnydd tuag at gynllun buddsoddi'r gronfa twf lleol. Fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar gymunedau diwydiannol, rydym wedi cymryd diddordeb arbennig yng nghynnydd y gronfa hon. Mae yna elfennau yma sy'n amlwg i'w croesawu, yn enwedig dychwelyd y broses o wneud penderfyniadau i Gymru, a'r ymrwymiad y bydd penderfyniadau ariannu unwaith eto yn destun craffu gan y Senedd. Ond mae'n teimlo fel y gofynnir i'r rhai yr effeithir arnynt gan newidiadau i'r gronfa hon i dderbyn model sy'n fwy anhyblyg, mor drwm o ran cyfalaf, ac yn llai ymatebol na'r gronfa ffyniant gyffredin a ragflaenodd hon.
Gadewch i ni edrych ar y cyfnod pontio hwnnw yr ydym wedi'i glywed yn cael ei ddisgrifio heddiw. Disgrifiodd yr Ysgrifennydd Cabinet flwyddyn bontio a fydd yn lliniaru effeithiau wrth i'r gronfa ffyniant gyffredin ddod i ben, ond mae hynny'n codi cwestiwn amlwg iawn. Sut yn union ydych chi'n llyfnhau pontio heb unrhyw gyllid ychwanegol? Sut olwg sydd ar y pontio hwnnw'n ymarferol i awdurdodau lleol, ac i bartneriaid trydydd sector sy'n dibynnu ar y parhad hwnnw?
Fe wnaethoch chi hefyd sôn yn eich datganiad bod gan y gronfa newydd amcanion gwahanol a chymysgedd cyllido gwahanol iawn. Dyma'n union lle mae'r pryder mwyaf yn gorwedd—yn y rhaniad cyfalaf-refeniw. Wrth gwrs, mae'n wahanol iawn yn Lloegr, ond mae'n creu problemau enfawr a lefelau enfawr o bryder. Rydym wedi clywed dro ar ôl tro gan bartneriaid, gan gynnwys trwy'r ymgynghoriad y mae'r Ysgrifennydd Cabinet yn cyfeirio ato, bod pryderon sylweddol ynghylch y pwysoliad trwm tuag at gyfalaf a cholli cyllid refeniw. O leiaf, dychwelyd i'r rhaniad cyfalaf-refeniw a oedd yn berthnasol yn flaenorol i gronfa ffyniant gyffredin y DU yw'r canlyniad a ffefrir yma, yn ôl yr holl randdeiliaid hynny a ymatebodd i'r ymgynghoriad.
Rwy'n credu mai dyma lle mae'r wleidyddiaeth yn wirioneddol bwysig. Pe bawn yr Ysgrifennydd Cabinet, byddwn i'n hollol ffyrnig gyda'r sefyllfa rydyn ni nawr yn cael ein hunain ynddi. Byddwn wedi meddwl y byddai hyn wedi bod yn rhywbeth eithaf syml a chymharol uniongyrchol i'r Ysgrifennydd Cabinet ei ddatrys gyda Llywodraeth y DU mewn sgwrs â chydweithwyr yn San Steffan, yn enwedig gyda chymaint yn y fantol, ac yn enwedig pan fyddwch chi, Ysgrifennydd Cabinet, wedi cydnabod y byddai'n well gennych gymysgedd mwy cyfartal o gyllid cyfalaf a refeniw.
Ond gadewch i ni fod yn glir: mae'r newid arfaethedig i wariant cyfalaf yn ergyd lethol i wasanaethau a ariennir gan refeniw. Mae miloedd o swyddi sy'n darparu'r gwasanaethau hyn mewn perygl. Yn ôl Cynghrair y Cymunedau Diwydiannol, ar sail y data gan awdurdodau sampl, amcangyfrifir bod 1,500 o swyddi yn cael eu cefnogi drwy ddarparu gwasanaethau Cronfa Ffyniant Gyffredin y DU a ariennir gan refeniw yng Nghymru, ac mae'n debyg bod o leiaf gymaint o swyddi yn cael eu cefnogi yn y trydydd sector. Os ydych chi'n credu bod y rhaniad yn anghywir, os yw rhanddeiliaid yn dweud wrthym fod y rhaniad yn anghywir, os yw'r model blaenorol yn gweithio'n well gyda mwy o refeniw, yna pam nad yw Whitehall yn ymateb i hynny? Neu a yw'r realiti yn syml—bod gennym enghraifft arall o bryderon Cymru nad ydynt yn cael eu cymryd o ddifrif?
Pam, pan ddywedwyd wrthym y byddai'r bartneriaeth mewn grym yn cyflawni i'n cymunedau, y mae hyn yn teimlo fel enghraifft arall eto lle nad yw Llywodraeth Cymru yn cael ei phig i mewn? Pa drafodaeth y mae Llywodraeth Cymru wedi'i chael gyda Llywodraeth y DU ar hyn ers y mis diwethaf, pan ymddangosodd yr Ysgrifennydd Cabinet gerbron Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig, a beth yw'r ymatebion hynny? Mae'r ddau ohonom yn gwybod bod cyllid refeniw yn cadw prosiectau'n fyw. Mae'n talu staff. Mae'n darparu rhaglenni sgiliau. Mae'n cefnogi busnesau. Mae'n ariannu gwaith adfywio cymunedol. Mae'n hanfodol i gymaint o bobl.
Y blaenoriaethau a nodir gan yr Ysgrifennydd Cabinet, gan gynnwys seilwaith rhanbarthol a safleoedd strategol, yw'r rhai cywir, ond maent yn cynnwys prosiectau cyfalaf sylweddol. Mae cyflawni prosiectau cyfalaf o fewn amserlen mor dynn a gynigir ar gyfer y gronfa twf lleol newydd yn anodd iawn, mewn gwirionedd. Ac yna, wrth gwrs, rydych chi'n ychwanegu cyd-bwyllgorau corfforedig i'r cymysgedd. Rwy'n credu mai dyma'r cwestiwn cywir i'w ofyn: ai'r cyd-bwyllgorau corfforedig yw'r model cyflawni cywir ar gyfer hyn? Mae sicrhau, fel y gwyddom, y caniatâd angenrheidiol yn cymryd amser. Mae prosesau caffael yn cymryd amser. Ac mae hyn cyn i unrhyw waith hyd yn oed ddechrau ar lawr gwlad. Felly, pa gynllunio wrth gefn sydd ar waith os na all rhanbarthau symud prosiectau cyfalaf ar y cyflymder angenrheidiol?
Pwysleisiodd yr Ysgrifennydd Cabinet hyblygrwydd rhanbarthol a phartneriaeth â llywodraeth leol, sydd wrth gwrs yn cael ei groesawu. Ond mae hyblygrwydd yn gyfyngedig os yw'r bensaernïaeth ariannu gyffredinol yn rhy anhyblyg o'r cychwyn cyntaf. O leiaf, mae angen i ni fod yn adfer y rhaniad i rywbeth tebycach i'r gymhareb flaenorol. Os na allwn sicrhau hyn, yna bydd cymunedau ledled Cymru yn dod i'w casgliadau eu hunain ynghylch faint o ddylanwad sydd gan y Llywodraeth dros eu cydweithwyr yn San Steffan.
I have been really clear throughout that the Welsh Government is deeply unhappy with the capital-revenue split. The question was asked what discussions have I had since I gave evidence to committee. I did meet with the Secretary of State at the Ministry of Housing, Communities and Local Government, and made these points again. However, the UK Government has been very clear that they see the shared prosperity fund is coming to an end, this is an entirely new programme, which is aligned to the UK Government's investment strategy, and so on. I am not here to defend the capital-revenue split. I am here to explain what the Welsh Government is doing with the funding and how we'll be working with our partners to make sure that that funding maximises the impact that it can make on those key priorities, which I think that we've all agreed are the right ones—around productivity and around economic inequalities here in Wales.
It is the case that our capital-revenue split is the same as Scotland and Northern Ireland. The situation in England is more complex, but, when challenged, the UK Government will say that they've given an allocation directly to a selection of mayoral strategic authorities, and, also, there is a £500 million capital-only recyclable investment fund that will also have regional allocations. Together, those mean that the funding available for England's MSAs also has that capital-dominated investment at around the same split that we have—70 per cent to 30 per cent. I'm just sharing the facts as to where we are in terms of the funding available to us, and the fact that this isn't the Welsh Government's preferred choice. However, we are maximising the impact that what is still a significant amount of money—£0.5 billion—is going to make to us here in Wales.
In terms of the three-year funding horizon, again, that's something that we have been challenging. We would much prefer to see a longer funding horizon. We've seen that as one of the successes of the previous EU funding. But there are areas of funding that we know will require less lead-in time. For example, investment in research, development and innovation counts as capital spending, encouraging capital investment in businesses. That's another area where you can spend significant amounts of funding quickly. And then, also, we would look to opportunities for capital investment in transport, energy or strategic sites. CJCs already have in place their regional transport plans. They already have in place their areas of priority in terms of the regional energy plans and strategic development plans. All of those are likely to be able to help with pipelines of activity, which can be undertaken rapidly and at pace. Again, I think that that's positive in terms of what we can do within three years.
I've already set out some of the actions that we're doing to try to ensure that we are putting local government in the best possible place to avoid job losses wherever possible. Another piece of work that we did in partnership with local government was to work with them to identify those jobs that are currently supported and those funding streams and activities that are currently supported through the shared prosperity fund, mapping them against our priorities for the future fund as well, to try to ensure that there are opportunities to continue work wherever possible and where local government colleagues think that that is their priority area.
We've also worked really hard to make sure that local government has the ability to plan for the next financial year. Ahead of Christmas, I wrote to all local government colleagues to give them indicative figures for what the future spend would look like—again, to avoid unnecessary job losses in the pre-Christmas period. I think that we've done everything that we can. We've certainly done, I think, everything that local government has asked us to do to try to ensure that there is as smooth a transition as possible. We are moving to a different scheme, so it won't be completely seamless. I should also add that the UK Government has extended the closing date for the shared prosperity fund for a further six months. It doesn't involve any new money, but it does provide some regions with some more flexibility to manage a more effective transition.
Rwyf wedi bod yn glir iawn o'r dechrau, mae Llywodraeth Cymru yn anhapus iawn gyda'r rhaniad cyfalaf-refeniw. Gofynnwyd y cwestiwn pa drafodaethau a gefais ers i mi roi tystiolaeth i'r pwyllgor. Fe wnes i gyfarfod â'r Ysgrifennydd Gwladol yn y Weinyddiaeth Dai, Cymunedau a Llywodraeth Leol, a gwneud y pwyntiau hyn eto. Fodd bynnag, mae Llywodraeth y DU wedi bod yn glir iawn eu bod yn gweld bod y gronfa ffyniant gyffredin yn dod i ben, mae hon yn rhaglen hollol newydd, sy'n cyd-fynd â strategaeth fuddsoddi Llywodraeth y DU, ac ati. Nid wyf yma i amddiffyn y rhaniad cyfalaf-refeniw. Rwyf yma i esbonio beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud gyda'r cyllid a sut y byddwn yn gweithio gyda'n partneriaid i sicrhau bod y cyllid hwnnw'n cael yr effaith fwyaf ar y blaenoriaethau allweddol hynny, yr wyf yn credu ein bod ni i gyd wedi cytuno mai nhw yw'r rhai cywir—ynghylch cynhyrchiant ac anghydraddoldebau economaidd yma yng Nghymru.
Mae'n wir fod ein rhaniad cyfalaf-refeniw yr un fath â rhai'r Alban a Gogledd Iwerddon. Mae'r sefyllfa yn Lloegr yn fwy cymhleth, ond, pan fydd yn cael ei herio, bydd Llywodraeth y DU yn dweud eu bod wedi rhoi dyraniad yn uniongyrchol i ddetholiad o awdurdodau strategol maerol, ac, hefyd, mae yna gronfa fuddsoddi ailgylchadwy cyfalaf yn unig o £500 miliwn a fydd hefyd â dyraniadau rhanbarthol. Gyda'i gilydd, mae'r rhain yn golygu bod gan y cyllid sydd ar gael ar gyfer awdurdodau strategol maerol Lloegr hefyd y buddsoddiad cyfalaf cryf hwnnw sydd â thua'r un rhaniad ag sydd gennym ni—70 y cant i 30 y cant. Rwy'n rhannu'r ffeithiau ynghylch ble rydyn ni o ran y cyllid sydd ar gael i ni, a'r ffaith nad dyma'r dewis a ffefrir gan Lywodraeth Cymru. Fodd bynnag, rydym yn gwneud y mwyaf o'r effaith y mae'r hwn, sy'n dal i fod yn swm sylweddol o arian—£0.5 biliwn—yn mynd i'w wneud i ni yma yng Nghymru.
O ran y gorwel cyllido tair blynedd, unwaith eto, mae hwnnw'n rhywbeth yr ydym wedi bod yn ei herio. Byddai'n well gennym weld gorwel cyllido hirach. Rydym wedi gweld hwnnw fel un o lwyddiannau'r cyllid blaenorol o'r UE. Ond mae yna feysydd cyllid yr ydym yn gwybod y bydd angen llai o amser arweiniol arnyn nhw. Er enghraifft, mae buddsoddiad mewn ymchwil, datblygu ac arloesi yn cyfrif fel gwariant cyfalaf, gan annog buddsoddiad cyfalaf mewn busnesau. Dyna faes arall lle gallwch wario symiau sylweddol o gyllid yn gyflym. Ac yna, hefyd, byddem yn edrych ar gyfleoedd ar gyfer buddsoddiad cyfalaf mewn trafnidiaeth, ynni neu safleoedd strategol. Mae gan gyd-bwyllgorau corfforedig eu cynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol eisoes ar waith. Mae ganddynt eisoes eu meysydd blaenoriaeth o ran y cynlluniau ynni rhanbarthol a'r cynlluniau datblygu strategol. Mae pob un ohonynt yn debygol o allu helpu gyda llif o weithgarwch, y gellir eu cynnal yn gyflym. Unwaith eto, rwy'n credu bod hynny'n gadarnhaol o ran yr hyn y gallwn ei wneud o fewn tair blynedd.
Rwyf eisoes wedi nodi rhai o'r camau rydyn ni'n eu gwneud i geisio sicrhau ein bod yn rhoi llywodraeth leol yn y lle gorau posibl i osgoi colli swyddi lle bynnag y bo modd. Darn arall o waith a wnaethom mewn partneriaeth â llywodraeth leol oedd gweithio gyda nhw i nodi'r swyddi hynny sy'n cael eu cefnogi ar hyn o bryd a'r ffrydiau cyllido a'r gweithgareddau hynny sy'n cael eu cefnogi ar hyn o bryd drwy'r gronfa ffyniant gyffredin, gan eu mapio yn erbyn ein blaenoriaethau ar gyfer y gronfa yn y dyfodol hefyd, i geisio sicrhau y bydd cyfleoedd i barhau i weithio lle bynnag y bo'n bosibl a lle mae cydweithwyr llywodraeth leol yn meddwl mai dyna yw eu maes blaenoriaeth.
Rydym hefyd wedi gweithio'n galed iawn i wneud yn siŵr bod llywodraeth leol yn gallu cynllunio ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf. Cyn y Nadolig, ysgrifennais at yr holl gydweithwyr llywodraeth leol i roi ffigurau dangosol iddynt ar gyfer sut fyddai'r gwariant yn y dyfodol yn edrych—unwaith eto, er mwyn osgoi colli swyddi diangen yn y cyfnod cyn y Nadolig. Rwy'n credu ein bod wedi gwneud popeth y gallwn. Rydym yn sicr wedi gwneud, rwy'n credu, popeth y mae llywodraeth leol wedi gofyn i ni ei wneud i geisio sicrhau bod pontio mor llyfn â phosibl. Rydyn ni'n symud i gynllun gwahanol, felly ni fydd yn hollol ddi-dor. Dylwn hefyd ychwanegu bod Llywodraeth y DU wedi ymestyn y dyddiad cau ar gyfer y gronfa ffyniant gyffredin am chwe mis arall. Nid yw'n cynnwys unrhyw arian newydd, ond mae'n darparu rhai rhanbarthau gyda rhywfaint mwy o hyblygrwydd i reoli pontio mwy effeithiol.
We are where we are, and we now have a fund that's 70 per cent capital. I just wondered what consideration has been given to how we're going to spend this capital, given that one of your three areas is transport improvement, energy and energy efficiency.
Today, we had RenewableUK and Solar Energy UK making presentations to Senedd Members in the Senedd. One of the things they were pointing out is that we are still behind the curve, particularly compared to Scotland, in terms of generating the clean power that we need, rather than the eye-wateringly expensive gas and coal energy that's still being produced.
I wondered if you could tell us how we're going to ensure that Jones Bros is doing 90 per cent of its business in Wales, rather than 90 per cent of its business in Scotland. You will of course be aware that Jones Bros is one of our most successful construction companies.
Rydyn ni lle rydyn ni, ac mae gennym nawr gronfa sy'n 70 y cant o gyfalaf. Meddwl oeddwn i tybed pa ystyriaeth sydd wedi'i rhoi i sut rydyn ni'n mynd i wario'r cyfalaf hwn, o ystyried mai un o'ch tri maes yw gwella trafnidiaeth, ynni ac effeithlonrwydd ynni.
Heddiw, cawsom RenewableUK a Solar Energy UK yn gwneud cyflwyniadau i Aelodau'r Senedd yn y Senedd. Un o'r pethau yr oeddent yn ei amlygu oedd eu bod yn dal ar ei hôl hi, yn enwedig o gymharu â'r Alban, o ran cynhyrchu'r pŵer glân sydd ei angen arnom, yn hytrach na'r ynni nwy a glo sy'n dal i gael ei gynhyrchu.
Meddwl oeddwn i tybed a allech chi ddweud wrthym sut rydyn ni'n mynd i sicrhau bod Jones Bros yn gwneud 90 y cant o'i fusnes yng Nghymru, yn hytrach na 90 y cant o'i fusnes yn yr Alban. Wrth gwrs, byddwch yn ymwybodol bod Jones Bros yn un o'n cwmnïau adeiladu mwyaf llwyddiannus.
I'm really grateful for that contribution and those questions. I think that, at the moment, we are in the position where we are finalising and publishing, or on the road to publishing, our investment plan and the MOU with the UK Government. Essentially, in terms of the different roles and where decisions will be taken, the UK Government sets that high-level framework, and that's, as I mentioned, aligned to the growth mission and the UK industrial strategy.
What we're doing now and what we're discussing today is the Wales strategy, so that's our three-year investment plan. That reflects those key economic priorities around productivity and tackling economic inequality. But then, where the real decisions will be taken in terms of investment will be through the CJCs. They'll be working to develop and co-ordinate the regional plans. Those will be aligned to those priorities around productivity and tackling economic inequality. But for the investment decisions, apart from the Wales-wide programmes, which we're also considering, those will be taken through the regional plans.
Importantly as well, the pan-Wales approach will be developed in partnership with our partners in local government to ensure that it's complementary. There could be things that, through economies of scale—. When we think about things like bigger infrastructure projects, often they are better delivered across regions, for example. Those are the things that will come next.
I suppose the question that you're asking today I'm not able to answer, in the sense that those specific projects haven't yet been identified in terms of whether the funding will be spent, because what we're setting out today are the parameters and the priorities. The next work will be undertaken at that local and regional level to identify the best approaches for funding in that space.
But, absolutely, we want to see this investment, particularly because it's capital heavy, investing in companies that are based here in Wales and able to undertake that work in Wales. There's so much more we can say on energy and renewables, and the fact that I'll be publishing the sector deal before the end of the Senedd term and so on, but I'll probably just stick to the investment plan today.
Rwy'n ddiolchgar iawn am y cyfraniad yna a'r cwestiynau yna. Rwy'n credu, ar hyn o bryd, ein bod yn y sefyllfa lle rydym yn cwblhau a chyhoeddi, neu ar y ffordd i gyhoeddi, ein cynllun buddsoddi a'r Memorandwm Cyd-ddealltwriaeth gyda Llywodraeth y DU. Yn y bôn, o ran y gwahanol rolau a lle bydd penderfyniadau yn cael eu gwneud, mae Llywodraeth y DU yn gosod y fframwaith lefel uchel hwnnw, ac mae hynny, fel y soniais i, yn cyd-fynd â'r genhadaeth twf a strategaeth ddiwydiannol y DU.
Yr hyn rydyn ni'n ei wneud nawr a'r hyn rydyn ni'n ei drafod heddiw yw strategaeth Cymru, felly dyna ein cynllun buddsoddi tair blynedd. Mae hynny'n adlewyrchu'r blaenoriaethau economaidd allweddol hynny ynghylch cynhyrchiant a mynd i'r afael ag anghydraddoldeb economaidd. Ond yna, lle bydd y penderfyniadau go iawn yn cael eu gwneud o ran buddsoddiad fydd trwy'r cyd-bwyllgorau corfforedig. Byddant yn gweithio i ddatblygu a chydlynu'r cynlluniau rhanbarthol. Bydd y rhain yn cael eu halinio â'r blaenoriaethau hynny ynghylch cynhyrchiant a mynd i'r afael ag anghydraddoldeb economaidd. Ond ar gyfer y penderfyniadau buddsoddi, ar wahân i'r rhaglenni ledled Cymru, yr ydym hefyd yn eu hystyried, bydd y rheini yn cael eu cymryd drwy'r cynlluniau rhanbarthol.
Yn bwysig hefyd, bydd y dull Cymru gyfan yn cael ei ddatblygu mewn partneriaeth â'n partneriaid mewn llywodraeth leol i sicrhau ei fod yn gydategol. Gallai fod pethau sydd, trwy arbedion maint—. Pan fyddwn yn meddwl am bethau fel prosiectau seilwaith mwy, yn aml maent yn cael eu cyflawni'n well ar draws rhanbarthau, er enghraifft. Dyna'r pethau a ddaw nesaf.
Mae'n debyg nad allaf ateb y cwestiwn rydych chi'n ei ofyn heddiw, yn yr ystyr nad yw'r prosiectau penodol hynny wedi'u nodi eto o ran a fydd y cyllid yn cael ei wario, oherwydd yr hyn rydyn ni'n ei osod heddiw yw'r paramedrau a'r blaenoriaethau. Bydd y gwaith nesaf yn cael ei wneud ar y lefel leol a rhanbarthol honno i nodi'r dulliau gorau ar gyfer cyllid yn y maes hwnnw.
Ond, yn hollol, rydyn ni eisiau gweld y buddsoddiad hwn, yn enwedig oherwydd ei fod yn seiliedig ar gyfalaf mawr, yn buddsoddi mewn cwmnïau sydd wedi'u lleoli yma yng Nghymru ac sy'n gallu ymgymryd â'r gwaith hwnnw yng Nghymru. Mae cymaint mwy y gallwn ei ddweud am ynni ac ynni adnewyddadwy, a'r ffaith y byddaf yn cyhoeddi'r cytundeb sector cyn diwedd tymor y Senedd ac ati, ond mae'n debyg y byddaf yn cadw at y cynllun buddsoddi heddiw.
Rydw i'n nodi nad yw'r Gweinidog ddim wedi ateb pwynt Luke Fletcher ynglŷn â'r cannoedd ar gannoedd o swyddi sydd mewn perygl oherwydd y sefyllfa efo'r gronfa twf lleol newydd.
Dwi am siarad yn benodol yn sydyn iawn am Môn CF, elusen a chwmni sy'n eiddo i bobl Ynys Môn, sy'n helpu miloedd o bobl yn flynyddol ac yn cael cannoedd o bobl i mewn i waith. Mae dros 50 o staff ganddyn nhw rŵan sydd yn wynebu'r posibilrwydd o golli eu swyddi. Mae rhai wedi gadael yn barod. Dydy llythyr o gymorth i awdurdod lleol ddim yn help o gwbl. Y broblem ydy'r oedi tan eu bod yn gallu cael arian, ond yn bennaf eto y dyraniad yma, y 70 y cant cyfalaf a 30 y cant refeniw, sydd i'r gwrthwyneb o'r sefyllfa yn Lloegr.
Dwi eisiau gwybod gan y Gweinidog sut y mae hi'n mynd â'r frwydr ymlaen at Lywodraeth y Deyrnas Unedig, gan nodi yn y fan hyn yn glir bod yna effaith andwyol ar swyddi ac ar ein gallu ni i ddelifro ar ffyniant economaidd yng Nghymru. Gaf i ofyn yn benodol pa gamau y mae hi'n barod i'w cymryd i helpu Môn CF yn y sefyllfa y maen nhw ynddi rŵan a'r nifer sy'n colli eu swyddi yno?
I noted that the Minister hadn't answered Luke Fletcher's point on the hundreds of jobs that are at risk because of the situation with this new local growth fund.
I want to speak specifically very briefly about Môn CF, a charity and a company that belongs to the people of Anglesey, which helps thousands of people every year and gets hundreds of people into work. Over 50 staff are now facing the possibility of losing their jobs there. Some have already left. A letter of support to a local authority is no help at all. The problem is the delay until they can get the funding, but again mainly this allocation of 70 per cent capital and 30 per cent revenue, which is contrary to the situation in England.
I want to know from the Minister how she's going to take that fight to the UK Government, setting out clearly that there is a detrimental impact on jobs and on our ability to develop economic prosperity in Wales. Can I ask what steps she has taken to help Môn CF in the situation that they're in and the numbers losing their jobs there?
With respect, I've already answered one of these questions at least twice, but I will repeat myself. I was really clear in terms of the funding that the UK Government is providing through the mayoral strategic authorities and the capital-only £500 million recyclable investment fund that will have regional allocations in England. That brings the split there to 70:30, which is exactly the same as that which we're facing here in Wales and also in Scotland and Northern Ireland. I don't know how I can be any more clear about that. And twice this afternoon I've already set out the actions that the Welsh Government has been taking to do our very best to help local authorities manage these difficult circumstances.
The point then is that local authorities are able to support, as best they can, the organisations and the individuals who rely on them for those jobs. As I've said, the UK Government has been clear that the shared prosperity fund has come to an end. We have worked with local authorities to map out where those jobs are and how best we can possibly make sure that those jobs are mapped against our new priorities. So, that's been something that we have been very mindful of, but, of course, the capital-revenue split has a big impact on that.
Also, we've been working really hard with Plaid Cymru to make sure that local government had the best possible settlement. We were able to come to that agreement in the budget to invest a further £112 million revenue, so, again, trying to put local government in the best possible place to sustain services locally. And also, I've mentioned the work that the UK Government is doing to extend the closing date for the shared prosperity fund for a further six months, to try and give some space to manage a more effective transition through that. I don't think that we can underplay the importance of giving letters of comfort to local government when their finance officers are asking for it to avoid job losses.
I am more than happy to look at specific cases and to have specific conversations with colleagues. Frankly, if there is more that we can do within the powers available to us and the funding available to us with the split as it is, I am more than happy to consider that, because everything, I think, that local government has asked us to do to try and support the transition, we've done. Everything that we can think of to do to try and manage that change in the split, we have done, and we've done everything that we can to try and avoid job losses and mitigate them wherever possible, recognising that the shared prosperity fund is coming to an end and that there is a new scheme that is aligned to different priorities, through the UK Government's industrial strategy and so on.
Gyda pharch, rydw i eisoes wedi ateb un o'r cwestiynau hyn o leiaf ddwywaith, ond fe wnaf ailadrodd fy hun. Roeddwn i'n glir iawn o ran y cyllid y mae Llywodraeth y DU yn ei ddarparu drwy'r awdurdodau strategol maerol a'r gronfa fuddsoddi ailgylchadwy £500 miliwn cyfalaf yn unig a fydd â dyraniadau rhanbarthol yn Lloegr. Mae hynny'n dod â'r rhaniad yno i 70:30, sy'n union yr un fath â'r hyn rydyn ni'n ei wynebu yma yng Nghymru a hefyd yn yr Alban a Gogledd Iwerddon. Nid wyf yn gwybod sut y gallaf fod yn fwy clir am hynny. A dwywaith y prynhawn yma rwyf eisoes wedi nodi'r camau y mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn eu cymryd i wneud ein gorau glas i helpu awdurdodau lleol i reoli'r amgylchiadau anodd hyn.
Y pwynt felly yw bod awdurdodau lleol yn gallu cefnogi, cymaint â phosibl, y sefydliadau a'r unigolion sy'n dibynnu arnynt ar gyfer y swyddi hynny. Fel y dywedais, mae Llywodraeth y DU wedi bod yn glir bod y gronfa ffyniant gyffredin wedi dod i ben. Rydym wedi gweithio gydag awdurdodau lleol i fapio ble mae'r swyddi hynny a sut orau y gallwn wneud yn siŵr bod y swyddi hynny'n cael eu mapio yn erbyn ein blaenoriaethau newydd. Felly, mae hynny wedi bod yn rhywbeth yr ydym wedi bod yn ymwybodol iawn ohono, ond, wrth gwrs, mae'r rhaniad cyfalaf-refeniw yn cael effaith fawr ar hynny.
Hefyd, rydym wedi bod yn gweithio'n galed iawn gyda Phlaid Cymru i wneud yn siŵr bod llywodraeth leol yn cael y setliad gorau posibl. Roeddem yn gallu dod i'r cytundeb hwnnw yn y gyllideb i fuddsoddi £112 miliwn o refeniw pellach, felly, unwaith eto, ceisio rhoi llywodraeth leol yn y lle gorau posibl i gynnal gwasanaethau yn lleol. A hefyd, rwyf wedi sôn am y gwaith y mae Llywodraeth y DU yn ei wneud i ymestyn y dyddiad cau ar gyfer y gronfa ffyniant gyffredin am chwe mis arall, i geisio rhoi rhywfaint o le i reoli pontio mwy effeithiol trwy hynny. Nid wyf yn credu y gallwn danseilio pwysigrwydd rhoi llythyrau cysur i lywodraeth leol pan fydd eu swyddogion cyllid yn gofyn amdano er mwyn osgoi colli swyddi.
Rwy'n fwy na hapus i edrych ar achosion penodol ac i gael sgyrsiau penodol gyda chyd-Aelodau. Yn onest, os oes mwy y gallwn ei wneud o fewn y pwerau sydd ar gael i ni a'r cyllid sydd ar gael i ni gyda'r rhaniad fel y mae, rwy'n fwy na hapus i ystyried hynny, oherwydd, rwy'n credu, ein bod ni wedi gwneud popeth y mae llywodraeth leol wedi gofyn i ni ei wneud i geisio cefnogi'r pontio. Popeth y gallwn feddwl amdano i'w wneud i geisio rheoli'r newid hwnnw yn y rhaniad, rydym wedi ei wneud, ac rydym wedi gwneud popeth y gallwn i geisio osgoi colli swyddi a'u lliniaru lle bynnag y bo modd, gan gydnabod bod y gronfa ffyniant gyffredin yn dod i ben a bod cynllun newydd sy'n cyd-fynd â gwahanol flaenoriaethau, trwy strategaeth ddiwydiannol Llywodraeth y DU ac ati.
I also find it perplexing, if not astonishing, that we think it's acceptable that we face a cliff edge, not only in losing jobs but in that ambition to create more jobs. Employers tell us all the time that they need stability, and this doesn't give our employers stability, it doesn't give people stability, it doesn't give those who are looking for a job stability, and it doesn't give us the opportunity to create the jobs that we need in order to invest in our industries going forward. We have green energy. We have floating offshore wind in Pembrokeshire that desperately needs people to be trained and uplifted. We have a shortage in the UK of 27,000 welders. There is no opportunity here, that I can see, that we have that stability and that surety ahead to allow people to invest in our young people and to train people in the skills that we need, but also ones that can deliver for an ambitious economic revival that we need in Wales. So, could I ask you, what are you doing, as you say in your statement, to create those jobs and to ensure that our industries have that opportunity? Diolch yn fawr iawn.
Rwyf hefyd yn ei chael hi'n ddryslyd, os nad yn rhyfeddol, ein bod yn credu ei bod yn dderbyniol i ni wynebu ymyl clogwyn, nid yn unig wrth golli swyddi ond yn yr uchelgais honno i greu mwy o swyddi. Mae cyflogwyr yn dweud wrthym drwy'r amser bod angen sefydlogrwydd arnynt, ac nid yw hyn yn rhoi sefydlogrwydd i'n cyflogwyr, nid yw'n rhoi sefydlogrwydd i bobl, nid yw'n rhoi sefydlogrwydd i'r rhai sy'n chwilio am swydd, Ac nid yw'n rhoi cyfle i ni greu'r swyddi sydd eu hangen arnom er mwyn buddsoddi yn ein diwydiannau yn y dyfodol. Mae gennym ynni gwyrdd. Mae gennym wynt ar y môr arnofiol yn sir Benfro sydd angen i bobl gael eu hyfforddi a chael ymgodiad. Mae gennym brinder o 27,000 o weldwyr yn y DU. Nid oes unrhyw gyfle yma, y gallaf ei weld, bod gennym y sefydlogrwydd a'r sicrwydd hwnnw o'n blaenau i ganiatáu i bobl fuddsoddi yn ein pobl ifanc ac i hyfforddi pobl yn y sgiliau sydd eu hangen arnom, ond hefyd rhai sy'n gallu cyflawni adfywiad economaidd uchelgeisiol sydd ei angen arnom yng Nghymru. Felly, a gaf i ofyn i chi, beth ydych chi'n ei wneud, fel y dywedwch yn eich datganiad, i greu'r swyddi hynny ac i sicrhau bod ein diwydiannau yn cael y cyfle hwnnw? Diolch yn fawr iawn.
I do think it's important to recognise that the local growth fund isn't the beginning and end of our support to local government, to businesses, to academia, to the third sector and other partners, to try and support them in terms of addressing productivity challenges and economic inequalities, and through that, of course, the First Minister's top priority is to create good jobs in every single part of Wales. The local growth fund has to act in partnership and alongside other funding streams. It has to work alongside the AI growth zones, it has to work alongside the new investments announced at Wylfa, it has to work alongside free ports, investment zones, the city and growth deals. All of those things have to work in partnership, which, again, is why it's important that the funding is directed via the CJCs to have that footprint, which is coherent and makes sense.
And then we've talked a lot about the funding and the support that we're providing in terms of the skills agenda more widely—the apprenticeship support, the work that we're doing on our employability programmes to ensure that people are able to access those jobs of the future, those jobs that are coming in clean energy. We've had incredible announcements just in the past few weeks in terms of offshore wind, floating offshore wind, the nuclear announcements and others, making sure that maximising all of those opportunities for skilled jobs is clearly a priority to ensure that we keep the value as far as we can here in Wales. The local growth fund will have something to play in that space, absolutely, especially around research and development and innovation, for example, but it won't be doing it alone. It will have to do it alongside all of our other employability programmes and education and other support for business through Business Wales and the Development Bank of Wales and so on.
Rwy'n credu ei bod yn bwysig cydnabod nad y gronfa twf lleol yw dechrau a diwedd ein cefnogaeth i lywodraeth leol, i fusnesau, i'r byd academaidd, i'r trydydd sector a phartneriaid eraill, i geisio eu cefnogi o ran mynd i'r afael â heriau cynhyrchiant ac anghydraddoldebau economaidd, a thrwy hynny, wrth gwrs, prif flaenoriaeth y Prif Weinidog yw creu swyddi da ym mhob rhan o Gymru. Mae'r gronfa twf lleol wedi gweithredu mewn partneriaeth ac ochr yn ochr â ffrydiau cyllido eraill. Mae'n rhaid iddo weithio ochr yn ochr â'r parthau twf AI, mae'n rhaid iddo weithio ochr yn ochr â'r buddsoddiadau newydd a gyhoeddwyd yn Wylfa, mae'n rhaid iddo weithio ochr yn ochr â phorthladdoedd rhydd, parthau buddsoddi, y bargeinion dinesig a thwf. Mae'n rhaid i'r holl bethau hynny weithio mewn partneriaeth, a dyna, unwaith eto, pam ei bod yn bwysig bod y cyllid yn cael ei gyfeirio trwy'r cyd-bwyllgorau corfforedig i gael yr ôl troed hwnnw, sy'n gydlynol ac yn gwneud synnwyr.
Ac yna rydyn ni wedi siarad llawer am y cyllid a'r gefnogaeth rydyn ni'n eu darparu o ran yr agenda sgiliau yn ehangach—y cymorth prentisiaethau, y gwaith rydyn ni'n ei wneud ar ein rhaglenni cyflogadwyedd i sicrhau bod pobl yn gallu cael mynediad i'r swyddi hynny yn y dyfodol, y swyddi hynny sy'n dod mewn ynni glân. Rydyn ni wedi cael cyhoeddiadau anhygoel yn ystod yr wythnosau diwethaf o ran ffermydd gwynt ar y môr, ffermydd gwynt arnofiol ar y môr, y cyhoeddiadau niwclear ac eraill, gan sicrhau bod gwneud y mwyaf o'r holl gyfleoedd hynny ar gyfer swyddi medrus yn amlwg yn flaenoriaeth i sicrhau ein bod yn cadw'r gwerth cyn belled ag y gallwn yma yng Nghymru. Bydd gan y gronfa twf lleol rywbeth i'w chyfrannu yn y maes hwnnw, yn bendant, yn enwedig o amgylch ymchwil a datblygu ac arloesi, er enghraifft, ond ni fydd yn gwneud hynny ar ei phen ei hun. Bydd yn rhaid iddi wneud hynny ochr yn ochr â'n holl raglenni cyflogadwyedd eraill ac addysg a chymorth arall i fusnes drwy Fusnes Cymru a Banc Datblygu Cymru ac ati.
It’s very clear from your statement this afternoon, which I very much welcome, that Wales has lost out by many hundreds of millions of pounds as a consequence of Brexit. We've also lost out on our ability to shape how these funds were created, structured and delivered. You've spoken on a number of occasions and in answering questions this afternoon about your trying to persuade and to lobby the UK Government over different decisions. The reality is, when we were members of the European Union, we were part of those decisions and not simply recipients of decisions that were imposed upon us. So, there is a significant difference in where we are today. I think it's very important that by structuring the fund in the way it has done and by structuring decision making in the way it has done, the UK Government is not seeking to exert control by the back door.
My concern this afternoon is that we are able to deliver on the ambitions that you've outlined. I have no confidence that CJCs are a viable vehicle of delivery. That's my experience as the Member for Blaenau Gwent through this Senedd. We have not seen the delivery of significant policy through the CJC system, and I'm not convinced that they are a viable structure to deliver policy in the next Senedd. So, my question is this: how will you ensure that there is a mechanism to hold CJCs to account for delivering policy? The A465 has been a great triumph of policy delivery for this Government, and I remain astonished that this Government has not planned for the completion of that project by delivering an economic development programme and a jobs programme for the Heads of the Valleys as a consequence of that. So, how will you ensure that the Heads of the Valleys, one of the areas that will be defined by this area—
Mae'n amlwg iawn o'ch datganiad y prynhawn yma, yr wyf yn ei groesawu'n fawr, fod Cymru ar ei cholled o gannoedd o filiynau o bunnau o ganlyniad i Brexit. Rydym hefyd ar ein colled o ran ein gallu i lunio sut y cafodd y cronfeydd hyn eu creu, eu strwythuro a'u cyflwyno. Rydych chi wedi siarad ar sawl achlysur ac wrth ateb cwestiynau y prynhawn yma amdanoch yn ceisio perswadio a lobïo Llywodraeth y DU dros wahanol benderfyniadau. Y gwir yw, pan oeddem yn aelodau o'r Undeb Ewropeaidd, roedden ni'n rhan o'r penderfyniadau hynny ac nid dim ond derbynwyr penderfyniadau a orfodwyd arnom. Felly, mae gwahaniaeth sylweddol o ran lle rydyn ni heddiw. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn, trwy strwythuro'r gronfa yn y ffordd y mae wedi'i gwneud a thrwy strwythuro gwneud penderfyniadau yn y ffordd y mae wedi'i wneud, nad yw Llywodraeth y DU yn ceisio gweithredu rheolaeth drwy'r drws cefn.
Fy mhryder y prynhawn yma yw y gallwn gyflawni'r uchelgeisiau rydych chi wedi'u hamlinellu. Nid oes gennyf unrhyw hyder bod cyd-bwyllgorau corfforedig yn gyfrwng cyflawni hyfyw. Dyna fy mhrofiad i fel Aelod dros Flaenau Gwent drwy'r Senedd hon. Nid ydym wedi gweld cyflawni polisi sylweddol drwy'r system gyd-bwyllgorau corfforaethol ac nid wyf yn argyhoeddedig ei fod yn strwythur hyfyw i gyflawni polisi yn y Senedd nesaf. Felly, fy nghwestiwn yw hyn: sut y byddwch chi'n sicrhau bod mecanwaith i ddwyn cyd-bwyllgorau corfforedig i gyfrif am gyflawni polisi? Mae'r A465 wedi bod yn fuddugoliaeth fawr wrth gyflawni polisi i'r Llywodraeth hon, ac rwy'n parhau i synnu nad yw'r Llywodraeth hon wedi cynllunio ar gyfer cwblhau'r prosiect hwnnw trwy gyflwyno rhaglen datblygu economaidd a rhaglen swyddi ar gyfer Blaenau'r Cymoedd o ganlyniad i hynny. Felly, sut y byddwch yn sicrhau bod Blaenau'r Cymoedd, un o'r ardaloedd a fydd yn cael eu diffinio gan y maes hwn—
Alun, you need to—
Alun, mae angen i chi—
I am coming to my point. By the mechanisms you've described, how will you ensure that there is a means for us as Members to have some confidence that this will be able to deliver for the people we represent?
Rwy'n dod at fy mhwynt. Yn ôl y mecanweithiau rydych chi wedi'u disgrifio, sut y byddwch chi'n sicrhau bod modd i ni fel Aelodau gael rhywfaint o hyder y bydd hyn yn gallu cyflawni i'r bobl rydyn ni'n eu cynrychioli?
I'm really grateful for the questions, and I share that concern that we would be in a different place had we not left the European Union, but our priority here has to be about making the most of what is £0.5 billion of funding that is coming to Wales. I am taking some comfort from the debate this afternoon that I'm not seeing colleagues taking issue with the fact that we are targeting funding in terms of addressing productivity challenges and addressing economic inequality. I think that point about addressing economic inequality is critical in terms of ensuring that we target the funding where it's most needed. So, as I said, the Welsh index of multiple deprivation—that will take 60 per cent of the funding that we'll be providing through the needs formula, and then productivity will be there to reflect gaps and differences in Wales, and then there's a rurality element as well, which will be important. So, we are working hard to make sure that the funding is targeted to areas where it will make a difference and fill a gap as well. So, I've been able to talk about the work that's going on through the investment zones, the growth zones and so on. It's important that those things are complemented rather than seeking to have any kind of duplication and so on. So, it's important that we take the whole picture as one. Again, I really welcome the fact that the decision making now is returned to the Welsh Government and there will be scrutiny through the Senedd. We will be agreeing a memorandum of understanding with the UK Government to formalise arrangements for the return of the post-EU funding to the Welsh Government. Of course, I will publish that, and I know colleagues within the Senedd will want to scrutinise that.
The accounting officer role: we will be the accounting officer for the local growth fund in Wales, and the money will be provided to the Welsh Government by the UK Government via annual budget transfers. Again, we will be accountable to the Senedd for the performance of the local growth fund in Wales, and I was able to answer to one of our other colleagues about the role of key performance indicators, and we will be developing and publishing a monitoring and evaluation framework with partners; that will set out more details. Again, that is something that I'd be more than happy to publish, because I know colleagues will wish to see it.
Rwy'n ddiolchgar iawn am y cwestiynau, ac rwy'n rhannu'r pryder hwnnw y byddem mewn lle gwahanol pe na baem wedi gadael yr Undeb Ewropeaidd, ond mae'n rhaid i'n blaenoriaeth yma fod ynglŷn â gwneud y gorau o'r hyn sy'n £0.5 biliwn o gyllid sy'n dod i Gymru. Rwy'n cymryd rhywfaint o gysur o'r ddadl y prynhawn yma nad wyf yn gweld cyd-Aelodau'n anghytuno â'r ffaith ein bod yn targedu cyllid o ran mynd i'r afael â heriau cynhyrchiant a mynd i'r afael ag anghydraddoldeb economaidd. Rwy'n credu bod y pwynt hwnnw am fynd i'r afael ag anghydraddoldeb economaidd yn hanfodol o ran sicrhau ein bod yn targedu'r cyllid lle mae ei angen fwyaf. Felly, fel y dywedais, bydd mynegai amddifadedd lluosog Cymru—bydd hynny'n cymryd 60 y cant o'r cyllid y byddwn yn ei ddarparu drwy'r fformiwla anghenion, ac yna bydd cynhyrchiant yno i adlewyrchu bylchau a gwahaniaethau yng Nghymru, ac yna mae elfen wledigrwydd hefyd, a fydd yn bwysig. Felly, rydym yn gweithio'n galed i wneud yn siŵr bod y cyllid wedi'i dargedu at feysydd lle bydd yn gwneud gwahaniaeth ac yn llenwi bwlch hefyd. Felly, rydw i wedi gallu siarad am y gwaith sy'n digwydd trwy'r parthau buddsoddi, y parthau twf ac ati. Mae'n bwysig bod y pethau hynny'n cael eu hategu yn hytrach na cheisio cael unrhyw fath o ddyblygu ac ati. Felly, mae'n bwysig ein bod ni'n cymryd y darlun cyfan fel un. Unwaith eto, rwy'n croesawu'n fawr y ffaith bod y penderfyniadau nawr yn cael eu dychwelyd i Lywodraeth Cymru a bydd craffu drwy'r Senedd. Byddwn yn cytuno ar femorandwm cyd-ddealltwriaeth gyda Llywodraeth y DU i ffurfioli trefniadau ar gyfer dychwelyd y cyllid ôl UE i Lywodraeth Cymru. Wrth gwrs, byddaf yn cyhoeddi hynny, ac rwy'n gwybod y bydd cyd-Aelodau yn y Senedd eisiau craffu ar hynny.
Rôl y swyddog cyfrifyddu: ni, yma, fydd y swyddog cyfrifyddu ar gyfer y gronfa twf lleol yng Nghymru, a bydd yr arian yn cael ei ddarparu i Lywodraeth Cymru gan Lywodraeth y DU drwy drosglwyddiadau cyllideb blynyddol. Unwaith eto, byddwn yn atebol i'r Senedd am berfformiad y gronfa twf lleol yng Nghymru, ac roeddwn yn gallu ateb un o'n cyd-Aelodau eraill am rôl dangosyddion perfformiad allweddol, a byddwn yn datblygu a chyhoeddi fframwaith monitro a gwerthuso gyda phartneriaid; bydd hynny'n nodi mwy o fanylion. Unwaith eto, mae hynny'n rhywbeth y byddwn i'n fwy na hapus i'w gyhoeddi, oherwydd rwy'n gwybod y bydd cyd-Aelodau yn dymuno ei weld.
[Inaudible.]—Members, we may have changed Chamber, but the time constraints and well-known time limits on contributions have not changed. James Evans.
[Anghlywadwy.]—Aelodau, efallai ein bod wedi newid y Siambr, ond nid yw'r cyfyngiadau amser a'r terfynau amser tra hysbys ar gyfraniadau wedi newid. James Evans.
Diolch, Deputy Presiding Officer. I agree with the Member for Blaenau Gwent: I do not think CJCs are a good mechanism to deliver some of this funding. One area I do want to touch on, on the local growth fund, is that an area where we could have massive growth in high-skilled jobs and high wages is in the defence industries, because we know that there's a growing level of investment in that area. So, I'm just interested, Cabinet Secretary, with this local growth fund—how can you make sure that some of that money is going into our defence sector to make sure that we're creating those high-skilled, high-wage jobs here in Wales?
Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n cytuno â'r Aelod dros Flaenau Gwent: nid wyf yn credu bod cyd-bwyllgorau corfforedig yn fecanwaith da i ddarparu rhywfaint o'r cyllid hwn. Un maes yr wyf am ei grybwyll, o ran y gronfa twf lleol, yw mai un lle gallem gael twf enfawr mewn swyddi sgiliau uchel a chyflogau uchel yw yn y diwydiannau amddiffyn, oherwydd rydyn ni'n gwybod bod lefel gynyddol o fuddsoddiad yn y maes hwnnw. Felly, mae gen i ddiddordeb, Ysgrifennydd Cabinet, gyda'r gronfa twf lleol hon—sut allwch chi wneud yn siŵr bod rhywfaint o'r arian hwnnw'n mynd i'n sector amddiffyn i wneud yn siŵr ein bod yn creu'r swyddi sgiliau uchel hynny a chyflog uchel yma yng Nghymru?
I'm really grateful for the question, and I hear what colleagues are saying around CJCs. I do think, though, that one thing that we will have the opportunity to do now, through this further transitional year, is to work with local government and our CJC colleagues to address some of the particular concerns that have been raised— they're detailed in the committee's report—and we can spend the period of time that we have in this first year of the new three-year programme addressing some of those, so that we have the right structures in place so that CJCs are well placed to be the delivery body in future.
I was really pleased last week to be alongside the First Minister, the Secretary of State for Wales and the Secretary for defence to launch the defence growth deal for Wales. I think that that is a really important opportunity. It was wonderful to see so many of our SMEs there, alongside many of the primes who have a footprint here in Wales as well. That was a real moment of optimism in terms of the jobs that could come through the strong focus that there is on defence. Again, I think that this is a really good example of ways in which different programmes need to work together and complement each other, because, certainly, the additional funding that will come through defence will I think give us opportunities to improve productivity and also to address some of that economic inequality as well, but we have to ensure that the funding goes to the right place. I think that all of Wales can benefit as a result of the defence growth deal, partly because some of the really strategically important sites that we have are in our more rural areas, and I think that that will bring significant investment opportunities to those rural areas.
Rwy'n ddiolchgar iawn am y cwestiwn, ac rwy'n clywed beth mae cyd-Aelodau yn ei ddweud ynglŷn â chyd-bwyllgorau corfforedig. Rwy'n credu, fodd bynnag, mai un peth y byddwn yn cael y cyfle i'w wneud nawr, trwy'r flwyddyn bontio ychwanegol hon, yw gweithio gyda llywodraeth leol a'n cydweithwyr cyd-bwyllgorau corfforedig i fynd i'r afael â rhai o'r pryderon penodol sydd wedi'u codi—mae'r manylion yn adroddiad y pwyllgor—a gallwn dreulio'r cyfnod o amser sydd gennym ym mlwyddyn gyntaf y rhaglen dair blynedd newydd yn mynd i'r afael â rhai o'r rheini, fel bod gennym y strwythurau cywir yn eu lle fel bod cyd-bwyllgorau corfforedig mewn sefyllfa dda i fod yn gorff cyflenwi yn y dyfodol.
Roeddwn yn falch iawn yr wythnos diwethaf i fod ochr yn ochr â'r Prif Weinidog, Ysgrifennydd Gwladol Cymru a'r Ysgrifennydd Amddiffyn i lansio'r fargen twf amddiffyn i Gymru. Rwy'n credu bod hwnnw'n gyfle pwysig iawn. Roedd yn wych gweld cymaint o'n busnesau bach a chanolig yno, ochr yn ochr â llawer o'r prif grwpiau sydd ag ôl troed yma yng Nghymru hefyd. Roedd hynny'n foment wirioneddol o optimistiaeth o ran y swyddi a allai ddod trwy'r pwyslais cryf sydd ar amddiffyn. Unwaith eto, rwy'n credu bod hon yn enghraifft dda iawn o ffyrdd y mae angen i wahanol raglenni weithio gyda'i gilydd ac ategu ei gilydd, oherwydd, yn sicr, bydd y cyllid ychwanegol a ddaw trwy amddiffyn yn rhoi cyfleoedd i ni wella cynhyrchiant a hefyd i fynd i'r afael â rhywfaint o'r anghydraddoldeb economaidd hwnnw hefyd, Ond mae'n rhaid i ni sicrhau bod y cyllid yn mynd i'r lle iawn. Rwy'n credu y gall Cymru gyfan elwa ar ganlyniad i'r fargen twf amddiffyn, yn rhannol oherwydd bod rhai o'r safleoedd gwirioneddol strategol bwysig sydd gennym yn ein hardaloedd mwy gwledig, ac rwy'n credu y bydd hynny'n dod â chyfleoedd buddsoddi sylweddol i'r ardaloedd gwledig hynny.
Ac yn olaf, Heledd Fychan.
And finally, Heledd Fychan.
Diolch, Dirprwy Lywydd. I have to admit that I'm perplexed about how the transition is going to work with no funding, and I wonder if the Cabinet Secretary could outline that. I'm also perplexed about why it seems that you have given up on trying to get the 70:30 split changed, when you seem to have the whole of the Senedd's support to get that changed, because there are clearly thousands of job losses and vital services being lost.
I had a funders' fair recently, and both funders and organisations were really, really concerned—organisations in tears, not knowing what was going to happen. So, you say there's a transition, there's no funding—you seem to not care that there are going to be these job losses or that organisations are going to be lost. Why are you not fighting? You have our support to fight. Please fight.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae'n rhaid i mi gyfaddef fy mod yn ddryslyd ynglŷn â sut mae'r pontio yn mynd i weithio heb unrhyw gyllid, ac rwy'n meddwl tybed a allai'r Ysgrifennydd Cabinet amlinellu hynny. Rydw i hefyd yn ddryslyd ynghylch pam mae'n ymddangos eich bod wedi rhoi'r gorau i geisio newid y rhaniad 70:30, pan fo'n ymddangos bod gennych holl gefnogaeth y Senedd i newid hwnnw, oherwydd mae'n amlwg bod miloedd o swyddi yn cael eu colli a gwasanaethau hanfodol yn cael eu colli.
Roeddwn mewn ffair cyllidwyr yn ddiweddar, ac roedd y cyllidwyr a'r sefydliadau yn bryderus iawn—sefydliadau mewn dagrau, heb wybod beth oedd yn mynd i ddigwydd. Felly, rydych chi'n dweud bod yna bontio, does dim cyllid—mae'n ymddangos nad ydych chi'n poeni bod y swyddi hyn yn mynd i ddiflannu neu fod sefydliadau'n mynd i gael eu colli. Pam nad ydych chi'n ymladd? Mae gennych ein cefnogaeth i ymladd. Ymladdwch os gwelwch yn dda.
To be clear with colleagues, I raise this all the time with the UK Government, but if I just sit and fold my arms and not engage with the UK Government and not make these plans for how we spend the money, then that's not the right thing to do. I need to continue to make that case to the UK Government, which we are doing all of the time. Colleagues in Scotland are also making the case strongly as well. We know that colleagues in other parts are making those cases. We've got colleagues in the third sector, we've got colleagues in the private sector, we've got colleagues in local government, all making this case really strongly. I will continue to make the case, but also I will continue to get on with my job, which is providing an investment plan that is sound and that does speak to the key priorities that we've identified and which I don’t think there are any concerns about. So, I do make those cases all the time.
The first year does have funding—it's the first year of three years of funding. So, one of the things that I set out in that letter to local government, so that they could share with their funding officers, was what their indicative allocations were going to be so that they could plan for the future as well. So, we've done everything that we can to avoid the cliff edge. We've tried to give as much flexibility as possible. I'm not sure if I—. I think I did mention the letter, which allowed them to capitalise some costs. Again, that's something that is a useful tool for local government.
We're doing everything in our power, we're continuing to make the case, but we're also getting on with our job, which is setting out a viable plan for the future, which will have an impact on productivity, which will have an impact on economic inequality across Wales, and which will see £0.5 billion invested in Wales.
I fod yn glir â chyd-Aelodau, rwy'n codi hyn drwy'r amser gyda Llywodraeth y DU, ond os ydw i'n eistedd ac yn plethu fy mreichiau a pheidio ag ymgysylltu â Llywodraeth y DU a pheidio â gwneud y cynlluniau hyn ar gyfer sut rydyn ni'n gwario'r arian, yna nid dyna'r peth iawn i'w wneud. Mae angen i mi barhau i wneud yr achos hwnnw i Lywodraeth y DU, ac rydyn ni'n ei wneud drwy'r amser. Mae cydweithwyr yn yr Alban hefyd yn gwneud yr achos yn gryf hefyd. Gwyddom fod cydweithwyr mewn rhannau eraill yn gwneud yr achosion hynny. Mae gennym gydweithwyr yn y trydydd sector, mae gennym gydweithwyr yn y sector preifat, mae gennym gydweithwyr mewn llywodraeth leol, i gyd yn gwneud yr achos hwn yn gryf iawn. Byddaf yn parhau i wneud yr achos, ond hefyd byddaf yn parhau i fynd ymlaen â'm swydd, sef darparu cynllun buddsoddi sy'n gadarn ac sy'n ystyried y blaenoriaethau allweddol rydyn ni wedi'u nodi ac nid wyf yn credu bod unrhyw bryderon yn eu cylch. Felly, rwy'n gwneud yr achosion hynny drwy'r amser.
Mae gan y flwyddyn gyntaf gyllid—dyma'r flwyddyn gyntaf o dair blynedd o gyllid. Felly, un o'r pethau a nodais yn y llythyr hwnnw at lywodraeth leol, er mwyn iddynt allu rhannu gyda'u swyddogion cyllido, oedd beth oedd eu dyraniadau dangosol yn mynd i fod er mwyn iddynt allu cynllunio ar gyfer y dyfodol hefyd. Felly, rydyn ni wedi gwneud popeth y gallwn i osgoi ymyl y clogwyn. Rydyn ni wedi ceisio rhoi cymaint o hyblygrwydd â phosibl. Nid wyf yn siŵr a ydw i—. Rwy'n credu fy mod wedi sôn am y llythyr, a oedd yn caniatáu iddynt gyfalafu rhai costau. Unwaith eto, mae hynny'n rhywbeth sy'n offeryn defnyddiol i lywodraeth leol.
Rydyn ni'n gwneud popeth o fewn ein gallu, rydyn ni'n parhau i wneud yr achos, ond rydyn ni hefyd yn bwrw ymlaen â'n gwaith, sy'n nodi cynllun hyfyw ar gyfer y dyfodol, a fydd yn cael effaith ar gynhyrchiant, a fydd yn cael effaith ar anghydraddoldeb economaidd ledled Cymru, ac a fydd yn gweld £0.5 biliwn yn cael ei fuddsoddi yng Nghymru.
Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet.
I thank the Cabinet Secretary.
Eitem 4 yw datganiad gan y Gweinidog Plant a Gofal Cymdeithasol, cefnogi'r gweithlu gofal cymdeithasol, a galwaf ar y Gweinidog i wneud y datganiad—Dawn Bowden.
Item 4 is a statement by the Minister for Children and Social Care on supporting the social care workforce. And I call on the Minister to make the statement—Dawn Bowden.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Now, supporting our social care workforce is an ongoing priority for this Government. Social care workers sit at the heart of our communities, providing dignity, compassion and skilled support to our most vulnerable. In recent years, they have faced unprecedented pressures, yet they continue to deliver with professionalism and resilience. So, today, I want to update Members on progress made, actions we're taking and the next steps to further strengthen and sustain our social care workforce.
Last April, we introduced a new inspection rating system for care services, helping ensure people receive the best possible care. Over 92 per cent of care services achieved high standards in the first seven months, and these results are a testament to the exceptional dedication of care staff across Wales. We continue to provide annual funding of around £29 million to Social Care Wales, and £45 million directly to local authorities through a workforce grant alongside the local authority settlement. And it was encouraging to note that, in this year's workforce survey, we've seen an increase in our workforce who feel that staff morale is good, an increase in our workforce satisfaction with life, and an increase in staff feeling valued by the people they support. But we know that there is much more to do.
Today, I'm announcing key steps forward in our journey to improve the sustainability of this workforce. We established the social care fair work forum, bringing together trade unions, employer representatives, local and Welsh Government, to lead in social partnership to improve terms and conditions for social care workers. Its initial priority was advising and supporting implementation of the real living wage, a commitment that we have maintained since 2022. A recent evaluation found that the policy has made substantial progress in paying the real living wage to care workers in Wales, improving pay equity during an exceptionally challenging period for the sector. While many findings were positive, the evaluation highlighted some workers were not receiving the uplift, and we will address this for 2026-27 through tighter monitoring to ensure that this funding is being passed on.
Through the forum and its task-and-finish groups we have progressed wider priorities focused on improving pay and terms and conditions, and this includes finalising a voluntary pay and progression framework for the sector designed to support consistent pay, terms and career pathways. Today, I'm pleased to confirm that the social care fair work forum has now completed this work, and the framework will be published on the forum webpages, and I look forward to discussing this with the forum when I meet them next week.
Now, last January, I announced the establishment of the social care workforce partnership, the first of its kind in the UK. Over the past year, the partnership has developed exemplar human resources policies for the workforce, particularly the independent sector. This is an important step to support more consistent policy approaches and better working conditions across the sector. So, today, I can also confirm that we're beginning to publish the first of these policies—that's recognition agreements and disciplinary and grievance.
Members will be aware that last summer we passed the legislative consent motion enabling fair pay agreements within the UK Government's Employment Rights Act 2025 to extend to Wales. Positively, we negotiated that children's services will also be included for Wales, which is not the case for England. Establishing a social care negotiating body to develop these agreements will represent a significant milestone, enabling enforceable pay levels for social care workers for the first time. Working with our stakeholders through the social care fair work forum, we've developed a consultation on the proposed structure and operation of the negotiating body. Today, that consultation will go live, and I would encourage anyone within this sector to respond to ensure that findings shape our next steps.
The UK Government's immigration changes last year created uncertainty for overseas care workers in Wales and, in response, we have worked at pace to establish a role for the national advisory service to help overseas workers who've been displaced or who are looking for alternative employment. NAS connects workers with Welsh care providers who have vacancies and hold a sponsorship licence. They also signpost workers to relevant support services, including curriculum vitae, interview preparation and well-being support.
The service we've implemented is already making a difference, and it doesn't just support workers; it helps providers who had planned overseas recruitment before the changes to stop overseas workers into social care were implemented. By linking providers with skilled workers already in Wales, we aim to ease recruitment pressures and to continue to strengthen our workforce.
And finally, we've worked closely with local authorities to understand their innovative approaches to recruitment and retention. Several local authorities have established schemes showing excellent retention rates and improving the perception of working in social care, notably through their care academies. Progression opportunities are key to care academies, helping ensure that social care is seen as a career for life. They offer chances to train, gain qualifications while earning and explore different roles across the sector. So, today, I am delighted to confirm that we are committing £1.5 million in new funding to support the first phase of a national social care academy for Wales.
Welsh Government and Social Care Wales will work in partnership to support local authorities to extend the benefits already being felt in some areas across Wales. For those with existing academies, we will work to build on their strong foundations, helping strengthen, expand and maximise the impact of the excellent work already under way. Our vision is to build a nationally recognised but locally delivered social care academy that empowers individuals to pursue lifelong careers in this sector, strengthen workforce resilience and enhance the public perception and trust in the sector.
We know from Social Care Wales's recent workforce survey that making a difference to people's lives is a key motivator for working in social care—and they do. Our workforce deserves to be rewarded with real progression pathways, specialist training and the confidence that social care is not just a job, it's a lifelong career. So, I want to close by thanking our social care workforce for everything that they do. They are the pillars of our community, and I firmly believe that the steps that we are taking now, and those still to come, will continue to drive the change that this workforce needs and truly deserves. Diolch yn fawr.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Nawr, mae cefnogi ein gweithlu gofal cymdeithasol yn flaenoriaeth barhaus i'r Llywodraeth hon. Mae gweithwyr gofal cymdeithasol wrth wraidd ein cymunedau, gan ddarparu urddas, tosturi a chefnogaeth fedrus i'n rhai mwyaf agored i niwed. Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, maen nhw wedi wynebu pwysau digynsail, ond maen nhw'n parhau i gyflawni gyda phroffesiynoldeb a chydnerthedd. Felly, heddiw, rwyf i eisiau rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am y cynnydd sydd wedi'i gyflawni, y camau yr ydyn ni'n eu cymryd a'r camau nesaf i gryfhau a chynnal ein gweithlu gofal cymdeithasol ymhellach.
Ym mis Ebrill diwethaf, fe wnaethon ni gyflwyno system sgorio arolygu newydd ar gyfer gwasanaethau gofal, gan helpu i sicrhau bod pobl yn cael y gofal gorau posibl. Cyflawnodd dros 92 y cant o wasanaethau gofal safonau uchel yn ystod y saith mis cyntaf, ac mae'r canlyniadau hyn yn dyst i ymroddiad eithriadol staff gofal ledled Cymru. Rydyn ni'n parhau i ddarparu cyllid blynyddol o tua £29 miliwn i Ofal Cymdeithasol Cymru, a £45 miliwn yn uniongyrchol i awdurdodau lleol drwy grant gweithlu ochr yn ochr â setliad yr awdurdod lleol. Ac roedd yn galonogol nodi, yn arolwg y gweithlu eleni, ein bod ni wedi gweld cynnydd yn aelodau ein gweithlu sy'n teimlo bod morâl staff yn dda, cynnydd ym moddhad aelodau'n gweithlu â bywyd, a chynnydd yn nifer yr aelodau o staff sy'n teimlo'u bod yn cael eu gwerthfawrogi gan y bobl maen nhw'n eu cefnogi. Ond rydyn ni'n gwybod bod llawer mwy i'w wneud.
Heddiw, rwy'n cyhoeddi camau allweddol ymlaen yn ein taith i wella cynaliadwyedd y gweithlu hwn. Fe wnaethon ni sefydlu'r fforwm gwaith teg gofal cymdeithasol, gan ddod ag undebau llafur, cynrychiolwyr cyflogwyr, Llywodraeth leol a Llywodraeth Cymru at ei gilydd, i arwain mewn partneriaeth gymdeithasol i wella telerau ac amodau gweithwyr gofal cymdeithasol. Ei flaenoriaeth gychwynnol oedd cynghori a chefnogi gweithredu'r cyflog byw gwirioneddol, ymrwymiad yr ydyn ni wedi'i gynnal ers 2022. Gwnaeth gwerthusiad diweddar ddarganfod bod y polisi wedi gwneud cynnydd sylweddol o ran talu'r cyflog byw gwirioneddol i weithwyr gofal yng Nghymru, gan wella tegwch cyflog yn ystod cyfnod eithriadol o heriol i'r sector. Er bod llawer o ganfyddiadau'n gadarnhaol, tynnodd y gwerthusiad sylw at rai gweithwyr nad oeddynt yn cael y codiad cyflog, a byddwn ni'n ymdrin â hyn ar gyfer 2026-27 trwy fonitro llymach i sicrhau bod y cyllid hwn yn cael ei drosglwyddo ymlaen.
Trwy'r fforwm a'i grwpiau gorchwyl a gorffen rydyn ni wedi datblygu blaenoriaethau ehangach sy'n canolbwyntio ar wella cyflog a thelerau ac amodau, ac mae hyn yn cynnwys cwblhau fframwaith cyflog a dilyniant gwirfoddol ar gyfer y sector sydd wedi'i gynllunio i gefnogi cyflog, telerau a llwybrau gyrfa cyson. Heddiw, rwy'n falch o gadarnhau bod y fforwm gwaith teg gofal cymdeithasol erbyn hyn wedi cwblhau'r gwaith hwn, a bydd y fframwaith yn cael ei gyhoeddi ar dudalennau gwe'r fforwm, ac edrychaf ymlaen at drafod hyn gyda'r fforwm pan fyddaf i'n cyfarfod â nhw'r wythnos nesaf.
Nawr, fis Ionawr diwethaf, cyhoeddais i sefydlu'r bartneriaeth gweithlu gofal cymdeithasol, y cyntaf o'i math yn y DU. Yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, mae'r bartneriaeth wedi datblygu polisïau adnoddau dynol enghreifftiol ar gyfer y gweithlu, yn enwedig y sector annibynnol. Mae hwn yn gam pwysig i gefnogi dulliau polisi mwy cyson a gwell amodau gwaith ar draws y sector. Felly, heddiw, gallaf i hefyd gadarnhau ein bod ni'n dechrau cyhoeddi'r cyntaf o'r polisïau hyn—hynny yw cytundebau cydnabyddiaeth a disgyblu a chwyno.
Bydd yr Aelodau yn ymwybodol ein bod ni wedi pasio'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol yr haf diwethaf sy'n galluogi ymestyn cytundebau cyflog teg o fewn Deddf Hawliau Cyflogaeth Llywodraeth y DU 2025 i Gymru. Yn gadarnhaol, gwnaethon ni drafod y bydd gwasanaethau plant hefyd yn cael eu cynnwys ar gyfer Cymru, nad yw'n wir am Loegr. Bydd sefydlu corff negodi gofal cymdeithasol i ddatblygu'r cytundebau hyn yn garreg filltir arwyddocaol, gan alluogi lefelau cyflog gorfodadwy i weithwyr gofal cymdeithasol am y tro cyntaf. Gan weithio gyda'n rhanddeiliaid drwy'r fforwm gwaith teg gofal cymdeithasol, rydyn ni wedi datblygu ymgynghoriad ar strwythur a gweithrediad arfaethedig y corff negodi. Heddiw, bydd yr ymgynghoriad hwnnw'n mynd yn fyw, a byddwn i'n annog unrhyw un yn y sector hwn i ymateb i sicrhau bod canfyddiadau'n llunio'n camau nesaf.
Creodd newidiadau mewnfudo Llywodraeth y DU'r llynedd ansicrwydd i weithwyr gofal tramor yng Nghymru ac, mewn ymateb, rydyn ni wedi gweithio'n gyflym i sefydlu rôl i'r gwasanaeth cynghori cenedlaethol helpu gweithwyr tramor sydd wedi'u dadleoli neu sy'n chwilio am gyflogaeth arall. Mae'r gwasanaeth cynghori cenedlaethol yn cysylltu gweithwyr â darparwyr gofal yng Nghymru sydd â swyddi gwag ac sydd â thrwydded nawdd. Maen nhw hefyd yn cyfeirio gweithwyr at wasanaethau cymorth perthnasol, gan gynnwys curriculum vitae, paratoi cyfweliadau a chymorth llesiant.
Mae'r gwasanaeth yr ydyn ni wedi'i weithredu eisoes yn gwneud gwahaniaeth, ac nid yw ond yn cefnogi gweithwyr; mae'n helpu darparwyr a oedd wedi cynllunio recriwtio tramor cyn i'r newidiadau i atal gweithwyr tramor rhag mynd mewn i ofal cymdeithasol gael eu gweithredu. Drwy gysylltu darparwyr â gweithwyr medrus sydd eisoes yng Nghymru, ein nod ni yw lleddfu'r pwysau recriwtio a pharhau i gryfhau ein gweithlu.
Ac yn olaf, rydyn ni wedi gweithio'n agos ag awdurdodau lleol i ddeall eu dulliau arloesol o recriwtio a chadw. Mae sawl awdurdod lleol wedi sefydlu cynlluniau sy'n dangos cyfraddau cadw staff rhagorol ac yn gwella'r canfyddiad o weithio ym maes gofal cymdeithasol, yn enwedig trwy eu hacademïau gofal. Mae cyfleoedd dilyniant yn allweddol i academïau gofal, gan helpu i sicrhau bod gofal cymdeithasol yn cael ei ystyried yn yrfa am oes. Maen nhw'n cynnig cyfleoedd i hyfforddi, ennill cymwysterau wrth ennill arian ac archwilio gwahanol rolau ar draws y sector. Felly, heddiw, rwy'n falch iawn o gadarnhau ein bod ni'n ymrwymo £1.5 miliwn o gyllid newydd i gefnogi cam cyntaf academi gofal cymdeithasol genedlaethol i Gymru.
Bydd Llywodraeth Cymru a Gofal Cymdeithasol Cymru yn gweithio mewn partneriaeth i gefnogi awdurdodau lleol i ymestyn y manteision sydd eisoes yn cael effaith mewn rhai ardaloedd ledled Cymru. I'r rhai sydd ag academïau presennol, byddwn ni'n gweithio i ddatblygu ar eu sylfeini cadarn, gan helpu i gryfhau, ehangu a manteisio i'r eithaf ar effaith y gwaith rhagorol sydd eisoes ar y gweill. Ein gweledigaeth yw datblygu academi gofal cymdeithasol sydd wedi'i chydnabod yn genedlaethol ond wedi'i darparu'n lleol sy'n grymuso unigolion i ddilyn gyrfaoedd gydol oes yn y sector hwn, cryfhau cydnerthedd y gweithlu a gwella canfyddiad ac ymddiriedaeth y cyhoedd yn y sector.
Gwyddon ni o arolwg diweddar gweithlu Gofal Cymdeithasol Cymru bod gwneud gwahaniaeth i fywydau pobl yn ysgogiad allweddol dros weithio ym maes gofal cymdeithasol—ac maen nhw'n gwneud hynny. Mae ein gweithlu yn haeddu cael eu gwobrwyo gyda llwybrau dilyniant gwirioneddol, hyfforddiant arbenigol a'r hyder bod gofal cymdeithasol nid yn unig yn swydd, mae'n yrfa gydol oes. Felly, rwyf i eisiau cloi drwy ddiolch i'n gweithlu gofal cymdeithasol am bopeth maen nhw'n ei wneud. Nhw yw conglfeini ein cymuned, ac rwy'n credu'n gryf y bydd y camau yr ydyn ni'n eu cymryd nawr, a'r rhai sydd i ddod, yn parhau i ysgogi'r newid sydd ei angen ar y gweithlu hwn ac y mae'n wir ei haeddu. Diolch yn fawr.
Can I thank you, Minister, for the statement? Of course, we welcome the changes, and I'm glad to see some steps are being made to address those recruitment pressures on our workforce. This sector plays, as we all know, an absolutely crucial part in our wider health system, and we thank them all for everything they do. But we really do need to get to grips with the scale of the staffing crisis in our social care sector, and these changes will go some way to address those, but things shouldn't have taken this long.
But it would be remiss of me not to use this opportunity to mention another key part of our social care workforce, and one you know very well, and that is our unpaid carers, because it doesn't feature within this. Now, I know it wouldn't directly—the statement directly—mention them, but they are a huge part of our social care system, and, when we recognise one part of the system, we ought to be recognising all parts of it. Because, as you know, that part of our social care system is feeling extremely let down, with many unpaid carers not being able to access carer assessments or respite. With the election on the horizon, time has clearly run out for your Government to deal with this issue. So, I wondered why, Minister, has your Government failed to address the concerns that many of our unpaid carers have, and do you think this is another missed opportunity to support them? Local authorities insist that they are living up to their statutory duties. However, the evidence from unpaid carers shows that this is far from the case. I know you are contacting councils, and we look forward to feedback from that.
So, when we talk about the extra funding for our local authorities through the workforce grant, we welcome that, but the truth is that our local authorities are having to do more and more with less and less. So, Minister, what assessment have you made of the cuts to local authorities on their ability to provide social care, the social care that the people of Wales deserve? We all know that there is a staffing crisis in the sector, linked to poor pay and work conditions. There is a massive disparity between health and social care pay in terms and conditions and progression. And what you've announced today will go somewhere near creating that parity we need to see between the social care system and health. I look forward to seeing what the outcomes of the new national social care academy will look like.
I agree with your statement when you say that our workforce deserves to be rewarded with real progression pathways, specialist training and the fact that this is a career and not a short-term job. But that hasn't been the case here in Wales. So, Minister, why has it taken to the end of a Labour Government in Wales to begin to take the social care system in a serious manner? And when will the unpaid carers, part of our workforce, be recognised in the same way as the rest of the system?
A gaf i ddiolch i chi, Gweinidog, am y datganiad? Wrth gwrs, rydyn ni'n croesawu'r newidiadau, ac rwy'n falch o weld rhai camau yn cael eu cymryd i ymdrin â'r pwysau recriwtio hynny ar ein gweithlu. Mae'r sector hwn yn chwarae, fel y gwyddon ni i gyd, ran hollol hanfodol yn ein system iechyd ehangach, ac rydyn ni'n diolch iddyn nhw i gyd am bopeth maen nhw'n ei wneud. Ond mae angen i ni ymdrin â graddfa'r argyfwng staffio yn ein sector gofal cymdeithasol, a bydd y newidiadau hyn yn mynd rhywfaint o'r ffordd i ymdrin â'r rheini, ond ni ddylai pethau fod wedi cymryd mor hir â hyn.
Ond byddai'n esgeulus i mi beidio â defnyddio'r cyfle hwn i sôn am ran allweddol arall o'n gweithlu gofal cymdeithasol, ac un yr ydych chi'n ei hadnabod yn dda iawn, a hynny yw ein gofalwyr di-dâl, oherwydd nid yw'n ymddangos o fewn hyn. Nawr, rwy'n gwybod na fyddai'n sôn yn uniongyrchol—y datganiad —yn sôn amdanyn nhw, ond maen nhw'n rhan enfawr o'n system gofal cymdeithasol, a, pan fyddwn ni'n cydnabod un rhan o'r system, dylen ni fod yn cydnabod pob rhan ohoni. Oherwydd, fel y gwyddoch chi, mae'r rhan honno o'n system gofal cymdeithasol yn teimlo'n hynod siomedig, gyda llawer o ofalwyr di-dâl yn methu cael mynediad at asesiadau gofalwyr neu seibiant. Gyda'r etholiad ar y gorwel, mae'n amlwg bod yr amser i'ch Llywodraeth ymdrin â'r mater hwn wedi dod i ben. Felly, tybed pam, Gweinidog, mae eich Llywodraeth wedi methu ag ymdrin â'r pryderon sydd gan lawer o'n gofalwyr di-dâl, ac a ydych chi'n credu bod hwn yn gyfle arall i'w cefnogi sydd wedi'i golli? Mae awdurdodau lleol yn mynnu'u bod yn cyflawni'u dyletswyddau statudol. Fodd bynnag, mae'r dystiolaeth gan ofalwyr di-dâl yn dangos bod hyn ymhell o'r gwir. Rwy'n gwybod eich bod chi'n cysylltu â chynghorau, ac edrychwn ni ymlaen at adborth o hynny.
Felly, pan fyddwn ni'n sôn am y cyllid ychwanegol i'n hawdurdodau lleol trwy grant y gweithlu, rydyn ni'n croesawu hynny, ond y gwir yw, bod ein hawdurdodau lleol yn gorfod gwneud mwy a mwy gyda llai a llai. Felly, Gweinidog, pa asesiad ydych chi wedi'i wneud o'r toriadau i awdurdodau lleol ar eu gallu i ddarparu gofal cymdeithasol, y gofal cymdeithasol y mae pobl Cymru yn ei haeddu? Rydyn ni i gyd yn gwybod bod argyfwng staffio yn y sector, sy'n gysylltiedig â chyflog ac amodau gwaith gwael. Mae gwahaniaeth enfawr rhwng tâl iechyd a gofal cymdeithasol o ran telerau ac amodau a dilyniant. A bydd yr hyn yr ydych chi wedi'i gyhoeddi heddiw yn mynd rhywle'n agos at greu'r cydraddoldeb hwnnw sydd angen i ni ei weld rhwng y system gofal cymdeithasol ac iechyd. Edrychaf ymlaen at weld sut olwg fydd ar ganlyniadau'r academi gofal cymdeithasol genedlaethol newydd.
Rwy'n cytuno â'ch datganiad pan ydych chi'n dweud bod ein gweithlu yn haeddu cael ei wobrwyo gyda llwybrau dilyniant gwirioneddol, hyfforddiant arbenigol a'r ffaith bod hon yn yrfa ac nid yn swydd tymor byr. Ond nid yw hynny wedi bod yn wir yma yng Nghymru. Felly, Gweinidog, pam mae wedi cymryd hyd at ddiwedd Llywodraeth Lafur yng Nghymru i ddechrau cymryd y system gofal cymdeithasol o ddifrif? A phryd y bydd y gofalwyr di-dâl, rhan o'n gweithlu, yn cael eu cydnabod yn yr un modd â gweddill y system?
Well, can I thank Peter Fox for those comments and for largely welcoming what I've said today? You will appreciate that I have made separate statements about unpaid carers, and I gave evidence to committee on unpaid carers, and I know that you have written to me for further information around unpaid carers, following my committee appearance. As I said in committee, we are now consulting on the revised unpaid carers strategy, which I believe will deal with many of the issues that both you and the rest of the committee raised with me, and you know that I have been constantly pursuing this matter with local authorities and I have undertaken to write to the committee with the findings of my most recent correspondence with local authorities on that. I remain absolutely resolute in my position and my view, which is the Welsh Government's view, that unpaid carers should be accessing the unpaid carers assessments and should be accessing respite care when they need it, and I'm determined that we will get to that point.
Just to go back, then, to the essence of my statement, which is about our social care workforce, as opposed to unpaid carers, I don't accept the premise of your comment that we have waited until the end of this term. What I have set out in my statement is, actually, the list of things that we have been doing over the last five years, culminating in the final announcement this side of the Senedd election, which is funding for the start of the establishment of a national care academy. We've been funding the social care workforce, as I've said in my statement, through, every year, a £45 million workforce grant, £7 million of match funding through the social care workforce development programme, a £1.4 million commitment to the support for the student social work bursary, £29 million to Social Care Wales. We've set up the social care work forum. We introduced the real living wage. We have a pay and progression framework, which has finally been concluded and published today. We set up the social care workforce partnership. We've set up, now, the national advisory service, and, as I've said, we've also managed to negotiate with the UK Government that we can include our children's services, as well as adult services in social care, in fair pay agreements, which will put social care pay on a legal footing for the first time. And now I've just announced the social care academy.
So, I don't accept the premise of the points that you made, Peter, that we have done nothing over five years. We have seen the workforce increase, we've seen vacancies stabilise, we've seen new entrants into the system through local authority grow-your-own schemes, which is what we're looking to build on through the academies. We've seen more men coming into this service as a result of some of the local authority schemes, which I think is really important. And we've seen—. The registration of our workforce is a key driver in professionalising the career.
But we're not resting on our laurels. We know there is much to do, and that was really what my statement was trying to put on the record today: what we have done thus far and where we go from here.
Wel, a gaf i ddiolch i Peter Fox am y sylwadau hynny ac am groesawu'r hyn rydw i wedi'i ddweud heddiw i raddau helaeth? Byddwch chi'n gwerthfawrogi fy mod i wedi gwneud datganiadau ar wahân am ofalwyr di-dâl, a rhoddais i dystiolaeth i'r pwyllgor ar ofalwyr di-dâl, ac rwy'n gwybod eich bod chi wedi ysgrifennu ataf i am ragor o wybodaeth am ofalwyr di-dâl, ar ôl i mi ymddangos yn y pwyllgor. Fel y dywedais i yn y pwyllgor, rydyn ni erbyn hyn yn ymgynghori ar y strategaeth ddi-dâl ddiwygiedig, ac rwy'n credu y bydd yn ymdrin â llawer o'r materion a gafodd eu codi gyda mi, gennych chi a gweddill y pwyllgor, ac rydych chi'n gwybod fy mod i wedi bod yn mynd ar drywydd y mater hwn yn gyson gydag awdurdodau lleol ac rwyf i wedi ymrwymo i ysgrifennu at y pwyllgor gyda chanfyddiadau fy ngohebiaeth ddiweddaraf ag awdurdodau lleol ar hynny. Rwy'n parhau i fod yn gwbl benderfynol yn fy safbwynt a'm barn, sef barn Llywodraeth Cymru, y dylai gofalwyr di-dâl fod yn cael mynediad at asesiadau gofalwyr di-dâl a dylen nhw fod yn cael mynediad at ofal seibiant pan fydd ei angen arnyn nhw, ac rwy'n benderfynol y byddwn ni'n cyrraedd y pwynt hwnnw.
Dim ond i fynd yn ôl, felly, at hanfod fy natganiad, sy'n ymwneud â'n gweithlu gofal cymdeithasol, yn hytrach na gofalwyr di-dâl, nid wyf i'n derbyn cynsail eich sylw ein bod ni wedi aros tan ddiwedd y tymor hwn. Yr hyn yr ydw i wedi'i nodi yn fy natganiad, mewn gwirionedd, yw'r rhestr o bethau yr ydyn ni wedi bod yn eu gwneud dros y pum mlynedd diwethaf, gan arwain at y cyhoeddiad terfynol yr ochr hon i etholiad y Senedd, sef cyllid ar gyfer dechrau sefydlu academi gofal genedlaethol. Rydyn ni wedi bod yn ariannu'r gweithlu gofal cymdeithasol, fel y dywedais i yn fy natganiad, drwy, bob blwyddyn, grant gweithlu o £45 miliwn, £7 miliwn o gyllid cyfatebol drwy'r rhaglen datblygu'r gweithlu gofal cymdeithasol, ymrwymiad o £1.4 miliwn i'r cymorth ar gyfer bwrsariaeth gwaith cymdeithasol myfyrwyr, £29 miliwn i Ofal Cymdeithasol Cymru. Rydyn ni wedi sefydlu'r fforwm gwaith gofal cymdeithasol. Fe wnaethon ni gyflwyno'r cyflog byw gwirioneddol. Mae gennym ni fframwaith cyflog a dilyniant, sydd o'r diwedd wedi'i gwblhau a'i gyhoeddi heddiw. Fe wnaethon ni sefydlu'r bartneriaeth gweithlu gofal cymdeithasol. Rydyn ni wedi sefydlu'r gwasanaeth cynghori cenedlaethol, ac, fel y dywedais i, rydyn ni hefyd wedi llwyddo i negodi gyda Llywodraeth y DU y gallwn ni gynnwys ein gwasanaethau plant, yn ogystal â gwasanaethau oedolion mewn gofal cymdeithasol, mewn cytundebau cyflog teg, a fydd yn rhoi tâl gofal cymdeithasol ar sail gyfreithiol am y tro cyntaf. A nawr rydw i newydd gyhoeddi'r academi gofal cymdeithasol.
Felly, nid wyf i'n derbyn cynsail y pwyntiau a wnaethoch chi, Peter, sef nad ydyn ni wedi gwneud dim dros bum mlynedd. Rydyn ni wedi gweld y gweithlu yn cynyddu, rydyn ni wedi gweld swyddi gwag yn sefydlogi, rydyn ni wedi gweld newydd-ddyfodiaid i'r system trwy gynlluniau tyfu staff eich hun awdurdodau lleol, a dyna'r hyn yr ydyn ni'n bwriadu'i ddatblygu trwy'r academïau. Rydyn ni wedi gweld mwy o ddynion yn dod i'r gwasanaeth hwn o ganlyniad i rai o'r cynlluniau awdurdodau lleol, sy'n bwysig iawn. Ac rydyn ni wedi gweld—. Mae cofrestru ein gweithlu yn ysgogydd allweddol wrth broffesiynoli'r yrfa.
Ond nid ydyn ni'n gorffwys ar ein rhwyfau. Rydyn ni'n gwybod bod llawer i'w wneud, a dyna oedd fy natganiad yn ceisio'i roi ar y cofnod heddiw: yr hyn yr ydyn ni wedi'i wneud hyd yma a ble'r ydyn ni'n mynd oddi yma.
Mae gofal cymdeithasol yn sylfaen i’n gwasanaeth iechyd ac yn asgwrn cefn i’n cymdeithas. Rywbryd yn ystod ein bywydau, bydd pob un ohonom yn dibynnu arno i ofalu am riant sy’n heneiddio, partner sy’n sâl, neu hyd yn oed amdanom ni ein hunain. Pan ddaw’r amser hwnnw, mi fyddwn ni'n disgwyl gofal o safon. Felly, mae’r gweithlu sy’n darparu’r gofal hwnnw yn haeddu tâl ac amodau sy’n adlewyrchu gwerth eu gwaith a’u cyfrifoldeb enfawr.
Er bod Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 wedi gosod gweledigaeth glir ar gyfer hawliau a llesiant, y gweithlu sy’n troi’r egwyddorion hynny’n realiti o ddydd i ddydd. Nhw sy’n gwneud y gwahaniaeth rhwng polisi ar bapur a phrofiad gwirioneddol i deuluoedd ledled Cymru. Ac yma yng Nghymru, mae tua 80,000 o bobl yn gweithio yn y sector yma. Mae’n cyfrannu £4.6 biliwn i’n heconomi. Nid sector ymylol mohono; mae’n rhan ganolog o’n seilwaith cenedlaethol ni.
Ond fe ddengys arolwg gan Gofal Cymdeithasol Cymru mai dim ond 38 y cant sy’n hapus gyda’u tâl, gyda bron i chwarter yn ei chael hi’n anodd byw ar eu hincwm. Mae lefelau straen uchel a phroblemau iechyd meddwl yn amlwg. Nid yw hynny’n gynaliadwy yn y tymor hir. Mae cadw staff yr un mor bwysig â'u recriwtio, ac os na allwn ni gadw’r bobl fedrus sydd gennym ni eisoes, ni fydd unrhyw ymgyrch recriwtio yn ddigon.
Mi ydw i'n croesawu nifer o'r llwyddiannau yr ydych chi, Weinidog, wedi cyfeirio atyn nhw heddiw. O ran y cyflog byw go iawn, serch hynny, mae’r fframwaith sydd gennym ni yn un gwirfoddol ac yn berthnasol i weithwyr gofal uniongyrchol a’u rheolwyr yn unig ar hyn o bryd. Os mai’r uchelgais ydy bod y sector yn un gydlynol a theg, a oes yna fwriad clir i ymestyn y trefniant hwn i gynnwys pawb sy’n gweithio ym maes gofal cymdeithasol? Mi ydych chi'n dweud y byddwch chi'n tynhau'r rheolau ar gyfer dyrannu'r arian yma. Wel, beth sydd yn eich atal chi rhag gorfodi hyn i ddigwydd? Hefyd, pa gyfran o’r gweithlu sy’n derbyn y cyflog byw go iawn ar hyn o bryd, ac erbyn pryd y caiff unrhyw fylchau yn y system eu cau?
Mae uchelgais y Llywodraeth i ddarparu gofal mor agos i adref â phosibl, fel sy'n cael ei nodi yn 'A Healthier Wales', yn un y mae pawb yma yn ei rannu. Ond, fel rydyn ni'n gwybod, mae’r realiti yn un sy'n heriol. Mae mwy o bobl yn cael eu hatgyfeirio i’r ysbyty ac yn aros yno’n hwy, ac mae’r galw am wasanaethau yn y gymuned yn cynyddu. Mi wyddom ni fod angen tua 400 o ofalwyr ychwanegol ledled Cymru er mwyn gallu rhyddhau cleifion sydd ar hyn o bryd yn sownd mewn ysbyty, a darparu’r gofal cymunedol sydd ei angen arnyn nhw. Pa gamau pendant felly sy’n cael eu cymryd i recriwtio a chadw’r gweithlu hwnnw? Pa fuddsoddiad ychwanegol sydd wedi cael ei neilltuo tu hwnt i'r £1.5 miliwn rydych chi wedi ei gyhoeddi ar gyfer yr academi, sydd i'w groesawu? Mae honno yn un dwi'n ei chroesawu'n arw iawn, a gobeithio bydd yr academi yma yn ffynhonell fywiog ar gyfer gweithlu i'r dyfodol. Ond pa fuddsoddiad ychwanegol yr ydych chi wedi ei adnabod sy'n cael ei neilltuo, a pha amserlen sydd ar waith er mwyn sicrhau y bydd y capasiti gennym ni o fewn y ddwy flynedd nesaf i ateb y galw?
Yn y pen draw, pa sicrwydd tymor hir all y Llywodraeth yma ei roi bod gofal yn yrfa y mae pobl eisiau ymuno â hi, a pharhau ynddi hi? Oherwydd oni bai bod y tâl yn un cystadleuol, bod llwybrau datblygu clir, fel y clywsom ni, yn bodoli, a bod hyfforddiant yn gynaliadwy’n ariannol, fydd y system ddim yn sefydlogi.
Yn olaf, a gaf i ofyn a ydych chi'n cytuno bod rheolau Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol i atal teuluoedd gweithwyr tramor i ddod yma i fyw gyda'u hanwyliaid wrth eu bod nhw'n gweithio yn rhwystr i gyflogi o leiaf rhai o'r gofalwyr sydd eu hangen arnom ni, a bod y rhethreg gwrth-fewnfudwyr tramor yn niweidiol, gan ein bod ni mor ddibynnol ar ofalwyr tramor mewn sawl ardal i ddarparu'r gofal angenrheidiol i'n hanwyliaid? Pa drafodaethau, felly, ydych chi wedi'u cael efo Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol i'r perwyl yma? Diolch.
Social care is the foundation of our health service and is the backbone of our society. At some point in our lives, every one of us will have to depend on it to care for an ageing parent, a partner who is ill, or even to meet our own needs. And when that time comes, we will expect high-quality care. Therefore, the workforce that provides that care deserves the pay and conditions that reflect the value of their work and their huge responsibilities.
Although the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014 set out a clear vision for rights and well-being, it is the workforce that makes these principles a reality on a daily basis. It's they who make the difference between policy on paper and the real-life experiences of families across Wales. And here in Wales, around 80,000 people work in this sector. It contributes £4.6 billion to our economy. It isn't a marginal sector; it's a central part of our national infrastructure.
But a survey by Social Care Wales shows that only 38 per cent of the workforce are content with their pay, with almost a quarter struggling to make ends meet on their incomes. High stress levels and mental health problems are common. This is not sustainable in the long term. Retaining staff is just as important as recruitment, and if we can't retain the skilled people we already have, no recruitment campaign will be enough.
I welcome a number of the successes that you, Minister, have referred to today. In terms of the real living wage, however, the framework that we have is voluntary and applies to workers directly employed in the care service and their managers only at present. If the ambition is that the sector is cohesive and fair, is there a clear intention to extend this arrangement to include everyone who works in social care? You say that you'll be tightening the rules for the allocation of this funding. Well, what's preventing you from enforcing this now? Also, what proportion of the workforce currently receives the real living wage at the moment, and when will any gaps in the system be closed?
The Government's ambition of providing care as close to home as possible, as is noted in 'A Healthier Wales', is one that we all share here. But, as we know, the reality is challenging. More people are being referred to hospital and are staying there longer, and the demand for services in the community is increasing. We know that around 400 additional carers are needed across Wales to enable patients who are currently stuck in hospital to be discharged, and to provide the community care that they need. What firm steps are being taken, therefore, to recruit and retain that workforce? What additional investment has been earmarked beyond the £1.5 million that you've announced for the academy, which is to be welcomed? That is something that I welcome very much, and I hope that the academy will be a viable pipeline for the workforce in the future. But what additional investment have you identified and has been earmarked, and what timetable is in place to ensure that that capacity will exist within the next two years to meet the demand?
Ultimately, what long-term assurance can the Government provide that care is a career that people want to join and continue in? Because unless pay is competitive, unless there are clear development pathways, as we heard, and unless the training is financially sustainable, the system will not stabilise.
Finally, may I ask whether you agree that UK Government rules to prevent the families of foreign workers from coming here to live with their loved ones as they work are a barrier to employing at least some of the workers that we need, and that the anti-immigrant rhetoric is damaging, because we are so dependent on carers from abroad in several areas to provide vital care to our loved ones? What discussions, therefore, have you had with UK Government in this regard? Thank you.
Diolch, Mabon, for those points, and again, thank you for your largely welcoming comments on the statement. What I said in my statement was that the social care workforce survey this year has shown that there is increased satisfaction. I note the point that you said, but you were very selective about what you've chosen to speak about in your questions today. But I looked at this in the round, and I saw significant encouragement in what was in the survey compared to previous years. So, I'm taking the positive from that, and we're building. We're building on that.
You're absolutely right: retaining our workforce is as important as recruiting the workforce, and that is the key driver behind the national care academy. It is based on the things that we’re seeing happening in a number of local authorities now, but it is not consistent across the country, and we have to have that consistent approach. What this national social care academy will do is it will set a national framework to be delivered locally by every local authority. So, every local authority will be supported by the national academy. We’ll do a kind of mapping of what's out there now, and then what needs to be done, and fill the gaps in those areas.
Of course, the continuation of the national social care academy, and how that progresses, will be for the next Welsh Government. We're setting out today what we see as the way forward, and we're putting in the initial funding, but the continuation of that, of course, will be for a future Welsh Government.
But I think it's important to say in terms of the real living wage and the enforcement that you talked about in your question, that is the importance of us being part of the fair pay agreement in the UK legislation on employment rights, and you’ll remember we had the legislative consent motion that allowed us to take that forward. Without us being part of that fair pay agreement, we would not be able to legally enforce something that is not a legal provision, that is, the real living wage. The national living wage is, the national minimum wage is, but we have not been able to enforce negotiated agreements. So, the real living wage that we apply in social care here, which applies to social care workers and personal assistants, by the way, has been negotiated through our social care workforce partnership and through the social care fair work forum. That's been done in partnership. It's been a negotiated agreement with our trade union colleagues. But that's not legally enforceable. The fair pay agreement will ensure that anything that we negotiate will become legally enforceable, and that was why we were so keen to ensure that we were part of that, and that we were not disadvantaged in Wales compared to our colleagues in England. So, I look forward to that happening. That will be implemented in 2028, and we're now in the process of building the structure and the mechanism that will allow us to have a negotiating forum to do that.
You talked about community care in its widest sense, social care in community care, and what we're doing to support that. I think both the Cabinet Secretary for Health and Social Care and I have given numerous updates to the Senedd on what we're doing in this respect. We've given reports previously about the regional integration fund and how that is supporting, both in capital and revenue, the development of integrated community care. We’re developing that integrated community care system and we are seeing the benefits and the results of that. We're seeing month-on-month improvements in our pathway of care delays, for instance.
We've got an ongoing £30 million investment in building that community capacity, and building that community capacity is about building the workforce to deliver those community packages. We know we have to find a workforce to start with, and we know that that is a challenge, and all the things that we have put in place thus far have seen improvements in those areas, but not improvements that have been quick enough and that have been able to deliver the stability that we want to see in the social care workforce, which is why we’re now taking this further step.
On overseas workers, Mabon, I absolutely agree with you, and I think I said that in my statement. Of course, yes, we have had, as my colleague the Cabinet Secretary for Social Justice has had, ongoing discussions with the UK Government to soften the edges of some of the things that are being proposed. We have managed to achieve that to some extent, but we've not managed to dissuade them from introducing those rules. And that has had an impact, because it has meant that we cannot now employ social care workers unless they meet a particular salary threshold, and that's why the work of the national advisory service is so important, so that we can work with providers that already have sponsorship licences—we can match them with workers that lose their employment from employers or providers that lose their sponsorship. That's the biggest problem here. While people are still working, that is okay, but it's when they lose their jobs. And that's what the national advisory service is doing. But we do realise the challenge that it presents to providers, because quite a lot of them cannot provide the levels of salary at this stage that would meet the requirements of the visa. So, still more work to do in that area, but we're doing everything that we can within our powers to ensure that those people are looked after and supported as best as we can.
Diolch, Mabon, am y pwyntiau yna, ac eto, diolch am eich sylwadau croesawgar, ar y cyfan, ar y datganiad. Yr hyn y gwnes i ei ddweud yn fy natganiad oedd bod yr arolwg gweithlu gofal cymdeithasol eleni wedi dangos bod mwy o foddhad. Rwy'n nodi'r pwynt yr ydych chi wedi'i godi, ond roeddech chi'n ddetholus iawn ynglŷn â'r hyn yr ydych chi wedi dewis siarad amdano yn eich cwestiynau heddiw. Ond edrychais i ar hyn yn gyffredinol, a gwelais fod yr hyn a oedd yn yr arolwg yn galonogol iawn o'i gymharu â blynyddoedd blaenorol. Felly, rwy'n cymryd y cadarnhaol o hynny, ac rydyn ni'n datblygu. Rydyn ni'n datblygu ar hynny.
Rydych chi'n hollol gywir: mae cadw'n gweithlu yr un mor bwysig â recriwtio'r gweithlu, a dyna'r prif ysgogydd y tu ôl i'r academi gofal genedlaethol. Mae'n seiliedig ar y pethau yr ydyn ni'n eu gweld yn digwydd mewn nifer o awdurdodau lleol nawr, ond nid yw'n gyson ledled y wlad, ac mae'n rhaid i ni gael y dull cyson hwnnw. Yr hyn y bydd yr academi gofal cymdeithasol genedlaethol hon yn ei wneud, yw y bydd yn gosod fframwaith cenedlaethol i'w gyflawni'n lleol gan bob awdurdod lleol. Felly, bydd pob awdurdod lleol yn cael ei gefnogi gan yr academi genedlaethol. Byddwn ni'n gwneud rhyw fath o fapio o'r hyn sydd yno nawr, ac yna beth sydd angen ei wneud, ac yn llenwi'r bylchau yn y meysydd hynny.
Wrth gwrs, bydd parhad yr academi gofal cymdeithasol genedlaethol, a sut mae hynny'n mynd rhagddi, yn fater ar gyfer Llywodraeth nesaf Cymru. Rydyn ni'n nodi heddiw beth yr ydyn ni'n ei weld fel y ffordd ymlaen, ac rydyn ni'n rhoi'r cyllid cychwynnol i mewn, ond bydd y parhad o hynny, wrth gwrs, yn fater ar gyfer Llywodraeth Cymru yn y dyfodol.
Ond rwy'n credu ei bod yn bwysig dweud o ran y cyflog byw gwirioneddol a'r gorfodi y gwnaethoch chi sôn amdano yn eich cwestiwn, dyna pam mae hi'n bwysig ein bod yn rhan o'r cytundeb cyflog teg yn neddfwriaeth y DU ar hawliau cyflogaeth, a byddwch chi'n cofio bod gennym ni'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol a oedd yn caniatáu i ni fwrw ymlaen â hynny. Heb i ni fod yn rhan o'r cytundeb cyflog teg hwnnw, ni fydden ni'n gallu gorfodi rhywbeth nad yw'n ddarpariaeth gyfreithiol, hynny yw, y cyflog byw gwirioneddol. Mae'r cyflog byw cenedlaethol yn ddarpariaeth gyfreithiol, mae'r isafswm cyflog cenedlaethol yn ddarpariaeth gyfreithiol, ond nid ydyn ni wedi gallu gorfodi cytundebau wedi'u negodi. Felly, mae'r cyflog byw gwirioneddol yr ydyn ni'n ei ddefnyddio mewn gofal cymdeithasol yma, sy'n berthnasol i weithwyr gofal cymdeithasol a chynorthwywyr personol, gyda llaw, wedi'i negodi trwy ein partneriaeth gweithlu gofal cymdeithasol a thrwy'r fforwm gwaith teg gofal cymdeithasol. Mae hynny wedi'i wneud mewn partneriaeth. Mae wedi bod yn gytundeb wedi'i negodi gyda'n cydweithwyr yn yr undebau llafur. Ond nid yw hynny'n gyfreithiol orfodadwy. Bydd y cytundeb cyflog teg yn sicrhau y bydd unrhyw beth yr ydyn ni'n yn ei negodi'n cael ei orfodi'n gyfreithiol, a dyna pam yr oedden ni mor awyddus i sicrhau ein bod ni'n rhan o hynny, ac nad oedden ni dan anfantais yng Nghymru o'i gymharu â'n cydweithwyr yn Lloegr. Felly, rwy'n edrych ymlaen at weld hynny'n digwydd. Bydd hynny'n cael ei weithredu yn 2028, ac erbyn hyn, rydyn ni yn y broses o ddatblygu'r strwythur a'r dulliau a fydd yn caniatáu i ni gael fforwm negodi i wneud hynny.
Fe wnaethoch chi siarad am ofal cymunedol yn ei ystyr ehangaf, gofal cymdeithasol mewn gofal cymunedol, a'r hyn yr ydyn ni'n ei wneud i gefnogi hynny. Rwy'n credu bod Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol a minnau wedi rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf sawl gwaith i'r Senedd o ran yr hyn yr ydyn ni'n ei wneud yn hyn o beth. Rydyn ni wedi rhoi adroddiadau o'r blaen am y gronfa integreiddio rhanbarthol a sut mae hynny'n cefnogi, o ran cyfalaf a refeniw, ddatblygiad gofal cymunedol integredig. Rydyn ni'n datblygu'r system gofal cymunedol integredig honno ac rydyn ni'n gweld manteision a chanlyniadau hynny. Rydyn ni'n gweld gwelliannau o fis i fis yn yr oedi yn achos ein llwybrau gofal, er enghraifft.
Mae gennym ni fuddsoddiad parhaus o £30 miliwn i ddatblygu'r gallu cymunedol hwnnw, ac mae datblygu'r gallu cymunedol hwnnw yn ymwneud â datblygu'r gweithlu i gyflawni'r pecynnau cymunedol hynny. Rydyn ni'n gwybod bod yn rhaid i ni ddod o hyd i weithlu i ddechrau, ac rydyn ni'n gwybod bod hynny'n her, ac mae'r holl bethau yr ydyn ni wedi'u rhoi ar waith hyd yma wedi arwain at welliannau yn y meysydd hynny, ond nid gwelliannau sydd wedi bod yn ddigon cyflym ac sydd wedi gallu cyflawni'r sefydlogrwydd yr ydyn ni eisiau'i weld yn y gweithlu gofal cymdeithasol, dyna pam yr ydyn ni nawr yn cymryd y cam pellach hwn.
O ran gweithwyr tramor, Mabon, rwy'n cytuno'n llwyr â chi, ac rwy'n credu fy mod i wedi dweud hynny yn fy natganiad. Wrth gwrs, ydyn, rydyn ni wedi cael, fel y mae fy nghyd-Aelod Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol, trafodaethau parhaus gyda Llywodraeth y DU i liniaru rhai o'r pethau sy'n cael eu cynnig. Rydyn ni wedi llwyddo i gyflawni hynny i ryw raddau, ond nid ydyn ni wedi llwyddo i'w hatal rhag cyflwyno'r rheolau hynny. Ac mae hynny wedi cael effaith, oherwydd mae wedi golygu na allwn ni erbyn hyn gyflogi gweithwyr gofal cymdeithasol oni bai eu bod yn bodloni trothwy cyflog penodol, a dyna pam mae gwaith y gwasanaeth cynghori cenedlaethol mor bwysig, fel y gallwn ni weithio gyda darparwyr sydd eisoes â thrwyddedau nawdd—gallwn ni eu paru â gweithwyr sy'n colli'u cyflogaeth gan gyflogwyr neu ddarparwyr sy'n colli'u nawdd. Dyna'r broblem fwyaf yma. Tra bo pobl yn dal i weithio, mae hynny'n iawn, ond nid pan fyddant yn colli eu swyddi. A dyna'r hyn mae'r gwasanaeth cynghori cenedlaethol yn ei wneud. Ond rydyn ni'n sylweddoli'r her y mae'n ei gyflwyno i ddarparwyr, oherwydd ni all llawer ohonyn nhw ddarparu'r lefelau o gyflog ar hyn o bryd a fyddai'n bodloni gofynion y fisa. Felly, mwy o waith i'w wneud yn y maes hwnnw, ond rydyn ni'n gwneud popeth o fewn ein gallu, i sicrhau bod y bobl hynny'n cael y gofal a'r gefnogaeth cystal ag y gallwn ni.
I very much welcome today's statement regarding how we support the social care workforce. We cannot underestimate the commitment, the dedication and also the incredible care that people who work in residential, nursing, children's respite and care homes right across Wales provide every single day of the year. They care for some of the most vulnerable people in our society and we're very fortunate to have such dedicated individuals who want to help care for our loved ones.
However, unless action is taken now, in 10 years' time, we will not have the social care workforce that will be required to care for an ageing population here in Wales. Currently, as Mabon ap Gwynfor has referred to, the majority of the workforce is reliant on workers from overseas, and in discussions I've had with Care Forum Wales, which is an organisation that has done so much over the years to professionalise the sector, it is very clear that we are not training enough people here to do this essential work. So, what is the Welsh Government doing to ensure the social care workforce is sustainable in Wales for decades to come? And in asking this question, I very much welcome, Minister, your announcement regarding funding for the first phase of the national social care academy in Wales, and I do believe that will strengthen the resilience, but perhaps you can expand a bit more on that.
Rwy'n croesawu'n fawr y datganiad heddiw ynglŷn â sut yr ydyn ni'n cefnogi'r gweithlu gofal cymdeithasol. Ni allwn ni danbrisio'r ymrwymiad, yr ymroddiad a hefyd y gofal anhygoel y mae pobl sy'n gweithio mewn cartrefi preswyl, nyrsio, seibiant plant a gofal ledled Cymru yn ei ddarparu bob diwrnod o'r flwyddyn. Maen nhw'n gofalu am rai o'r bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas ac rydyn ni'n ffodus iawn i gael unigolion mor ymroddedig sydd eisiau helpu i ofalu am ein hanwyliaid.
Fodd bynnag, oni bai bod camau yn cael eu cymryd nawr, ymhen 10 mlynedd, ni fydd gennym ni'r gweithlu gofal cymdeithasol y bydd ei angen arnon ni i ofalu am boblogaeth sy'n heneiddio yma yng Nghymru. Ar hyn o bryd, fel y cyfeiriodd Mabon ap Gwynfor ato, mae'r mwyafrif o'r gweithlu yn dibynnu ar weithwyr o dramor, ac mewn trafodaethau yr ydw i wedi'u cael gyda Fforwm Gofal Cymru, sy'n sefydliad sydd wedi gwneud cymaint dros y blynyddoedd i broffesiynoli'r sector, mae'n amlwg iawn nad ydyn ni'n hyfforddi digon o bobl yma i wneud y gwaith hanfodol hwn. Felly, beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau y bydd y gweithlu gofal cymdeithasol yn gynaliadwy yng Nghymru am ddegawdau i ddod? Ac wrth ofyn y cwestiwn hwn, rwy'n croesawu'n fawr, Gweinidog, eich cyhoeddiad ynghylch cyllid ar gyfer cam cyntaf yr academi gofal cymdeithasol genedlaethol yng Nghymru, ac rwy'n credu y bydd hynny'n cryfhau'r cydnerthedd, ond efallai y gallwch chi ehangu ychydig mwy ar hynny.
Absolutely. Thank you, Lesley, for those comments. I absolutely agree with everything you've said about the workforce and the importance of the workforce. We've talked many times, haven't we, in this Chamber about the fact that you cannot talk about the NHS without talking about social care. The two things are intrinsically linked, and the sooner we get to that point of parity—and parity not just on pay, but on parity of esteem, so that people start to see social care as a career choice in the same way as they see the NHS as a career choice.
I was actually up in your patch yesterday. I visited Coleg Cambria. They have a social care academy there at Coleg Cambria. They work very closely with Wrexham local authority, and they place their students with the local authority, so that they get the hands-on experience of working across all aspects of social care as they're continuing their training and their qualifications. Because one of the things that they said to me was—and I've picked this up from the college in my own constituency, in Merthyr college as well—the health and social care qualifications and training packages that our further education colleges deliver are excellent, and they prepare students for the next stage into university and so on, but they were saying that the problem that they have is that a number of those students peel off, go and take the health route and drop out of the social care route, and that's because they don't see social care as having the career opportunities that we all know about in the health service. So, I was delighted to see them, both that college and Wrexham local authority, talking to me about their grow-their-own schemes, which is not now just about social care workers in the absolute sense that we understand it—social workers, social care staff, support workers—but occupational therapists as well. They are now looking to grow their own occupational therapists, because they know that that is a big gap. Without occupational therapists, we can't have those reablement services in the community. So, I think that there are a lot of good things going on out there.
To answer specifically your question, that is really what we want the national care academy to do: pick up the good practice that we know is happening in some local authorities and develop that, so that we can deliver that consistently, right the way across the country, backed with funding from the Welsh Government and from the local authority itself, to deliver a workforce that will be able to plug those gaps in all aspects of social care and give us that sustainable workforce for the future.
Standing still and just carrying on doing what we are doing now won't be enough. We have got to do something new. I'm hoping that the social care academy will be the impetus that we need to develop that new approach to the employment of social care workers.
Yn hollol. Diolch, Lesley, am y sylwadau hynny. Rwy'n cytuno'n llwyr â phopeth yr ydych chi wedi'i ddweud am y gweithlu a phwysigrwydd y gweithlu. Rydyn ni wedi siarad sawl gwaith, onid ydyn ni, yn y Siambr hon am y ffaith na allwch chi siarad am y GIG heb siarad am ofal cymdeithasol. Mae'r ddau beth wedi'u cysylltu'n gynhenid, a chyn gynted ag y byddwn ni'n cyrraedd y pwynt hwnnw o baredd—a pharedd nid yn unig ar gyflog, ond ar barch cydradd, fel bod pobl yn dechrau gweld gofal cymdeithasol fel dewis gyrfa yn yr un modd ag y maen nhw'n gweld y GIG fel dewis gyrfa.
Roeddwn i mewn gwirionedd i fyny yn eich milltir sgwâr chi ddoe. Ymwelais i â Choleg Cambria. Mae ganddyn nhw academi gofal cymdeithasol yno yng Ngholeg Cambria. Maen nhw'n gweithio'n agos iawn gydag awdurdod lleol Wrecsam, ac maen nhw'n lleoli eu myfyrwyr gyda'r awdurdod lleol, fel eu bod yn cael y profiad ymarferol o weithio ar draws pob agwedd ar ofal cymdeithasol wrth iddyn nhw barhau â'u hyfforddiant a'u cymwysterau. Oherwydd un o'r pethau y cafodd ei ddweud wrthyf i oedd—ac rydw i wedi nodi hyn o'r coleg yn fy etholaeth i fy hun, yng ngholeg Merthyr hefyd—mae'r cymwysterau a phecynnau hyfforddi iechyd a gofal cymdeithasol y mae ein colegau addysg bellach yn eu darparu yn ardderchog, ac maen nhw'n paratoi myfyrwyr ar gyfer y cam nesaf i'r brifysgol ac ati, ond roedden nhw'n dweud mai'r broblem sydd ganddyn nhw yw bod nifer o'r myfyrwyr hynny'n gadael ac yn mynd i gymryd y llwybr iechyd ac yn gadael y llwybr gofal cymdeithasol, ac mae hynny oherwydd nad ydyn nhw'n gweld bod gan ofal cymdeithasol y cyfleoedd gyrfa yr ydyn ni i gyd yn gwybod amdanyn nhw yn y gwasanaeth iechyd. Felly, roeddwn i wrth fy modd yn eu gweld nhw, y coleg hwnnw ac awdurdod lleol Wrecsam, yn siarad â mi am eu cynlluniau tyfu eu staff eu hunain, sydd erbyn hyn nid yn ymwneud â gweithwyr gofal cymdeithasol yn unig yn yr ystyr absoliwt yr ydyn ni'n ei ddeall—gweithwyr cymdeithasol, staff gofal cymdeithasol, gweithwyr cymorth—ond therapyddion galwedigaethol hefyd. Maen nhw nawr yn bwriadu tyfu eu therapyddion galwedigaethol eu hunain, oherwydd maen nhw'n gwybod bod hynny'n fwlch mawr. Heb therapyddion galwedigaethol, ni allwn ni gael y gwasanaethau ailalluogi hynny yn y gymuned. Felly, rwy'n credu bod yna lawer o bethau da yn digwydd allan yna.
I ateb eich cwestiwn yn benodol, dyna'r hyn yr ydyn ni eisiau i'r academi gofal genedlaethol ei wneud: nodi'r arfer da yr ydyn ni'n gwybod ei fod yn digwydd mewn rhai awdurdodau lleol a datblygu hynny, fel y gallwn ni gyflawni hynny'n gyson, ar draws yr holl wlad, gyda chefnogaeth cyllid gan Lywodraeth Cymru a'r awdurdod lleol ei hun, cyflawni gweithlu a fydd yn gallu llenwi'r bylchau hynny ym mhob agwedd ar ofal cymdeithasol a rhoi'r gweithlu cynaliadwy hwnnw i ni ar gyfer y dyfodol.
Ni fydd sefyll yn llonydd a pharhau i wneud yr hyn yr ydyn ni'n ei wneud nawr yn ddigon. Mae'n rhaid i ni wneud rhywbeth newydd. Rwy'n gobeithio mai'r academi gofal cymdeithasol fydd yr ysgogiad sydd ei angen arnon ni i ddatblygu'r dull newydd hwnnw o gyflogi gweithwyr gofal cymdeithasol.
Thank you very much for the statement, and I do welcome the announcements that you have made. We are all going to need social care—every single one of us in this Siambr—at some point in our lives. Therefore, this is a very selfish kind of approach, isn't it? We want to see better social care, not just for people now, but in the future.
I'm really concerned about social care in rural areas, and the provision of social care workers. We have a significant workforce challenge. On average, around 3,500 social care roles are advertised each month here in Wales, and one in four carers say that they intend to leave their roles within the next year.
As we've heard, it is a really tough job—caring for the most vulnerable people and our most precious people in our society. So, I'd really just like to know from you, if I may, just briefly: what does this announcement mean for ensuring that we have social carers in rural Wales?
Diolch yn fawr iawn am y datganiad, ac rwy'n croesawu'r cyhoeddiadau yr ydych chi wedi'u gwneud. Bydd angen gofal cymdeithasol arnon ni—pob un ohonon ni yn y Siambr hon—ar ryw adeg yn ein bywydau. Felly, mae hwn yn fath hunanol iawn o ymagwedd, onid yw? Rydyn ni eisiau gweld gwell gofal cymdeithasol, nid yn unig ar gyfer pobl nawr, ond yn y dyfodol.
Rwy'n bryderus iawn am ofal cymdeithasol mewn ardaloedd gwledig, a darparu gweithwyr gofal cymdeithasol. Mae gennym her sylweddol i'r gweithlu. Ar gyfartaledd, mae tua 3,500 o rolau gofal cymdeithasol yn cael eu hysbysebu bob mis yma yng Nghymru, ac mae un o bob pedwar gofalwr yn dweud eu bod yn bwriadu gadael eu rolau o fewn y flwyddyn nesaf.
Fel rydyn ni wedi clywed, mae'n swydd anodd iawn—gofalu am y bobl fwyaf agored i niwed a'n pobl fwyaf gwerthfawr yn ein cymdeithas. Felly, hoffwn i wybod gennych chi, os gaf i, yn fyr: beth mae'r cyhoeddiad hwn yn ei olygu i sicrhau bod gennym ni ofalwyr cymdeithasol yng nghefn gwlad Cymru?
Thank you, Jane. It's a very valid question. I think the point of the national social care academy is, as I was trying to say in my statement, that we will set out a national framework for local delivery, because you cannot have 'one size fits all'. You cannot have exactly the same schemes applying in urban areas as you would have in rural areas, for all the reasons that you set out.
I have got my own family challenges in that. I have an elderly mother and an elderly mother-in-law, and both of those, at some point, are going to need social care. One lives in a city. One lives in rural north Wales. They will have very different experiences, potentially, of the care that they will need. I want to ensure that, wherever you live in Wales, when you need that care package, you will get the support that you need at the time that you need it, in a timely manner. We can't do that unless we have a sustainable workforce.
If it were easy, Jane, we would have done this a long, long time ago, and this would have happened overnight. We know that it's a challenge. We know that it's difficult. We know that pay is a big part of it, but it's not the only part. That is why the academy and the grow-your-own schemes are so important, because they will allow people to train for careers in social care—to change careers themselves.
In some of the grow-your-own academies with local authorities, we are seeing people changing careers—moving from housing and education to go into social care—and pursuing those careers there. One of the local authorities that is running a grow-your-own scheme has reported to us that the people who have done that, and who have transitioned into new careers through these schemes—they are getting 100 per cent retention of those staff.
So, I believe that it's the way forward. It's not a silver bullet. It isn't going to happen overnight. But I think that this is a new and innovative way for us to drive the development of our social care workforce, and I hope that we get the outcomes that we want.
Diolch, Jane. Mae'n gwestiwn dilys iawn. Rwy'n credu mai diben yr academi gofal cymdeithasol genedlaethol yw, fel yr oeddwn i'n ceisio ei ddweud yn fy natganiad, y byddwn ni'n gosod fframwaith cenedlaethol ar gyfer cyflawni lleol, oherwydd ni allwch chi gael 'un ateb sy'n addas i bawb'. Ni allwch chi gael yr un cynlluniau'n union sy'n berthnasol mewn ardaloedd trefol ag y byddech chi'n eu cael mewn ardaloedd gwledig, am yr holl resymau yr ydych chi'n eu nodi.
Mae gennyf i heriau teuluol fy hun yn hynny o beth. Mae gennyf i fam oedrannus a mam-yng-nghyfraith oedrannus, ac ar ryw adeg, bydd angen gofal cymdeithasol ar y ddwy ohonyn nhw. Mae un yn byw mewn dinas. Mae un yn byw yng nghefn gwlad gogledd Cymru. Bydd ganddyn nhw brofiadau gwahanol iawn, o bosibl, o'r gofal y bydd ei angen arnyn nhw. Rwyf i eisiau sicrhau, ble bynnag yr ydych chi'n byw yng Nghymru, pan fydd angen y pecyn gofal hwnnw arnoch chi, y byddwch chi'n cael y cymorth sydd ei hangen arnoch chi ar yr adeg y mae ei angen arnoch chi, mewn modd amserol. Ni allwn ni wneud hynny oni bai bod gennym ni weithlu cynaliadwy.
Pe bai'n hawdd, Jane, bydden ni wedi gwneud hyn amser maith yn ôl, a byddai hyn wedi digwydd dros nos. Rydyn ni'n gwybod ei fod yn her. Rydyn ni'n gwybod ei fod yn anodd. Rydyn ni'n gwybod bod cyflog yn rhan fawr ohono, ond nid dyma'r unig ran. Dyna pam mae'r academi a'r cynlluniau tyfu eich staff eich hun mor bwysig, oherwydd byddan nhw'n caniatáu i bobl hyfforddi ar gyfer gyrfaoedd mewn gofal cymdeithasol—i newid gyrfaoedd eu hunain.
Mewn rhai o'r academïau tyfu eich staff eich hun gydag awdurdodau lleol, rydyn ni'n gweld pobl yn newid gyrfaoedd—symud o dai ac addysg i fynd i ofal cymdeithasol—ac yn dilyn y gyrfaoedd hynny yno. Mae un o'r awdurdodau lleol sy'n cynnal cynllun tyfu eich staff eich hun wedi adrodd wrthym ni fod y bobl sydd wedi gwneud hynny, ac sydd wedi trosglwyddo i yrfaoedd newydd trwy'r cynlluniau hyn—maen nhw'n cadw 100 y cant o'r aelodau o staff hynny.
Felly, rwy'n credu mai dyma'r ffordd ymlaen. Nid yw'n ddatrysiad perffaith. Nid yw'n mynd i ddigwydd dros nos. Ond rwy'n credu bod hon yn ffordd newydd ac arloesol i ni ysgogi datblygiad ein gweithlu gofal cymdeithasol, ac rwy'n gobeithio y byddwn ni'n cael y canlyniadau yr ydyn ni eu heisiau.
Ac yn olaf, Julie Morgan.
And finally, Julie Morgan.
Diolch. Thank you very much, Minister, for this statement, which I think is very positive. It's great to see the progress that is being made, in particular to bring about more professionalisation of the workforce, because I think that it's absolutely crucial that we do that in every field. As you said in your statement, and as others have said, the jobs that social care workers do are so absolutely vital. Vulnerable people are in their hands, and it has never been recognised as the really important workforce that it is. So, I particularly welcome, as others have done, the £1.5 million as the new funding for the national social care academy. The Minister has told us a bit about how that academy will actually work. Obviously, residential social care in Wales is made up of a vast number of small social care residential homes, as well as, of course, the vast amount of care that is done in the community. I just wondered how would it be possible to reach all those different homes. My colleague Lesley mentioned the fact that the social care forum provides a network and does try to reach out, but has she got any idea about how this academy and all the other proposals will be able to reach out to the very diverse small groups that make up the residential social care workforce?
Diolch. Diolch yn fawr iawn, Gweinidog, am y datganiad hwn, sy'n gadarnhaol iawn. Mae'n wych gweld y cynnydd sy'n cael ei wneud, yn enwedig i sicrhau mwy o broffesiynoldeb yn y gweithlu, oherwydd rwy'n credu ei bod yn hollol hanfodol ein bod ni'n gwneud hynny ym mhob maes. Fel y gwnaethoch chi ei ddweud yn eich datganiad, ac fel y dywedodd eraill, mae'r swyddi y mae gweithwyr gofal cymdeithasol yn eu gwneud mor hollol hanfodol. Mae pobl agored i niwed yn eu dwylo, ac nid yw erioed wedi cael ei gydnabod fel y gweithlu gwirioneddol bwysig yw e'. Felly, rwy'n croesawu'n arbennig, fel y mae eraill wedi gwneud, y £1.5 miliwn fel y cyllid newydd ar gyfer yr academi gofal cymdeithasol genedlaethol. Mae'r Gweinidog wedi dweud ychydig wrthym ni am sut y bydd yr academi honno yn gweithio mewn gwirionedd. Yn amlwg, mae gofal cymdeithasol preswyl yng Nghymru yn cynnwys nifer fawr o gartrefi preswyl gofal cymdeithasol bach, yn ogystal ag, wrth gwrs, y maint enfawr o ofal sy'n cael ei wneud yn y gymuned. Roeddwn i'n tybio sut fyddai'n bosibl cyrraedd yr holl wahanol gartrefi hynny. Soniodd fy nghyd-Aelod Lesley am y ffaith bod y fforwm gofal cymdeithasol yn darparu rhwydwaith ac yn ceisio ymgysylltu, ond a oes ganddi hi unrhyw syniad o ran sut y bydd yr academi hon a'r holl gynigion eraill yn gallu ymgysylltu â'r grwpiau bach amrywiol iawn sy'n ffurfio'r gweithlu gofal cymdeithasol preswyl?
Thank you, Julie, for that question. Can I say and put on record, probably for the last time that I'm going to be speaking on these matters in the Chamber—? I've got a couple of other regulations and things coming up, but I think this is the last time I'm going to be giving a statement like this on the social care workforce. I just want to place on record my thanks for things that you did when you were in this portfolio as Minister. A lot of the work that I've been able to develop and progress has been as a result of the foundations that you laid. So, I thank you very much for that.
On the point you were making about small residential homes, in fact, I visited one just a couple of weeks ago in Swansea, and they were telling me—. It was a small children's home with four young people and a significant workforce, because these were children with complex needs who needed a lot of support. They had quite a substantive workforce, but it was a small residential home. That particular provider had an apprenticeship scheme and had their own little grow-your-own scheme. I think that that is the kind of model that we could adopt and adapt for other small providers across the social care sector. That's why the first phase of the national social care academy will be about mapping what is already out there and scaling up the good practice.
I say that with some trepidation, because one of the things that, I suppose, has been the most frustrating part of this role since I've taken it on is identifying right the way across social care really good practice in lots of pockets of social care and finding it really difficult to get that scaled up and rolled out. But I think that's a challenge we've got to face up to. I think it's a challenge that we are up for, because we know that that is the only way that we are going to address what has been a crisis in the social care workforce. I absolutely acknowledge that we are nowhere near, still, where we want to be, but we have seen incremental improvements and I think that this is now the building block towards improving that for the longer term.
Diolch, Julie, am y cwestiwn yna. A gaf i ddweud a rhoi ar gofnod, mae'n debyg am y tro olaf y byddaf i'n siarad ar y materion hyn yn y Siambr—? Mae gennyf i gwpl o reoliadau a phethau eraill ar y gweill, ond rwy'n credu mai dyma'r tro olaf i mi roi datganiad fel hyn ar y gweithlu gofal cymdeithasol. Rwyf i ond eisiau cofnodi fy niolch am y pethau a wnaethoch chi pan oeddech chi yn y portffolio hwn fel Gweinidog. Mae llawer o'r gwaith yr ydw i wedi gallu'i ddatblygu a bwrw ymlaen ag ef wedi bod o ganlyniad i'r sylfeini y gwnaethoch chi eu gosod. Felly, diolchaf yn fawr iawn i chi am hynny.
Ar y pwynt yr oeddech chi'n ei wneud am gartrefi preswyl bach, mewn gwirionedd, ymwelais i ag un ychydig wythnosau yn ôl yn Abertawe, ac fe wnaethon nhw ddweud wrthyf i—. Roedd yn gartref plant bach gyda phedwar o bobl ifanc a gweithlu sylweddol, oherwydd roedd y rhain yn blant ag anghenion cymhleth a oedd angen llawer o gefnogaeth arnyn nhw. Roedd ganddyn nhw weithlu eithaf sylweddol, ond roedd yn gartref preswyl bach. Roedd gan y darparwr penodol hwnnw gynllun prentisiaeth ac roedd ganddyn nhw eu cynllun bach tyfu eich staff eich hun eu hunain. Rwy'n credu mai dyna'r math o fodel y gallen ni ei fabwysiadu a'i addasu ar gyfer darparwyr bach eraill ar draws y sector gofal cymdeithasol.
Dyna pam y bydd cam cyntaf yr academi gofal cymdeithasol genedlaethol yn ymwneud â mapio'r hyn sydd eisoes ar gael a chynyddu'r arfer da. Rwy'n dweud hynny gyda rhywfaint o ofn, oherwydd un o'r pethau sydd wedi bod, rwy'n credu, y rhan fwyaf rhwystredig yn y rôl hon ers i mi ymgymryd â hi, yw nodi ar draws gofal cymdeithasol yr arfer da iawn mewn llawer o bocedi o ofal cymdeithasol a'i chael hi'n anodd iawn cynyddu hynny a'i gyflwyno'n ehangach. Ond rwy'n credu bod hynny'n her y mae'n rhaid i ni ei hwynebu. Rwy'n credu ei bod yn her yr ydyn ni'n barod amdani, oherwydd rydyn ni'n gwybod mai dyna'r unig ffordd yr ydym ni'n mynd i ymdrin â'r hyn sydd wedi bod yn argyfwng yn y gweithlu gofal cymdeithasol. Rwy'n cydnabod yn llwyr nad ydym ni'n agos, o hyd, at le'r ydym ni eisiau bod, ond rydym ni wedi gweld gwelliannau cynyddol ac rwy'n credu mai dyma'r bloc adeiladu tuag at wella hynny ar gyfer y tymor hwy.
Diolch i'r Gweinidog.
Thank you, Minister.
Eitem 5 yw'r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a'r Gymraeg ar gymunedau Cymraeg. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet i wneud y datganiad—Mark Drakeford.
Item 5 is a statement by the Cabinet Secretary for Finance and Welsh Language on Welsh-speaking communities. I call on the Cabinet Secretary to make the statement—Mark Drakeford.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Mae’r Gymraeg yn perthyn i ni i gyd, ac mae'n perthyn i holl Weinidogion a holl gyfrifoldebau Llywodraeth Cymru yn y meysydd iechyd, addysg, cynllunio, yr economi a phob maes arall hefyd. Heddiw, gallaf ond crybwyll ychydig o benawdau byr o'r tymor hwn cyn canolbwyntio ar waith y Comisiwn Cymunedau Cymraeg.
Mae’r camau unigol yr ydym ni wedi eu cyflwyno gyda’n gilydd wedi arwain at newidiadau deddfwriaethol a pholisïau pellgyrhaeddol a fydd yn gosod seiliau cadarn ar gyfer ffyniant ein hiaith. Roedd y cytundeb trawsbleidiol a gafwyd i Ddeddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025 yn garreg filltir bwysig. Un o’r camau mwyaf radical rydyn ni wedi ei gymryd yw mynd i'r afael â'r effaith y gall nifer uchel o ail gartrefi ei gael ar ein cymunedau. Mae ein cynllun tai cymunedau Cymraeg wedi cefnogi dros 80 o brojectau cymunedol drwy'r project Perthyn, ac mae 49 o gartrefi fforddiadwy ar y gweill.
Thank you very much, Dirprwy Lywydd. Cymraeg belongs to all of us and it belongs to all Ministers and covers all responsibilities of the Welsh Government in the fields of health, education, planning and the economy, and every other field. Today, I can only mention a few brief headlines from this term before concentrating on the work of the Commission for Welsh-speaking Communities.
The individual actions we've delivered have been made coherent through far-reaching legislative and policy changes that will underpin the sustained growth of our language. The cross-party agreement to the Welsh Language and Education (Wales) Act 2025 was a key milestone. One of the most radical agendas has been the actions we have taken to address the effects that high numbers of second homes can have on our communities. Our Welsh language communities housing plan has supported over 80 community projects through the Perthyn project, and there are 49 community‑led affordable homes in development.
Rydym wedi ymestyn darpariaeth gofal plant dwyieithog Dechrau'n Deg, datblygu 'Mwy na geiriau', creu cyfleoedd newydd i bobl fynychu'r Eisteddfod Genedlaethol, a chynnig buddsoddiad newydd i’r Urdd. Mae hynny i gyd a mwy yn bethau rydym wedi eu cyflawni yn ystod y tymor Senedd hwn.
Dirprwy Lywydd, fel y dywedais i, rwyf am ganolbwyntio gweddill y datganiad hwn ar waith y Comisiwn Cymunedau Cymraeg. Cafodd y Comisiwn Cymunedau Cymraeg ei sefydlu i wneud argymhellion annibynnol i Lywodraeth Cymru. Cam cyntaf y comisiwn oedd edrych ar sefyllfa ein cymunedau Cymraeg dwysedd uwch. Cyhoeddodd y comisiwn eu hadroddiad cyntaf ym mis Awst 2024. O'r 57 o argymhellion, roedd 40 ar gyfer Llywodraeth Cymru. Fe wnaethon ni gyhoeddi ein hymateb fis Mai y llynedd.
Ers hynny, rydyn ni wedi gweithio ar draws y Llywodraeth i weithredu'r 40 argymhelliad, ac rydyn ni eisoes wedi cyflawni 11 ohonyn nhw. Er enghraifft, rydyn ni'n symud i gylch ariannu tair blynedd ar gyfer ein derbynwyr grant 'Cymraeg 2050'. Rydyn ni wedi darparu cyllid ychwanegol i sefydliadau sy'n gweithio ym maes cynllunio ieithyddol cymunedol, er enghraifft £500,000 yn ychwanegol i’r mentrau iaith ar draws Cymru eleni. Trwy'r gronfa benthyciadau asedau cymunedol, mae benthycwyr sydd wedi derbyn achrediad y Cynnig Cymraeg yn gallu derbyn gostyngiad o 0.5 y cant i'w cyfradd benthyciad.
Erbyn diwedd y tymor hwn, rydyn ni’n anelu i gyflawni 17 o'r argymhellion, tra bod gwaith yn parhau gyda’r 23 sy’n weddill. Y bore yma, fe wnaeth Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio gyhoeddi ein hymateb i adroddiad cynllunio gwlad a thref y comisiwn, sy’n rhoi ymateb cadarnhaol i argymhellion yr adroddiad. Mae datganiadau heddiw yn berthnasol i argymhelliad canolog y comisiwn, sef bod cymunedau ble mae’r Gymraeg yn cael ei defnyddio fwyaf fel iaith pob dydd yn cael eu dynodi fel ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol dwysedd uwch.
O ystyried pwysigrwydd yr argymhelliad hwn, byddaf yn canolbwyntio yn fy natganiad ar yr argymhelliad. Mae dynodi o'r fath yn cydnabod y pwysau unigryw a brofwyd yn yr ardaloedd hyn. Mae'r heriau hyn yn rhai hanesyddol sydd wedi eu gwreiddio’n ddwfn, fel prinder tai fforddiadwy, yr angen i greu cyfleoedd gwaith ac allfudo pobl ifanc. Ond mae'r ardaloedd hyn hefyd yn cynnig cyfleoedd. Maen nhw’n llefydd gydag ymdeimlad cryf o’r gymuned ac o berthyn, ac, wrth gwrs, maen nhw'n llefydd ble mae’n bosib i bobl fyw eu bywydau drwy’r Gymraeg.
Roeddwn yn falch o allu derbyn yr argymhelliad hwn mewn egwyddor ym mis Mai y llynedd. Ar y pryd dywedais fy mod eisiau gallu craffu ar y materion allweddol fyddai heb os yn rhan ganolog o’r bwriad polisi. Rwy'n ddiolchgar iawn i bawb sydd wedi rhoi barn, cymryd rhan mewn sgyrsiau ac awgrymu atebion ar hyd y daith. Pe bawn i'n crynhoi'r drafodaeth bwysig honno, fodd bynnag, byddwn yn dweud bod y ffocws mwyaf wedi bod ar gymhlethdod troi egwyddorion yn gamau gweithredu ymarferol, a hefyd natur ddadleuol y maes gwaith.
Mae cytuno ar yr argymhelliad sylfaenol yn gymharol hawdd i'r mwyafrif. Ond, o grafu’r wyneb, mae yna safbwyntiau sy’n gwrthdaro yn dod i'r amlwg. Mae cwestiynau yn codi pob tro rydych chi'n cael sgwrs. Er enghraifft, ble ddylai cyfrifoldeb am ddynodi gael ei osod? Pa feini prawf ddylai fod mewn lle i wneud y penderfyniad hwnnw? Pa brosesau y dylid eu dilyn i gyrraedd y penderfyniadau yna? Pa leisiau y dylid eu cynnwys yn y broses honno? Ac yn bwysicaf oll, pa wahaniaeth ddylai hyn i gyd ei wneud i fywydau pobol sy'n byw o fewn neu’n gyfagos i ardaloedd a ddynodir? Beth mae hyn i gyd yn ei ddweud wrthyf i, Dirprwy Lywydd, yw bod yn rhaid gweithredu'r argymhelliad yn ofalus, a bod angen i Lywodraeth Cymru fod yn ymwneud cymaint â gwrando ac y mae'n ymwneud â gwneud penderfyniadau, yn enwedig yn y camau cynnar. Dyna pam, y prynhawn yma, dwi'n gosod llwybr graddol i weithredu, llwybr sy'n rhan o'r gwaith sydd eisoes ar y gweill gyda ni eleni, ond sydd hefyd yn caniatáu amser a chyfle i barhau i sgwrsio a chreu consensws.
We've extended the bilingual Flying Start childcare provision, we've developed 'More than just words', created new opportunities for people to attend the National Eisteddfod, and there's been new investment in the Urdd. All this and more are achievements of this Senedd term.
Dirprwy Lywydd, as I said, I now wish to turn for the rest of this statement to the work of the Comisiwn Cymunedau Cymraeg. The Commission for Welsh-speaking Communities was established to provide independent recommendations to the Welsh Government. The first phase of the commission’s work examined higher density Welsh‑speaking communities. It published its first report in August 2024. Of the 57 recommendations, 40 were for the Welsh Government. We issued our first response last May.
Since then, work has taken place across Government to deliver these recommendations, and we've already implemented 11 recommendations to date. For example, we’ve introduced a three-year funding cycle to our 'Cymraeg 2050' grant recipients. We’ve also provided extra funding to organisations that work in the community-based language planning field, for example an additional £500,000 for the mentrau iaith across Wales this year. Through the community asset loan fund, lenders accredited with the Cynnig Cymraeg can now receive a 0.5 per cent reduction to their loan rate.
By the end of this Senedd term, we aim to have implemented 17 of the recommendations, with work under way on the remaining 23. This morning, the Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning published our response to the commission’s town and country planning report, which provides a positive response to the report’s recommendations. Today’s statements relate to the central recommendation made in the the commission’s report, namely that communities where the Welsh language is in most frequent daily use should be designated as areas of higher density linguistic significance.
Given the importance of this recommendation, the remainder of my statement will focus on the recommendation. Such a designation recognises the unique pressure experienced in these localities. These are historical, long-standing issues such as the shortage of affordable homes, the need to create job opportunities and the outward migration of younger people. But these areas also provide many opportunities. They are places with a strong sense of community and of belonging, and of course, they are areas where it's possible to live daily lives through the medium of Welsh.
I was pleased to be able to accept the recommendation in principle in May of last year. At the time, I said that I wanted to be able to scrutinise the key issues that would inevitably surround the policy intention. I'm very grateful to all of those who have provided their views, who've participated in conversations and who have suggested solutions along the way. If I were to summarise that important discussion, however, it would be to say that the strongest focus has been on the complexity of turning the principle into practical action, and also the contested nature of this area of work.
Agreeing the basic recommendation is relatively easy for most. But, in scratching the surface, there are competing views that emerge on a range of matters. Questions arise every time you have this conversation. For example, where should responsibility for designation lie? What criteria should be in place to make that decision? What processes should be followed in making that designation decision? Which voices should be included in that process? And most importantly of all, what difference should all of this make in the lives of the people who live within or adjacent to a designated area? What all of this says to me, Dirprwy Lywydd, is that action must be taken in implementing the recommendation carefully, and the role of the Welsh Government needs to be as much about listening as it is about making decisions, especially in the early stages. That's why, this afternoon, I will set out a phased path to implementation, a path that makes implementation part of this year's work, but that also allows time and opportunity for continued conversation and the creation of consensus.
Y pwynt allweddol a gafodd ei godi oedd yr angen am hyblygrwydd yn y broses ddynodi. Rydw i’n cytuno â hyn. Os ydyn ni'n dibynnu gormod ar un trothwy, mae yna berygl y bydd yn tynnu llinellau ar y map nad ydyn nhw'n adlewyrchu ffactorau a materion cymhleth sy'n nodweddiadol o sefyllfa ieithyddol cymunedau. Yn dilyn y trafodaethau hyn, ac wrth inni roi ystyriaeth bellach, rydw i'n cynnig llwybr sydd â thri cham tuag at ddynodi ardaloedd dwysedd uwch. Gellid bwrw ymlaen â’r gwaith ar gam 1 a cham 2 gyda'n gilydd, tra gellid paratoi'r tir ar gyfer cam 3, fel bod modd cychwyn yn fuan.
Byddai'r cam gyntaf yn rhoi cydnabyddiaeth o ardaloedd dwysedd uwch o fewn strategaeth ddiwygiedig ‘Cymraeg 2050’. Byddai'r ail gam yn gweithredu ymrwymiad yn y strategaeth ar draws holl fframweithiau polisi a Llywodraeth. Mae cynaliadwyedd cymunedau Cymraeg yn dibynnu ar weithredu cydlynus ar draws meysydd polisïau amrywiol. Wrth edrych ymlaen, dwi’n credu, fel trydydd cam, fod gwerth archwilio posibilrwydd o gyflwyno deddfwriaeth gynradd i sefydlu system ddynodi statudol. Gallai deddfwriaeth osod meini prawf cenedlaethol, diffinio cyfrifoldebau ar gyfer Gweinidogion ac awdurdodau lleol, ac egluro sut y gallai dynodi ddylanwadu ar bolisïau. Bydd hyn yn cynnig yr amddiffyniad cryfaf a'r mwyaf cydlynol. Yn bwysicach oll, bydd yn caniatáu mwy o amser i gyrraedd consensws mor eang â phosibl ar y cwestiynau a nodwyd yn gynharach yn y datganiad hwn, ac i baratoi ar gyfer datblygu polisi manwl a chraffu cyfreithiol.
Dirprwy Lywydd, rydw i'n deall y bydd y comisiwn yn cyhoeddi ei ail adroddiad ar sefyllfa’r Gymraeg mewn ardaloedd eraill o Gymru yn fuan iawn. Gyda'i gilydd, mae'r adroddiadau hyn, a gafodd eu comisiynu a’u cynhyrchu yn ystod tymor y Senedd yma, yn rhoi dealltwriaeth fanwl i ni o'r ymyraethau sydd eu hangen i gefnogi'r Gymraeg mewn cymunedau ar draws Cymru gyfan. Bydd eu gwaith yn sail i ystod eang o ddatblygiadau polisi pwysig. Beth bynnag fydd eu hargymhellion yn yr ail adroddiad, byddant yn ein helpu i osod ardaloedd dwysedd uwch mewn continwwm lle ystyrir bod pob ardal o Gymru yn rhai o arwyddocâd ieithyddol.
Dirprwy Lywydd, gyda'n gilydd, rydym ni wedi ac yn gallu parhau i gyflwyno'r rhaglen fwyaf cynhwysfawr erioed i ddiogelu a chryfhau'r Gymraeg, ac i sicrhau ei bod yn ffynnu fel iaith fyw ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Diolch yn fawr.
The key point that was raised was the need for flexibility in the designation process. I agree with this. If we rely too much on a single threshold, we risk drawing lines on a map that don't reflect the complex factors that shape the linguistic characteristics of a community. Following these discussions, and having given further consideration to the matter, I am proposing a three-phase pathway towards designating areas of higher density. Work on phase 1 and phase 2 can be taken forward together while we prepare the ground for phase 3, so that we can begin the work soon.
The first phase would provide recognition of areas of higher density linguistic significance within the revised 'Cymraeg 2050' strategy. The second phase would translate the commitment made in the strategy across all major policy frameworks within Government. The sustainability of Welsh-speaking communities depends on co-ordinated action across different policy areas. Looking further ahead, I believe that, as a third phase, there is merit in exploring the possibility of introducing primary legislation to establish a statutory designation system. Legislation could set out national criteria, define responsibilities for Ministers and local authorities, and could clarify how designation could influence policies. This would offer the strongest and most coherent protection. Most importantly of all, it would allow further time to reach as broad a consensus as possible on the questions set out earlier in the statement, and to prepare for the detailed policy development and legal scrutiny.
Dirprwy Lywydd, I understand that the commission will publish its second report on the situation of the Welsh language within other areas of Wales very soon. Together, these reports, which were commissioned and produced during this Senedd term, give us a thoroughly detailed understanding of the interventions needed to support the Welsh language in communities the length and breadth of Wales. Their work will underpin a wide range of important policy developments. Whatever will be their detailed recommendations in the second report, they will help us to place high-density areas in a continuum where all areas of Wales are deemed of linguistic significance.
Dirprwy Lywydd, together, we have and can continue to deliver the most comprehensive programme ever to safeguard and to strengthen the Welsh language, and to ensure that it thrives as a living language for future generations. Thank you very much.
Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, am eich datganiad chi heddiw. Dŷn ni, fel y Ceidwadwyr Cymreig, yn croesawu llawer o'r hyn y dywedoch chi heddiw, oherwydd dŷn ni wastad yn gwybod am bwysigrwydd tyfu'r iaith ar draws Cymru. Gwnaethoch chi sôn cwpl o weithiau am bwysigrwydd consensws, a dwi'n meddwl ei fod e'n bwysig ein bod ni'n gweld consensws cymunedol ar draws Cymru, a hefyd consensws gwleidyddol o ran tyfu'r iaith yng Nghymru a'r targed 2050 hynny. Dyna pam—a dŷn ni wedi sôn am hyn o'r blaen gyda chi—dwi'n credu ei fod e mor siomedig bod un blaid nawr yn y Siambr, plaid Reform, sydd ddim yn credu yn nharged 2050 o gyrraedd 1 miliwn o siaradwyr yng Nghymru. Mae'n bwysig ein bod ni ddim yn colli'r consensws hynny a phwysigrwydd hynny, a bod hyn yn gallu cael ei droi mewn i bêl-droed wleidyddol. Dyna beth dŷn ni, fel y Ceidwadwyr Cymreig, ddim yn moyn gweld ein hiaith Gymraeg yn mynd trwyddo.
Mae'n bwysig hefyd y gwnaethoch chi sôn, a dwi'n croesawu'r ffaith y gwnaethoch chi sôn am y Ddeddf addysg Gymraeg, a gwnaethoch chi sôn am gonsensws. Dwi'n croesawu'r gwaith wnaethon ni gyda'n gilydd i ddatblygu'r Bil hynny. Er ei fod e'n anodd mesur effaith y Ddeddf honno hyd yma, mae'n bwysig ein bod ni'n gallu mesur llwyddiannau, neu beidio, y polisïau dŷn ni'n eu gweld o Lywodraeth Cymru hyd yma o ran tyfu'r iaith Gymraeg yn y cymunedau hyn, oherwydd dŷn ni'n cofio'r sensws diwethaf, er enghraifft, sydd yn dangos nad ydy nifer y bobl sy'n siarad Cymraeg yn y cymunedau hyn ddim yn tyfu o gwbl. Felly, dyw hynny ddim wastad yn rhoi llun eithaf optimistig am effaith polisïau Llywodraeth Cymru dŷn ni wedi'u gweld hyd yma. Felly, pa waith mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fesur effaith y polisïau maen nhw wedi'u cael hyd yma i weld beth sydd yn gweithio, beth sydd ddim a beth rŷn ni'n gallu gweithio arno yn y dyfodol?
Gwnaethoch chi sôn am yr argymhellion, a bod Llywodraeth Cymru wedi cwblhau 11 mas o 40 ohonyn nhw hyd yma, ac yn gobeithio cyrraedd 17 erbyn yr etholiad. Y cwestiwn naturiol, felly, yw am y 23 arall. Gwnaethoch chi sôn am y gwaith yn parhau tuag at eu cwblhau nhw, ond pryd fydd hynny'n digwydd? Dwi'n gobeithio y bydd ateb gan yr Ysgrifennydd Cabinet am hynny.
Ond y peth mwyaf pwysig roeddwn i'n moyn sôn amdano—y rhesymau mwyaf pam y mae pobl yn gadael cymunedau fel hyn, cymunedau cefn gwlad, cymunedau sydd yn siarad yr iaith Gymraeg, yw rhesymau economaidd a'r economi lleol. Nid wyf yn credu ein bod ni wedi clywed digon yn eich datganiad chi heddiw am bwysigrwydd tyfu'r economi mewn cymunedau fel hyn, oherwydd dŷn ni'n gwybod, os yw pobl yn gallu cael gwaith yn eu cymunedau lleol, yn agos i ble gwnaethon nhw dyfu lan, maen nhw'n moyn aros yn y gymuned honno. Dŷn ni'n gwybod, wrth gwrs—. Mae'r Prif Weinidog wedi dweud amdanoch chi nad eich blaenoriaeth chi yw tyfu'r economi yng Nghymru. Felly, dwi'n gobeithio y byddwch chi'n gallu dweud rhywbeth am hynny yn eich ateb chi heddiw am bwysigrwydd tyfu'r economi yn y cymunedau hyn, i sicrhau bod pobl nid dim ond yn aros—y rhai sydd yn gallu siarad Cymraeg—yn y cymunedau hyn, ond efallai fod pobl eraill sydd gyda sgiliau iaith Gymraeg yn gallu symud, naill ai am y tro cyntaf neu wrth symud yn ôl i fyw yn y cymunedau maen nhw wedi tyfu lan ynddyn nhw. Diolch.
Thank you, Cabinet Secretary, for your statement today. We, as Welsh Conservatives, welcome much of what you've said this afternoon, because we are aware of the importance of developing the language across Wales. You mentioned the importance of consensus a few times, and I do think it's important that we do see community consensus across Wales too, as well as political consensus in relation to developing the language in Wales and the 2050 target. That is why—and we've discussed this previously with you—I think it's disappointing that there's one party now in the Chamber, Reform, that doesn't believe in the 2050 target of reaching 1 million Welsh speakers in Wales. It's important that we don't lose that consensus, and the importance of that, and ensuring that this isn't turned into a political football. That's what we, as Welsh Conservatives, don't want to see—we don't want to see our language used in that way.
I welcome the fact that you mentioned the Welsh language and education Act, and you mentioned consensus there. I welcome the work that we were able to do together in developing that Bill. Although it's difficult to measure the impact of that legislation now, it is important that we can measure the successes, or otherwise, of policies that we've seen introduced by the Welsh Government in relation to developing the Welsh language in these communities, because we remember the last census, of course, which showed that the number of Welsh speakers in those communities wasn't showing any signs of growth. So, that doesn't always give us an optimistic picture of the impact of the Welsh Government's policies to date. So, what work is the Welsh Government doing to assess the impact of the policies that have been in place to date to see what is working, what isn't working, and what can be further developed for the future?
You mentioned the recommendations made, and that the Welsh Government has delivered against 11 of the 40 recommendations made, and hopes to deliver 17 of those recommendations before the election. Well, the natural question following that is on the other 23. You mentioned the work ongoing in delivering those, but when will that actually happen? I do hope that the Cabinet Secretary can respond to that question.
But the most important thing that I wanted to address, and the biggest reasons why people leave communities such as these—they're often rural communities, where there is a high density of Welsh speakers—and it's economic reasons and the local economy. I don't think that we heard enough in your statement today on the importance of developing the economy in communities such as these, because we know that if people can find work in their local communities, close to where they were brought up, they do want to stay in those communities. We also know, of course, that the First Minister said of you that developing the economy in Wales is not your priority. So, I do hope that you'll be able to say something about that in your response to me today on the importance of developing the economy in these communities, in order to ensure that people not only remain in these communities—those who have Welsh language skills—but also that other people who have Welsh language skills can move into the communities, either for the first time or to return to the communities where they grew up. Thank you.
Diolch yn fawr i Tom Giffard am y cwestiynau. Dwi'n cytuno gyda fe, wrth gwrs—mae'r iaith yn bwysig ledled Cymru, ble bynnag rŷch chi'n byw yng Nghymru, a dyna pam dwi'n edrych ymlaen at ail adroddiad y comisiwn. Dwi'n cytuno gyda fe hefyd am bwysigrwydd creu consensws. Rŷn ni wedi llwyddo, fwy neu lai, i greu consensws ar lefel y Senedd, a'r un blaid sydd ddim yn cytuno gyda ni ar hynny—does neb yn y Siambr i glywed y ddadl a'r datganiad y prynhawn yma. Ond mae'n bwysig hefyd—a dyna beth roeddwn i'n treial dweud yn y datganiad—i greu consensws ar lefel y gymuned hefyd. Os ydyn ni'n mynd i greu ardaloedd arbennig o ran dwysedd yr iaith, mae'n bwysig tynnu cymunedau i mewn i'r penderfyniadau yna.
Cododd yr Aelod gwestiwn am sut yr ydyn ni'n mesur y polisïau rŷn ni'n eu datblygu yn y maes yma, ac mae'n dibynnu ar y maes, a dweud y gwir. So, cyfeiriais yn y datganiad at gynllun Dechrau'n Deg, ble rŷn ni wedi mwy na llwyddo—rŷn ni wedi tynnu mwy o blant bach i mewn i ofal plant dan y cynllun Dechrau'n Deg, ac rŷn ni'n gallu dechrau dangos y ffigurau, achos maen nhw'n casglu'r ffigurau bob mis. Rŷn ni'n gwybod bod mwy o blant wedi dod i mewn i'r system ddwyieithog nag oeddem ni'n disgwyl ar y cychwyn. A phan ŷn ni'n siarad am bolisïau yn y maes ail gartrefi, er enghraifft, gallwn ni ddangos y ffigurau am faint o dai newydd sydd wedi dod ar y farchnad, faint o dai newydd mae pobl leol yn gallu prynu ac yn y blaen. So, mae'n dibynnu ar y maes, ond dwi'n cytuno ar y pwynt ei bod hi'n bwysig i gael ffordd o fesur beth rŷn ni'n gwneud.
I ddod yn olaf, Dirprwy Lywydd, at y pwynt ar yr economi, wel, wrth gwrs, dwi'n cytuno am bwysigrwydd yr economi yn y cadarnleoedd i greu cyfleon economaidd, ac i bobl ifanc yn enwedig sydd eisiau aros yn y cymunedau yna. Dyna pam mae popeth rŷn ni'n gwneud fel Llywodraeth, ac yn cydweithio gyda'r Llywodraeth yn San Steffan, i fuddsoddi mewn egni cynaliadwy, mor bwysig i ni, achos bydd y swyddi newydd yna nid yn y de-ddwyrain, ond yn y gorllewin, ble mae'r iaith yn gryfach. So, fel Llywodraeth, ar draws y Llywodraeth, rŷn ni'n canolbwyntio ar gyfleon economaidd fel rhan o bopeth rŷn ni'n gwneud i dreial cefnogi'r iaith yn y cadarnleoedd.
Thank you very much to Tom Giffard for those questions. I agree with him, of course, that the language is important the length and breadth of Wales, regardless of where you live in Wales, and that's why I look forward to the second report of the commission. I agree with him too about the importance of creating a consensus. We have succeeded, more or less, in creating that consensus on the Senedd level. The one party that doesn't agree with us—nobody from that party is in the Siambr to hear the debate and the statement this afternoon. But it is also important—and that's what I was trying to say in the statement—to create the consensus on the community level too. If we are going to create particular areas designated for the density of the language, it's important that we draw communities into the decision-making process.
The Member raised a question about how we measure the impact of the policies that we develop in this area, and it depends on the area, truth be told. I referred in the statement to the Flying Start scheme, where we have more than succeeded—we've drawn more young children into childcare through the Flying Start scheme, and we can start to show the figures because they gather those figures every month. We know that more children have come into the bilingual system than we had expected at the beginning. And when we talk about policies with regard to second homes, for example, we can show the figures about how many new homes have come onto the market, how many new homes local people can purchase and so on. So, it depends on the area, but I agree with the point—it's important that we have a way to measure what we are doing.
To come back to the point, Dirprwy Lywydd, about the economy, of course I agree with the importance of the economy in the Welsh-speaking heartlands to provide economic opportunities, and for young people in particular who want to remain in those communities. That's why everything we do as a Government, in collaboration with the UK Government, to invest in sustainable energy, for example, is so important to us, because those new jobs won't be located in the south-east, but they'll be in the west, where the language is most robust. So, across Government, we are focused on economic opportunities as part of all that we do to seek to support the language in the heartlands.
Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet am y datganiad heddiw. Yn amlwg, dwi'n meddwl bod rhaid inni hefyd atgoffa ein hunain pam y sefydlwyd y Comisiwn Cymunedau Cymraeg, a rhai o'r pethau a ddywedwyd bryd hynny gan eich rhagflaenydd chi, Jeremy Miles. Mi roedd o'n sôn am yr heriau oedd yn mynd i ddod gan y comisiwn, a'r angen inni fod yn ddewr a gweithredu ar yr argymhellion hynny. Mi lansiwyd y comisiwn yn Awst 2022, mi gyhoeddodd o yn Awst 2024, ond eto, o ran y prif argymhelliad, dim ond heddiw dŷn ni'n clywed dechrau gweithredu ar hynny, er ein bod ni'n gwybod bod hwn yn rhywbeth oedd yn debygol o ddod pan gyhoeddwyd y comisiwn yn 2022.
Felly, o ran y llwybr graddol yma dŷch chi'n sôn amdano fo, beth ydy'r amserlen bendant o ran hynny? Oherwydd mae'n rhaid bod yna amserlen. Yr un peth dŷn ni wedi clywed dro ar ôl tro—a dŷn ni i gyd yn cytuno efo fo—fod y Gymraeg yn perthyn i bawb, ond mae'r Gymraeg yn colli tir, er gwaethaf 'Cymraeg 2050'. Dŷn ni wedi gweld y cyfrifiad, onid do, yn dangos bod yna ostyngiad wedi bod, ac arolwg blynyddol o'r boblogaeth yn dangos gostyngiad. Felly, mae angen gweithredu ar frys, a dyna pam roeddwn i'n credu bod y Llywodraeth hon wedi comisiynu'r comisiwn cymunedau, i ddod i fyny efo pethau a oedd yn mynd i fod yn herio, ac roeddem ni'n gwybod eu bod nhw'n mynd i fod yn heriol, ond ein bod ni angen hefyd sicrhau gweithredu. Felly, os gallwch chi ddarparu'r wybodaeth o ran yr amserlen, mi fyddwn i'n gwerthfawrogi hynny.
Yn debyg iawn i Tom Giffard—mae yna bethau eraill sydd heb gael eu gweithredu. Dwi'n meddwl ein bod ni angen eglurder o ran beth ydy'r amserlen efo hynny. Er enghraifft, dŷn ni'n gwybod bod y coleg Cymraeg wedi bod yn galw am fuddsoddi mewn prentisiaethau ac addysg ôl-16 mewn ardaloedd dwysedd uwch er mwyn sicrhau llwybrau di-dor o fewn addysg ac i'r gweithle. Maen nhw'n dadlau bod sicrhau llwybrau addysg Gymraeg di-dor yn hanfodol, a bod hyn yn eithriadol o bwysig o ran cryfhau addysg Gymraeg statudol, neu mae hynny'n cael ei danseilio. Mae hynny'n rhywbeth dŷn ni wedi'i godi amryw o weithiau.
Mi fyddwch chi hefyd yn gwybod bod Comisiynydd y Gymraeg wedi gofyn i bob plaid ymrwymo i gyflwyno Papur Gwyn cyn gynted â phosib yn ystod y Senedd nesaf, yn arbennig, felly, o ran gweithredu prif argymhelliad y Comisiwn Cymunedau Cymraeg i sefydlu ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol dwysedd uwch. Felly, yr hyn roeddwn i eisiau ei ofyn ydy: sut mae'r hyn rydych chi wedi ei ddatgan heddiw yn cyd-fynd efo hynny? Pa drafodaethau sydd wedi bod efo Comisiynydd y Gymraeg?
Yn sicr, mae nifer o bethau y gwnaethoch chi gyfeirio atyn nhw yn bethau y gwnaethom ni weithio arnyn nhw drwy'r cytundeb cydweithio. Rydym ni'n falch iawn o allu cydweithio yma, ac mae yna bethau pwysig wedi digwydd, ond dwi'n meddwl rŵan mae yna bethau lle mae angen gweithredu ar frys. Felly, mwy na unrhyw beth, yr amserlen i gyd-fynd efo'r hyn rydych chi wedi'i amlinellu, beth sy'n digwydd efo'r argymhellion sydd heb gael unrhyw fath o weithredu arnyn nhw eto. A beth ydy'ch gobeithion chi o ran y Senedd nesaf? Beth a welwn ni'n digwydd o ran 'Cymraeg 2050'? Mae'n rhaid i'r frawddeg honno fod 'y Gymraeg yn perthyn i bawb' olygu rhywbeth. Fedrith o ddim dod yn mantra sydd yn lle gweithredu, a dyna pam dwi'n credu—. Dwi yn cytuno efo Tom Giffard hefyd: mae yn dda bod gennym ni gonsensws wedi bod yma; dwi yn mawr obeithio y bydd y consensws hwnnw'n parhau. Mae'n siomedig dros ben fod y ddau Aelod Reform yn dewis peidio â bod yma, a dwi'n meddwl bod yn rhaid inni fod yn glir bod y consensws hwnnw efallai wedi diflannu o'r Siambr hon, yn anffodus. Mae yna risg mawr mai cryfhau bydd y diffyg yna o gefnogaeth i'r iaith. Mae angen gweithredu ar frys. Mae gennych chi gefnogaeth y mwyafrif ar y funud, felly dyna pam dwi'n credu bod amserlen yn eithriadol o bwysig, a dyna pam dwi eisiau gweld gweithredu rŵan.
Thank you to the Cabinet Secretary for this afternoon's statement. Clearly, I think we need to remind ourselves why the Commission for Welsh-speaking Communities was established initially, and some of the things that were said at that point by your predecessor, Jeremy Miles. He did talk about the challenges that the commission would face, and also the need for us to be courageous and to act on those recommendations. The commission was launched in August 2022, the report was published in August 2024, but again, in terms of the main recommendation, it's only today that we are hearing about the beginning of the implementation of that, although we knew that that was something that was likely to arise when the commission was established in 2022.
So, in terms of this phased pathway that you've mentioned, what is the definitive timetable in relation to that? Because there must be a timescale. The one thing that we've heard time and time again—and we all agree with this—is that the Welsh language belongs to us all, but the Welsh language is losing ground, despite 'Cymraeg 2050'. We have seen the census results, haven't we, which show that there has been a reduction. The annual population survey showed a reduction again. So, we need urgent action, and that's why I believed that this Government had commissioned the Welsh-speaking communities commission, to come up with challenging recommendations. We knew that they would be challenging, but we also need to ensure that there is action against those recommendations. So, if you can provide some information on the timetable, I would very much appreciate that.
Much like Tom Giffard—there are other things that haven't been implemented. I do think we need clarity in terms of what the timeline is in relation to that. For example, we know that the coleg Cymraeg has been asking for investment in post-16 education and apprenticeships in high-density areas in order to provide a continuum from education into the workplace. They argue that having unbroken Welsh-speaking pathways are crucial, and that this is exceptionally important in terms of strengthening statutory Welsh-medium education, or that may be undermined. That is something that we have raised a number of times.
You will also be aware that the Welsh Language Commissioner has asked every party to commit to introducing a White Paper as soon as possible within the next Senedd, particularly in relation to the implementation of the main recommendation of the commission, to establish areas of higher density linguistic significance. So, what I wanted to ask is: how is your statement today aligning with that? What discussions have there been with the Welsh Language Commissioner?
Certainly, there are a number of things that you referred to that are things that we worked on through the co-operation agreement. We are very proud to co-operate on those issues, and important steps have been taken, but I do think that there are areas now where we need urgent action. So, more than anything, it's the timetable to align with what you have outlined, what is happening with the recommendations that haven't seen any sort of action to date. And what are your hopes in terms of the next Senedd? What will we see happening in relation to 'Cymraeg 2050'? That sentence that the 'Welsh language belongs to everyone' has to mean something. It can't just be a mantra that replaces action, and that is why—. I do agree with Tom Giffard too that it is good that we have had consensus here; I very much hope that that consensus can be maintained. It's very disappointing that the two Reform Members have chosen not to be here for this debate, and I think we have to be clear that that consensus may have disappeared from this Chamber, unfortunately. There is a major risk that that lack of support will gain ground. We need urgent action. You have majority support at the moment, and that is why I think a timetable is extremely important, and that is why I want to see action now.
Diolch yn fawr i Heledd Fychan, Dirprwy Lywydd. Wel, roedd y comisiwn wedi cael ei sefydlu i roi cyngor annibynnol i ni fel Llywodraeth, a dyna beth mae gwaith y comisiwn wedi ei wneud.
Ar yr amserlen, wel, mae gwaith eisoes wedi cychwyn. Rydyn ni wedi dechrau'r gwaith o adolygu 'Cymraeg 2050'. Bydd y gwaith yna yn mynd yn ei flaen yn ystod y flwyddyn hon. Bydd dogfen i'r cyhoedd i'w gweld yn yr hydref, a bydd y newidiadau i 'Cymraeg 2050' yn cael eu cyflawni yn 2027. Mae hwnna'n rhoi cydnabyddiaeth strategol i'r ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol dwysedd uwch ac felly'n ymgorffori'r cydsyniad o ardaloedd fel roedd y comisiwn yn ei awgrymu. Rydym hefyd wedi dechrau gwaith ar gam 2. Gwnaeth y comisiwn nifer o argymhellion i Lywodraeth Cymru ar gyfer amrywio polisïau mewn ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol dwysedd uwch, ac rydyn ni wedi gweithio ar hyn yn barod. Fel y dywedais i yn y datganiad, mae cam 1 a cham 2 yn gallu mynd ymlaen gyda'i gilydd.
Bydd cam 3 yn cwympo i'r Senedd nesaf ac i Lywodraeth y Senedd nesaf, os bydd y Llywodraeth yna eisiau dod ymlaen gyda'r Bil i roi yr ardaloedd yna a'r ffyrdd i'w dynodi nhw ar lefel statudol. Dwi wedi dweud yn y datganiad y gallaf i weld achos i wneud hynny, ond bydd hwnna'n cwympo i'r Senedd nesaf.
Mae'r Gymraeg yn colli tir yn y cadarnleoedd, ond mae'n ennill tir yn y de-ddwyrain ac yn y gogledd-ddwyrain hefyd. Dyna pam mae ail adroddiad y comisiwn yn bwysig, achos mae'n dangos, ym mhob cwr o Gymru, fod yr iaith yn bwysig i ni. Beth rydyn ni eisiau ei weld yw twf yn y Gymraeg ble bynnag mae pobl yn byw. Dwi'n cytuno, fel roeddwn i'n cytuno gyda Tom Giffard, am bwysigrwydd cyfleon economaidd i bobl sydd eisiau aros yn y cadarnleoedd a ffeindio ffordd i ddefnyddio'r Gymraeg ym mhob agwedd ar ein bywydau ni.
Yn gynharach heddiw, gwnes i a'r Ysgrifennydd Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio gwrdd gyda'r awdurdodau lleol yn ardal Arfor i glywed oddi wrthyn nhw beth maen nhw'n meddwl sydd wedi bod yn llwyddiannus yn Arfor, fel y cynllun peilot 'Llwyddo'n Lleol', achos rŷm ni eisiau cynllunio beth sy'n mynd i ddod ar ôl Arfor 2 i greu mwy o bosibiliadau economaidd mewn ardaloedd lle mae pobl yn defnyddio'r Gymraeg bob dydd.
I thank Heledd Fychan, Dirprwy Lywydd. The commission was established to provide independent advice to us as a Government, and that is what the commission has done in its work.
On the timetable, well, work has already begun. We've started the work of reviewing 'Cymraeg 2050'. That work will continue over the coming year. A document for the public will be published in the autumn, and the changes to 'Cymraeg 2050' will be presented in 2027. That provides strategic recognition to the areas of higher density linguistic significance and therefore incorporates the idea of those areas as the commission had suggested. We've also started work on phase 2. The commission made a number of recommendations to the Welsh Government for varying policies in areas of higher density linguistic significance, and we have acted and worked on this already. As I said in the statement, phase 1 and phase 2 can proceed together.
Phase 3 will fall to the next Senedd and the next Welsh Government, if that Government wishes to bring forward the Bill to place those areas and their designation on a statutory footing. I have said in the statement that I can see a case for doing that, but that will be for the next Senedd to decide.
The Welsh language is losing ground in the Welsh-speaking heartlands, but it's gaining ground in south-east and north-east Wales too. That's why the second report of the commission is so important, because it demonstrates that, in all parts of Wales, the Welsh language is important to us. What we want to see is growth in the Welsh language wherever people live in Wales. I agree, as I agreed with Tom Giffard, about the importance of providing economic opportunities for people who want to remain in the Welsh-speaking heartlands and to find a way to use the Welsh language in all aspects of daily life.
Earlier today, the Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning and I met the local authorities in the Arfor area to hear from them about what they think has been successful in Arfor, such as the pilot scheme 'Llwyddo'n Lleol', because we do want to base our plans for what will follow Arfor 2 to create more economic opportunities in those areas where people use the Welsh language every day.
Dwi'n croesawu datganiad y Gweinidog y prynhawn yma. Dwi'n credu ei bod yn hollbwysig ein bod ni'n trafod y pethau yma. Pan wnes i lansio'r cynllun 'Cymraeg 2050' bron 10 mlynedd yn ôl nawr, dwi'n credu, roeddwn i'n glir yn fy meddwl i fod angen newid ac y byddai'r creu'r newid yn cymryd blynyddoedd. Ac mae'r gwaith dŷch chi wedi ei wneud yn ystod eich amser chi fel Gweinidog yn dangos ein bod ni wedi creu'r math o raglen fydd yn delifro ar amcanion 'Cymraeg 2050'.
Mae gen i ddiddordeb mawr yn beth dŷch chi newydd ei ddisgrifio o ran Arfor, a liciwn i glywed tipyn bach mwy am hynny. Ond hefyd a gaf i ddweud hyn ynglŷn â'r pwynt ehangach dŷch chi wedi ei wneud? Roeddwn i'n falch o gael y cyfle cwpwl o wythnosau nôl, gyda Lynne Neagle, i ymweld ag Ysgol Gymraeg Tredegar. Roedd o'n ffantastig i fi, fel rhywun o Dredegar, i weld plant Tredegar yn cael y cyfle i siarad a dysgu Cymraeg am y tro cyntaf erioed, ac mae hynny'n rhywbeth sy'n hollbwysig i ni pan ŷn ni'n edrych ar yr amcanion ehangach.
Ond, i fynd nôl at y pwynt mae Heledd newydd ddweud amboutu'r Gymraeg efallai yn colli tipyn bach o dir yn y cadarnleoedd, beth sy'n bwysig hefyd yw ein bod ni'n creu'r cyfle i bobl ddefnyddio'r Gymraeg. Liciwn i glywed tipyn bach mwy gennych chi, Gweinidog—Ysgrifennydd Cabinet, mae'n flin gen i—am sut ydym ni yn gallu creu mwy o gyfleoedd i bobl ddefnyddio'r Gymraeg a defnyddio'r Gymraeg yn naturiol yn y cadarnleoedd.
I welcome the Cabinet Secretary's statement this afternoon. I think it is crucial that we do discuss these issues. When I launched the 'Cymraeg 2050' scheme almost 10 years ago now, I think, I was clear in my own mind that we needed change and that generating that change would take years. And the work that you have done during your tenure as Minister has demonstrated that we have created the kind of programme that will deliver against the objectives of 'Cymraeg 2050'.
I am very interested in what you've just described in relation to Arfor, and I'd like to hear a little more on that. But also may I say this about the broader point that you've made? I was pleased to have the opportunity a few weeks ago, along with Lynne Neagle, to visit Ysgol Gymraeg Tredegar. It was wonderful for me, as someone from Tredegar, to see children from Tredegar having the opportunity to speak and learn Welsh for the first time ever, and that is something that is crucially important to us as we look at our broader objectives.
But, to return to the point that Heledd has just made on the Welsh language losing ground in its heartlands, what's also important is that we give people the opportunity to use the Welsh language. I'd like to hear a little more from you, Minister—Cabinet Secretary, rather—as to how we can create more opportunities for people to use the Welsh language and to use the language naturally in the heartland areas.
Dirprwy Lywydd, diolch yn fawr i Alun Davies, a diolch yn fawr iddo fe am yr uchelgais tu ôl i 'Cymraeg 2050'. Yn y trafodaethau am Arfor 2 y bore yma, roedd pobl yn canolbwyntio ar yr egni sydd tu ôl i bethau a'r cyfleon mae pobl wedi eu creu trwy 'Perthyn' a phethau eraill o dan do Arfor, ond yn tynnu sylw at y ffaith, fel rŷm ni wedi bod yn trafod y prynhawn yma, fod Arfor yn llinell ar y map, mae rhai cymunedau Cymraeg tu fas i Arfor—dyw gogledd sir Benfro, er enghraifft, ddim o dan do Arfor—ac a oes posibiliadau yn y dyfodol i wneud mwy gyda chymunedau sy'n agos i ble mae Arfor yn digwydd ar hyn o bryd.
Ond roedd lot o drafodaethau hefyd am ddefnyddio'r Gymraeg. So, rŷn ni'n canolbwyntio fel arfer ar greu miliwn o siaradwyr erbyn 2050, ond yr ail beth yn y strategaeth oedd dyblu'r defnydd o'r iaith. I mi, mae hynny mor bwysig. So, rŷn ni wedi bod yn gwneud ymchwil gyda'r comisiynydd, gyda'r Urdd, er enghraifft, i weld ble mae'r posibiliadau yn codi i greu mwy o gyfleoedd, yn enwedig i bobl ifanc sy'n siarad Cymraeg yn yr ysgol—fel yn Ysgol Gymraeg Tredegar nawr—i ddefnyddio'r iaith maen nhw'n ei dysgu tu fas i'r ysgol yn y maes chwaraeon, yn y celfyddydau ac yn y blaen.
Mae lot o'r gwaith manwl sydd tu ôl i'r datganiad heddiw yn canolbwyntio ar bethau rŷn ni'n gallu eu gwneud i helpu pobl—yn enwedig pobl sy'n dysgu Cymraeg sy'n dod o gartrefi di-Gymraeg—ffeindio cyfleon naturiol iddyn nhw i ddefnyddio'r iaith maen nhw wedi ei dysgu.
Dirprwy Lywydd, I thank Alun Davies, and I thank him for the ambition behind 'Cymraeg 2050'. In the discussions regarding Arfor 2 this morning, people were focused on the energy behind the initiatives and the opportunities that people have created through 'Perthyn' and other things under the auspices of Arfor, but drawing attention, as we've been discussing this afternoon, that Arfor is a line on the map, there are some Welsh-speaking communities outwith the Arfor area—the north of Pembrokeshire, for example, isn't under the auspices of Arfor—and whether there are opportunities to do more with those communities that are adjacent to the Arfor area at the moment.
But there were also many discussions about the use of the Welsh language. So, we're focusing as usual on creating a million Welsh speakers by 2050, but the second part of the strategy was to double the use of the Welsh language. That, to me, is so important. So, we have been undertaking research with the commissioner, with the Urdd, for example, to see where the possibilities arise to create more opportunities, particularly for young people who speak Welsh at school—as in Ysgol Gymraeg Tredegar—to use the language that they're learning outside of the classroom, on the playing field, in the arts and so on.
A great deal of the detailed work behind this statement today is focused on the things that we can do to help people—particularly those people who are learning Welsh who come from non-Welsh-speaking homes—to find those natural opportunities for them to use the language that they've learned.
Diolch hefyd am y datganiad, ond mae yna bryderon, onid oes, am y dull yma. Fel rydych chi wedi dweud, mae yna heriau yn ein cymunedau ar draws Gymru, ac un o’r mwyaf yw faint o bobl ifanc sy’n gadael Cymru sy’n siarad Cymraeg. Dwi’n falch o weld bod yna gonsensws ar draws y Siambr, ac, os yw’r Democratiaid Rhyddfrydol yn ôl ym mis Mai, byddwn ni’n cario ymlaen efo’r dull yma ac yn sicrhau ein bod ni’n uchelgeisiol o ran cael mwy o bobl ar draws Gymru yn siarad Cymraeg.
Un o’r pethau dwi jest eisiau tynnu sylw ato fo yw, yng nghanolbarth Cymru, mae gennym ni ym Mhowys mwy o bobl sy’n siarad Cymraeg nag yng Ngheredigion, ond, er hynny, dyw Powys ddim yn y cynlluniau yma. Felly, allech chi jest esbonio tipyn bach mwy am hynny? Hefyd, sut gallech chi sicrhau bod yna fwy o bobl ar draws canolbarth Cymru yn cael y cyfle i siarad a dysgu Cymraeg? Fel rydyn ni’n gwybod, pan fo iaith yn diflannu o gymunedau, bydd hi byth, fel arfer, yn dod yn ôl, felly mae hynny’n bwysig, bwysig iawn ar gyfer y cymunedau dwi’n eu cynrychioli. Diolch yn fawr iawn.
Thank you for the statement, but there are concerns about this approach. As you have said, there are challenges in communities across Wales, and one of the greatest is the number of young people who are leaving Wales who are Welsh speakers. I'm pleased to see that there is consensus across the Chamber, and, if the Liberal Democrats are returned in May, we will maintain that approach, and we will ensure that we are ambitious in getting more people across Wales speaking Welsh.
One of the things that I wanted to highlight is in, mid Wales, in Powys, we have more Welsh speakers than there are in Ceredigion, but, although that is the case, Powys isn't included in these plans. So, could you just explain a little more on that? Also, how can you ensure that there are more people across mid Wales who are given that opportunity to speak and to learn Welsh? As we know, when a language disappears from communities, it usually is never restored, so that is hugely important for the communities that I represent. Thank you.
Diolch yn fawr i Jane Dodds, Dirprwy Lywydd. Pan mae pobl ifanc yn gadael Cymru i astudio ac yn y blaen, mae mwy rŷn ni’n gallu ei wneud i’w helpu nhw i gario ymlaen gyda’r iaith Gymraeg. Dwi wedi bod yn siarad gyda’r coleg cenedlaethol, gyda Vikki Howells, i gefnogi’r gwaith maen nhw’n ei wneud i greu rhwydwaith o bobl ifanc sydd wedi cael eu haddysg trwy gyfrwng yr iaith Gymraeg sydd nawr yn astudio mewn prifysgolion dros y ffin i greu cyfleon iddyn nhw gymdeithasu gyda’i gilydd. Mae lot o bosibiliadau newydd gyda ni nawr, lle mae pobl yn gallu dod at ei gilydd ar y sgrin ac yn y blaen i ddefnyddio’r Gymraeg. Rŷn ni’n gwybod bod lot mawr o bobl ifanc sydd wedi cael eu haddysg trwy gyfrwng y Gymraeg ac eisiau bwrw ymlaen, ac rŷn ni’n gallu creu mwy o gyfleon iddyn nhw wneud hynny.
Mae Jane yn gwneud pwynt pwysig am nifer y bobl ym Mhowys sy’n siarad Cymraeg. Maen nhw tu fas i ardal Arfor, ond dydyn nhw ddim tu fas i beth mae’r comisiynydd yn ei ddweud am ddynodi ardaloedd lle mae’r iaith yn gryf, achos mae hynny yn gallu digwydd unrhyw le yng Nghymru os ŷn ni’n cael system o ddynodi hynny yn y lle gorau. Mae nifer mawr o gymunedau ym Mhowys ble gallaf i weld achos i'w dynodi nhw fel ardaloedd o arwyddocâd ieithyddol. So, mae’n dibynnu ar sut rŷn ni’n mynd ati, ond mae’r pwynt mae Jane Dodds wedi’i godi’r prynhawn yma yn un pwysig, Dirprwy Lywydd.
I thank Jane Dodds, Dirprwy Lywydd. When young people leave Wales to study and so on, there's more we can do to help them to continue with their Welsh. And I've been speaking to the coleg cenedlaethol, alongside Vikki Howells, to support the work that they're doing to create a network of young people who've received their education through the medium of Welsh who are now studying in universities over the border to create opportunities for them to socialise together. There are many new possibilities now, where people can come together on screen and online and so on to use the Welsh language. We know that many young people who've received their education through the medium of Welsh want to continue with their Welsh, and we can create more opportunities for them to do just that.
Jane makes an important point about the number of people in Powys who speak Welsh. They are outside of the Arfor area, but they're not outside of what the commissioner says about designating areas where the language is strong, because that can happen anywhere in Wales if we have that designation system in the very best position possible. There are a number of communities in Powys where I can see a case to designate them as areas of linguistic significance. So, it depends on how we approach this, but the point that Jane Dodds has raised is an important one.
Ac yn olaf, Delyth Jewell.
And finally, Delyth Jewell.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae'r iaith Gymraeg yn perthyn i bawb yng Nghymru.
Thank you, Dirprwy Lywydd. The Welsh language belongs to everyone in Wales.
Cymraeg belongs to everyone, regardless of whether they speak it. But too many people lack the confidence to become siaradwyr Cymraeg. People who can understand a lot lack confidence to take that step and to siarad Cymraeg. There is an obligation, isn't there, on all of us as more confident speakers not to be too judgmental if someone makes mistakes. Treigladau are not the be-all and end-all. The different types of Cymraeg we each speak have value.
Mae'r Gymraeg yn perthyn i bawb, ni waeth a ydyn nhw'n ei siarad ai peidio. Ond mae yna ormod o bobl sydd ddim â'r hyder i ddod yn siaradwyr Cymraeg. Does gan bobl sy'n gallu deall llawer ddim yr hyder i gymryd y cam hwnnw ac i siarad Cymraeg. Mae rhwymedigaeth ar bob un ohonom, onid oes e, fel siaradwyr mwy hyderus i beidio â bod yn rhy feirniadol os bydd rhywun yn gwneud camgymeriadau. Nid treigladau yw'r peth pwysicaf. Mae yna werth ynghlwm wrth y gwahanol fathau o Gymraeg rydym i gyd yn eu siarad.
Ac dŷn ni i gyd yn ddysgwyr.
And we are all learners.
We are all learners. Recently, my committee published a report that was calling for more support in areas like the Valleys, where Cymraeg is not spoken as widely in shops, cafes, sport clubs, to kick start those conversations, to make sure Cymraeg is a language we don't just learn, but that we live.
Rydym i gyd yn ddysgwyr. Yn ddiweddar, cyhoeddodd fy mhwyllgor adroddiad a oedd yn galw am fwy o gymorth mewn ardaloedd fel y Cymoedd, lle nad yw'r Gymraeg yn cael ei siarad mor eang mewn siopau, caffis, clybiau chwaraeon, i gychwyn y sgyrsiau hynny, i wneud yn siŵr bod y Gymraeg yn iaith rydym nid yn unig yn ei dysgu, ond rydym yn ei byw.
Ydy hynna'n weledigaeth rydych chi'n ei rhannu?
Is that a vision that you share?
Wel, dwi yn, Dirprwy Lywydd, wrth gwrs, a diolch i Delyth Jewell am y gwaith mae ei phwyllgor hi'n ei wneud. Dwi'n edrych ymlaen i fod o flaen y pwyllgor unwaith eto wythnos nesaf.
Well, I do, of course, and I thank Delyth Jewell for the work that her committee does. I look forward to appearing before the committee again next week.
What Delyth Jewell says, Dirprwy Lywydd, is so true of the Welsh language. People who speak English who make mistakes all the way through the way they speak, it never occurs to them that this would be a reason for not carrying on speaking English, but people who make mistakes in Welsh are always worried that somehow this means that they shouldn't be using the language, whereas the only way to get better in a language is to use it. And there obligations on people who are fluent speakers of the language there, of different sorts: first of all, not to be too helpful, not to turn straight away to English if you see somebody struggling a bit, but certainly not to be judgmental, to allow people who are learning the language and trying it out and trying to get more fluent in their use of it to have those conversations and to feel that they're supported in doing so. That's the way I believe that we can go on building on the single greatest strength of the Welsh language, and that is the goodwill towards it, which is so evident in Wales, and in all parts of Wales, however much of the language is spoken every day. That's the way we will persuade more people to learn, and then, very importantly, to use the language.
Mae'r hyn y mae Delyth Jewell yn ei ddweud, Dirprwy Lywydd, mor wir am y Gymraeg. Mae pobl sy'n siarad Saesneg sy'n gwneud camgymeriadau byth a hefyd yn y ffordd maen nhw'n siarad, dydyn nhw byth yn ystyried y byddai hyn yn rheswm dros beidio â pharhau i siarad Saesneg, ond mae pobl sy'n gwneud camgymeriadau yn Gymraeg wastad yn poeni bod hynny'n golygu, rhywsut, na ddylen nhw fod yn defnyddio'r iaith, ond yr unig ffordd i siarad iaith yn well yw ei defnyddio. Ac mae yna wahanol rwymedigaethau ar bobl sy'n siarad yr iaith yn rhugl: yn gyntaf oll, i beidio â rhoi gormod o help, i beidio â throi yn syth at y Saesneg os gwelwch chi fod rhywun yn cael ychydig o drafferth, ond yn sicr i beidio â bod yn feirniadol, i ganiatáu i bobl sy'n dysgu'r iaith ac sy'n rhoi cynnig arni ac sy'n ceisio bod yn fwy rhugl wrth ei defnyddio gael y sgyrsiau hynny a theimlo eu bod nhw'n cael eu cefnogi i wneud hynny. Dyna'r ffordd, yn fy marn i, y gallwn ni barhau i adeiladu ar gryfder pennaf yr iaith Gymraeg, sef yr ewyllys da tuag ati, sydd mor amlwg yng Nghymru, ac ym mhob rhan o Gymru, ni waeth faint o'r iaith sy'n cael ei siarad bob dydd. Dyna'r ffordd y byddwn ni'n perswadio mwy o bobl i ddysgu, ac yna, yn bwysig iawn, i ddefnyddio'r iaith.
Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet.
I thank the Cabinet Secretary.
Eitem 6 yw'r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg ar addysg gefnogol a chynhwysol ar gyfer dyfodol mwy disglair. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet, Lynne Neagle.
Item 6 is a statement by the Cabinet Secretary for Education on supportive and inclusive education for a brighter future. I call on the Cabinet Secretary, Lynne Neagle.
Thank you, Dirprwy Lywydd. They say that time flies when you’re having fun. And while the last two years have had their challenges, they have certainly flown by. When I began this role, I set out a clear ambition: to improve standards, to raise attainment and to lead an education system that puts learners first. I said then that the best interests of our children and young people would always be my starting point, and that good mental health must be the foundation on which our education system is built. Those principles guide me as strongly today as they did on my first day in office. And while the world around our children and young people continues to shift, shaped by rapid technological change, cost-of-living pressures and changes in societal and parental expectations, my commitment to supporting their well-being and ensuring their engagement with learning has only grown stronger.
The challenges faced by this generation of learners are distinct from those who came before them. Increasing numbers of children and young people are navigating anxiety, social pressures, online harms and the lingering emotional toll of the pandemic. Schools and colleges have found themselves supporting learners in ways far beyond the traditional remit of education, becoming safe spaces for emotional support, social connection and stability. For that reason, the well-being of learners has been the cornerstone of everything I have done. The whole-school approach to mental health and well-being remains central our vision—an ethos that does not focus on a small group of learners, but one that permeates the culture and daily life of every education setting. Today, 95 per cent of schools in Wales, including every secondary school, have action plans in place, demonstrating the sector’s commitment to embedding well-being as a shared responsibility and lived practice.
We are matching that commitment with strong continued investment: over £14 million next year, including more than £3 million dedicated to school-based counselling. Last year alone, almost 14,000 young people accessed counselling—evidence that learners are seeking and receiving support earlier. And school-based counselling is easing pressure on specialist services, with most learners needing no onward referral and only 1.7 per cent of learners requiring a referral to child and adolescent mental health services. Our CAMHS school in-reach service, placing 119 practitioners directly in schools, strengthens early identification and bridges the gap between education and health. More than 6,400 school staff have already benefited from targeted training.
But our work does not stop at access. We need to make good practice everyday practice. Well-being is inseparable from a sense of belonging. Learners thrive when they feel known and valued in their school community. Sometimes this begins with the smallest gestures: a teacher greeting a child by name at the gate, a moment of encouragement, the sense of being part of something bigger than oneself. These daily interactions foster a culture where learning can flourish.
We have already seen how strengthening relationships and community engagement can translate into better attendance and behaviour. Attendance remains below where we want it to be, but it continues to improve in line with our approaches, in particular our investment in community-focused schools and family engagement officers. Additional funding this year and next, over £15 million in total, is supporting schools and local authorities to re-engage learners, understand the roots of persistent absence, and create inclusive environments. And our consultation on revised attendance codes will help us build a clearer, more granular picture of what keeps children from the classroom.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Maen nhw'n dweud bod amser yn hedfan pan ydych chi'n cael hwyl. Ac er bod y ddwy flynedd ddiwethaf wedi cynnwys heriau, maen nhw'n sicr wedi hedfan heibio. Pan ddechreuais i yn y rôl hon, fe osodais i uchelgais glir: i wella safonau, i godi cyrhaeddiad ac i arwain system addysg sy'n rhoi dysgwyr yn gyntaf. Fe ddywedais i bryd hynny mai buddiannau gorau ein plant a'n pobl ifanc fyddai fy man cychwyn bob amser, a bod yn rhaid i'n system addysg gael ei hadeiladu ar iechyd meddwl da. Mae'r egwyddorion hynny yn fy nhywys i'r un graddau heddiw ag y gwnaethon nhw ar fy niwrnod cyntaf yn y swydd. A thra bod y byd o amgylch ein plant a'n pobl ifanc yn parhau i newid, wedi'i siapio gan newid technolegol cyflym, pwysau costau byw a newidiadau o ran disgwyliadau cymdeithas a rhieni, mae fy ymrwymiad i gefnogi eu llesiant a sicrhau eu bod yn ymgysylltu â dysgu wedi cryfhau.
Mae'r heriau sy'n wynebu'r genhedlaeth hon o ddysgwyr yn wahanol i'r rhai a wynebwyd gan eu rhagflaenwyr. Mae nifer cynyddol o blant a phobl ifanc yn mynd i'r afael â gorbryder, pwysau cymdeithasol, niwed ar-lein ac effaith emosiynol barhaus y pandemig. Mae ysgolion a cholegau wedi bod yn cefnogi dysgwyr mewn ffyrdd sydd ymhell y tu hwnt i gylch gwaith traddodiadol addysg, gan ddod yn fannau diogel ar gyfer cymorth emosiynol, cysylltiad cymdeithasol a sefydlogrwydd. Am y rheswm hwnnw, mae llesiant dysgwyr wedi bod yn gonglfaen i bopeth rydw i wedi'i wneud. Mae'r dull ysgol gyfan o weithredu ar iechyd meddwl a llesiant yn parhau i fod yn ganolog i'n gweledigaeth—ethos nad yw'n canolbwyntio ar grŵp bach o ddysgwyr, ond un sy'n ymdreiddio i ddiwylliant a bywyd beunyddiol pob lleoliad addysg. Heddiw, mae gan 95 y cant o ysgolion yng Nghymru, gan gynnwys pob ysgol uwchradd, gynlluniau gweithredu ar waith, sy'n dangos ymrwymiad y sector i sicrhau bod llesiant yn gyfrifoldeb ar y cyd ac yn arfer a weithredir.
Ochr yn ochr â'r ymrwymiad hwnnw, rydym yn darparu buddsoddiad parhaus cryf: dros £14 miliwn y flwyddyn nesaf, gan gynnwys mwy na £3 miliwn sydd wedi'i neilltuo i gwnsela mewn ysgolion. Y llynedd yn unig, gwnaeth bron i 14,000 o bobl ifanc ddefnyddio gwasanaethau cwnsela—tystiolaeth bod dysgwyr yn ceisio ac yn derbyn cymorth yn gynharach. Ac mae cwnsela mewn ysgolion yn lleddfu'r pwysau ar wasanaethau arbenigol. Does dim angen atgyfeiriad ymlaen ar y rhan fwyaf o ddysgwyr a dim ond 1.7 y cant o ddysgwyr sydd angen atgyfeiriad at wasanaethau iechyd meddwl plant a phobl ifanc. Mae gwasanaeth mewngymorth ysgolion CAMHS, sy'n gosod 119 o ymarferwyr yn uniongyrchol mewn ysgolion, yn cryfhau'r gwaith o adnabod dysgwyr yn gynnar ac yn pontio'r bwlch rhwng addysg ac iechyd. Mae mwy na 6,400 o staff ysgolion eisoes wedi elwa ar hyfforddiant wedi'i dargedu.
Ond dydy ein gwaith ddim yn gorffen pan geir mynediad. Mae angen i ni wneud arfer da yn arfer bob dydd. Ni ellir gwahanu llesiant oddi wrth ymdeimlad o berthyn. Mae dysgwyr yn ffynnu pan fyddan nhw'n teimlo eu bod yn cael eu hadnabod a'u gwerthfawrogi yn eu cymuned ysgol. Weithiau mae hyn yn dechrau gyda'r arwydd lleiaf: athro yn cyfarch plentyn wrth ei enw wrth y giât, eiliad o anogaeth, yr ymdeimlad o fod yn rhan o rywbeth mwy na chi'ch hun. Mae'r rhyngweithiadau dyddiol hyn yn meithrin diwylliant lle gall dysgu ffynnu.
Rydym eisoes wedi gweld sut y gall cryfhau perthnasoedd ac ymgysylltiad cymunedol arwain at well presenoldeb ac ymddygiad. Mae presenoldeb yn parhau i fod yn is na lle rydym eisiau iddo fod, ond mae'n parhau i wella yn unol â'n dulliau, yn enwedig ein buddsoddiad mewn ysgolion sy'n canolbwyntio ar y gymuned a swyddogion ymgysylltu â theuluoedd. Mae cyllid ychwanegol eleni a'r flwyddyn nesaf, mwy na £15 miliwn i gyd, yn cefnogi ysgolion ac awdurdodau lleol i ailymgysylltu â dysgwyr, deall yr hyn sydd wrth wraidd absenoldeb parhaus, a chreu amgylcheddau cynhwysol. A bydd ein hymgynghoriad ar godau presenoldeb diwygiedig yn ein helpu i adeiladu darlun cliriach, mwy manwl o'r hyn sy'n cadw plant i ffwrdd oddi wrth yr ystafell ddosbarth.
But engagement is not only about attendance; it is also about feeling safe. We have heard the concerns of practitioners and parents about escalating levels of disruptive and sometimes violent behaviour. In response, we set out five immediate actions to give staff the practical tools, guidance and backing that they need. We have delivered on each of these, strengthening guidance on weapons, partnering with police forces on safety, developing national support programmes, and creating clearer expectations on mobile phones, exclusions and detentions. Behind each of these actions is a simple belief: every learner and every member of staff has the right to feel safe, respected and able to learn or work without fear.
Engagement and well-being also depend on meeting learners' individual needs. One of the most significant reforms of recent years has been the implementation of our additional learning needs legislation. As a result of the ALN system, more than 32,000 learners have statutory individual development plans in maintained schools across Wales, and this number continues to grow. This protects the rights of children and young people with ALN to have the provision that they need. Every school now has an additional learning needs co-ordinator who will soon be on the leadership scale, reflecting the strategic importance of their role in creating inclusive schools.
We know, however, that there have been pressures and inconsistencies across the system, and we have listened carefully to the concerns of parents, local authorities and practitioners. That is why I commissioned a legislative review, and I have already begun acting on its findings, strengthening national oversight, improving data, producing new guidance, and committing to deeper integration across education, health and social care. Our work should continue until every child with ALN receives the timely, high-quality support that they deserve.
Supporting well-being means recognising the pressures that families face. Poverty remains one of the greatest barriers to engagement, attendance and attainment. This year, we invested £128 million through the pupil development grant, and an additional £13 million to help families afford essential school items, supporting over 89,000 children.
We introduced free school meals for every primary learner. That means over 60 million meals in this Government term, because no child should be hungry, and every child deserves to feel included, cared for and equal at the table. These investments ease pressure on families and help ensure that every child arrives at school with dignity and confidence, and is ready to learn. I have announced a review of PDG to ensure that it is delivering real impact for learners affected by poverty.
Well-being provides the basis for children to engage in learning. Similarly, literacy—especially reading—allows children to access the curriculum and supports well-being. The two are inextricably linked. I recognise the challenges highlighted by Estyn in their annual report, particularly in relation to the quality of teaching and learning and challenges in reading and literacy. I welcome their support for this through their inspection regime.
I have announced a major £20 million investment in literacy and numeracy over three years. I have established a national professional learning partner, Dysgu, to ensure that schools and local authorities receive the support that they need in these areas. Dysgu will also lead national support for well-being across all schools, alongside professional learning in ALN and inclusion.
I have also commenced work to ensure that there is more clarity around our expectations of learning in literacy and numeracy through more granular age-related expectations, which will be embedded in our personalised assessments. Our personalised assessments national report highlighted improvements in English and Welsh reading and numeracy last year. I look forward to the publication of the next annual report in the summer and, of course, the next round of the Programme for International Student Assessment results in the autumn.
Our belief in supporting engagement extends into tertiary education. Through Medr, we have created a more connected, learner-focused post-16 system that aims to offer coherent pathways and high standards across further and higher education. We recently celebrated the tenth anniversary of the Seren programme, which has helped 24,000 high-achieving learners access some of the world's top universities. And we have strengthened financial support so that no young person is held back by cost.
Wales remains the most generous provider of living cost support in the UK, with the education maintenance allowance increased to £40 per week, and expanded learning grants that support adult learners and part-time study. Today, 37 per cent of Welsh students study part time—far more than in England—reflecting a system that flexes around learners' lives. And we are expanding junior apprenticeships. Since 2024, we have doubled the funding to give more young people engaging vocational routes that reconnect them with learning and future employment.
Well-being is shaped not only by support, but by the environments in which learners learn and staff work. Through our Sustainable Communities for Learning programme, we have invested over £1.5 billion in modern, sustainable school and college facilities. Every new building represents more than infrastructure; it improves the daily experience of learners and staff, supporting inclusion, well-being and better behaviour. Our education workforce remains at the heart of everything that we do, and their well-being is paramount. Our strategic education workforce plan for schools will set out how we will build on the work we have already done to improve well-being, improve working conditions and reduce workload pressures, and to expand access to professional learning through Dysgu, ensuring that our school practitioners feel supported, respected and resilient.
Dirprwy Lywydd, our mission is clear: to build a supportive, inclusive and ambitious education system that places well-being at its core and enables every child and young person to fulfil their potential. We have made real, meaningful progress. I am sure that we can all recognise that there is more to do, and I am determined to go further, because every learner in Wales deserves an education system that supports them, challenges them and believes in them. Diolch yn fawr.
Ond nid yw ymgysylltu yn ymwneud â phresenoldeb yn unig; mae hefyd yn ymwneud â theimlo'n ddiogel. Rydym wedi clywed pryderon ymarferwyr a rhieni am lefelau cynyddol o ymddygiad aflonyddgar a threisgar, weithiau. Mewn ymateb, gwnaethom nodi pum camau gweithredu uniongyrchol i roi'r offer ymarferol, yr arweiniad a'r gefnogaeth sydd eu hangen ar staff. Rydym wedi cyflawni mewn perthynas â phob un o'r rhain, gan gryfhau canllawiau ar arfau, partneru â heddluoedd ar ddiogelwch, datblygu rhaglenni cymorth cenedlaethol, a chreu disgwyliadau cliriach ynghylch ffonau symudol, gwaharddiadau a chadw. Y tu ôl i bob un o'r camau gweithredu hyn mae cred syml: bod gan bob dysgwr a phob aelod o staff yr hawl i deimlo'n ddiogel, i gael ei barchu ac i allu dysgu neu weithio heb ofn.
Mae ymgysylltu a llesiant hefyd yn dibynnu ar ddiwallu anghenion unigol dysgwyr. Un o'r diwygiadau mwyaf arwyddocaol yn y blynyddoedd diwethaf yw'r ddeddfwriaeth anghenion dysgu ychwanegol a roddwyd ar waith gennym. O ganlyniad i'r system ADY, mae gan fwy na 32,000 o ddysgwyr gynlluniau datblygu unigol statudol mewn ysgolion a gynhelir ledled Cymru, ac mae'r nifer hwn yn parhau i dyfu. Mae hyn yn diogelu hawliau plant a phobl ifanc ag ADY i gael y ddarpariaeth sydd ei hangen arnynt. Erbyn hyn, mae gan bob ysgol gydlynydd anghenion dysgu ychwanegol a fydd ar y raddfa arweinyddiaeth cyn bo hir, gan adlewyrchu pwysigrwydd strategol eu rôl wrth greu ysgolion cynhwysol.
Fodd bynnag, gwyddom fod pwysau ac anghysondebau wedi bod ar draws y system, ac rydym wedi gwrando'n ofalus ar bryderon rhieni, awdurdodau lleol ac ymarferwyr. Dyna pam y comisiynais adolygiad deddfwriaethol, ac rwyf eisoes wedi dechrau gweithredu ar ei ganfyddiadau, gan gryfhau goruchwyliaeth genedlaethol, gwella data, cynhyrchu canllawiau newydd, ac ymrwymo i integreiddio dyfnach ar draws addysg, iechyd a gofal cymdeithasol. Dylai ein gwaith barhau nes bod pob plentyn ag ADY yn cael y gefnogaeth amserol, o ansawdd uchel y mae'n ei haeddu.
Mae cefnogi llesiant yn golygu cydnabod y pwysau y mae teuluoedd yn eu hwynebu. Mae tlodi yn parhau i fod yn un o'r rhwystrau mwyaf i ymgysylltu, presenoldeb a chyrhaeddiad. Eleni, gwnaethom fuddsoddi £128 miliwn drwy'r grant datblygu disgyblion, a £13 miliwn ychwanegol i helpu teuluoedd i fforddio eitemau ysgol hanfodol, gan gefnogi dros 89,000 o blant.
Gwnaethom gyflwyno prydau ysgol am ddim i bob dysgwr cynradd. Mae hynny'n golygu dros 60 miliwn o brydau bwyd yn nhymor y Llywodraeth hon, oherwydd ni ddylai unrhyw blentyn fod yn llwglyd, ac mae pob plentyn yn haeddu teimlo ei fod wedi'i gynnwys, ei fod yn cael gofal a'i fod yn gyfartal wrth y bwrdd. Mae'r buddsoddiadau hyn yn lleddfu'r pwysau ar deuluoedd ac yn helpu i sicrhau bod pob plentyn yn cyrraedd yr ysgol gydag urddas a hyder, ac yn barod i ddysgu. Rwyf wedi cyhoeddi adolygiad o'r grant datblygu disgyblion i sicrhau ei fod yn cael effaith wirioneddol ar ddysgwyr y mae tlodi yn effeithio arnynt.
Mae llesiant yn darparu'r sail i blant gymryd rhan mewn dysgu. Yn yr un modd, mae llythrennedd—yn enwedig darllen—yn caniatáu i blant gael mynediad i'r cwricwlwm ac yn cefnogi llesiant. Mae yna gysylltiad annatod rhwng y ddau. Rwy'n cydnabod yr heriau y gwnaeth Estyn dynnu sylw atynt yn eu hadroddiad blynyddol, yn enwedig o ran ansawdd addysgu a dysgu a'r heriau sydd ynghlwm wrth ddarllen a llythrennedd. Rwy'n croesawu'r ffordd maent yn cefnogi hyn trwy eu cyfundrefn arolygu.
Rwyf wedi cyhoeddi buddsoddiad mawr gwerth £20 miliwn mewn llythrennedd a rhifedd dros dair blynedd. Rwyf wedi sefydlu partner dysgu proffesiynol cenedlaethol, Dysgu, i sicrhau bod ysgolion ac awdurdodau lleol yn derbyn y cymorth sydd ei angen arnynt yn y meysydd hyn. Bydd Dysgu hefyd yn arwain cymorth cenedlaethol ar gyfer llesiant ar draws pob ysgol, ochr yn ochr â dysgu proffesiynol mewn ADY a chynhwysiant.
Rwyf hefyd wedi dechrau gweithio i sicrhau bod mwy o eglurder ynghylch ein disgwyliadau o ddysgu mewn llythrennedd a rhifedd trwy ddisgwyliadau mwy manwl sy'n gysylltiedig ag oedran, a fydd yn cael eu hymwreiddio yn ein hasesiadau personol. Tynnodd ein hadroddiad cenedlaethol ar asesiadau personol sylw at welliannau mewn darllen a rhifedd Cymraeg a Saesneg y llynedd. Rwy'n edrych ymlaen at gyhoeddi'r adroddiad blynyddol nesaf yn yr haf ac, wrth gwrs, at rownd nesaf canlyniadau'r Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr yn yr hydref.
Mae'r gred sydd gennym mewn cefnogi ymgysylltu yn ymestyn i addysg drydyddol. Trwy Medr, rydym wedi creu system ôl-16 fwy cysylltiedig, sy'n canolbwyntio ar ddysgwyr ac sy'n anelu at gynnig llwybrau cydlynol a safonau uchel ar draws addysg bellach ac uwch. Yn ddiweddar, gwnaethom ddathlu deng mlynedd ers sefydlu rhaglen Seren, sydd wedi helpu 24,000 o ddysgwyr galluog i gael mynediad at rai o brifysgolion gorau'r byd. Ac rydym wedi cryfhau cymorth ariannol fel nad oes unrhyw berson ifanc yn cael ei ddal yn ôl gan gost.
Cymru yw'r darparwr mwyaf hael o ran cymorth costau byw yn y DU o hyd, gyda chynnydd yn y lwfans cynhaliaeth addysg i £40 yr wythnos, a grantiau dysgu estynedig sy'n cefnogi dysgwyr sy'n oedolion ac astudiaethau rhan-amser. Heddiw, mae 37 y cant o fyfyrwyr yng Nghymru yn astudio'n rhan-amser—llawer mwy nag yn Lloegr—gan adlewyrchu system sy'n addasu i fywydau dysgwyr. Ac rydym yn ehangu prentisiaethau iau. Ers 2024, rydym wedi dyblu'r cyllid i sicrhau mwy o bobl ifanc yn gallu manteisio ar lwybrau galwedigaethol diddorol sy'n eu hailgysylltu â dysgu a chyflogaeth yn y dyfodol.
Mae llesiant yn cael ei lunio nid yn unig gan gymorth, ond gan yr amgylcheddau y mae dysgwyr yn dysgu ac y mae staff yn gweithio ynddynt. Trwy ein rhaglen Cymunedau Dysgu Cynaliadwy, rydym wedi buddsoddi dros £1.5 biliwn mewn cyfleusterau modern, cynaliadwy ar gyfer ysgolion a cholegau. Mae pob adeilad newydd yn cynrychioli mwy na seilwaith; mae'n gwella profiad dyddiol dysgwyr a staff, gan gefnogi cynhwysiant, llesiant ac ymddygiad gwell. Mae ein gweithlu addysg yn parhau i fod wrth wraidd popeth a wnawn, a'u llesiant yw'r peth pwysicaf. Bydd ein cynllun gweithlu addysg strategol ar gyfer ysgolion yn nodi sut y byddwn yn adeiladu ar y gwaith rydym eisoes wedi'i wneud i wella llesiant, gwella amodau gwaith a lleihau pwysau llwyth gwaith, ac i ehangu mynediad at ddysgu proffesiynol trwy Dysgu, gan sicrhau bod yr ymarferwyr yn ein hysgolion yn teimlo eu bod yn cael eu cefnogi a'u parchu ac yn wydn.
Dirprwy Lywydd, mae ein cenhadaeth yn glir: creu system addysg gefnogol, gynhwysol ac uchelgeisiol y mae llesiant yn ganolog iddi ac sy'n galluogi pob plentyn a pherson ifanc i gyflawni ei botensial. Rydym wedi gwneud cynnydd gwirioneddol, ystyrlon. Rwy'n siŵr y gallwn ni i gyd gydnabod bod mwy i'w wneud, ac rwy'n benderfynol o fynd ymhellach, oherwydd mae pob dysgwr yng Nghymru yn haeddu system addysg sy'n ei gefnogi, yn ei herio ac yn credu ynddo. Diolch yn fawr.
Thank you, Cabinet Secretary, for this afternoon's statement. Cabinet Secretary, it does seem rather ironic that you have just made a statement on supportive and inclusive education for a brighter future, given that that's exactly what this Government and successive Labour administrations over the last 27 years have failed to do. I appreciate that you've only been in post for a short time, but you can tell that an election is certainly looming, because we're getting a lot of warm words and empty promises from Labour and, on occasion, from Plaid as well, to be fair.
Labour have had their hands on the levers of power here for more than a quarter of a century, and instead of creating a brighter future, the party has inflicted more damage on our education system. Cabinet Secretary, credit where credit is due, you talk a good game, and that's exactly what the problem is: there seems to be a lot of talk and very little action.
Violence in our classrooms is rising. Does that sound like a supportive and inclusive education to you? Estyn recently reported that literacy standards were weak in Wales, not exactly surprising given the Government's inaction and incompetence, but does that sound like a supportive and inclusive education system to you? There is inconsistent teaching quality according to the school inspectorate. Does that sound like a supportive and inclusive education to you? We have 20 per cent of children leaving primary school functionally illiterate. Does that sound like a supportive and inclusive education system to you? Maths standards in Wales are too low. Does that sound like a supportive and inclusive education to you? And how can you promise a supportive and inclusive education system when school attendance levels still remain worryingly low compared to pre-pandemic levels? Cabinet Secretary, I can stand here and list a lot of the problems within our education system and this Government's failures, but I simply don't have enough time.
I couldn't agree with you more though, Cabinet Secretary, about learners' well-being being of paramount importance. Honestly, you talk about the whole-school approach and the Government investing £14 million, with £3 million going to dedicated school-based counselling; I'd like to know where the remaining £11 million is going to be spent, Cabinet Secretary. With 14,000 young people accessing counselling last year alone, it just shows how important these services actually are. That's why I recently announced that a Welsh Conservative Government would introduce guidance counsellors at every single secondary school across Wales to provide students with consistent support, and the intention is to roll this out into primary schools in the future. Do you therefore agree with me, Cabinet Secretary, that the Welsh Conservatives' policy would be transformational for the well-being of our students?
School attendance, as I briefly touched upon earlier, remains far too low. You've confirmed that the Government will be spending £15 million in this area. As is often the case with this Government, we see catchy headlines and funding announcements, but, sadly, the detail is often sparse. Will you outline what sort of initiatives the £15 million will be spent on to boost attendance? Because the Government is still failing miserably in turning this problem around.
Cabinet Secretary, to say that ALN reforms have been plagued with pressure and inconsistencies is simply an understatement. You say that you're acting on the findings of the legislative review, so can you please kindly elaborate on this for all of us in the Chamber today? Given that it's such an important area, we do need to know exactly what action the Government is taking to iron out these issues.
It's almost unbelievable that we're here talking again about the problems of literacy in Wales. There absolutely needs to be more clarity around the teaching of literacy across the country, and that includes moving away from the defunct cueing method to teach children how to read. We need to be moving towards more of a systematic synthetic phonics system, or SSP as I like to call it, as a proven, effective way of teaching children how to read. My question is: given the problems that we have of literacy in Wales, and it's been known for quite some time, and we've had announcement after announcement from the Government, are you confident that you are finally on track for this? Also, Cabinet Secretary, when do you expect to see the results of your interventions?
You talked this afternoon about junior apprenticeships, but what about degree apprenticeships? Have you and the Minister for Further and Higher Education had any discussions about expanding the provision for degree apprenticeships across Wales?
Cabinet Secretary, you drew attention to the fact that increasing numbers of children are navigating anxiety, school pressures and online harm. We know that mobile phones and social media are indeed contributing to this. So, does this mean that you are now going to be supporting a Conservative call to ban mobile phones in classrooms, and for social media restrictions for the under-16s?
Cabinet Secretary, at the end of your statement, you declared that every learner in Wales deserves an education system that supports them, challenges them and believes in them. I couldn't agree with you more, but they are not getting that at the moment, and that's down to 27 years of Labour Governments. It's got nothing to do with the hard-working staff in our education system, whom I have the greatest respect for—I know you do too—and we have admiration for them as well, but it's sadly down to Labour running the show. Labour politicians have had years to deliver an education system, just like you described, Cabinet Secretary, but they've failed every step of the way. In stark contrast, the Welsh Conservatives are waiting in the wings to unpick Labour Governments' failures and sticking plasters and deliver for the people of Wales. Thank you very much, Cabinet Secretary.
Diolch, Ysgrifennydd Cabinet, am y datganiad y prynhawn yma. Ysgrifennydd Cabinet, mae'n ymddangos braidd yn eironig eich bod chi newydd wneud datganiad ar addysg gefnogol a chynhwysol ar gyfer dyfodol mwy disglair, o ystyried mai dyna'n union beth mae'r Llywodraeth hon a gweinyddiaethau Llafur olynol dros y 27 mlynedd diwethaf wedi methu â gwneud. Rwy'n gwerthfawrogi mai dim ond am gyfnod byr rydych chi wedi bod yn y swydd, ond fe allwch chi ddweud bod etholiad ar ddod, oherwydd rydym yn cael llawer o eiriau cynnes ac addewidion gwag gan Lafur ac, ar adegau, gan Blaid hefyd, i fod yn deg.
Mae Llafur wedi bod mewn grym yma ers dros chwarter canrif, ac yn hytrach na chreu dyfodol mwy disglair, mae'r blaid wedi achosi mwy o niwed i'n system addysg. Ysgrifennydd Cabinet, clod lle mae clod yn ddyledus, rydych chi'n dweud y pethau iawn, a dyna'n union yw'r broblem: mae'n ymddangos bod llawer o siarad ac ychydig iawn o weithredu.
Mae trais yn ein hystafelloedd dosbarth yn cynyddu. Ydy hynny'n swnio fel addysg gefnogol a chynhwysol i chi? Yn ddiweddar, adroddodd Estyn fod safonau llythrennedd yn wan yng Nghymru. Nid yw hynny'n syndod o ystyried diffyg gweithredu ac analluogrwydd y Llywodraeth, ond ydy hynny'n swnio fel system addysg gefnogol a chynhwysol i chi? Mae ansawdd addysgu anghyson yn ôl yr arolygiaeth ysgolion. Ydy hynny'n swnio fel addysg gefnogol a chynhwysol i chi? Mae gennym 20 y cant o blant sy'n gadael yr ysgol gynradd yn anllythrennog. Ydy hynny'n swnio fel system addysg gefnogol a chynhwysol i chi? Mae safonau mathemateg yng Nghymru yn rhy isel. Ydy hynny'n swnio fel addysg gefnogol a chynhwysol i chi? A sut allwch chi addo system addysg gefnogol a chynhwysol pan fo lefelau presenoldeb ysgolion yn dal i fod yn bryderus o isel o gymharu â lefelau cyn y pandemig? Ysgrifennydd Cabinet, gallaf sefyll yma a rhestru llawer o'r problemau o fewn ein system addysg a methiannau'r Llywodraeth hon, ond does gen i ddim digon o amser.
Allwn i ddim cytuno mwy â chi, Ysgrifennydd Cabinet, bod llesiant dysgwyr yn bwysig iawn. Mewn difrif, rydych chi'n sôn am y dull ysgol gyfan a'r Llywodraeth yn buddsoddi £14 miliwn, gyda £3 miliwn yn mynd i gwnsela pwrpasol mewn ysgolion; hoffwn i wybod ble mae'r £11 miliwn sy'n weddill yn mynd i gael ei wario, Ysgrifennydd Cabinet. Gyda 14,000 o bobl ifanc yn manteisio ar gwnsela y llynedd yn unig, mae'n dangos pa mor bwysig yw'r gwasanaethau hyn mewn gwirionedd. Dyna pam y cyhoeddais yn ddiweddar y byddai Llywodraeth Geidwadol yng Nghymru yn cyflwyno cynghorwyr arweiniad ym mhob ysgol uwchradd ledled Cymru i roi cymorth cyson i fyfyrwyr, a'r bwriad yw cyflwyno hyn i ysgolion cynradd yn y dyfodol. Felly, ydych chi'n cytuno â mi, Ysgrifennydd Cabinet, y byddai polisi Ceidwadwyr Cymru yn drawsnewidiol ar gyfer llesiant ein myfyrwyr?
Mae presenoldeb ysgol, fel y soniais amdano'n gynharach, yn parhau i fod yn llawer rhy isel. Rydych wedi cadarnhau y bydd y Llywodraeth yn gwario £15 miliwn yn y maes hwn. Fel sy'n digwydd yn aml gyda'r Llywodraeth hon, rydym yn gweld penawdau bachog a chyhoeddiadau ariannu, ond, yn anffodus, mae'r manylion yn aml yn brin. A wnewch chi amlinellu pa fath o fentrau y bydd y £15 miliwn yn cael ei wario arnynt i hybu presenoldeb? Oherwydd mae'r Llywodraeth yn dal i fethu'n druenus i ddatrys y broblem hon.
Ysgrifennydd Cabinet, tanddatganiad yw dweud bod diwygiadau ADY wedi cael eu plagio gan bwysau ac anghysondebau. Rydych chi'n dweud eich bod chi'n gweithredu ar ganfyddiadau'r adolygiad deddfwriaethol, felly a allwch chi ymhelaethu ar hyn i bob un ohonom yn y Siambr heddiw? O ystyried ei fod yn faes mor bwysig, mae angen i ni wybod yn union pa gamau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i ddatrys y materion hyn.
Mae bron yn anghredadwy ein bod ni yma yn siarad eto am broblemau llythrennedd yng Nghymru. Yn sicr, mae angen mwy o eglurder ynghylch addysgu llythrennedd ledled y wlad, ac mae hynny'n cynnwys symud i ffwrdd oddi wrth yr hen ddull ciwiau i ddysgu plant sut i ddarllen. Mae angen i ni fod yn symud tuag at fwy o system ffoneg synthetig systematig, neu SSP fel rydw i'n hoffi ei galw, fel ffordd brofedig, effeithiol o ddysgu plant sut i ddarllen. Fy nghwestiwn yw: o ystyried y problemau sydd gennym o ran llythrennedd yng Nghymru, ac mae wedi bod yn hysbys ers cryn amser, ac rydym wedi cael cyhoeddiad ar ôl cyhoeddiad gan y Llywodraeth, ydych chi'n hyderus eich bod chi ar y trywydd iawn o ran hyn o'r diwedd? Hefyd, Ysgrifennydd Cabinet, pryd ydych chi'n disgwyl gweld canlyniadau eich ymyriadau?
Fe wnaethoch chi siarad y prynhawn yma am brentisiaethau iau, ond beth am brentisiaethau gradd? Ydych chi a'r Gweinidog Addysg Bellach ac Uwch wedi cael unrhyw drafodaethau ynglŷn ag ehangu'r ddarpariaeth ar gyfer prentisiaethau gradd ledled Cymru?
Ysgrifennydd Cabinet, fe wnaethoch chi dynnu sylw at y ffaith bod nifer cynyddol o blant yn mynd i'r afael â gorbryder, pwysau ysgol a niwed ar-lein. Yn wir, rydym yn gwybod bod ffonau symudol a'r cyfryngau cymdeithasol yn cyfrannu at hyn. Felly, a yw hyn yn golygu eich bod chi'n mynd i gefnogi galwad y Ceidwadwyr i wahardd ffonau symudol mewn ystafelloedd dosbarth, ac i gyflwyno cyfyngiadau i gyfryngau cymdeithasol i'r rhai o dan 16 oed?
Ysgrifennydd Cabinet, ar ddiwedd eich datganiad, fe wnaethoch chi ddatgan bod pob dysgwr yng Nghymru yn haeddu system addysg sy'n ei gefnogi, sy'n ei herio ac sy'n credu ynddo. Allwn i ddim cytuno mwy â chi, ond dydyn nhw ddim yn cael hynny ar hyn o bryd, a'r rheswm am hynny yw 27 mlynedd o Lywodraethau Llafur. Does ganddo ddim byd i'w wneud â'r staff sy'n gweithio'n galed yn ein system addysg, y mae gen i'r parch mwyaf atynt—rwy'n gwybod bod gennych chithau hefyd—ac rydym yn eu hedmygu hefyd, ond yn anffodus mae'n ymwneud â'r ffaith mai Llafur sy'n rhedeg y sioe. Mae gwleidyddion Llafur wedi cael blynyddoedd i gyflwyno system addysg, yn union fel y disgrifioch, Ysgrifennydd Cabinet, ond maen nhw wedi methu ar bob cam o'r ffordd. Mewn cyferbyniad llwyr, mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn aros am y cyfle i fynd i'r afael â methiannau a phlastrau Llywodraethau Llafur a chyflawni i bobl Cymru. Diolch yn fawr iawn, Ysgrifennydd Cabinet.
Thank you, Natasha. I suppose it was a vain hope on my part that this could be a constructive engagement around the substance of my statement. Instead, you repeated lots of trite points, which suggests to me that you haven't, in fact, listened to very much that I've said in a long period of time, including in the committee that you sit on, where I spent two hours in ALN scrutiny, setting out exactly what we were doing.
I don't think I'm perfect, but I don't think anyone could accuse me of being the kind of person who just talks a good talk. We are taking action on all of the areas that I have outlined today. I could spend an hour just talking about the work that we're doing to tackle the challenges of behaviour in schools and colleges.
You continue to repeat incorrect statistics about literacy—this 20 per cent of learners leaving primary school unable to read. That is based on an old report that is a good 10 years old. It would be a really good thing, I think, if you actually updated your approach on these things.
On attendance, I did a statement on attendance. We have seen an improvement in attendance. Attendance rose in the last full academic year that we have figures for to 91.1 per cent, up from 90.5 per cent the previous year. The percentage of half-day sessions missed by pupils in primary and secondary school has decreased to 8.9 per cent in 2024-25, from 9.5 per cent the previous year. The number of pupils that were persistently absent fell from 30.4 per cent to 27.0 per cent. And also, we've seen the number of pupils eligible for free school meals who missed half-day sessions decrease as well. But I've been very clear that we've got a lot more work to do. We've got a long tail from the COVID pandemic. The approach of families to school has changed, that contract between families and school, and there are lots of barriers in place.
You've asked me what we're doing with the £15 million; I've set that out very clearly in the past: we are investing in family engagement officers right across Wales so that they can work in a granular way with families to break down the barriers that prevent children coming to school. That could be transport issues, it could be child poverty, maybe they haven't got a coat to wear to school, it could be ALN issues, it could be mental health issues. Those family engagement officers are building relationships with families and I get really good feedback on the work that they do to make sure that we can get children back in school.
Diolch, Natasha. Mae'n debyg mai gobaith ofer ydoedd ar fy rhan i y gallai hwn fod yn ymgysylltiad adeiladol ynghylch yr hyn a nodais yn fy natganiad. Yn hytrach, fe wnaethoch chi ailadrodd llawer o bwyntiau ystrydebol, sy'n awgrymu i mi nad ydych, mewn gwirionedd, wedi gwrando ar lawer iawn o'r hyn yr wyf wedi'i ddweud dros gyfnod hir, gan gynnwys yn y pwyllgor rydych chi'n eistedd arno, lle treuliais ddwy awr yn craffu ar ADY, gan nodi'n union yr hyn yr oeddem yn ei wneud.
Dydw i ddim yn credu fy mod i'n berffaith, ond dydw i ddim yn credu y gallai unrhyw un fy nghyhuddo o fod y math o berson sy'n dda am siarad. Rydym yn cymryd camau ar bob un o'r meysydd rwyf wedi'u hamlinellu heddiw. Gallwn i dreulio awr jyst yn siarad am y gwaith rydym yn ei wneud i fynd i'r afael â'r heriau sy'n ymwneud ag ymddygiad mewn ysgolion a cholegau.
Rydych chi'n parhau i ailadrodd ystadegau anghywir am lythrennedd—yr 20 y cant hwn o ddysgwyr sy'n gadael yr ysgol gynradd yn methu darllen. Mae hynny'n seiliedig ar hen adroddiad sy'n 10 mlwydd oed o leiaf. Byddai'n beth da iawn, rwy'n credu, pe baech chi'n diweddaru eich ymagwedd ar y pethau hyn.
O ran presenoldeb, fe wnes i ddatganiad ar bresenoldeb. Rydym wedi gweld gwelliant mewn presenoldeb. Cynyddodd presenoldeb yn y flwyddyn academaidd lawn ddiwethaf y mae gennym ffigurau ar ei chyfer i 91.1 y cant, i fyny o 90.5 y cant y flwyddyn flaenorol. Mae canran y sesiynau hanner diwrnod a gollir gan ddisgyblion yn yr ysgol gynradd ac uwchradd wedi gostwng i 8.9 y cant yn 2024-25, o 9.5 y cant y flwyddyn flaenorol. Gostyngodd nifer y disgyblion a oedd yn absennol yn barhaus o 30.4 y cant i 27.0 y cant. A hefyd, rydym wedi gweld nifer y disgyblion sy'n gymwys i gael prydau ysgol am ddim a gollodd sesiynau hanner diwrnod yn gostwng hefyd. Ond rydw i wedi bod yn glir iawn bod gennym lawer mwy o waith i'w wneud. Rydym yn dal i weld effaith pandemig COVID. Mae ymagwedd teuluoedd at yr ysgol wedi newid, y contract hwnnw rhwng teuluoedd a'r ysgol, ac mae yna lawer o rwystrau ar waith.
Rydych chi wedi gofyn i mi beth rydym yn ei wneud gyda'r £15 miliwn; rwyf wedi nodi hynny'n glir iawn yn y gorffennol: rydym yn buddsoddi mewn swyddogion ymgysylltu â theuluoedd ledled Cymru fel y gallant weithio mewn ffordd ronynnog gyda theuluoedd i chwalu'r rhwystrau sy'n atal plant rhag dod i'r ysgol. Gallai hynny fod yn faterion trafnidiaeth, gallai fod yn dlodi plant, efallai nad oes ganddyn nhw gôt i'w gwisgo i'r ysgol, gallai fod yn broblemau ADY, gallai fod yn broblemau iechyd meddwl. Mae'r swyddogion ymgysylltu â theuluoedd hynny yn meithrin perthnasoedd â theuluoedd ac rwy'n cael adborth da iawn ar y gwaith maen nhw'n ei wneud i sicrhau y gallwn ni gael plant yn ôl i'r ysgol.
There's nothing simple or easy about these issues. Issues with attendance are happening across the world now, but we are taking action. We've also introduced enrichment activities in schools, so things that children can come in and enjoy after school, so that there's an incentive for them to come to school. We've increased our investment in our school holiday enrichment programme, so that we keep hold of children during the school holidays, because we believe that that will increase the likelihood of them maintaining their attendance. And we've continued to invest in our community focused schools approach.
In relation to your points about the whole-school approach, as I say, we're spending nearly £14 million a year on the whole-school approach and the £3 million that I referred to for school counselling is money that goes into the local authority education grant for school counselling. There's also money that some years ago was put into the rate support grant for school counselling, so the amount the local authorities are spending on school counselling is much more than that. And we've just done an audit exercise to identify how much is being spent.
In terms of the rest of the money, some of that money is spent on underpinning the implementation of the whole-school approach through the co-ordinators that we fund through Public Health Wales; £5.6 million—because this is a joint endeavour between education and health—funds the CAMHS inreach workforce that is in our schools; and we've also invested in training and other initiatives to support local authorities and schools with the work that they're doing to embed a whole-school approach.
You said that you've made some manifesto commitment to employ guidance counsellors. I'm not quite sure what the definition of a guidance counsellor is, but we already have a commitment that is enshrined in primary legislation in Wales for there to be a school counselling offer for all learners aged six and above. That is what is in place in Wales: all learners have got access to a school counselling service. It's an independent service, which is very important from a safeguarding point of view, because we've had situations in schools where some of the staff—. Obviously, we've had the Foden inquiry and everything that arose from that. If your guidance counsellors are people who are going to upskill the workforce, then we're already doing that; I've already told Dysgu that we expect well-being to be a core part of their work. So, we're upskilling the school workforce already. I take the view that this isn't about individuals in schools; mental health in schools is everybody's business, whether it's a caretaker or a teacher or a learning support assistant—it's everybody's business in a school.
You asked about ALN as well. Obviously, I've set out in committee the extensive steps we're taking on ALN. As you know, I commissioned the review of ALN. That found that although there were strengths in the system and that there was good support for the key principles underpinning the ALN reforms—in particular the focus on inclusion—there were also inconsistencies in the system in the way that the legislation is being implemented.
I set out five immediate priorities on the back of that legislative review. First of all, to clarify the legal definitions, and we've got guidance being issued on that by the end of March; to improve national consistency, and we'll be laying new regulations on data so that we've got a much clearer picture of what's happening in ALN across Wales. But I also have a national board now, a delivery board for ALN. I committed to providing more information and support for families. We published the ALN parent toolkit in the autumn. We're in the late stages now of a review of advocacy services, and I hope that we will have a much stronger advocacy offer. I committed to strengthening multi-agency collaboration, particularly with health, and that work is being taken forward. And a longer term commitment, then, to embed our vision for a bilingual inclusive education system. That is very much the road that we're on in Wales. We don't want ALN to be over there; ALN is part of everybody's business in a school. We want all our learners to feel valued, to feel that they belong, and that they can progress.
Does dim byd syml neu hawdd am y materion hyn. Mae problemau gyda phresenoldeb yn digwydd ledled y byd nawr, ond rydym yn gweithredu. Rydym hefyd wedi cyflwyno gweithgareddau cyfoethogi mewn ysgolion, pethau y gall plant ddod i mewn a'u mwynhau ar ôl ysgol, fel bod cymhelliant iddyn nhw ddod i'r ysgol. Rydym wedi cynyddu ein buddsoddiad yn ein rhaglen gwella gwyliau'r haf, fel ein bod ni'n cadw gafael ar blant yn ystod gwyliau'r ysgol, oherwydd bydd hynny, yn ein barn ni, yn cynyddu'r tebygolrwydd y byddan nhw'n parhau i fod yn bresennol. Ac rydym wedi parhau i fuddsoddi yn ein dull ysgolion sy'n canolbwyntio ar y gymuned.
O ran eich pwyntiau ynglŷn â'r dull ysgol gyfan, fel y dywedais i, rydym yn gwario bron i £14 miliwn y flwyddyn ar y dull ysgol gyfan ac mae'r £3 miliwn y cyfeiriais ato ar gyfer cwnsela mewn ysgolion yn arian sy'n mynd i mewn i grant addysg yr awdurdod lleol ar gyfer cwnsela mewn ysgolion. Mae yna hefyd arian a roddwyd rai blynyddoedd yn ôl yn y grant cynnal ardrethi ar gyfer cwnsela mewn ysgolion, felly mae'r swm y mae'r awdurdodau lleol yn ei wario ar gwnsela mewn ysgolion yn llawer mwy na hynny. Ac rydym newydd wneud ymarfer archwilio i nodi faint sy'n cael ei wario.
O ran gweddill yr arian, mae peth o'r arian hwnnw'n cael ei wario ar ategu'r gwaith o weithredu'r dull ysgol gyfan drwy'r cydlynwyr rydym yn eu hariannu drwy Iechyd Cyhoeddus Cymru; mae £5.6 miliwn—oherwydd mae hyn yn ymdrech ar y cyd rhwng addysg ac iechyd—yn ariannu gweithlu mewngymorth CAMHS sydd yn ein hysgolion; ac rydym hefyd wedi buddsoddi mewn hyfforddiant a mentrau eraill i gefnogi awdurdodau lleol ac ysgolion gyda'r gwaith maen nhw'n ei wneud i ymwreiddio dull ysgol gyfan.
Gwnaethoch ddweud eich bod wedi gwneud ymrwymiad maniffesto i gyflogi cwnselwyr arweiniad. Dydw i ddim yn hollol siŵr beth yw'r diffiniad o gwnselydd arweiniad, ond mae gennym ymrwymiad eisoes sydd wedi'i ymgorffori mewn deddfwriaeth sylfaenol yng Nghymru i gynnig cwnsela mewn ysgolion i bob dysgwr chwech oed a hŷn. Dyna'r hyn sydd ar waith yng Nghymru: mae gan bob dysgwr fynediad at wasanaeth cwnsela ysgol. Mae'n wasanaeth annibynnol, sy'n bwysig iawn o safbwynt diogelu, oherwydd rydym wedi cael sefyllfaoedd mewn ysgolion lle mae rhai o'r staff—. Yn amlwg, rydym wedi cael ymchwiliad Foden a phopeth a gododd o hynny. Os yw eich cynghorwyr arweiniad yn bobl sy'n mynd i uwchsgilio'r gweithlu, yna rydym eisoes yn gwneud hynny; rwyf eisoes wedi dweud wrth Dysgu ein bod yn disgwyl i lesiant fod yn rhan greiddiol o'u gwaith. Felly, rydym yn uwchsgilio'r gweithlu ysgol eisoes. Dydy hyn ddim yn ymwneud ag unigolion mewn ysgolion, yn fy marn i; mae iechyd meddwl mewn ysgolion yn fusnes i bawb, boed yn ofalwr neu'n athro neu'n gynorthwyydd cymorth dysgu—mae'n fusnes i bawb mewn ysgol.
Fe wnaethoch chi ofyn am ADY hefyd. Yn amlwg, rwyf wedi nodi yn y pwyllgor y camau helaeth rydym yn eu cymryd ar ADY. Fel y gwyddoch chi, fe gomisiynais i'r adolygiad o ADY. Yn ôl yr adolygiad hwnnw, er bod cryfderau yn y system a bod cefnogaeth dda i'r egwyddorion allweddol sy'n sail i'r diwygiadau ADY—yn enwedig y ffocws ar gynhwysiant—roedd anghysondebau yn y system hefyd yn y ffordd y mae'r ddeddfwriaeth yn cael ei gweithredu.
Fe osodais i bum blaenoriaeth uniongyrchol ar gefn yr adolygiad deddfwriaethol hwnnw. Yn gyntaf oll, i egluro'r diffiniadau cyfreithiol, ac mae canllawiau yn cael eu cyhoeddi ar hynny erbyn diwedd mis Mawrth; i wella cysondeb ledled y wlad, a byddwn ni'n gosod rheoliadau newydd ar ddata fel bod gennym ni ddarlun llawer cliriach o'r hyn sy'n digwydd o ran ADY ledled Cymru. Ond mae gen i fwrdd cenedlaethol nawr hefyd, bwrdd cyflawni ar gyfer ADY. Fe wnes i ymrwymo i ddarparu mwy o wybodaeth a chefnogaeth i deuluoedd. Fe wnaethon ni gyhoeddi pecyn cymorth ADY i rieni yn yr hydref. Rydym yng nghamau hwyr adolygiad o wasanaethau eiriolaeth nawr, ac rwy'n gobeithio y bydd gennym ni gynnig eiriolaeth llawer cryfach. Fe wnes i ymrwymo i gryfhau cydweithredu rhwng asiantaethau, yn enwedig gydag iechyd, ac mae'r gwaith hwnnw'n mynd rhagddo. Ac ymrwymiad tymor hwy, wedyn, i ymwreiddio ein gweledigaeth ar gyfer system addysg gynhwysol ddwyieithog. Dyna'r ffordd rydyn ni arni yng Nghymru. Dydyn ni ddim eisiau i ADY fod draw yn y fan yna; mae ADY yn rhan o fusnes pawb mewn ysgol. Rydym am i'n holl ddysgwyr deimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi, teimlo eu bod yn perthyn, ac y gallan nhw symud ymlaen.
Diolch am y datganiad, Ysgrifennydd y Cabinet. Fel mae erthyglau 28 a 29 o Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn yn ei wneud yn glir, mae gan bob plentyn yr hawl i addysg o ansawdd da, ond nid yw hawliau ar bapur bob amser yn cyfateb i realiti. Ac os ydyn ni o ddifrif ynglŷn ag addysg gefnogol a chynhwysol, mae'n rhaid i ni ofyn pwy sy'n dal i gael eu gadael ar ôl a pham, a sut y gallwn ni ddatrys hynny—sut y gallwn ni gyflawni ein hymrwymiadau i hawliau'r plentyn.
Dwi'n croesawi'r ffocws yn eich datganiad ar bwysigrwydd taclo tlodi plant yn hyn o beth, achos un o'r rhwystrau mwyaf amlwg i gyrhaeddiant addysgol yw tlodi. Mae gormod o blant yng Nghymru yn tyfu lan mewn cartrefi sydd dan bwysau ariannol sylweddol—un ymhob pedwar ohonynt yn byw mewn tlodi. Mae'n effeithio ar bresenoldeb, ar gyrhaeddiad a lles. Mae plentyn sy'n dod i'r ysgol yn llwglyd, fel y gwnaethoch chi sôn, yn poeni am arian gartref neu heb yr adnoddau sylfaenol sydd eu hangen, eisoes dan anfantais addysgol. Felly, bydd unrhyw fesurau—fel nifer o'r rhai rydych chi wedi eu rhestru—i sicrhau cynhwysiant gwirioneddol yn cael eu tanseilio tra bod tlodi yn parhau i ddylanwadu yn y fath fodd ar brofiad addysgol plant.
Rydych chi wedi sôn am nifer o bethau sy'n cael eu gwneud eisoes, ond pa gamau pellach y byddwch chi'n eu cymryd o fewn eich grymoedd eich hunain a hefyd o ran sgyrsiau gyda'ch partneriaid yn San Steffan i sicrhau nad yw cefndir plentyn yn diffinio ei gyrhaeddiad addysgol na'i ragolygon yn y dyfodol? Gwnaethoch chi grybyll cyfraniad pwysig prydiau bwyd am ddim, er enghraifft, yn ein hysgolion cynradd—mesur a gyflawnwyd, wrth gwrs, yn sgil cytundeb gyda Phlaid Cymru. Ond o gydnabod effeithiolrwydd y fath fesur, hoffwn i ofyn pam fod yna bobl ifanc yn ein hysgolion cyfun sydd o deuluoedd sy'n gymwys am gredyd cynhwysol sydd ddim yn gymwys am brydiau bwyd am ddim. Mae'n gost gymharol fechan i newid hynny, ond dydych chi ddim wedi gweithredu ar hynny er y byddai'n cael effaith fawr ar les a chyrhaeddiant. Felly, efallai y gallwch chi esbonio pam dydych chi ddim wedi gwneud hynny.
O ran yr hyn sydd yn nwylo San Steffan, maen nhw, o'r diwedd, ac rydyn ni'n croesawu hynny, wedi codi'r terfyn dau blentyn, ond mae sefydliadau gwrthdlodi fel y Sefydliad Bevan, er enghraifft, wedi sôn mai gostyngiad o ryw 3 y cant i 4 y cant ar lefelau tlodi plant yng Nghymru fydd effaith hynny, ac maen nhw'n galw am newid y cap ar fudd-daliadau, polisi Torïaidd arall sy'n parhau ar waith. Felly, pa drafodaethau ydych chi wedi eu cael gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a gyda Llywodraeth San Steffan ynghylch yr angen i adolygu'r cap ar fudd-daliadau? Pa asesiad ydych chi wedi ei wneud o sut y mae'r cap yn parhau i effeithio ar lefelau tlodi plant ac felly allbynnau addysgol yng Nghymru?
Hoffwn i hefyd godi pwynt a wnaethoch chi am fynediad at addysg uwch. Dwi'n meddwl ei bod hi'n gamarweiniol i ddweud nad oes yr un person ifanc yn cael ei ddal yn ôl o ran mynediad at addysg uwch gan gostau. A ydych chi'n derbyn bod y system gwbl anfoesol sydd gyda ni o ran cyllid myfyrwyr yn gynyddol olygu bod addysg uwch yn rhywbeth y bydd teuluoedd cefnog yn unig yn y dyfodol yn medru cyrchu? Tra bod mwy o bwyslais, a dwi'n cydnabod hyn, ar gefnogaeth i fyfyrwyr o gefndiroedd mwyaf tlawd yng Nghymru, mae undeb myfyrwyr Cymru yn rhybuddio bod y system bresennol yn annheg ac yn anghynaladwy i'r rhelyw. Ydych chi'n cytuno? Ac os ydych chi, pa sgyrsiau ydych chi'n cael gyda'r Llywodraeth yn San Steffan yn hynny o byth? Ac oes unrhyw addasiadau rydych chi eisiau eu gweld o ran y system a'r pwerau sydd gyda ni dros hynny yng Nghymru?
I blant eraill, nid yn unig y rhwystrau economaidd sy'n eu hatal nhw rhag cyrraedd eu potensial, ond mae yna rai strwythurol. Mae plant a phobl ifanc anabl yn dal i wynebu oedi cyn derbyn asesiadau, mae yna anghysondeb rhwng awdurdodau lleol ac anawsterau wrth sicrhau'r addasiadau rhesymol sydd eu hangen arnyn nhw. Mae cynhwysiant gwirioneddol yn golygu sicrhau cyfranogiad, onid yw e, a chefnogaeth ac urddas. Felly, sut fydd y Llywodraeth yn sicrhau bod y gefnogaeth yna i blant a phobl ifanc anabl yn gyson ledled Cymru, a bod hynny ddim yn meddwl eu bod nhw jest yn gallu cyrraedd yr ysgol, ond eu bod nhw'n gallu ffynnu yn yr ysgol?
Hoffwn i ofyn, yn olaf—. Rŷch chi wedi sôn yn helaeth ynglŷn â'r system, y diwygiadau i anghenion dysgu ychwanegol sydd gyda ni yng Nghymru. Ond rŷn ni wedi gweld, onid ydyn ni, dros y diwrnodau diwethaf, gynigion gan y Llywodraeth yn Steffan i ddiwygio yr hyn sy'n digwydd yn Lloegr, gyda ffocws ar ymyrraeth gynharach a mwy o gysondeb. Gall y datblygiadau yno gael goblygiadau i Gymru, boed drwy gyllid canlyniadol, efallai, neu ddarpariaeth drawsffiniol. Felly, allaf i ofyn i chi ba asesiad mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud o effaith bosibl y cynlluniau hynny? Diolch.
Thank you for the statement, Cabinet Secretary. As articles 28 and 29 of the United Nations Convention on the Rights of the Child make clear, every child has the right to a high-quality education, but rights on paper are not always reflected in reality. And if we are serious about supportive and inclusive education, we must ask who continues to be left behind and why, and how we can solve that—how are we going to deliver on our commitments to children's rights.
I welcome the focus in your statement on the importance of tackling child poverty in this regard, because one of the most obvious barriers to attainment is poverty. Too many children in Wales grow up in homes that are under significant financial pressures. One in four of them are living in poverty. Poverty has an impact on attendance, attainment and well-being. A child who comes to school hungry, as you mentioned, worried about finances at home or without the basic resources they need is already at an educational disadvantage. So, any measures—like those that you've listed—to ensure genuine inclusion will be undermined while poverty continues to have such an influence on children's educational experiences.
You've mentioned a number of the things that are already being done, but what further steps will you be taking within your own powers and in terms of your discussions with partners at Westminster to ensure that a child's background does not define their educational attainment or future prospects? You mentioned the important contribution being made by free school meals in our primary schools—a measure introduced, of course, following an agreement with Plaid Cymru. But while acknowledging the effectiveness of such a measure, I'd like to ask why there are young people in our secondary schools from families that are eligible for universal credit but who are not eligible for free school meals. It would cost relatively little to change this, but you've not taken action on it, even though it would have a major impact on their well-being and attainment. So, perhaps you could explain why you haven't taken that step.
In terms of what is in Westminster's hands, they have at last, and we welcome that, lifted the two-child limit. But anti-poverty organisations such as the Bevan Foundation have suggested that a decrease of around 3 to 4 per cent in child poverty levels in Wales will be the impact of that change, and they're calling for a change to the cap on benefits, another Conservative policy that remains in place. So, what discussions have you had with the Cabinet Secretary for Social Justice and with the Westminster Government regarding the need to review the cap on benefits? What assessment have you made of how the cap will continue to affect child poverty levels and, therefore, educational outcomes in Wales?
I would also like to raise the point that you made regarding access to higher education. I do think that it's entirely misleading to say that no young person is being held back in terms of access to higher education by costs. Do you accept that the wholly immoral student finance system that we have increasingly means that higher education is something that only wealthier families will be able to access in future? While there is great emphasis, and I acknowledge this, on support for students from the poorest backgrounds in Wales, the National Union of Students Wales warns that the current system is unfair and unsustainable for the majority. Do you agree? And if so, what discussions are you having with the Government in Westminster in that regard? And are there any adjustments that you would like to see in terms of the system and the powers that we have over it in Wales?
For other children, the barriers aren't just economic that prevent them from reaching their potential, but there are structural barriers too. Disabled children and young people continue to face delays before receiving assessments, with inconsistencies between local authorities and difficulties in securing the reasonable adaptations that they need. True inclusion means ensuring participation, doesn't it, and support and dignity. So, how will the Government ensure that the support is consistent for disabled young people and children across Wales, and that that doesn't just mean that they can get to school, but that they can thrive at school?
I'd also like to ask, finally—. You've mentioned in great depth the reforms, in terms of additional learning needs in Wales. But we've seen, haven't we, over the past few days, proposals by the Government in Westminster to reform what is happening in England, with a focus on earlier intervention and greater consistency. These developments could have implications for Wales, for example through consequential funding or cross-border provision. So, can I ask you what assessment the Welsh Government has made of the possible impact of those plans? Thank you.
Thank you very much, Sioned, for those points, and thank you for opening your comments by referring to the UNCRC. I think it's important that we always see these things in a context of children's rights. And I wanted to say as well to you that, when I talk about inclusion, I'm talking not just about children with additional learning needs, children who are disabled—I'm talking about children who are living with trauma, children whose behaviour is affected by their lives outside school, and I'm talking about children who experience barriers to their education because of the poverty that they live in. And I've been very clear that, as a department, we are taking that broad lens to inclusion, which is absolutely vital.
I set out some of the things that we're doing. The universal primary free school meals—which, yes, was a commitment delivered together with Plaid Cymru—has made a very significant difference to putting money into families' pockets and making sure that children are not in school hungry. The school essentials grant has been really, really important in helping to break down those barriers. You referred to an extension of free school meals in secondary schools. That is something that I would very much like to have done, but there wasn't sufficient money in the budget for next year to do it. I have been clear with officials that it is something that I'm very keen that we look at, and we've made available a small amount of money to local government to start to look at what would be needed, because you'll recall that, with the universal primary free school meals, a lot of the investment was around things like bigger kitchens and things like that—capital as well.
Diolch yn fawr iawn, Sioned, am y pwyntiau hynny, a diolch am agor eich sylwadau trwy gyfeirio at CCUHP. Rwy'n credu ei bod yn bwysig bob amser ein bod ni'n gweld y pethau hyn yng nghyd-destun hawliau plant. Ac roeddwn i eisiau dweud wrthych hefyd, pan wy'n siarad am gynhwysiant, rwy'n siarad nid yn unig am blant ag anghenion dysgu ychwanegol, plant sy'n anabl—rwy'n siarad am blant sy'n byw gyda thrawma, plant y mae eu bywydau y tu allan i'r ysgol yn effeithio ar eu hymddygiad, ac rwy'n siarad am blant sy'n profi rhwystrau i'w haddysg oherwydd y tlodi maen nhw'n byw ynddo. Ac rwyf wedi bod yn glir iawn ein bod ni, fel adran, yn mabwysiadu dull eang o ymdrin â chynhwysiant, sy'n hollol hanfodol.
Fe wnes i nodi rhai o'r pethau rydym yn eu gwneud. Mae'r prydau ysgol gynradd am ddim i bawb—a oedd yn ymrwymiad a gyflawnwyd ar y cyd â Phlaid Cymru—wedi gwneud gwahaniaeth sylweddol iawn o ran rhoi arian ym mhocedi teuluoedd a gwneud yn siŵr nad yw plant yn llwglyd yn yr ysgol. Mae'r grant hanfodion ysgol wedi bod yn wirioneddol bwysig wrth helpu i chwalu'r rhwystrau hynny. Fe wnaethoch chi gyfeirio at estyniad i brydau ysgol am ddim mewn ysgolion uwchradd. Mae hynny'n rhywbeth yr hoffwn i fod wedi'i wneud, ond doedd dim digon o arian yn y gyllideb ar gyfer y flwyddyn nesaf i'w wneud. Rwyf wedi bod yn glir gyda swyddogion ei fod yn rhywbeth rwyf yn awyddus iawn ein bod ni'n edrych arno, ac rydym wedi rhoi swm bach o arian i lywodraeth leol i ddechrau edrych ar yr hyn fyddai ei angen, oherwydd fe gofiwch chi, gyda'r prydau ysgol gynradd am ddim i bawb, roedd llawer o'r buddsoddiad yn ymwneud â phethau fel ceginau mwy o faint a phethau fel yna—cyfalaf hefyd.
[Inaudible.]
[Anghlywadwy.]
Yes. I was very open with the children's committee that I was keen to do this, but the budget that was passed did not allow sufficient funding to do that. I hope it's something that we can continue to look at. I was at Whitmore High School a few months ago where I met with some learners who were 16 and 17, and it was really hard to listen to them telling me that they didn't have enough to eat at lunchtime. I think we need a particular focus on those learners who are going to be doing their exams. So, that's something that we continue to discuss as a Government.
We're doing other things. We've had a very successful poverty-proofing pilot, which has been operating in different parts of Wales. I've just had the evaluation for that, and we're looking to extend that now to other parts of Wales. I referred as well to the pupil development grant. We're investing a huge sum of money in that every year, but what we're not seeing is that attainment gap closing. Obviously, that has to be fundamental to what we're doing. I do discuss, in answer to your question, these matters regularly with my colleague Jane Hutt, who would be the one who would lead for the Welsh Government in discussions with the UK Government. I know that Jane is as committed to tackling the impact of poverty in education as I am, and the actions in the child poverty action plan cover education, and we continue to have that dialogue, and then I know that Jane feeds back on these issues and discusses these issues with Westminster.
In terms of the student finance system, we do have already the most generous student financial support system in the UK. That is as a result of our Diamond reforms, which were purposefully progressive. I know my colleague Vikki Howells is waiting for the evaluation of the Diamond reforms at the moment. I do recognise that it's still really tough for young people, and obviously there has been a lot of focus on increased debt for young people. I think we have to remember that getting a degree these days is no longer a meal ticket for lots of young people. That is something that worries me. You will have heard the First Minister confirm in the Chamber that we have been in discussions with the UK Government around their plan to freeze, and we have communicated to the UK Government that we are not implementing the plan to freeze in Wales. Those discussions are ongoing, but as part of that work, myself and Vikki Howells are completely focused on how we protect the interests of Welsh learners.
In terms of disability issues, we will be issuing new guidance, as I said, by the end of March. That is also clear on the need for reasonable adjustments for disabled learners, as well as learners who have significantly more difficulty learning. You referred to the White Paper that was published yesterday, which I was very interested to see. I do have to say that most of what is in the White Paper we are doing as a Government. We're committed to inclusion, committed to multi-agency support for schools, committed to improving relationships and that sort of social partnership with families, tackling the attainment gap—all those things. We are actively on that journey already in Wales. There was a funding announcement, as you saw, attached to it, so we're waiting to hear what that means in terms of consequentials for Welsh Government. As I've done throughout my time in this job, I will be making the strongest possible case for those consequentials to reach the education department to benefit children and young people.
Ie. Roeddwn i'n agored iawn gyda'r pwyllgor plant fy mod i'n awyddus i wneud hyn, ond doedd y gyllideb a basiwyd ddim yn caniatáu digon o gyllid i wneud hynny. Rwy'n gobeithio ei fod yn rhywbeth y gallwn ni barhau i edrych arno. Roeddwn i yn Ysgol Uwchradd Whitmore ychydig fisoedd yn ôl lle y gwnes i gyfarfod â rhai dysgwyr a oedd yn 16 a 17 oed, ac roedd yn anodd iawn gwrando arnyn nhw'n dweud wrthyf nad oedd ganddyn nhw ddigon i'w fwyta amser cinio. Rwy'n credu bod angen i ni ganolbwyntio'n arbennig ar y dysgwyr hynny sy'n mynd i fod yn gwneud eu harholiadau. Felly, mae hynny'n rhywbeth rydym yn parhau i'w drafod fel Llywodraeth.
Rydym yn gwneud pethau eraill. Rydym wedi cael cynllun peilot llwyddiannus iawn, sydd wedi bod yn gweithredu mewn gwahanol rannau o Gymru. Rwyf newydd gael y gwerthusiad ar gyfer hwnnw, ac rydym yn edrych i ymestyn y cynllun nawr i rannau eraill o Gymru. Fe gyfeiriais i hefyd at y grant datblygu disgyblion. Rydym yn buddsoddi swm enfawr o arian yn y grant hwnnw bob blwyddyn, ond yr hyn nad ydym yn ei weld yw'r bwlch cyrhaeddiad hwnnw'n cau. Yn amlwg, mae'n rhaid i hynny fod yn sylfaenol i'r hyn rydym yn ei wneud. I ateb eich cwestiwn, rwyf yn trafod y materion hyn yn rheolaidd gyda fy nghyd-Aelod Jane Hutt, sef y person a fyddai'n arwain ar ran Llywodraeth Cymru mewn trafodaethau â Llywodraeth y DU. Rwy'n gwybod bod Jane yr un mor ymrwymedig i fynd i'r afael ag effaith tlodi mewn addysg ag yr wyf innau, ac mae'r camau gweithredu yn y cynllun gweithredu tlodi plant yn cwmpasu addysg, ac rydym yn parhau i gael y ddeialog honno, ac yna rwy'n gwybod bod Jane yn bwydo'n ôl ar y materion hyn ac yn trafod y materion hyn gyda San Steffan.
O ran y system cyllid myfyrwyr, mae gennym y system cymorth ariannol i fyfyrwyr fwyaf hael yn y DU eisoes. Mae hynny o ganlyniad i'n diwygiadau Diamond, a oedd yn bwrpasol flaengar. Rwy'n gwybod bod fy nghyd-Aelod Vikki Howells yn aros am y gwerthusiad o ddiwygiadau Diamond ar hyn o bryd. Rwy'n cydnabod ei fod yn dal i fod yn anodd iawn i bobl ifanc, ac yn amlwg mae llawer o ffocws wedi bod ar y ffaith bod pobl ifanc yn wynebu mwy o ddyledion. Rwy'n credu bod yn rhaid i ni gofio nad yw cael gradd y dyddiau hyn yn docyn pryd i lawer o bobl ifanc erbyn hyn. Mae hynny'n rhywbeth sy'n fy mhoeni. Byddwch wedi clywed y Prif Weinidog yn cadarnhau yn y Siambr ein bod ni wedi cael trafodaethau gyda Llywodraeth y DU ynghylch eu cynllun i rewi, ac rydym wedi sôn wrth Lywodraeth y DU nad ydym yn gweithredu'r cynllun i rewi yng Nghymru. Mae'r trafodaethau hynny'n parhau, ond fel rhan o'r gwaith hwnnw, rwyf i a Vikki Howells yn canolbwyntio'n llwyr ar sut allwn ni ddiogelu buddiannau dysgwyr yng Nghymru.
O ran materion anabledd, byddwn ni'n cyhoeddi canllawiau newydd, fel y dywedais, erbyn diwedd mis Mawrth. Mae'r canllawiau hefyd yn glir ynghylch yr angen am addasiadau rhesymol i ddysgwyr anabl, yn ogystal â dysgwyr sy'n cael llawer mwy o anhawster i ddysgu. Fe wnaethoch chi gyfeirio at y Papur Gwyn a gyhoeddwyd ddoe, yr oedd gen i ddiddordeb mawr yn ei weld. Mae'n rhaid i mi ddweud ein bod ni, fel Llywodraeth, yn gwneud y rhan fwyaf o'r hyn sydd yn y Papur Gwyn. Rydym wedi ymrwymo i gynhwysiant, wedi ymrwymo i gymorth amlasiantaethol i ysgolion, wedi ymrwymo i wella perthnasoedd a'r math hwnnw o bartneriaeth gymdeithasol gyda theuluoedd, mynd i'r afael â'r bwlch cyrhaeddiad—yr holl bethau hynny. Rydym ar y daith honno eisoes yng Nghymru. Fel y gwelsoch, roedd cyhoeddiad ariannu ynghlwm wrtho, felly rydym yn aros i glywed beth mae hynny'n ei olygu o ran symiau canlyniadol i Lywodraeth Cymru. Fel rwyf wedi'i wneud trwy gydol fy amser yn y swydd hon, byddaf yn gwneud yr achos cryfaf posibl o ran sicrhau bod y symiau canlyniadol hynny yn cyrraedd yr adran addysg er budd plant a phobl ifanc.
Daeth y Llywydd i’r Gadair.
The Llywydd took the Chair.
Unlike the Member who is the Conservative spokesperson for education, I, obviously, am living in a different world here. So, I would like to congratulate you on the work that you have done. I think that you have given exemplary leadership as Cabinet Secretary for Education. You haven't shied away from the challenges, and I think you've come up with solutions. People who came before you have also come up with good solutions. I think the fact that we have the Welsh curriculum, which allows school leaders to shape what they're teaching children to the reality of their lives, is just a massive bonus that I know my daughter in England is unable to take advantage of. I think we have so much to be proud of in Wales, and that's why I was so disappointed at the earlier statement from the other side of the Chamber.
I think it's a real success story that we have this system of providing all children aged over six with access to counselling, because it means that we can be sure that children can report if they're feeling unwell mentally, without medicalising them. I think it's a massive success that only 1.7 per cent of learners are being referred to CAMHS, because they're not then taking with them a record of mental illness before they've even started their young lives, and that's just hugely significant. So, thank you so much for everything you've done, and I think, building on the work that's gone before, there's so much that we have to be proud of here.
I've got two questions. One is—. The pupil deprivation grant is determined by eligibility for free school meals. In primary schools, you can get a free school meal without having to register. One of my schools has had a 14 per cent drop between last year and the year before, and the children haven't changed. So, how are you planning to approach that very significant issue, so that the schools who have the most deprivation are able to continue to get the extra resources they need to support those children and hopefully tackle the attainment gap?
Secondly, unfortunately, we live in a society where the political discourse at the moment is incredibly unhelpful, and the well-being of young people is undoubtedly going to be affected by some of the racist language being used by people who should know better. So, I wondered if you could tell us a little bit about how the diversity and anti-racist professional learning and the mandatory obligation to teach black history in schools, which I think we should be incredibly proud of, the idea that we're all white and always have been is absolute nonsense—. So, I wondered if you could tell us how well schools are coping, particularly in secondary schools, which is where that discourse becomes a lot more challenging for teachers to deal with.
Yn wahanol i'r Aelod sy'n llefarydd y Ceidwadwyr dros addysg, rwy'n amlwg yn byw mewn byd gwahanol yn y fan yma. Felly, hoffwn eich llongyfarch ar y gwaith rydych chi wedi'i wneud. Yn fy marn i, rydych wedi bod yn arweinydd heb ei ail fel Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg. Dydych chi ddim wedi osgoi'r heriau, ac rwy'n credu eich bod wedi dod o hyd i atebion. Mae eich rhagflaenwyr hefyd wedi dod o hyd i atebion da. Rwy'n credu bod y ffaith bod gennym y cwricwlwm Cymreig, sy'n caniatáu i arweinwyr ysgolion siapio'r hyn maen nhw'n ei ddysgu i blant i weddu i realiti eu bywydau, yn fonws enfawr yr wyf yn gwybod nad yw fy merch yn Lloegr yn gallu manteisio arno. Rwy'n credu bod gennym ni gymaint i fod yn falch ohono yng Nghymru, a dyna pam roeddwn i mor siomedig gyda'r datganiad cynharach o ochr arall y Siambr.
Rwy'n credu ei bod yn stori lwyddiant go iawn bod gennym ni'r system hon o ddarparu mynediad at gwnsela i bob plentyn dros chwech oed, oherwydd mae'n golygu y gallwn ni fod yn sicr y gall plant adrodd os ydyn nhw'n teimlo'n sâl yn feddyliol, heb eu trin yn feddygol. Rwy'n credu ei bod yn llwyddiant ysgubol mai dim ond 1.7 y cant o ddysgwyr sy'n cael eu cyfeirio at CAMHS, oherwydd dydyn nhw ddim wedyn yn mynd â chofnod o salwch meddwl gyda nhw cyn iddyn nhw hyd yn oed ddechrau eu bywydau ifanc, ac mae hynny'n hynod arwyddocaol. Felly, diolch yn fawr am bopeth rydych chi wedi'i wneud, ac rwy'n credu, gan adeiladu ar y gwaith sydd wedi'i wneud o'r blaen, mae cymaint y gallwn ni fod yn falch ohono yma.
Mae gen i ddau gwestiwn. Un yw—. Mae'r grant amddifadedd disgyblion yn cael ei bennu yn ôl cymhwysedd i gael prydau ysgol am ddim. Mewn ysgolion cynradd, gallwch chi gael pryd ysgol am ddim heb orfod cofrestru. Mae un o'm hysgolion wedi gweld gostyngiad o 14 y cant rhwng y llynedd a'r flwyddyn flaenorol, ac nid yw'r plant wedi newid. Felly, sut ydych chi'n bwriadu mynd i'r afael â'r mater arwyddocaol iawn hwnnw, fel bod yr ysgolion sydd â'r amddifadedd mwyaf yn gallu parhau i gael yr adnoddau ychwanegol sydd eu hangen arnyn nhw i gefnogi'r plant hynny a mynd i'r afael â'r bwlch cyrhaeddiad, gobeithio?
Yn ail, yn anffodus, rydym yn byw mewn cymdeithas lle nad yw'r drafodaeth wleidyddol yn ddefnyddiol o gwbl ar hyn o bryd ac, yn ddi-os, mae rhywfaint o'r iaith hiliol sy'n cael ei defnyddio gan bobl a ddylai wybod yn well yn mynd i gael effaith ar lesiant pobl ifanc. Felly, tybed a allech chi ddweud ychydig wrthym am sut mae'r dysgu proffesiynol amrywiaeth a gwrth-hiliol a'r rhwymedigaeth orfodol i addysgu hanes pobl ddu mewn ysgolion, yr wyf yn credu y dylem fod yn falch iawn ohoni, mae'r syniad ein bod ni i gyd yn wyn ac wastad wedi bod yn nonsens llwyr—. Felly, tybed a allech chi ddweud wrthym pa mor dda mae ysgolion yn ymdopi, yn enwedig mewn ysgolion uwchradd, lle mae'r drafodaeth honno'n dod yn llawer mwy heriol i athrawon ddelio â hi.
Thanks, Jenny, and thank you for your kind words. It's those at year 6 and above that are able to access the counselling, although we do have initiatives for younger children, but it's less of a sort of—. Counselling is a model that relies on agency, so it's more like play therapy and things like that for younger children.
You make a really important point in relation to the PDG, and that's something that we've been really worried about since the introduction of universal primary free school meals, because schools are really worried that they're losing out on money. That's why we, as a Government, have been promoting the need for families to register as eligible for free school meals regardless. If they would've been eligible, we want them to sign up for them. Schools themselves are very active, because obviously they know that they get the PDG money. It passports to the schools essentials grant. But we're also working with the UK Government on some new legislation. I've forgotten the name of the Bill that's going through, but it'll enable digital sharing of information that will hopefully enable us to automatically register families for free school meals, if they would've been eligible anyway. So, hopefully, there'll be fewer families that will fall through the gaps. I mean, the other thing, just to reassure you, is that we do try to compensate for the fact that some schools are seeing a drop, by something that we call our 'smoothing allocation' for PDG. So, if they've seen a drop, then we do give them some extra money to compensate for that, but, obviously, it's much better to have the up-to-date data.
We are also, as a Government, doing a piece of work that we've called 'Beyond eFSM', which is looking at other ways we can measure poverty. I was very interested in the White Paper yesterday. One of the issues the UK Government have picked up on is that sort of measurement that we've always relied on for years, the right one to actually measure if families really need the help or not.
You make important points about political discourse. Unfortunately, we have seen some very ugly situations in Wales, in communities, but also in schools like Sea View Community Primary School in Swansea, where they've been the focus of far-right activity, and where it's been very, very frightening for children and for families. As a Government, we've been working with the Association of Directors of Education in Wales to try and put more support in for schools who are in those situations, and also to try and help parents understand things as well, because, in some of the areas, those difficulties have arisen from religion, values and ethics lessons. I think a lot of it can come from lack of understanding as well, so we're looking at better communication with families so that they understand this is about a pluralistic approach to try and avoid having episodes like that again.
We're fully committed to our anti-racist action plan and the education actions in that. Diversity and Anti-Racist Professional Learning is a huge success story, and it continues to have a huge impact and roll out their training across Wales. All I ever get is really positive feedback from people who do the DARPL training, which is called DARPL-ing. They've come and, as you know, done some DARPL-ing with us as a Labour group and I would encourage anyone to take the opportunity to DARPL. It will be a really enriching experience.
It's also about things like the black history curriculum. You can't be what you can't see, can you? And it's about things like our incentives to encourage more teachers from ethnic minority communities as well, but also to add that we also really recognise the toxicity of racist bullying as well. We know that that's something that the children's commissioner has been very concerned about. We're about to issue new guidance on anti-bullying, which will strengthen the anti-racist protections. But we're also trying to get more data and it is complicated to get data from schools, sometimes, on racist incidents, because sometimes racism can be perceived in certain ways by school staff. But that's a piece of work that we're doing so that we can have a much deeper oversight of what's happening in that space. In the same way as I said to Sioned, it's about inclusion in the wider sense. It's also about including kids affected by racism, kids who are experiencing LGBTQ discrimination. I want our schools to be safe, inclusive places for all our learners to thrive.
Diolch, Jenny, a diolch am eich geiriau caredig. Y rhai hynny ym mlwyddyn 6 ac uwch sy'n gallu cael mynediad i'r cwnsela, er bod gennym ni fentrau ar gyfer plant iau, ond mae'n llai o fath o—. Mae cwnsela yn fodel sy'n dibynnu ar alluogedd, felly mae'n debycach i therapi chwarae a phethau fel yna i blant iau.
Rydych chi'n gwneud pwynt pwysig iawn o ran y grant datblygu disgyblion, ac mae hynny'n rhywbeth rydym wedi bod yn bryderus iawn amdano ers cyflwyno prydau ysgol gynradd am ddim i bawb, oherwydd mae ysgolion yn poeni'n fawr eu bod nhw'n colli allan ar arian. Dyna pam rydym ni, fel Llywodraeth, wedi bod yn hyrwyddo'r angen i deuluoedd gofrestru fel rhai sy'n gymwys i gael prydau ysgol am ddim beth bynnag. Pe baen nhw wedi bod yn gymwys, rydym eisiau iddyn nhw gofrestru ar eu cyfer. Mae ysgolion eu hunain yn weithgar iawn, oherwydd yn amlwg maen nhw'n gwybod eu bod nhw'n cael yr arian grant datblygu disgyblion. Mae'n caniatáu mynediad i'r grant hanfodion ysgolion. Ond rydym hefyd yn gweithio gyda Llywodraeth y DU ar rywfaint o ddeddfwriaeth newydd. Rwyf wedi anghofio enw'r Bil sy'n mynd drwyddo, ond bydd yn sicrhau bod modd rhannu gwybodaeth yn ddigidol a fydd, gobeithio, yn ein galluogi i gofrestru teuluoedd yn awtomatig ar gyfer prydau ysgol am ddim, pe baen nhw wedi bod yn gymwys beth bynnag. Felly, gobeithio, bydd llai o deuluoedd yn syrthio trwy'r bylchau. Y peth arall, dim ond i dawelu eich meddyliau, yw ein bod ni'n ceisio gwneud iawn am y ffaith bod rhai ysgolion yn gweld gostyngiad, trwy rywbeth rydym yn ei alw'n 'ddyraniad llyfnhau' ar gyfer y grant datblygu disgyblion. Felly, os ydyn nhw wedi gweld gostyngiad, yna rydym yn rhoi rhywfaint o arian ychwanegol iddyn nhw i wneud iawn am hynny, ond, yn amlwg, mae'n llawer gwell cael y data cyfredol.
Rydym hefyd, fel Llywodraeth, yn gwneud darn o waith yr ydym wedi'i alw'n 'Prydau ysgol am ddim a mwy', sy'n edrych ar ffyrdd eraill y gallwn ni fesur tlodi. Roedd gen i ddiddordeb mawr yn y Papur Gwyn ddoe. Un o'r materion y mae Llywodraeth y DU wedi tynnu sylw ato yw'r math hwnnw o fesuriad yr ydym bob amser wedi dibynnu arno ers blynyddoedd, yr un iawn i fesur a yw teuluoedd wir angen yr help neu beidio.
Rydych chi'n gwneud pwyntiau pwysig am drafodaeth wleidyddol. Yn anffodus, rydym wedi gweld rhai sefyllfaoedd hyll iawn yng Nghymru, mewn cymunedau, ond hefyd mewn ysgolion fel Ysgol Gynradd Gymunedol Sea View yn Abertawe, lle maen nhw wedi bod yn ffocws gweithgarwch asgell dde eithafol, a lle mae wedi bod yn frawychus iawn, iawn i blant ac i deuluoedd. Fel Llywodraeth, rydym wedi bod yn gweithio gyda Chymdeithas Cyfarwyddwyr Addysg Cymru i sicrhau bod mwy o gymorth ar gael i ysgolion sydd yn y sefyllfaoedd hynny, a hefyd i geisio helpu rhieni i ddeall pethau hefyd, oherwydd, mewn rhai o'r ardaloedd, mae'r anawsterau hynny wedi deillio o wersi crefydd, gwerthoedd a moeseg. Rwy'n credu y gall llawer ohono ddod o ddiffyg dealltwriaeth hefyd, felly rydym yn edrych ar well cyfathrebu gyda theuluoedd fel eu bod yn deall bod hyn yn ymwneud â dull plwralaidd i geisio osgoi gweld episodau fel yna eto.
Rydym wedi ymrwymo'n llwyr i'n cynllun gweithredu gwrth-hiliol a'r camau addysg yn y cynllun hwnnw. Mae Dysgu Proffesiynol Amrywiaeth a Gwrth-Hiliol yn stori lwyddiant ysgubol, ac mae'n parhau i gael effaith enfawr ac yn cyflwyno eu hyfforddiant ledled Cymru. Rwyf wastad yn cael adborth cadarnhaol iawn gan bobl sy'n ymgymryd â hyfforddiant DARPL, a elwir yn DARPL-io. Maen nhw wedi dod ac, fel y gwyddoch chi, wedi gwneud rhywfaint o DARPL-io gyda ni fel grŵp Llafur a byddwn i'n annog unrhyw un i fanteisio ar y cyfle i DARPL-io. Fe fydd e'n brofiad cyfoethog iawn.
Mae hefyd yn ymwneud â phethau fel y cwricwlwm hanes pobl dduon. Allwch chi ddim bod yr hyn allwch chi ddim ei weld, allwch chi? Ac mae'n ymwneud â phethau fel ein cymhellion i annog mwy o athrawon o gymunedau ethnig lleiafrifol hefyd, ond hefyd i ychwanegu ein bod ni hefyd yn cydnabod gwenwyndra bwlio hiliol hefyd. Rydym yn gwybod bod hynny'n rhywbeth y mae'r comisiynydd plant wedi bod yn bryderus iawn amdano. Rydym ar fin cyhoeddi canllawiau newydd ar wrth-fwlio, a fydd yn cryfhau'r amddiffyniadau gwrth-hiliol. Ond rydym hefyd yn ceisio cael mwy o ddata ac mae'n gymhleth cael data o ysgolion, weithiau, ar ddigwyddiadau hiliol, oherwydd weithiau gall staff yr ysgol weld hiliaeth mewn ffyrdd penodol. Ond mae hwnnw'n ddarn o waith rydym yn ei wneud er mwyn i ni allu goruchwylio'r hyn sy'n digwydd yn y gofod hwnnw yn llawer dyfnach. Yn yr un modd ag y dywedais wrth Sioned, mae'n ymwneud â chynhwysiant yn yr ystyr ehangach. Mae hefyd yn ymwneud â chynnwys plant y mae hiliaeth yn effeithio arnyn nhw, plant sy'n profi gwahaniaethu LHDTC. Rwyf am i'n hysgolion fod yn lleoedd diogel, cynhwysol i'n holl ddysgwyr ffynnu.
Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.
I thank the Cabinet Secretary.
Yr eitem nesaf yw eitem 7. Y Rheoliadau Deddf Diogelwch Adeiladau 2022 (Diwygiadau Canlyniadol) (Cymru) 2026 yw'r rhain. Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio sy'n gwneud y cynnig yma—Rebecca Evans.
The next item is item 7, the Building Safety Act 2022 (Consequential Amendments) (Wales) Regulations 2026. The Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning to move the motion—Rebecca Evans.
Cynnig NDM9161 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Deddf Diogelwch Adeiladau 2022 (Diwygiadau Canlyniadol) (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 27 Ionawr 2026.
Motion NDM9161 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft Building Safety Act 2022 (Consequential Amendments) (Wales) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 27 January 2026.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Thank you. In December last year, regulations were made that reformed the manner in which building control approval is conducted in Wales. These were needed to enable change as a result of Dame Judith Hackitt's recommendations to improve safety and accountability following the Grenfell Tower tragedy. These changes have been part of an ongoing strategy to reform the building control sector, and to improve safety in higher risk residential buildings, though they also affect the wider process of building control.
The regulations being discussed today are consequential upon those made in December. They update the terminology across other primary and secondary legislation. They do not alter the intent or the meaning of the legislation they amend, but ensure that existing legislation continues to operate as it currently does once the new suite of new legislation comes into force on 1 July.
December's legislation introduces the term 'application for building control approval' to the lexicon in relation to building work, and shifts the position of procedures relating to this from the Building Act 1984 to the Building Regulations 2010. This instrument ensures that other pieces of legislation, including various local Acts, are updated to reflect this change.
Diolch. Ym mis Rhagfyr y llynedd, gwnaed rheoliadau a ddiwygiodd y ffordd y mae cymeradwyaeth rheolaeth adeiladu yn cael ei chynnal yng Nghymru. Roedd angen y rhain i alluogi newid o ganlyniad i argymhellion y Fonesig Judith Hackitt i wella diogelwch ac atebolrwydd yn dilyn trasiedi Tŵr Grenfell. Mae'r newidiadau hyn wedi bod yn rhan o strategaeth barhaus i ddiwygio'r sector rheolaeth adeiladu, ac i wella diogelwch mewn adeiladau preswyl risg uwch, er eu bod hefyd yn effeithio ar y broses ehangach o reoli adeiladu.
Mae'r rheoliadau sy'n cael eu trafod heddiw yn ganlyniad i'r rhai a wnaed ym mis Rhagfyr. Maent yn diweddaru'r derminoleg ar draws deddfwriaeth sylfaenol ac eilaidd arall. Nid ydynt yn newid bwriad nac ystyr y ddeddfwriaeth y maent yn ei diwygio, ond byddant yn sicrhau bod y ddeddfwriaeth bresennol yn parhau i weithredu fel y mae ar hyn o bryd unwaith y daw'r gyfres newydd o ddeddfwriaeth newydd i rym ar 1 Gorffennaf.
Mae deddfwriaeth mis Rhagfyr yn cyflwyno'r term 'cais am gymeradwyaeth rheolaeth adeiladu' i'r eirfa mewn perthynas â gwaith adeiladu, ac yn symud gweithdrefnau sy'n ymwneud â hyn o Ddeddf Adeiladu 1984 i Reoliadau Adeiladu 2010. Mae'r offeryn hwn yn sicrhau bod darnau eraill o ddeddfwriaeth, gan gynnwys amrywiol Ddeddfau lleol, yn cael eu diweddaru i adlewyrchu'r newid hwn.
Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad—Mike Hedges.
Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee—Mike Hedges.
Diolch, Llywydd. The Legislation, Justice and Constitution Committee considered the draft regulations on 9 February and the Welsh Government's response yesterday. The committee's report contains four technical reporting points. The first identifies an erroneous reference to the parent Act in the italic headnotes. The second highlighted a typographical error that results in the amendment failing to correctly identify the existing text for substitution, and the third reporting point identifies an inconsistency between the English and Welsh texts. The Welsh Government acknowledged the matters raised in the scrutiny points, but does not intend to take further action. The fourth reporting point asked the Welsh Government to clarify whether the new definition of 'building safety authority' inserted by the regulations into various Acts is referenced precisely enough to realise the policy intent. In its response, the Welsh Government assured the committee it believes that the reference is correct.
Diolch, Llywydd. Ystyriodd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad y rheoliadau drafft ar 9 Chwefror ac ymateb Llywodraeth Cymru ddoe. Mae adroddiad y pwyllgor yn cynnwys pedwar pwynt adrodd technegol. Mae'r cyntaf yn nodi cyfeiriad anghywir at y Ddeddf wreiddiol yn y penawdau italig. Roedd yr ail yn tynnu sylw at gamgymeriad teipograffyddol sy'n golygu nad yw'r diwygiad yn nodi'r testun presennol i'w amnewid yn gywir, ac mae'r trydydd pwynt adrodd yn nodi anghysondeb rhwng y testunau Cymraeg a Saesneg. Roedd Llywodraeth Cymru yn cydnabod y materion a godwyd yn y pwyntiau craffu, ond nid yw'n bwriadu cymryd camau pellach. Gofynnodd y pedwerydd pwynt adrodd i Lywodraeth Cymru egluro a yw'r diffiniad newydd o 'awdurdod diogelwch adeiladu' a fewnosodwyd gan y rheoliadau mewn gwahanol Ddeddfau yn cael ei nodi'n ddigon manwl i wireddu bwriad y polisi. Yn ei hymateb, rhoddodd Llywodraeth Cymru sicrwydd i'r pwyllgor bod y cyfeiriad yn gywir, yn ei barn hi.
A very brief intervention, please, just to put on record the concerns we have that we need to ensure that remediations remain very central within these regulations. We know that, for many residents who've been in touch with us, a pressing issue is not future regulation, but the incomplete works that they currently have. So, I just really would appreciate the Cabinet member's response to that. Diolch yn fawr iawn.
Ymyriad byr iawn, os gwelwch yn dda, dim ond i gofnodi'r pryderon sydd gennym fod angen i ni sicrhau bod gwaith cyweirio yn parhau i fod yn ganolog iawn o fewn y rheoliadau hyn. Rydym yn gwybod, i lawer o drigolion sydd wedi bod mewn cysylltiad â ni, nad rheoleiddio yn y dyfodol yw'r mater pwysig, ond y gwaith anghyflawn sydd ganddyn nhw ar hyn o bryd. Felly, byddwn i'n gwerthfawrogi ymateb yr aelod Cabinet i hynny. Diolch yn fawr iawn.
Do you want to respond, Cabinet Secretary?
Ydych chi eisiau ymateb, Ysgrifennydd Cabinet?
Yes, just to thank particularly the committee for its work. The regulations we're debating today will ensure the proper functioning of the changes to the building control procedures that come into force later this year, and those changes provide the basis for more rigour and oversight of complex residential buildings where the impact of fire or structural failings has the potential to be devastating, with a high loss of life, as we saw in Grenfell. But the regulations, as I say, that we're debating and voting on today are very much about updating the terminology across legislation rather than introducing new policy.
Ydw, dim ond i ddiolch yn arbennig i'r pwyllgor am ei waith. Bydd y rheoliadau rydym yn eu trafod heddiw yn sicrhau bod y newidiadau i'r gweithdrefnau rheolaeth adeiladu sy'n dod i rym yn ddiweddarach eleni yn cael eu gweithredu'n briodol, ac mae'r newidiadau hynny yn darparu sail ar gyfer mwy o drylwyredd a goruchwyliaeth o adeiladau preswyl cymhleth lle y gallai effaith tân neu fethiannau strwythurol fod yn ddinistriol, gyda nifer mawr o fywydau yn cael eu colli, fel y gwelsom yn Grenfell. Ond, fel y dywedaf, mae'r rheoliadau rydym yn eu trafod ac yn pleidleisio arnynt heddiw yn ymwneud â diweddaru'r derminoleg ar draws deddfwriaeth yn hytrach na chyflwyno polisi newydd.
Diolch. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, mae'r cynnig o dan yr eitem yna wedi'i dderbyn.
Thank you. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? There is no objection. Therefore, the motion under that item is agreed.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 8 sydd nesaf. Y Rheoliadau Gwasanaethau Mabwysiadu Rheoleiddiedig (Darparwyr Gwasanaethau ac Unigolion Cyfrifol) a Gwasanaethau Cymorth Mabwysiadu (Awdurdodau Lleol) (Diwygiadau Amrywiol) (Cymru) 2026 yw'r rheoliadau yma. Y Gweinidog Plant a Gofal Cymdeithasol sy'n gwneud y cynnig—Dawn Bowden.
Item 8 is next, the Regulated Adoption Services (Service Providers and Responsible Individuals) and Adoption Support Services (Local Authorities) (Miscellaneous Amendments) (Wales) Regulations 2026. The Minister for Children and Social Care to move the motion—Dawn Bowden.
Cynnig NDM9160 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Gwasanaethau Mabwysiadu Rheoleiddiedig (Darparwyr Gwasanaethau ac Unigolion Cyfrifol) a Gwasanaethau Cymorth Mabwysiadu (Awdurdodau Lleol) (Diwygiadau Amrywiol) (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 27 Ionawr 2026.
Motion NDM9160 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft the Regulated Adoption Services (Service Providers and Responsible Individuals) and Adoption Support Services (Local Authorities) (Miscellaneous Amendments) (Wales) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 27 January 2026.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Llywydd. The Welsh statutory instrument before you today introduces amendments to the regulated adoption services regulations 2019 and the adoption support services regulations 2005. These amendments represent a thoughtful, proportionate and forward-looking modernisation of Wales’s adoption framework. At their heart, these reforms are about ensuring that children, adults and families can access the right support at the right time, free from unnecessary barriers, duplication or delay. They've been informed by direct feedback from the adoption sector, including local authorities, voluntary adoption agencies, practitioners and representative bodies. Engagement highlighted areas where existing regulations were creating uncertainty, did not fully reflect current practice, or were unintentionally restrictive. The changes within this statutory instrument seek to respond to those issues, and by removing the requirement for certain providers of adoption services to register with Care Inspectorate Wales, particularly those contracted by local authorities, we anticipate an increased number of professionals will be available to provide support, and families will be able to access trauma-informed and expert help more quickly, something that is essential when needs are urgent and deeply personal.
The introduction of an exemption from the requirement to register for providers of adult counselling relating to adoption reflects a simple truth: adopted adults are fully capable of making informed decisions about the support they seek. Removing layers of regulation that add little value will ensure that counselling in relation to adoption is more accessible, more responsive and better aligned with the wider therapeutic landscape. Crucially, the professional standards that underpin quality and safety will remain firmly in place.
Alongside these changes, the regulations modernise outdated terminology, clarify the range of support services that local authorities must offer, and align cross-references in provisions to create a more coherent and inclusive legal framework. While these amendments do not alter the substance of adoption support, they ensure that the system is clearer, more consistent, and more reflective of modern family structures and lived experiences.
Taken together, this package of reform removes duplication where it serves no purpose, strengthens clarity where it is most needed, and focuses regulation where it has the greatest impact. The result is a more flexible, proportionate and effective adoptive support system, one that better serves children, adults and families across Wales. Diolch.
Diolch, Llywydd. Mae offeryn statudol Cymru sydd ger eich bron heddiw yn cyflwyno diwygiadau i reoliadau gwasanaethau mabwysiadu rheoleiddiedig 2019 a rheoliadau gwasanaethau cymorth mabwysiadu 2005. Mae'r diwygiadau hyn yn cynrychioli ffordd feddylgar, gymesur a blaengar o foderneiddio fframwaith mabwysiadu Cymru. Mae'r diwygiadau hyn, yn eu hanfod, yn ymwneud â sicrhau bod plant, oedolion a theuluoedd yn gallu cael mynediad at y cymorth cywir ar yr adeg gywir, heb unrhyw rwystrau diangen, dyblygu neu oedi. Maent wedi cael eu llywio gan adborth uniongyrchol gan y sector mabwysiadu, gan gynnwys awdurdodau lleol, asiantaethau mabwysiadu gwirfoddol, ymarferwyr a chyrff cynrychioliadol. Tynnodd gweithgarwch ymgysylltu sylw at feysydd lle roedd rheoliadau presennol yn creu ansicrwydd, lle nad oeddent yn adlewyrchu'r arfer cyfredol yn llawn, neu lle roeddent yn gyfyngol yn anfwriadol. Mae'r newidiadau o fewn yr offeryn statudol hwn yn ceisio ymateb i'r materion hynny, a thrwy ddileu'r gofyniad i rai darparwyr gwasanaethau mabwysiadu gofrestru gydag Arolygiaeth Gofal Cymru, yn enwedig y rhai sy'n cael eu contractio gan awdurdodau lleol, rydym yn rhagweld y bydd nifer uwch o weithwyr proffesiynol ar gael i ddarparu cymorth, ac y bydd teuluoedd yn gallu cael mynediad at gymorth arbenigol a chymorth sy'n ystyriol o drawma yn gyflymach, rhywbeth sy'n hanfodol pan fo anghenion yn rhai brys ac yn bersonol iawn.
Mae cyflwyno eithriad i'r gofyniad i gofrestru ar gyfer darparwyr cwnsela oedolion sy'n ymwneud â mabwysiadu yn adlewyrchu gwirionedd syml: mae oedolion mabwysiedig yn berffaith abl i wneud penderfyniadau gwybodus am y cymorth y maent yn ei geisio. Bydd dileu haenau o reoleiddio sy'n ychwanegu fawr ddim gwerth yn sicrhau bod cwnsela mewn perthynas â mabwysiadu yn fwy hygyrch, yn fwy ymatebol ac yn cyd-fynd yn well â'r dirwedd therapiwtig ehangach. Yn hanfodol, bydd y safonau proffesiynol sy'n sail i ansawdd a diogelwch yn parhau i fod ar waith.
Ochr yn ochr â'r newidiadau hyn, mae'r rheoliadau'n moderneiddio terminoleg sydd wedi dyddio, yn egluro'r ystod o wasanaethau cymorth y mae'n rhaid i awdurdodau lleol eu cynnig, ac yn alinio croesgyfeiriadau mewn darpariaethau i greu fframwaith cyfreithiol mwy cydlynol a chynhwysol. Er nad yw'r diwygiadau hyn yn newid sylwedd cymorth mabwysiadu, maent yn sicrhau bod y system yn gliriach, yn fwy cyson, ac yn adlewyrchu strwythurau teuluol modern a phrofiadau byw yn well.
Gyda'i gilydd, mae'r pecyn hwn o ddiwygiadau yn dileu dyblygu lle nad oes unrhyw bwrpas iddo, yn darparu mwy o eglurder lle mae ei angen fwyaf, ac yn canolbwyntio ar reoleiddio lle mae'n cael yr effaith fwyaf. Y canlyniad yw system cymorth mabwysiadu fwy hyblyg, cymesur ac effeithiol, un sy'n gwasanaethu plant, oedolion a theuluoedd ledled Cymru yn well. Diolch.
I'm supportive of the intention behind these regulations and recognise the rationale for ensuring that the regulatory framework is proportionate and avoids unnecessary duplication, particularly where qualified professionals may already be subject to professional standards and oversight. However, I'd like to press the Minister a little further on the extension of exemptions from registration in relation to certain adult adoption-related counselling services. While I understand the argument for flexibility, adoption-related therapeutic support can involve complex trauma, identity issues and safeguarding sensitivities. Removing the requirement to register with Care Inspectorate Wales inevitably changes the nature of the oversight that applies. Some stakeholders may have concerns about whether exempting such services from registration with Care Inspectorate Wales could reduce the level of formal oversight that applies to what can be highly sensitive and specialist therapeutic support. In particular, it would be helpful to have on the record how the Government is satisfied that appropriate safeguards, accountability mechanisms and clarity around regulatory boundaries will remain in place so that adopted adults accessing counselling services continue to receive consistent and high-quality support. I'm sure the Minister will be able to provide me with those reassurances.
Rwy'n cefnogi'r bwriad y tu ôl i'r rheoliadau hyn ac yn cydnabod y rhesymeg dros sicrhau bod y fframwaith rheoleiddio yn gymesur ac yn osgoi dyblygu diangen, yn enwedig lle gall gweithwyr proffesiynol cymwys fod yn destun safonau proffesiynol a goruchwyliaeth eisoes. Fodd bynnag, hoffwn bwyso ymhellach ar y Gweinidog o ran ymestyn eithriadau rhag cofrestru mewn perthynas â rhai gwasanaethau cwnsela i oedolion sy'n gysylltiedig â mabwysiadu. Er fy mod i'n deall y ddadl dros hyblygrwydd, gall cymorth therapiwtig sy'n gysylltiedig â mabwysiadu gynnwys trawma cymhleth, materion hunaniaeth a sensitifrwydd diogelu. Yn anochel, mae dileu'r gofyniad i gofrestru gydag Arolygiaeth Gofal Cymru yn newid natur yr oruchwyliaeth sy'n berthnasol. Efallai y bydd gan rai rhanddeiliaid bryderon ynghylch a allai eithrio gwasanaethau o'r fath rhag cofrestru gydag Arolygiaeth Gofal Cymru leihau lefel yr oruchwyliaeth ffurfiol sy'n berthnasol i'r hyn a all fod yn gymorth therapiwtig sensitif ac arbenigol iawn. Yn benodol, byddai'n ddefnyddiol cael ar gofnod sut mae'r Llywodraeth yn fodlon y bydd mesurau diogelu priodol, mecanweithiau atebolrwydd ac eglurder ynghylch ffiniau rheoleiddiol yn parhau i fod ar waith fel bod oedolion mabwysiedig sy'n cael mynediad at wasanaethau cwnsela yn parhau i dderbyn cymorth cyson o ansawdd uchel. Rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog yn gallu rhoi'r sicrwydd hwnnw i mi.
Y Gweinidog i ymateb—Dawn Bowden.
The Minister to reply—Dawn Bowden.
Diolch yn fawr, Llywydd. Before I respond to the points that Mabon has raised, I just wanted to reflect on what the amendments represent for adoption support in Wales and, most importantly, the people who rely on it. At their core, these reforms are about creating a system that works with people, not one that places obstacles in their way, and I think that's what you're acknowledging. For too long, our services have operated within a framework that hasn't kept pace with modern practice or with the evolving needs of children, adults and families, and so today's changes help to ensure that the law supports good practice rather than constrains it.
The amendments strengthen clarity, they reduce unnecessary complexity and they remove barriers that can delay access to vital support. By streamlining the regulatory landscape, we're enabling practitioners to focus their time and expertise where it's needed most, providing timely, compassionate and therapeutic support to those affected by adoption. And in particular response to Mabon's question, this exemption is intended to strengthen support for adopted adults by removing the administrative barriers that can slow down or complicate access to counselling.
It is sometimes difficult to identify whether counselling will centre around adoption before the advice starts. So, if adoption-related issues are unearthed during counselling sessions, and these are the primary concerns of the focus, then the counsellor is prevented, under the existing framework, from continuing to work with the client unless they register with CIW, thus potentially causing upheaval in an already difficult time, leading to a reduction in professionals offering the adoption-related services, and, importantly, that change will increase the availability of counsellors at a time when we know that there's a growing need for that more specialist adoption-aware therapeutic support. It acknowledges that adopted adults may seek counselling at an important and often emotionally significant moment in their lives, and ensures that they can receive timely, appropriate support when it's most needed. And by enabling a wider range of professionals to provide that counselling, then that change increases the choice and the flexibility for adopted adults. It broadens access to practitioners with specialist adoption-related knowledge and experience, ensuring that adults can draw on therapeutic support that is more informed, tailored and grounded in a deep understanding of the adoption-specific issues. But the underlying safeguards that you've referred to are all still included in that process, as already sits at the moment.
The legislation also reflects a broader and important shift in approach, because it recognises the autonomy and the lived experience of adopted people, the diverse forms of family created through adoption and the value of responsive, person-centred support. And by refining the framework, we're reinforcing an environment where services are delivered flexibly, proportionately and with respect for both professional judgment and the individual choice. Crucially, the changes maintain the strong safeguards—which I think is the point you were flagging, Mabon—the standards and the statutory responsibilities that underpin a safe and high-quality service. What they remove is regulation that no longer adds value. So, the outcome is a system where quality is strengthened through clarity and coherence, not unnecessary bureaucracy.
Taken together, the amendments made by these regulations represent a considered and measured approach to modernising our adoption support framework. They make the system easier to navigate, more adaptable to current practice, and better placed to evolve with the needs of the people it serves. They do not alter the fundamental duties of our local authorities or our partners, but they do give them the clarity and flexibility needed to provide support that is timely, effective and grounded in the needs of the individuals. So, these reforms strengthen the system where necessary, simplify it where possible, and focus our collective efforts where they have the greatest impact on improving outcomes for children, adults and families across Wales. Diolch.
Diolch yn fawr, Llywydd. Cyn i mi ymateb i'r pwyntiau y mae Mabon wedi'u codi, roeddwn i eisiau myfyrio ar yr hyn y mae'r gwelliannau yn ei gynrychioli ar gyfer cymorth mabwysiadu yng Nghymru ac, yn bwysicaf oll, y bobl sy'n dibynnu arno. Yn eu hanfod, mae'r diwygiadau hyn yn ymwneud â chreu system sy'n gweithio gyda phobl, nid un sy'n rhoi rhwystrau yn eu ffordd, ac rwy'n credu mai dyna'r hyn rydych chi'n ei gydnabod. Am rhy hir, mae ein gwasanaethau wedi gweithredu o fewn fframwaith nad yw wedi cadw i fyny ag arferion modern nac ag anghenion esblygol plant, oedolion a theuluoedd, ac felly mae'r newidiadau heddiw yn helpu i sicrhau bod y gyfraith yn cefnogi arfer da yn lle cyfyngu arno.
Mae'r diwygiadau yn cryfhau eglurder, yn lleihau cymhlethdod diangen ac yn dileu rhwystrau a all beri oedi cyn cael mynediad at gymorth hanfodol. Trwy symleiddio'r dirwedd reoleiddio, rydym yn galluogi ymarferwyr i ganolbwyntio eu hamser a'u harbenigedd lle mae eu hangen fwyaf, gan ddarparu cymorth amserol, tosturiol a therapiwtig i'r rhai y mae mabwysiadu yn effeithio arnynt. Ac i ymateb yn benodol i gwestiwn Mabon, bwriad yr eithriad hwn yw cryfhau cymorth i oedolion mabwysiedig trwy gael gwared ar y rhwystrau gweinyddol a all arafu neu gymhlethu mynediad at gwnsela.
Weithiau mae'n anodd nodi a fydd cwnsela yn canolbwyntio ar fabwysiadu cyn i'r cyngor ddechrau. Felly, os yw materion sy'n gysylltiedig â mabwysiadu yn cael eu datgelu yn ystod sesiynau cwnsela, ac mai'r rhain yw'r prif bryderon y rhoddir ffocws iddynt, yna mae'r cwnselydd yn cael ei atal, o dan y fframwaith presennol, rhag parhau i weithio gyda'r cleient oni bai ei fod yn cofrestru gyda AGC, gan achosi aflonyddwch o bosibl yn ystod cyfnod sydd eisoes yn anodd, gan arwain at ostyngiad yn nifer y gweithwyr proffesiynol sy'n cynnig y gwasanaethau sy'n gysylltiedig â mabwysiadu, ac, yn bwysig, bydd y newid hwnnw'n cynyddu argaeledd cwnselwyr ar adeg pan ydym yn gwybod bod angen cynyddol am y cymorth therapiwtig mwy arbenigol hwnnw sy'n ymwybodol o fabwysiadu. Mae'n cydnabod y gall oedolion mabwysiedig geisio cwnsela ar adeg bwysig ac emosiynol yn aml yn eu bywydau, ac yn sicrhau y gallant dderbyn cymorth amserol, priodol pan fydd ei angen fwyaf. A thrwy sicrhau bod modd i ystod ehangach o weithwyr proffesiynol ddarparu'r cwnsela hwnnw, yna mae'r newid hwnnw'n cynyddu'r dewis a'r hyblygrwydd i oedolion mabwysiedig. Mae'n ehangu mynediad at ymarferwyr sydd â gwybodaeth a phrofiad arbenigol sy'n gysylltiedig â mabwysiadu, gan sicrhau bod oedolion yn gallu manteisio ar gymorth therapiwtig mwy gwybodus sydd wedi'i deilwra ac sy'n seiliedig ar ddealltwriaeth ddofn o'r materion sy'n ymwneud yn benodol â mabwysiadu. Ond mae'r holl fesurau diogelu sylfaenol rydych chi wedi cyfeirio atyn nhw yn dal i fod yn rhan o'r broses honno, fel sy'n wir ar hyn o bryd.
Mae'r ddeddfwriaeth hefyd yn adlewyrchu newid ehangach a phwysig mewn ymagwedd, oherwydd mae'n cydnabod ymreolaeth a phrofiad bywyd pobl fabwysiedig, y gwahanol fathau o deulu sy'n cael eu creu trwy fabwysiadu a gwerth cymorth ymatebol sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn. A thrwy fireinio'r fframwaith, rydym yn atgyfnerthu amgylchedd lle mae gwasanaethau yn cael eu darparu mewn ffordd hyblyg, gymesur a chan ddangos parch tuag at farn broffesiynol a dewis yr unigolyn. Yn allweddol, mae'r newidiadau yn cynnal y mesurau diogelu cryf—sef y pwynt roeddech chi'n ei wneud, dwi'n meddwl, Mabon—y safonau a'r cyfrifoldebau statudol sy'n sail i wasanaeth diogel o ansawdd uchel. Yr hyn maen nhw'n ei ddileu yw rheoleiddio nad yw'n ychwanegu gwerth mwyach. Felly, y canlyniad yw system lle mae ansawdd yn cael ei gryfhau trwy eglurder a chydlyniad, nid biwrocratiaeth ddiangen.
Gyda'i gilydd, mae'r diwygiadau a wneir gan y rheoliadau hyn yn cynrychioli dull ystyriol a mesuredig o foderneiddio ein fframwaith cymorth mabwysiadu. Maen nhw'n sicrhau bod y system yn haws i'w llywio, yn gallu addasu'n well i arferion cyfredol, ac mewn sefyllfa well i esblygu gydag anghenion y bobl y mae'n eu gwasanaethu. Dydyn nhw ddim yn newid dyletswyddau sylfaenol ein hawdurdodau lleol na'n partneriaid, ond maen nhw yn rhoi'r eglurder a'r hyblygrwydd sydd eu hangen arnynt i ddarparu cymorth sy'n amserol, yn effeithiol ac yn seiliedig ar anghenion yr unigolion. Felly, mae'r diwygiadau hyn yn cryfhau'r system lle bo angen, yn ei symleiddio lle bo hynny'n bosibl, ac yn canolbwyntio ein hymdrechion ar y cyd lle maen nhw'n cael yr effaith fwyaf ar wella canlyniadau i blant, oedolion a theuluoedd ledled Cymru. Diolch.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, mae'r cynnig yna o dan eitem 8 wedi ei dderbyn.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? There is no objection. Therefore, the motion under item 8 is agreed.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 9 sydd nesaf. Rheoliadau Atchwanegiadau Bwyd (Magnesiwm L-threonad monohydrad) (Cymru) 2026 yw'r rhain. Y Gweinidog Iechyd Meddwl a Llesiant sy'n gwneud y cynnig—Sarah Murphy.
Item 9 is next. The Food Supplements (Magnesium L-threonate monohydrate) (Wales) Regulations 2026. The Minister for Mental Health and Well-being is moving the motion—Sarah Murphy.
Cynnig NDM9162 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Atchwanegiadau Bwyd (Magnesiwm L-threonad monohydrad) (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 13 Ionawr 2026.
Motion NDM9162 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft The Food Supplements (Magnesium L-threonate monohydrate) (Wales) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 13 January 2026.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Thank you very much, Llywydd. This afternoon, I am asking the Senedd to approve the Food Supplements (Magnesium L-threonate monohydrate) (Wales) Regulations 2026. These regulations would approve the use of magnesium L-threonate monohydrate for use in food supplements. The comprehensive safety assessment of this form of magnesium for use in food supplements has been carried out by the Food Standards Agency, and a public consultation was held in December 2024. I have previously taken action in line with my counterparts across the UK to authorise magnesium L-threonate as a novel food. These regulations will enable the novel food to be produced and sold in Wales especially for use in food supplements. The effective date for the novel food authorisation aligns with the commencement date for these regulations, if they are approved today. The substance is already authorised for use in the EU, both as a novel food and for use in food supplements. Ministers in Scotland have laid similar regulations before the Scottish Parliament, and the UK Government is preparing to update its legislation to allow the use of this form of magnesium in food supplements in England. If these regulations are approved by the Senedd today, they will come into force on 5 March. I ask Members to support these regulations. Diolch.
Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Y prynhawn yma, rwy'n gofyn i'r Senedd gymeradwyo Rheoliadau Atchwanegiadau Bwyd (Magnesiwm L-threonad monohydrad) (Cymru) 2026. Byddai'r rheoliadau hyn yn cymeradwyo'r defnydd o fagnesiwm L-threonad monohydrad i'w ddefnyddio mewn atchwanegiadau bwyd. Mae'r asesiad diogelwch cynhwysfawr o'r math hwn o fagnesiwm i'w ddefnyddio mewn atchwanegiadau bwyd wedi'i gynnal gan yr Asiantaeth Safonau Bwyd, a chynhaliwyd ymgynghoriad cyhoeddus ym mis Rhagfyr 2024. Rwyf wedi cymryd camau yn flaenorol yn unol â fy nghydweithwyr ledled y DU i awdurdodi magnesiwm L-threonad fel bwyd newydd. Bydd y rheoliadau hyn yn galluogi'r bwyd newydd i gael ei gynhyrchu a'i werthu yng Nghymru yn arbennig i'w ddefnyddio mewn atchwanegiadau bwyd. Mae'r dyddiad effeithiol ar gyfer yr awdurdodiad bwyd newydd yn cyd-fynd â'r dyddiad cychwyn ar gyfer y rheoliadau hyn, os cânt eu cymeradwyo heddiw. Mae'r sylwedd eisoes wedi'i awdurdodi i'w ddefnyddio yn yr UE, fel bwyd newydd ac i'w ddefnyddio mewn atchwanegiadau bwyd. Mae gweinidogion yn yr Alban wedi gosod rheoliadau tebyg gerbron Senedd yr Alban, ac mae Llywodraeth y DU yn paratoi i ddiweddaru ei deddfwriaeth i ganiatáu defnyddio'r math hwn o fagnesiwm mewn atchwanegiadau bwyd yn Lloegr. Os caiff y rheoliadau hyn eu cymeradwyo gan y Senedd heddiw, byddant yn dod i rym ar 5 Mawrth. Gofynnaf i'r Aelodau gefnogi'r rheoliadau hyn. Diolch.
I have no speakers in this debate. I trust the Minister doesn't want to respond to herself. Therefore, I'll ask the question.
Nid oes gennyf unrhyw siaradwyr yn y ddadl hon. Hyderaf nad yw'r Gweinidog eisiau ymateb iddi hi ei hun. Felly, fe ofynnaf y cwestiwn.
A ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, mae'r cynnig yna o dan eitem 9 wedi ei dderbyn.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? There is no objection. Therefore, that motion under item 9 is agreed.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Y Rheoliadau Addysg Uwch (Terfynau Ffioedd) (Cymru) 2026 sydd nesaf. Y Gweinidog Addysg Bellach ac Uwch sy'n gwneud y cynnig—Vikki Howells.
The Higher Education (Fee Limits) (Wales) Regulations 2026 are next. The Minister for Further and Higher Education to move the motion—Vikki Howells.
Cynnig NDM9159 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Addysg Uwch (Terfynau Ffioedd) (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 27 Ionawr 2026.
Motion NDM9159 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft The Higher Education (Fee Limits) (Wales) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 27 January 2026.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Llywydd. I move the motion. The Tertiary Education and Research (Wales) Act 2022 establishes a comprehensive regulatory regime for tertiary education in Wales, including the establishment of a register of providers of higher education. The register, on track to be established by Medr this July, will enable Medr to deliver effective, proportionate and accountable regulation of our diverse higher education sector, including in relation to tuition fee limits.
The Higher Education (Fee Limits) (Wales) Regulations 2026, which I consulted on last year, prescribe the maximum tuition fees that institutions may charge qualifying persons pursuing qualifying courses. These fee limits, together with financial support from the Welsh Government, ensure higher education remains affordable. The regulations are being made at this time to ensure the full legislative framework is in place, thereby enabling Medr to establish the register of providers of higher education. The fee limits specified in the regulations will first apply in academic year 2027-28, and at this time reflect the fee limits we have recently specified for the upcoming academic year. The determining of the final fee limits for academic year 2027-28 will be a matter for the incoming Government.
I would like to thank the Legislation, Justice and Constitution Committee for their work in reviewing these regulations. As I set out in my response to the committee, these regulations can be understood without requiring reference to the detailed definitions of 'qualifying persons' and 'qualifying courses'. I ask Members to support the motion.
Diolch, Llywydd. Rwy'n cynnig y cynnig. Mae Deddf Addysg Drydyddol ac Ymchwil (Cymru) 2022 yn sefydlu cyfundrefn reoleiddio gynhwysfawr ar gyfer addysg drydyddol yng Nghymru, gan gynnwys sefydlu cofrestr o ddarparwyr addysg uwch. Bydd y gofrestr, sydd ar y trywydd iawn i gael ei sefydlu gan Medr ym mis Gorffennaf, yn galluogi Medr i reoleiddio ein sector addysg uwch amrywiol mewn ffordd effeithiol, gymesur ac atebol, gan gynnwys mewn perthynas â therfynau ffioedd dysgu.
Mae Rheoliadau Addysg Uwch (Terfynau Ffioedd) (Cymru) 2026, yr ymgynghorais arnynt y llynedd, yn rhagnodi'r uchafswm ffioedd dysgu y gall sefydliadau eu codi ar bersonau cymwys sy'n dilyn cyrsiau cymwys. Mae'r terfynau ffioedd hyn, ynghyd â chymorth ariannol gan Lywodraeth Cymru, yn sicrhau bod addysg uwch yn parhau i fod yn fforddiadwy. Mae'r rheoliadau'n cael eu gwneud ar hyn o bryd i sicrhau bod y fframwaith deddfwriaethol llawn ar waith, gan alluogi Medr i sefydlu'r gofrestr o ddarparwyr addysg uwch. Bydd y terfynau ffioedd a bennir yn y rheoliadau yn gymwys am y tro cyntaf ym mlwyddyn academaidd 2027-28, ac ar hyn o bryd maent yn adlewyrchu'r terfynau ffioedd yr ydym wedi'u nodi'n ddiweddar ar gyfer y flwyddyn academaidd sydd i ddod. Mater i'r Llywodraeth newydd fydd penderfynu ar y terfynau ffioedd terfynol ar gyfer blwyddyn academaidd 2027-28.
Hoffwn ddiolch i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am eu gwaith wrth adolygu'r rheoliadau hyn. Fel y nodais yn fy ymateb i'r pwyllgor, gellir deall y rheoliadau hyn heb fod angen cyfeirio at y diffiniadau manwl o 'bersonau cymhwysol' a 'chyrsiau cymhwysol'. Gofynnaf i'r Aelodau gefnogi'r cynnig.
Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, Mike Hedges.
The Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, Mike Hedges.
Diolch, Llywydd. The Legislation, Justice and Constitution Committee considered the draft regulations on 9 February and the Welsh Government's response yesterday. The committee's report contains one merits reporting point, which notes that, in the explanatory memorandum, the Welsh Government stated that a second set of regulations would provide the definitions for the terms a 'qualifying course' and a 'qualifying person'. That second set of regulations has not yet been laid, therefore we cannot consider the scope of the terms set out in these regulations and how the maximum fee limits will apply in practice. The Welsh Government's response states that the two instruments serve distinct purposes. These regulations are intended to set out the fee limits themselves, while the second set of as yet unlaid regulations will determine how those limits are applied.
Diolch, Llywydd. Ystyriodd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad y rheoliadau drafft ar 9 Chwefror ac ymateb Llywodraeth Cymru ddoe. Mae adroddiad y pwyllgor yn cynnwys un pwynt adrodd ar rinweddau, sy'n nodi bod Llywodraeth Cymru wedi datgan, yn y memorandwm esboniadol, y byddai ail set o reoliadau yn darparu'r diffiniadau ar gyfer y termau 'cwrs cymhwysol' a 'pherson cymhwysol'. Nid yw'r ail set honno o reoliadau wedi'i gosod eto, felly ni allwn ystyried cwmpas y termau a nodir yn y rheoliadau hyn a sut y bydd y terfynau ffioedd uchaf yn berthnasol yn ymarferol. Mae ymateb Llywodraeth Cymru yn nodi bod y ddau offeryn yn gwasanaethu dibenion gwahanol. Bwriedir i'r rheoliadau hyn nodi'r terfynau ffioedd eu hunain, a bydd yr ail set o reoliadau sydd heb eu gosod eto yn pennu sut y caiff y terfynau hynny eu cymhwyso.
Thank you, Minister, for bringing these regulations forward this afternoon. My Welsh Conservative colleagues and I will not be supporting the regulations and we will be voting against them.
We know that the higher education sector is under financial pressures and that burden, as far as I'm concerned, should not be offloaded onto students with fee increments. The Welsh Conservatives have indeed been clear that we need a system that works for everyone, and, at the moment, that is not the case. We need a comprehensive review of the system and we need to provide a sustainable further and higher education sector for all. Unlike Plaid Cymru, who want to do away with tuition fees altogether, the Welsh Conservatives have a plan to ensure sustainability within the sector should we form the next Government. We have students going to university, Presiding Officer, racking up obscene amounts of debt, which they'll be paying off for years to come, and sometimes failing to get a decent job, which is just simply not fair.
We want to balance the financial stability of tertiary education providers with the needs of students, to be an urgent area of focus within the next Welsh Government. But simply hiking up tuition fees as a sticking plaster without proper, wider measures is simply not going to be the answer, and that's why we are not going to be supporting these regulations today. Thank you so much.
Diolch, Gweinidog, am gyflwyno'r rheoliadau hyn y prynhawn yma. Ni fydd fy nghyd-Aelodau Ceidwadol Cymreig a minnau yn cefnogi'r rheoliadau a byddwn yn pleidleisio yn eu herbyn.
Rydym yn gwybod bod y sector addysg uwch o dan bwysau ariannol ac, yn fy marn i, ni ddylai'r baich hwnnw gael ei ddadlwytho ar fyfyrwyr drwy gynyddu ffioedd. Yn wir, mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi bod yn glir bod angen system sy'n gweithio i bawb, ac, ar hyn o bryd, nid yw hynny'n wir. Mae angen adolygiad cynhwysfawr o'r system ac mae angen i ni ddarparu sector addysg bellach ac uwch cynaliadwy i bawb. Yn wahanol i Blaid Cymru, sydd eisiau dileu ffioedd dysgu yn gyfan gwbl, mae gan y Ceidwadwyr Cymreig gynllun i sicrhau cynaliadwyedd o fewn y sector pe baem yn ffurfio'r Llywodraeth nesaf. Mae gennym fyfyrwyr sy'n mynd i'r brifysgol, Llywydd, yn cronni symiau anweddus o ddyled, y byddan nhw'n eu talu am flynyddoedd i ddod, ac weithiau'n methu â chael swydd dda, sydd ddim yn deg.
Rydym am gydbwyso sefydlogrwydd ariannol darparwyr addysg drydyddol ag anghenion myfyrwyr, i fod yn faes ffocws y rhoddir sylw iddo ar frys o fewn Llywodraeth Cymru nesaf. Ond nid cynyddu ffioedd dysgu fel plastr glynu heb fesurau priodol, ehangach yw'r ateb, a dyna pam nad ydym yn mynd i gefnogi'r rheoliadau hyn heddiw. Diolch yn fawr iawn.
Diolch i'r Gweinidog am ddod â hwn gerbron heddiw.
Thank you to the Minister for bringing this forward this afternoon.
As we all are aware, the higher education sector is under severe financial pressure, and, clearly, sustainability remains a top priority for our institutions. Taken together, the eight universities report an aggregate deficit of around £116 million for 2024-25. Therefore, whilst there is that proposed higher cap of £9,790 in these regulations, we know that, alone, this will not solve the funding crisis facing our Welsh universities. That's why Plaid Cymru will be abstaining on these regulations today. We believe that a serious system-wide rethink is needed, and that is exactly a commitment that a Plaid Cymru Government would pursue.
We need to see greater progress in terms of putting our universities on a sustainable footing. We need to ensure that it delivers better value for both students and universities, in terms of our higher education being back on a sustainable path. And we're also aware that another part of the challenge facing the sector is participation, something that incremental fee increases fail to address. We want to ensure that this is an option for everyone, irrespective of background, and we know that too many students are leaving further education, with high interest rates—looking at that as something that will put them off entering higher education. So, there are some practical, immediate steps that we would like to start working on from day 1 in Government. We have offered to work cross-party on a number of these things, but that's why we will be abstaining today.
Fel y mae pob un ohonom yn ei wybod, mae'r sector addysg uwch o dan bwysau ariannol difrifol, ac, yn amlwg, mae cynaliadwyedd yn parhau i fod yn brif flaenoriaeth i'n sefydliadau. Gyda'i gilydd, mae'r wyth prifysgol yn adrodd diffyg cyfanredol o tua £116 miliwn ar gyfer 2024-25. Felly, er bod y cap uwch arfaethedig hwnnw o £9,790 yn y rheoliadau hyn, rydym yn gwybod na fydd hyn, ar ei ben ei hun, yn datrys yr argyfwng cyllido sy'n wynebu ein prifysgolion yng Nghymru. Dyna pam y bydd Plaid Cymru yn ymatal ar y rheoliadau hyn heddiw. Credwn fod angen ailfeddwl o ddifrif am y system yn ei chyfanrwydd, ac mae hynny'n ymrwymiad y byddai Llywodraeth Plaid Cymru yn mynd ati i'w gyflawni.
Mae angen i ni weld mwy o gynnydd o ran sicrhau bod ein prifysgolion yn gynaliadwy. Mae angen i ni sicrhau ei fod yn darparu gwell gwerth i fyfyrwyr a phrifysgolion, o ran bod ein haddysg uwch yn ôl ar lwybr cynaliadwy. Ac rydym hefyd yn ymwybodol mai rhan arall o'r her sy'n wynebu'r sector yw cyfranogiad, rhywbeth nad yw cynnydd graddol mewn ffioedd yn mynd i'r afael ag ef. Rydym eisiau sicrhau bod hwn yn opsiwn i bawb, waeth beth fo'u cefndir, ac rydym yn gwybod bod gormod o fyfyrwyr yn gadael addysg bellach, gyda chyfraddau llog uchel—gan edrych ar hynny fel rhywbeth a fydd yn eu hatal rhag mynd i addysg uwch. Felly, mae yna rai camau ymarferol, uniongyrchol yr hoffem ddechrau gweithio arnyn nhw o'r diwrnod cyntaf yn y Llywodraeth. Rydym wedi cynnig gweithio'n drawsbleidiol ar nifer o'r pethau hyn, ond dyna pam y byddwn ni'n ymatal heddiw.
Y Gweinidog i ymateb.
The Minister to reply.
Diolch, Llywydd. If I respond, first of all, to Mike Hedges's comments in his capacity as the Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, just to reiterate that these regulations are intended to set out the fee limits themselves, while the separate regulations on qualifying courses and persons will determine how those limits are applied. As such, the two instruments serve distinct purposes. It's not essential for them to be laid simultaneously, but I can, however, confirm that I intend to make the qualifying courses and persons regulations tomorrow.
Responding to Natasha Asghar's points, I think, Natasha, you know, as well as everyone else on the education committee, that Wales is the only part of the UK that still has a shortage of graduates. And we all have a responsibility in this Chamber to be very direct, honest and upfront with students about the value of having a degree. And I don't think your party political point scoring really fits into that category. This fee increase will not reduce the money available to students while they study; neither will graduates repay more each month. Only those who go on to be the highest earning graduates will likely pay back this increased fee, and that's a really important factual point to get out there. In addition to that, let's remember that this increased tuition fee cap will provide an estimated £19 million additional income to our Welsh higher education institutions.
And then, turning to Heledd's point there, I and my colleagues in Welsh Government absolutely agree and acknowledge that this tuition fee increase won't solve the financial challenges facing our higher education sector alone. That's why I set up a ministerial advisory group to look at the future participation and sustainability of the whole of the tertiary system, including, of course, our universities. The call for submissions for that is still open and will close at the end of March, and this will then be a really big, comprehensive piece of work, more comprehensive than anything undertaken in the rest of the UK to date. That will form the basis, then, of advice to an incoming Government about how to tackle those wider issues that you refer to.
Diolch, Llywydd. Os ymatebaf, yn gyntaf oll, i sylwadau Mike Hedges yn rhinwedd ei swydd fel Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, dim ond i ailadrodd mai bwriad y rheoliadau hyn yw nodi'r terfynau ffioedd eu hunain, a bydd y rheoliadau ar wahân ar gyrsiau cymhwysol a phersonau cymhwysol yn pennu sut y caiff y terfynau hynny eu cymhwyso. Fel y cyfryw, mae'r ddau offeryn yn gwasanaethu dibenion gwahanol. Nid yw'n hanfodol iddynt gael eu gosod ar yr un pryd, ond fe allaf, fodd bynnag, gadarnhau fy mod i'n bwriadu gwneud y rheoliadau cyrsiau cymhwysol a phersonau cymhwysol yfory.
I ymateb i bwyntiau Natasha Asghar, rwy'n credu, Natasha, eich bod chi, a phawb arall ar y pwyllgor addysg, yn gwybod mai Cymru yw'r unig ran o'r DU sydd â phrinder graddedigion o hyd. Ac mae gan bob un ohonom yn y Siambr hon gyfrifoldeb i fod yn uniongyrchol iawn ac yn onest gyda myfyrwyr am werth cael gradd. A dydw i ddim yn credu bod eich ymgais i sgorio pwyntiau ar gyfer eich plaid yn ffitio i'r categori hwnnw. Ni fydd y cynnydd hwn mewn ffioedd yn lleihau'r arian sydd ar gael i fyfyrwyr wrth iddynt astudio; ni fydd graddedigion yn ad-dalu mwy bob mis ychwaith. Dim ond y graddedigion hynny fydd yn mynd ymlaen i ennill y cyflogau uchaf fydd yn debygol o dalu'r ffi uwch hon yn ôl, ac mae hwnnw'n bwynt ffeithiol pwysig iawn i'w nodi. Yn ogystal â hynny, gadewch i ni gofio y bydd y cap uwch hwn ar ffioedd dysgu yn darparu amcangyfrif o £19 miliwn o incwm ychwanegol i'n sefydliadau addysg uwch yng Nghymru.
Ac yna, gan droi at bwynt Heledd yn y fan yna, rydw i a fy nghyd-Aelodau yn Llywodraeth Cymru yn cydnabod ac yn cytuno'n llwyr na fydd y cynnydd hwn mewn ffioedd dysgu yn datrys yr heriau ariannol sy'n wynebu ein sector addysg uwch ar ei ben ei hun. Dyna pam y sefydlais grŵp cynghori gweinidogol i edrych ar gyfranogiad a chynaliadwyedd y system drydyddol gyfan yn y dyfodol, gan gynnwys, wrth gwrs, ein prifysgolion. Mae'r alwad am gyflwyniadau ar gyfer hynny yn dal ar agor a bydd yn cau ddiwedd mis Mawrth, a bydd hwn wedyn yn ddarn mawr, cynhwysfawr iawn o waith, mwy cynhwysfawr nag unrhyw beth sydd wedi'i wneud yng ngweddill y DU hyd yma. Bydd hwnnw wedyn yn sail i'r cyngor a roddir i Lywodraeth newydd ynghylch sut i fynd i'r afael â'r materion ehangach hynny rydych chi'n cyfeirio atynt.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly, mae gwrthwynebiad. Fe wnawn ni ohirio'r bleidlais tan y cyfnod pleidleisio.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] There is objection. Therefore, we'll defer voting until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Mae eitem 11 wedi ei ohirio.
Item 11 has been postponed.
Eitem 12, felly, yw'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil Dioddefwyr a’r Llysoedd. Yr Ysgrifennydd Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol sy'n gwneud y cynnig yma—Jane Hutt.
Item 12 is the legislative consent motion on the Victims and Courts Bill. The Cabinet Secretary for Social Justice is moving this motion—Jane Hutt.
Cynnig NDM9156 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 29.6, yn cytuno y dylai y darpariaethau yn y Bil Dioddefwyr a’r Llysoedd i’r graddau y maent yn ystyried materion datganoledig, gael eu hystyried gan Senedd y DU.
Motion NDM9156 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 29.6, agrees that provisions in the Victims and Courts Bill in so far as they have regard to devolved matters, should be considered by the UK Parliament.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch yn fawr, Llywydd, and I move the motion and recommend that the Senedd consent to the relevant provisions in the Victims and Courts Bill as set out in the legislative consent memorandum laid on this Bill. The Bill introduces important provisions. It gives judges new powers to compel offenders to attend sentencing hearings, ensuring that they face the consequences of their actions. Those who refuse to attend without reasonable excuse could receive additional penalties, including up to two years' imprisonment. It also automatically restricts parental responsibility for individuals convicted of serious child sexual abuse, a vital safety measure that will strengthen protections for victims and spare families further distress and trauma.
The Bill enhances the role of the victims' commissioner, expanding scrutiny of how victims are supported and improving accountability across the justice system. It ensures that victims have clarity about how to access information relating to an offender's release by updating the legislative framework for the victim contact scheme, creating a statutory right to make representations on licence conditions, and establishing a dedicated victim helpline.
Taken together, these measures send a clear message that justice must be visible, meaningful and centred on the experiences of victims, families and communities. These measures are supportive of our ambition in Wales to eradicate violence against women, domestic abuse and sexual violence by strengthening the legal framework around victim and survivor experiences and protections.
Whilst the vast majority of this Bill is reserved, there are provisions that fall within the legislative competence of the Senedd, as outlined in the memoranda. The clauses that I refer to today are the clause numbers as they appear in the latest version of the Bill, as published on 28 October 2025.
I would like to thank the Legislation, Justice and Constitution Committee for the consideration they've given to the Welsh Government's LCM on the Victims and Courts Bill and for the reports they have published. The committee has agreed with the Welsh Government's view that consent is required for clauses 3, 4 and 9.
Clause 3 creates an automatic restriction on the exercise of parental responsibility for offenders sentenced to four or more years in prison for a serious child sexual abuse offence. Clause 4 makes similar provision for restriction of the exercise of parental responsibility where an offender is convicted of rape and has parental responsibility for a child who was or may have been conceived as a result of that rape. Clause 9 requires local authorities and social housing providers, where they're engaged with victims of anti-social behaviour, to co-operate with the victims' commissioner where appropriate and reasonably practicable.
The Welsh Government has been consulted and has worked with the UK Government in the development of this legislation, and we will continue to do so as the Bill progresses through its final parliamentary stages. Llywydd, recognising the importance of the Victims and Courts Bill and the positive impact it will have across Wales, I recommend that the Senedd supports this Bill and gives its consent. Diolch.
Diolch yn fawr, Llywydd, ac rwy'n cynnig y cynnig ac yn argymell bod y Senedd yn cydsynio i'r darpariaethau perthnasol yn y Bil Dioddefwyr a'r Llysoedd fel y'u nodir yn y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol a osodwyd ar y Bil hwn. Mae'r Bil yn cyflwyno darpariaethau pwysig. Mae'n rhoi pwerau newydd i farnwyr orfodi troseddwyr i fynychu gwrandawiadau dedfrydu, gan sicrhau eu bod yn wynebu canlyniadau eu gweithredoedd. Gallai'r rhai sy'n gwrthod mynychu heb esgus rhesymol dderbyn cosbau ychwanegol, gan gynnwys hyd at ddwy flynedd o garchar. Mae hefyd yn cyfyngu cyfrifoldeb rhieni yn awtomatig ar gyfer unigolion a geir yn euog o drosedd ddifrifol o gam-drin plant yn rhywiol, mesur diogelwch hanfodol a fydd yn cryfhau amddiffyniadau i ddioddefwyr ac yn arbed mwy o drallod a thrawma i deuluoedd.
Mae'r Bil yn gwella rôl y comisiynydd dioddefwyr, gan ehangu'r gwaith o graffu ar sut mae dioddefwyr yn cael eu cefnogi a gwella atebolrwydd ar draws y system gyfiawnder. Mae'n sicrhau bod dioddefwyr yn glir ynghylch sut y gallant gael mynediad at wybodaeth sy'n ymwneud â rhyddhau troseddwr trwy ddiweddaru'r fframwaith deddfwriaethol ar gyfer y cynllun cyswllt dioddefwyr, creu hawl statudol i wneud sylwadau ar amodau trwydded, a sefydlu llinell gymorth bwrpasol i ddioddefwyr.
Gyda'i gilydd, mae'r mesurau hyn yn anfon neges glir bod yn rhaid i gyfiawnder fod yn weladwy ac yn ystyrlon a bod yn rhaid iddo ganolbwyntio ar brofiadau dioddefwyr, teuluoedd a chymunedau. Mae'r mesurau hyn yn cefnogi ein huchelgais yng Nghymru i ddileu trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol drwy gryfhau'r fframwaith cyfreithiol ynghylch profiadau ac amddiffyniadau dioddefwyr a goroeswyr.
Er bod y mwyafrif helaeth o'r Bil hwn wedi'i gadw yn ôl, mae yna ddarpariaethau sy'n dod o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd, fel yr amlinellir yn y memoranda. Y cymalau yr wyf yn cyfeirio atyn nhw heddiw yw'r rhifau cymalau fel y maent yn ymddangos yn y fersiwn ddiweddaraf o'r Bil, fel y'i cyhoeddwyd ar 28 Hydref 2025.
Hoffwn ddiolch i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am yr ystyriaeth y maent wedi'i rhoi i LCM Llywodraeth Cymru ar y Bil Dioddefwyr a'r Llysoedd ac am yr adroddiadau y maent wedi'u cyhoeddi. Mae'r pwyllgor wedi cytuno â barn Llywodraeth Cymru bod angen cydsyniad ar gyfer cymalau 3, 4 a 9.
Mae cymal 3 yn creu cyfyngiad awtomatig ar arfer cyfrifoldeb rhiant ar gyfer troseddwyr sy'n cael eu dedfrydu i bedair blynedd neu fwy yn y carchar am drosedd ddifrifol sy'n ymwneud â cham-drin plant yn rhywiol. Mae cymal 4 yn gwneud darpariaeth debyg ar gyfer cyfyngu ar arfer cyfrifoldeb rhiant pan fo troseddwr yn ei gael yn euog o dreisio ac mae ganddo gyfrifoldeb rhiant dros blentyn a gafodd neu a allai fod wedi'i genhedlu o ganlyniad i'r achos hwnnw o dreisio. Mae cymal 9 yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol a darparwyr tai cymdeithasol, pan fyddant yn ymwneud â dioddefwyr ymddygiad gwrthgymdeithasol, gydweithredu â'r comisiynydd dioddefwyr lle y bo'n briodol ac yn rhesymol ymarferol.
Ymgynghorwyd â Llywodraeth Cymru ac mae wedi gweithio gyda Llywodraeth y DU wrth ddatblygu'r ddeddfwriaeth hon, a byddwn yn parhau i wneud hynny wrth i'r Bil fynd yn ei flaen trwy ei gamau seneddol olaf. Llywydd, gan gydnabod pwysigrwydd y Bil Dioddefwyr a'r Llysoedd a'r effaith gadarnhaol y bydd yn ei chael ledled Cymru, rwy'n argymell bod y Senedd yn cefnogi'r Bil hwn ac yn rhoi ei chydsyniad. Diolch.
Cadeirydd y pwyllgor deddfwriaeth, Mike Hedges.
The Chair of the legislation committee, Mike Hedges.
Diolch, Llywydd. The Legislation, Justice and Constitution Committee has laid two reports on the Welsh Government's legislative consent memoranda for this Bill. The committee's first report was laid last July. This report considered the first legislative consent memorandum. As stated in that report, we agree with the Welsh Government's assessment in the memorandum that clause 7 of the Bill requires the Senedd's consent. The committee also noted in that report that good inter-governmental working took place between the UK Government and the Welsh Government during the Bill’s development.
We laid our second report, on memorandum No. 2, in January. In memorandum No. 2, the Cabinet Secretary identifies an amendment made to clause 3 of the Bill at Commons Report Stage as requiring consent. The Cabinet Secretary also noted that following a review of the amendments tabled, other provisions in clause 3 require the consent of the Senedd. As the committee states in its report on memorandum No. 2, we agree with this assessment.
Diolch, Llywydd. Mae'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad wedi gosod dau adroddiad ar femoranda cydsyniad deddfwriaethol Llywodraeth Cymru ar gyfer y Bil hwn. Gosodwyd adroddiad cyntaf y pwyllgor fis Gorffennaf diwethaf. Roedd yr adroddiad hwn yn ystyried y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol cyntaf. Fel y nodwyd yn yr adroddiad hwnnw, rydym yn cytuno ag asesiad Llywodraeth Cymru yn y memorandwm bod cymal 7 o'r Bil yn gofyn am gydsyniad y Senedd. Nododd y pwyllgor hefyd yn yr adroddiad hwnnw fod gwaith rhynglywodraethol da wedi digwydd rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru wrth ddatblygu'r Bil.
Gwnaethom osod ein hail adroddiad, ar femorandwm Rhif 2, ym mis Ionawr. Ym memorandwm Rhif 2, mae'r Ysgrifennydd Cabinet yn nodi bod gwelliant a wnaed i gymal 3 o'r Bil yng Nghyfnod Adroddiad Tŷ'r Cyffredin yn gofyn am gydsyniad. Nododd yr Ysgrifennydd Cabinet hefyd, yn dilyn adolygiad o'r gwelliannau a gyflwynwyd, fod angen cydsyniad y Senedd ar ddarpariaethau eraill yng nghymal 3. Fel y dywed y pwyllgor yn ei adroddiad ar femorandwm Rhif 2, rydym yn cytuno â'r asesiad hwn.
Bydd Plaid Cymru yn cefnogi’r cynnig yma heddiw, er ein bod ni yn parhau i gredu mai’r ffordd orau o gyflawni amcanion cyffredinol y Bil hwn yng Nghymru fyddai drwy ddatganoli pwerau cyfiawnder a phlismona yn llawn, fel a gefnogir gan gyfoeth o dystiolaeth academaidd. Rydym yn gweld effaith y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol hwn, a fydd yn gwella cydweithio rhwng awdurdodau lleol a’r comisiynydd dioddefwyr ar achosion o ymddygiad gwrthgymdeithasol, yn gam synhwyrol, rhesymol a chymesur, ac felly byddwn ni yn ei gefnogi.
Plaid Cymru will be supporting this motion today, although we continue to believe that the best way of delivering the general objectives of this Bill in Wales would be by devolving justice and policing powers fully to Wales, as is supported by a wealth of academic evidence. We see the impact of this legislative consent memorandum, which will improve collaboration between local authorities and the victims' commissioner in cases of antisocial behaviour, as a sensible, reasonable and proportionate step, and we will therefore support it.
Ysgrifennydd y Cabinet i ymateb, os yw'n dymuno. Na. Felly, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes, felly mae'r cynnig yna o dan eitem 12 wedi ei dderbyn.
The Cabinet Secretary to respond, if she so wishes. No. Therefore, the proposal is to agree the motion. Does any Member object? There is no objection, therefore that motion under item 12 is agreed.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 13 sydd nesaf, cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil Cynlluniau Pensiwn yw hwn. Yr Ysgrifennydd Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai i wneud y cynnig. Jayne Bryant.
Item 13 is next, a legislative consent motion on the Pension Schemes Bill. The Cabinet Secretary for Housing and Local Government to move the motion. Jayne Bryant.
Cynnig NDM9158 Jayne Bryant
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 29.6, yn cytuno y dylai y darpariaethau yn y Bil Cynlluniau Pensiwn i’r graddau y maent yn ystyried materion datganoledig, gael eu hystyried gan Senedd y DU.
Motion NDM9158 Jayne Bryant
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 29.6, agrees that provisions in the Pension Schemes Bill in so far as they have regard to devolved matters, should be considered by the UK Parliament.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Llywydd. I move the motion and recommend that the Senedd consents to the relevant provisions in the Pension Schemes Bill, as set out in the legislative consent memoranda laid on this Bill.
As part of wider reforms to the UK pensions landscape, the Pension Schemes Bill will enable reforms to investment management in the local government pension scheme. The aim is to secure the benefits of scale, including greater expertise, better value for money and improved resilience. These should benefit members and employers.
The clauses for which the Senedd consent is sought through the initial legislative consent memorandum provide powers for the Secretary of State to make regulations about how the eight pension administering authorities, which are devolved Welsh authorities, operate in relation to the local government pension scheme.
The amendment to clause 4, considered in the further legislative consent memorandum, confers a function on Welsh Ministers as an appropriate authority under the Procurement Act 2023. The purpose of the clause is to ensure that contracts between local government pension scheme administering authorities and the local government pension scheme asset pools to conduct investment management activities are treated as in-house rather than as public contracts. It includes a power for the appropriate authority to make regulations about the calculation of the proportion of activity that should be carried out for, or on behalf of, the local government pension scheme managers for this to apply.
Llywydd, I am grateful to the committees for their scrutiny of the first legislative consent memorandum. I regret that the second memorandum was laid too late for similar scrutiny and I apologise to Members for that. I am pleased that the benefits of a single pension pool for Wales have been recognised by the UK Government in confirming the existing Wales Pension Partnership as the pension asset pool for Wales. I would like to give credit to the partnership, which has, since 2017, been working to bring those benefits of scale to the local government pension scheme in Wales.
The Bill aims to strengthen pension investment, securing better outcomes and greater value in pension schemes for the benefit of Members, and I ask the Senedd to consent. Diolch yn fawr.
Diolch, Llywydd. Rwy'n cynnig y cynnig ac yn argymell bod y Senedd yn cydsynio i'r darpariaethau perthnasol yn y Bil Cynlluniau Pensiwn, fel y nodir yn y memoranda cydsyniad deddfwriaethol a osodwyd ar y Bil hwn.
Fel rhan o ddiwygiadau ehangach i dirwedd pensiynau'r DU, bydd y Bil Cynlluniau Pensiwn yn galluogi diwygiadau i reoli buddsoddiadau yn y cynllun pensiwn llywodraeth leol. Y nod yw sicrhau buddiannau maint, gan gynnwys mwy o arbenigedd, gwell gwerth am arian a gwell gwydnwch. Dylai'r rhain fod o fudd i aelodau a chyflogwyr.
Mae'r cymalau y ceisir cydsyniad y Senedd ar eu cyfer drwy'r memorandwm cydsyniad deddfwriaethol cychwynnol yn darparu pwerau i'r Ysgrifennydd Gwladol wneud rheoliadau ynghylch sut mae'r wyth awdurdod gweinyddu pensiwn, sy'n awdurdodau datganoledig yng Nghymru, yn gweithredu mewn perthynas â'r cynllun pensiwn llywodraeth leol.
Mae'r diwygiad i gymal 4, a ystyrir yn y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol pellach, yn rhoi swyddogaeth i Weinidogion Cymru fel awdurdod priodol o dan Ddeddf Caffael 2023. Diben y cymal yw sicrhau bod contractau rhwng yr awdurdodau sy'n gweinyddu'r cynllun pensiwn llywodraeth leol a chronfeydd asedau'r cynllun pensiwn llywodraeth leol i gynnal gweithgareddau rheoli buddsoddiadau yn cael eu trin fel rhai mewnol yn hytrach nag fel contractau cyhoeddus. Mae'n cynnwys pŵer i'r awdurdod priodol wneud rheoliadau ynghylch cyfrifo cyfran y gweithgarwch y dylid ei gyflawni ar gyfer, neu ar ran rheolwyr y cynllun pensiwn llywodraeth leol er mwyn i hyn fod yn berthnasol.
Llywydd, rwy'n ddiolchgar i'r pwyllgorau am y gwaith craffu y maen nhw wedi'i wneud ar y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol cyntaf. Yn anffodus, cafodd yr ail femorandwm ei osod yn rhy hwyr i wneud gwaith craffu tebyg ac ymddiheuraf i'r Aelodau am hynny. Rwy'n falch bod manteision un gronfa bensiwn i Gymru wedi cael eu cydnabod gan Lywodraeth y DU wrth gadarnhau'r Bartneriaeth Pensiwn Cymru bresennol fel cronfa asedau pensiwn Cymru. Hoffwn ganmol y bartneriaeth, sydd wedi bod yn gweithio ers 2017 i ddod â'r manteision maint hynny i'r cynllun pensiwn llywodraeth leol yng Nghymru.
Nod y Bil yw cryfhau buddsoddiad mewn pensiynau, gan sicrhau canlyniadau gwell a mwy o werth mewn cynlluniau pensiwn er budd Aelodau, a gofynnaf i'r Senedd gydsynio. Diolch yn fawr.
Cadeirydd y pwyllgor deddfwriaeth nesaf, Mike Hedges.
The Chair of the legislation committee next, Mike Hedges.
Diolch, Llywydd. The Legislation, Justice and Constitution Committee report on the legislative consent memorandum for this Bill was laid last November. As stated in the report, the committee agrees with the assessment made by the Welsh Government in that memorandum of the provisions requiring consent.
Our report also noted that the Bill will enable UK Government Ministers to merge two or more local government pension scheme funds, including a compulsory merger. We highlighted that if funds were merged in Wales, this would have the effect of removing functions from a devolved Welsh authority.
The Welsh Government laid a supplementary legislative consent memorandum for this Bill on Thursday, 12 February, just before the spring half-term recess. This memorandum covers amendments to the Bill that the UK Government tabled on 1 December last year. The memorandum was therefore laid over 10 weeks after this date. Cabinet Secretary, you will know that Standing Orders provide for a two-week period for a memorandum to be laid in a case like this one. I would be grateful if you could explain why there was such a long delay in the laying of the supplementary memorandum.
Because of this delay, the committee was not able to undertake meaningful scrutiny of the supplementary legislative consent memorandum beyond a brief consideration at our meeting yesterday. Our consideration did, however, raise a question about a new clause inserted into the Bill—clause 3 entitled 'Additional powers for certain scheme managers'. The supplementary legislative consent memorandum suggests it is mentioned for information only, but consent has not been sought for it in this supplementary memorandum nor in the initial memorandum. As a result of this, and the changes to clause numbering, it is not clear to the committee which clauses of the Bill now require consent, and so I would be grateful if the Cabinet Secretary could provide some clarity on this matter too.
Diolch, Llywydd. Gosodwyd adroddiad y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad ar y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol ar gyfer y Bil hwn fis Tachwedd diwethaf. Fel y nodir yn yr adroddiad, mae'r pwyllgor yn cytuno â'r asesiad a wnaed gan Lywodraeth Cymru yn y memorandwm hwnnw o'r darpariaethau sy'n gofyn am gydsyniad.
Nododd ein hadroddiad hefyd y bydd y Bil yn galluogi Gweinidogion Llywodraeth y DU i uno dwy gronfa cynllun pensiwn llywodraeth leol neu fwy, gan gynnwys uno gorfodol. Gwnaethom dynnu sylw at y ffaith, pe bai cronfeydd yn cael eu huno yng Nghymru, y byddai hyn yn cael gwared ar swyddogaethau awdurdod Cymreig datganoledig.
Gosododd Llywodraeth Cymru femorandwm cydsyniad deddfwriaethol atodol ar gyfer y Bil hwn ddydd Iau, 12 Chwefror, ychydig cyn toriad hanner tymor y gwanwyn. Mae'r memorandwm hwn yn cwmpasu diwygiadau i'r Bil a gyflwynodd Llywodraeth y DU ar 1 Rhagfyr y llynedd. Felly, gosodwyd y memorandwm dros 10 wythnos ar ôl y dyddiad hwn. Ysgrifennydd Cabinet, byddwch yn gwybod bod Rheolau Sefydlog yn darparu cyfnod o bythefnos i femorandwm gael ei osod mewn achos fel yr un yma. Byddwn yn ddiolchgar pe gallech esbonio pam fod cymaint o oedi wedi bod wrth osod y memorandwm atodol.
Oherwydd yr oedi hwn, nid oedd y pwyllgor yn gallu gwneud gwaith craffu ystyrlon ar y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol atodol y tu hwnt i ystyriaeth fer yn ein cyfarfod ddoe. Fodd bynnag, wrth ei ystyried, cododd cwestiwn ynglŷn â chymal newydd a fewnosodwyd yn y Bil—cymal 3 o'r enw 'Pwerau ychwanegol ar gyfer rheolwyr cynlluniau penodol'. Mae'r memorandwm cydsyniad deddfwriaethol atodol yn awgrymu ei fod yn cael ei grybwyll er gwybodaeth yn unig, ond nid oes cydsyniad wedi'i geisio amdano yn y memorandwm atodol hwn nac yn y memorandwm cychwynnol. O ganlyniad i hyn, a'r newidiadau i rifau'r cymalau, nid yw'n glir i'r pwyllgor pa gymalau o'r Bil sydd angen cydsyniad nawr, ac felly byddwn yn ddiolchgar pe gallai'r Ysgrifennydd Cabinet roi rhywfaint o eglurder ar y mater hwn hefyd.
Mi fydd Plaid Cymru yn pleidleisio yn erbyn y cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwn gan y byddai’n rhoi gormod o reolaeth i’r Ysgrifennydd Gwladol dros gronfeydd asedau pensiwn yng Nghymru.
Unwaith eto, mi welwn ni San Steffan yn mynd ati i ganoli grym, a’r Blaid Lafur yma yn barod i ganiatáu rhagor o ymyrryd yng ngrymoedd y Senedd hon. Ac er bod cronfeydd pensiwn galwedigaethol ar hyn o bryd yn fater a gedwir yn ôl, mae’r awdurdodau gweinyddu yng Nghymru—sef ein hawdurdodau lleol—yn gyrff datganoledig.
Mae’r memorandwm esboniadol yn nodi bod y Gweinidog dros Bensiynau wedi cadarnhau’n ysgrifenedig y bydd Partneriaeth Pensiwn Cymru yn parhau fel y pwll asedau ar gyfer Cymru. Wrth gwrs, mae hyn i’w groesawu ac yn adlewyrchu’r hyn y buom ni yn galw amdano pan gyhoeddwyd bwriad polisi cychwynnol Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Fodd bynnag, mae’r Bil yn rhoi pwerau eang i Lywodraeth bresennol y Deyrnas Unedig a’r rhai yn y dyfodol i wrthdroi’r drefn hon yn rhwydd.
Mae adran 1 yn caniatáu i’r Ysgrifennydd Gwladol ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau gweinyddu dynnu allan o bwll asedau penodol, gan gynnwys Partneriaeth Pensiwn Cymru. Yn ogystal, mae adran 5 yn rhoi’r pŵer i orfodi uno cronfeydd pensiwn. Mae hyn yn codi pryderon sylweddol. Gallai Ysgrifennydd Gwladol yn y dyfodol, er enghraifft, uno cronfa bensiwn sir y Fflint â chynlluniau yn swydd Gaer neu Lerpwl, gan sianelu asedau pensiwn Cymru i fuddsoddiadau nad ydynt yn cynnig budd uniongyrchol i Gymru. Gallai cronfa bensiwn Caerdydd gael ei gorfodi i adael Partneriaeth Pensiwn Cymru ac ymuno â phwll asedau yn ne-orllewin Lloegr.
Er nad yw Partneriaeth Pensiwn Cymru yn berffaith—ac y byddai Plaid Cymru, pe baem ni'n ffurfio Llywodraeth nesaf Cymru, yn cyflwyno diwygiadau i gryfhau ei gallu i gefnogi buddsoddiadau cynaliadwy a chadw mwy o gyfoeth Cymru yn ein cymunedau—mae’r Bil hwn yn agor y drws i’w dymchwel. Nid oes unrhyw warantau y bydd asedau pensiwn Cymru, sef cyfoeth ein dinasyddion, yn parhau i gael eu rheoli yn unol â blaenoriaethau Cymru yn hytrach na blaenoriaethau San Steffan.
Mae agwedd ddiweddar Llywodraeth Lafur Cymru at gynigion cydsyniad deddfwriaethol yn bryderus. Mae’n anodd credu y byddai’r Llywodraeth flaenorol yn San Steffan wedi cael cydsyniad mor hawdd i fesurau a fyddai’n rhoi cymaint o rym i Ysgrifennydd Gwladol dros gronfeydd pensiwn a weinyddir gan awdurdodau lleol yng Nghymru. Ac mae'n rhaid i ni fod yn onest fan hyn: gyda’r posibilrwydd o Lywodraeth Reform UK yn 2029 ar lefel Brydeinig—plaid sy’n wrthwynebus i ddatganoli ac yn gwadu newid hinsawdd hyd yn oed—mae’r angen i warchod buddiannau Cymru yn hanfodol. Dyna pam y bydd Plaid Cymru felly’n gwrthwynebu. A dyna pam dwi hefyd yn annog pob Aelod arall yn y Senedd hon i wrthwynebu.
Plaid Cymru will be voting against this legislative consent motion, as it would give the Secretary of State too much control over pension asset funds in Wales.
Once again, we see Westminster attempting to centralise power, and the Labour Party here willing to allow further intervention in the powers of this Senedd. Although vocational pension funds are currently a reserved matter, the administrative authorities in Wales—namely our local authorities—are devolved bodies.
The explanatory memorandum notes that the Minister for Pensions has confirmed in writing that the Wales Pension Partnership will continue as the assets pool for Wales. Of course, this is to be welcomed and reflects what we called for when the UK Government’s initial policy intention was announced. However, the Bill gives wide-ranging powers to the current and future UK Governments to overturn this arrangement with ease.
Section 1 allows the Secretary of State to require administrative authorities to withdraw from a specified assets pool, including the Wales Pension Partnership. In addition, section 5 provides a power to require the merging of pension funds. This raises significant concerns. A future Secretary of State, for example, could merge Flintshire’s pension fund with schemes in Cheshire or Liverpool, channelling Welsh pension assets into investments that do not provide direct benefits to Wales. Cardiff’s pension fund could be compelled to withdraw from the Wales Pension Partnership to join an assets pool in south-west England.
Although the Wales Pension Partnership is not perfect—and Plaid Cymru, if we were to form the next Welsh Government, would introduce reforms to strengthen its ability to support sustainable investments and to retain more of Wales’s wealth in our communities—this Bill opens the door to its destruction. There are no guarantees that Wales’s pension assets, which are our citizens’ wealth, will continue to be managed in accordance with Wales’s priorities rather than those of Westminster.
The Labour Welsh Government’s recent approach to legislative consent motions is concerning. It is hard to believe that the previous Westminster Government would have received consent so easily for measures that would give so much power to a Secretary of State over pension funds administered by local authorities in Wales. And we have to be honest here: with the possibility of a Reform UK Government in 2029 on the British level—a party that opposes devolution and even denies climate change—there is a vital need to safeguard Wales’s interests. That's why Plaid Cymru with be opposing this motion. And that’s why I encourage every other Member of the Senedd to oppose it too.
Can I declare an interest, as I have a small pension with the Clwyd pension fund from when I was previously a councillor? I am hugely concerned. Richard Tice MP from Reform has announced a policy that will have a disproportionate and devastating impact in Wales, with one in nine workers in Wales affected. He's unveiled plans to scrap defined benefit pensions for local government workers.
Around 140,000 people work for local councils, delivering front-line, vital services like schools, social care and refuse collection. It's one of our biggest employers in Wales. It's not a bloated workforce, as Reform keep making out. They have reorganised, they've restructured and are stretched after year upon year of cuts. There is no fat left.
I remember, as a councillor, when we were struggling to fill waste operative vacancies, we would occasionally have to use agency workers, who weren't always reliable and did not know the rounds, so would take longer. Our biggest sell to them, to encourage direct employment, was that workers would have a good pension. So, even though the wages aren't great and they had to walk 13 miles in all weathers, they could think that, in the long term, they would have a decent pension and they had decent holidays.
As well as scrapping the current pensions of council workers, Mr Tice will also outline plans to abolish Wales's biggest ever pension fund, which is crucial to driving local investment across Wales. Reform proposes to merge the Wales Pension Partnership and its £25 billion of assets into a UK-wide fund that would not be focused on Wales. The partnership is already supporting thousands of jobs and projects across Wales, including housing and energy. We recently received a petition to our Petitions Committee, seeking reassurance that Welsh pensions will continue to be invested in ethical projects in Wales, decided by Wales. I had assurance then from the UK pensions Minister, Torsten Bell. Wales is a member of the Beyond Gas and Oil Alliance. We have the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. We need access to the £25 billion investment opportunity to build decent homes in Wales. Torsten Bell, the pensions Minister, said that these plans would bring chaos to the pensions of over 100,000 workers in Wales. Their plan to abolish the biggest pension fund in Welsh history, recently created by the UK Labour Government, would undermine local investment across our Welsh constituencies. Cabinet Secretary, would you comment on this?
A gaf ddatgan buddiant, gan fod gennyf bensiwn bach gyda chronfa bensiwn Clwyd o'r adeg pan oeddwn i'n gynghorydd? Rwy'n bryderus iawn. Mae Richard Tice AS o Reform wedi cyhoeddi polisi a fydd yn cael effaith anghymesur a dinistriol yng Nghymru, gydag un o bob naw o weithwyr yng Nghymru yn cael eu heffeithio. Mae wedi datgelu cynlluniau i gael gwared ar bensiynau buddiannau diffiniedig ar gyfer gweithwyr llywodraeth leol.
Mae tua 140,000 o bobl yn gweithio i gynghorau lleol, gan ddarparu gwasanaethau rheng flaen, hanfodol fel ysgolion, gofal cymdeithasol a chasglu sbwriel. Mae'n un o'n cyflogwyr mwyaf yng Nghymru. Nid yw'n weithlu chwyddedig, fel y mae Reform yn parhau i ddweud. Maen nhw wedi ad-drefnu, maen nhw wedi ailstrwythuro ac maen nhw dan bwysau ar ôl blwyddyn ar ôl blwyddyn o doriadau. Does dim braster ar ôl.
Rwy'n cofio, fel cynghorydd, pan oeddem yn cael trafferth llenwi swyddi gwag gweithredwyr gwastraff, byddai'n rhaid i ni ddefnyddio gweithwyr asiantaeth weithiau, nad oeddent bob amser yn ddibynadwy ac nad oedden nhw'n gwybod y ffordd, felly bydden nhw'n cymryd mwy o amser. Y peth mwyaf buddiol y gallen ni ei gynnig iddyn nhw, er mwyn annog cyflogaeth uniongyrchol, oedd y byddai gweithwyr yn cael pensiwn da. Felly, er nad yw'r cyflogau yn wych ac roedd yn rhaid iddynt gerdded 13 milltir ym mhob tywydd, gallent feddwl y byddent yn cael pensiwn eithaf da yn y tymor hir ac yn cael gwyliau eithaf da.
Yn ogystal â chael gwared ar bensiynau presennol gweithwyr cyngor, bydd Mr Tice hefyd yn amlinellu cynlluniau i ddileu cronfa bensiwn fwyaf erioed Cymru, sy'n hanfodol i yrru buddsoddiad lleol ledled Cymru. Mae Reform yn cynnig uno Partneriaeth Pensiwn Cymru a'i £25 biliwn o asedau i mewn i gronfa ledled y DU na fyddai'n canolbwyntio ar Gymru. Mae'r bartneriaeth eisoes yn cefnogi miloedd o swyddi a phrosiectau ledled Cymru, gan gynnwys tai ac ynni. Yn ddiweddar, cawsom ddeiseb i'n Pwyllgor Deisebau, yn gofyn am sicrwydd y bydd pensiynau Cymru yn parhau i gael eu buddsoddi mewn prosiectau moesegol yng Nghymru, a benderfynir gan Gymru. Cefais sicrwydd bryd hynny gan Weinidog pensiynau'r DU, Torsten Bell. Mae Cymru yn aelod o'r Gynghrair Y Tu Hwnt i Olew a Nwy. Mae gennym Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Mae angen mynediad arnom i'r cyfle buddsoddi gwerth £25 biliwn i adeiladu cartrefi boddhaol yng Nghymru. Dywedodd Torsten Bell, y Gweinidog pensiynau, y byddai'r cynlluniau hyn yn dod ag anhrefn i bensiynau dros 100,000 o weithwyr yng Nghymru. Byddai eu cynllun i ddiddymu'r gronfa bensiwn fwyaf yn hanes Cymru, a grëwyd yn ddiweddar gan Lywodraeth Lafur y DU, yn tanseilio buddsoddiad lleol ar draws ein hetholaethau yng Nghymru. Ysgrifennydd Cabinet, a wnewch chi roi sylwadau ar hyn?
Ysgrifennydd y Cabinet nawr i ymateb. Jayne Bryant.
The Cabinet Secretary now to reply. Jayne Bryant.
Diolch, Llywydd. In closing this debate, I'd also like to declare an interest as a former local government worker and being part of a local government pension scheme.
I'd just like to thank the committees and Members for their contributions to today's debate. As I said earlier, I do regret that, due to timing pressures, we weren't able to have the proper time for that proper scrutiny throughout that process.
But I note that the Legislation, Justice and Constitution Committee highlighted in its report that the Bill allowed the potential for a Secretary of State to subsequently merge pension funds and that, if funds were merged in Wales, this would have the effect of removing functions from a devolved Welsh authority.
As I've said, the UK Government recognises the value of a Wales-specific pension pool and the then Minister for English devolution wrote, in advance of the consultation, to provide that assurance. He did not see a need for the Welsh pool to merge with larger English funds. And the UK Government has confirmed that any future mergers would be a response to local government reform in England or serious governance failings. They would require regulations to be approved and therefore consultation and scrutiny.
The then Minister said he saw that a single Welsh local government pension scheme pool would be one where the partner funds had a mutual interest in investing within the Welsh economy, and the Wales Pension Partnership has been working closely with the Ministry of Housing, Communities and Local Government to ensure that it meets the new requirements in good time.
I do not expect any proposal to merge the Wales pool with others and, in the unlikely event of such a proposal, I would certainly oppose it and I would expect most Members of this Senedd to do so. The Wales Pension Partnership has developed and demonstrated its value since 2017, and a Welsh pool means a pool with a strong mutual interest in optimising investment within the Welsh economy. It allows focus on the green economy and on local sustainable projects, including infrastructure. Our landmark Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 should be driving pension funds and public bodies' decision making in this way.
Just following on from Carolyn's points around the importance of this scheme, I note that Reform’s plans would stop new entrants to the pension scheme and roll the Welsh pension scheme into a UK-wide pension scheme. That would really, as Carolyn has said, undermine local investment in our communities. It shows what Reform think of Wales and Welsh public service workers and how little they value them. Diolch.
Diolch, Llywydd. Wrth gloi'r ddadl hon, hoffwn hefyd ddatgan buddiant fel cyn-weithiwr llywodraeth leol ac aelod o gynllun pensiwn llywodraeth leol.
Hoffwn ddiolch i'r pwyllgorau a'r Aelodau am eu cyfraniadau i'r ddadl heddiw. Fel y dywedais i yn gynharach, rwyf yn difaru, oherwydd pwysau amser, nad oeddem yn gallu cael yr amser priodol ar gyfer y gwaith craffu priodol hwnnw trwy gydol y broses honno.
Ond nodaf fod y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad wedi tynnu sylw yn ei adroddiad at y ffaith bod y Bil yn caniatáu i Ysgrifennydd Gwladol uno cronfeydd pensiwn yn ddiweddarach pe bai am wneud hynny a, phe bai cronfeydd yn cael eu huno yng Nghymru, byddai hyn yn cael yr effaith o gael gwared ar swyddogaethau awdurdod datganoledig yng Nghymru.
Fel y dywedais i, mae Llywodraeth y DU yn cydnabod gwerth cronfa bensiwn benodol i Gymru ac ysgrifennodd y Gweinidog dros ddatganoli Lloegr ar y pryd, cyn yr ymgynghoriad, i roi'r sicrwydd hwnnw. Nid oedd yn gweld bod angen i'r gronfa Gymreig uno â chronfeydd mwy yn Lloegr. Ac mae Llywodraeth y DU wedi cadarnhau y byddai unrhyw uno yn y dyfodol yn ymateb i ddiwygio llywodraeth leol yn Lloegr neu fethiannau llywodraethiant difrifol. Byddai angen cymeradwyo rheoliadau ac felly ymgynghori a chraffu.
Dywedodd y Gweinidog ar y pryd ei fod yn gweld y byddai un gronfa cynllun pensiwn llywodraeth leol yng Nghymru yn un lle roedd gan y cronfeydd partner ddiddordeb cyffredin mewn buddsoddi yn economi Cymru, ac mae Partneriaeth Pensiwn Cymru wedi bod yn gweithio'n agos gyda'r Weinyddiaeth Tai, Cymunedau a Llywodraeth Leol i sicrhau ei bod yn bodloni'r gofynion newydd mewn da bryd.
Dydw i ddim yn disgwyl i unrhyw gynnig uno cronfa Cymru â rhai eraill ac, yn yr achos annhebygol y bydd cynnig o'r fath, byddwn yn sicr yn ei wrthwynebu a byddwn yn disgwyl i'r rhan fwyaf o Aelodau'r Senedd hon wneud hynny. Mae Partneriaeth Pensiwn Cymru wedi datblygu ac wedi dangos ei gwerth ers 2017, ac mae cronfa yng Nghymru yn golygu cronfa sydd â diddordeb cryf mewn optimeiddio buddsoddiad yn economi Cymru. Mae'n sicrhau bod modd canolbwyntio ar yr economi werdd ac ar brosiectau cynaliadwy lleol, gan gynnwys seilwaith. Dylai ein Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 nodedig fod yn sbarduno penderfyniadau cronfeydd pensiwn a chyrff cyhoeddus yn y modd hwn.
Yn dilyn pwyntiau Carolyn ynghylch pwysigrwydd y cynllun hwn, nodaf y byddai cynlluniau Reform yn atal newydd-ddyfodiaid i'r cynllun pensiwn ac yn uno cynllun pensiwn Cymru â chynllun pensiwn ledled y DU. Byddai hynny, fel y mae Carolyn wedi'i ddweud, yn tanseilio buddsoddiad lleol yn ein cymunedau. Mae'n dangos beth mae Reform yn ei feddwl am Gymru ac am weithwyr gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru a chyn lleied y maen nhw'n eu gwerthfawrogi. Diolch.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, mae'r cynnig yna o dan eitem—. [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? There is no objection. Therefore, that motion under item—. [Objection.] Yes, there is objection.
Just in time.
Mewn union bryd.
Felly, fe wnawn ni ohirio'r bleidlais tan y cyfnod pleidleisio.
Therefore, we will defer voting until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliannau 1, 2 a 3 yn enw Heledd Fychan.
The following amendments have been selected: amendments 1, 2 and 3 in the name of Heledd Fychan.
Eitem 14 sydd nesaf. Y Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol ar y Bil Oedolion Terfynol Sâl (Diwedd Oes) yw'r cynnig yma. Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol sy'n cyflwyno'r cynnig. Jeremy Miles.
Item 14 is next, the Legislative Consent Motion on the Terminally Ill Adults (End of Life) Bill. The Cabinet Secretary for Health and Social Care will be moving the motion. Jeremy Miles.
Cynnig NDM9157 Jeremy Miles
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 29.6, yn cytuno y dylai Senedd y DU ystyried y darpariaethau canlynol yn y Bil Oedolion Terfynol Sâl (Diwedd Oes), i’r graddau y maent yn rhoi sylw i faterion datganoledig:
a) Cymal 4(3A) (Voluntary Assisted Dying Commissioner) (i’w fewnosod gan welliant ar ddiwedd Cymal 4, tudalen 2, llinell 29 ac wedi’i restru ym mhapur HL Bill 112-IX(b))
b) Cymal 40 (Guidance about operation of Act)
c) Cymal 42(1), (2), (5) a (6) (Voluntary assisted dying services: Wales)
d) Cymal 47(3A) (Reporting on implementation of Act) (i’w fewnosod gan Welliant 784)
e) Cymal 49 (Monitoring by Commissioner) (i’w ddiwygio gan Welliannau 804 ac 809)
f) Cymal 50(4) (Review of this Act) (i’w fewnosod gan Welliant 824)
g) Cymal 51(1), (2), (3), (5), (6) a (7) (Provision about the Welsh language)
h) Cymal 54(1), (2), (5), (6) (Regulations) (i’w ddiwygio gan Welliannau 857CA ac 872A)
i) Cymal 55(3) (Duty to consult before making regulations) (i’w fewnosod gan Welliant 877A)
j) Cymal 58(5), (7), (8) (Commencement) (i’w ddiwygio gan Welliant 905A).
Motion NDM9157 Jeremy Miles
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 29.6, agrees that the following provisions in the Terminally Ill Adults (End of Life) Bill, in so far as they have regard to devolved matters, should be considered by the UK Parliament:
a) Clause 4(3A) (Voluntary Assisted Dying Commissioner) (to be inserted by an amendment at the end of Clause 4, page 2, line 29 and listed in paper HL Bill 112-IX(b));
b) Clause 40 (Guidance about operation of Act);
c) Clause 42(1), (2), (5) and (6) (Voluntary assisted dying services: Wales);
d) Clause 47(3A) (Reporting on implementation of Act) (to be inserted by Amendment 784);
e) Clause 49 (Monitoring by Commissioner) (to be amended by Amendments 804 and 809);
f) Clause 50(4) (Review of this Act) (to be inserted by Amendment 824);
g) Clause 51(1), (2), (3), (5), (6) and (7) (Provision about the Welsh language);
h) Clause 54(1), (2), (5), (6) (Regulations) (to be amended by Amendments 857CA and 872A);
i) Clause 55(3) (Duty to consult before making regulations) (to be inserted by Amendment 877A); and
j) Clause 58(5), (7), (8) (Commencement) (to be amended by Amendment 905A).
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Llywydd. Rwyf am agor y ddadl ar y cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar gyfer y Bil Oedolion Terfynol Sâl (Diwedd Oes) drwy nodi’r hyn y gofynnir i Aelodau’r Senedd ei wneud heddiw.
Mewn ambell ffordd, dadl gonfensiynol am gynnig cydsyniad deddfwriaethol yw hon. Mae gofyn i ni ystyried a ydyn ni’n cydsynio i set o ddarpariaethau yn un o Filiau’r Deyrnas Unedig sy’n berthnasol i’n setliad datganoli ni. Yr hyn sydd yn wahanol, fodd bynnag, yw pwnc a natur y Bil. Bil Aelod preifat yw hwn, sydd wedi ei ddatblygu gan y noddwyr yn hytrach na chan y Llywodraeth. Ac mae’n ymwneud â phwnc eithriadol—marw â chymorth yn wirfoddol, pwnc y bydd gan bob un ohonom ni ein barn ein hunain amdano.
Ond dyw’r cynnig sydd ger ein bron ni heddiw ddim yn refferendwm ynglŷn â chyfreithloni marw gyda chymorth yng Nghymru. Dim ond Senedd y Deyrnas Unedig sy’n gallu gwneud y penderfyniad hwnnw, gan ei fod yn ymwneud â newidiadau i ddeddfwriaeth lle mae cyfyngiad ar gymhwysedd deddfwriaethol Senedd Cymru. Mae’r ddadl a’r bleidlais hon yn ymwneud â'r darpariaethau penodol yn y Bil sy’n rhoi sylw i faterion datganoledig. Mae’r rhain yn cynnwys darpariaethau sydd â’r bwriad o sicrhau bod y Senedd a Gweinidogion Cymru yn cael rôl ystyrlon wrth weithredu a chyflawni trefniadau marw â chymorth yng Nghymru.
Thank you, Llywydd. I wish to open the debate on the LCM for the Terminally Ill Adults (End of Life) Bill by setting out what Senedd Members are asked to do today.
In some ways, this is a conventional debate on an LCM. We are asked to consider whether we consent to a set of provisions in a UK Bill that relate to our devolution settlement. What is different, however, is the topic and nature of the Bill. This is a private Member's Bill that was developed by the sponsors rather than by the Government. And it relates to an exceptional issue—assisted dying, an issue that each of us will have our views on.
But the motion before us today is not a referendum on legalising assisted dying in Wales. Only the UK Parliament can make that decision, as it relates to changes to legislation where there is a restriction on the legislative competence of the Welsh Parliament. The debate and vote this afternoon relate to the specific provisions within the Bill that address devolved issues. These include provisions that have the intention of ensuring that the Senedd and Welsh Ministers do have a meaningful role in implementing and delivering arrangements for assisted dying in Wales.
Llywydd, this Bill marks an unusual constitutional moment for Wales. The provisions for which consent is sought have regard to devolved matters. That is not significant in itself. At the same time, it highlights the unique procedural challenges that arise when a private Member's Bill of this magnitude moves forward without the usual Government control over its timing, scope or amendments. The absence of that involvement may create some uncertainty about the operational arrangements, as much of this will be left to secondary legislation, to be worked out if the Bill is passed by the UK Parliament. The details of how voluntary assisted dying will be provided in the future are not provided for in this Bill. It is challenging, therefore, to anticipate exactly how such arrangements might interact with Welsh law and policy.
The subject matter of this Bill, the vehicle for its delivery, and the understandable neutrality of both the UK and Welsh Governments together, make these exceptionally unusual circumstances. These issues notwithstanding, the Welsh Government has worked constructively with both the sponsors and the UK Government as this Bill has progressed through the UK Parliament. As a result, we've secured important amendments that strengthen the regulation-making powers of Welsh Ministers, strengthen consultation duties with Welsh Ministers, protect Welsh language rights, and ensure that guidance and commencement arrangements reflect devolved responsibilities and support appropriate Senedd scrutiny.
The sponsors of the Bill have been very collaborative in their approach to devolution matters, and I'm grateful to them for that. The Bill has undoubtedly been substantially strengthened in respect of devolution as it has progressed. I'm also grateful to the Legislation, Justice and Constitution Committee and the Health and Social Care Committee for their detailed scrutiny of the legislative consent memoranda. Their work has been invaluable in informing the Welsh Government's position on this motion.
We have been able to reflect concerns raised by Senedd committees and secured amendments that provide Welsh Ministers with a formal consultation role in the appointment of the voluntary assisted dying commissioner and that require Welsh Ministers to consult before making any regulations on assisted dying in Wales. It's important to be clear these amendments relate to constitutional matters and the operation of assisted dying services in Wales. They do not address the fundamental question about whether assisted dying should be legalised.
Parliamentary scrutiny of this Bill, as we know, is not yet complete. It is still being considered at Committee Stage by the House of Lords. So far, more than 1,000 amendments have been put forward. A total of 14 sitting days have been scheduled, reflecting the depth of scrutiny and the continued consideration of amendments, including those that have regard to devolved matters in Wales and are the subject of the most recent supplementary LCM, No. 4.
So, we are in an unusual position. It is unlikely that parliamentary consideration of the Bill will be completed before this Senedd is dissolved. Our best assessment, given the current pace of progress in Parliament, is that amendments that require further legislative consent memoranda are unlikely before the end of this Senedd term. If, despite that assessment, the position changes, then, of course, the Government will bring forward the relevant memoranda.
The Welsh Government has taken a neutral position towards assisted dying, and there will be a free vote today for Labour Members on this motion and on the amendments to the motion proposed by Heledd Fychan. We've been consistent in our approach throughout in seeking to ensure that Wales has appropriate powers, safeguards or oversight mechanisms should the legislation pass. Members, I know, will wish to be clear about what may happen if the Senedd were to withhold consent today. The sponsors of the Bill have confirmed that, in those circumstances, they would seek to remove clause 42 from the Bill. That would mean the law in England and Wales would change to permit assisted dying, but there would be no powers in the Bill for Welsh Ministers to implement assisted dying services in Wales or to oversee or regulate such services.
Members will, I am sure, ask whether this is something the Senedd could seek to address through Wales-only legislation. Of course, Wales does have devolved competence in relation to the health service. In those circumstances, it would be possible for a future Welsh Government and Senedd to consider legislating in some form through a Wales-only Bill. However, whether a Wales-only Bill could, on its own, provide a comprehensive and coherent legislative framework for assisted dying services is uncertain. That depends on the final form of the Bill as passed by Parliament and on operational models that, necessarily, have not yet been fully developed.
The Bill also makes provision in areas that relate to reserved matters. For that reason, trying to coherently replicate the precise provisions subject to the LCM in a Wales-only Bill in the future would be difficult. For example, a future Senedd-only Bill could not make provision for issuing guidance in Wales in relation to coronial investigations. Other provisions would require Minister of the Crown consent. Though it would not deliver the current LCM provisions, it is possible a future Senedd Bill could provide different and perhaps more limited provisions for Wales.
Llywydd, whatever our personally held views about the principle of assisted dying, today's LCM debate is a vote on those provisions in the Bill that have regard to devolved matters and that grant powers to Ministers in the operation and delivery of assisted dying in Wales. I look forward to the debate.
Llywydd, mae'r Bil hwn yn nodi eiliad gyfansoddiadol anarferol i Gymru. Mae'r darpariaethau y ceisir cydsyniad ar eu cyfer yn ystyried materion datganoledig. Nid yw hynny'n arwyddocaol ynddo'i hun. Ar yr un pryd, mae'n tynnu sylw at yr heriau gweithdrefnol unigryw sy'n codi pan fydd Bil Aelod preifat o'r maint hwn yn symud ymlaen heb reolaeth arferol y Llywodraeth dros ei amseru, ei gwmpas neu ei welliannau. Gall absenoldeb y cyfranogiad hwnnw greu rhywfaint o ansicrwydd ynghylch y trefniadau gweithredol, gan y gadewir llawer o hyn i is-ddeddfwriaeth, i'w gyflawni os caiff y Bil ei basio gan Senedd y Deyrnas Unedig. Nid cheir manylion yn y Bil hwn am sut y bydd marw â chymorth yn wirfoddol yn cael ei ddarparu yn y dyfodol. Mae'n heriol, felly, rhagweld yn union beth fydd perthynas trefniadau o'r fath â chyfraith a pholisi Cymru.
Mae pwnc y Bil hwn, y cyfrwng i'w gyflawni, a niwtraliaeth ddealladwy Llywodraeth y Deyrnas Unedig a Chymru gyda'i gilydd, yn llunio'r amgylchiadau eithriadol anarferol hyn. Er gwaethaf y materion hyn, mae Llywodraeth Cymru wedi gweithio'n adeiladol gyda'r noddwyr a Llywodraeth y Deyrnas Unedig wrth i'r Bil hwn symud ymlaen trwy Senedd y Deyrnas Unedig. O ganlyniad, rydym ni wedi sicrhau diwygiadau pwysig sy'n cryfhau pwerau Gweinidogion Cymru i wneud rheoliadau, yn cryfhau dyletswyddau ymgynghori â Gweinidogion Cymru, yn diogelu hawliau'r Gymraeg, ac yn sicrhau bod canllawiau a threfniadau cychwyn yn adlewyrchu cyfrifoldebau datganoledig ac yn cefnogi craffu priodol yn y Senedd.
Mae noddwyr y Bil wedi bod yn gydweithredol iawn yn eu hagwedd at faterion datganoli, ac rwy'n ddiolchgar iddyn nhw am hynny. Heb os, mae'r Bil wedi cael ei gryfhau'n sylweddol mewn perthynas â datganoli wrth iddo fynd rhagddo. Rwyf hefyd yn ddiolchgar i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad a'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol am eu craffu manwl ar y memoranda cydsyniad deddfwriaethol. Mae eu gwaith wedi bod yn amhrisiadwy wrth lywio safbwynt Llywodraeth Cymru ar y cynnig hwn.
Rydym ni wedi gallu adlewyrchu pryderon a godwyd gan bwyllgorau'r Senedd ac wedi sicrhau gwelliannau sy'n rhoi swyddogaeth ymgynghori ffurfiol i Weinidogion Cymru wrth benodi comisiynydd marw â chymorth yn wirfoddol ac sy'n ei gwneud hi'n ofynnol i Weinidogion Cymru ymgynghori cyn gwneud unrhyw reoliadau ar farw â chymorth yng Nghymru. Mae'n bwysig bod yn glir bod y gwelliannau hyn yn ymwneud â materion cyfansoddiadol a gweithrediad gwasanaethau marw â chymorth yng Nghymru. Nid ydyn nhw'n mynd i'r afael â'r cwestiwn sylfaenol ynghylch a ddylid cyfreithloni marw â chymorth.
Nid yw craffu seneddol ar y Bil hwn, fel y gwyddom ni, wedi'i gwblhau eto. Mae'n dal i gael ei ystyried ar Gyfnod y Pwyllgor gan Dŷ'r Arglwyddi. Hyd yn hyn, mae mwy na 1,000 o welliannau wedi'u cyflwyno. Mae cyfanswm o 14 diwrnod eistedd wedi'u trefnu, sy'n adlewyrchu manylder y craffu a'r ystyriaeth barhaus o welliannau, gan gynnwys y rhai sy'n ystyried materion datganoledig yng Nghymru ac sy'n destun yr LCM atodol diweddaraf, Rhif 4.
Felly, rydym ni mewn sefyllfa anarferol. Mae'n annhebygol y bydd ystyriaeth seneddol o'r Bil yn cael ei gwblhau cyn diddymu'r Senedd hon. Ein hasesiad gorau, o ystyried y cyflymder presennol o gynnydd yn y Senedd, yw bod gwelliannau sy'n gofyn am femoranda cydsyniad deddfwriaethol pellach yn annhebygol cyn diwedd y tymor hwn yn y Senedd. Os, er gwaethaf yr asesiad hwnnw, mae'r sefyllfa yn newid, yna, wrth gwrs, bydd y Llywodraeth yn cyflwyno'r memoranda perthnasol.
Mae Llywodraeth Cymru wedi cymryd safbwynt niwtral tuag at farw â chymorth, a bydd pleidlais rydd heddiw i Aelodau Llafur ar y cynnig hwn ac ar y gwelliannau i'r cynnig a gynigiwyd gan Heledd Fychan. Rydym ni wedi bod yn gyson yn ein dull gweithredu drwy'r amser wrth geisio sicrhau bod gan Gymru bwerau, mesurau diogelu neu fecanweithiau goruchwylio priodol pe bai'r ddeddfwriaeth yn pasio. Bydd yr Aelodau, rwy'n gwybod, yn dymuno bod yn glir ynglŷn â'r hyn a allai ddigwydd pe bai'r Senedd yn gwrthod cydsyniad heddiw. Mae noddwyr y Bil wedi cadarnhau, o dan yr amgylchiadau hynny, y byddent yn ceisio tynnu cymal 42 o'r Bil. Byddai hynny'n golygu y byddai'r gyfraith yng Nghymru a Lloegr yn newid i ganiatáu marw â chymorth, ond ni fyddai unrhyw bwerau yn y Bil i Weinidogion Cymru weithredu gwasanaethau marw â chymorth yng Nghymru neu i oruchwylio neu reoleiddio gwasanaethau o'r fath.
Bydd yr Aelodau, rwy'n siŵr, yn gofyn a yw hyn yn rhywbeth y gallai'r Senedd geisio mynd i'r afael ag ef drwy ddeddfwriaeth Cymru yn unig. Wrth gwrs, mae gan Gymru gymhwysedd datganoledig mewn perthynas â'r gwasanaeth iechyd. O dan yr amgylchiadau hynny, byddai'n bosibl i Lywodraeth Cymru a'r Senedd yn y dyfodol ystyried deddfu mewn rhyw ffurf drwy Fil Cymru yn unig. Fodd bynnag, nid yw'n siŵr a allai Bil Cymru yn unig, ar ei ben ei hun, ddarparu fframwaith deddfwriaethol cynhwysfawr a chydlynol ar gyfer gwasanaethau marw â chymorth. Mae hynny'n dibynnu ar ffurf derfynol y Bil fel y'i pasiwyd gan y Senedd ac ar fodelau gweithredol nad ydyn nhw wedi'u datblygu'n llawn eto.
Mae'r Bil hefyd yn gwneud darpariaeth mewn meysydd sy'n ymwneud â materion a gedwir yn ôl. Am y rheswm hwnnw, byddai ceisio ailadrodd yn gydlynol yr union ddarpariaethau sy'n ddarostyngedig i'r LCM mewn Bil Cymru yn unig yn y dyfodol yn anodd. Er enghraifft, ni allai Bil Senedd yn unig yn y dyfodol wneud darpariaeth ar gyfer cyhoeddi canllawiau yng Nghymru mewn perthynas ag ymchwiliadau crwnerol. Byddai darpariaethau eraill yn gofyn am gydsyniad Gweinidog y Goron. Er na fyddai'n cyflawni darpariaethau'r LCM presennol, mae'n bosibl y gallai Bil y Senedd yn y dyfodol ddarparu darpariaethau gwahanol ac efallai mwy cyfyngedig i Gymru.
Llywydd, beth bynnag yw ein barn bersonol am yr egwyddor o farw â chymorth, mae'r ddadl ar yr LCM heddiw yn bleidlais ar y darpariaethau hynny yn y Bil sy'n ystyried materion datganoledig ac sy'n rhoi pwerau i Weinidogion wrth weithredu a chyflawni marw â chymorth yng Nghymru. Edrychaf ymlaen at y ddadl.
Dwi wedi derbyn a dethol y tri gwelliant i'r cynnig. Mae'r rhain i'w cyflwyno gan Mabon ap Gwynfor.
I have selected three amendments to the motion. I call on Mabon ap Gwynfor to move the amendments.
Gwelliant 1—Heledd Fychan
Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:
Yn gresynu at y diffyg ystyriaeth drylwyr o oblygiadau cyfansoddiadol y Bil hwn i Gymru yn ystod y broses ddeddfwriaethol.
Amendment 1—Heledd Fychan
Add as new point at end of motion:
Regrets the lack of thorough consideration of the constitutional implications of this Bill for Wales during the legislative process.
Gwelliant 2—Heledd Fychan
Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:
Yn credu y dylai Cymru gael pwerau llawn i ddewis deddfu neu beidio ynghylch cyfreithlondeb a gweithredu gwasanaethau marw â chymorth, fel sy'n digwydd yn yr Alban.
Amendment 2—Heledd Fychan
Add as new point at end of motion:
Believes that Wales should have full powers to choose to legislate or not regarding the legality and implementation of assisted dying services, as is the case in Scotland.
Gwelliant 3—Heledd Fychan
Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:
Yn galw ar Lywodraeth Cymru i gyflwyno sylwadau i Lywodraeth y DU, Senedd y DU a hyrwyddwyr y Bil i gynnwys darpariaeth yn y Bil i ddileu'r mater a gedwir yn ôl ynghylch y gyfraith droseddol ar hunanladdiad ym mharagraff 199 yn Atodlen 7A i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006.
Amendment 3—Heledd Fychan
Add as new point at end of motion:
Calls on the Welsh Government to make representations to the UK Government, the UK Parliament and the promoters of the Bill to include in the Bill a provision to remove the reservation as to the criminal law on suicide in paragraph 199 in Schedule 7A of the Government of Wales Act 2006.
Cynigiwyd gwelliannau 1, 2 a 3.
Amendments 1, 2 and 3 moved.
Diolch, Llywydd. Waeth beth yw fy marn bersonol i ar egwyddorion a moesoldeb y Bil sydd ar hyn o bryd yn mynd drwy Senedd y Deyrnas Gyfunol, nid dyna ydy testun y bleidlais heddiw. Nid yw'n ymwneud â phenderfynu a yw cymorth i farw yn gywir neu'n anghywir. Mae'n ymwneud â sut y byddai'r polisi hwn, pe bai'n dod yn gyfraith, yn cael ei lunio yng Nghymru, a sut y byddai'n gweithredu o fewn ein cyfrifoldebau datganoledig ni.
Mae'r gwahaniaeth hwnnw yn hanfodol. Nid pleidlais ar egwyddorion y Bil ydy hon, nac yn gymeradwyaeth na gwrthodiad ohonyn nhw. Ac eto, yn anffodus, y tu allan i'r Siambr yma, mae'n cael ei bortreadu fel pe baem ni'n penderfynu ar y cwestiwn moesol ei hun. Mae'n siomedig ein bod ni wedi cyrraedd sefyllfa lle gall cynnig cydsyniad deddfwriaethol hynod o gul gael ei ddehongli fel cydsyniad i'r Bil cyfan. Nid dyna ydy diben y bleidlais yma. Nid yw'n penderfynu a fydd cymorth i farw yn gyfreithlon. Yr hyn y mae'n ei wneud ydy ystyried sut y mae darpariaethau mewn Bil sy'n dal i esblygu yn rhyngweithio â phwerau datganoledig Cymru.
Ond hyd yn oed ar y cwestiwn cul hwnnw, fe ofynnir i ni symud ymlaen heb eglurder. Nid yw'r Bil wedi cwblhau ei daith drwy Dŷ'r Arglwyddi eto. Mae dros 1,000 o welliannau wedi'u cyflwyno, gyda chanran uchel dal heb gael eu trafod. Gallai nifer ohonyn nhw newid yn sylweddol y ffordd y mae'r ddeddfwriaeth yn rhyngweithio â chyfrifoldebau datganoledig Cymru. Ac eto, dim ond nifer fechan iawn o'r gwelliannau hynny sy'n cael eu hadlewyrchu yn y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol.
Yn ôl cyfaddefiad Llywodraeth Cymru, ni chynhaliwyd asesiad cynhwysfawr o effaith y mwyafrif o'r gwelliannau yma ar Gymru. Gallai hyd yn oed y gwelliannau a grybwyllir yn y cydsyniad yma eto newid cyn i'r Bil gael ei gwblhau. Felly, gofynnir i ni roi cydsyniad heb wybod beth fydd siâp terfynol y ddeddfwriaeth. Mi fyddwn ni'n pleidleisio yn y tywyllwch.
Mae'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol a'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad ill dau wedi tynnu sylw at y safbwynt cul y mae'r Bil wedi'i ystyried drwyddo. Nid mesur bychan mohono. Mae'n ymwneud â gofal iechyd yn ei ystyr ehangaf. Mae'n cyffwrdd â llywodraethu clinigol, trefniadau diogelu, goruchwyliaeth reoleiddiol, capasiti'r gweithlu, trefniadau comisiynu, pwysau ariannol a strwythur gwasanaethau gofal diwedd oes.
Thank you, Llywydd. Regardless of my personal views on the moral principles of this Bill that is currently making its way through the UK Parliament, they are not the subject of today's vote. It does not involve deciding whether assisted dying is right or wrong. It relates to how this policy, were it ultimately to become law, would be drawn up in Wales and how it would operate within our devolved responsibilities.
That difference is crucial. This isn't a vote on the principles of the Bill, nor is it approval or rejection of those fundamental principles. And yet, unfortunately, outside of this Chamber, the debate is often presented as if we were exactly deciding on that moral question itself. It's disappointing that we've arrived at a situation where a narrowly framed legislative consent motion can be interpreted by the public as consent for the Bill as a whole. That's not the purpose of this vote. It does not decide whether assisted dying will be legalised. What it does is to consider how the provisions in an evolving Bill interact with devolved powers in Wales.
But even on that narrow question, we're being asked to proceed without clarity. The Bill has not completed its journey through the House of Lords yet. Over 1,000 amendments have been tabled, with a significant proportion of them yet to be debated. And many of them could change significantly the way that the legislation interacts with devolved responsibilities in Wales. And yet, only a very small number of those amendments are reflected in the legislative consent memorandum.
As admitted by the Welsh Government itself, no comprehensive assessment was undertaken of how the vast majority of amendments could affect Wales. Even those amendments mentioned in the memorandum could yet change before the Bill completes its journey. We are, therefore, being asked to give consent without knowing what the final form of the legislation will be. We are being asked to vote in the dark.
The Health and Social Care Committee and the Legislation, Justice and Constitution Committee have both highlighted the narrow lens through which this Bill is being considered. It's not a minor or technical measure. It involves healthcare in its broadest sense. It touches on clinical governance, safeguarding arrangements, regulatory oversight, workforce capacity, commissioning arrangements, financial pressures and the wider structure of end-of-life care services.
To isolate only a handful of clauses rather than examine the Bill as a whole understates its impact on devolved responsibilities. The Senedd is not being given the opportunity to consider those implications properly. That is not how meaningful legislative consent should operate. It is also concerning that the Welsh Government hasn't published its legal assessment of how the Bill interacts with devolved competence, citing legal professional privilege. Members are being asked to reach a constitutional judgment without full sight of that analysis.
And there is, of course, a deeper issue. The Bill legislates in a wholly devolved field—healthcare. It will shape how services are delivered within the NHS in Wales and how safeguards and regulation operate within our system. Yet Wales hasn't been treated as an equal partner in shaping that framework. The implications for our settlement have been addressed narrowly and late. That is why we've tabled our amendments and why we are seeking your support for them tonight.
If legislation of this magnitude, dealing with one of the most profound areas of healthcare policy imaginable, can proceed in this way, it exposes a weakness in our current settlement. Wales should have that same clarity of competence as Scotland and Northern Ireland in this area. When a policy engages an entirely devolved field, this Senedd should not simply react to decisions taken elsewhere, it should have the authority to determine its own approach in line with the democratic will of its people.
To those who support the principle of the Bill, I say this: if you believe assisted dying should be lawful, it must be legislated for properly. This concerns one of the most consequential decisions a person can ever make. It demands safeguards, clarity and democratic legitimacy of the highest order. As matters stand, we don't know the final form of the Bill, yet we're being asked to give it consent. That isn't about raising obstacles for their own sake, it's because the issue is so profound that it must be done carefully and transparently, with full regard to Wales's responsibilities.
Finally, whatever the fate of this Bill at Westminster, one responsibility clearly rests with us here in Wales, and there is an urgent need to strengthen palliative and end-of-life care. That is within our competence. It commands cross-party agreement, and it must not be overshadowed by this debate. Diolch.
Mae ynysu dim ond llond llaw o gymalau yn hytrach nag archwilio'r Bil yn ei gyfanrwydd yn tanseilio ei effaith ar gyfrifoldebau datganoledig. Nid yw'r Senedd yn cael y cyfle i ystyried y goblygiadau hynny'n iawn. Nid dyna sut y dylai cydsyniad deddfwriaethol ystyrlon weithredu. Mae'n bryderus hefyd nad yw Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi ei hasesiad cyfreithiol o sut mae'r Bil yn rhyngweithio â chymhwysedd datganoledig, gan nodi braint broffesiynol gyfreithiol. Gofynnir i aelodau ddod i ddyfarniad cyfansoddiadol heb olwg llawn ar y dadansoddiad hwnnw.
Ac mae yna, wrth gwrs, fater dyfnach. Mae'r Bil yn deddfu mewn maes hollol ddatganoledig—gofal iechyd. Bydd yn llywio sut mae gwasanaethau yn cael eu darparu o fewn y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yng Nghymru a sut mae mesurau diogelu a rheoleiddio yn gweithredu o fewn ein system. Ond nid yw Cymru wedi cael ei thrin fel partner cyfartal wrth lunio'r fframwaith hwnnw. Mae'r goblygiadau i'n setliad wedi cael sylw yn gyffredinol ac yn hwyr. Dyna pam rydyn ni wedi cyflwyno ein gwelliannau a pham rydyn ni'n ceisio eich cefnogaeth iddyn nhw heno.
Os gall deddfwriaeth o'r maint hwn, sy'n delio ag un o'r meysydd mwyaf dwys o bolisi gofal iechyd y gellir ei ddychmygu, fynd ymlaen yn y modd hwn, mae'n datgelu gwendid yn ein setliad presennol. Dylai Cymru fod â'r un eglurder cymhwysedd â'r Alban a Gogledd Iwerddon yn y maes hwn. Pan fydd polisi yn ymwneud â maes hollol ddatganoledig, ni ddylai'r Senedd hon ymateb i benderfyniadau a wneir mewn mannau eraill, dylai fod â'r awdurdod i benderfynu ar ei dull ei hun yn unol ag ewyllys ddemocrataidd ei phobl.
I'r rhai sy'n cefnogi egwyddor y Bil, rwy'n dweud hyn: os ydych chi'n credu y dylai marw â chymorth fod yn gyfreithlon, rhaid deddfu'n briodol ar hynny. Mae hyn yn ymwneud ag un o'r penderfyniadau mwyaf pellgyrhaeddol y gall rhywun fyth ei wneud. Mae'n gofyn am ddiogelwch, eglurder a chyfreithlondeb democrataidd o'r radd flaenaf. Fel y mae pethau, nid ydym ni'n gwybod ffurf derfynol y Bil, ond gofynnir i ni gydsynio iddo. Nid yw hynny'n ymwneud â chodi rhwystrau er mwyn eu hunain, mae hynny oherwydd bod y mater mor ddyrys bod yn rhaid ei wneud yn ofalus ac yn dryloyw, gan ystyried cyfrifoldebau Cymru.
Yn olaf, beth bynnag yw tynged y Bil hwn yn San Steffan, mae un cyfrifoldeb yn amlwg yn gorwedd gyda ni yma yng Nghymru, ac mae angen brys i gryfhau gofal lliniarol a gofal diwedd oes. Mae hynny o fewn ein cymhwysedd. Mae'n gofyn am gytundeb trawsbleidiol, ac ni ddylai'r ddadl hon daflu cysgod drosto. Diolch.
Cadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, Peter Fox.
The Chair of the Health and Social Care Committee, Peter Fox.
Diolch, Llywydd. The Health and Social Care Committee has considered and reported on the first three memoranda for this Bill. In the time available, we have not been able to consider the fourth. Let me begin by saying that, whilst the subject matter of these LCMs is very emotive, the committee itself takes a neutral position on the matter of voluntary assisted dying for terminally ill adults. Our job has been to consider the provisions in the various LCMs. We have done this and made a number of recommendations to the Cabinet Secretary.
Amongst these recommendations is a call to the Cabinet Secretary to set out why he has chosen to take a narrow approach to the question of consent with this Bill. As we know, the Bill seeks to enable adults who are terminally ill to be lawfully provided with assistance to end their own life. The Bill achieves this by amending the Suicide Act 1961, which is restricted under Schedule 7B to the Government of Wales Act 2006. The Cabinet Secretary has previously stated that, although health is a broadly devolved area, the Welsh Government's assessment is that only a limited number of clauses in the Bill have regard to devolved matters and therefore require Senedd consent. However, the core provisions of the Bill will be delivered in a medical setting by healthcare professionals with a specific aim of alleviating pain and suffering. As such, we believe they could reasonably be considered to have regard to the extensively devolved matter of health. Had a broader approach to consent been adopted by the Welsh Government, we believe that a majority of the clauses in the Bill could have been considered to require Senedd consent.
The Cabinet Secretary's decision to adopt a narrow approach to consent, however, has meant that the Senedd's involvement in a decision of considerable public importance in an extensively devolved area has been more limited than it could otherwise have been. Given the significance of the subject matter and the strength of the public interest arguments, we believe the Cabinet Secretary should put more information into the public domain about his decision and why he chose not to take a broader approach to the question of consent, which could've enabled the greater involvement of the Senedd.
In our report on the first two memoranda, we commented on a number of policy matters, including the workforce implications of implementing the Bill in Wales; the need for provision of services in the Welsh language and for people whose first language is neither English or Welsh; and arrangements for monitoring the Act by the voluntary assisted dying commissioner. On this latter point, I note the amendment listed in memorandum 4, which has been sought by the Welsh Government in response to a recommendation of the health committee, that the Prime Minister should consult the Welsh Ministers before appointing a commissioner.
Our report also highlighted the significant implications of a symmetrical cross-border approach, should assisted dying services be made available in the future via the NHS in England, but not in Wales, and the uncertainty and inequity that patients would face in such a situation, as well as the operational challenges for health professionals. We also touched briefly on palliative and end-of-life care. As a committee, we were concerned about the potential longer term impact of the Bill on the provision of palliative and end-of-life care in Wales. We feel that if the provisions of the Bill were to be implemented in Wales, there must be a clear and definitive distinction made between assisted dying and palliative end-of-life care. Crucially, we believe that any future implementation of assisted dying services by the NHS in Wales must not impact negatively on funding for palliative and end-of-life care.
I want to close my contribution with a reminder that today's debate is not about the principle of assisted dying for terminally ill adults in Wales. It is about whether the Senedd gives its consent to the Welsh Ministers being given the powers to provide for voluntary assisted dying services in Wales via the NHS, as at some point in the future. A decision by the Senedd today to give consent to these memoranda will not necessarily lead to assisted dying services being available via the NHS in Wales. That would depend on the Bill itself receiving Royal Assent and on a future Welsh Government choosing to bring forward regulations. Diolch.
Diolch, Llywydd. Mae'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol wedi ystyried ac adrodd ar y tri memoranda cyntaf ar gyfer y Bil hwn. Yn yr amser sydd ar gael, nid ydym ni wedi gallu ystyried y pedwerydd. Gadewch i mi ddechrau trwy ddweud, er bod pwnc yr LCMs deddfwriaethol hyn yn emosiynol iawn, mae'r pwyllgor ei hun yn cymryd safbwynt niwtral ar y mater o farw â chymorth yn wirfoddol i oedolion terfynol wael. Ein gwaith ni yw ystyried y darpariaethau yn y gwahanol LCMs. Rydym ni wedi gwneud hyn ac wedi gwneud nifer o argymhellion i'r Ysgrifennydd Cabinet.
Ymhlith yr argymhellion hyn mae galwad i'r Ysgrifennydd Cabinet nodi pam ei fod wedi dewis cymryd agwedd gul at y cwestiwn o gydsyniad gyda'r Bil hwn. Fel y gwyddom ni, mae'r Bil yn ceisio galluogi oedolion sy'n derfynol wael i gael cymorth cyfreithlon i roi terfyn ar eu bywyd eu hunain. Mae'r Bil yn cyflawni hyn drwy ddiwygio Deddf Hunanladdiad 1961, sy'n gyfyngedig o dan Atodlen 7B i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006. Mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi datgan yn flaenorol, er bod iechyd yn faes datganoledig ar y cyfan, asesiad Llywodraeth Cymru yw mai dim ond nifer cyfyngedig o gymalau yn y Bil sy'n ystyried materion datganoledig ac felly mae angen cydsyniad y Senedd. Fodd bynnag, bydd darpariaethau craidd y Bil yn cael eu cyflwyno mewn lleoliad meddygol gan weithwyr gofal iechyd proffesiynol gyda'r nod penodol o leddfu poen a dioddefaint. Fel y cyfryw, credwn y gellid ystyried yn rhesymol eu bod yn ystyried y mater helaeth o iechyd. Pe bai Llywodraeth Cymru wedi mabwysiadu dull ehangach o gydsynio, credwn y gellid ystyried bod mwyafrif y cymalau yn y Bil wedi bod yn gofyn am gydsyniad y Senedd.
Mae penderfyniad yr Ysgrifennydd Cabinet i fabwysiadu dull cul o gydsynio, fodd bynnag, wedi golygu bod cyfranogiad y Senedd mewn penderfyniad o bwysigrwydd cyhoeddus sylweddol mewn maes datganoledig helaeth wedi bod yn fwy cyfyngedig nag y gallasai fod fel arall. O ystyried arwyddocâd y pwnc a chryfder y dadleuon o fudd y cyhoedd, credwn y dylai'r Ysgrifennydd Cabinet roi mwy o wybodaeth i'r parth cyhoeddus am ei benderfyniad a pham y dewisodd beidio â chymryd agwedd ehangach at y cwestiwn o gydsyniad, a allai fod wedi galluogi'r Senedd i gael mwy o ran.
Yn ein hadroddiad ar y ddau memoranda cyntaf, fe wnaethom ni sylwadau ar nifer o faterion polisi, gan gynnwys goblygiadau gweithredu'r Bil yng Nghymru ar y gweithlu; yr angen am ddarparu gwasanaethau yn yr iaith Gymraeg ac i bobl nad Saesneg na Chymraeg yw eu hiaith gyntaf; a threfniadau ar gyfer monitro'r Ddeddf gan y comisiynydd marw â chymorth yn wirfoddol. Ar y pwynt olaf hwn, nodaf y gwelliant a restrir ym memorandwm 4, a geisiwyd gan Lywodraeth Cymru mewn ymateb i argymhelliad gan y pwyllgor iechyd, y dylai'r Prif Weinidog ymgynghori â Gweinidogion Cymru cyn penodi comisiynydd.
Tynnodd ein hadroddiad sylw hefyd at oblygiadau sylweddol dull trawsffiniol cymesur, pe bai gwasanaethau marw â chymorth ar gael yn y dyfodol drwy'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol yn Lloegr, ond nid yng Nghymru, a'r ansicrwydd a'r annhegwch y byddai cleifion yn eu hwynebu mewn sefyllfa o'r fath, yn ogystal â'r heriau gweithredol i weithwyr iechyd proffesiynol. Fe wnaethom ni hefyd gyffwrdd yn fyr â gofal lliniarol a diwedd oes. Fel pwyllgor, roeddem ni'n pryderu am effaith hirdymor bosibl y Bil ar ddarparu gofal lliniarol a gofal diwedd oes yng Nghymru. Rydym yn teimlo, pe bai darpariaethau'r Bil yn cael eu gweithredu yng Nghymru, bod yn rhaid gwahaniaethu'n glir a phendant rhwng marw â chymorth a gofal lliniarol diwedd oes. Yn hollbwysig, credwn na ddylai unrhyw weithrediad o wasanaethau marw â chymorth gan y Gwasanaeth Iechyd Gwladol yng Nghymru yn y dyfodol effeithio'n negyddol ar gyllid ar gyfer gofal lliniarol a diwedd oes.
Fe hoffwn i gloi fy nghyfraniad drwy atgoffa nad yw'r ddadl heddiw yn ymwneud â'r egwyddor o farw â chymorth i oedolion terfynol wael yng Nghymru. Mae'n ymwneud ag a yw'r Senedd yn cydsynio i Weinidogion Cymru gael y pwerau i ddarparu ar gyfer gwasanaethau marw â chymorth yn wirfoddol yng Nghymru drwy'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, fel ar ryw adeg yn y dyfodol. Ni fydd penderfyniad gan y Senedd heddiw i gydsynio i'r memoranda hyn o reidrwydd yn arwain at wasanaethau marw â chymorth fod ar gael drwy'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol yng Nghymru. Byddai hynny'n dibynnu ar y Bil ei hun yn derbyn Cydsyniad Brenhinol ac ar Lywodraeth Cymru yn y dyfodol yn dewis cyflwyno rheoliadau. Diolch.
Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad sydd nesaf—Mike Hedges.
The Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee next—Mike Hedges.
Diolch, Llywydd. The Legislation, Justice and Constitution Committee reported on the first two memorandums in October 2025 and laid its second report on memorandum No. 3 at the end of last month. Memorandum No. 4 was laid last week, in recess. We have not therefore had time to consider it in detail and report on it.
At the outset, it is important to keep in mind that today's debate is about whether the Senedd consents or does not consent to the clauses of the Bill that are listed in the motion. As our second report highlights, the memorandum covers complex matters. As a result, the committee's second report made 13 recommendations, including further information from the Welsh Government, in particular aimed at clarifying what the outcome of a vote on this motion will mean to the potential for assisted dying services in Wales, both via the NHS and via non-NHS providers. We are grateful to the Cabinet Secretary for responding to our report promptly, enabling publication of that response well in advance of today's debate. I draw that response and the information it contains to the attention of the Senedd.
I would like to highlight a few points. The committee considers that the majority of clauses in the Bill require the consent of the Senedd on the grounds that they have regard to the devolved matter of health. The Welsh Government disagrees, but, unhelpfully, has told us that it cannot explain why this is the case without waiving legal and professional privilege. However, the Welsh Government has not made that argument in relation to the other 185 supplementary legislative consent memorandums, covering 71 UK Government Bills, that the Legislation, Justice and Constitution Committee has considered in the six Senedd. In our second report, we therefore asked the Cabinet Secretary to explain the Welsh Government's reasoning for this discrepancy in approach. Unfortunately, the Welsh Government's response did not address that issue; on such an important point, that is disappointing.
We also asked the Cabinet Secretary to explain why the Welsh Government selected only five amendments out of the 1,159 tabled in the House of Lords for inclusion in memorandum No. 3. The Welsh Government responded that it has taken a pragmatic approach to preparing the legislative consent memorandum for the Bill. As a consequence, it says that it has not been practical or proportionate to undertake a full analysis of all the amendments tabled, and so has focused its detailed assessment only on the Bill sponsor's proposed amendments. The Cabinet Secretary confirmed that, should any of the other 1,154 amendments be agreed by the House of Lords, the Welsh Government would bring forward a further supplementary legislative consent memorandum in respect of those amendments, if the Welsh Government considers that they have regard to devolved matters. However, the Cabinet Secretary also highlighted in his response that, ultimately, it's for the UK Parliament to determine whether to legislate, irrespective of where the consent has been given.
In closing, I would like to highlight one other point, which I touched on earlier. Through recommendations 10, 11 and 12 of our second report, we are seeking to understand two specific issues: first, what the implications would be for assisted dying in Wales if the Senedd provides consent for the clauses listed in the motion, and, secondly, what the implication would be if the Senedd withholds consent to those clauses. Specifically, we were seeking to understand what the implications would be in the context of NHS and non-NHS services. As part of his response to the implications of the Senedd withholding its consent, the Cabinet Secretary said that independent providers of non-NHS services could still be established in Wales due to the change in the criminal law following the commencement of other provisions in the Act. It would help if the Cabinet Secretary could clarify this point, namely what would happen if the Senedd votes not to give consent to the clauses in today's motion and they are removed from the Bill as a result? Would the practical result be that the Welsh Ministers will not have the power to make regulations providing for voluntary assisted dying services in the NHS setting, but non-NHS services for assisted dying would still be lawfully provided in Wales?
Diolch, Llywydd. Adroddodd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad ar y ddau femorandwm cyntaf ym mis Hydref 2025 a chyflwynodd ei ail adroddiad ar femorandwm rhif 3 ddiwedd y mis diwethaf. Cyflwynwyd memorandwm rhif 4 yr wythnos diwethaf, yn ystod yr egwyl. Felly, nid ydym wedi cael amser i'w ystyried yn fanwl ac adrodd arno.
Ar y dechrau, mae'n bwysig cofio bod y ddadl heddiw yn ymwneud ag a yw'r Senedd yn cydsynio ai peidio â chymalau'r Bil sydd wedi'u rhestru yn y cynnig. Fel y mae ein hail adroddiad yn tynnu sylw ato, mae'r memorandwm yn ymdrin â materion cymhleth. O ganlyniad, gwnaeth ail adroddiad y pwyllgor 13 o argymhellion, gan gynnwys rhagor o wybodaeth gan Lywodraeth Cymru, gyda'r nod o egluro beth fydd canlyniad pleidlais ar y cynnig hwn yn ei olygu i'r potensial ar gyfer gwasanaethau marw â chymorth yng Nghymru, drwy'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol a thrwy ddarparwyr nad ydyn nhw'n rhan o'r gwasanaeth iechyd. Rydym ni'n ddiolchgar i'r Ysgrifennydd Cabinet am ymateb i'n hadroddiad yn brydlon, gan alluogi cyhoeddi'r ymateb hwnnw ymhell cyn y ddadl heddiw. Tynnaf sylw'r Senedd at yr ymateb hwnnw a'r wybodaeth sydd ynddo.
Fe hoffwn i dynnu sylw at ambell beth. Mae'r pwyllgor o'r farn bod y mwyafrif o'r cymalau yn y Bil yn gofyn am gydsyniad y Senedd ar y sail eu bod yn ystyried y mater datganoledig o iechyd. Mae Llywodraeth Cymru yn anghytuno, ond, i gymhlethu pethau, mae wedi dweud wrthym ni na all esbonio pam mae hyn yn wir heb hepgor braint gyfreithiol a phroffesiynol. Fodd bynnag, nid yw Llywodraeth Cymru wedi gwneud y ddadl honno mewn perthynas â'r 185 memorandwm cydsyniad deddfwriaethol atodol arall, sy'n cwmpasu 71 Bil Llywodraeth y Deyrnas Unedig, y mae'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad wedi'u hystyried yn y chwe Senedd. Yn ein hail adroddiad, fe wnaethom ni felly ofyn i'r Ysgrifennydd Cabinet esbonio rhesymeg Llywodraeth Cymru dros yr anghysondeb hwn yn y dull gweithredu. Yn anffodus, nid oedd ymateb Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â'r mater hwnnw; ar bwynt mor bwysig, mae hynny'n siomedig.
Fe ofynnon ni hefyd i'r Ysgrifennydd Cabinet esbonio pam mai dim ond pum gwelliant a ddewisodd Llywodraeth Cymru o'r 1,159 a gyflwynwyd yn Nhŷ'r Arglwyddi i'w cynnwys ym memorandwm Rhif 3. Ymatebodd Llywodraeth Cymru ei bod wedi mabwysiadu agwedd bragmatig at baratoi'r memorandwm cydsyniad deddfwriaethol ar gyfer y Bil. O ganlyniad, mae'n dweud nad yw wedi bod yn ymarferol nac yn gymesur i gynnal dadansoddiad llawn o'r holl welliannau a gyflwynwyd, ac felly mae wedi canolbwyntio ei asesiad manwl ar welliannau arfaethedig noddwr y Bil yn unig. Cadarnhaodd yr Ysgrifennydd Cabinet, pe bai Tŷ'r Arglwyddi yn cytuno ar unrhyw un o'r 1,154 o welliannau eraill, y byddai Llywodraeth Cymru yn cyflwyno memorandwm cydsyniad deddfwriaethol atodol pellach mewn perthynas â'r gwelliannau hynny, os yw Llywodraeth Cymru o'r farn eu bod yn ystyried materion datganoledig. Fodd bynnag, tynnodd yr Ysgrifennydd Cabinet sylw hefyd yn ei ymateb mai, yn y pen draw, mater i Senedd y Deyrnas Unedig yw penderfynu a ddylid deddfu, ni waeth i ba agweddau y cydsyniwyd.
I gloi, fe hoffwn i dynnu sylw at un pwynt arall, y crybwyllais ag ef yn gynharach. Drwy argymhellion 10, 11 a 12 o'n hail adroddiad, rydym yn ceisio deall dau fater penodol: yn gyntaf, beth fyddai'r goblygiadau ar gyfer marw â chymorth yng Nghymru pe bai'r Senedd yn cydsynio i'r cymalau a restrir yn y cynnig, ac, yn ail, beth fyddai'r goblygiadau pe bai'r Senedd yn gwrthod cydsynio i'r cymalau hynny. Yn benodol, roeddem ni'n ceisio deall beth fyddai'r goblygiadau yng nghyd-destun gwasanaethau'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol a gwasanaethau nad ydyn nhw'n rhan o'r gwasanaeth iechyd. Fel rhan o'i ymateb i oblygiadau'r Senedd yn gwrthod cydsynio, dywedodd yr Ysgrifennydd Cabinet y gallai darparwyr annibynnol gwasanaethau nad ydyn nhw'n rhan o'r gwasanaeth iechyd gael eu sefydlu yng Nghymru o hyd oherwydd y newid yn y gyfraith droseddol yn dilyn dechrau darpariaethau eraill yn y Ddeddf. Byddai'n help pe bai 'r Ysgrifennydd Cabinet yn gallu egluro'r pwynt hwn, sef beth fyddai'n digwydd pe bai'r Senedd yn pleidleisio i beidio â chydsynio i'r cymalau yn y cynnig heddiw a'u bod yn cael eu tynnu o'r Bil o ganlyniad? Ai'r canlyniad ymarferol fyddai na fyddi gan Weinidogion Cymru y pŵer i wneud rheoliadau sy'n darparu ar gyfer gwasanaethau marw â chymorth yn wirfoddol yn y Gwasanaeth Iechyd Gwladol, ond byddai gwasanaethau nad ydyn nhw'n rhan o'r gwasanaeth iechyd ar gyfer marw â chymorth yn dal i gael eu darparu'n gyfreithlon yng Nghymru?
I rise today to speak against this motion. I know that there are some very well-intentioned comments that have been made, attempting to decouple discussions on the principle of this Bill with the discussion on the specific clauses that are before us, but I'm afraid it's impossible to completely disentangle the two, because this is not merely a debate about those particular clauses, it is actually a debate about the fundamental values, I believe, of our nation and the very meaning of compassion.
Now, let's be honest about the task before us. While the term 'assisted dying' is used by many to soften the reality, we are actually talking about assisted suicide. Language is the lens through which we view morality, and by sanitising the vocabulary, I do think that we risk masking the true gravity of the principle that this particular piece of legislation supports. And that principle is state-sanctioned provision of lethal means for a citizen to end their life.
Now, as many of you will know, my world view is rooted by my Christian faith, and I believe that every human life is a gift possessed of an inherent dignity that does not diminish with illness, disability or age. The sanctity of life is the cornerstone, and has been for a very long time, of all our medical ethics. And as a matter of conscience, therefore, I cannot support a framework that treats some lives as less worthy of protection than others. I'm not alone in this conviction. Just this month, a historic joint statement was issued by faith leaders across Wales representing the Christian, Jewish, Muslim, Hindu and Sikh communities. And they've spoken with one voice to warn of the very serious implications that this law could have on vulnerable people.
But it's not just the religious community and people of faith that are sounding the alarm. We must also listen to the very people we would be asking to carry out this act—our healthcare professionals. The Association for Palliative Medicine, representing those who actually care for the dying every single day, remains staunchly opposed to this legislation, as does the Royal College of General Practitioners. They've maintained a position of opposition, citing the unacceptable risk to the doctor-patient relationship. And then there's the Royal College of Psychiatrists. They've raised concerns about a lack of safeguards for those with poor mental health. Now, when the experts in health and end-of-life care tell us that this will fundamentally damage the trust between a clinician and a patient, it's our duty to listen to what they say.
And there is, Llywydd, a profound constitutional problem with this motion, as has already been discussed by Mabon ap Gwynfor, because we are being asked to grant legislative consent to a Bill that is still moving through the UK Parliament. As the Minister has already identified, there are over 1,000 amendments that are still under consideration, and I can't help but feel that we're effectively being asked to sign a blank cheque. How can this Senedd properly scrutinise the impact on all of our devolved health services and functions when the final version of the safeguards, or the lack of them, is still yet to be fully known? So, I'm firmly of the view that to grant consent now would be an abdication of our responsibility to the people of Wales, who rightly expect that this Senedd should be able to debate matters in the full knowledge of their implications for Wales.
Now, turning to the safeguards in the current version of the Bill, we were initially promised a High Court shield, whereby a judge would be required to sign off each request for an assisted death. That safeguard has now been completely removed. And one issue that no safeguard can address is that of coercive control. One of the main threats posed by assisted suicide laws is the danger that people living in abusive situations will be coerced into ending their lives. And I believe that that's a very, very dangerous loophole.
Rwy'n codi heddiw i siarad yn erbyn y cynnig hwn. Rwy'n gwybod bod rhai sylwadau wedi'u gwneud gyda bwriadau da iawn, yn ceisio datgysylltu trafodaethau ar egwyddor y Bil hwn gyda'r drafodaeth ar y cymalau penodol sydd o'n blaenau, ond rwy'n ofni ei bod hi'n amhosibl datgysylltu'r ddau yn llwyr, oherwydd nid dadl am y cymalau penodol hynny yn unig yw hon, mae'n ddadl mewn gwirionedd am werthoedd sylfaenol, rwy'n credu, ein cenedl ac ystyr tosturi.
Nawr, gadewch i ni fod yn onest am y dasg sydd o'n blaenau. Er bod y term 'marw â chymorth' yn cael ei ddefnyddio gan lawer i feddalu'r realiti, rydym ni mewn gwirionedd yn siarad am hunanladdiad â chymorth. Iaith yw'r lens a welwn ni foesoldeb drwyddo, a thrwy ddiheintio'r eirfa, rwy'n credu ein bod yn peryglu cuddio gwir ddifrifoldeb yr egwyddor y mae'r darn penodol hwn o ddeddfwriaeth yn ei chefnogi. A'r egwyddor honno yn ddarpariaeth gyda chefnogaeth y wladwriaeth o ddulliau marwol i ddinesydd ddod â'u bywyd i ben.
Nawr, fel y gŵyr llawer ohonoch chi, mae fy ngolwg ar y byd wedi'i wreiddio gan fy ffydd Gristnogol, ac rwy'n credu bod pob bywyd dynol yn rhodd sydd ag urddas cynhenid nad yw'n lleihau gyda salwch, anabledd neu oedran. Sancteiddrwydd bywyd yw conglfaen ein holl foesoldeb meddygol, ac felly y bu hi ers amser maith. Ac fel mater o gydwybod, felly, ni allaf gefnogi fframwaith sy'n trin rhai bywydau fel llai teilwng o amddiffyniad nag eraill. Nid wyf ar fy mhen fy hun yn yr argyhoeddiad hwn. Dim ond y mis hwn, cyhoeddwyd datganiad hanesyddol ar y cyd gan arweinwyr ffydd ledled Cymru sy'n cynrychioli'r cymunedau Cristnogol, Iddewig, Mwslimaidd, Hindŵaidd a Sikh. Ac maen nhw wedi siarad gydag un llais i rybuddio am oblygiadau difrifol iawn posib y gyfraith hon ar bobl agored i niwed.
Ond nid y gymuned grefyddol a phobl ffydd yn unig sy'n codi pryderon. Rhaid i ni hefyd wrando ar yr union bobl y byddem yn gofyn iddyn nhw gyflawni'r weithred hon - ein gweithwyr gofal iechyd proffesiynol. Mae'r Gymdeithas Feddygaeth Liniarol, sy'n cynrychioli'r rhai sy'n gofalu am y rhai sy'n marw bob dydd, yn parhau i wrthwynebu'r ddeddfwriaeth hon, fel ag y mae Coleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol. Maen nhw wedi cynnal safbwynt o wrthwynebiad, gan nodi'r risg annerbyniol i'r berthynas rhwng y meddyg a'r claf. Ac yna mae Coleg Brenhinol y Seiciatryddion. Maen nhw wedi codi pryderon am ddiffyg mesurau diogelu i'r rhai sydd ag iechyd meddwl gwael. Nawr, pan fydd yr arbenigwyr mewn iechyd a gofal diwedd oes yn dweud wrthym ni y bydd hyn yn niweidio'r ymddiriedaeth rhwng clinigydd a chlaf yn sylfaenol, mae'n ddyletswydd arnom ni i wrando ar yr hyn maen nhw'n ei ddweud.
Ac mae yna, Llywydd, broblem gyfansoddiadol ddofn gyda'r cynnig hwn, fel y trafodwyd eisoes gan Mabon ap Gwynfor, oherwydd gofynnir i ni roi cydsyniad deddfwriaethol i Fil sy'n dal i symud trwy Senedd y Deyrnas Unedig. Fel y mae'r Gweinidog eisoes wedi nodi, mae dros 1,000 o welliannau sy'n dal i gael eu hystyried, ac ni allaf helpu ond teimlo bod gofyn i ni lofnodi siec wag i bob pwrpas. Sut gall y Senedd hon graffu'n iawn ar yr effaith ar ein holl wasanaethau a swyddogaethau iechyd datganoledig pan na wyddys yn iawn eto beth fydd fersiwn derfynol y mesurau diogelu, neu eu diffyg? Felly, rwy'n gryf o'r farn y byddai cydsynio nawr yn ymwrthod â'n cyfrifoldeb i bobl Cymru, sy'n disgwyl yn briodol y dylai'r Senedd hon allu trafod materion yn llawn wybod am eu goblygiadau i Gymru.
Nawr, gan droi at y mesurau diogelu yn y fersiwn gyfredol o'r Bil, addawyd i ddechrau amddiffyniad yr Uchel Lys, lle byddai'n ofynnol i farnwr lofnodi pob cais am farwolaeth â chymorth. Mae'r diogelwch hwnnw bellach wedi'i ddileu'n llwyr. Ac un mater na all unrhyw ddiogelwch fynd i'r afael ag ef yw rheolaeth orfodol. Un o'r prif fygythiadau sy'n gysylltiedig â chyfreithiau hunanladdiad â chymorth yw'r perygl y bydd pobl sy'n byw mewn sefyllfaoedd o gam-drin yn cael eu gorfodi i ddod â'u bywydau i ben. Ac rwy'n credu bod hynny'n ddiffyg peryglus iawn, iawn.
Will you give way?
A wnewch chi ildio?
I'll happily give way, yes.
Gwnaf, byddaf yn hapus i ildio.
I understand the criticisms the Member has of the Bill, but the vote tonight has got nothing to do with any of that. And if this Senedd withholds its consent, all it will do is make it more difficult to design public services in Wales in a thoughtful way. So, he's trying to make a broader point, but the specifics of what he will achieve by that would cause difficulty. What would that achieve?
Rwy'n deall y feirniadaeth sydd gan yr Aelod o'r Bil, ond nid oes gan y bleidlais heno unrhyw beth i'w wneud â dim o hynny. Ac os yw'r Senedd hon yn gwrthod cydsynio, y cyfan a wnaiff hynny yw ei gwneud hi'n anoddach dylunio gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru mewn ffordd feddylgar. Felly, mae'n ceisio gwneud pwynt ehangach, ond byddai manylion yr hyn y bydd yn ei gyflawni trwy hynny yn achosi anhawster. Beth fyddai hynny'n ei gyflawni?
I believe that should this Senedd wish to legislate on these matters in the future, then it needs to be able to do so in the full light of day, knowing fully what the Bill in its entirety is actually saying, in detail, so that we can properly scrutinise it. We're not in that position at the moment. You've just heard the Chairs of two committees tell us that this Bill has not been subject to proper scrutiny, even the clauses before us this afternoon. So, clinicians involved in signing off requests for assisted suicide could easily miss a history of domestic abuse or long-term coercion, and I don't believe that, therefore, this is a robust law, and I do believe that it's neglected in terms of its drafting.
And we must also address the chilling socioeconomic reality of this Bill. In Wales, we're very familiar with the inverse care law. It's something we've discussed on many occasions in this Senedd, and that is the principle that those with the greatest need for healthcare are very often the least likely to receive it. And if assisted suicide were to be legalised, then we risk a terrifying new iteration of this law. Data from other countries points clearly to the fact that those in poorer, more marginalised communities who may lack access to high-quality palliative care are more likely to seek to end their lives. And when high-quality care is a luxury at the end of life, but state-facilitated suicide is free, the choice for a person in poverty is not a choice, it’s a societal pressure. I do not want people to be put into a situation where the option to die actually becomes a duty to die for those who feel that they're a financial burden.
So, to conclude, the state's priority, in my view, should be to support people at the end of their lives, to alleviate suffering, not to help them commit suicide. We face a choice in this Senedd about how we use public money. Welsh hospices are in the middle of a funding crisis, and I believe that we should use taxpayers' money to ensure that as many people in Wales as possible have access to the high-quality palliative care that they deserve, affirming their dignity, the dignity of every single person in this country, until their last natural breath. So, for the sake of the vulnerable, for the integrity of our medical profession, and out of respect for the sanctity of human life, I urge Members to refuse consent to this flawed, dangerous and incomplete Bill.
Rwy'n credu, os yw'r Senedd hon yn dymuno deddfu ar y materion hyn yn y dyfodol, yna mae angen iddi allu gwneud hynny gyda'r wybodaeth lawn o'i blaen, gan wybod yn llawn beth mae'r Bil yn ei gyfanrwydd yn ei ddweud mewn gwirionedd, yn fanwl, fel y gallwn ni graffu'n iawn arno. Dydyn ni ddim yn y sefyllfa honno ar hyn o bryd. Rydych chi newydd glywed Cadeiryddion dau bwyllgor yn dweud wrthym ni nad yw'r Bil hwn wedi bod yn destun craffu priodol, hyd yn oed y cymalau sydd o'n blaenau y prynhawn yma. Felly, gallai clinigwyr sy'n ymwneud â llofnodi ceisiadau am hunanladdiad â chymorth yn hawdd golli hanes o gam-drin domestig neu orfodaeth hirdymor, ac nid wyf yn credu bod hon yn gyfraith gadarn, ac rwy'n credu ei bod yn cael ei hesgeuluso o ran ei drafftio.
Ac mae'n rhaid i ni hefyd fynd i'r afael â realiti economaidd-gymdeithasol iasol y Bil hwn. Yng Nghymru, rydym ni'n gyfarwydd iawn â'r ddeddf gofal gwrthgyfartal. Mae'n rhywbeth rydym ni wedi'i thrafod ar sawl achlysur yn y Senedd hon, sef yr egwyddor bod y rhai sydd â'r angen mwyaf am ofal iechyd yn aml y lleiaf tebygol o gael hynny. A phe cai hunanladdiad â chymorth ei gyfreithloni, yna mae yna beryg y gwelwn ni ailadrodd brawychus y ddeddf hon. Mae data o wledydd eraill yn dangos yn glir y ffaith bod y rhai mewn cymunedau tlotach, mwy ymylol sydd efallai heb fynediad at ofal lliniarol o ansawdd uchel yn fwy tebygol o geisio dod â'u bywydau i ben. A phan fo gofal o ansawdd uchel yn foethusrwydd ar ddiwedd oes, ond mae hunanladdiad wedi'i hwyluso gan y wladwriaeth yn rhad ac am ddim, nid yw'r dewis i berson mewn tlodi yn ddewis, mae'n bwysau cymdeithasol. Does arnaf i ddim eisiau i bobl gael eu rhoi mewn sefyllfa lle mae'r dewis i farw mewn gwirionedd yn dod yn ddyletswydd i farw i'r rhai sy'n teimlo eu bod yn faich ariannol.
Felly, i gloi, blaenoriaeth y wladwriaeth, yn fy marn i, ddylai fod i gefnogi pobl ar ddiwedd eu hoes, i leddfu dioddefaint, nid eu helpu i gyflawni hunanladdiad. Rydym ni'n wynebu dewis yn y Senedd hon ynghylch sut rydym ni'n defnyddio arian cyhoeddus. Mae hosbisau yng Nghymru yng nghanol argyfwng ariannu, ac rwy'n credu y dylem ni ddefnyddio arian trethdalwyr i sicrhau bod cymaint o bobl yng Nghymru â phosibl yn cael mynediad at y gofal lliniarol o ansawdd uchel y maen nhw'n ei haeddu, gan gadarnhau eu hurddas, urddas pob person yn y wlad hon, hyd at eu hanadl naturiol olaf. Felly, er mwyn y bregus, er mwyn uniondeb ein proffesiwn meddygol, ac o barch at sancteiddrwydd bywyd dynol, rwy'n annog Aelodau i wrthod cydsynio i'r Bil diffygiol, peryglus ac anghyflawn hwn.
This is a debate where I know that everyone is moved by compassion. The desire not to see someone they love suffer is something that nobody can disagree with. My argument, though, is that we must also think about those people who are not surrounded by love—disabled people, those in vulnerable positions, people who are poor or lonely or being abused who could feel compelled to end their life, not to be a burden. That is not scaremongering. It is a reflection of the reality seen in every jurisdiction in the world where assisted dying has been legalised. People who are vulnerable have felt and have become less safe, less protected, less valued.
There are specific problems with this Bill. It is not designed for Wales. We are treated as an add-on to a Westminster private Member’s Bill, a Bill that has deep and significant flaws. We are being threatened with the scenario that if we vote 'no', people will only be able to access assisted dying privately in Wales. That is not the case. There would be four years when Wales could legislate, should it choose to, and create a fairer system that actually works for Wales. Attempts to give Wales a veto in this Bill were removed by the House of Commons, leaving us in this situation where we are being asked to give consent to something when we have no idea what the final Bill will end up looking like—like legislating with a blindfold over our eyes and restraints on our hands. This is no way to treat a Parliament. This is no way to treat a nation.
And this Bill is no way to treat vulnerable human beings. There is a reason why so many palliative care doctors are against it, why the royal colleges of physicians and psychiatrists have said they cannot support it, why Marie Curie and Hospice UK have expressed concern: because of the burden it would place on doctors who would be obliged—obliged—to offer assisted dying to anyone when they are given a potentially terminal diagnosis. That is, when a patient is at their most vulnerable, instead of being offered hope, doctors will be compelled to offer this as an option. It is cruel and will lead to people feeling it would be selfish to carry on because of the high costs of their care. Palliative care doctors have told me that many patients they've cared for have gone through a phase at that point of diagnosis of wanting everything to end, but that almost all their patients find things to live for: new grandchildren, new experiences—reasons to stay alive. I am not talking about people who want to die; I am talking about people who might want to live. Putting such a blunt and forced obligation on doctors protects neither patients nor those caring for them. I say again, it is no way to treat human beings.
And what we are presented with might well become worse. In Oregon, eligibility criteria have been widened so that now people can have an assisted death for diabetes, anorexia, arthritis—diagnoses from which people can recover; lives that will have been ended, that might have got better. There are inadequate safeguards to protect victims of domestic abuse and coercive control, which has been highlighted by domestic abuse charities. Disabled people's organisations, not to mention Baroness Tanni Grey-Thompson in the Lords, have warned about how disabled people's lives have been treated as an afterthought with this Bill. I understand the motivation of those who support this Bill. I empathise entirely with the idea of not wanting to see people suffer. But the fear and terror I have is how this will end in situations where disabled people, those who are poor, lonely or abused will be led to feel that they have no choice but to end their life, where investment in palliative care is lessened and desperate people will feel obliged to take a step they can never take back—all the lives of the people we will never meet, but who will be affected fatally by this decision. I accept and acknowledge fully that this is a vote on the legislative situation. It cannot be separated in many people's minds from the more substantive issue, which is why I'm making these points. It is for these reasons that I will be voting against—[Interruption.] I will take Julie Morgan's intervention.
Mae hon yn ddadl lle rwy'n gwybod yr effeithir ar bawb gan dosturi. Mae'r awydd i beidio â gweld rhywun maen nhw'n ei garu yn dioddef yn rhywbeth na all neb anghytuno ag ef. Fy nadl i, fodd bynnag, yw bod yn rhaid i ni hefyd feddwl am y bobl hynny nad ydyn nhw wedi'u hamgylchynu gan gariad—pobl anabl, y rhai mewn sefyllfaoedd bregus, pobl sy'n dlawd neu'n unig neu'n cael eu cam-drin a allai deimlo eu bod o dan bwysau i roi terfyn ar eu bywyd, nid i fod yn faich. Nid codi bwganod mo hynny. Mae'n adlewyrchiad o'r realiti a welir ym mhob awdurdodaeth yn y byd lle mae marw â chymorth wedi'i gyfreithloni. Mae pobl sy'n agored i niwed wedi teimlo ac wedi dod yn llai diogel, gyda llai o sicrwydd iddyn nhw, a llai o werthfawrogiad.
Mae problemau penodol gyda'r Bil hwn. Nid yw wedi'i gynllunio ar gyfer Cymru. Fe gawn ni ein trin fel ychwanegiad i Fil Aelod preifat yn San Steffan. Rydym yn cael ein bygwth gyda'r senario os byddwn yn pleidleisio 'na', bydd pobl ond yn gallu cael mynediad at farw â chymorth yn breifat yng Nghymru. Nid yw hynny'n wir. Byddai pedair blynedd pan allai Gymru ddeddfu, pe bai'n dewis, a chreu system decach sy'n gweithio i Gymru mewn gwirionedd. Cafodd ymdrechion i roi feto i Gymru yn y Bil hwn eu dileu gan Dŷ'r Cyffredin, gan ein gadael yn y sefyllfa hon lle gofynnir i ni gydsynio i rywbeth pan nad oes gennym ni syniad sut olwg fydd ar y Bil terfynol—fel deddfu gyda gorchudd dros ein llygaid a gefynnau ar ein dwylo. Nid yw hyn yn ffordd o drin Senedd. Nid yw hyn yn ffordd o drin cenedl.
Ac nid yw'r Bil hwn yn ffordd o drin pobl agored i niwed. Mae yna reswm pam mae cymaint o feddygon gofal lliniarol yn ei erbyn, pam mae'r colegau brenhinol meddygon a seiciatryddion wedi dweud na allan nhw ei gefnogi, pam mae Marie Curie a Hospice UK wedi mynegi pryder: oherwydd y baich y byddai'n ei roi ar feddygon a fyddai'n cael eu gorfodi—eu gorfodi—i gynnig marw â chymorth i unrhyw un pan fyddant yn cael diagnosis terfynol a allai fod yn derfynol. Hynny yw, pan fydd claf fwyaf agored i niwed, yn hytrach na chynnig gobaith, bydd meddygon yn cael eu gorfodi i gynnig hyn fel dewis. Mae'n greulon a bydd yn arwain at bobl yn teimlo y byddai'n hunanol parhau oherwydd costau uchel eu gofal. Mae meddygon gofal lliniarol wedi dweud wrtha i fod llawer o gleifion maen nhw wedi gofalu amdanyn nhw wedi mynd trwy gyfnod bryd hynny yn y diagnosis o eisiau i bopeth ddod i ben, ond bod bron pob un o'u cleifion yn dod o hyd i bethau i fyw amdanyn nhw: wyrion a wyresau newydd, profiadau newydd—rhesymau i aros yn fyw. Dydw i ddim yn sôn am bobl sydd eisiau marw; rwy'n sôn am bobl a allai fod eisiau byw. Nid yw rhoi rhwymedigaeth mor amrwd a gorfodol ar feddygon yn amddiffyn cleifion na'r rhai sy'n gofalu amdanyn nhw. Rwy'n dweud eto, nid yw'n ffordd o drin bodau dynol.
Ac efallai y bydd yr hyn sy'n cael ei gyflwyno i ni yn gwaethygu. Yn Oregon, mae'r meini prawf cymhwysedd wedi'u hehangu fel y gall pobl nawr gael marwolaeth â chymorth ar gyfer diabetes, anorecsia, arthritis—diagnosisau y gall pobl wella ohonyn nhw; bywydau a fydd wedi dod i ben, a allai fod wedi gwella. Nid oes mesurau diogelu digonol i amddiffyn dioddefwyr cam-drin domestig a rheolaeth orfodol, sydd wedi'i amlygu gan elusennau cam-drin domestig. Mae sefydliadau pobl anabl, heb sôn am y Farwnes Tanni Grey-Thompson yn Nhŷ'r Arglwyddi, wedi rhybuddio am sut mae bywydau pobl anabl wedi cael eu trin fel ôl-ystyriaeth gyda'r Bil hwn. Rwy'n deall cymhelliant y rhai sy'n cefnogi'r Bil hwn. Rwy'n cydymdeimlo'n llwyr â'r syniad o beidio â bod eisiau gweld pobl yn dioddef. Ond yr ofn a'r arswyd sydd gen i yw pen draw hyn mewn sefyllfaoedd lle bydd pobl anabl, y rhai sy'n dlawd, yn unig neu'n cael eu cam-drin yn cael eu harwain i deimlo nad oes ganddyn nhw unrhyw ddewis ond dod â'u bywyd i ben, lle mae buddsoddiad mewn gofal lliniarol yn cael ei leihau a bydd pobl anobeithiol yn teimlo bod yn rhaid iddyn nhw gymryd cam na allant byth ei gymryd yn ôl—holl fywydau'r bobl na fyddwn byth yn cwrdd â nhw, ond a fydd yn cael eu heffeithio'n angheuol gan y penderfyniad hwn. Rwy'n derbyn ac yn cydnabod yn llawn mai pleidlais ar y sefyllfa ddeddfwriaethol yw hon. Ni ellir ei wahanu ym meddyliau llawer o bobl o'r mater mwy sylweddol, a dyna pam yr wyf yn gwneud y pwyntiau hyn. Am y rhesymau hyn y byddaf yn pleidleisio yn erbyn—[Torri ar draws.] Byddaf yn derbyn ymyriad Julie Morgan.
Thank you very much for taking the intervention. I just wanted to make the point that disabled people have led the fight for assisted dying. If you just think of Debbie Purdy, Diane Pretty, Tony Nicholson, they were all people who were very severely disabled and who fought for assisted dying. So, I think it's really important to put on the record that disabled people have led this fight.
Diolch yn fawr iawn am dderbyn yr ymyrraeth. Roedd arnaf i ond eisiau gwneud y pwynt bod pobl anabl wedi arwain y frwydr dros farw â chymorth. Os ydych chi'n meddwl am Debbie Purdy, Diane Pretty, Tony Nicholson, roedden nhw i gyd yn bobl a oedd yn anabl iawn ac a ymladdodd dros farw â chymorth. Felly, rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn nodi ar y cofnod fod pobl anabl wedi arwain y frwydr hon.
Thank you very much for making that point. The reason I'm saying that disabled organisations are frightened of this Bill is because of the implications and unintended consequences that could lead—that I'm afraid will lead—to disabled people in too many circumstances feeling under a burden to end their lives because that is what has happened in so many other legislatures. Thank you for making that point, and I respect it entirely.
For the reasons that I have set out, I will be voting against this LCM. I hope sincerely that the Senedd does the same. I will end by saying again that I think we all have to acknowledge that this is something on which everybody is driven by compassion, and I hope that we can keep that in mind during this debate.
Diolch yn fawr iawn am wneud y pwynt hwnnw. Y rheswm yr wyf yn dweud bod sefydliadau anabl yn ofni y Bil hwn yw oherwydd y goblygiadau a'r canlyniadau anfwriadol a allai arwain—yr ofnaf a fydd yn arwain—at bobl anabl mewn gormod o amgylchiadau yn teimlo o dan faich i ddod â'u bywydau i ben oherwydd dyna sydd wedi digwydd mewn cymaint o ddeddfwrfeydd eraill. Diolch am wneud y pwynt hwnnw, ac rwy'n ei barchu'n llwyr.
Am y rhesymau rydw i wedi'u nodi, byddaf yn pleidleisio yn erbyn yr LCM hwn. Gobeithiaf yn ddiffuant y bydd y Senedd yn gwneud yr un peth. Byddaf yn gorffen trwy ddweud eto y credaf fod yn rhaid i ni gyd gydnabod bod hyn yn rhywbeth y mae pawb yn ymateb iddo drwy dosturi, ac rwy'n gobeithio y gallwn ni gadw hynny mewn cof yn ystod y ddadl hon.
First of all, I wanted to start by thanking all those people who have worked with us during this discussion, this debate that has been going on for a long time now. I'm thinking of our constituents who've written to us, about the different groups who've lobbied us, who've come here, about the workforce who've made their views known to us, and, of course, the families who've been affected by these proposals. On quite a few occasions, we've had families here, people with terminal illness who are looking for us to help them in the very difficult situation that they're in, and families and carers who are looking after people with terminal illness. Some of them have been here today, and I'd like to just start off by thanking all of those, because I think they have made a big effort to come here to let Members know what they feel.
The second point I want to make, and that's picking up what has just been said, really, is that it's very good that, as politicians with very different views about very important principles, we are able to discuss this in a democracy. We're able to discuss it civilly. We know we feel differently about these issues, but we are able to respect each other's views. I think that's very important to put on the record as well.
But, I want to go on to reiterate the point that the debate, as has already been said so many times, is not about the principle of the Bill. Jeremy put it very succinctly in his opening remarks, and we've heard that reiterated since: the principle of assisted dying under the present devolution settlement, under which we are discussing this today, is not a devolved decision. The House of Commons passed this Bill last year, and 75 per cent of Welsh MPs voted for it from all parties. It's now in the House of Lords. When it completes the procedures in the Westminster Parliament, it will become legal in Wales as well as in England. So, what we are debating today is the implementation of assisted dying, to give the powers to the Senedd to implement the Welsh clauses, should it become law. We need to have those powers in order to implement this legislation in the way that we want to do it for Wales, in the Welsh way.
I think it was Darren who talked about an abdication of responsibility. I feel it would be an abdication of responsibility if we did not support this LCM today. Should the Senedd reject the LCM, these powers would not come to the Senedd, the Sewel convention would apply, and the Welsh clauses would be removed from the Bill. Both Kim Leadbeater, the sponsor in the Commons, and Lord Charlie Falconer, the sponsor in the Lords, have made that absolutely clear, that they would respect the view of the Senedd and, if the vote goes against the LCM, they will remove the Welsh clauses.
Yn gyntaf oll, roedd arnaf i eisiau dechrau trwy ddiolch i'r holl bobl hynny sydd wedi gweithio gyda ni yn ystod y drafodaeth hon, y ddadl hon sydd wedi bod yn digwydd ers amser maith. Rwy'n meddwl am ein hetholwyr sydd wedi ysgrifennu atom ni, am y gwahanol grwpiau sydd wedi ein lobïo ni, sydd wedi dod yma, am y gweithlu sydd wedi gwneud eu barn yn hysbys i ni, ac, wrth gwrs, y teuluoedd sydd wedi cael eu heffeithio gan y cynigion hyn. Ar sawl achlysur, rydym ni wedi cael teuluoedd yma, pobl â salwch terfynol sy'n chwilio amdanom ni i'w helpu yn y sefyllfa anodd iawn y maen nhw ynddi, a theuluoedd a gofalwyr sy'n gofalu am bobl â salwch terfynol. Mae rhai ohonyn nhw wedi bod yma heddiw, ac fe hoffwn i ddechrau trwy ddiolch i bob un o'r rheini, oherwydd rwy'n credu eu bod wedi gwneud ymdrech fawr i ddod yma i roi gwybod i'r Aelodau beth maen nhw'n teimlo.
Yr ail bwynt mae arnaf i eisiau ei wneud, ac mae hynny'n codi'r hyn sydd newydd gael ei ddweud, mewn gwirionedd, yw ei bod hi'n dda iawn, fel gwleidyddion sydd â safbwyntiau gwahanol iawn am egwyddorion pwysig iawn, ein bod yn gallu trafod hyn mewn democratiaeth. Rydym ni'n gallu ei drafod yn sifil. Rydym ni'n gwybod ein bod ni'n teimlo'n wahanol am y materion hyn, ond rydym ni'n gallu parchu barn ein gilydd. Rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn i'w roi ar y cofnod hefyd.
Ond, fe hoffwn i fynd ymlaen i ailadrodd y pwynt nad yw'r ddadl, fel sydd eisoes wedi'i ddweud sawl gwaith, yn ymwneud ag egwyddor y Bil. Dywedodd Jeremy yn gryno iawn yn ei sylwadau agoriadol, ac rydym ni wedi clywed hynny wedi'i ailadrodd ers hynny: nid yw'r egwyddor o farw â chymorth o dan y setliad datganoli presennol, yr ydym ni'n trafod hyn heddiw oddi tano, yn benderfyniad datganoledig. Pasiodd Tŷ'r Cyffredin y Bil hwn y llynedd, a phleidleisiodd 75 y cant o Aelodau Seneddol Cymru drosto o bob plaid. Mae bellach yn Nhŷ'r Arglwyddi. Pan fydd yn cwblhau'r gweithdrefnau yn Senedd San Steffan, bydd yn dod yn gyfreithlon yng Nghymru yn ogystal ag yn Lloegr. Felly, yr hyn rydym ni'n ei drafod heddiw yw gweithredu marw â chymorth, i roi'r pwerau i'r Senedd weithredu'r cymalau Cymreig, pe bai'n dod yn gyfraith. Mae angen i ni gael y pwerau hynny er mwyn gweithredu'r ddeddfwriaeth hon yn y ffordd mae arnom ni eisiau gwneud hynny dros Gymru, yn y ffordd Gymreig.
Rwy'n credu mai Darren a siaradodd am ymwrthod â chyfrifoldeb. Rwy'n teimlo y byddai'n ymwrthod â chyfrifoldeb pe na baem yn cefnogi'r LCM hwn heddiw. Pe bai'r Senedd yn gwrthod yr LCM, ni fyddai'r pwerau hyn yn dod i'r Senedd, byddai confensiwn Sewel yn berthnasol, a byddai'r cymalau Cymreig yn cael eu tynnu o'r Bil. Mae Kim Leadbeater, y noddwr yn Nhŷ'r Cyffredin, a'r Arglwydd Charlie Falconer, y noddwr yn Nhŷ'r Arglwyddi, wedi gwneud hynny'n hollol glir, y byddent yn parchu barn y Senedd ac, os bydd y bleidlais yn mynd yn erbyn yr LCM, byddant yn dileu'r cymalau sy'n berthnasol i Gymru.
Will you take an intervention on that?
A wnewch chi dderbyn ymyriad ar hynny?
Yes, of course.
Gwnaf wrth gwrs.
You said that the sponsors of the Bill want to respect the Senedd and the views of the Senedd, but, of course, this Senedd voted against the principle of assisted dying in a previous debate, and yet, obviously, this Bill is still progressing with Wales as part of it. That does not seem like much respect for this Senedd to me.
Fe ddywedoch chi fod noddwyr y Bil eisiau parchu'r Senedd a safbwyntiau'r Senedd, ond, wrth gwrs, pleidleisiodd y Senedd hon yn erbyn yr egwyddor o farw â chymorth mewn dadl flaenorol, ac eto, yn amlwg, mae'r Bil hwn yn dal i symud ymlaen gyda Chymru fel rhan ohono. Nid yw hynny'n ymddangos fel llawer o barch at y Senedd hon i mi.
I think you misunderstand the situation, Darren. The previous vote that was held here on assisted dying was on a much wider concept. It had no deadlines. This Bill we are debating today—people must be terminally ill, they must have at least only six months to live—is completely different from what was discussed before. That was discussed as a Member's motion, to have an airing of the issues.
I would have thought that what we're discussing today is something much more tightly drawn up, which has had a huge amount of scrutiny, which is very specific, so I don't see any comparison. And, as I say, they have said they will respect the views of this Senedd. So, if we reject it today, they will take those clauses out, and we will lose the opportunity of doing what we can to make people's end of life dealt with in as compassionate a way as we possibly can.
Here in this Senedd, would we want to leave the people of Wales without any access to services if this Bill becomes law? It's very likely that this Bill will become law; it has a majority in the democratically elected House of Commons. So, it is going to become law. It would be irresponsible not to do, within the powers we've got, what we can to ensure that we have the power here to make the services as good as we can.
We know that the numbers are very small in Wales of who will want this service. The number of people who've actually reached the stage where they want an assisted death is very, very small. I think the estimation is that, in the first six months, there would probably be about 40 people in Wales who would want to have an assisted death. So, we're not talking about a huge development; we're talking about specific services for a specific group of people, many of whom have already experienced and taken the benefit of palliative care. I'm a huge supporter of palliative care. I believe we should be giving a lot more resources to palliative care, and I believe palliative care and assisted dying are not one or the other. We need palliative care for the vast majority of people who need it, and for that small group of people, as I say, most of whom have experienced palliative care and feel that they cannot go on, that they need an assisted death.
And then, of course, there's the Welsh language issue, which I think is absolutely crucial, because I think we all know of people who, when they reach the end of their lives, want to speak and discuss things in their own first language. I remember my uncle, who lived in Ceredigion and who had to go into Glangwili hospital at the end of his life, and he could only speak Welsh, he couldn't—. His English deserted him. So, I think, again, we've got these clauses here in this Bill to make sure that services are delivered in the Welsh language, and surely we can't reject the opportunity to do that.
So, the other issue that's already been raised is what about the inequality of any service that is offered, if it's not led by the Senedd, by the NHS. We know that the number of people who go to Dignitas in Switzerland is very small, but it is growing; it is growing very swiftly. But the only people who can go there are people who can afford it, and it costs an estimate of, I think, £10,000 to £15,000 to go to Dignitas. So, I really feel that we would be lacking in our duty if we didn't do everything we could, within the powers of the Senedd, within the devolved settlement that we're in, to give an opportunity for those people who, at the end of their life, decide that they want to opt for an assisted death. Diolch.
Rwy'n credu eich bod chi'n camddeall y sefyllfa, Darren. Roedd y bleidlais flaenorol a gynhaliwyd yma ar farw â chymorth ar gysyniad llawer ehangach. Nid oedd ganddo unrhyw gyfnodau amser. Mae'r Bil hwn rydym yn ei drafod heddiw—rhaid i bobl fod yn derfynol wael, rhaid iddyn nhw gael o leiaf dim ond chwe mis i fyw—yn hollol wahanol i'r hyn a drafodwyd o'r blaen. Trafodwyd hynny fel cynnig Aelod, i allu gwyntyllu materion.
Byddwn wedi meddwl bod yr hyn rydym ni'n ei drafod heddiw yn rhywbeth llawer mwy tynn, sydd wedi cael llawer iawn o graffu, sy'n benodol iawn, felly nid wyf yn gweld unrhyw gymhariaeth. Ac, fel y dywedais i, maen nhw wedi dweud y byddan nhw'n parchu safbwyntiau'r Senedd hon. Felly, os ydym ni'n ei wrthod heddiw, byddant yn tynnu'r cymalau hynny allan, a byddwn yn colli'r cyfle i wneud yr hyn y gallwn ni i ymdrin mor dosturiol ag y gallwn ni â diwedd bywyd pobl.
Yma yn y Senedd hon, a fyddai arnom ni eisiau gadael pobl Cymru heb unrhyw fynediad at wasanaethau pe bai'r Bil hwn yn dod yn gyfraith? Mae'n debygol iawn y bydd y Bil hwn yn dod yn gyfraith; mae ganddo fwyafrif yn Nhŷ'r Cyffredin a etholwyd yn ddemocrataidd. Felly, mae'n mynd i ddod yn gyfraith. Byddai'n anghyfrifol peidio â gwneud, o fewn y pwerau sydd gennym ni, yr hyn y gallwn ni i sicrhau bod gennym ni'r pŵer yma i wneud y gwasanaethau mor dda ag y gallwn ni.
Fe wyddom ni fod y niferoedd yn fach iawn yng Nghymru o bwy fydd eisiau'r gwasanaeth hwn. Mae nifer y bobl sydd wedi cyrraedd y cam lle maen nhw eisiau cymorth i farw yn fach iawn, iawn. Rwy'n credu mai'r amcangyfrif yw, yn y chwe mis cyntaf, y byddai'n debygol y byddai tua 40 o bobl yng Nghymru a fyddai eisiau cymorth i farw. Felly, nid ydym ni'n siarad am ddatblygiad enfawr; rydym ni'n siarad am wasanaethau penodol ar gyfer grŵp penodol o bobl, y mae llawer ohonyn nhw eisoes wedi profi budd gofal lliniarol ac wedi elwa ar hynny. Rwy'n gefnogwr mawr o ofal lliniarol. Rwy'n credu y dylem ni fod yn rhoi llawer mwy o adnoddau i ofal lliniarol, ac rwy'n credu nad y naill neu'r llall yw gofal lliniarol a marw â chymorth. Mae angen gofal lliniarol arnom ni i'r mwyafrif helaeth o bobl sydd ei angen, ac i'r grŵp bach hwnnw o bobl, fel y dywedaf, y rhan fwyaf ohonyn nhw wedi profi gofal lliniarol ac yn teimlo na allan nhw fynd ymlaen, bod angen cymorth i farw.
Ac yna, wrth gwrs, mae mater y Gymraeg, sy'n hollol hanfodol yn fy marn i, oherwydd rwy'n credu ein bod ni i gyd yn gwybod am bobl sydd, pan fyddant yn cyrraedd diwedd eu hoes, eisiau siarad a thrafod pethau yn eu hiaith gyntaf eu hunain. Rwy'n cofio fy ewythr, a oedd yn byw yng Ngheredigion ac a oedd yn gorfod mynd i ysbyty Glangwili ar ddiwedd ei oes, a dim ond Cymraeg yr oedd yn gallu siarad, ni allai—. Fe gollodd ei Saesneg. Felly, rwy'n credu, eto, bod gennym ni'r cymalau hyn yma yn y Bil hwn i wneud yn siŵr bod gwasanaethau'n cael eu darparu yn yr iaith Gymraeg, ac yn sicr ni allwn ni wrthod y cyfle i wneud hynny.
Felly, y mater arall sydd eisoes wedi'i godi yw beth am anghydraddoldeb unrhyw wasanaeth sy'n cael ei gynnig, os nad yw'n cael ei arwain gan y Senedd, gan y Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Fe wyddom ni fod nifer y bobl sy'n mynd i Dignitas yn y Swistir yn fach iawn, ond mae'n cynyddu; mae'n cynyddu'n gyflym iawn. Ond yr unig bobl sy'n gallu mynd yno yw pobl sy'n gallu ei fforddio, ac mae'n costio amcangyfrif o, rwy'n meddwl, £10,000 i £15,000 i fynd i Dignitas. Felly, rwy'n teimlo mewn gwirionedd y byddem yn cefnu ar ein dyletswydd pe na baem yn gwneud popeth y gallwn ni, o fewn pwerau'r Senedd, o fewn y setliad datganoledig rydym ni ynddo, i roi cyfle i'r bobl hynny sydd, ar ddiwedd eu hoes, yn penderfynu eu bod am ddewis cymorth i farw. Diolch.
I've been very generous to the first speakers of all the political groups thus far. I have many speakers wishing to take part this afternoon. It's very difficult for me here, with free votes, to understand who's going to speak for and against in order to ensure a balance of debate. So, I'm going to be in your hands now. Please be as succinct as possible in your contribution and in making your points, and I'll try and call all of you, as Members. Mark Isherwood.
Rydw i wedi bod yn hael iawn â siaradwyr cyntaf yr holl grwpiau gwleidyddol hyd yn hyn. Mae gennyf lawer o siaradwyr sy'n dymuno cymryd rhan y prynhawn yma. Mae'n anodd iawn i mi yma, gyda phleidleisiau rhydd, ddeall pwy sy'n mynd i siarad o blaid ac yn erbyn er mwyn sicrhau cydbwysedd yn y ddadl. Felly, rydw i'n mynd i fod yn eich dwylo chi nawr. Byddwch mor gryno â phosibl yn eich cyfraniad ac wrth wneud eich pwyntiau, a byddaf yn ceisio galw pob un ohonoch chi, fel Aelodau. Mark Isherwood.
Diolch, Llywydd. Just 16 months ago, this Senedd voted against supporting the principles of assisted dying, and against supporting the Westminster Parliament to introduce an assisted dying law in England and Wales. That's what the motion said. Speaking in that debate, I noted that polling by the Royal College of Physicians found that 80 per cent of palliative care physicians, those working with dying people, remain opposed to medicine's involvement in the ending of patients' lives, with only 4 per cent in favour.
As we've heard, Members are not being asked to vote today on whether assisted suicide should become law in Wales in principle. Rather, the Senedd is being asked whether to grant legislative consent for Westminster to legislate in devolved areas affecting palliative and end-of-life care in Wales. This is therefore both a constitutional decision that directly affects Senedd authority, and a moral and policy one affecting the future of Welsh people.
Legal advice to the Legislation, Justice and Constitution Committee yesterday confirmed that the legislation for which consent is being sought today is not yet in its final form. Welsh palliative care clinicians have warned that asking Wales to consent to something before it knows what it's actually consenting to, thereby handing powers to Westminster, sets a very dangerous precedent, and that this LCM, this legislative consent motion, is being used as a tool to be able to claim that Wales now supports the Bill. The Senedd must therefore reject this LCM if it wants to ensure both that it determines how and by whom any future possible assisted dying service would ultimately be delivered in Wales, and that we do not act prematurely before the final shape of the Bill is clear.
Although polling in Wales shows public support for assisted dying, support plummets when the terminology is explained and people understand what's actually being proposed. Salvation Army polling uncovered continuing concerns that vulnerable people are at greater risk of being pressured into applying to die, with 60 per cent saying older people are at greater risk, 54 per cent saying people with mental health issues, and nearly 52 per cent that people with a learning disability are at greater risk. They add that the decision to seek assistance with suicide will not look the same for people experiencing poverty or other systematic disadvantage as it will for more privileged people.
The Royal College of Psychiatrists reached a consensus that it could not support the Bill in its current form. The Association for Palliative Medicine of Great Britain and Ireland states:
'In matters of life and death, the threshold for safety must be unassailable. The current proposals fall demonstrably short of this standard, exposing vulnerable people to risks we cannot undo—all while the palliative care they deserve remains inequitable and often unavailable.'
They also highlight research showing that doctors' assessments of which patients are likely to die within six or 12 months are correct less than 50 per cent of the time, and note that around half of people in other jurisdictions choose assisted dying because of feeling a burden on family and friends.
More than 250 healthcare professionals across Wales wrote jointly calling on us to reject this LCM, stating, for example:
'The bill's definition of terminal illness fails to recognise the risks from mistaken diagnosis or misinformation. Accurate prognostication is impossible.'
They emphasise the inequity in provision of specialist palliative care and hospice beds.
Marie Curie states that their latest research provides further evidence that our palliative and end-of-life care system is at breaking point, and Hospice UK state that we must urgently address the sustainability of the hospice sector. However, the experience of other jurisdictions has shown that the legalisation of assisted suicide has led to a reduction in effective palliative care provision, despite claims to the contrary.
Further, once the principle is accepted, it is impossible to contain. As we heard in Oregon, the understanding of terminal illness has widened to include conditions such as anorexia or diabetes. In Canada, the law was extended to non-terminally-ill individuals, and, by 2027, it's due to widen further to include mental illness.
Referring to assisted suicide provider Dignitas, Welsh palliative care consultants told me that there is no guarantee of a dignified death for anyone, even if that is the aim of whatever care the person receives, and that there are many unknowns or potential issues with the Swiss system, as there is no publication of data.
I will leave the last words to the constituent who told me that the proposed legislation has inadequate safeguards to prevent coercion of vulnerable people, increases pressure on disabled people and is a retrograde step. In terms of the point—concluding—that Julie Morgan intervened on earlier, both Disability Wales and All Wales People First, representing adults with learning disabilities, have warned that the implications of this Bill are far-reaching, with serious potential consequences, adding that this is why no deaf or disabled people's organisations in the UK are in favour of this legislation. Diolch yn fawr.
Diolch, Llywydd. Dim ond 16 mis yn ôl, pleidleisiodd y Senedd hon yn erbyn cefnogi egwyddorion marw â chymorth, ac yn erbyn cefnogi Senedd San Steffan i gyflwyno cyfraith marw â chymorth yng Nghymru a Lloegr. Dyna ddywedodd y cynnig. Wrth siarad yn y ddadl honno, nodais fod arolwg gan Goleg Brenhinol y Meddygon wedi canfod bod 80 y cant o feddygon gofal lliniarol, y rhai sy'n gweithio gyda phobl sy'n marw, yn parhau i wrthwynebu cyfranogiad meddygaeth i ddiwedd bywydau cleifion, gyda dim ond 4 y cant o blaid.
Fel rydym ni wedi clywed, nid oes gofyn i Aelodau bleidleisio heddiw ynghylch a ddylai hunanladdiad â chymorth ddod yn gyfraith yng Nghymru mewn egwyddor. Yn hytrach, gofynnir i'r Senedd a ddylid rhoi cydsyniad deddfwriaethol i San Steffan ddeddfu mewn meysydd datganoledig sy'n effeithio ar ofal lliniarol a diwedd oes yng Nghymru. Mae hwn felly yn benderfyniad cyfansoddiadol sy'n effeithio'n uniongyrchol ar awdurdod y Senedd, ac yn benderfyniad moesol a pholisi sy'n effeithio ar ddyfodol pobl Cymru.
Cadarnhaodd cyngor cyfreithiol i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad ddoe nad yw'r ddeddfwriaeth y ceisir cydsyniad ar ei chyfer heddiw yn ei ffurf derfynol eto. Mae clinigwyr gofal lliniarol Cymru wedi rhybuddio bod gofyn i Gymru gydsynio i rywbeth cyn iddi wybod beth mae'n cydsynio iddo mewn gwirionedd, a thrwy hynny drosglwyddo pwerau i San Steffan, yn gosod cynsail peryglus iawn, a bod yr LCM hwn, y cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwn, yn cael ei ddefnyddio fel offeryn i allu honni bod Cymru bellach yn cefnogi'r Bil. Felly, rhaid i'r Senedd wrthod yr LCM hwn os yw am sicrhau ei bod yn penderfynu pwy fyddai'n darparu unrhyw wasanaeth marw â chymorth posibl yn y dyfodol yng Nghymru yn y pen draw, ynghyd â sut, ac nad ydym ni'n gweithredu'n gynamserol cyn i lun terfynol y Bil fod yn glir.
Er bod polau piniwn yng Nghymru yn dangos cefnogaeth y cyhoedd i farw â chymorth, mae'r gefnogaeth yn gostwng pan fydd y derminoleg yn cael ei esbonio a phobl yn deall beth sy'n cael ei gynnig mewn gwirionedd. Datgelodd arolwg Byddin yr Iachawdwriaeth bryderon parhaus bod pobl agored i niwed mewn mwy o berygl o fod o dan bwysau i wneud cais i farw, gyda 60 y cant yn dweud bod pobl hŷn mewn mwy o berygl, 54 y cant yn dweud bod pobl â phroblemau iechyd meddwl, a bron i 52 y cant bod pobl ag anabledd dysgu mewn mwy o berygl. Maen nhw'n ychwanegu na fydd y penderfyniad i geisio cymorth gyda hunanladdiad yn edrych yr un fath i bobl sy'n profi tlodi neu anfantais systematig arall ag y bydd ar gyfer pobl fwy breintiedig.
Daeth Coleg Brenhinol y Seiciatryddion i gonsensws na allai gefnogi'r Bil yn ei ffurf bresennol. Mae Cymdeithas Feddygaeth Liniarol Prydain Fawr ac Iwerddon yn nodi:
'Mewn materion bywyd a marwolaeth, mae'n rhaid i'r trothwy ar gyfer diogelwch fod yn gwbl gadarn. Mae'r cynigion presennol yn amlwg yn brin o'r safon hon, gan amlygu pobl agored i niwed i beryglon na allwn ni eu dadwneud—i gyd tra bod y gofal lliniarol maen nhw'n ei haeddu yn parhau i fod yn annheg ac yn aml ddim ar gael.'
Maen nhw hefyd yn tynnu sylw at ymchwil sy'n dangos bod asesiadau meddygon o ba gleifion sy'n debygol o farw o fewn chwe neu 12 mis yn gywir lai na 50 y cant o'r amser, ac yn nodi bod tua hanner y bobl mewn awdurdodaethau eraill yn dewis marw â chymorth oherwydd teimlo'n faich ar deulu a ffrindiau.
Ysgrifennodd mwy na 250 o weithwyr gofal iechyd proffesiynol ledled Cymru ar y cyd yn galw arnom ni i wrthod yr LCM hwn, gan nodi, er enghraifft:
'Nid yw diffiniad y bil o salwch terfynol yn adnabod peryglon camwybodaeth neu wneud camddiagnosis. Mae gwneud prognosis cywir yn amhosibl.'
Maen nhw'n pwysleisio'r anghydraddoldeb wrth ddarparu gofal lliniarol arbenigol a gwelyau hosbis.
Mae Marie Curie yn nodi bod eu hymchwil ddiweddaraf yn darparu tystiolaeth bellach bod ein system gofal lliniarol a diwedd oes ar dorri, ac mae Hospice UK yn dweud bod yn rhaid i ni fynd i'r afael ar frys â chynaliadwyedd y sector hosbis. Fodd bynnag, mae profiad awdurdodaethau eraill wedi dangos bod cyfreithloni hunanladdiad â chymorth wedi arwain at ostyngiad mewn darpariaeth gofal lliniarol effeithiol, er gwaethaf honiadau i'r gwrthwyneb.
Ymhellach, unwaith y bydd yr egwyddor yn cael ei derbyn, mae'n amhosibl ei chynnwys. Fel y clywsom ni yn Oregon, mae'r ddealltwriaeth o salwch terfynol wedi ehangu i gynnwys cyflyrau fel anorecsia neu diabetes. Yng Nghanada, cafodd y gyfraith ei hymestyn i unigolion nad ydyn nhw'n derfynol wael, ac, erbyn 2027, mae disgwyl iddi ehangu ymhellach i gynnwys salwch meddwl.
Wrth gyfeirio at Dignitas, sy'n darparu hunanladdiad â chymorth, dywedodd ymgynghorwyr gofal lliniarol yng Nghymru wrthyf nad oes unrhyw warant o farwolaeth urddasol i unrhyw un, hyd yn oed os mai dyna yw nod pa bynnag ofal y mae'r person yn ei dderbyn, a bod yna lawer o broblemau posibl ac agweddau annelwig gyda system y Swistir, gan nad oes unrhyw gyhoeddiad o ddata.
Rhoddaf y gair olaf i'r etholwr a ddywedodd wrthyf nad oes gan y ddeddfwriaeth arfaethedig amddiffyniadau digonol i atal rhoi pwysau ar bobl fregus, ei fod yn rhoi mwy o bwysau ar bobl anabl a'i fod yn gam yn ôl. O ran y pwynt—i gloi—y gwnaeth Julie Morgan ymyrryd arno yn gynharach, mae Anabledd Cymru a Phobl yn Gyntaf Cymru Gyfan, sy'n cynrychioli oedolion ag anableddau dysgu, wedi rhybuddio bod goblygiadau'r Bil hwn yn bellgyrhaeddol, gyda chanlyniadau posibl difrifol, gan ychwanegu mai dyna pam nad oes unrhyw sefydliadau pobl fyddar neu anabl yn y Deyrnas Unedig o blaid y ddeddfwriaeth hon. Diolch yn fawr.
Today, I would like to speak to Plaid Cymru's amendments, but I would also like to acknowledge that the majority of representations that I've received have certainly not been on the legislative aspect, but on the issue itself. I do regret that reference has been made to a previous debate on a Member's legislative proposal, which, as we know, is not the way that we decide how the Senedd determines its views. That was a moment, but it wasn't the moment for this debate, and neither is this the moment for the debate that the people of Wales and those that have contacted us on both sides want to see the Senedd being able to take, because this is a matter of significance for Wales. It does have a significant bearing on things that are within our control here in Wales, and yet we are not debating the substantive issue here. We are not giving voice to all those that feel strongly outside of this Chamber. Some have made reference to that, but that's not what we're voting on, and I regret that that is the perception for people who do care about this issue. That's why I am urging people to support our amendments, which clearly state that there has been a lack of thorough consideration of the constitutional implications of this Bill on Wales during the legislative process, and that we do believe that Wales should have full powers to choose to legislate, or not, regarding the legality and implementation of assisted dying services, as is the case in Scotland, and I regret that we won't have that opportunity here in Wales.
In terms of those contributions that we've heard already today, it is a hugely emotive issue—not the legislative aspect, but the aspect that people want us to be discussing and deciding on here in Wales. There are clearly differences of opinion; I've expressed my personal view during the debate on the Member's legislative proposal, and I will restate it today. I believe that everybody with a terminal illness has the right to choose how they die, and currently that's not the case.
During this process, I've heard horrific examples of people dying in pain without the right support and without dignity. I've also heard from the family members of people who've chosen to commit suicide or go to Switzerland, without their family knowing, to end their lives. Constituents of mine have been left traumatised, have been arrested, as they were suspected to have assisted a suicide, even though they hadn't, and it's clear to me that we need to confront this issue properly in Wales.
As has already been said, many of us do recognise that supporting this does not negate the belief that we need to improve how we support people in that awful position and provide better access to palliative care. There's a huge concern, for instance, in the region that I represent, that Cwm Taf Morgannwg University Health Board are proposing to reduce the number of specialist palliative beds and move to a model of care at home. But this isn't an either/or; both are needed—specialist palliative care beds in community hospitals and also access to support if people choose to die at home. Because not everyone can be cared for at home, and neither does everyone have a home that can accommodate the equipment needed to ensure that someone is cared for properly, nor do some have the family support at home. Take, for instance, some of the terraces next to rivers in my region that have flooded a number of times in the past few years. If someone was sleeping downstairs and not able to move, then I know of homes where that person would have very likely lost their life by drowning in their bed.
This is the reality of the communities we represent, and all of this must be looked at in its totality, but it's not, and that's what's lacking here. We should look at this in the whole. Wales should be able to decide. And that's why I am asking Members, those with a free vote, to support the amendments, because Wales's voice needs to be heard. The debate has to be done properly here in Wales, and we should be looking at all these aspects. Framing this as a legislative aspect only—which it is, technically—is not giving voice to our constituents. It's not addressing the need that there are people taking this decision now. I personally believe that everybody has the right to choose how they die. They are choosing suicide; they are choosing to go to Switzerland. We can't bury our heads in the sand. So, that's why I think it is important we have this debate, but we should have the right to decide how it's done here in Wales, and properly.
Heddiw, hoffwn i sôn am welliannau Plaid Cymru, ond hoffwn i hefyd gydnabod nad yw mwyafrif y sylwadau yr ydw i wedi'u cael, yn sicr, wedi bod ar yr agwedd ddeddfwriaethol, ond ar y mater ei hun. Rwy'n difaru bod cyfeiriad wedi'i wneud at ddadl flaenorol ar gynnig deddfwriaethol Aelod, nad honno, fel y gwyddon ni, yw'r ffordd yr ydyn ni'n penderfynu sut mae'r Senedd yn pennu ei safbwyntiau. Roedd honno'n foment, ond nid y foment ar gyfer y ddadl hon, ac nid dyma'r foment chwaith ar gyfer y ddadl y mae pobl Cymru a'r rhai sydd wedi cysylltu â ni ar y ddwy ochr eisiau gweld y Senedd yn gallu'i chael, oherwydd mae hwn yn fater o arwyddocâd i Gymru. Mae'n cael effaith sylweddol ar bethau sydd o dan ein rheolaeth yma yng Nghymru, ac eto nid ydyn ni'n trafod y mater sylweddol hwn. Nid ydyn ni'n rhoi llais i bawb sy'n teimlo'n gryf y tu allan i'r Siambr hon. Mae rhai wedi cyfeirio at hynny, ond nid dyna'r hyn yr ydyn ni'n pleidleisio arno, ac rwy'n difaru mai dyna'r canfyddiad i bobl sy'n poeni am y mater hwn. Dyna pam yr wyf i'n annog pobl i gefnogi'n gwelliannau ni, sy'n nodi'n glir bod diffyg ystyriaeth drylwyr wedi bod o oblygiadau cyfansoddiadol y Bil hwn ar Gymru yn ystod y broses ddeddfwriaethol, a'n bod ni'n credu y dylai Cymru gael pwerau llawn i ddewis deddfu, ai peidio, ynghylch cyfreithlondeb a gweithredu gwasanaethau marw â chymorth, fel sy'n digwydd yn yr Alban, ac mae'n ddrwg gennyf na fyddwn ni'n cael y cyfle hwnnw yma yng Nghymru.
O ran y cyfraniadau hynny yr ydyn ni wedi'u clywed eisoes heddiw, mae'n fater hynod emosiynol—nid yr agwedd ddeddfwriaethol, ond yr agwedd y mae pobl eisiau i ni fod yn ei thrafod a phenderfynu arni yma yng Nghymru. Mae gwahaniaethau barn yn amlwg; rwyf i wedi mynegi fy marn bersonol i yn ystod y ddadl ar gynnig deddfwriaethol yr Aelod, a byddaf i'n ei hailddatgan heddiw. Rwy'n credu bod gan bawb sydd â salwch terfynol yr hawl i ddewis sut maen nhw'n marw, ac ar hyn o bryd nid yw hynny'n wir.
Yn ystod y broses hon, rydw i wedi clywed enghreifftiau erchyll o bobl yn marw mewn poen heb y gefnogaeth gywir a heb urddas. Rwyf hefyd wedi clywed gan aelodau teulu pobl sydd wedi dewis cyflawni hunanladdiad neu fynd i'r Swistir, heb i'w teulu wybod, i roi terfyn ar eu bywydau. Mae fy etholwyr wedi wynebu trawma, wedi cael eu harestio, gan eu bod o dan amheuaeth o fod wedi cynorthwyo hunanladdiad, er nad oedden nhw wedi gwneud hynny, ac mae'n amlwg i mi fod angen i ni ymdrin â'r mater hwn yn gywir yng Nghymru.
Fel y dywedwyd eisoes, mae llawer ohonon ni'n cydnabod nad yw cefnogi hyn yn nacáu'r gred bod angen i ni wella sut yr ydyn ni'n cefnogi pobl yn y sefyllfa ofnadwy honno a darparu gwell mynediad at ofal lliniarol. Mae pryder enfawr, er enghraifft, yn y rhanbarth rwyf i'n ei gynrychioli, bod Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg yn bwriadu lleihau nifer y gwelyau lliniarol arbenigol a symud i fodel gofal gartref. Ond nid yw hwn yn fater hwn/neu'r llall; mae angen y ddau—gwelyau gofal lliniarol arbenigol mewn ysbytai cymunedol a hefyd mynediad at gymorth os yw pobl yn dewis marw gartref. Oherwydd nid oes modd gofalu am bawb gartref, ac nid oes gan bawb gartref le ar gyfer yr offer sydd ei angen ar rywun i sicrhau ei fod yn cael y gofal cywir, ac nid oes gan rai gefnogaeth y teulu gartref. Cymerwch, er enghraifft, rai o'r tai teras wrth ymyl afonydd yn fy rhanbarth i sydd wedi wynebu llifogydd sawl gwaith yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Pe bai rhywun yn cysgu i lawr y grisiau ac yn methu symud, yna rwy'n gwybod am gartrefi lle byddai'r person hwnnw wedi colli ei fywyd mwy na thebyg, trwy foddi yn ei wely.
Dyma wirionedd y cymunedau yr ydyn ni'n eu cynrychioli, ac mae'n rhaid edrych ar hyn i gyd yn ei gyfanrwydd, ond nid yw hynny'n digwydd, a dyna beth sydd ar goll yma. Dylen ni edrych ar hyn yn ei gyfanrwydd. Dylai Cymru allu penderfynu. A dyna pam rwy'n gofyn i'r Aelodau, y rhai sydd â phleidlais rydd, gefnogi'r gwelliannau, oherwydd mae angen clywed llais Cymru. Mae'n rhaid cynnal y ddadl yn gywir yma yng Nghymru, a dylen ni fod yn edrych ar yr holl agweddau hyn. Nid yw fframio hyn fel agwedd ddeddfwriaethol yn unig—yr hyn ydyw, yn dechnegol—yn rhoi llais i'n hetholwyr. Nid yw'n ymdrin â'r angen bod yna bobl sy'n gwneud y penderfyniad hwn nawr. Yn bersonol, rwy'n credu bod gan bawb yr hawl i ddewis sut maen nhw'n marw. Maen nhw'n dewis hunanladdiad; maen nhw'n dewis mynd i'r Swistir. ni allwn gladdu ein pennau yn y tywod. Felly, dyna pam rwy'n credu ei bod yn bwysig bod gennym ni'r ddadl hon, ond dylen ni gael yr hawl i benderfynu sut mae'n cael ei wneud yma yng Nghymru, ac yn gywir.
I'll try not to repeat what others have already said, but I agree with the previous speaker that what we are discussing today is the right of all citizens, whatever their socioeconomic circumstances, to accelerate the end of their life when they've already been diagnosed as being terminally ill. People with resources, both financial and intellectual, can choose to turn to Dignitas, with or without a change in the law in the UK Parliament.
We all know that people prefer to die at home, surrounded by their loved ones and their favourite possessions. That isn't always possible, either for the individual or for their loved ones, to be able to accommodate, but we have to understand that most people, according to the latest poll that was published in the Western Mail, of all the main parties, about three quarters of all of them are supporting that this Bill, if passed in the UK Parliament, should apply to both England and Wales.
There's a lot of work that needs doing to make sure that all the safeguards that need to be in place to ensure that it is the wish of the individual are going to be there, and to deal with some of the points that Delyth made about the anxieties that she has about disabled people being forced to do something they haven't actually chosen to do.
But, in this Bill, we're talking about people who are already suffering hugely. And we know that some people—some of my constituents—have said, 'I don't want to go on anymore, because I've got type 1 diabetes, end-stage kidney failure, end-stage heart failure and severe osteoporosis.' And when they've said this, and they've agreed with their family that they want to stop taking their medication, the response from the GP, instead of saying, 'Of course I support that right of the individual to stop taking their medication', the GP referred this to the suicide team, and instead of having a peaceful death with her family around her, they had the mental health team, the psychologists, the police and social services all involved. That was not appropriate, and we clearly have some education to do with our GPs, if that's the attitude. And, in fact, it took the palliative care team to say, 'Stop, this is not what the current law says.' Stopping medication is absolutely within an individual's rights and this certainly should not have happened.
So, I think it's incredibly important that Wales has the right to ensure that we have the services in the way that people want them, and it will depend very much on the circumstances of the individual. But I think we really are ducking our responsibilities if we're not saying that we need to ensure that the Welsh NHS is able to accommodate the tiny number of people who wish to take this choice, rather than just leaving it to those who have—. Instead of having to go to Dignitas, they'll just have to go to England, but that still leaves a very large number of people who won't be able to afford to do that and won't have the resources, won't have the contacts.
I just think there's an equity issue here that is really, really important for us to make, and we have to bear in mind that, whatever we decide today, it won't stop the Bill passing this time or in the next parliamentary session, as we're already clear that those who promote the Bill are planning to use the Parliament Act to bring it back. So, what we're discussing today is whether or not the way in which services are developed in Wales to accommodate a change in the law are ones under our control or under the control of somebody in Whitehall. I know which I would choose.
I think the final point I want to say is that, if we decide not to do this, it will simply mean that those decisions will be made elsewhere rather than by us.
Ceisiaf beidio ag ailadrodd yr hyn y mae eraill wedi'i ddweud eisoes, ond rwy'n cytuno â'r siaradwr blaenorol mai'r hyn yr ydyn ni'n ei drafod heddiw yw hawl pob dinesydd, beth bynnag fo'i amgylchiadau economaidd-gymdeithasol, i gyflymu diwedd ei fywyd pan fydd eisoes wedi cael diagnosis o fod yn derfynol sâl. Gall pobl sydd ag adnoddau, ariannol a deallusol, ddewis troi at Dignitas, gyda, neu heb, newid yn y gyfraith yn Senedd y DU.
Rydyn ni i gyd yn gwybod bod yn well gan bobl farw gartref, gyda'i hanwyliaid a'u hoff eiddo o'u hamgylch. Nid yw bob amser yn bosibl, naill ai i'r unigolyn nac i'w anwyliaid, allu darparu ar gyfer hynny, ond mae'n rhaid i ni ddeall bod y rhan fwyaf o bobl, yn ôl y pôl piniwn diweddaraf a gyhoeddwyd yn y Western Mail, o'r holl brif bleidiau, bod tua thri chwarter ohonynt yn cefnogi y dylai'r Bil hwn, os caiff ei basio yn Senedd y DU, fod yn berthnasol i Gymru a Lloegr.
Mae yna lawer o waith sydd angen ei wneud i sicrhau bod yr holl fesurau diogelu yn eu lle i sicrhau mai dymuniad yr unigolyn yw hynny, ac i ymdrin â rhai o'r pwyntiau a wnaeth Delyth am y pryderon sydd ganddi am bobl anabl yn cael eu gorfodi i wneud rhywbeth nad ydyn nhw wedi dewis ei wneud mewn gwirionedd.
Ond, yn y Bil hwn, rydyn ni'n siarad am bobl sydd eisoes yn dioddef yn ofnadwy. Ac rydyn ni'n gwybod bod rhai pobl—rhai o fy etholwyr—wedi dweud, 'Dydw i ddim eisiau byw rhagor, oherwydd mae gen i ddiabetes math 1, cam olaf methiant yr arennau, cam olaf methiant y galon ac osteoporosis difrifol.' A phan maen nhw wedi dweud hyn, ac maen nhw wedi cytuno â'u teulu eu bod nhw am roi'r gorau i gymryd eu meddyginiaeth, ymateb y meddyg teulu, yn hytrach na dweud, 'Wrth gwrs rwy'n cefnogi hawl yr unigolyn i roi'r gorau i gymryd ei feddyginiaeth', mae'r meddyg teulu wedi gwneud atgyfeiriad at y tîm hunanladdiad, ac yn hytrach na chael marwolaeth heddychlon gyda'i theulu o'i chwmpas, roedd y tîm iechyd meddwl, y seicolegwyr, yr heddlu a'r gwasanaethau cymdeithasol i gyd yn gysylltiedig. Doedd hynny ddim yn briodol, ac mae'n amlwg bod angen i ni addysgu ein meddygon teulu, os mai dyna'r agwedd. Ac, yn wir, fe gymerodd hi'r tîm gofal lliniarol i ddweud, 'Stopiwch, nid dyma'r hyn y mae'r gyfraith bresennol yn ei ddweud.' Mae rhoi'r gorau i feddyginiaeth yn gyfan gwbl o fewn hawliau unigolyn ac ni ddylai hyn fod wedi digwydd.
Felly, rwy'n credu ei bod yn hynod bwysig bod gan Gymru'r hawl i sicrhau bod gennym ni'r gwasanaethau yn y ffordd y mae pobl eu heisiau nhw, a bydd yn dibynnu'n fawr ar amgylchiadau'r unigolyn. Ond rwy'n credu ein bod ni'n osgoi ein cyfrifoldebau os nad ydyn ni'n dweud bod angen i ni sicrhau bod GIG Cymru yn gallu darparu ar gyfer y nifer bach o bobl sy'n dymuno gwneud y dewis hwn, yn hytrach na gadael hynny i'r rhai sydd wedi—. Yn hytrach na gorfod mynd i Dignitas, dim ond i Loegr y bydd yn rhaid iddyn nhw fynd, ond mae hynny'n dal i adael llawer iawn o bobl na fyddan nhw'n gallu fforddio gwneud hynny ac na fydd ganddyn nhw'r adnoddau, na fydd ganddyn nhw'r cysylltiadau.
Rwy'n credu bod yna fater tegwch yma sy'n bwysig iawn, iawn i ni ei wneud, ac mae'n rhaid i ni gofio, beth bynnag y byddwn ni'n penderfynu heddiw, na fydd yn atal y Bil rhag cael ei basio y tro hwn nac yn y sesiwn seneddol nesaf, gan ein bod eisoes yn glir bod y rhai sy'n hyrwyddo'r Bil yn bwriadu defnyddio'r Ddeddf Seneddol i ddod ag ef yn ôl. Felly, yr hyn yr ydym yn ei drafod heddiw yw a yw'r ffordd y mae gwasanaethau'n cael eu datblygu yng Nghymru i ddarparu ar gyfer newid yn y gyfraith o dan ein rheolaeth ni, neu o dan reolaeth rhywun yn Whitehall. Rwy'n gwybod pa un y byddwn i'n ei ddewis.
Rwy'n credu mai'r pwynt olaf yr wyf eisiau ei wneud yw, os byddwn ni'n penderfynu peidio â gwneud hyn, bydd yn golygu y bydd y penderfyniadau hynny'n cael eu gwneud yn rhywle arall yn hytrach na gennym ni.
I'm struck by the fact that this is my first time standing in this expanded Chamber today, as it has been for many people contributing this evening—this Chamber, a physical symbol of democracy in Wales. And whilst I've been against the expansion of this place, proponents of this increase have been advocating for such a thing because, fundamentally, they want to see a strengthening of democracy, showing that Wales has now proven itself to stand up in making many of its own decisions for itself, showing a mature Senedd that properly and thoroughly debates the big decisions, the difficult decisions, with all the detail that goes with them to enable proper scrutiny and then make a final decision. That context brings us to this debate here and now. We, as a Senedd, seeking to demonstrate our level of maturity, our depth of scrutiny and our seriousness of thought have today been scheduled one hour, with limited information, to make a decision on one of the most serious questions we can ever ask of a democracy—a question, quite literally, of life and death and what it means for people in Wales.
On the moral position of the question, I'm unwavering in my decision, founded in my Christian faith, that it is not right for this Bill to proceed, because no matter their health, no matter their stage of life, every person is precious, every life is of equal worth, and our laws and healthcare system should always reflect that. Beyond my personal beliefs, I have serious concerns about patient safety, legal clarity, inequality and constitutional accountability. The fact is that granting consent now would embed into Welsh health services a practice that remains deeply contested.
The Bill is still in Committee Stage with, as we've heard from others, over 1,000 amendments yet to be resolved. Some of the issues that are the subject of amendments are issues that we in Wales would at least want a view on and are absolutely fundamental to devolved areas of competence. Firstly and fundamentally, the definition of 'terminal illness' refers to an inevitably progressive illness or disease that cannot be reversed by treatment. That is such a broad definition. Many chronic conditions are inevitably progressive and could lead to death if stabilising treatment is refused. This would not just affect older people, as we’d expect, towards the end of their life, it could impact much younger people living with serious conditions.
Secondly, let's be clear, while this Bill is titled with the words 'assisted dying', the Bill seeks to amend section 2(1) of the Suicide Act 1961 to remove criminal liability for those who assist another person to end their own life. This LCM is asking us to embed assisted suicide within devolved health services in Wales, while crucial details remain unresolved. At a time when we rightly invest in suicide prevention and tell vulnerable people that their lives matter, we must confront the contradiction of facilitating suicide as a medical service in certain circumstances. Doctors, as we know, are guided by the principle to first do no harm. This Bill would place our clinicians in Wales in conflicting roles, preventing suicide in some patients while validating it in others.
Thirdly, Llywydd, the safeguards remain unsettled. The original promise of High Court oversight has already been replaced by a review panel. Oversight appears largely retrospective and it is not clear how wrongful decisions will be identified or remedied. We have heard from others this evening that the six-month prognosis safeguard in itself is deeply problematic. Predicting life expectancy is notoriously difficult, even for specialists. Prognosis is an estimate, not a guarantee.
Finally, if we are serious about dignity at the end of life, our priority should be universal access to high-quality palliative care, not the introduction of assisted suicide into mainstream practice. Before introducing an irreversible option, we should be able to say with confidence that excellent end-of-life care is consistently available. So, for reasons of conscience, compassion and constitutional integrity, I will be voting against the legislative consent motion and urge Members across the Chamber to do the same.
Rwyf wedi fy nharo gan y ffaith mai dyma'r tro cyntaf i mi sefyll yn y Siambr estynedig hon heddiw, fel y mae wedi bod i lawer o bobl sy'n cyfrannu heno—y Siambr hon, symbol ffisegol o ddemocratiaeth yng Nghymru. Ac er fy mod i wedi bod yn erbyn ehangu'r lle hwn, mae cefnogwyr y cynnydd hwn wedi bod yn eirioli dros y fath beth oherwydd, yn y bôn, maen nhw eisiau gweld democratiaeth yn cael ei chryfhau, gan ddangos bod Cymru erbyn hyn wedi profi ei bod yn gallu sefyll i fyny a gwneud llawer o'i phenderfyniadau ei hun drosto'i hun, gan ddangos Senedd aeddfed sy'n trafod yn briodol ac yn drylwyr y penderfyniadau mawr, y penderfyniadau anodd, gyda'r holl fanylion sy'n gysylltiedig â nhw i sicrhau bod modd craffu'n briodol ac yna gwneud penderfyniad terfynol. Mae'r cyd-destun hwnnw'n dod â ni at y ddadl hon yma nawr. Rydyn ni, fel Senedd, sy'n ceisio dangos lefel ein haeddfedrwydd, dyfnder ein craffu a difrifoldeb ein hystyriaeth wedi cael awr, gyda gwybodaeth gyfyngedig, i wneud penderfyniad ar un o'r cwestiynau mwyaf difrifol y gallwn ni ei ofyn o ddemocratiaeth—yn llythrennol, cwestiwn o fywyd a marwolaeth a'r hyn y mae'n ei olygu i bobl yng Nghymru.
O ran safbwynt moesol y cwestiwn, rwy'n ddiwyro yn fy mhenderfyniad, sydd wedi'i seilio yn fy ffydd Gristnogol, nad yw'n iawn i'r Bil hwn fynd rhagddo, oherwydd ni waeth beth fo'i iechyd, ni waeth beth fo'i gyfnod bywyd, mae pob person yn werthfawr, mae pob bywyd o werth cyfartal, a dylai ein deddfau a'n system gofal iechyd adlewyrchu hynny bob amser. Y tu hwnt i fy nghredoau personol, mae gennyf bryderon difrifol am ddiogelwch cleifion, eglurder cyfreithiol, anghydraddoldeb ac atebolrwydd cyfansoddiadol. Y gwir amdani yw y byddai rhoi cydsyniad nawr yn ymwreiddio arfer sy'n dal i fod yn ddadleuol iawn mewn gwasanaethau iechyd yng Nghymru.
Mae'r Bil yn dal i fod yn y Cyfnod Pwyllgorau ac, fel rydym wedi clywed gan eraill, mae dros 1,000 o welliannau eto i'w datrys. Mae rhai o'r materion sy'n destun gwelliannau yn faterion y bydden ni yng Nghymru o leiaf eisiau rhoi barn arnyn nhw ac sy'n gwbl sylfaenol i feysydd cymhwysedd datganoledig. Yn gyntaf ac yn sylfaenol, mae'r diffiniad o 'salwch terfynol' yn cyfeirio at salwch neu glefyd sy'n anochel gynyddol ac nad oes modd ei wrthdroi trwy driniaeth. Mae hynny'n ddiffiniad mor eang. Mae llawer o gyflyrau cronig yn anochel gynyddol a gallen nhw arwain at farwolaeth pe bai triniaeth sefydlogi'n cael ei gwrthod. Byddai hyn nid yn unig yn effeithio ar bobl hŷn, fel y bydden ni'n ei ddisgwyl, tua diwedd eu hoes, gallai effeithio ar bobl llawer iau sy'n byw gyda chyflyrau difrifol.
Yn ail, gadewch i ni fod yn glir, er bod y geiriau 'marw â chymorth' yn cael eu defnyddio yn nheitl y Bil hwn, mae'r Bil yn ceisio diwygio adran 2(1) o Ddeddf Hunanladdiad 1961 i ddileu atebolrwydd troseddol i'r rhai sy'n helpu person arall i roi terfyn ar ei fywyd ei hun. Mae'r LCM hwn yn gofyn i ni ymwreiddio hunanladdiad â chymorth o fewn gwasanaethau iechyd datganoledig yng Nghymru, tra bod manylion hanfodol yn parhau heb eu datrys. Ar adeg pan ydym yn buddsoddi mewn atal hunanladdiad, a hynny'n gwbl briodol, ac yn dweud wrth bobl agored i niwed bod eu bywydau'n bwysig, mae'n rhaid i ni wynebu'r gwrthgyferbyniad o hwyluso hunanladdiad fel gwasanaeth meddygol mewn rhai amgylchiadau. Mae meddygon, fel y gwyddom, yn cael eu harwain gan yr egwyddor o wneud dim niwed yn gyntaf. Byddai'r Bil hwn yn rhoi ein clinigwyr yng Nghymru mewn rolau sy'n gwrthdaro, gan atal hunanladdiad mewn rhai cleifion a'i ddilysu yn achos rhai eraill.
Yn drydydd, Llywydd, mae'r mesurau diogelu yn ansicr o hyd. Mae'r addewid wreiddiol o oruchwyliaeth gan yr Uchel Lys eisoes wedi'i disodli gan banel adolygu. Mae goruchwyliaeth yn ymddangos yn ôl-weithredol i raddau helaeth ac nid yw'n glir sut y bydd penderfyniadau anghywir yn cael eu nodi neu eu cywiro. Rydyn ni wedi clywed gan eraill heno bod y mesur prognosis chwe mis ynddo'i hun yn broblemus iawn. Mae rhagweld disgwyliad oes yn hynod o anodd, hyd yn oed i arbenigwyr. Amcangyfrif, nid gwarant yw prognosis.
Yn olaf, os ydym o ddifrif ynglŷn ag urddas ar ddiwedd oes, dylem fod yn blaenoriaethu mynediad cyffredinol at ofal lliniarol o ansawdd uchel, nid cyflwyno hunanladdiad â chymorth i ymarfer prif ffrwd. Cyn cyflwyno dewis di-droi'n-ôl, dylen ni allu dweud yn hyderus bod gofal diwedd oes rhagorol ar gael yn gyson. Felly, am resymau cydwybod, tosturi ac uniondeb cyfansoddiadol, byddaf yn pleidleisio yn erbyn y cynnig cydsyniad deddfwriaethol ac rwy'n annog Aelodau ar draws y Siambr i wneud yr un peth.
I regret—genuinely regret—that we are being asked to decide on this legislative consent motion without the fullest opportunity to scrutinise its implications for Wales. As we’ve heard, over 1,000 amendments have been tabled in the House of Lords, including changes that would materially affect the clauses within the scope of this LCM. We’ve not had a proper opportunity as a legislature to signal where we stand. This is not a procedural quibble. It matters because assisted dying doesn’t sit within one constitutional box. It sits on the Crib Goch, if you like, of our constitution: criminal law reserved to Westminster on one side, health service delivery devolved to this Senedd on the other, and a narrow exposed ridge between them.
You cannot responsibly make assisted dying lawful without embedding it in the health system that delivers end-of-life care. No-one in England would separate the legality of the service from the governance of the service itself, yet that is the risk when the law is made in one Parliament and the care delivered under another. Look to Scotland. Whatever one's view on the policy, Holyrood is able to proceed within a unified set of competences, and, therefore, it's able to design a system as a whole. And it's decided, on that basis, to tether eligibility, for example, not to a fixed six-month prognosis, but define it instead as an advanced and progressive condition expected to cause premature death. It's decided, on similarly compassionate grounds, that the underlying illness, not assisted dying, is recorded as a cause of death, and it's adopted a broader workforce model, allowing registered nurses, not only doctors, a role in provision on an opt-in, conscientious consent basis.
Now, those are not peripheral choices; they are the architecture of the system. And Scotland can make them because competence and responsibility sit in one place. In Wales, we sit at the edge of power. If we wish to develop a distinct oversight structure to limit provision to NHS Wales, or to give statutory weight to the adequacy of palliative care in this context, we cannot be confident, currently, that we have the legal power to do so. That's the problem. And it's for that reason that I will support the amendments before us. They seek to strengthen Wales's voice within the framework of this Bill.
But we must confront, tonight, what happens if we say 'no'. We've been told explicitly that if this Senedd withholds consent, the Welsh service provisions will be removed, but the criminal law change will still apply. Assisted dying would be lawful in Wales. NHS Wales, though, would have no power to provide the assisted dying services—a private-only pathway, therefore, within Wales, or cross-border provision.
Supporters of assisted dying do not argue for access determined by wealth. Opponents do not argue for a system outside NHS governance in a matter as grave as this. No-one in this Chamber argues for that. And yet, that is what withholding consent would deliver: not the prevention of assisted dying in Wales; a worse version of it. Lawful, yet unregulated; available to some, not to others; severed from the very structures and services within which we care for people at the end of their lives.
I will not pretend that this is a comfortable vote for me, nor for anyone else. I came into politics to bring decisions home to Wales, not to consent to frameworks drawn up elsewhere, least of all on matters of life and death. Every instinct I hold about this Senedd's purpose and moral authority pulls against what I am about to do tonight. I will vote in favour of the motion, even unamended, because the alternative, in my view, does not protect Wales; it abandons Wales to a private-only system no-one here in all conscience would design.
No country's Parliament should have to stand aside while another decides the terms on which its own citizens live and die. I hope this vote tonight in this new Chamber is the last time we are ever put in that invidious position. But tonight, we all have to do the best we can for the people we all represent.
Rwy'n edifar—rwyf wir yn edifar—am y ffaith bod gofyn i ni benderfynu ar y cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwn heb y cyfle ehangaf i graffu ar ei oblygiadau i Gymru. Fel yr ydyn ni wedi clywed, mae dros 1,000 o welliannau wedi'u cyflwyno yn Nhŷ'r Arglwyddi, gan gynnwys newidiadau a fyddai'n effeithio'n sylweddol ar y cymalau o fewn cwmpas yr LCM hwn. Dydyn ni ddim wedi cael cyfle priodol fel deddfwrfa i nodi ble rydym yn sefyll. Nid hollti blew gweithdrefnol mohono. Mae'n bwysig oherwydd dydy marw â chymorth ddim yn eistedd o fewn un blwch cyfansoddiadol. Mae'n eistedd ar Grib Goch ein cyfansoddiad, os mynnwch chi: cyfraith droseddol sydd wedi'i neilltuo i San Steffan ar un ochr, darpariaeth gwasanaethau iechyd sydd wedi'i datganoli i'r Senedd hon ar yr ochr arall, a chrib gul agored rhyngddyn nhw.
Allwch chi ddim gwneud marw â chymorth yn gyfreithlon heb ei ymwreiddio yn y system iechyd sy'n darparu gofal diwedd oes. Ni fyddai neb yn Lloegr yn gwahanu cyfreithlondeb y gwasanaeth oddi wrth y ffordd y caiff y gwasanaeth ei hun ei lywodraethu, ond dyna'r risg pan fo'r gyfraith yn cael ei gwneud mewn un Senedd a'r gofal yn cael ei ddarparu o dan un arall. Ystyriwch yr Alban. Beth bynnag yw barn rhywun ar y polisi, mae Holyrood yn gallu bwrw ymlaen o fewn cyfres unedig o gymwyseddau ac, felly, mae'n gallu dylunio system yn ei chyfanrwydd. Ac mae wedi penderfynu, ar y sail honno, i gysylltu cymhwysedd, er enghraifft, nid â phrognosis chwe mis sefydlog, ond ei ddiffinio yn hytrach fel cyflwr datblygedig a chynyddol y disgwylir iddo achosi marwolaeth gynamserol. Mae wedi penderfynu, ar sail dosturiol debyg, mai'r salwch sylfaenol, nid y farwolaeth â chymorth, sy'n cael ei gofnodi fel achos y farwolaeth, ac mae wedi mabwysiadu model gweithlu ehangach, sy'n caniatáu i nyrsys cofrestredig, nid meddygon yn unig, fod â rôl yn y ddarpariaeth ar sail cydsyniad cydwybodol, optio i mewn.
Nawr, nid dewisiadau ymylol yw'r rheini; pensaernïaeth y system ydynt. Ac mae'r Alban yn gallu eu gwneud nhw oherwydd bod cymhwysedd a chyfrifoldeb yn eistedd yn yr un lle. Yng Nghymru, rydyn ni'n eistedd ar ymyl pŵer. Os ydyn ni eisiau datblygu strwythur goruchwylio penodol i gyfyngu darpariaeth i GIG Cymru, neu i roi pwysau statudol i ddigonolrwydd gofal lliniarol yn y cyd-destun hwn, allwn ni ddim bod yn hyderus, ar hyn o bryd, bod gennym ni'r pŵer cyfreithiol i wneud hynny. Dyna'r broblem. Ac am y rheswm hwnnw, byddaf i'n cefnogi'r gwelliannau sydd o'n blaenau ni. Maen nhw'n ceisio cryfhau llais Cymru o fewn fframwaith y Bil hwn.
Ond heno, mae'n rhaid i ni wynebu'r hyn fydd yn digwydd os byddwn ni'n dweud 'na'. Rydyn ni wedi cael gwybod yn benodol, os bydd y Senedd hon yn gwrthod cydsyniad, y bydd darpariaethau gwasanaeth Cymru yn cael eu dileu, ond y bydd y newid yn y gyfraith droseddol yn dal i fod yn berthnasol. Byddai marw â chymorth yn gyfreithlon yng Nghymru. Fodd bynnag, ni fyddai gan GIG Cymru unrhyw bŵer i ddarparu'r gwasanaethau marw â chymorth—llwybr preifat yn unig, felly, yng Nghymru, neu ddarpariaeth ar draws y ffin.
Nid yw cefnogwyr marw â chymorth yn dadlau dros fynediad a bennir gan gyfoeth. Nid yw gwrthwynebwyr yn dadlau dros system y tu allan i lywodraethiant y GIG mewn mater mor ddifrifol â hyn. Nid oes neb yn y Siambr hon yn dadlau dros hynny. Ac eto, dyna fyddai atal cydsyniad yn ei gyflawni: nid atal marw â chymorth yng Nghymru; fersiwn waeth ohono. Cyfreithlon, ond heb ei reoleiddio; ar gael i rai ond nid i eraill; wedi'i wahanu oddi wrth yr union strwythurau a gwasanaethau yr ydyn ni'n gofalu am bobl drwyddynt ar ddiwedd eu hoes.
Wnaf i ddim esgus bod hon yn bleidlais gyfforddus i mi, nac i unrhyw un arall. Fe wnes i ddod i fyd gwleidyddiaeth i ddod â phenderfyniadau adref i Gymru, nid i gydsynio i fframweithiau sy'n cael eu llunio mewn mannau eraill, ac yn sicr, nid ar faterion bywyd a marwolaeth. Mae pob greddf sydd gennyf am ddiben ac awdurdod moesol y Senedd hon yn tynnu yn erbyn yr hyn yr wyf yn mynd i'w wneud heno. Byddaf yn pleidleisio o blaid y cynnig, hyd yn oed heb ei ddiwygio, oherwydd nid yw'r dewis arall, yn fy marn i, yn diogelu Cymru; mae'n gadael Cymru gyda system breifat yn unig na fyddai neb yma ym mhob cydwybod yn ei chynllunio.
Ni ddylai Senedd unrhyw wlad orfod sefyll o'r neilltu tra bod un arall yn penderfynu ar ba sail y mae ei dinasyddion ei hun yn byw ac yn marw. Rwy'n gobeithio mai'r bleidlais hon heno yn y Siambr newydd hon yw'r tro diwethaf i ni gael ein rhoi yn y sefyllfa anodd honno. Ond heno, mae'n rhaid i ni i gyd wneud y gorau y gallwn ni i'r bobl yr ydyn ni i gyd yn eu cynrychioli.
Thank you for allowing me to participate in this debate, because I abstained when this issue was first debated back in October 2024, nearly 18 months ago. And I've heard some of the contributions so far today from Members, some who were against the concept, the principle of assisted dying, and who were so for moral and religious reasons, and I understand and respect those views. But I want to be clear that they're not my views. I don't have a moral or religious reason not to support assisted dying.
I'm grateful to those constituents who have reached out to share with me, quite candidly, the unimaginable pain and suffering that they have gone through, or their families have gone through, and who have been put in difficult positions themselves, where they have wanted to die as a consequence of the conditions that they face. And upon reading those and sharing those experiences, I was thinking and feeling how fortunate we are not to be the ones put in that position of having to make those decisions ourselves. The reason I abstained 18 months ago was because I listened to those stories and I was open to the idea of a Bill that worked and had safeguards that could be delivered upon. I hoped that the abstention in my name would allow a bit of time for the Bill, as was being drawn up in Westminster, to be improved to offer further safeguards and protections.
In that time, I was offered the invitation to go and visit Tŷ Olwen, a palliative care unit in Morriston Hospital, and what I found was some of the most hard-working and compassionate staff you could ever imagine meeting. They really believed in the importance of palliative care, the importance of what it is that they were doing. These are people that deal with people in those positions that I described every single day. We talked about the Bill as was drafted at that time. As we've already spoken about, this is an ever-evolving Bill, with many amendments, but the Bill as was drafted at that time made those people—who are so passionate about palliative care, who believe so much in the difference that the work that they do can make—vehemently against the Bill as was drafted at that time, because it changed, fundamentally, the relationship between medical professionals and the patients that they care for.
That oath they take not to harm their patients they were all of a sudden being forced and compelled to offer as an option. That, for me, changed my view quite fundamentally on what we were being asked to look at, what we were being asked to debate. It is not something that I can continue to support. I abstained on the proposal put forward 18 months ago. I'll vote against today's legislative consent motion for many of the reasons that we've discussed—the safeguards, the judicial oversight, the potential coercion, the mission creep, the parliamentary process. All these points are fundamentally valid. But I cannot support a Bill that puts patients in the position that is being proposed, which is imperfect by design. We should be aiming for legislation, when it comes to matters of life and death, not to be imperfect.
But let me end on this. I've wrestled with this. I found this a very, very difficult proposal, and probably the most difficult in the five years that I have been a Senedd Member. I think, Delyth, you said it earlier, all of us are driven by compassion. Whatever side of the fence we fall down on tonight, whatever side of the fence we fall down on as this Bill develops throughout, all of us are driven by wanting to do the right thing. All of us are driven by the idea that we want to help and support the people who are in some of the most unimaginable pain, suffering and condition. I wanted to be able to support a Bill that could genuinely offer people a way out if they chose to do that. This Bill doesn't do that in any way, and that's why I can't support it. Thank you.
Diolch am ganiatáu i mi gymryd rhan yn y ddadl hon, oherwydd fe wnes i ymatal pan gafodd y mater hwn ei drafod yn gyntaf nôl ym mis Hydref 2024, bron i 18 mis yn ôl. Ac rydw i wedi clywed rhai o'r cyfraniadau hyd yma heddiw gan Aelodau, rhai a oedd yn erbyn y cysyniad, yr egwyddor o farw â chymorth, a hynny am resymau moesol a chrefyddol, ac rwy'n deall ac yn parchu'r safbwyntiau hynny. Ond rwyf eisiau bod yn glir nad fy safbwyntiau i ydyn nhw. Does gen i ddim rheswm moesol na chrefyddol dros beidio â chefnogi marw â chymorth.
Rwy'n ddiolchgar i'r etholwyr hynny sydd wedi cysylltu i rannu gyda mi, yn eithaf onest, y boen a'r dioddefaint annychmygadwy y maen nhw wedi mynd drwyddo, neu y mae eu teuluoedd wedi mynd drwyddo, ac sydd wedi cael eu rhoi mewn sefyllfaoedd anodd eu hunain, lle maen nhw wedi bod eisiau marw o ganlyniad i'r amodau maen nhw'n eu hwynebu. Ac ar ôl darllen y rheini a rhannu'r profiadau hynny, roeddwn i'n meddwl ac yn teimlo pa mor ffodus ydyn ni mai nid ni yw'r rhai sy'n cael ein rhoi yn y sefyllfa honno o orfod gwneud y penderfyniadau hynny ein hunain. Y rheswm y gwnes i ymatal 18 mis yn ôl oedd oherwydd fe wnes i wrando ar y straeon hynny ac roeddwn i'n agored i'r syniad o Fil a oedd yn gweithio ac a oedd yn cynnwys mesurau diogelu y byddai modd eu cyflawni. Roeddwn i'n gobeithio y byddai'r ffaith fy mod i wedi ymatal yn caniatáu ychydig o amser i'r Bil, fel yr oedd yn cael ei lunio yn San Steffan, gael ei wella i gynnig mwy o fesurau diogelu ac amddiffyniadau.
Yn ystod y cyfnod hwnnw, fe ges i wahoddiad i fynd i ymweld â Tŷ Olwen, uned gofal lliniarol yn Ysbyty Treforys, a'r hyn a welais oedd rhai o'r staff mwyaf gweithgar a thosturiol y gallech chi erioed dychmygu eu cyfarfod. Roedden nhw wir yn credu mewn pwysigrwydd gofal lliniarol, pwysigrwydd yr hyn yr oedden nhw'n ei wneud. Mae'r rhain yn bobl sy'n ymdrin â phobl yn y sefyllfaoedd hynny a ddisgrifiais bob dydd. Fe wnaethon ni siarad am y Bil fel yr oedd wedi'i ddrafftio bryd hynny. Fel yr ydyn ni eisoes wedi sôn, mae hwn yn Fil sy'n datblygu'n barhaus, gyda llawer o welliannau, ond fe wnaeth y Bil fel yr oedd wedi'i ddrafftio ar y pryd wneud i'r bobl hynny—sydd mor angerddol am ofal lliniarol, sy'n credu cymaint yn y gwahaniaeth y gall y gwaith maen nhw'n ei wneud ei wneud—wrthwynebu'r Bil fel yr oedd wedi'i ddrafftio bryd hynny yn chwyrn, oherwydd roedd yn newid, mewn ffordd sylfaenol, y berthynas rhwng gweithwyr meddygol proffesiynol a'r cleifion maen nhw'n gofalu amdanyn nhw.
Y llw hwnnw maen nhw'n ei gymryd i beidio ag achosi niwed i'w cleifion, yn sydyn roedden nhw'n cael eu gorfodi a'u cymell i'w gynnig fel dewis. Fe wnaeth hynny, i mi, newid fy marn yn eithaf sylfaenol o ran yr hyn yr oedd gofyn i ni ei ystyried, yr hyn yr oedd gofyn i ni ei drafod. Nid yw'n rhywbeth y gallaf barhau i'w gefnogi. Fe wnes i ymatal ar y cynnig a gyflwynwyd 18 mis yn ôl. Byddaf yn pleidleisio yn erbyn y cynnig cydsyniad deddfwriaethol heddiw am lawer o'r rhesymau yr ydym wedi'u trafod—y mesurau diogelu, yr oruchwyliaeth farnwrol, y gorfodaeth bosibl, y newid graddol mewn amcanion, y broses seneddol. Mae'r holl bwyntiau hyn yn sylfaenol ddilys. Ond allaf i ddim cefnogi Bil sy'n rhoi cleifion yn y sefyllfa sy'n cael ei chynnig, sy'n amherffaith trwy ei ddyluniad. Fe ddylen ni fod yn anelu at ddeddfwriaeth nad yw'n amherffaith, pan ddaw hi i faterion bywyd a marwolaeth.
Ond gadewch i mi orffen ar hyn. Rwyf wedi ymgodymu â hyn. Mae hwn wedi bod yn gynnig anodd iawn, iawn i mi, yr un anoddaf fwy na thebyg yn y pum mlynedd yr wyf wedi bod yn Aelod o'r Senedd. Rwy'n credu, Delyth, eich bod chi wedi'i ddweud yn gynharach, mae pob un ohonom yn cael ein hysgogi gan dosturi. Ni wnaeth ar ba ochr o'r ffens y byddwn ni'n sefyll heno, ni waeth ar ba ochr o'r ffens y byddwn ni'n sefyll wrth i'r Bil hwn fynd rhagddo, mae pob un ohonom yn cael ein hysgogi gan eisiau gwneud y peth iawn. Mae pob un ohonom yn cael ein hysgogi gan y syniad ein bod ni eisiau helpu a chefnogi'r bobl sy'n wynebu'r boen, y dioddefaint a'r cyflyrau mwyaf annychmygadwy. Roeddwn i eisiau gallu cefnogi Bil a allai gynnig ffordd allan wirioneddol i bobl pe baen nhw'n dewis gwneud hynny. Dydy'r Bil hwn ddim yn gwneud hynny mewn unrhyw ffordd, a dyna pam na allaf ei gefnogi. Diolch.
As others have said, it is very clear from much of the correspondence we've all received from our constituents, and also from some media reports, that this LCM is not well understood, or what it is exactly about. This LCM is not about the principle of the Terminally Ill Adults (End of Life) Bill. That's a matter for the UK Government, and I'm not going to comment on that principle. What this LCM is concerned with is, if and when this Bill becomes an Act, does this Senedd give consent to Welsh Ministers to have the power to ensure voluntary assisted dying services could be provided by the NHS across Wales if a future Welsh Government wishes to do that.
Therefore, if this LCM is not consented today and the Bill becomes law, there would be a gap, a gap that a private provider could fill. We would then be left in a position that only if you could afford to access private assisted dying services would you be able to make that choice. This LCM is the same as any other LCM that we are asked to vote on in that it is about something we want Westminster to do on our behalf or whether we want to do it ourselves. As we've heard, this Senedd has the primary powers to do it, but, as I've outlined, if we choose to do the latter, there will be a gap.
I was pleased to have sight earlier of the letter the First Minister has received from the sponsors of the Bill, assuring Members that the devolution settlement enabling the Welsh Government to implement, monitor and report on assisted dying services in Wales will be respected, and also to hear the Cabinet Secretary reiterate that in his opening remarks. However, it will be a risk—a very significant risk—that if we do not vote for this LCM before us today, a future Welsh Government may not be able to take the decision to provide public assisted dying services via NHS Wales.
I represent a border constituency, so I am acutely aware that my constituents need to access equitable NHS services as those offered in England when the Bill becomes law. Having considered and listened very carefully to both sides of the argument on this specific LCM, I believe my constituents deserve to be able to access equitable and publicly provided NHS assisted dying services if Westminster decide to bring forward this legislation, which would, of course, apply in both England and Wales. I would be letting my constituents down, the majority of whom rely on the NHS for their health services, if I did not vote for this LCM.
Fel y mae eraill wedi dweud, mae llawer o'r ohebiaeth rydyn ni i gyd wedi'i chael gan ein hetholwyr, a rhai adroddiadau yn y cyfryngau hefyd, yn dangos yn glir nad oes dealltwriaeth dda o'r LCM hwn, na'r hyn y mae'n ei drafod. Nid yw'r LCM hwn yn ymwneud ag egwyddor y Bil Oedolion Terfynol Sâl (Diwedd Oes). Mater i Lywodraeth y DU yw hynny, a dydw i ddim yn mynd i wneud sylwadau ar yr egwyddor honno. Yr hyn y mae'r LCM hwn yn ymwneud ag ef yw, os a phan fydd y Bil hwn yn dod yn Ddeddf, a yw'r Senedd hon yn rhoi cydsyniad i Weinidogion Cymru gael y pŵer i sicrhau y gallai gwasanaethau marw â chymorth gwirfoddol gael eu darparu gan y GIG ledled Cymru pe bai Llywodraeth Cymru yn y dyfodol yn dymuno gwneud hynny.
Felly, os na roddir cydsyniad i'r LCM hwn heddiw a bod y Bil yn dod yn gyfraith, byddai yna fwlch, bwlch y gallai darparwr preifat ei lenwi. Bydden ni wedyn yn cael ein gadael mewn sefyllfa lle mai dim ond os gallech chi fforddio cael mynediad at wasanaethau marw â chymorth preifat y byddech chi'n gallu gwneud y dewis hwnnw. Mae'r LCM hwn yr un fath ag unrhyw LCM arall y mae gofyn i ni bleidleisio arno yn yr ystyr ei fod yn ymwneud â rhywbeth yr ydyn ni eisiau i San Steffan ei wneud ar ein rhan ni, neu a ydyn ni eisiau ei wneud ein hunain. Fel rydyn ni wedi clywed, mae gan y Senedd hon y pwerau sylfaenol i wneud hynny, ond, fel yr wyf wedi'i amlinellu, os byddwn ni'n dewis gwneud yr olaf, bydd yna fwlch.
Roeddwn i'n falch, yn gynharach, o weld y llythyr y mae'r Prif Weinidog wedi'i gael gan noddwyr y Bil, yn rhoi sicrwydd i Aelodau y bydd y setliad datganoli, sy'n galluogi Llywodraeth Cymru i weithredu, monitro ac adrodd ar wasanaethau marw â chymorth yng Nghymru, yn cael ei barchu, ac i glywed yr Ysgrifennydd Cabinet yn ailadrodd hynny yn ei sylwadau agoriadol hefyd. Fodd bynnag, fe fydd risg—risg sylweddol iawn—os na fyddwn ni'n pleidleisio dros yr LCM hwn sydd o'n blaenau ni heddiw, na fydd Llywodraeth Cymru yn y dyfodol, o bosibl, yn gallu gwneud y penderfyniad i ddarparu gwasanaethau marw â chymorth cyhoeddus drwy GIG Cymru.
Rwy'n cynrychioli etholaeth ar y ffin, felly rwy'n ymwybodol iawn bod angen i fy etholwyr gael mynediad at yr un gwasanaethau GIG â'r rhai a gynigir yn Lloegr pan fydd y Bil yn dod yn gyfraith. Ar ôl ystyried a gwrando'n ofalus iawn ar ddwy ochr y ddadl ar yr LCM penodol hwn, rwy'n credu bod fy etholwyr yn haeddu gallu cael mynediad at wasanaethau marw â chymorth teg a ddarperir yn gyhoeddus gan y GIG os bydd San Steffan yn penderfynu cyflwyno'r ddeddfwriaeth hon, a fyddai, wrth gwrs, yn gymwys i Gymru a Lloegr. Byddwn i'n gwneud cam â fy etholwyr, y mae'r mwyafrif ohonyn nhw'n dibynnu ar y GIG am eu gwasanaethau iechyd, pe na bawn i'n pleidleisio dros yr LCM hwn.
This is not an easy debate. Discussing issues of this magnitude never is. Over recent months, I've received correspondence from constituents whose experiences sit at the opposite ends of this argument. Some have written about sitting by the bedsides of loved ones in unbearable pain, feeling helpless and desperate to help them and hoping that they had more control and dignity at the end of their life. Others have contacted me with deep concern about what a change in the law could mean for vulnerable people, for those living with disability or for those who might feel like a burden. Both those perspectives are sincere, both are rooted in care and both deserve to be treated with seriousness and respect.
For me, this is a personal debate that cuts deeply into my Christian faith. My faith teaches me about how precious life is, but it also teaches me about compassion, mercy and walking alongside those who suffer. When we are discussing assisted dying, those convictions are not simple to reconcile. They add a genuine moral weight to this issue, and I do not pretend otherwise, and it does weigh very heavily on me. I've expressed in this Chamber before my own family experience, which shaped my view on this position. Watching someone you love endure prolonged suffering changes how you think about care at the end of life. I was contacted by a constituent the other day whose partner stopped eating and drinking at the late stage of their diagnosis just so that they could end their life quicker after begging their partner to assist them for months and months. But with the fear that they would be prosecuted, they weren't able to do so. That person has subsequently died of dehydration.
That experience is why I support the principles of assisted dying for terminally ill adults subject to very strict safeguards. I do so because I believe there can be a compassionate case for reform. I have not moved from that position; it is still my fundamental view. However, supporting a principle does not remove our responsibility to scrutinise the legislation that seeks to deliver that aim. The Bill before Parliament is still progressing through the House of Lords. As many others have said, 1,000 amendments have been tabled, safeguards are still being examined. Important details about capacity assessments, the role of clinicians, regulatory oversight and practical implementation are yet to be finalised. It remains, in substance, a Bill of work in progress.
We must also be honest about the constitutional and practical position that does face Wales. If legislative consent is not granted and the law progresses and becomes law in England, we will find divergence between our two nations. In England, the system would be provided free on the NHS for constituents there, but in Wales, it would only be available via private providers, not available on our NHS. I know the Cabinet Secretary said that we could legislate in the future, but it would not be the service that they have in England. That does create inequity of fairness and access, and I think that's something we seriously need to consider. But equally, granting consent now, before the legislation is complete, would bind this Senedd and future Welsh Governments to a framework whose final shape we do not know. Health is devolved and implementation of it would rest here. It would operate within our Welsh systems under Welsh health boards and with consequences for our NHS. That's not a procedural technicality, it's a matter of regulatory responsibility.
But there is also a principle that I believe must underpin any reform in this area, which is that if assisted dying is to become lawful, it must sit alongside and never replace a strong, properly resourced and accessible palliative care sector. Because no person should feel that assisted dying is their only realistic option because hospice services are stretched and pain management is insufficient, because we do need to make sure that real choice at the end of life depends on real investment into palliative care. As many have said, the question before us today is not whether I support the principle—I do support the principles of assisted dying—the question is whether it's right to grant legislative consent to legislation that's still evolving, still subject to amendment, and still under delayed scrutiny elsewhere. On an issue of this magnitude that touches on the value we place on life, the protection of the vulnerable, and the trust we place in the law, we should proceed on the basis of certainty and not assumption. If the law is to change, it must change in a way that's clear, settled, and capable of commanding public confidence across Wales.
At this stage, I don't think we're there, and I do not think the Bill is there either. My decision today reflects that judgment. It reflects the belief that compassionate and careful law making are not opposite; they must go hand in hand. It reflects the view that reform, if it comes, must be done properly and on the basis of final, fully scrutinised legislation that impacts on people's lives. For that reason, it's with a very heavy heart that I say this to my constituents, the people who've contacted me, and my own conscience: I will be abstaining on the motion today in the hope that, in the future, the finished legislation will provide me and others with the full confidence to support this Bill. Because people should have the option to choose how to end their own life. Diolch, Llywydd.
Nid yw hon yn ddadl hawdd. Nid yw trafod materion mor bwysig â hyn byth yn hawdd. Dros y misoedd diwethaf, rydw i wedi cael gohebiaeth gan etholwyr y mae eu profiadau ar naill ben y ddadl hon a'r llall. Mae rhai wedi ysgrifennu am eistedd wrth welyau anwyliaid sydd mewn poen annioddefol, yn teimlo'n ddiymadferth ac yn daer eisiau eu helpu ac yn gobeithio y bydd ganddyn nhw fwy o reolaeth ac urddas ar ddiwedd eu bywydau nhw. Mae eraill wedi cysylltu â mi yn bryderus iawn ynglŷn â'r hyn y gallai newid yn y gyfraith ei olygu i bobl agored i niwed, i'r rhai sy'n byw gydag anabledd neu i'r rhai a allai deimlo fel baich. Mae'r ddau safbwynt hynny'n ddiffuant, mae'r ddau wedi'u gwreiddio mewn gofal ac mae'r ddau yn haeddu cael eu trin â difrifoldeb a pharch.
I mi, mae hon yn ddadl bersonol sy'n treiddio'n ddwfn i fy ffydd Gristnogol. Mae fy ffydd yn fy nysgu am ba mor werthfawr yw bywyd, ond mae hefyd yn fy nysgu am dosturi, trugaredd a cherdded ochr yn ochr â'r rhai sy'n dioddef. Dydy hi ddim yn hawdd cysoni'r argyhoeddiadau hynny wrth drafod marw â chymorth. Maen nhw'n ychwanegu pwysau moesol gwirioneddol i'r mater hwn, ac nid wyf yn esgus fel arall, ac mae e' yn pwyso'n drwm iawn arnaf i. Rwyf wedi sôn yn y Siambr hon yn flaenorol am fy mhrofiad teuluol fy hun, a luniodd fy marn ar y sefyllfa hon. Mae gwylio rhywun rydych chi'n ei garu yn dioddef am amser hir yn newid y ffordd rydych chi'n meddwl am ofal diwedd oes. Fe wnaeth etholwr gysylltu â mi'r diwrnod o'r blaen y gwnaeth ei bartner roi'r gorau i fwyta ac yfed ar gam hwyr ei ddiagnosis er mwyn iddo allu dod â'i fywyd i ben yn gyflymach ar ôl erfyn ar ei bartner i'w helpu am fisoedd a misoedd. Ond gyda'r ofn y bydden nhw'n cael eu herlyn, doedden nhw ddim yn gallu gwneud hynny. Gwnaeth y person hwnnw farw yn ddiweddarach o ddadhydradu.
Y profiad hwnnw yw'r rheswm pam rwy'n cefnogi egwyddorion marw â chymorth i oedolion terfynol sâl, yn ddarostyngedig i fesurau diogelu llym iawn. Rwy'n gwneud hynny oherwydd rwyf o'r farn y gall fod achos tosturiol dros ddiwygio. Dydw i ddim wedi newid fy safbwynt ar hynny; honno yw fy marn sylfaenol o hyd. Fodd bynnag, nid yw cefnogi egwyddor yn dileu ein cyfrifoldeb i graffu ar y ddeddfwriaeth sy'n ceisio cyflawni'r nod hwnnw. Mae'r Bil gerbron y Senedd yn dal i fynd trwy Dŷ'r Arglwyddi. Fel y mae llawer o bobl eraill wedi'i ddweud, mae 1,000 o welliannau wedi'u cyflwyno, mae mesurau diogelu yn dal i gael eu harchwilio. Mae manylion pwysig am asesiadau capasiti, rôl clinigwyr, goruchwyliaeth reoleiddiol a gweithredu ymarferol heb eu cadarnhau eto. Mae'n parhau, at ei gilydd, i fod yn Fil o waith sydd ar y gweill.
Rhaid i ni hefyd fod yn onest ynglŷn â'r sefyllfa gyfansoddiadol ac ymarferol sy'n wynebu Cymru. Os na chaiff cydsyniad deddfwriaethol ei roi a bod y gyfraith yn mynd rhagddi ac yn dod yn gyfraith yn Lloegr, byddwn ni'n gweld gwahaniaeth rhwng ein dwy genedl. Yn Lloegr, byddai'r system yn cael ei darparu am ddim ar y GIG i etholwyr yno, ond yng Nghymru, dim ond drwy ddarparwyr preifat y byddai ar gael, ni fyddai ar gael trwy ein GIG. Rwy'n gwybod bod yr Ysgrifennydd Cabinet wedi dweud y gallen ni ddeddfu yn y dyfodol, ond ni fyddai'n cyfateb â'r gwasanaeth y byddai ganddyn nhw yn Lloegr. Mae hynny'n creu anghydraddoldeb o ran tegwch a mynediad, ac rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth y mae angen i ni ei ystyried o ddifrif. Ond yn yr un modd, byddai rhoi cydsyniad nawr, cyn i'r ddeddfwriaeth gael ei chwblhau, yn rhwymo'r Senedd hon a Llywodraeth Cymru yn y dyfodol i fframwaith y mae ei wedd derfynol yn anhysbys i ni. Mae iechyd wedi'i ddatganoli ac fe fyddai'n cael ei weithredu yma. Byddai'n gweithredu o fewn ein systemau yng Nghymru o dan fyrddau iechyd Cymru ac fe fyddai yna ganlyniadau i'n GIG ni. Nid pwynt technegol gweithdrefnol mohono, mae'n fater o gyfrifoldeb rheoleiddio.
Ond mae yna egwyddor hefyd yr wyf yn credu y dylai fod yn sail i unrhyw ddiwygio yn y maes hwn, sef os yw marw â chymorth yn dod yn gyfreithlon, rhaid iddo eistedd ochr yn ochr â sector gofal lliniarol cryf, hygyrch y darperir adnoddau priodol ar ei gyfer, ac ni ddylai byth ei ddisodli. Oherwydd ni ddylai unrhyw berson deimlo mai marw â chymorth yw ei unig ddewis realistig oherwydd bod gwasanaethau hosbis dan bwysau ac nad yw ffyrdd o reoli poen yn ddigonol, oherwydd mae angen i ni wneud yn siŵr bod dewis gwirioneddol ar ddiwedd oes yn dibynnu ar fuddsoddiad gwirioneddol mewn gofal lliniarol. Fel y mae llawer wedi'i ddweud, nid cwestiwn ynghylch a wyf yn cefnogi'r egwyddor sydd o'n blaenau ni heddiw—rwyf yn cefnogi'r egwyddorion o farw â chymorth—y cwestiwn yw a yw'n iawn rhoi cydsyniad deddfwriaethol i ddeddfwriaeth sy'n dal i ddatblygu, sy'n dal i fod yn destun diwygiadau, ac sy'n dal i fod yn destun craffu hwyr mewn mannau eraill. Wrth fynd i'r afael â mater mor bwysig sy'n cyffwrdd â'r gwerth yr ydym yn ei roi ar fywyd, y ffordd y caiff y rhai sy'n agored i niwed eu diogelu, a'r ymddiriedaeth yr ydym yn ei rhoi yn y gyfraith, dylen ni fwrw ymlaen ar sail sicrwydd ac nid rhagdybiaeth. Os yw'r gyfraith yn mynd i newid, rhaid iddi newid mewn ffordd glir, bendant sy'n gallu ennyn hyder y cyhoedd ledled Cymru.
Ar hyn o bryd, dydw i ddim yn credu ein bod ni yno, a dydw i ddim yn credu bod y Bil yno chwaith. Mae fy mhenderfyniad heddiw yn adlewyrchu'r farn honno. Mae'n adlewyrchu'r gred nad yw deddfu tosturiol a gofalus yn gyferbyniol; mae'n rhaid iddyn nhw fynd law yn llaw. Mae'n adlewyrchu'r farn bod yn rhaid i unrhyw ddiwygio, os daw, fod yn briodol ac yn seiliedig ar ddeddfwriaeth derfynol y craffwyd arni'n llawn sy'n effeithio ar fywydau pobl. Am y rheswm hwnnw, gyda chalon drom iawn yr wyf yn dweud hyn wrth fy etholwyr, y bobl sydd wedi cysylltu â mi, a fy nghydwybod fy hun: byddaf yn ymatal ar y cynnig heddiw yn y gobaith y bydd y ddeddfwriaeth orffenedig yn rhoi hyder llwyr i mi, ac eraill, gefnogi'r Bil hwn yn y dyfodol. Oherwydd dylai pobl gael yr opsiwn i ddewis sut i ddod â'u bywyd eu hunain i ben. Diolch, Llywydd.
Can I just pay tribute to every single person who has spoken? The compassion with which you have spoken, and the way this debate has been held, is something that I don't think I'll ever forget. It's when we all come together like this, whichever direction we're going in—. It's the kindness and compassion with which this debate has been held tonight. I just think that is a tribute to you all.
For me, personally, I cannot support assisted dying. As one of the older Members of the Senedd, my own life experiences have taught me—. I've witnessed where people have died who didn't want to die, and when 'do not resuscitate' has been used. Certainly during COVID, we know of people who died through excessive use of DNRs. Whether this is competent for us to decide tonight—. I am a little bit concerned about a comment I think, Julie, you made that this is going to go through Parliament. It just baffles me that, when we are in these debating chambers, something that needs 1,000 amendments yet to go through—that there's foregone conclusion that this Bill is going to pass in England.
For me, this argument, I'd like to turn it around, really. For me, as an elected Member and someone who is, I believe, spiritual, my faith doesn't allow me to support this. My moral values and things are really compromised by this. But I've taken the time and trouble to listen to the experts who have come forward, those who support assisted dying, and those, as Darren Millar has quite rightly and eloquently pointed out, who work in our health service, our church leaders. For me, I've listened to the consequences of assisted dying. If you are there, and an assisted death is likely to take place, I've been informed in all reality that we're all different individuals and that it can take longer in some people. People can fit, because the medication given to them hasn't worked, and it can take two to three days for an assisted death to take place.
I'm about assisted living. I fundamentally believe, as the doctors have done—. Two hundred and fifty doctors and senior health professionals have called on us not to support this. We've seen our hospices, where the funding isn't sufficient—three quarters of hospices fearing that they will be forced to withdraw the support they currently provide to hospitals and care homes. They've called on the Welsh Government to develop a new sustainable funding model for hospices in Wales, including an extra £40 million. It really does concern me that evidence came forward that people may be suffering with some mental health issues, as well as other physical disabilities, just having a bad day, and could say, 'Right, I want assisted dying.' There's evidence that comes forward where it's been proven that people have changed their minds in instances like that.
'The Bill's definition of terminal illness fails to recognise the risks'—
and it's been picked up on these benches—
'from mistaken diagnosis or misinformation. Accurate prognostication is impossible.'
These are the medics now.
'We urge the Senedd to decline legislative consent connected to this deeply flawed Bill.'
And the Bill in its current state is
'extremely unsafe for the population of Wales'.
So, how can we possibly consider end-of-life care outlined in this Bill? There is, I believe, an alternative to this Bill and to the topic regarding the end of life in care. To make a real difference in end-of-life care, there should be suitable funding to support charities, hospices and palliative care units, who desperately need help in providing services. In addition to this, and I emphasise this, funding is not only for people who are needing end-of-life care, but also to the families who need care and support through those incredibly tough and emotional times.
Now, Matthew Brindley, policy and advocacy manager for Wales at Hospice UK, stated:
'Without urgent action, we could be looking at a future where adult service capacity is further reduced, specialist staff are lost and—crucially—people with life-shortening conditions and their families have less access to the compassionate and high-quality care they need.'
I'm so fortunate in Aberconwy, we have St David's Hospice and Tŷ Gobaith. Now, Tŷ Gobaith, in particular, for children—. So, where you have parents who have no alternative than taking this palliative care—. I just believe that this Bill—we shouldn't really be discussing it here today. It's a flawed Bill, and I have no hesitation, for the reasons I've said earlier, in not supporting this Bill in any shape or form.
A gaf i dalu teyrnged i bob person sydd wedi siarad? Mae'r tosturi rydych wedi'i ddangos wrth siarad, a'r ffordd mae'r ddadl hon wedi'i chynnal, yn rhywbeth nad wyf i'n credu y byddaf byth yn ei anghofio. Pan ydyn ni i gyd yn dod at ein gilydd fel hyn, pa bynnag gyfeiriad yr ydyn ni'n mynd iddo—. Y ffordd garedig a thosturiol y mae'r ddadl hon wedi'i chynnal heno. Rwy'n credu bod hynny'n deyrnged i chi i gyd.
I mi, yn bersonol, allaf i ddim cefnogi marw â chymorth. Fel un o Aelodau hŷn y Senedd, mae fy mhrofiadau bywyd fy hun wedi fy nysgu i—. Rwyf wedi bod yn dyst i achosion lle mae pobl nad oedden nhw eisiau marw wedi marw, a phan mae gorchymyn 'peidiwch â cheisio dadebru' wedi'i ddefnyddio. Yn sicr yn ystod COVID, rydyn ni'n gwybod am bobl a fu farw oherwydd defnydd gormodol o orchmynion peidiwch â cheisio dadebru. P'un a yw hyn yn gymwys i ni benderfynu arno heno—. Rwy'n poeni ychydig am sylw y gwnaethoch chi, Julie, rwy'n credu, sef bod hyn yn mynd i fynd trwy Senedd y DU. Mae'n fy nrysu i, pan ydyn ni yn y siambrau dadlau hyn, rhywbeth y mae angen 1,000 o welliannau arno eto i fynd drwyddo—nad oes amheuaeth y bydd y Bil hwn yn cael ei basio yn Lloegr.
I mi, hoffwn i droi'r ddadl ar ei phen, mewn gwirionedd. I mi, fel Aelod etholedig a rhywun sydd, rwy'n credu, yn ysbrydol, dydy fy ffydd ddim yn caniatáu i mi gefnogi hyn. Mae hyn yn cyfaddawdu ar fy ngwerthoedd moesol a phethau. Ond rydw i wedi cymryd yr amser a'r drafferth i wrando ar yr arbenigwyr sydd wedi camu ymlaen, y rhai sy'n cefnogi marw â chymorth, a'r rheini, fel y mae Darren Millar wedi nodi'n huawdl ac yn hollol briodol, sy'n gweithio yn ein gwasanaeth iechyd, arweinwyr ein heglwysi. I mi, rydw i wedi gwrando ar ganlyniadau marw â chymorth. Os ydych chi yno, ac mae marwolaeth â chymorth yn debygol o ddigwydd, rydw i wedi cael gwybod ein bod ni i gyd yn unigolion gwahanol ac y gall gymryd mwy o amser i rai pobl, mewn gwirionedd. Gall pobl gael ffitiau oherwydd nad yw'r feddyginiaeth sydd wedi'i rhoi iddyn nhw wedi gweithio, a gall gymryd dau i dri diwrnod i farwolaeth â chymorth ddigwydd.
Rwyf o blaid byw â chymorth. Rwy'n credu yn sylfaenol, fel y mae'r meddygon wedi gwneud—. Mae dau gant a hanner o feddygon ac uwch weithwyr iechyd proffesiynol wedi galw arnom i beidio â chefnogi hyn. Rydyn ni wedi gweld ein hosbisau, lle nad yw'r cyllid yn ddigonol—tri chwarter yr hosbisau yn ofni y byddan nhw'n cael eu gorfodi i dynnu'r cymorth maen nhw'n ei ddarparu ar hyn o bryd i ysbytai a chartrefi gofal yn ôl. Maen nhw wedi galw ar Lywodraeth Cymru i ddatblygu model cyllido cynaliadwy newydd ar gyfer hosbisau yng Nghymru, gan gynnwys £40 miliwn ychwanegol. Rydw i wir yn pryderu bod tystiolaeth wedi cael ei chyflwyno sy'n nodi y gallai pobl fod yn dioddef rhai problemau iechyd meddwl, yn ogystal ag anableddau corfforol eraill, eu bod nhw'n cael diwrnod gwael, ac y gallen nhw ddweud, 'Iawn, rydw i eisiau marw â chymorth.' Mae yna dystiolaeth lle mae wedi cael ei brofi bod pobl wedi newid eu meddwl mewn achosion o'r fath.
'Mae diffiniad y Bil o salwch terfynol yn methu ag adnabod y risgiau'—
ac mae wedi cael ei godi ar y meinciau hyn—
'sy'n gysylltiedig â diagnosis anghywir neu gamwybodaeth. Mae gwneud prognosis cywir yn amhosibl.'
Dyma'r meddygon nawr.
'Rydyn ni'n annog y Senedd i wrthod cydsyniad deddfwriaethol sy'n gysylltiedig â'r Bil hynod ddiffygiol hwn.'
Ac mae'r Bil yn ei gyflwr presennol yn
'hynod anniogel i boblogaeth Cymru'.
Felly, sut allwn ni ystyried gofal diwedd oes sydd wedi'i amlinellu yn y Bil hwn? Mae yna ddewis arall i'r Bil hwn ac i'r pwnc ynglŷn â gofal diwedd oes, yn fy marn i. I wneud gwahaniaeth gwirioneddol mewn gofal diwedd oes, dylai fod cyllid addas i gefnogi elusennau, hosbisau ac unedau gofal lliniarol, y mae angen help arnyn nhw'n daer i ddarparu gwasanaethau. Yn ogystal â hyn, ac rwy'n pwysleisio hyn, mae'r cyllid nid yn unig ar gyfer y bobl sydd angen gofal diwedd oes, ond hefyd ar gyfer y teuluoedd y mae angen gofal a chymorth arnyn nhw yn ystod y cyfnodau hynod anodd ac emosiynol hynny.
Nawr, dywedodd Matthew Brindley, rheolwr polisi ac eiriolaeth Cymru yn Hospice UK:
'Heb weithredu brys, gallen ni fod yn edrych ar ddyfodol lle mae capasiti gwasanaethau oedolion yn cael ei leihau ymhellach, lle mae staff arbenigol yn cael eu colli ac—yn hollbwysig—lle mae pobl â chyflyrau sy'n byrhau bywyd a'u teuluoedd yn cael llai o fynediad i'r gofal tosturiol o ansawdd uchel sydd ei angen arnyn nhw.
'Rydw i mor ffodus yn Aberconwy, mae gennym ni Hosbis Dewi Sant a Tŷ Gobaith. Nawr, Tŷ Gobaith, yn arbennig, i blant—. Felly, lle mae gennych chi rieni nad oes ganddyn nhw ddewis arall ond defnyddio'r gofal lliniarol hwn—. Rwy'n credu bod y Bil hwn—dylen ni ddim bod yn ei drafod yma heddiw. Mae'n Fil diffygiol, ac nid wyf yn petruso dweud, am y rhesymau y soniais amdanyn nhw'n gynharach, na fyddaf yn cefnogi'r Bil hwn ar unrhyw ffurf.
Of course, we're not discussing this Bill, and that is the key issue for us tonight in this debate. It is a difficult debate for all of us, and all of us will be coming to it from a different perspective, with our own personal experiences and beliefs. I think all of us recognise the difficulties that many Members have in coming to a conclusion on this matter, and, in that sense, I'm very grateful to the Minister for the way that he introduced the debate this evening, in a very thoughtful and thorough way.
But this is not how we should be legislating on these matters. I agree very much with the points made by Adam Price, that this place should have the powers to take a complete decision on these matters. It is simply not correct that Wales is placed in this position. It isn't the same in England, in Scotland or in Northern Ireland. It is only in Wales where we are unable to have the debate that we have sought to have, and that is simply not the way to govern any country. I hope that one of the things we do learn from this is that we need fundamental reform, to ensure that we are not placed in this situation again.
At the same time, I recognise fully, and I've had this conversation with the Minister, about the timing of this LCM—. He will know that I would have preferred it to have come later in this session, to enable us to have the widest possible understanding of the position of the House of Lords. But we also know that the 1,000 amendments that have been placed in front of the House of Lords are not simply being placed there to improve the legislation, but to obstruct the legislation, and that is not an example of good governance either. So, yes, the settlement needs revising, but also how we legislate needs revising, and I hope those lessons will be learnt.
The Minister told me, quite forcefully, that he wanted to go ahead with the debate this evening, because he didn't foresee any reasonable possibility of significant changes being made to the legislation if we were to wait one, two, three or even four weeks, and I think he's probably right. I think he's probably right in that analysis. It is unlikely that the fundamental architecture of the legislation will change over the coming weeks. But Mabon, in the case he made earlier on in this debate, is absolutely right that this is not how we should be approaching these matters. But we are, and we have to reach a conclusion this evening.
My view is that we have little choice but to pass this LCM this evening. And the reason I say that is because if we do not pass it, what will be the situation tomorrow morning? What will be the situation facing some very vulnerable people in Wales tomorrow? You will not have stopped the Bill, as people have argued this evening. I always enjoy listening to my good friend Darren Millar, but this evening he made an excellent speech, but for a different debate in a different place. And I make no—. [Interruption.] I will give way. I recognise fully the depth of his beliefs and passions on this matter. But by voting against this LCM tonight, you will not prevent the Bill from becoming law.
Wrth gwrs, dydyn ni ddim yn trafod y Bil hwn, a dyna'r mater allweddol i ni heno yn y ddadl hon. Mae'n ddadl anodd i bob un ohonon ni, a bydd gan bob un ohonon ni safbwynt gwahanol arni, gyda'n profiadau a'n credoau personol ein hunain. Rwy'n credu bod pob un ohonon ni'n cydnabod yr anawsterau sydd gan lawer o Aelodau wrth ddod i gasgliad ar y mater hwn, ac, yn yr ystyr hwnnw, rwy'n ddiolchgar iawn i'r Gweinidog am y ffordd y cyflwynodd y ddadl heno, mewn ffordd feddylgar a thrwyadl iawn.
Ond nid dyma sut y dylen ni fod yn deddfu ar y materion hyn. Rwy'n cytuno'n fawr â'r pwyntiau a wnaeth Adam Price, sef y dylai'r lle hwn gael y pwerau i wneud penderfyniad cyflawn ar y materion hyn. Nid yw'n gywir bod Cymru yn cael ei rhoi yn y sefyllfa hon. Dydy hi ddim yr un peth yn Lloegr, yn yr Alban nac yng Ngogledd Iwerddon. Dim ond yng Nghymru allwn ni ddim cael y ddadl yr ydym wedi ceisio ei chael, ac nid dyna'r ffordd o lywodraethu unrhyw wlad. Rwy'n gobeithio mai un o'r pethau y byddwn ni'n ei ddysgu o hyn yw bod angen diwygio sylfaenol arnon ni, i sicrhau nad ydyn ni'n cael ein rhoi yn y sefyllfa hon eto.
Ar yr un pryd, rwy'n cydnabod yn llwyr, ac rwyf wedi cael y sgwrs hon gyda'r Gweinidog, am amseriad yr LCM hwn—. Bydd yn gwybod y byddai wedi bod yn well gennyf pe bai wedi dod yn ddiweddarach yn y sesiwn hon er mwyn ein galluogi i gael y ddealltwriaeth ehangaf bosibl o safbwynt Tŷ'r Arglwyddi. Ond rydyn ni'n gwybod hefyd fod y 1,000 o welliannau sydd wedi'u gosod gerbron Tŷ'r Arglwyddi yn cael eu gosod yno nid yn unig i wella'r ddeddfwriaeth, ond i rwystro'r ddeddfwriaeth, a dydy hynny ddim yn enghraifft o lywodraethu da chwaith. Felly, oes, mae angen diwygio'r setliad, ond mae angen diwygio'r ffordd rydyn ni'n deddfu hefyd, ac rwy'n gobeithio y bydd y gwersi hynny'n cael eu dysgu.
Dywedodd y Gweinidog wrthyf, yn eithaf cryf, ei fod eisiau bwrw ymlaen â'r ddadl heno, oherwydd doedd e ddim yn rhagweld unrhyw bosibilrwydd rhesymol y byddai newidiadau sylweddol yn cael eu gwneud i'r ddeddfwriaeth pe baen ni'n aros un, dwy, tair neu hyd yn oed bedair wythnos, ac rwy'n credu ei fod, fwy na thebyg, yn gywir. Rwy'n credu bod y dadansoddiad hwnnw, fwy na thebyg, yn gywir. Mae'n annhebygol y bydd pensaernïaeth sylfaenol y ddeddfwriaeth yn newid dros yr wythnosau nesaf. Ond mae Mabon, yn yr achos y gwnaeth ef yn gynharach yn y ddadl hon, yn gwbl gywir nad dyma sut y dylen ni fod yn ymdrin â'r materion hyn. Ond felly mae hi, ac mae'n rhaid i ni ddod i gasgliad heno.
Does ganddon ni ddim llawer o ddewis, yn fy marn i, ond pasio'r LCM hwn heno. A'r rheswm rwy'n dweud hynny yw oherwydd os na fyddwn ni'n ei basio, beth fydd y sefyllfa bore fory? Beth fydd y sefyllfa sy'n wynebu rhai pobl agored iawn i niwed yng Nghymru yfory? Byddwch chi ddim wedi rhwystro’r Bil, fel y mae pobl wedi dadlau heno. Rwyf bob amser yn mwynhau gwrando ar fy ffrind da Darren Millar, ond heno fe wnaeth araith ardderchog, ond ar gyfer dadl wahanol mewn lle gwahanol. A dydw i ddim yn gwneud—. [Torri ar draws.] Fe wnaf i ildio. Rwy'n cydnabod yn llwyr dyfnder ei gredoau a'i angerdd ar y mater hwn. Ond trwy bleidleisio yn erbyn yr LCM hwn heno, fyddwch chi ddim yn atal y Bil rhag dod yn gyfraith.
I'm very grateful to you for making reference to my contribution earlier. The point I was making is that it is impossible to disentangle a debate about the principle from the clauses that we're discussing today. That was the point I was making. And I do not think that it's appropriate for this Senedd to even consider clauses that we've not been properly able to scrutinise as a Senedd. An hour's worth of debate to scrutinise some detailed clauses is insufficient. And for that reason, I want to see people vote against this particular motion that's before us.
Rwy'n ddiolchgar iawn i chi am gyfeirio at fy nghyfraniad yn gynharach. Y pwynt roeddwn i'n ei wneud yw ei bod yn amhosibl datgysylltu dadl am yr egwyddor o'r cymalau rydym yn eu trafod heddiw. Dyna'r pwynt roeddwn i'n ei wneud. A dydw i ddim yn credu ei bod yn briodol i'r Senedd hon hyd yn oed ystyried cymalau nad ydym wedi gallu craffu'n briodol arnyn nhw fel Senedd. Nid yw awr o ddadl i graffu ar rai cymalau manwl yn ddigonol. Ac am y rheswm hwnnw, rwyf eisiau gweld pobl yn pleidleisio yn erbyn y cynnig penodol hwn sydd o'n blaenau ni.
But voting against it will not achieve that objective. I've supported the extension and deepening of our democracy in this place. I supported the expansion of this democracy. I've supported, as other Members know, greater time to be spent on these matters. I've done that over nearly 20 years, because I agree with that. But voting against this LCM this evening won't achieve any of those things. It won't achieve any of those things. What it will do is it will do this: it'll deprive Welsh Ministers of having powers, and it'll deprive this place of having the ability to shape the legislation, should it become law. That is what it will do.
It will also ensure that there is a two-tier law in Wales. Those people who can afford it will be able to exercise choice, and this is a really serious matter when it comes to a debate on morality. What debate on morality can take place when we say to people in Wales, 'You can exercise a choice on this fundamental matter, but only if you've got the money to pay for it'?
And then we talk about compassion. We talk about compassion. If we vote in such a way as to only enable people who can afford to do it or are willing to move to access services to exercise that fundamental choice, and then we talk about compassion—there's no compassion or morality to be found in that argument, I'm afraid, none at all. And what we do is we remove the opportunity for this place to shape those powers and to shape any future regulations that will enable future Welsh Ministers to determine how those services are delivered.
And then we go back to the arguments over the Bill, which will still become law, whatever vote you take this evening. But what we will have done will have made Wales a much, much worse place to be. What we will have done is to say to people in Wales, 'The services are available if you can pay for them, or if you're willing to move, but the services aren't available to people—'. [Interruption.] I will take interventions if the Presiding Officer allows me to. But we will not allow people to access those same services on the national health service as people are able to do across the border. I give way.
Ond ni fydd pleidleisio yn ei erbyn yn cyflawni'r nod hwnnw. Rwyf wedi cefnogi ymestyn a dyfnhau'n democratiaeth yn y lle hwn. Fe wnes i gefnogi ehangu'r ddemocratiaeth hon. Rwyf wedi cefnogi, fel y gŵyr Aelodau eraill, treulio mwy o amser ar y materion hyn. Rwyf wedi gwneud hynny dros gyfnod o bron i 20 mlynedd, oherwydd rwy'n cytuno â hynny. Ond ni fydd pleidleisio yn erbyn yr LCM hwn heno yn cyflawni unrhyw rai o'r pethau hynny. Fydd e ddim yn cyflawni unrhyw rai o'r pethau hynny. Yr hyn y bydd yn ei wneud yw y bydd yn gwneud hyn: bydd yn amddifadu Gweinidogion Cymru o gael pwerau, a bydd yn amddifadu'r lle hwn o'r gallu i lunio'r ddeddfwriaeth, pe bai'n dod yn gyfraith. Dyna beth fydd yn ei wneud.
Bydd hefyd yn sicrhau bod yna gyfraith dwy haen yng Nghymru. Bydd y bobl hynny sy'n gallu ei fforddio yn gallu arfer dewis, ac mae hwn yn fater difrifol iawn pan ddaw i ddadl ar foesoldeb. Pa ddadl ar foesoldeb all ddigwydd pan ydyn ni'n dweud wrth bobl yng Nghymru, 'Gallwch chi arfer dewis ar y mater sylfaenol hwn, ond dim ond os oes gennych chi'r arian i dalu amdano'?
Ac yna rydyn ni'n siarad am dosturi. Rydyn ni'n siarad am dosturi. Os gwnawn ni bleidleisio yn y fath fodd fel mai dim ond pobl sy'n gallu fforddio ei wneud neu sy'n barod i symud i gael mynediad at wasanaethau sy'n gallu arfer y dewis sylfaenol hwnnw, ac yna rydyn ni'n siarad am dosturi—does dim tosturi na moesoldeb i'w gael yn y ddadl honno, mae gennyf ofn, dim o gwbl. A'r hyn rydyn ni'n ei wneud yw dileu'r cyfle i'r lle hwn lunio'r pwerau hynny a llunio unrhyw reoliadau yn y dyfodol a fydd yn galluogi Gweinidogion Cymru y dyfodol i benderfynu sut y bydd y gwasanaethau hynny'n cael eu darparu.
Ac yna rydyn ni'n mynd yn ôl at y dadleuon dros y Bil, a fydd yn dal yn dod yn gyfraith, pa bynnag ffordd y byddwch chi'n pleidleisio heno. Ond bydd yr hyn y byddwn ni wedi'i wneud wedi gwneud Cymru yn lle llawer, llawer gwaeth i fod. Yr hyn y byddwn ni wedi'i wneud yw dweud wrth bobl yng Nghymru, 'Mae'r gwasanaethau ar gael os gallwch chi dalu amdanyn nhw, neu os ydych chi'n fodlon symud, ond dydy'r gwasanaethau ddim ar gael i bobl—'. [Torri ar draws.] Fe wnaf i gymryd ymyriadau os bydd y Llywydd yn caniatáu i mi wneud hynny. Ond byddwn ni ddim yn caniatáu i bobl gael mynediad i'r un gwasanaethau hynny ar y gwasanaeth iechyd gwladol ag y mae pobl yn gallu eu cael dros y ffin. Fe ildiaf.
Thank you. I follow the logic of the Member's argument and many of the views from different points across the Chamber, and I respect the difference in views, the different perspectives, including those who are going to vote on the principle of the Bill as opposed to the LCM before us. But can I just check? Because my understanding of the legislative process is that, if the Lords make amendments, then that Bill returns to the Commons for MPs to have a final vote. So, it is possible the Bill will not be passed, not just if it's not talked out of time in the Lords—and I agree, there are good-faith amendments in the Lords, and there are others who’ve been upfront about the fact that they just want to talk it out of time. MPs will still get a final vote, and that will determine whether the law changes on assisted dying. This LCM and the scheme of the Bill actually mean that devolved areas would return to Welsh Ministers, whoever those Ministers are, and it's then a matter for the Parliament here, the Welsh Parliament, the Senedd, to actually agree or not those regulations. And there is, of course, an opportunity—you’d expect it to happen, regardless of what takes place after May—for this place to want to scrutinise those regulations in an enhanced way. So, this is about whether this Parliament has the opportunity to do that with Welsh Ministers at the same time as the law would change in England.
Diolch. Rwy'n dilyn rhesymeg dadl yr Aelod a llawer o'r safbwyntiau o wahanol leoedd ar draws y Siambr, ac rwy'n parchu'r gwahaniaeth mewn safbwyntiau, y gwahanol safbwyntiau, gan gynnwys y rhai sy'n mynd i bleidleisio ar egwyddor y Bil yn hytrach na'r LCM sydd o'n blaenau. Ond a gaf i gadarnhau? Oherwydd fy nealltwriaeth i o'r broses ddeddfwriaethol yw, os yw Tŷ'r Arglwyddi yn gwneud gwelliannau, yna mae'r Bil hwnnw'n dychwelyd i Dŷ'r Cyffredin er mwyn i Aelodau Seneddol gael pleidlais derfynol. Felly, mae'n bosibl na fydd y Bil yn cael ei basio, nid yn unig os nad yw ei amser yn dod i ben oherwydd trafod yn Nhŷ'r Arglwyddi—ac rwy'n cytuno, mae gwelliannau ewyllys da yn yr Arglwyddi, ac mae yna rai eraill sydd wedi bod yn agored am y ffaith eu bod nhw eisiau siarad fel bod ei amser yn dod i ben. Bydd gan Aelodau Seneddol bleidlais derfynol o hyd, a bydd hynny'n penderfynu a yw'r gyfraith yn newid ar farw â chymorth. Mae'r LCM hwn a chynllun y Bil mewn gwirionedd yn golygu y byddai meysydd datganoledig yn dychwelyd i Weinidogion Cymru, pwy bynnag yw'r Gweinidogion hynny, ac yna mae'n fater i'r Senedd yma, Senedd Cymru, y Senedd, gytuno, mewn gwirionedd, ar y rheoliadau hynny ai peidio. Ac mae yna, wrth gwrs, gyfle—byddech chi'n disgwyl iddo ddigwydd, beth bynnag sy'n digwydd ar ôl mis Mai—i'r lle hwn fod eisiau craffu ar y rheoliadau hynny mewn ffordd uwch. Felly, mae hyn yn ymwneud â p'un ai yw'r Senedd hon yn cael y cyfle i wneud hynny gyda Gweinidogion Cymru ar yr un pryd ag y byddai'r gyfraith yn newid yn Lloegr.
Thank you. Probably not for the first time, Vaughan Gething has made my points for me far better than I made them myself. I think that if we are to accept this LCM this evening, then we will provide Members here with an opportunity to have those further debates, and we will be enabling Members to be elected in May to make those decisions. If we vote against this LCM this evening, we do not provide that same opportunity for future Members, and I believe we have a duty to do so.
Diolch. Mae'n debyg, nid am y tro cyntaf, bod Vaughan Gething wedi gwneud fy mhwyntiau ar fy nghyfer i yn well o lawer nag yr oeddwn i wedi'u gwneud nhw fy hun. Rwy'n credu, os ydyn ni'n mynd i dderbyn yr LCM hwn heno, yna byddwn ni'n rhoi cyfle i Aelodau yma gael y dadleuon eraill hynny, a byddwn ni'n galluogi Aelodau i gael eu hethol ym mis Mai i wneud y penderfyniadau hynny. Os byddwn ni'n pleidleisio yn erbyn yr LCM hwn heno, dydyn ni ddim yn rhoi'r un cyfle i Aelodau'r dyfodol, ac rwy'n credu bod gennym ni ddyletswydd i wneud hynny.
Before I call the Cabinet Secretary, just for the record, I've exercised no limit to the time provided for this debate tonight, and all Members who have sought to speak have been allowed to and have been called to speak.
Cyn i mi alw'r Ysgrifennydd Cabinet, dim ond ar gyfer y cofnod, nid wyf i wedi arfer unrhyw gyfyngiad ar yr amser sydd wedi'i ddarparu ar gyfer y ddadl hon heno, ac mae'r holl Aelodau sydd wedi gwneud cais i siarad wedi cael eu caniatáu i siarad ac wedi cael eu galw i siarad.
Yr Ysgrifennydd Cabinet nawr i ymateb i'r ddadl.
The Cabinet Secretary now to reply to the debate.
Diolch, Llywydd. I would like to thank Members for the thoughtful and often detailed contributions that have been made during today's debate. It's been a debate, as a number of Members have said, about the provisions of the Bill that have regard to devolved matters, which confer functions on Welsh Ministers and which require Senedd consent and involvement, and not about the overarching principle of assisted dying.
Members have approached what I think we would all see as a challenging task with care, recognising the seriousness and often the complexity of the issues raised by the Bill and its implications for Wales. Colleagues have made points both for and against the legislation in Parliament itself, and for and against the principle, and I know Members will understand that I don't propose to address those points in winding up. But several points today have reflected the pressure and, I think, the sense of duty that Members have felt and which the Senedd itself has experienced in scrutinising a private Member's Bill of this scale and importance, and I do propose to respond to those.
A number of Members referred to the timing of the debate that we are having. The timing, the volume of amendments, the need to lay a fourth supplementary memorandum during recess, have created challenges, both for Members and for committees, and I want to acknowledge that and to reiterate my thanks to the committees whose scrutiny has ensured that we have been able to consider properly Wales's interests despite those constraints. I want to say something specific on the timing and on the substantive points that the Chairs of the two committees raised.
A number of Members made the point that they wanted to be in a position where the debate was held once the final form of the Bill was settled, and I'm sure we all have sympathy with that. The LCM process is imperfect and it involves inherently judgments that the Senedd has to make whilst legislation is still passing through Parliament. In the case of this Bill, given the parliamentary timetable in Westminster, the final form of the Bill cannot be known during the term of this Senedd, and so applying that principle would mean that this Senedd would not have an opportunity to give its view, and I know from the contributions that Members have made today that the correspondence that we've all received, and the attendance at the Senedd over weeks of campaigners, both for and against the principle, would expect us to be able to form a view and declare a view.
The second point that—[Interruption.] Yes, certainly.
Diolch, Llywydd. Hoffwn i ddiolch i'r Aelodau am y cyfraniadau meddylgar ac yn aml manwl, sydd wedi cael eu gwneud yn ystod y ddadl heddiw. Mae wedi bod yn ddadl, fel y mae nifer o Aelodau wedi'i ddweud, ynglŷn â darpariaethau'r Bil sy'n ystyried materion datganoledig, sy'n rhoi swyddogaethau i Weinidogion Cymru ac sy'n gofyn am gydsyniad a chyfranogiad y Senedd, ac nid am yr egwyddor gyffredinol o farw â chymorth.
Mae'r Aelodau wedi ymdrin â'r hyn rwy'n credu y byddem ni i gyd yn ei hystyried yn dasg heriol, gyda gofal, gan gydnabod difrifoldeb ac yn aml cymhlethdod y materion y mae'r Bil yn eu codi a'i oblygiadau i Gymru. Mae cyd-Aelodau wedi gwneud pwyntiau o blaid ac yn erbyn y ddeddfwriaeth yn y Senedd ei hun, ac o blaid ac yn erbyn yr egwyddor, ac rwy'n gwybod y bydd yr Aelodau yn deall nad wyf i'n bwriadu ymdrin â'r pwyntiau hynny wrth ddirwyn i ben. Ond mae sawl pwynt heddiw wedi adlewyrchu'r pwysau ac, rwy'n credu, yr ymdeimlad o ddyletswydd y mae'r Aelodau wedi'i deimlo ac y mae'r Senedd ei hun wedi'i wynebu wrth graffu ar Fil Aelod preifat o'r raddfa a'r pwysigrwydd hwn, ac rwy'n bwriadu ymateb i'r rheini.
Cyfeiriodd nifer o Aelodau at amseriad y ddadl yr ydyn ni'n ei chael. Mae'r amseru, nifer y gwelliannau, yr angen i osod pedwerydd memorandwm atodol yn ystod y toriad, wedi creu heriau, i Aelodau ac i bwyllgorau, ac rwyf eisiau cydnabod hynny ac ailadrodd fy niolch i'r pwyllgorau y mae eu craffu wedi sicrhau ein bod ni wedi gallu ystyried buddiannau Cymru yn briodol er gwaethaf y cyfyngiadau hynny. Rwyf i eisiau dweud rhywbeth penodol ar yr amseru ac ar y pwyntiau sylweddol a godwyd gan Gadeiryddion y ddau bwyllgor.
Gwnaeth nifer o Aelodau'r pwynt eu bod eisiau bod mewn sefyllfa lle bydd y ddadl yn cael ei chynnal unwaith y cytunir ar ffurf derfynol y Bil, ac rwy'n siŵr ein bod ni i gyd yn cydymdeimlo â hynny. Mae'r broses LCM yn amherffaith ac mae'n cynnwys dyfarniadau cynhenid y mae'n rhaid i'r Senedd eu gwneud wrth i deddfwriaeth barhau i basio trwy'r Senedd. Yn achos y Bil hwn, o ystyried yr amserlen seneddol yn San Steffan, nid yw'n bosibl gwybod ffurf derfynol y Bil yn ystod tymor y Senedd, ac felly byddai defnyddio'r egwyddor honno yn golygu na fyddai'r Senedd hon yn cael cyfle i roi ei safbwynt, ac rwy'n gwybod o'r cyfraniadau y mae'r Aelodau wedi'u gwneud heddiw bod yr ohebiaeth yr ydyn ni i gyd wedi'i chael, a phresenoldeb ymgyrchwyr yn y Senedd dros gyfnod o wythnosau, o blaid ac yn erbyn yr egwyddor, y byddent yn disgwyl i ni allu ffurfio barn a datgan barn.
Yr ail bwynt bod—[Torri ar draws.] Cewch, wrth gwrs.
You referred there to the imperfect process, and, of course, an imperfect process leads to an imperfect law. Would you therefore agree that it would be best to have the process devolved to Wales, so that we could have that proper scrutiny process and that we could actually develop our own legislation around the needs of Wales?
Fe wnaethoch chi gyfeirio yn y fan yna at y broses amherffaith, ac, wrth gwrs, mae proses amherffaith yn arwain at gyfraith amherffaith. A fyddech chi felly yn cytuno y byddai'n well datganoli'r broses i Gymru, fel y gallwn ni gael y broses graffu briodol honno ac y gallen ni ddatblygu ein deddfwriaeth ein hunain o amgylch anghenion Cymru?
Well, I heard the important points that the Member and others on his benches made in relation to that point. In the context of the amendments, I do propose to come on to say something specific about that.
The second point, Llywydd, that I want to make on timing is to reassure those who have said that they feel this is—I think this was the language used—a blank cheque, and to confirm that if there are further agreed amendments that touch on devolved matters, the Government is committed to bring forward a further LCM, but, as I said, our best assessment is that this is unlikely to be needed during the remainder of this Senedd term.
Peter Fox made an important set of points in relation to the operation of a potential future assisted dying service in Wales, and he raised important questions about how that might be delivered. But they are, of course, questions for a future Government and a future Senedd, if the legislation passes in Parliament. Mike Hedges asked questions in relation to the regulation of private providers. Clause 42 of the current Bill provides a range of powers in relation to that, but there are existing separate legislative provisions for those regulations that sit in the hands of Ministers.
A number of Members noted what they described as the narrow drafting of the Standing Order. Llywydd, I wanted to say something specific on that. Our assessment as a Government of which clauses require consent is based on the test in Standing Order 29 as to whether the Bill's provisions have regard to devolved matters. Our legal analysis concludes that only the clauses identified in the LCM require consent under that Standing Order.
Some Members have asked, in relation to amendments, why a broader approach could not be taken. Again, that Standing Order requires memoranda to be laid where there are non-Government amendments that have regard to devolved matters where they have been agreed to. The pragmatic point that Mike Hedges rightly referred to in his contribution simply recognises the vast scale of applying a different rule in the context of the number of amendments laid in Parliament. The focus for amendments in memoranda 3 and 4 have been largely on key amendments tabled by the sponsor, which would insert entirely new clauses or amend provisions in relation to which LCMs have already been laid, or that respond to Welsh Government requests to address recommendations from Senedd committees or other requests that the Welsh Government has asked for consultation provisions to be included. All of those have been set out in subsequent memoranda.
On the point of the amendments that have been raised in the debate and that Mabon ap Gwynfor raised in his intervention, we have worked constructively throughout this process with both the sponsor and the UK Government to secure amendments to strengthen the functions of Welsh Ministers. The amendments to which the Member referred relate to where he and, I don't doubt, many of us in the Chamber would like the constitutional boundary to be, but that is not where the constitutional boundary is. The LCM is necessarily crafted on the constitutional boundary as it is, not where we might wish it to be. Wherever we think that the powers that he referred to should sit, I can reassure him and his colleagues that it is not right to say that the existing devolution settlement has not been thoroughly considered in the preparation of this LCM and in discussions with both the sponsor and the UK Government. That engagement will continue as the Bill moves forward. If there are further amendments that require LCMs, they will be laid, and we will keep Members fully updated as the Bill progresses.
Finally, Llywydd, if I may say, I'm grateful to Members for approaching the questions before Members today with the seriousness and clarity that they demand. Diolch yn fawr.
Wel, clywais i'r pwyntiau pwysig y gwnaeth yr Aelod ac eraill ar ei feinciau o ran y pwynt hwnnw. Yng nghyd-destun y gwelliannau, rwy'n bwriadu dod at ddweud rhywbeth penodol am hynny.
Yr ail bwynt, Llywydd, yr wyf i eisiau ei wneud ar amseru yw tawelu meddwl y rhai sydd wedi dweud eu bod yn teimlo mai siec wag yw hon—rwy'n credu mai dyna oedd yr iaith a ddefnyddiwyd, ac i gadarnhau, os oes gwelliannau eraill y cytunwyd arnynt sy'n cyffwrdd â materion datganoledig, bod y Llywodraeth wedi ymrwymo i gyflwyno LCM arall, ond, fel y dywedais i, ein hasesiad gorau yw ei bod yn annhebygol y bydd ei angen yn ystod gweddill tymor y Senedd.
Gwnaeth Peter Fox gyfres bwysig o bwyntiau o ran gweithredu gwasanaeth marw â chymorth posibl yng Nghymru yn y dyfodol, a chododd gwestiynau pwysig ynghylch sut y byddai'n bosibl cyflawni hynny. Ond maen nhw, wrth gwrs, yn gwestiynau ar gyfer Llywodraeth yn y dyfodol a Senedd yn y dyfodol, os bydd y ddeddfwriaeth yn pasio yn y Senedd. Gofynnodd Mike Hedges gwestiynau am reoleiddio darparwyr preifat. Mae cymal 42 o'r Bil presennol yn rhoi amrywiaeth o bwerau o ran hynny, ond mae darpariaethau deddfwriaethol presennol ar wahân ar gyfer y rheoliadau hynny sydd yn nwylo Gweinidogion.
Nododd nifer o Aelodau yr hyn a ddisgrifiwyd ganddyn nhw fel drafftio cul y Rheol Sefydlog. Llywydd, roeddwn i eisiau dweud rhywbeth penodol ar hynny. Mae ein hasesiad fel Llywodraeth o ba gymalau sy'n gofyn am gydsyniad yn seiliedig ar y prawf yn Rheol Sefydlog 29 ynghylch a yw darpariaethau'r Bil yn ymwneud â materion datganoledig. Mae ein dadansoddiad cyfreithiol yn dod i'r casgliad mai dim ond y cymalau sydd wedi'u nodi yn yr LCM sy'n gofyn am gydsyniad o dan y Rheol Sefydlog hwnnw.
Mae rhai Aelodau wedi gofyn, o ran gwelliannau, pam nad yw'n bosibl cymryd dull gweithredu ehangach. Unwaith eto, mae'r Rheol Sefydlog honno yn ei gwneud yn ofynnol i femoranda gael eu gosod lle mae gwelliannau yn ymwneud â materion datganoledig y cytunwyd arnynt nad ydyn nhw'n rhai'r Llywodraeth. Mae'r pwynt pragmatig y cyfeiriodd Mike Hedges ato'n briodol yn ei gyfraniad yn cydnabod graddfa enfawr defnyddio rheol wahanol yng nghyd-destun nifer y gwelliannau sydd wedi'u gosod yn Senedd y DU. Mae'r ffocws ar gyfer gwelliannau ym memoranda 3 a 4 wedi bod yn bennaf ar welliannau allweddol a gafodd eu cyflwyno gan y noddwr, a fyddai'n ychwanegu cymalau cwbl newydd neu'n diwygio darpariaethau y mae LCMs eisoes wedi'u gosod yn gysylltiedig â nhw, neu sy'n ymateb i geisiadau Llywodraeth Cymru i ymdrin ag argymhellion gan bwyllgorau'r Senedd neu geisiadau eraill gan Lywodraeth Cymru bod darpariaethau ymgynghori'n cael eu cynnwys. Mae'r rhain i gyd wedi'u nodi mewn memoranda dilynol.
O ran y pwynt am welliannau a godwyd yn y ddadl ac y gwnaeth Mabon ap Gwynfor ei godi yn ei ymyriad, rydyn ni wedi gweithio'n adeiladol drwy gydol y broses hon gyda'r noddwr a Llywodraeth y DU i sicrhau gwelliannau i gryfhau swyddogaethau Gweinidogion Cymru. Mae'r gwelliannau y cyfeiriodd yr Aelod atyn nhw'n ymwneud â lle y byddai ef, ac, nid wyf i'n amau, y byddai llawer ohonon ni y Siambr yn hoffi i'r ffin gyfansoddiadol fod, ond nid dyna lle mae'r ffin gyfansoddiadol. Mae'r LCM o reidrwydd wedi'i greu ar y ffin gyfansoddiadol fel y mae, nid lle y byddwn ni'n dymuno iddo fod. Ble bynnag yr ydyn ni'n credu y dylai'r pwerau y cyfeiriodd atyn nhw fod, gallaf dawelu ei feddwl ef a meddyliau'i gyd-Aelodau nad yw'n gywir dweud nad yw'r setliad datganoli presennol wedi'i ystyried yn drylwyr wrth baratoi'r LCM hwn ac mewn trafodaethau gyda'r noddwr a Llywodraeth y DU. Bydd yr ymgysylltu hwnnw'n parhau wrth i'r Bil symud ymlaen. Os oes gwelliannau eraill sy'n gofyn am LCM, byddan nhw'n cael eu gosod, a byddwn ni'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf yn llawn i Aelodau wrth i'r Bil fynd rhagddo.
Yn olaf, Llywydd, os caf i ddweud, rwy'n ddiolchgar i'r Aelodau am ymdrin â'r cwestiynau gerbron yr Aelodau heddiw gyda'r difrifoldeb a'r eglurder priodol. Diolch yn fawr.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 1? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Felly, fe fyddwn ni'n cynnal yr holl bledleisiau o dan yr eitem yma yn ystod y cyfnod pledleisio, sydd i ddilyn wedi dwy eitem arall.
The proposal is to agree amendment 1. Does any Member object? [Objection.] There are objections. We will, therefore, defer all voting under this item until voting time, which will follow once we've dealt with two remaining items.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Y cyntaf o'r rheini yw eitem 15, y cynnig i amrywio trefn ystyried gwelliannau Cyfnod 3 y Bil Diogelwch Adeiladau (Cymru). Ysgrifennydd y Cabinet sy'n gwneud y cynnig yma.
The first of those is item 15, the motion to vary the order of Stage 3 amendments to the Building Safety (Wales) Bill. The Cabinet Secretary to move the motion.
Cynnig NDM9163 Jane Hutt
Cynnig bod Senedd Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 26.36:
Yn cytuno i waredu’r adrannau a’r atodlenni i’r Bil Diogelwch Adeiladau (Cymru) yng Nghyfnod 3 yn y drefn ganlynol:
a) Adran 2;
b) Atodlen 1;
c) Adrannau 3 i 75;
d) Adran 1;
e) Adrannau 76 i 107;
f) Atodlen 2;
g) Adrannau 108 i 128;
h) Atodlen 3;
i) Atodlen 4;
j) Adrannau 129 i 130;
k) Teitl hir.
Motion NDM9163 Jane Hutt
To propose that Senedd Cymru, in accordance with Standing Order 26.36:
Agrees to dispose of sections and schedules to the Building Safety (Wales) Bill at Stage 3 in the following order:
a) Section 2;
b) Schedule 1;
c) Sections 3 to 75;
d) Section 1;
e) Sections 76 to 107;
f) Schedule 2;
g) Sections 108 to 128;
h) Schedule 3;
i) Schedule 4;
j) Sections 129 to 130;
k) Long title.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
I move.
Rwy'n cynnig.
Mae wedi ei wneud yn ffurfiol. Does gen i ddim siaradwyr. Felly, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? Unrhyw un yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, mae'r cynnig o dan eitem 15 wedi ei dderbyn.
It is formally moved. I have no speakers. Therefore, the proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion under item 15 is agreed.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Dadl ar Gyfnod 4 Bil yr Amgylchedd (Egwyddorion, Llywodraethiant a Thargedau Bioamrywiaeth) (Cymru) sydd nesaf. Ysgrifennydd y Cabinet dros newid hinsawdd sy'n gwneud y cynnig yma—Huw Irranca-Davies.
The next item is a debate on Stage 4 of the Environment (Principles, Governance and Biodiversity Targets) (Wales) Bill. I call on the Cabinet Secretary for climate change to move the motion—Huw Irranca-Davies.
Cynnig NDM9172 Huw Irranca-Davies
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 26.47:
Yn cymeradwyo Bil yr Amgylchedd (Egwyddorion, Llywodraethiant a Thargedau Bioamrywiaeth) (Cymru).
Motion NDM9172 Huw Irranca-Davies
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 26.47:
Approves the Environment (Principles, Governance and Biodiversity Targets) (Wales) Bill.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Llywydd. Mae'n fraint agor dadl Cyfnod 4 ar Fil yr Amgylchedd (Egwyddorion, Llywodraethiant a Thargedau Bioamrywiaeth) (Cymru). Rwy'n falch o wneud y cynnig hwn heddiw, sy'n dod â'r darn nodedig hwn o ddeddfwriaeth hirddisgwyliedig yn agosach at gael ei roi ar waith.
Thank you, Llywydd. It's a privilege to open this Stage 4 debate on the Environment (Principles, Governance and Biodiversity Targets) (Wales) Bill. I'm very pleased to move this motion today, which brings this notable piece of long awaited legislation closer to being put in place.
We are debating this Bill at a time, Llywydd, when both the climate and nature emergencies are intensifying around us. Wales is experiencing more frequent flooding, coastal erosion, biodiversity loss and, indeed, shifting weather patterns. These challenges are not abstract. They are not distant. They are here now, and they threaten our communities, our economy and the ecosystems on which we depend. This is why it is critical that this Bill passes today. It is a landmark step forward for Wales that represents a significant moment in our determination to protect and to enhance Wales's environment for this and for future generations.
This Bill achieves this by establishing an environmental objective to guide our policy and decision making right across Wales, focused on a high level of environmental protection and an improvement of the environment. It introduces duties on the Welsh Ministers, on Natural Resources Wales and other public authorities to apply four core environmental principles and to integrate environmental protection. It establishes an independent environmental governance body with authority, with expertise and with real power. It establishes a framework, empowering and requiring the Welsh Ministers to set targets in secondary legislation that contribute to halting and reversing biodiversity loss or to restoring biodiversity to resilient levels. In essence, it provides the statutory framework we need to respond to these challenges with urgency, with ambition and with coherence. It demonstrates our leadership, our determination and a shared commitment across this Senedd to safeguarding the natural world that sustains us.
This Bill is a product of real and deep collaboration and exceptional engagement. I want to express my sincere thanks to everyone who has helped shape this important legislation—to Senedd Members on all sides, to committees and committee members, to stakeholders from right across Wales, and to all of those who've contributed so much time, expertise and scrutiny. I also want to take this moment, Llywydd, to express my thanks to a small but very dedicated team of Welsh Government officials, Senedd lawyers, committee clerks, and Commission staff for their dedication and professionalism throughout this process. I am really pleased to say that the constructive amendments made throughout the Senedd scrutiny process have indeed improved the clarity, the ambition and the effectiveness of this Bill. This is unquestionably a stronger Bill because of the breadth of voices that have shaped it.
Rydyn ni'n trafod y Bil hwn ar adeg, Llywydd, pan fo'r argyfyngau hinsawdd a natur yn dwysáu o'n cwmpas ni. Mae Cymru'n wynebu llifogydd amlach, erydiad arfordirol, colli bioamrywiaeth ac, yn wir, patrymau tywydd sy'n newid. Nid yw'r heriau hyn yn haniaethol. Nid ydyn nhw'n bell i ffwrdd. Maen nhw yma nawr, ac maen nhw'n bygwth ein cymunedau ni, ein heconomi ni a'r ecosystemau yr ydyn ni'n dibynnu arnyn nhw. Dyma pam mae'n hanfodol bod y Bil hwn yn pasio heddiw. Mae'n gam pwysig ymlaen i Gymru sy'n cynrychioli moment arwyddocaol yn ein penderfyniad i ddiogelu a gwella amgylchedd Cymru ar gyfer hyn ac ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol.
Mae'r Bil hwn yn cyflawni hyn drwy sefydlu amcan amgylcheddol i lywio'n proses o wneud polisi a phenderfyniadau ledled Cymru, sy'n canolbwyntio ar lefel uchel o ddiogelu'r amgylchedd a gwella'r amgylchedd. Mae'n cyflwyno dyletswyddau ar Weinidogion Cymru, ar Cyfoeth Naturiol Cymru ac awdurdodau cyhoeddus eraill i ddefnyddio pedair egwyddor amgylcheddol craidd ac integreiddio diogelu'r amgylchedd. Mae'n sefydlu corff llywodraethu amgylcheddol annibynnol gydag awdurdod, gydag arbenigedd a chyda phŵer gwirioneddol. Mae'n sefydlu fframwaith, sy'n grymuso ac sy'n ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru osod targedau mewn is-ddeddfwriaeth sy'n cyfrannu at atal a gwrthdroi colli bioamrywiaeth neu at adfer bioamrywiaeth i lefelau cydnerth. Yn y bôn, mae'n rhoi'r fframwaith statudol sydd ei angen arnom ni i ymateb i'r heriau hyn ar frys, gydag uchelgais a chydlyniant. Mae'n dangos ein harweinyddiaeth, ein penderfyniad a'n hymrwymiad cyffredinol ar draws y Senedd hon i ddiogelu'r byd naturiol sy'n ein cynnal.
Mae'r Bil hwn yn gynnyrch cydweithredu gwirioneddol a dwfn ac ymgysylltu eithriadol. Hoffwn i ddiolch yn ddiffuant i bawb sydd wedi helpu i lunio'r ddeddfwriaeth bwysig hon—i Aelodau'r Senedd ar bob ochr, i bwyllgorau ac aelodau pwyllgorau, i randdeiliaid o bob cwr o Gymru, ac i bawb sydd wedi cyfrannu cymaint o amser, arbenigedd a chraffu. Rwyf hefyd eisiau achub ar y cyfle hwn, Llywydd, i ddiolch i dîm bach ond ymroddedig iawn o swyddogion Llywodraeth Cymru, cyfreithwyr y Senedd, clercod pwyllgorau, a staff y Comisiwn am eu hymroddiad a'u proffesiynoldeb drwy gydol y broses hon. Rwy'n falch iawn o ddweud bod y gwelliannau adeiladol sydd wedi'u gwneud drwy gydol proses graffu'r Senedd wedi gwella eglurder, uchelgais ac effeithiolrwydd y Bil hwn. Mae hwn yn ddiamheuol yn Fil cryfach oherwydd ehangder y lleisiau sydd wedi'i lunio.
Llywydd, mae'r Bil hwn yn cynrychioli'r gorau oll o ran deddfu cydweithredol yng Nghymru. Galwaf ar Aelodau ar draws y Siambr i roi eu cefnogaeth i'r Bil hwn ar y cam olaf hwn, fel y gallwn gymryd y cam pwysig hwn ymlaen gyda'n gilydd. Diolch yn fawr iawn.
Llywydd, this Bill represents the best of co-operative legislating in Wales. I call on Members across the Chamber to give their support to this Bill in this final stage, so that we can take this important step forward together. Thank you very much.
Hoffwn ddiolch hefyd i'r clercod, tîm y pwyllgor a'r tîm cyfreithiol am eu gwaith a'u dyfalbarhad gyda'r Bil, ac i'r Dirprwy Brif Weinidog am ei gymorth ac i'w dîm e. Yn arbennig, hefyd, hoffwn ddiolch i Niamh Salkeld a Lewis Owen o swyddfa'r Blaid am eu gwaith gyda'r gwelliannau. Hoffwn ddiolch hefyd i Gyfeillion y Ddaear Cymru a Wales Environment Link am eu cymorth gyda'n gwelliannau.
Nawr, Bil yw hwn, wrth gwrs, am bŵer, y pŵer i gywiro anghydbwysedd hanesyddol yn ein cymunedau ac i roi llais i ddinasyddion am stad ein hamgylchedd. Mae Plaid Cymru wedi gweithio i wella'r Bil drwy sicrhau bod gan y corff newydd bwrpas cliriach, i egluro bod gan bobl hawl i wneud cynrychioliadau i'r OEGW, ac i alluogi Gweinidogion i adnewyddu bioamrywiaeth i lefelau hygyrch. Mae'r gwelliannau yn ymarferol, ond byddant yn gwneud gwahaniaeth sylweddol i'r ffordd rŷm ni'n diogelu ein hamgylchedd. Ac mae'r Bil yn ymwneud â mwy na strwythurau a phrosesau yn unig; mae e am ymbweru ein cymunedau. Felly, rwy'n edrych ymlaen at weld fel y bydd y Bil, a'r Ddeddf nawr, yn cryfhau llais ein cymunedau ac yn helpu i sicrhau Cymru lanach a mwy iach i bawb.
I too would like to thank the clerks, the committee team and the legal team for their work and perseverance on the Bill, and thank the Deputy First Minister for his assistance and that of his team too. And I would also like to thank Niamh Salkeld and Lewis Owen from the Plaid office for their work on the amendments to the Bill. I'd also like to thank Friends of the Earth Cymru and Wales Environment Link for their assistance with our amendments.
Now, this is a Bill, of course, on the power to correct a historic imbalance in our communities and to give a voice to citizens on the state of our environment. Plaid Cymru has worked to improve the Bill in order to ensure that the new body has a clearer purpose, to explain that people have a right to make representations to the OEGW, and to enable Ministers to recover biodiversity to proper levels. The amendments are practical, but they will make a significant difference to the way that we safeguard our environment. And the Bill does more than deal with structures and processes alone; it is about empowering our communities. So, I look forward to seeing how the Bill, now as law, will strengthen the voice of our communities and help to ensure a cleaner, healthier Wales for everyone.
I will be opposing the Bill this afternoon because what we have seen across this Senedd in a number of different areas is targets set up all the time, and what do we do? We don't meet them, because arbitrary targets do not make any difference; substantial change does. What we also see with this Bill is a new, ill-defined, costly quango, and the last thing that Wales needs is another quango set up to actually try and improve things. And this Bill is going to cost £34 million to deliver—money that would be far better spent on our front-line services. And I'm afraid that all this money will do is be diverted into endless evaluations, reports and more bureaucracy.
I also cannot support legislation that promotes the work of the committee on climate change that wants to reduce livestock numbers by 27 per cent by 2040—something that I fundamentally do not support. So, for those reasons, I will not be supporting this Bill today, and I would encourage others sat to one side of me who want to save money and actually reinvest them in public services to support me in this matter.
Byddaf i'n gwrthwynebu'r Bil y prynhawn yma oherwydd yr hyn yr ydyn ni wedi'i weld ar draws y Senedd hon mewn nifer o wahanol feysydd yw targedau wedi'u gosod drwy'r amser, a beth ydyn ni'n ei wneud? Dydyn ni ddim yn eu cyrraedd nhw, oherwydd nid yw targedau mympwyol yn gwneud unrhyw wahaniaeth; newid sylweddol sy'n cyflawni hynny. Yr hyn yr ydyn ni'n ei weld hefyd gyda'r Bil hwn yw cwango newydd, costus, nad yw wedi'i ddiffinio'n dda, a'r peth olaf sydd ei angen ar Gymru yw cwango arall wedi'i sefydlu i geisio gwella pethau. Ac mae'r Bil hwn yn mynd i gostio £34 miliwn i'w gyflawni—arian a fyddai'n llawer gwell yn cael ei wario ar ein gwasanaethau rheng flaen. Ac rwy'n ofni mai'r cyfan y bydd yr arian hwn yn ei wneud yw gael ei ddargyfeirio i werthusiadau ac adroddiadau diddiwedd a mwy o fiwrocratiaeth.
Ni allaf i chwaith gefnogi deddfwriaeth sy'n hyrwyddo gwaith y pwyllgor newid hinsawdd sydd eisiau lleihau niferoedd da byw 27 y cant erbyn 2040—rhywbeth nad wyf i'n ei gefnogi. Felly, am y rhesymau hynny, ni fyddaf i'n cefnogi'r Bil hwn heddiw, a byddwn i'n annog eraill sy'n eistedd ar un ochr i mi sydd eisiau arbed arian a'u hail-fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus i fy nghefnogi i yn y mater hwn.
Ysgrifennydd y Cabinet nawr i ymateb—Huw Irranca-Davies.
The Cabinet Secretary now to reply—Huw Irranca-Davies.
Diolch yn fawr iawn. Could I, first of all, just reiterate my thanks to both committee members who have contributed to this, but other wider stakeholders who have definitely improved this Bill? As Delyth rightly said, one of the purposes of this Bill is to strengthen the voice of our communities and our citizens in Wales to be able to hold to account public bodies, including Government Ministers, on whether we are delivering on those improvements to nature.
And James, just to say to you, in your opposition to this legislation, the establishment of a powerful body to provide independent voice to challenge those public bodies—what you describe as a 'quango'—is actually a denial from Reform that we are hearing of the nature and climate emergencies, and, more than that, a denial of the right of the citizens of Wales as well to challenge policy makers and to hold them to account. If that's where you want to stand as Reform, good luck to you, but I urge Senedd Members to actually support this long-awaited legislation. It is a landmark step forward in Wales, and you will do a great service to the people of Wales by supporting this.
Diolch yn fawr iawn. A gaf i, yn gyntaf oll, ailadrodd fy niolch i'r ddau aelod o'r pwyllgor sydd wedi cyfrannu at hyn, ond i randdeiliaid ehangach eraill sydd yn bendant wedi gwella'r Bil hwn? Fel y dywedodd Delyth yn gwbl briodol, un o ddibenion y Bil hwn yw cryfhau llais ein cymunedau a'n dinasyddion yng Nghymru i allu dal cyrff cyhoeddus i gyfrif, gan gynnwys Gweinidogion y Llywodraeth, o ran a ydyn ni'n cyflawni'r gwelliannau hynny i natur.
A James, dim ond i ddweud wrthych chi, yn eich gwrthwynebiad i'r ddeddfwriaeth hon, mae sefydlu corff pwerus i roi llais annibynnol i herio'r cyrff cyhoeddus hynny—yr hyn yr ydych chi'n ei ddisgrifio fel 'cwango'—mewn gwirionedd yn wadiad gan Reform ein bod yn clywed am yr argyfyngau natur a hinsawdd, ac, yn fwy na hynny, yn gwadu hawl dinasyddion Cymru hefyd i herio llunwyr polisi a'u dal i gyfrif. Os mai dyna lle'r ydych chi eisiau sefyll fel Reform, pob lwc i chi, ond rwy'n annog Aelodau'r Senedd i wir gefnogi'r ddeddfwriaeth hir-ddisgwyliedig hon. Mae'n gam pwysig ymlaen yng Nghymru, a byddwch chi'n gwneud cymwynas fawr â phobl Cymru drwy gefnogi hyn.
Yn unol â Rheol Sefydlog 26.50C, mae'n rhaid cynnal pleidlais wedi'i chofnodi ar gynigion Cyfnod 4, felly mae'r bleidlais yma'n cael ei gohirio hefyd.
In accordance with Standing Order 26.50C, a recorded vote must be taken on Stage 4 motions, so I defer voting on this motion until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Mae hynny'n golygu ein bod ni'n cyrraedd y cyfnod pleidleisio. Dwi bron yn siŵr nad oes tri Aelod sydd eisiau canu'r gloch ar y pwynt yma, felly fe wnawn ni symud yn syth i'r pleidleisio.
That brings us to voting time. I'm almost sure that there aren't three Members who wish for the bell to be rung at this particular point, so we will move immediately to voting time.
Mae'r bleidlais gyntaf heno ar eitem 10, sef y Rheoliadau Addysg Uwch (Terfynau Ffioedd) (Cymru) 2026, a dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 26, yn ymatal 14, 13 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig yna wedi ei dderbyn.
The first vote this evening is on item 10, the Higher Education (Fee Limits) (Wales) Regulations 2026, and I call for a vote on the motion, tabled in the name of Jane Hutt. Open the vote. Close the vote. In favour 26, 14 abstentions and 13 against. Therefore, the motion is agreed.
Eitem 10. Rheoliadau Addysg Uwch (Terfynau Ffioedd) (Cymru) 2026: O blaid: 26, Yn erbyn: 13, Ymatal: 14
Derbyniwyd y cynnig
Item 10. The Higher Education (Fee Limits) (Wales) Regulations 2026: For: 26, Against: 13, Abstain: 14
Motion has been agreed
Mae'r bleidlais nesaf ar eitem 13, sef y cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil Cynlluniau Pensiwn. Dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Jayne Bryant. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 42, neb yn ymatal, 11 yn erbyn. Mae'r cynnig yna wedi ei dderbyn.
The next vote is on item 13, the legislative consent motion on the Pension Schemes Bill. I call for a vote on the motion tabled in the name of Jayne Bryant. Open the vote. Close the vote. In favour 42, no abstentions and 11 against. Therefore, the motion is agreed.
Eitem 13. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Cynlluniau Pensiwn. : O blaid: 42, Yn erbyn: 11, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig
Item 13. Legislative Consent Motion: The Pension Schemes Bill. : For: 42, Against: 11, Abstain: 0
Motion has been agreed
Y pleidleisiau nesaf fydd ar eitem 14, sef y cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil Oedolion Terfynol Sâl (Diwedd Oes). Mae'r bleidlais gyntaf ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 25, yn ymatal mae 16, yn erbyn mae 12. Felly, mae'r gwelliant cyntaf wedi ei gymeradwyo.
The next votes will be on item 14, the legislative consent motion on the Terminally Ill Adults (End of Life) Bill. The first vote is on amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. In favour 25, there are 16 abstentions and 12 against. Therefore, the first amendment is agreed.
Eitem 14. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Oedolion Terfynol Sâl (Diwedd Oes). Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan: O blaid: 25, Yn erbyn: 12, Ymatal: 16
Derbyniwyd y gwelliant
Item 14. Legislative Consent Motion: The Terminally Ill Adults (End of Life) Bill. Amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan: For: 25, Against: 12, Abstain: 16
Amendment has been agreed
Mae'r bleidlais nesaf ar welliant 2, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 13, 15 yn ymatal, 25 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 2 wedi ei wrthod.
The next vote is on amendment 2, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. In favour 13, 15 abstentions and 25 against. Therefore, amendment 2 is not agreed.
Eitem 14. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Oedolion Terfynol Sâl (Diwedd Oes). Gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan: O blaid: 13, Yn erbyn: 25, Ymatal: 15
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 14. Legislative Consent Motion: The Terminally Ill Adults (End of Life) Bill. Amendment 2, tabled in the name of Heledd Fychan: For: 13, Against: 25, Abstain: 15
Amendment has been rejected
Mae'r bleidlais nesaf ar welliant 3, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 12, 16 yn ymatal, 25 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 3 wedi ei wrthod.
The next vote is on amendment 3, again tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. In favour 12, 16 abstentions and 25 against. Therefore, amendment 3 is not agreed.
Eitem 14. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Oedolion Terfynol Sâl (Diwedd Oes). Gwelliant 3, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan: O blaid: 12, Yn erbyn: 25, Ymatal: 16
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 14. Legislative Consent Motion: The Terminally Ill Adults (End of Life) Bill. Amendment 3, tabled in the name of Heledd Fychan: For: 12, Against: 25, Abstain: 16
Amendment has been rejected
Mae'r bleidlais olaf ar yr eitem yma, felly, ar y cynnig wedi ei ddiwygio gan welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Jeremy Miles.
The final vote on this item is on the motion as amended by amendment 1, and that motion was tabled in the name of Jeremy Miles.
Cynnig NDM9157 fel y'i diwygiwyd
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 29.6:
1. Yn cytuno y dylai Senedd y DU ystyried y darpariaethau canlynol yn y Bil Oedolion Terfynol Sâl (Diwedd Oes), i’r graddau y maent yn rhoi sylw i faterion datganoledig:
a) Cymal 4(3A) (Voluntary Assisted Dying Commissioner) (i’w fewnosod gan welliant ar ddiwedd Cymal 4, tudalen 2, llinell 29 ac wedi’i restru ym mhapur HL Bill 112-IX(b))
b) Cymal 40 (Guidance about operation of Act)
c) Cymal 42(1), (2), (5) a (6) (Voluntary assisted dying services: Wales)
d) Cymal 47(3A) (Reporting on implementation of Act) (i’w fewnosod gan Welliant 784)
e) Cymal 49 (Monitoring by Commissioner) (i’w ddiwygio gan Welliannau 804 ac 809)
f) Cymal 50(4) (Review of this Act) (i’w fewnosod gan Welliant 824)
g) Cymal 51(1), (2), (3), (5), (6) a (7) (Provision about the Welsh language)
h) Cymal 54(1), (2), (5), (6) (Regulations) (i’w ddiwygio gan Welliannau 857CA ac 872A)
i) Cymal 55(3) (Duty to consult before making regulations) (i’w fewnosod gan Welliant 877A)
j) Cymal 58(5), (7), (8) (Commencement) (i’w ddiwygio gan Welliant 905A).
2. Yn gresynu at y diffyg ystyriaeth drylwyr o oblygiadau cyfansoddiadol y Bil hwn i Gymru yn ystod y broses ddeddfwriaethol.
Motion NDM9157 as amended
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 29.6:
1. Agrees that the following provisions in the Terminally Ill Adults (End of Life) Bill, in so far as they have regard to devolved matters, should be considered by the UK Parliament:
a) Clause 4(3A) (Voluntary Assisted Dying Commissioner) (to be inserted by an amendment at the end of Clause 4, page 2, line 29 and listed in paper HL Bill 112-IX(b));
b) Clause 40 (Guidance about operation of Act);
c) Clause 42(1), (2), (5) and (6) (Voluntary assisted dying services: Wales);
d) Clause 47(3A) (Reporting on implementation of Act) (to be inserted by Amendment 784);
e) Clause 49 (Monitoring by Commissioner) (to be amended by Amendments 804 and 809);
f) Clause 50(4) (Review of this Act) (to be inserted by Amendment 824);
g) Clause 51(1), (2), (3), (5), (6) and (7) (Provision about the Welsh language);
h) Clause 54(1), (2), (5), (6) (Regulations) (to be amended by Amendments 857CA and 872A);
i) Clause 55(3) (Duty to consult before making regulations) (to be inserted by Amendment 877A); and
j) Clause 58(5), (7), (8) (Commencement) (to be amended by Amendment 905A).
2. Regrets the lack of thorough consideration of the constitutional implications of this Bill for Wales during the legislative process.
Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 28, mae dau yn ymatal, mae 23 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig yna wedi ei ddiwygio wedi ei dderbyn.
Open the vote. Close the vote. In favour 28, two abstentions and 23 against. Therefore, the motion as amended is agreed.
Eitem 14. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Oedolion Terfynol Sâl (Diwedd Oes). Cynnig (wedi’i ddiwygio): O blaid: 28, Yn erbyn: 23, Ymatal: 2
Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd
Item 14. Legislative Consent Motion: The Terminally Ill Adults (End of Life) Bill. Motion (as amended): For: 28, Against: 23, Abstain: 2
Motion as amended has been agreed
Yr eitem nesaf i bleidleisio arno fydd eitem 16. Cyfnod 4 Bil yr Amgylchedd (Egwyddorion, Llywodraethiant a Thargedau Bioamrywiaeth) (Cymru) yw hwn. Pleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Huw Irranca-Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 51, neb yn ymatal, dau yn erbyn. Felly, mae'r cynnig yna wedi ei dderbyn.
The next vote will be on item 16, the Stage 4 of the Environment (Principles, Governance and Biodiversity Targets) (Wales) Bill. I call for a vote on the motion tabled in the name of Huw Irranca-Davies. Open the vote. Close the vote. In favour 51, no abstentions and two against. Therefore, the motion is agreed.
Eitem 16. Dadl: Cyfnod 4 Bil yr Amgylchedd (Egwyddorion, Llywodraethiant a Thargedau Bioamrywiaeth) (Cymru). : O blaid: 51, Yn erbyn: 2, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig
Item 16. Debate: Stage 4 of the Environment (Principles, Governance and Biodiversity Targets) (Wales) Bill. : For: 51, Against: 2, Abstain: 0
Motion has been agreed
Dyna ni, dyna ddiwedd ar ein gwaith ni heddiw. Diolch yn fawr iawn i chi i gyd am eich cyfraniad, a nos da i chi.
That brings today's proceedings to a close. Thank you all very much for your contributions, and good evening.
Daeth y cyfarfod i ben am 20:49.
The meeting ended at 20:49.