Y Cyfarfod Llawn

Plenary

28/09/2022

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol
1. Questions to the Minister for Finance and Local Government

Prynhawn da. Dyma ni'n cychwyn ar y cyfarfod. Yr eitem gyntaf y prynhawn yma yw'r cwestiynau i'r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Altaf Hussain.

Good afternoon. We will now start the meeting. The first item on this afternoon's agenda is questions to the Minister for Finance and Local Government, and the first question is from Altaf Hussain.

Y Dreth Gyngor
Council Tax

1. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda chydweithwyr mewn llywodraeth leol ar ddyfodol y dreth gyngor? OQ58421

1. What discussions has the Minister had with colleagues in local government on the future of council tax? OQ58421

Through our established partnership arrangements, I've involved local government at every stage in developing plans to create a fairer council tax. I met with all 22 leaders in June, ahead of launching our phase 1 consultation, and I will convene regular discussions as we move forward.

Drwy ein trefniadau partneriaeth sefydledig, rwyf wedi cynnwys llywodraeth leol ar bob cam wrth ddatblygu cynlluniau i greu treth gyngor decach. Cyfarfûm â phob un o’r 22 arweinydd ym mis Mehefin, cyn lansio ein hymgynghoriad cam 1, a byddaf yn cynnull trafodaethau rheolaidd wrth inni symud ymlaen.

Minister, many people are worried about the cost of living. Many now fear that your consultation on the future of council tax will mean that more households will pay a lot more in tax as the last revaluation did. Council tax, along with mortgage or rents and energy costs are now the biggest outgoings a family will face and next year are also predicted to bring financial hardship to many. Has the Minister considered—[Inaudible.]

Weinidog, mae llawer o bobl yn poeni am gostau byw. Mae llawer yn ofni bellach y bydd eich ymgynghoriad ar ddyfodol y dreth gyngor yn golygu y bydd mwy o aelwydydd yn talu llawer mwy mewn treth, fel a ddigwyddodd gyda'r ailbrisio diwethaf. Y dreth gyngor, ynghyd â morgeisi neu renti a chostau ynni yw’r gwariant mwyaf y bydd teulu’n ei wynebu bellach, a rhagwelir hefyd y byddant yn arwain at galedi ariannol i lawer y flwyddyn nesaf. A yw’r Gweinidog wedi ystyried—[Anghlywadwy.]

The first thing to say about our proposals in respect of the reform of council tax is that they are not going to happen immediately or require a revaluation of all of our properties across Wales in order to give us the building blocks for the revaluation. We have had some work done by the Institute for Fiscal Studies, which has looked at the potential implications, and we think that there will be more people who gain, by either having a reduction in their council tax or by having their council tax stay the same, than there are in terms of people who would see an increase. We are thinking about transitional arrangements for those people who may see an increase and that's part of our consultation as well. But, at the moment, this really is about testing our ideas and gaining as many consultation responses as we can. We've had 900 so far, so it's been incredibly popular, but we want to hear from as many people with as many perspectives as possible.

In terms of the immediate challenges of the cost-of-living crisis, I do want to draw everybody's attention to our council tax reduction scheme. We know that there are people across Wales who aren't getting the support that they are entitled to through that scheme. And people can go to either their council website or the Welsh Government's website to find out more and see how they can apply for that support because, as I say, it's not being taken up by everybody who is entitled to it.

Y peth cyntaf i’w ddweud am ein cynigion mewn perthynas â diwygio’r dreth gyngor yw nad ydynt yn mynd i ddigwydd ar unwaith ac na fydd angen ailbrisio ein holl eiddo yng Nghymru er mwyn rhoi’r blociau adeiladu i ni ar gyfer yr ailbrisio. Mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid wedi gwneud rhywfaint o waith ar ein cyfer gan edrych ar y goblygiadau posibl, a chredwn y bydd mwy o bobl ar eu hennill, naill ai drwy gael gostyngiad yn eu treth gyngor neu drwy gael eu treth gyngor yn aros yr un fath, nag sydd o bobl a fyddai'n wynebu cynnydd. Rydym yn meddwl am drefniadau pontio ar gyfer y bobl a allai wynebu cynnydd, ac mae hynny'n rhan o'n hymgynghoriad hefyd. Ond ar hyn o bryd, mae a wnelo hyn â phrofi ein syniadau a chasglu cymaint o ymatebion i'r ymgynghoriad ag y gallwn. Rydym wedi cael 900 hyd yn hyn, felly mae wedi bod yn hynod boblogaidd, ond rydym am glywed gan gynifer o bobl gyda chymaint o safbwyntiau â phosibl.

O ran heriau uniongyrchol yr argyfwng costau byw, hoffwn dynnu sylw pawb at ein cynllun gostyngiadau’r dreth gyngor. Gwyddom fod yna bobl ledled Cymru nad ydynt yn cael y cymorth y mae ganddynt hawl iddo drwy'r cynllun hwnnw. A gall pobl ymweld naill ai â gwefan eu cyngor neu wefan Llywodraeth Cymru i gael gwybod mwy a gweld sut y gallant wneud cais am y cymorth hwnnw oherwydd, fel y dywedaf, nid yw pawb sydd â hawl iddo'n manteisio arno.

Plaid Cymru has long argued the case that council tax is in need of reform. It's outdated, it's regressive, and the IFS recognises this. The proposals jointly agreed by Plaid Cymru and Welsh Government are the first step in changing the council tax system to one that is fairer and more progressive whilst still supporting the services delivered by local authorities. But, with the cost-of-living crisis taking hold and knowing that council tax arrears is already a significant problem and likely to worsen, what conversations has the Minister had with relevant stakeholders relating to a potential debt bonfire, forgiving those in arrears? I know that would go a long way in helping so many in Wales today.

Mae Plaid Cymru wedi dadlau ers tro fod angen diwygio’r dreth gyngor. Mae wedi dyddio, mae'n anflaengar, ac mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid yn cydnabod hyn. Y cynigion y cytunwyd arnynt ar y cyd rhwng Plaid Cymru a Llywodraeth Cymru yw’r cam cyntaf i newid system y dreth gyngor i un sy’n decach ac yn fwy blaengar gan barhau i gefnogi’r gwasanaethau a ddarperir gan awdurdodau lleol. Ond gyda’r argyfwng costau byw yn cydio a chan wybod bod ôl-ddyledion y dreth gyngor eisoes yn broblem sylweddol ac yn debygol o waethygu, pa sgyrsiau y mae’r Gweinidog wedi’u cael gyda rhanddeiliaid perthnasol ynglŷn â'r posibilrwydd o goelcerth dyledion, gan faddau dyledion y rheini sydd ag ôl-ddyledion? Gwn y byddai hynny’n gwneud cryn dipyn i helpu cynifer o bobl yng Nghymru heddiw.

I do recognise as well that this is an important area of joint working between Plaid Cymru and the Welsh Government. I'm very grateful to Cefin Campbell in particular for the work that he's done in helping shape the ideas for a council tax that will rebalance the tax burden on households and fund the services that everybody benefits from, and that connects people to their communities and also has built in regular updates to keep it fair into the future.

I think the most important thing that we can do to support people at the moment is to ensure that everybody who is entitled to support through the council tax reduction scheme is able to get that support—and, as I say, there are lots of people who aren't—and also to work with local authorities in terms of the approach that they have to arrears. So, we've taken a person-centred approach to that. The local authorities themselves have come up with a set of guidelines and a toolkit to help them take that person-centred approach and to explore with the individual if there's more that they could be doing.

Quite simply, a bonfire of debt is unaffordable at the moment, unless, of course, Plaid Cymru want to pinpoint areas that we can move money from within the Welsh Government budget to support that. I'm always open to those discussions and those ideas, but, at the moment, I think it's about making sure that we have as many people accessing the support as they can, potentially reducing their bills to nil, and also supporting those who are in debt to have a manageable programme of paying back those debts to the council.

Rwy’n cydnabod hefyd fod hwn yn faes cydweithio pwysig rhwng Plaid Cymru a Llywodraeth Cymru. Rwy’n ddiolchgar iawn i Cefin Campbell yn arbennig am y gwaith y mae wedi’i wneud i helpu i lunio’r syniadau ar gyfer treth gyngor a fydd yn ailgydbwyso baich trethi ar aelwydydd ac yn ariannu’r gwasanaethau y mae pawb yn elwa ohonynt, ac sy’n cysylltu pobl â’u cymunedau, ac sy'n cynnwys diweddariadau rheolaidd i'w chadw'n deg yn y dyfodol.

Credaf mai’r peth pwysicaf y gallwn ei wneud i gefnogi pobl ar hyn o bryd yw sicrhau bod pawb sydd â hawl i gymorth drwy gynllun gostyngiadau’r dreth gyngor yn gallu cael y cymorth hwnnw—ac fel y dywedais, ceir llawer o bobl nad ydynt yn ei gael—yn ogystal â gweithio gydag awdurdodau lleol ar eu dull o weithredu ar ôl-ddyledion. Felly, rydym wedi mabwysiadu dull sy’n canolbwyntio ar yr unigolyn o weithredu ar hynny. Mae'r awdurdodau lleol eu hunain wedi llunio set o ganllawiau a phecyn cymorth i'w helpu i fabwysiadu dull o'r fath sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn, ac i archwilio gyda'r unigolyn i weld a oes mwy y gallent fod yn ei wneud.

Yn syml iawn, mae coelcerth dyledion yn anfforddiadwy ar hyn o bryd, oni bai, wrth gwrs, y gall Plaid Cymru nodi meysydd lle y gallwn fynd ag arian o gyllideb Llywodraeth Cymru i gefnogi hynny. Rwyf bob amser yn agored i’r trafodaethau a’r syniadau hynny, ond ar hyn o bryd, credaf fod a wnelo hyn â sicrhau bod gennym gynifer o bobl â phosibl yn cael y cymorth, gan ostwng eu biliau i ddim o bosibl, yn ogystal â chefnogi'r rheini sydd mewn dyled i gael rhaglen ymarferol i dalu'r dyledion hynny yn ôl i'r cyngor.

13:35

The reform agenda that's currently on to adjust and make a little bit more progressive the current tax system we have is welcome, and in fact it's long overdue, but it's why I'm also having letters from my constituents, because there will always be winners and losers, and I've got some constituents worried that they'll be on the losing side of this, but it is long overdue. But, could I ask the Minister, longer term, is the Welsh Government still, with other parties as well, interested in those discussions around a land reform tax, a fundamental change to the system, in the longer term, of course, or some sort of hybrid model? We know that's it had experimentation worldwide on this, but a Welsh version of this, surely, more progressive, more equitable, and also something that is a tax on the wealth of the landowners, as opposed to a tax on investing in the added value of that land, so it's not a disincentive to entrepreneurism. Is that still on the agenda?

Rwy'n croesawu'r agenda ddiwygio bresennol i addasu'r system dreth bresennol sydd gennym a'i gwneud ychydig yn fwy blaengar, ac mewn gwirionedd, mae’n hen bryd gwneud hynny, ond dyna pam fy mod hefyd yn cael llythyrau gan fy etholwyr, gan y bydd bob amser rhai pobl yn ennill a rhai'n colli, ac mae gennyf rai etholwyr yn poeni y byddant yn colli mewn perthynas â hyn, ond mae'n hen bryd gwneud hyn. Ond a gaf fi ofyn i’r Gweinidog, yn fwy hirdymor, a oes diddordeb gan Lywodraeth Cymru o hyd, gyda phleidiau eraill hefyd, yn y trafodaethau ynghylch treth diwygio tir, newid sylfaenol i’r system, yn fwy hirdymor wrth gwrs, neu ryw fath o fodel hybrid? Gwyddom fod arbrofion wedi'u cynnal ledled y byd ar hyn, ond fersiwn Gymreig o hyn, yn sicr, yn fwy blaengar, yn fwy teg, a rhywbeth hefyd sy'n dreth ar gyfoeth y tirfeddianwyr, yn hytrach na threth ar fuddsoddi yng ngwerth ychwanegol y tir hwnnw, fel nad yw’n ddatgymhelliad i entrepreneuriaeth. A yw hynny'n dal ar yr agenda?

Huw Irranca-Davies is entirely right that reform is long overdue. It's something that the IFS also noted in its report. It said that council tax is out of date, regressive and distortionary, and we recognise all of that. The IFS did recognise that we are the only part of the United Kingdom that has ever revalued its council tax base, but, nonetheless, we are still very out of date. And the work that we're doing will take us this whole Senedd term, I think, in terms of delivering our council tax reforms, but that doesn't mean that we're not thinking about more radical and fundamental reforms for the future as well. So, in parallel to the work that we're delivering on the revaluation, and the other work attached to that, looking at our support and our exemptions and premiums, and so on, we're also continuing the work on the land value tax, to explore what that might mean for Wales, how it might operate, and also, particularly, with an interest in the first instance, perhaps, in how it might operate in the field of non-domestic rates. So, I think there's a lot of potential there, but, just to reassure those colleagues who do have a strong interest in that, it's very much still part of our explorations.

Mae Huw Irranca-Davies yn llygad ei le ei bod yn hen bryd diwygio. Mae'n rhywbeth y mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid hefyd wedi'i nodi yn ei adroddiad. Dywedodd fod y dreth gyngor wedi dyddio, yn anflaengar ac yn afluniol, ac rydym yn cydnabod hynny oll. Roedd y Sefydliad Astudiaethau Cyllid yn cydnabod mai ni yw’r unig ran o’r Deyrnas Unedig erioed sydd wedi ailbrisio ei sylfaen dreth gyngor, ond serch hynny, rydym yn dal i fod ymhell ar ei hôl hi. A chredaf y bydd y gwaith a wnawn yn cymryd tymor cyfan y Senedd hon er mwyn cyflawni ein diwygiadau i’r dreth gyngor, ond nid yw hynny'n golygu nad ydym yn meddwl am ddiwygiadau mwy radical a sylfaenol ar gyfer y dyfodol hefyd. Felly, ochr yn ochr â'r gwaith a gyflawnwn ar ailbrisio, a'r gwaith arall sydd ynghlwm wrth hynny, gan gynnwys edrych ar ein cymorth a'n heithriadau a'n premiymau ac ati, rydym hefyd yn parhau â'r gwaith ar y dreth gwerth tir, i archwilio beth y gallai hynny ei olygu i Gymru, sut y gallai weithredu, a hefyd, yn arbennig, gyda diddordeb yn y lle cyntaf, efallai, yn y modd y gallai weithredu ym maes ardrethi annomestig. Felly, credaf fod llawer o botensial yno, ond hoffwn roi sicrwydd i'm cyd-Aelodau sydd â diddordeb cryf yn hynny ei fod yn dal i fod yn rhan o'n harchwiliadau.

Y Gronfa Ffyniant Bro
The Levelling-up Fund

2. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda Thrysorlys EF ynglŷn â chronfa ffyniant bro Llywodraeth y DU? OQ58438

2. What discussions has the Minister had with HM Treasury regarding the UK Government's levelling-up fund? OQ58438

The UK Government has bypassed the Welsh Government and the Senedd on this fund, which fails to address persistent regional inequalities across the UK. I have repeatedly raised with a succession of Chancellors and Treasury Ministers the disruption and the substantial loss of overall funding impacting communities, businesses and charities in Wales.

Mae Llywodraeth y DU wedi diystyru Llywodraeth Cymru a’r Senedd mewn perthynas â'r gronfa hon, sy’n methu mynd i’r afael ag anghydraddoldebau rhanbarthol parhaus ledled y DU. Dro ar ôl tro, rwyf wedi sôn wrth gyfres o Gangellorion a Gweinidogion y Trysorlys am y tarfu a’r golled sylweddol o gyllid cyffredinol sy’n effeithio ar gymunedau, busnesau ac elusennau yng Nghymru.

And it's causing a real problem; the change of leadership in the Treasury and in the Government has left a lot of uncertainty, although there was already uncertainty there. We've currently got a Government that is pushing the accelerator and the brake on the economy at the same time, and burning out the engine—no wonder they have not got attention to levelling-up. Perhaps they have got attention to levelling-up—levelling-up for bankers, but not levelling-up for our communities. [Interruption.] You might not like it, but it's the truth. Caerphilly County Borough Council has been able to access some of the funding, but the problem is it comes with very tight deadlines, and that increases the amount of risk and uncertainty involved in the delivery of the funding. They've got to spend that money this financial year, but the advice and the delivery of the funds are very uncertain. So, would the Minister do her best to raise this with the UK Government? Caerphilly council are doing their part, and surely now it's time for the UK Government to do their part.

Ac mae'n achosi problem wirioneddol; mae’r newid arweinyddiaeth yn y Trysorlys ac yn y Llywodraeth wedi arwain at lawer o ansicrwydd, er bod ansicrwydd yno eisoes. Ar hyn o bryd, mae gennym Lywodraeth sy'n rhoi eu troed ar y sbardun a'r brêc ar yr economi ar yr un pryd, ac yn gorweithio'r injan—nid yw'n syndod nad ydynt wedi denu sylw at godi'r gwastad. Efallai eu bod wedi denu sylw at godi'r gwastad—codi'r gwastad i fancwyr, ond nid codi'r gwastad i'n cymunedau. [Torri ar draws.] Efallai nad ydych yn hoffi hynny, ond dyna'r gwir. Mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili wedi gallu cael rhywfaint o’r cyllid, ond y broblem yw bod terfynau amser tynn iawn ynghlwm wrtho, ac mae hynny’n cynyddu faint o risg ac ansicrwydd sy’n gysylltiedig â'r gwaith o ddarparu’r cyllid. Mae'n rhaid iddynt wario'r arian hwnnw yn ystod y flwyddyn ariannol hon, ond mae'r cyngor a'r ffordd y caiff yr arian ei ddarparu'n ansicr iawn. Felly, a wnaiff y Gweinidog ei gorau i godi hyn gyda Llywodraeth y DU? Mae cyngor Caerffili yn chwarae eu rhan, ac mae'n bryd bellach i Lywodraeth y DU chwarae ei rhan hithau.

I'd be more than happy to continue to make these arguments in regard to both the levelling-up fund and the shared prosperity fund to the UK Government. We do have our next meeting of the inter-ministerial standing committee, which is what the quadrilaterals used to be, where all the Ministers for finance from the UK get together, and we've asked specifically for a discussion on replacement European Union funding. The short deadlines are a real concern. Of course, with European funding, you'd have a number of years over which to profile the spend, and the short deadlines for both applications and delivery, I think, are really concerning. Also, the size of the fund is a real worry as well. I know that Caerphilly has bid for more than £66 million of funding from the second round of the levelling-up fund, but the fund itself is only worth £800 million across Scotland, Northern Ireland and Wales, so it will do very little to level up, and we fear that there may be a good number of disappointed local authorities in terms of the bids that they've put forward. But we will absolutely continue to press the UK Government—I do so with my colleague Vaughan Gething, who leads on this—to have a more timely approach and also just to increase the level of funding that is available through these funds.

Rwy'n fwy na pharod i barhau i gyflwyno’r dadleuon hyn ynghylch y gronfa ffyniant bro a’r gronfa ffyniant gyffredin i Lywodraeth y DU. Mae gennym gyfarfod nesaf y pwyllgor sefydlog rhyngweinidogol, sef y cyfarfodydd pedairochrog gynt, lle mae holl Weinidogion cyllid y DU yn dod ynghyd, ac rydym wedi gofyn yn benodol am drafodaeth ar arian newydd yn lle cyllid yr Undeb Ewropeaidd. Mae'r terfynau amser byr yn bryder gwirioneddol. Wrth gwrs, gyda chyllid Ewropeaidd, byddech yn proffilio'r gwariant dros nifer o flynyddoedd, a chredaf fod y terfynau amser byr ar gyfer ceisiadau a chyflawni yn destun cryn bryder. Yn ogystal â hynny, mae maint y gronfa'n destun cryn bryder hefyd. Gwn fod Caerffili wedi gwneud cais am fwy na £66 miliwn o gyllid drwy ail rownd y gronfa ffyniant bro, ond nid yw’r gronfa ei hun ond yn werth £800 miliwn ar gyfer yr Alban, Gogledd Iwerddon a Chymru, felly ychydig iawn y bydd yn ei wneud i godi'r gwastad, ac rydym yn ofni y gallai nifer o awdurdodau lleol gael eu siomi mewn perthynas â'r ceisiadau y maent wedi'u cyflwyno. Ond yn sicr, byddwn yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU—rwy'n gwneud hynny gyda fy nghyd-Aelod, Vaughan Gething, sy'n arwain ar hyn—i gael dull mwy amserol, ac i gynyddu lefel y cyllid sydd ar gael drwy'r cronfeydd hyn.

13:40

The UK Government's levelling-up agenda has brought great benefits to mid Wales, with the last autumn budget seeing a total of £22 million being invested in Powys for elements of social care, tourism and housing, most of which are truly needed in my community. Does the Minister agree with me that funding like this from the Conservative UK Government is a huge boost for rural communities, money which would never have been received from the EU or the Welsh Government under old bureaucratic funding systems, because the UK Conservative Government are interested in levelling up, as you are only interested in levelling down?

Mae agenda ffyniant bro Llywodraeth y DU wedi darparu buddion sylweddol i ganolbarth Cymru, gyda chyfanswm o £22 miliwn yn cael ei fuddsoddi ym Mhowys yng nghyllideb yr hydref diwethaf ar gyfer elfennau o ofal cymdeithasol, twristiaeth a thai, y mae gwir angen y rhan fwyaf ohonynt yn fy nghymuned. A yw’r Gweinidog yn cytuno â mi fod cyllid o'r fath gan Lywodraeth Geidwadol y DU yn hwb enfawr i gymunedau gwledig, arian na fyddai byth wedi’i ddarparu gan yr UE na Llywodraeth Cymru o dan hen systemau ariannu biwrocrataidd, gan fod Llywodraeth Geidwadol y DU yn awyddus i godi'r gwastad, a chithau ond yn awyddus i ostwng y gwastad?

Well, I was wondering where to even start with that contribution, because we know that the methodology alone results in the fact that Wales will receive £1 billion less in replacement funding from the United Kingdom as compared to what we would have had from the European Union. So, Wales is being absolutely ripped off on this point. And if you think that £20 million in one area of Wales is a great success from the fund, it's absolutely ridiculous, because the amount of funding that is now coming to Wales is so much smaller than it could have been, and we'll be able to do much less across Wales. 

Wel, roeddwn yn meddwl tybed ble i ddechrau gyda’r cyfraniad hwnnw, gan y gwyddom fod y fethodoleg yn unig yn golygu y bydd Cymru’n cael £1 biliwn yn llai mewn arian newydd gan y Deyrnas Unedig o gymharu â’r hyn y byddem wedi’i gael gan yr Undeb Ewropeaidd. Felly, mae Cymru ar ei cholled yn llwyr yn hyn. Ac os ydych yn credu bod £20 miliwn mewn un ardal o Gymru yn gyfystyr â llwyddiant mawr yn sgil y gronfa, mae hynny'n gwbl chwerthinllyd, gan fod swm y cyllid sydd bellach yn dod i Gymru gymaint yn llai nag y gallai fod, a byddwn yn gallu gwneud llai o lawer ledled Cymru.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Peter Fox. 

Questions now from the party spokespeople. The Conservative spokesperson, Peter Fox.

Thank you, Presiding Officer. Minister, I know things got a little passionate in the Chamber yesterday, so I do just want to bring the focus back onto how we can help the Welsh economy and Welsh businesses to move forward. In your statement yesterday, you suggested that you didn't support the idea of investment zones, although I appreciate that you'll be having more conversations with UK Government counterparts about these. I believe that these zones have the potential to drive forward business growth and high-skilled jobs in the areas that need them most. Rather than displacing economic activity, if designed in the right way, they could be an opportunity for us to spread investment and aspiration across the country. They also have the potential of complementing some of the other growth deals, city deals, potential free ports as well. Now, I know that our experience with enterprise zones has been mixed across Wales, but there is therefore scope for more ambitious plans to kick-start developing. As Ben Francis, the policy chair of the Federation of Small Businesses Cymru, said,

'Wales cannot afford to be left behind in the mission of boosting regional competitiveness.'

Will you give assurances, Minister, that you do intend on taking an open-minded approach to the potential for investment zones to be established in Wales, and, if you are against investment zones, then what is the Welsh strategy? How do Ministers intend to use their levers to deliver the levels of economic growth that are needed to overcome the present challenges and to deliver a brighter future for our communities?

Diolch, Lywydd. Weinidog, gwn i bethau fynd braidd yn danbaid yn y Siambr ddoe, felly hoffwn fynd yn ôl i ganolbwyntio ar sut y gallwn helpu economi Cymru a busnesau Cymru i symud ymlaen. Yn eich datganiad ddoe, fe wnaethoch awgrymu nad oeddech yn cefnogi’r syniad o barthau buddsoddi, er fy mod yn derbyn y byddwch yn cael mwy o sgyrsiau gyda swyddogion cyfatebol yn Llywodraeth y DU ynglŷn â'r rhain. Credaf fod gan y parthau hyn botensial i hybu twf busnes a swyddi crefftus iawn yn yr ardaloedd sydd eu hangen fwyaf. Yn hytrach na chael gwared ar weithgarwch economaidd, os cânt eu cynllunio yn y ffordd gywir, gallent fod yn gyfle inni ledaenu buddsoddiad a dyhead ledled y wlad. Mae ganddynt botensial hefyd i ategu rhai o’r bargeinion twf eraill, bargeinion dinesig, a phorthladdoedd rhydd posibl hefyd. Nawr, gwn fod ein profiad gydag ardaloedd menter wedi bod yn gymysg ledled Cymru, ond mae lle felly i gynlluniau mwy uchelgeisiol roi hwb i ddatblygu. Fel y dywedodd Ben Francis, cadeirydd polisi Ffederasiwn Busnesau Bach Cymru,

'Ni all Cymru fforddio cael ei gadael ar ôl yn y genhadaeth i hybu cystadleurwydd rhanbarthol.'

Weinidog, a wnewch chi roi sicrwydd i ni eich bod yn bwriadu mabwysiadu agwedd agored tuag at y posibilrwydd o sefydlu parthau buddsoddi yng Nghymru, ac os ydych yn erbyn parthau buddsoddi, beth yw strategaeth Cymru? Sut y mae Gweinidogion yn bwriadu defnyddio eu hysgogiadau i sicrhau'r lefelau o dwf economaidd sydd eu hangen i oresgyn yr heriau presennol ac i sicrhau dyfodol mwy disglair i’n cymunedau?

Well, we are very sceptical about the benefits that investment zones could bring, precisely because we disagree with your analysis in the sense that we believe that investment zones do have the propensity to draw investment away from some areas, and so displacing economic activity from the areas that it's most needed in. And that was one of our concerns over the free ports as well.

We are open, of course, to having discussions with the UK Government to hear them out on this issue to see exactly what their proposal is. I do think it's a shame that they didn't have discussions with us ahead of the announcement, bearing in mind that if they want to deliver this policy in Wales, they're going to need Welsh Government to work with them in the sense that non-domestic rates are devolved to Wales, land transaction tax is devolved to Wales, planning is devolved to Wales. So, they will need all of those tools to deliver those investment zones. Of course we'll have the conversations, but I think our starting point is that we're sceptical about the benefits that they can bring. 

Wel, rydym yn amheus iawn ynghylch y manteision y gallai parthau buddsoddi eu darparu, gan ein bod yn anghytuno â’ch dadansoddiad yn yr ystyr ein bod yn credu bod parthau buddsoddi’n tueddu i dynnu buddsoddiad oddi wrth rai ardaloedd, gan gael gwared ar weithgarwch economaidd o’r ardaloedd lle mae ei angen fwyaf. A dyna oedd un o'n pryderon ynghylch y porthladdoedd rhydd hefyd.

Rydym yn agored, wrth gwrs, i gael trafodaethau gyda Llywodraeth y DU ar y mater hwn i glywed beth yn union yw eu cynnig. Credaf ei bod yn drueni na chawsant drafodaethau gyda ni cyn y cyhoeddiad, gan gofio, os ydynt am roi'r polisi hwn ar waith yng Nghymru, y bydd angen i Lywodraeth Cymru weithio gyda hwy yn yr ystyr fod ardrethi annomestig wedi'u datganoli i Gymru, mae’r dreth trafodiadau tir wedi’i datganoli i Gymru, mae cynllunio wedi’i ddatganoli i Gymru. Felly, bydd angen yr holl arfau hynny arnynt er mwyn creu'r parthau buddsoddi hynny. Wrth gwrs y byddwn yn cael y sgyrsiau, ond credaf mai ein man cychwyn yw ein bod yn amheus ynghylch y manteision y gallent eu darparu.

Thank you for that, Minister. I think what the UK Government has proven, through its discussions and movement on free ports with Welsh Government, is that they are happy to talk and work with you. So, I'm sure that can happen with the other zones as well. 

Presiding Officer, we've heard a lot about the energy crisis over recent months, and I very much welcome the UK Government's energy bill relief scheme. This is something that obviously offers certainty to businesses and provides valuable support at a difficult time. But an issue that hasn't been spoken about much is the cost-of-doing-business crisis, that business overheads have increased, squeezing margins and placing more pressure on businesses. Such issues are being felt right across the economy, with the latest business barometer from Lloyds Bank showing that Welsh firms reported lower confidence in their own business prospects month on month, down 37 points at 4 per cent. Businesses then have suggested that they will require additional financial support in addition to support for energy costs to help them through this period.

Minister, what discussions have you held with businesses and business bodies about the help that they need, and how will this feed into your budget this autumn? For example, what consideration have you given to introducing a discretionary scheme in partnership with councils, similar to what was put in place during the pandemic? And finally, what conversations have you had with your UK counterparts about ways in which self-employed people can be given tailored support, recognising the particular concerns they currently have?

Diolch, Weinidog. Credaf mai’r hyn y mae Llywodraeth y DU wedi’i brofi, drwy ei thrafodaethau a’i gweithredu ar borthladdoedd rhydd gyda Llywodraeth Cymru, yw eu bod yn barod i siarad a gweithio gyda chi. Felly, rwy'n siŵr y gall hynny ddigwydd gyda'r parthau eraill hefyd.

Lywydd, rydym wedi clywed llawer am yr argyfwng ynni dros y misoedd diwethaf, ac rwy'n croesawu cynllun rhyddhad ar filiau ynni Llywodraeth y DU yn fawr. Mae hyn yn rhywbeth sy’n amlwg yn cynnig sicrwydd i fusnesau ac yn darparu cymorth gwerthfawr ar adeg anodd. Ond mater nad oes llawer o sôn wedi bod amdano yw’r argyfwng costau gwneud busnes, fod gorbenion busnes wedi cynyddu, gan leihau elw a rhoi mwy o bwysau ar fusnesau. Mae problemau o’r fath yn cael effaith ar bob rhan o’r economi, gyda’r baromedr busnes diweddaraf gan Fanc Lloyds yn dangos bod cwmnïau o Gymru wedi nodi bod ganddynt lai o hyder yn eu rhagolygon busnes eu hunain o un mis i'r llall, i lawr 37 pwynt ar 4 y cant. Mae busnesau wedi awgrymu wedyn y bydd angen cymorth ariannol ychwanegol arnynt yn ogystal â chymorth ar gyfer costau ynni i'w helpu drwy'r cyfnod hwn.

Weinidog, pa drafodaethau a gynhaliwyd gennych gyda busnesau a chyrff busnes am yr help sydd ei angen arnynt, a sut y bydd hyn yn bwydo i mewn i'ch cyllideb yr hydref hwn? Er enghraifft, pa ystyriaeth a roddwyd gennych i gyflwyno cynllun dewisol mewn partneriaeth â chynghorau, yn debyg i’r hyn a roddwyd ar waith yn ystod y pandemig? Ac yn olaf, pa sgyrsiau a gawsoch gyda’ch swyddogion cyfatebol ar lefel y DU am ffyrdd y gellir rhoi cymorth wedi’i addasu ar gyfer pobl hunangyflogedig, gan gydnabod y pryderon penodol sydd ganddynt ar hyn o bryd?

13:45

Well, just to, I suppose, finish the picture on the last question, because you did mention free ports, I should have added as well that any discussions and any agreement that we might come to, of course, would be in the same vein as our approach to free ports, where we were not willing to accept any dilution in our environmental standards or our approach to fair work. So, those things will be absolutely fundamental in any discussions that take place following the announcement by the UK Government.

But I share your concerns about the impact of the energy crisis, and the wider, now, economic turmoil, on businesses across Wales. The UK Government's announcement will go some way to supporting businesses, but I just think that giving a guarantee for six months just doesn't go, by any means, far enough, and there's a lot of uncertainty in terms of what comes after that six-month period. 

Ahead of the Chancellor's mini statement, I did write to him asking for some urgent action to address the significant gaps in support for businesses, amongst other sectors, and obviously there was really nothing forthcoming for business, beyond that announcement on the energy cap from the UK Government. I think they reannounced something on the freezing of the multiplier, which was already built into their plans and our plans, so that was obviously disappointing.

Of course, we'll continue to have discussions. The representative from the CBI was at a social partners meeting on the cost-of-living crisis just this morning, with myself, the First Minister, Minister for Social Justice and others, and that was a really, really important and useful meeting. I know that my colleague Vaughan Gething meets very frequently with representatives of business as well. And of course, support for business will be right at the front of our discussions again when we meet as a group of Ministers in our next inter-ministerial group.

Wel, i orffen y darlun, am wn i, ar y cwestiwn diwethaf, gan ichi sôn am borthladdoedd rhydd, dylwn fod wedi ychwanegu hefyd y byddai unrhyw drafodaethau ac unrhyw gytundeb y gallem ddod iddo, wrth gwrs, yn dilyn ein hymagwedd at borthladdoedd rhydd, lle nad oeddem yn fodlon derbyn unrhyw wanychu ar ein safonau amgylcheddol na’n hymagwedd at waith teg. Felly, bydd y pethau hynny’n hollbwysig mewn unrhyw drafodaethau a gynhelir yn dilyn y cyhoeddiad gan Lywodraeth y DU.

Ond rhannaf eich pryderon am effaith yr argyfwng ynni, a’r helbul economaidd ehangach, bellach, ar fusnesau ledled Cymru. Bydd cyhoeddiad Llywodraeth y DU yn gwneud rhywfaint i gefnogi busnesau, ond ni chredaf fod rhoi gwarant am chwe mis yn ddigon o bell ffordd, ac mae llawer o ansicrwydd ynglŷn â'r hyn a ddaw ar ôl y cyfnod hwnnw o chwe mis.

Cyn datganiad bach y Canghellor, ysgrifennais ato i ofyn am gamau brys i fynd i’r afael â’r bylchau sylweddol yn y cymorth i fusnesau, ymhlith sectorau eraill, ac yn amlwg, nid oedd unrhyw beth ar y ffordd i fusnesau mewn gwirionedd, y tu hwnt i’r cyhoeddiad ar y cap ynni gan Lywodraeth y DU. Credaf eu bod wedi ailgyhoeddi rhywbeth ar rewi'r lluosydd, a oedd eisoes wedi'i ymgorffori yn eu cynlluniau a'n cynlluniau ninnau, felly roedd hynny'n amlwg yn siomedig.

Wrth gwrs, byddwn yn parhau i gael trafodaethau. Roedd cynrychiolydd Cydffederasiwn Diwydiant Prydain mewn cyfarfod partneriaid cymdeithasol ar yr argyfwng costau byw y bore yma, gyda mi, y Prif Weinidog, y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol ac eraill, ac roedd hwnnw’n gyfarfod hynod bwysig a defnyddiol. Gwn fod fy nghyd-Aelod, Vaughan Gething, yn cyfarfod yn aml iawn â chynrychiolwyr busnes hefyd. Ac wrth gwrs, bydd cymorth i fusnesau ar frig yr agenda yn ein trafodaethau unwaith eto pan fyddwn yn cyfarfod fel grŵp o Weinidogion yn ein grŵp rhyngweinidogol nesaf.

Thank you for that, Minister. I'm still slightly concerned because there does not seem to be a clear strategy from Wales's Government of how they are going to specifically support businesses moving forward at a very difficult time. I know you're already reviewing the future of non-domestic rates in Wales, and I look forward to seeing your suggestions in due course, but we also know that, currently, rates here in Wales are higher than in other parts of the UK, whilst the Welsh multiplier is already at a record high. But add in the concerns about the impact that the current high level of inflation will have on business rates on top of the existing concerns and it's clear to see why the sector is calling for urgent help to ease the pressure on them. In fairness, I do want to welcome the business rate relief scheme that the Welsh Government has previously announced, particularly during COVID, but clearly we need a new approach to business taxation that incentivises rather than disincentivises growth and job creation. 

In the short term, Minister, do you agree with calls made by the Welsh Retail Consortium for you to use your upcoming budget to, at the very least, freeze business rates in order to support retailers during these difficult times? And in the longer term, would you consider looking at more innovative ways to encourage business growth, such as a tapered approach to business rates for start-ups and relief schemes for those businesses looking to expand to additional premises and take on new employees and apprentices? Thank you.

Diolch, Weinidog. Rwy’n dal i fod ychydig yn bryderus gan nad ymddengys fod gan Lywodraeth Cymru strategaeth glir ar sut y maent yn mynd i gefnogi busnesau yn benodol i symud ymlaen ar adeg anodd iawn. Gwn eich bod eisoes yn adolygu dyfodol ardrethi annomestig yng Nghymru, ac edrychaf ymlaen at weld eich awgrymiadau maes o law, ond gwyddom hefyd, ar hyn o bryd, fod ardrethi'n uwch yma yng Nghymru nag mewn rhannau eraill o'r DU, tra bo lluosydd Cymru eisoes ar ei lefel uchaf erioed. Ond ychwanegwch y pryderon am yr effaith y bydd y lefel uchel bresennol o chwyddiant yn ei chael ar ardrethi busnes at y pryderon presennol, ac mae’n amlwg pam fod y sector yn galw am gymorth brys i leddfu’r pwysau arnynt. A bod yn deg, hoffwn groesawu’r cynllun rhyddhad ardrethi busnes y mae Llywodraeth Cymru wedi’i gyhoeddi eisoes, yn enwedig yn ystod COVID, ond yn amlwg, mae arnom angen dull newydd o weithredu trethi busnes sy’n cymell yn hytrach na datgymell twf a chreu swyddi.

Yn y tymor byr, Weinidog, a ydych yn cytuno â galwadau arnoch gan Gonsortiwm Manwerthu Cymru i ddefnyddio’r gyllideb sydd gennych ar y ffordd i rewi ardrethi busnes, o leiaf, er mwyn cefnogi manwerthwyr yn ystod y cyfnod anodd hwn? Ac yn fwy hirdymor, a wnewch chi ystyried edrych ar ffyrdd mwy arloesol o annog twf busnes, megis dull graddedig o gyflwyno ardrethi busnes ar gyfer busnesau newydd a chynlluniau rhyddhad ar gyfer busnesau sydd am ehangu i safleoedd ychwanegol a chyflogi gweithwyr a phrentisiaid newydd? Diolch.

So, on the issue of non-domestic rates, I'm pleased that the consultation that we recently published has been warmly welcomed, and I'm looking forward to reading the responses to that consultation. In regard to what we might be planning now for our budget, which we will be publishing in the middle of December, of course you'll have heard the statement from the Chancellor on Monday that there's no intention now to bring forward a budget until the spring. So, we are working on the basis that our budget will be fixed, basically, from that which we agreed in our three-year spending plans last year. So, we're not looking to situations where we will have additional funding to allocate, and it's on that basis that I do ask colleagues, and others from outside the Senedd, that, when they are asking for additional funding for areas, particularly those that would cost hundreds of millions of pounds, such as that that you've just described, we do need to identify where in our existing plans we would move that money from. Because I just want to be really clear that our plans at the moment are based on our budget being fixed and there not being additional funding forthcoming for announcement in our draft budget. So, I think that is an important context for all of us. The only main move that we see at the moment would be repayment of the national insurance contributions funding, which, obviously, employers now will not be needing to pay, so that was included in the spending review, and that will need, I think, to go back to Westminster.

Felly, ar fater ardrethi annomestig, rwy'n falch fod yr ymgynghoriad a gyhoeddwyd gennym yn ddiweddar wedi cael croeso cynnes, ac edrychaf ymlaen at ddarllen yr ymatebion i'r ymgynghoriad hwnnw. O ran yr hyn y gallem fod yn ei gynllunio yn awr ar gyfer ein cyllideb, y byddwn yn ei chyhoeddi ganol mis Rhagfyr, fe fyddwch wedi clywed y datganiad gan y Canghellor ddydd Llun wrth gwrs nad oes unrhyw fwriad yn awr i gyflwyno cyllideb tan y gwanwyn. Felly, rydym yn gweithio ar y sail y bydd ein cyllideb yn sefydlog, yn y bôn, o'r hyn y cytunwyd arno yn ein cynlluniau gwariant tair blynedd y llynedd. Felly, nid ydym yn ystyried sefyllfaoedd lle bydd gennym arian ychwanegol i'w ddyrannu, ac ar y sail honno y gofynnaf i'm cyd-Aelodau, ac eraill o'r tu allan i'r Senedd, pan fyddant yn gofyn am gyllid ychwanegol ar gyfer gwahanol feysydd, yn enwedig y rheini a fyddai'n costio cannoedd o filiynau o bunnoedd, fel yr hyn yr ydych newydd ei ddisgrifio, mae angen inni nodi o ble yn ein cynlluniau presennol y byddem yn symud yr arian hwnnw. Oherwydd hoffwn nodi'n glir iawn fod ein cynlluniau ar hyn o bryd yn seiliedig ar ein cyllideb yn aros yn sefydlog, ac nad oes cyllid ychwanegol ar gael i'w gyhoeddi yn ein cyllideb ddrafft. Felly, credaf fod hynny'n gyd-destun pwysig i bob un ohonom. Yr unig gam sylweddol a welwn ar hyn o bryd fyddai ad-dalu cyllid y cyfraniadau yswiriant gwladol, na fydd angen i gyflogwyr eu talu bellach wrth gwrs, felly cafodd hynny ei gynnwys yn yr adolygiad o wariant, ac rwy'n credu y bydd angen i hynny fynd yn ôl i San Steffan.

13:50

Llefarydd Plaid Cymru, Llyr Gruffydd.

Plaid Cymru spokesperson, Llyr Gruffydd.

Diolch yn fawr, Llywydd. Gwnes i godi gyda chi ddoe, Gweinidog, yr angen i'r Llywodraeth ddefnyddio, nawr, y pwerau sydd gennych chi i amddiffyn y radd sylfaenol o dreth incwm yng Nghymru, er mwyn amddiffyn y gwasanaethau allweddol, wrth gwrs, y bydd nifer o bobl fregus yn dibynnu arnyn nhw yn ystod y cyfnod anodd sydd o'n blaenau ni. Wnaethoch chi ddim ateb fy nghwestiwn i bryd hynny, ond fe ddywedoch chi, ac rŷch chi wedi dweud yn gyson, fod cynlluniau'r Ceidwadwyr yn San Steffan yn regressive ac yn annheg. 'It embeds unfairness' mae'r Prif Weinidog wedi'i ddweud, ac mae e'n iawn, wrth gwrs. Ond mae hynny yr un mor wir am y toriad yn y radd sylfaenol hefyd, onid yw e? Achos mi fydd miliynyddion ar eu hennill o hyn, ac, unrhyw un sy'n ennill mwy na £50,000, mi fyddan nhw'n cael o leiaf pum gwaith yn fwy o fudd o weld ceiniog oddi ar y radd sylfaenol na rhywun, dyweder, sydd ar £20,000 y flwyddyn. A bydd mwyafrif ein pensiynwyr ni, ac unrhyw un sydd ddim yn ennill digon i dalu treth incwm, sef y tlotaf mewn cymdeithas, fyddan nhw ddim yn gweld budd uniongyrchol o hyn. Ond, wrth gwrs, nhw fydd y cyntaf i weld ac i deimlo effaith y colli gwasanaethau a ddaw yn ei sgil e. Felly, os nad ŷch chi'n barod i ymrwymo i gadw'r radd sylfaenol o dreth incwm ar 20c yng Nghymru, a wnewch chi o leiaf gadarnhau eich bod chi'n cytuno nad yw defnyddio toriad yn y radd sylfaenol yn ffordd sydd wedi'i thargedu'n ddigonol i gynorthwyo'r rhai mwyaf anghenus a bregus mewn cymdeithas?

Thank you very much, Llywydd. I raised with you yesterday, Minister, the need for the Government to now use the powers that you have to protect the basic rate of income tax in Wales, in order to protect the key services that many vulnerable people will be reliant on during the difficult period ahead of us. You didn't answer my question then, but you did say, and you have consistently said, that the Conservatives' plans in Westminster are regressive and unfair. 'It embeds unfairness' were the words of the First Minister, and he is quite right, of course. But that is just as true of the cut in the basic rate too, isn't it? Because millionaires will benefit from this, and anyone who earns more than £50,000 will get at least five times more benefit from a penny off the basic rate as compared to someone who's, say, on £20,000 per annum. And most of our pensioners, and anyone who doesn't earn enough to pay income tax, the poorest in society, won't see any direct benefit from this. But, of course, they will be the first to feel the impacts of the loss of services that will come as a result of it. So, if you're not willing to commit to retaining the basic rate at 20p in Wales, will you at least confirm that you agree that using a cut in the basic rate of income tax isn't sufficiently targeted to help the most vulnerable in our society?

Llyr Gruffydd is right that I didn't answer his question yesterday, and I realised it immediately after I finished speaking. But I was pleased to be able to answer the same question, which was raised by his colleague the Chair of the Finance Committee during the same session. And I can only repeat what I said yesterday, in the sense that Welsh Government has an established process for dealing with setting Welsh rates of income tax. We announce our plans, we bring them to the Senedd, we debate them and we vote on them here, and that's normally done alongside our final budget. So, I'm not in a position to say anything more today. Obviously, there will be discussions and considerations to be had in advance of that, but, certainly, this will be something that we come to as a Senedd to debate and vote on in due course. But I don't think that the announcement by the UK Government on Friday necessitates an early decision on the part of the Welsh Government, although I do appreciate the points that have been made.

Mae Llyr Gruffydd yn llygad ei le nad atebais ei gwestiwn ddoe, a sylweddolais hynny'n syth ar ôl imi orffen siarad. Ond roeddwn yn falch o allu ateb yr un cwestiwn, a godwyd gan ei gyd-Aelod, Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid, yn yr un sesiwn. Ac ni allaf ond ailadrodd yr hyn a ddywedais ddoe, yn yr ystyr fod gan Lywodraeth Cymru broses sefydledig ar gyfer ymdrin â'r gwaith o osod cyfraddau treth incwm Cymru. Rydym yn cyhoeddi ein cynlluniau, rydym yn dod â hwy i'r Senedd, rydym yn eu dadlau ac rydym yn pleidleisio arnynt yma, ac mae hynny fel arfer yn digwydd ochr yn ochr â'n cyllideb derfynol. Felly, nid wyf mewn sefyllfa i ddweud rhagor heddiw. Yn amlwg, bydd ystyriaethau a thrafodaethau i’w cael cyn hynny, ond yn sicr, bydd hyn yn rhywbeth y byddwn yn ei drafod ac yn pleidleisio arno fel Senedd maes o law. Ond ni chredaf fod y cyhoeddiad gan Lywodraeth y DU ddydd Gwener yn golygu bod rhaid i Lywodraeth Cymru wneud penderfyniad cynnar, er fy mod yn deall y pwyntiau a wnaed.

Wel, does bosib eich bod chi wedi pwyso a mesur rhywfaint ar y mater yma. Roedd gradd sylfaenol, neu doriad yn y gradd sylfaenol, yn mynd i ddigwydd o 2024 o dan gynlluniau Rishi Sunak, wrth gwrs. Felly, onid oeddech chi eisoes wedi dechrau ystyried neu asesu a oedd yr amser wedi dod i ddefnyddio'ch pwerau chi o ran graddfeydd treth incwm Cymreig? Oes yna fodelu wedi, neu yn, neu ar fin digwydd i hysbysu'r drafodaeth honno? Oherwydd, ar un llaw, rŷch chi'n cwyno'n barhaol am y diffyg mewn cyllid i gynnal gwasanaethau—rŷch chi wedi gwneud hynny eto yn gynharach y prynhawn yma—ond, ar y llaw arall, mae'n ymddangos eich bod chi'n gyndyn nid i godi'r treth yn y sefyllfa yma, ond i gadw'r treth ar ei lefel bresennol, rhywbeth fyddai, wrth gwrs, yn cynhyrchu dros £200 miliwn i helpu amddiffyn gwasanaethau iechyd, gofal, addysg yng Nghymru rhag y toriadau rŷch chi'n cwyno amdanyn nhw. Onid oes yna wrth-ddweud mawr eich bod chi'n gyndyn ar un llaw i edrych o ddifrif ar lefel y dreth yng Nghymru o fewn y pwerau sydd gennych chi, tra, ar y llaw arall, yn cwyno does yna ddim digon o bres yn y coffrau?

Well, surely you will have considered this issue. The cut in the basic rate was going to happen from 2024 under Rishi Sunak's proposals, of course. So, hadn't you already started to consider or assess whether the time had come to use your powers in terms of Welsh income tax rates? Has there been any modelling done or is modelling happening to inform that debate? Because, on the one hand, you're constantly complaining of the shortage of funding to maintain services—and you've done that again earlier this afternoon—but, on the other hand, you appear reticent not to increase the tax in this context but to keep it at its current level, something that would produce some £200 million to help safeguard health, care and education services in Wales from the cuts that you're complaining about. Isn't there a major contradiction that you're reticent on the one hand to look in earnest at the tax levels in Wales within the powers that you hold, whilst you're also complaining that there isn't enough money in the coffers? 

13:55

Well, we consider all of our tax levers at all points across the rates and bands that we're able to set in Welsh rates of income tax, land transaction tax and landfill disposals tax, whilst also looking at the local taxes that we have here in Wales as well. So, all of these things are constantly under review. Of course we do the modelling to understand what the impact would be of different choices. There was a really important piece of work undertaken by the Finance Committee previously that looked at the implications of raising what was at the time the additional rate, and that, I think, was quite helpful in terms of getting to grips with what is a very new thing for us, of course. We've only had Welsh rates of income tax here in Wales since 2019, and we're starting to understand what the options might be for the future. Of course, we consider all of these things at all times, but what I'm not going to do is make any announcements outside of our normal budget process.

Wel, rydym yn ystyried ein holl ysgogiadau treth ar bob pwynt ar draws y cyfraddau a’r bandiau y gallwn eu pennu yng nghyfraddau treth incwm, treth trafodiadau tir a threth gwarediadau tirlenwi Cymru, wrth edrych hefyd ar y trethi lleol sydd gennym yma yng Nghymru. Felly, mae’r holl bethau hyn yn cael eu hadolygu’n gyson. Wrth gwrs, rydym yn gwneud y gwaith modelu i ddeall beth fyddai effaith gwahanol ddewisiadau. Gwnaeth y Pwyllgor Cyllid waith pwysig iawn yn flaenorol a edrychai ar oblygiadau codi’r gyfradd ychwanegol ar y pryd, a chredaf fod hynny'n eithaf defnyddiol ar gyfer mynd i’r afael â’r hyn sy'n rhywbeth newydd iawn i ni, wrth gwrs. Dim ond ers 2019 y bu gennym gyfraddau treth incwm Cymreig yma yng Nghymru, ac rydym yn dechrau deall beth y gallai’r opsiynau fod ar gyfer y dyfodol. Wrth gwrs, rydym yn ystyried yr holl bethau hyn bob amser, ond yr hyn nad wyf am ei wneud yw gwneud unrhyw gyhoeddiadau y tu allan i'n proses gyllidebol arferol.

Lleoedd Gofal Plant
Childcare Places

3. Pa ystyriaeth a roddodd y Gweinidog i ddigonolrwydd lleoedd gofal plant wrth bennu cyllideb Llywodraeth Cymru ar gyfer 2022-23? OQ58454

3. What consideration did the Minister give to the sufficiency of childcare places when setting the Welsh Government's budget for 2022-23? OQ58454

Yes. The provision of adequate childcare support is one of our key policies to support families. The most recent final budget included increases of £100 million to cover the capital and revenue programmes for both childcare and Flying Start for the current three-year budget period.

Iawn. Mae darpariaeth cymorth gofal plant digonol yn un o’n polisïau allweddol i gefnogi teuluoedd. Roedd y gyllideb derfynol ddiweddaraf yn cynnwys cynnydd o £100 miliwn i dalu am raglenni cyfalaf a refeniw gofal plant a Dechrau’n Deg ar gyfer y cyfnod cyllideb tair blynedd presennol.

Thank you very much for your response, Minister. We all know how important childcare is to families, particularly families struggling at the moment, and how important it is for our parents and our carers to get back to work. So, I just wondered if you might consider extending the provision of childcare so that all children aged nine months and over could receive that free childcare. Thank you—diolch yn fawr iawn.

Diolch yn fawr iawn am eich ymateb, Weinidog. Gŵyr pob un ohonom pa mor bwysig yw gofal plant i deuluoedd, yn enwedig teuluoedd sy’n ei chael hi’n anodd ar hyn o bryd, a pha mor bwysig yw hi i’n rhieni a’n gofalwyr ddychwelyd i’r gwaith. Felly, tybed a wnewch chi ystyried ymestyn y ddarpariaeth gofal plant fel bod pob plentyn naw mis oed a hŷn yn gallu cael gofal plant am ddim. Diolch yn fawr iawn.

Llywydd, I'll ask my colleague, the Minister with responsibility for childcare and the provision of childcare, to perhaps provide a written answer to that, because those are not discussions I've had directly with the Minister, and I think that would be a policy choice for her to make. So, apologies that I can't give a more detailed answer.

Lywydd, fe ofynnaf i fy nghyd-Aelod, y Gweinidog sydd â chyfrifoldeb dros ofal plant a darparu gofal plant, roi ateb ysgrifenedig i'r cwestiwn hwn efallai, gan nad yw’r rheini’n drafodaethau rwyf wedi’u cael yn uniongyrchol gyda’r Gweinidog, a chredaf y byddai hynny'n ddewis polisi iddi hi ei wneud. Felly, ymddiheuriadau na allaf roi ateb manylach.

Blaenoriaethau Gwario ar gyfer Preseli Sir Benfro
Spending Priorities for Preseli Pembrokeshire

4. Beth yw blaenoriaethau gwario'r Gweinidog ar gyfer Preseli Sir Benfro am y 12 mis nesaf? OQ58431

4. What are the Minister's spending priorities for Preseli Pembrokeshire for the next 12 months? OQ58431

My priorities are set out in our programme for government and our 2022-23 budget; preparations for the 2023-24 budget are currently under way. Despite the challenging fiscal context, we will ensure our spending priorities have the greatest possible impact for a stronger, fairer and greener Wales.

Mae fy mlaenoriaethau wedi’u nodi yn ein rhaglen lywodraethu a’n cyllideb ar gyfer 2022-23; mae paratoadau ar gyfer cyllideb 2023-24 yn mynd rhagddynt ar hyn o bryd. Er gwaethaf y cyd-destun cyllidol heriol, byddwn yn gwneud yn siŵr fod ein blaenoriaethau gwariant yn cael cymaint o effaith â phosibl er mwyn sicrhau Cymru gryfach, decach a gwyrddach.

Thank you for that response, Minister. Now, in the foreword of the Welsh Government's infrastructure investment strategy, you said that

'It is essential that the role which infrastructure plays is maximised, and that we have the infrastructure in place to support the Wales we want to hand on to future generations.'

And I very much agree with that statement.

Now, one infrastructure project that I have been campaigning for for several years now is a footbridge on the A487 through lower town Fishguard, and yet little progress has been made, despite continued commitments from successive Welsh Government Ministers to look at the issue. Minister, it's vital that pedestrian safety is a priority for this Government, so can you tell us what discussions you've had with the Deputy Minister for Climate Change about these types of projects, and, given your comments in the infrastructure investment strategy, will you confirm that funding will be made available so that pedestrian safety schemes like this are able to go ahead in the future?

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Nawr, yn rhagair strategaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer buddsoddi yn seilwaith Cymru, fe ddywedoch ei bod yn

'hanfodol manteisio i’r eithaf ar y rhan mae seilwaith yn ei chwarae, a bod gennym y seilwaith i gefnogi’r Gymru mae arnom eisiau ei throsglwyddo i genedlaethau’r dyfodol.'

Ac rwy'n cytuno'n gryf â’r datganiad hwnnw.

Nawr, un prosiect seilwaith y bûm yn ymgyrchu drosto ers sawl blwyddyn bellach yw pont droed ar yr A487 drwy Gwm Abergwaun, ond ychydig o gynnydd a wnaed, er gwaethaf ymrwymiadau parhaus gan Weinidogion olynol Llywodraeth Cymru i edrych ar y mater. Weinidog, mae’n hanfodol fod diogelwch cerddwyr yn flaenoriaeth i’r Llywodraeth hon, felly a wnewch chi ddweud wrthym pa drafodaethau a gawsoch gyda’r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd am y mathau hyn o brosiectau, ac o ystyried eich sylwadau yn y strategaeth buddsoddi yn y seilwaith, a wnewch chi gadarnhau y bydd cyllid ar gael fel bod cynlluniau diogelwch cerddwyr fel hyn yn gallu mynd rhagddynt yn y dyfodol?

I'm grateful for the question and I'll certainly discuss the specific case that you raise with the Deputy Minister for Climate Change, but pedestrian safety and Safe Routes in Communities schemes are clearly important to us, as are our active travel schemes, which, of course, support pedestrians and cyclists and other users as well. So, you'll have seen our investment in active travel in particular has increased very much over recent years, and it's something that we continue to be very much committed to. We are disappointed overall at the level of capital funding that we have available to us. It does fall in each of the three years of the spending review period. I was very sorry not to see additional capital funding announced at the mini budget last week; that would have been an opportunity, really, to inject some infrastructure investment into our communities. But it's something that we continue to call for. But I will discuss the particular case whilst we continue to make the case for additional capital funding. 

Rwy’n ddiolchgar am eich cwestiwn, ac yn sicr, byddaf yn trafod yr achos penodol a godwch gyda’r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd, ond mae diogelwch cerddwyr a chynlluniau Llwybrau Diogel mewn Cymunedau yn amlwg yn bwysig i ni, ynghyd â'n cynlluniau teithio llesol, sydd, wrth gwrs, yn cefnogi cerddwyr a beicwyr a defnyddwyr eraill hefyd. Felly, byddwch wedi gweld bod ein buddsoddiad mewn teithio llesol yn arbennig wedi cynyddu’n fawr iawn dros y blynyddoedd diwethaf, ac mae’n rhywbeth yr ydym yn parhau i fod yn ymrwymedig iawn iddo. Rydym yn siomedig ar y cyfan gyda lefel y cyllid cyfalaf sydd ar gael i ni. Mae'n cwympo ym mhob un o dair blynedd cyfnod yr adolygiad o wariant. Roeddwn yn siomedig iawn na chyhoeddwyd cyllid cyfalaf ychwanegol yn y gyllideb fach yr wythnos diwethaf; byddai hynny wedi bod yn gyfle gwirioneddol i chwistrellu buddsoddiad i seilwaith ein cymunedau. Ond mae'n rhywbeth yr ydym yn parhau i alw amdano. Ond byddaf yn trafod yr achos penodol hwn wrth inni barhau i ddadlau'r achos dros gyllid cyfalaf ychwanegol.

14:00
Perfformiad Llywodraeth Leol
Local Government Performance

5. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i wella perfformiad llywodraeth leol o ran darparu gwasanaethau lleol? OQ58435

5. What steps is the Welsh Government taking to improve local government performance in delivering local services? OQ58435

The Local Government and Elections (Wales) Act 2021 put in place a new performance regime to drive improvement in local authorities across Wales. Alongside this I have agreed £800,000 funding for the Welsh Local Government Association improvement programme to support corporate improvement within councils.

Mae Deddf Llywodraeth Leol ac Etholiadau (Cymru) 2021 wedi sefydlu gweithdrefn berfformio newydd i ysgogi gwelliant mewn awdurdodau lleol ledled Cymru. Ochr yn ochr â hyn, rwyf wedi cytuno i ddarparu cyllid o £800,000 ar gyfer rhaglen wella Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i gefnogi gwelliant corfforaethol o fewn cynghorau.

Thank you for your initial response, Minister. As I’m sure you’ll recognise, councils are often at the front line with many pressures that communities are currently facing, which, of course, have a knock-on effect to pressures within councils. I’m sure you would have taken note of the BBC article over the weekend, where the WLGA and council leaders were highlighting some of the pressures that they're facing. Now, some of these, of course, are financial, but some of these pressures also present themselves in other ways, whether it be through difficulties around recruitment at times or around housing pressures—we're seeing a significant increase in demand in those areas. But all of this is whilst local authorities are having to deal with a new legislative programme, often causing more pressure and demand on officer time. And I’m sure, Minister, you would agree that there needs to be a clear balance between need and capacities for local authorities to deliver, and I know there is some concern within local authorities that the amount of new legislation that they're having to deliver is causing significant pressure in them delivering their vital services. So, in light of this, Minister, is there any immediate action that you'll be taking within the legislative programme to make sure our councils do have the capacity to deliver the services that we all rely on?

Diolch am eich ymateb cychwynnol, Weinidog. Fel rwy'n siŵr y byddwch yn ei gydnabod, mae cynghorau'n aml ar y rheng flaen gyda'r gwahanol fathau o bwysau y mae cymunedau'n eu hwynebu ar hyn o bryd, sydd, wrth gwrs, yn cael effaith ganlyniadol ar bwysau o fewn cynghorau. Rwy'n siŵr eich bod wedi nodi erthygl y BBC dros y penwythnos, lle'r oedd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ac arweinwyr cynghorau'n tynnu sylw at rai o'r problemau sy'n eu hwynebu. Nawr, mae rhai o'r rhain, wrth gwrs, yn ariannol, ond mae peth o'r pwysau i'w deimlo mewn ffyrdd eraill hefyd, boed drwy anawsterau gyda recriwtio ar adegau neu bwysau'n ymwneud â thai—rydym yn gweld cynnydd sylweddol yn y galw yn y meysydd hynny. Ond mae hyn oll tra bod awdurdodau lleol yn gorfod ymdrin â rhaglen ddeddfwriaethol newydd, gan achosi mwy o bwysau'n aml a mwy o alw am amser swyddogion. Weinidog, rwy'n siŵr y byddech yn cytuno bod angen cydbwysedd clir rhwng angen a chapasiti i awdurdodau lleol allu cyflawni, ac rwy'n gwybod bod pryder o fewn awdurdodau lleol fod faint o ddeddfwriaeth newydd sy'n rhaid iddynt ei chyflawni yn rhoi pwysau sylweddol arnynt wrth iddynt geisio darparu eu gwasanaethau hanfodol. Felly, yng ngoleuni hyn, Weinidog, a oes unrhyw gamau uniongyrchol y byddwch yn eu cymryd o fewn y rhaglen ddeddfwriaethol i wneud yn siŵr fod capasiti gan ein cynghorau i ddarparu'r gwasanaethau y mae pawb ohonom yn dibynnu arnynt?

One of the commitments in our programme for government is to reduce the administrative burden on local authorities, so we've already started that piece of work by approaching all local authorities, both leaders, chief executives and those within the Society of Welsh Treasurers and others in order to understand what they see as the particular administrative burden. So, we'll be looking forward to the report, which I understand is due—. It will probably be a couple of months at least off yet, but when that's forthcoming, it will help us pinpoint those areas where we can make some pragmatic and practical changes to help reduce that administrative burden.

We have provided local authorities with some funding to help with the establishment of the corporate joint committees—I think it was £100,000 per CJC—in order to help with some of those costs, in terms of implementing that piece of legislation. But, again, if there are particular areas of concern where there might be ways in which Welsh Government can support local authorities, perhaps through providing expertise or finding a way that things are only done once, obviously I'd be keen to understand what those specific problems are and we can have a look at what we can do to help.

Un o'r ymrwymiadau yn ein rhaglen lywodraethu yw lleihau'r baich gweinyddol ar awdurdodau lleol, felly rydym eisoes wedi dechrau ar y gwaith hwnnw drwy gysylltu â'r awdurdodau lleol, arweinwyr, prif weithredwyr a rhai o fewn Cymdeithas Trysoryddion Cymru ac eraill er mwyn deall yr hyn y maent yn ei ystyried yn faich gweinyddol penodol. Felly, byddwn yn edrych ymlaen at yr adroddiad, ac rwy'n deall fod disgwyl iddo gael ei gyhoeddi—. Mae'n debyg y bydd yn cymryd mis neu ddau o leiaf, ond pan ddaw, bydd yn ein helpu i nodi'r meysydd lle gallwn wneud newidiadau pragmataidd ac ymarferol i helpu i leihau'r baich gweinyddol hwnnw.

Rydym wedi rhoi rhywfaint o arian i awdurdodau lleol i helpu gyda'r gwaith o sefydlu'r cyd-bwyllgorau corfforedig—£100,000 i bob cyd-bwyllgor corfforedig rwy'n credu—er mwyn helpu gyda rhai o'r costau hynny a gweithredu'r ddeddfwriaeth honno. Ond unwaith eto, os oes meysydd penodol o bryder lle gallai fod ffyrdd i Lywodraeth Cymru gefnogi awdurdodau lleol, efallai drwy ddarparu arbenigedd neu ddod o hyd i ffordd o sicrhau mai dim ond unwaith y caiff pethau eu gwneud, yn amlwg byddwn yn awyddus i ddeall beth yw'r problemau penodol hynny a gallwn edrych i weld beth y gallwn ei wneud i helpu.

Minister, around £45 billion of tax reductions for people and businesses by 2027 could have paid for public sector increases of 19 per cent, improving services, filling vacancies, and growing the economy here in Wales where nearly a third of people are employed in the public sector. Minister, the mini budget from the UK Government does little to help the public sector, including councils, cope with inflationary pressures and workforce recruitment to deliver local services where they are needed more than ever now. Minister, what plans do you have to help with recruitment and these pressures that local government are facing, so that they can continue to work in partnership with Welsh Government? Thank you.

Weinidog, gallai tua £45 biliwn o ostyngiadau treth i bobl a busnesau erbyn 2027 fod wedi talu am gynnydd o 19 y cant yn y sector cyhoeddus, ar wella gwasanaethau, llenwi swyddi gwag a thyfu'r economi yma yng Nghymru lle mae bron i draean y bobl yn cael eu cyflogi yn y sector cyhoeddus. Weinidog, nid yw'r gyllideb fach gan Lywodraeth y DU yn gwneud fawr ddim i helpu'r sector cyhoeddus, gan gynnwys cynghorau, i ymdopi â phwysau chwyddiant a recriwtio gweithlu i ddarparu gwasanaethau lleol lle mae eu hangen yn fwy nag erioed yn awr. Weinidog, pa gynlluniau sydd gennych i helpu gyda recriwtio a'r pwysau y mae llywodraeth leol yn ei wynebu, fel y gallant barhau i weithio mewn partneriaeth â Llywodraeth Cymru? Diolch.

Thank you very much for raising that and, of course, the statement last Friday, I think that one of the biggest impacts of it will be the fact that there was absolutely nothing there to support public services. You’ll have heard me say yesterday that our Welsh Government budget is now, across these three years, worth up to £4 billion less than it was when we set our spending plans, and obviously that has a knock-on impact then for local government and the difficult choices that they're going to be having to make over the autumn and the winter, but then also into the next financial year as well. So, we'll continue to press the UK Government to find additional funding to support public services. There will be public services and local authorities across the border making the same arguments to the UK Government, and I think that the sooner they wake up and recognise that they have to support public services the better, and we'll be able to provide that additional investment then to support our local authorities and health and other public services in Wales.

Diolch yn fawr iawn am godi hynny ac wrth gwrs, rwy'n credu mai un o effeithiau mwyaf y datganiad a wnaed ddydd Gwener diwethaf fydd y ffaith nad oedd dim byd o gwbl ynddi i gefnogi gwasanaethau cyhoeddus. Fe fyddwch wedi fy nghlywed yn dweud ddoe fod cyllideb Llywodraeth Cymru, ar draws y tair blynedd yma, yn werth hyd at £4 biliwn yn llai na phan wnaethom osod ein cynlluniau gwario, ac yn amlwg mae hynny'n cael sgil-effaith ar lywodraeth leol a'r penderfyniadau anodd y bydd yn rhaid iddynt eu gwneud dros yr hydref a'r gaeaf, yn ogystal â'r flwyddyn ariannol nesaf. Felly, byddwn yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU i ddod o hyd i gyllid ychwanegol i gefnogi gwasanaethau cyhoeddus. Fe fydd gwasanaethau cyhoeddus ac awdurdodau lleol dros y ffin yn cyflwyno'r un dadleuon i Lywodraeth y DU a gorau po gyntaf y byddant yn deffro ac yn cydnabod bod yn rhaid iddynt gefnogi gwasanaethau cyhoeddus, a byddwn yn gallu darparu'r buddsoddiad ychwanegol hwnnw wedyn i gefnogi ein hawdurdodau lleol ac iechyd a gwasanaethau cyhoeddus eraill yng Nghymru.

Cyd-bwyllgorau Corfforaethol
Corporate Joint Committees

6. Sut y bydd sefydlu cyd-bwyllgorau corfforaethol yn gwella trafnidiaeth gyhoeddus yn Sir Ddinbych? OQ58429

6. How will the establishment of corporate joint committees improve public transport in Denbighshire? OQ58429

14:05

Corporate joint committees have a duty to develop regional transport plans. These will drive how local authorities in each region collaboratively deliver safe, integrated, efficient and economic transport services, including in Denbighshire.

Mae dyletswydd ar gyd-bwyllgorau corfforedig i ddatblygu cynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol. Bydd y rhain yn llywio'r modd y mae awdurdodau lleol ym mhob rhanbarth yn gweithio ar y cyd i ddarparu gwasanaethau trafnidiaeth diogel, integredig, effeithlon ac economaidd, gan gynnwys yn sir Ddinbych.

Thank you for that answer, Minister. Where there is direction for bus services in Denbighshire, there is a lack of guidance for taxi services, which, as you know, are licensed by local authorities and provide regulatory frameworks for companies to adhere to. I was contacted by a local taxi operator from Rhyl, who was concerned about the lack of strategy from the Welsh Government for private hire firms in the event of the formation of corporate joint committees. And of course, as we are aware, the vast majority of taxi operators and drivers are private businesses that need to future plan and have many self-employed workers that are subject to a heavily regulated sector, which results in many overheads—for example, the cars needing two MOTs per year, and lots of servicing, which is quite right, but in those situations you need to have the clear guidance in place in order for businesses to be efficient. So, what guidance can you provide today, Minister, to taxi operators in Denbighshire who are anxious to know what the future holds in the event of CJCs coming into effect, so we can keep the people of Denbighshire moving?

Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog. Er bod cyfarwyddyd ar gyfer gwasanaethau bysiau yn sir Ddinbych, mae diffyg arweiniad ar gyfer gwasanaethau tacsi, sydd, fel y gwyddoch, wedi'u trwyddedu gan awdurdodau lleol sy'n darparu fframweithiau rheoleiddio i gwmnïau lynu wrthynt. Cysylltodd gweithredwr tacsi lleol o'r Rhyl â mi i ddweud ei fod yn pryderu am ddiffyg strategaeth gan Lywodraeth Cymru ar gyfer cwmnïau llogi preifat pe bai cyd-bwyllgorau corfforedig yn cael eu creu. Ac wrth gwrs, fel y gwyddom, mae'r mwyafrif helaeth o weithredwyr a gyrwyr tacsis yn fusnesau preifat sydd angen cynllunio ar gyfer y dyfodol ac sydd â llawer o weithwyr hunangyflogedig yn gweithio mewn sector sydd wedi'i reoleiddio'n helaeth, gan arwain at lawer o orbenion—er enghraifft, yr angen am ddau MOT y flwyddyn i geir a llawer o waith trin ceir, sy'n hollol gywir, ond yn y sefyllfaoedd hynny mae angen sicrhau bod canllawiau clir ar waith er mwyn i fusnesau fod yn effeithlon. Felly, Weinidog, pa arweiniad y gallwch ei ddarparu heddiw i weithredwyr tacsis yn sir Ddinbych sy'n awyddus i wybod beth fydd yn digwydd yn y dyfodol os bydd cyd-bwyllgorau corfforedig yn dod yn weithredol, fel y gallwn sicrhau bod pobl sir Ddinbych yn gallu parhau i deithio o gwmpas?

Perhaps if the Member would like to share that correspondence with me, I'll be able to take a look at it in some more greater detail and then respond to you in writing once we've had a chance to explore the concerns further.

Os hoffai'r Aelod rannu'r ohebiaeth honno gyda mi, efallai y gallaf edrych arni'n fwy manwl ac ymateb i chi'n ysgrifenedig pan fyddwn wedi cael cyfle i archwilio'r pryderon ymhellach.

Cymorth Costau Byw
Cost-of-living Support

7. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'i Gweinidogion cyfatebol yn Llywodraeth y DU ynglŷn â chymorth costau byw i awdurdodau lleol? OQ58420

7. What discussions has the Minister had with her UK Government counterparts regarding cost-of-living support for local authorities? OQ58420

I have written to the Chancellor and the Chief Secretary to the Treasury setting out that cost of living and the energy crisis must be the foremost priority. There was nothing for cost-of-living support for local authorities in last week’s mini budget.

Rwyf wedi ysgrifennu at y Canghellor a Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys yn nodi bod rhaid rhoi'r flaenoriaeth bennaf i'r argyfwng costau byw a'r argyfwng ynni. Nid oedd cyllideb fach yr wythnos diwethaf yn cynnwys unrhyw beth ar gyfer cymorth costau byw i awdurdodau lleol.

Diolch, Minister. Over the summer recess, I worked with the team at Canolfan Pentre to set up a top-up shop to support residents across Rhondda through the cost-of-living crisis. It's been heartwarming to hear that the support provided by the Welsh Government via local authorities is making a real difference to families when they visit the shop. We've heard stories in the media of children pretending to eat out of empty lunch boxes because they didn't want their friends to know there's no food at home. The new Tory Prime Minister, through the mini budget, believes the answer is to cut tax for millionaires, not to scrap bankers' bonuses, and to let energy companies keep their extortionate profits. The mini budget also does nothing for local authorities. They now have £200 million less to spend next year. It will be impossible to keep the same level of service without intervention. Will the Minister please continue to make representations to the UK Government, alongside the WLGA, for support for local authorities in Wales?

Diolch, Weinidog. Dros doriad yr haf, bûm yn gweithio gyda'r tîm yng Nghanolfan Pentre i sefydlu siop arbennig i gefnogi trigolion ledled Rhondda drwy'r argyfwng costau byw. Mae wedi bod yn galonogol clywed bod y cymorth sydd wedi ei roi gan Lywodraeth Cymru drwy awdurdodau lleol yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i deuluoedd pan fyddant yn ymweld â'r siop. Rydym wedi clywed straeon yn y cyfryngau am blant yn esgus bwyta allan o focsys bwyd gwag am nad ydynt eisiau i'w ffrindiau wybod nad oes bwyd gartref. Mae'r Prif Weinidog Torïaidd newydd, drwy'r gyllideb fach, yn credu mai'r ateb yw torri trethi miliwnyddion, nid cael gwared ar fonysau bancwyr, a gadael i gwmnïau ynni gadw eu helw afresymol. Nid yw'r gyllideb fach yn gwneud dim dros awdurdodau lleol ychwaith. Bellach, mae ganddynt £200 miliwn yn llai i'w wario y flwyddyn nesaf. Bydd yn amhosibl cadw'r un lefel o wasanaeth heb ymyrraeth. A wnaiff y Gweinidog barhau i gyflwyno sylwadau i Lywodraeth y DU, ochr yn ochr â CLlLC, er mwyn cefnogi awdurdodau lleol yng Nghymru?

Absolutely. [Inaudible.]—the WLGA also does an excellent job in terms of trying to impress upon the UK Government the significant and very real challenges that local authorities are facing, and those challenges of course then feed into their communities and the real-world everyday lives of the people who they serve in those communities. The budget was absolutely devastating for ordinary people, and it just pushed more money to those people who just don't need it at the moment. It's a cost-of-living crisis. It was an immoral budget and I think most of us were surprised by the budget. I mean, the Conservatives behind me are moaning and groaning because they seem to think it was a good budget. They must be the only ones. I mean, we will have all seen the intervention by the Bank of England this lunch time, actually stepping in to protect the UK from its own Government. I mean, how that can be supported by the benches behind me I have no idea. And, of course, the verdict of the International Monetary Fund. Obviously, that's clearly extremely serious. It's almost unprecedented for it to make an intervention of that kind in the affairs of a G7 nation. They're absolutely extraordinary times, and it's just a shame that it is just so serious.

Yn sicr. [Anghlywadwy.]—mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru hefyd yn gwneud gwaith ardderchog yn ceisio cyfleu'r heriau sylweddol a real iawn y mae awdurdodau lleol yn eu hwynebu i Lywodraeth y DU ac mae'r heriau hynny'n bwydo i mewn wedyn wrth gwrs i'w cymunedau a bywydau bob dydd y bobl y maent yn eu gwasanaethu yn y cymunedau hynny. Roedd y gyllideb yn gwbl ddinistriol i bobl gyffredin ac yn gwthio mwy o arian i ddwylo'r bobl nad ydynt ei angen ar hyn o bryd. Mae'n argyfwng costau byw. Roedd yn gyllideb anfoesol ac rwy'n credu bod y rhan fwyaf ohonom wedi cael ein synnu gan y gyllideb. Mae'r Ceidwadwyr y tu ôl i mi'n cwyno oherwydd eu bod i'w gweld fel pe baent yn meddwl ei bod yn gyllideb dda. Mae'n rhaid mai hwy yw'r unig rai. Byddwn i gyd wedi gweld yr ymyrraeth gan Fanc Lloegr amser cinio, wrth iddynt gamu i mewn i ddiogelu'r DU rhag ei Llywodraeth ei hun. Nid oes gennyf syniad sut y gall y meinciau y tu ôl i mi gefnogi hynny. A dyfarniad y Gronfa Ariannol Ryngwladol wrth gwrs. Yn amlwg, mae hwnnw'n hynod o ddifrifol. Mae bron yn ddigynsail iddi ymyrryd yn y fath fodd ym musnes un o wledydd y G7. Mae hon yn adeg hollol anghyffredin, ac mae'n drueni fod pethau mor ddifrifol.

What you forgot to mention, finance Minister, is the £50 billion-worth of support that the UK Government announced on Wednesday of last week that local authorities will be able to benefit from, from the energy price cap. What efforts are you making available to local authorities so that they can draw down this money? And would you agree with me the best way that the UK Government can pay this money to local authorities is directly to local authorities and not, obviously, handing it over to the Welsh Government, who might end up top-slicing that money?

Weinidog cyllid, fe wnaethoch chi anghofio crybwyll y ffaith a gyhoeddwyd gan Lywodraeth y DU ddydd Mercher y bydd awdurdodau lleol yn gallu elwa o gymorth gwerth £50 biliwn o'r cap ar brisiau ynni. Pa ymdrechion a wnewch dros awdurdodau lleol fel y gallant fanteisio ar yr arian hwn? Ac a fyddech yn cytuno gyda mi mai'r ffordd orau y gall Llywodraeth y DU dalu'r arian hwn i awdurdodau lleol yw yn uniongyrchol i awdurdodau lleol wrth gwrs, yn hytrach na'i roi i Lywodraeth Cymru a allai frigdorri'r arian hwnnw yn y pen draw?

I'm not sure where the Conservative leader thinks that this money is coming from. There's not £50 billion being handed down by the UK Government to anyone. It's £50 billion that the UK Government is offsetting in terms of providing additional funding to the energy companies, which don't need it, which is going to be borrowed and it's going to be low-income workers who are going to be paying for that for a long time. So, it's not a case that local authorities will be drawing down any money; there is no additional money. A price cap isn't additional money.

Nid wyf yn siŵr o ble mae arweinydd y Ceidwadwyr yn credu bod yr arian hwn yn dod. Nid yw Llywodraeth y DU yn rhoi £50 biliwn i unrhyw un. Mae'n £50 biliwn y mae Llywodraeth y DU yn ei wrthbwyso o ran darparu cyllid ychwanegol i'r cwmnïau ynni, nad ydynt ei angen, ac a fydd yn cael ei fenthyg a bydd gweithwyr ar incwm isel yn talu am hynny am amser hir. Felly, ni fydd awdurdodau lleol yn gallu manteisio ar unrhyw arian; nid oes unrhyw arian ychwanegol. Nid arian ychwanegol yw cap ar brisiau.

14:10
Panel Strategaeth Datgarboneiddio
The Decarbonisation Strategy Panel

8. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am berthynas Llywodraeth Cymru â phanel strategaeth ddatgarboneiddio Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru? OQ58443

8. Will the Minister make a statement on the Welsh Government's relationship with the Welsh Local Government Association decarbonisation strategy panel? OQ58443

The panel was established by the partnership council for Wales to steer local government work on climate change. Our relationship is one of partnership.

Cafodd y panel ei sefydlu gan gyngor partneriaeth Cymru er mwyn llywio gwaith llywodraeth leol ar newid hinsawdd. Mae ein perthynas yn seiliedig ar bartneriaeth.

Thank you, Minister. As you are aware, the Welsh Local Government Association decarbonisation strategy panel has the monumental task of helping to ensure that all local authorities in Wales meet net-zero carbon by 2030. I understand that climate change is a standing item on the partnership council for Wales, which you chair. With this in mind, I would be very interested to know, since the publication of the framework for action in October 2021, what programmes of work have been developed both regionally and nationally, what targets have been set to ensure progress, and what additional challenges you have identified in meeting this target, given the extraordinary rise in wholesale energy prices. Thank you.

Diolch. Fel y gwyddoch, mae gan banel strategaeth datgarboneiddio Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru dasg aruthrol yn helpu i sicrhau bod pob awdurdod lleol yng Nghymru yn cyrraedd eu targed carbon sero net erbyn 2030. Rwy'n deall bod newid hinsawdd yn eitem sefydlog yng nghyngor partneriaeth Cymru a gadeirir gennych chi. Gyda hyn mewn golwg, ers cyhoeddi'r fframwaith gweithredu ym mis Hydref 2021, hoffwn wybod pa raglenni gwaith sydd wedi'u datblygu'n rhanbarthol ac yn genedlaethol, pa dargedau a osodwyd i sicrhau cynnydd, a pha heriau ychwanegol a nodwyd gennych mewn perthynas â chyrraedd y targed hwn, o ystyried y cynnydd eithriadol mewn prisiau ynni cyfanwerthol. Diolch.

I'm very grateful for the question, and I've really been pleased with the work of the panel, which actually continued right the way through the pandemic and was able to keep on delivering, because we obviously have a commitment for public sector organisations to meet the net-zero 2030 ambition, and we're doing that through the panel by providing technical and financial support for renewable energy and energy efficiency, of course, and that goes through our energy service.

The energy service itself saw £28 million invested in 43 energy efficiency projects across 25 organisations. They include health boards, local authorities, national parks and colleges, and they have a range of projects, for example, from LED street lamp installations to low-carbon heat solutions. And there is a range of activity that is obviously going on in that particular space.

I think that the panel has made significant progress since it was established, because it has also supported local authorities to develop their own commitments for the Net Zero Wales plan, which we published last autumn. So, demonstrating how each local authority will make its own commitment towards that drive. And it's also overseeing a programme of work that supports the delivery of those commitments and is providing strategic direction, then, to the WLGA climate change support programme, which we fund via Welsh Government to the tune of around £300,000 a year for five years. So, I'm really pleased with the work of the panel. It's really important work and, of course, if the energy crisis tells us anything, it's about the importance of investing in renewable energy.

Rwy'n ddiolchgar iawn am y cwestiwn, ac rwyf wedi bod yn hapus iawn gyda gwaith y panel, a barhaodd drwy gydol y pandemig mewn gwirionedd ac a lwyddodd i barhau i gyflawni, oherwydd yn amlwg rydym wedi ymrwymo i sicrhau bod sefydliadau'r sector cyhoeddus yn cyflawni uchelgais sero net 2030, ac rydym yn gwneud hynny drwy'r panel drwy ddarparu cymorth technegol ac ariannol ar gyfer ynni adnewyddadwy ac effeithlonrwydd ynni, wrth gwrs, ac mae hynny'n digwydd drwy ein gwasanaeth ynni.

Mae'r gwasanaeth ynni ei hun wedi gweld £28 miliwn yn cael ei fuddsoddi mewn 43 o brosiectau effeithlonrwydd ynni ar draws 25 o sefydliadau. Maent yn cynnwys byrddau iechyd, awdurdodau lleol, colegau a pharciau cenedlaethol, ac mae ganddynt amrywiaeth o brosiectau, er enghraifft, o osod lampau stryd LED i atebion gwresogi carbon isel. Ac mae amrywiaeth o weithgareddau'n digwydd yn y maes arbennig hwnnw.

Rwy'n credu bod y panel wedi gwneud cynnydd sylweddol ers ei sefydlu, gan ei fod hefyd wedi cefnogi awdurdodau lleol i ddatblygu eu hymrwymiadau eu hunain ar gyfer cynllun Cymru Sero Net, a gyhoeddwyd gennym yr hydref diwethaf. Felly, mae'n dangos sut y bydd pob awdurdod lleol yn gwneud ei ymrwymiad ei hun tuag at yr ymgyrch honno. Ac mae hefyd yn goruchwylio rhaglen waith sy'n cefnogi cyflawniad yr ymrwymiadau hynny ac yn darparu cyfeiriad strategol i raglen gymorth newid hinsawdd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru sy'n cael oddeutu £300,000 y flwyddyn am bum mlynedd drwy Lywodraeth Cymru. Felly, rwy'n falch iawn o waith y panel. Mae'n waith pwysig iawn ac wrth gwrs, os yw'r argyfwng ynni'n dweud unrhyw beth wrthym, mae'n ymwneud â phwysigrwydd buddsoddi mewn ynni adnewyddadwy.

Yr Argyfwng Costau Byw
Cost-of-living Crisis

9. Pa gefnogaeth y mae Llywodraeth Cymru yn ei darparu i awdurdodau lleol yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru wrth i'r argyfwng costau byw ddwysau? OQ58456

9. What support is the Welsh Government providing to local authorities in Mid and West Wales as the cost-of-living crisis intensifies? OQ58456

I prioritised funding for local government in the Welsh budget so that every authority in Wales received an increase in funding of more than 8.2 per cent. Our cost-of-living measures, over £1.5 billion this year alone, support people in every part of Wales directly and through local authorities and other partners.

Fe wneuthum flaenoriaethu cyllid ar gyfer llywodraeth leol yng nghyllideb Cymru fel bod pob awdurdod yng Nghymru yn derbyn cynnydd o fwy na 8.2 y cant yn eu cyllid. Mae ein mesurau costau byw, dros £1.5 biliwn eleni yn unig, yn cefnogi pobl ym mhob rhan o Gymru'n uniongyrchol a thrwy awdurdodau lleol a phartneriaid eraill.

Diolch yn fawr iawn. Rwyf eisoes wedi galw yn gyhoeddus ar gynghorau yn fy rhanbarth i i agor banciau cynnes i helpu pobl ddygymod ag effeithiau gwaethaf y gost uchel o dalu am ynni dros y gaeaf hwn. Felly, wrth gwrs, dwi'n croesawu'r ffaith bod Llywodraeth Cymru eisoes wedi rhoi £1 miliwn ar gyfer cefnogi awdurdodau lleol i sefydlu banciau cynnes, tra'n rhyfeddu ar yr un pryd fod angen y math yma o ddarpariaeth arnom ni yn yr unfed ganrif ar hugain. Ond, a all y Gweinidog ddweud mwy am sut y bydd y cronfeydd hyn yn cael eu dosbarthu? Ac a ydy'r Gweinidog yn rhannu fy mhryder i bod £1 miliwn ar draws 22 o awdurdodau lleol efallai ddim yn mynd yn ddigon pell i fynd i'r afael â maint yr her y bydd pobl Cymru yn ei wynebu dros y gaeaf? Ac wrth i gynghorau ar draws fy rhanbarth i ystyried mesurau cymorth er mwyn helpu pobl i gadw'n gynnes, er enghraifft, ymestyn oriau agor llyfrgelloedd a chlybiau ieuenctid a darparu pecynnau cynnes i bobl sy'n methu teithio i fannau cyhoeddus, pa gymorth ariannol pellach gall y Llywodraeth ei gynnig i lywodraeth leol i sicrhau eu bod nhw'n medru helpu pobl ar lawr gwlad?

Thank you very much. I've already called publicly on councils in my region to open warm banks to help people to cope with the worst effects of the high cost of paying for energy over the winter. So, of course, I welcome the fact that the Welsh Government has already provided £1 million to support local authorities to establish warm banks, while being amazed that we need this kind of provision in the twenty-first century. But could the Minister say more about how these funds will be distributed? And does the Minister share my concern that the £1 million across 22 local authorities might not go far enough to tackle the scale of the challenge that the people of Wales will face over the winter? And as councils across my region consider support measures in order to help people to keep warm, for example, extending the opening hours of libraries and youth clubs and providing warm packages to people who can't travel to public areas, what further financial support can the Welsh Government provide to local government to ensure that they can help people on the ground?

14:15

I’m grateful for that question. I do think that the £1 million that has been announced is really important in terms of helping to support some of these warm banks, with things that local authorities will seek to do, but also other organisations—churches, third sector organisations, other faith venues and so on. Obviously, we will monitor the application of that fund to understand take-up, but I think that it won’t just be that fund, however, that is supporting warm banks; it will be things that local charities, that community councils and others will be doing from their own resources as well. But I share the Member’s disbelief, really, that we’re talking about creating places for people to just go and stay warm this winter because it’ll be too expensive for them to say warm at home. Obviously, we’ll monitor the uptake of that and I’ll perhaps ask my colleague the Minister for Social Justice to provide an update to colleagues about the fund and how it can be accessed.

Diolch am y cwestiwn hwnnw. Rwy'n credu bod yr £1 filiwn sydd wedi'i gyhoeddi yn bwysig iawn ar gyfer helpu i gefnogi rhai o'r canolfannau cynnes hyn, gyda phethau y bydd awdurdodau lleol yn ceisio eu gwneud, a sefydliadau eraill hefyd—eglwysi, sefydliadau trydydd sector, lleoliadau ffydd eraill ac yn y blaen. Yn amlwg, byddwn yn monitro defnydd o'r gronfa honno i ddeall pwy fydd yn manteisio arni, ond rwy'n credu y bydd yna fwy na dim ond y gronfa honno, fodd bynnag, yn cefnogi canolfannau cynnes; bydd yna bethau y bydd elusennau lleol, cynghorau cymuned ac eraill yn eu gwneud gyda'u hadnoddau eu hunain hefyd. Ond rwy'n rhannu anghrediniaeth yr Aelod, mewn gwirionedd, ein bod yn sôn am greu llefydd i bobl fynd ac aros yn gynnes y gaeaf hwn am y bydd hi'n rhy ddrud iddynt gadw'n gynnes gartref. Yn amlwg, byddwn yn monitro'r nifer sy'n manteisio ar hynny ac efallai y byddaf yn gofyn i fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, roi'r wybodaeth ddiweddaraf i gyd-Aelodau ynglŷn â'r gronfa a sut y gellir manteisio arni.

Ac yn olaf, cwestiwn 10, Joyce Watson.

Finally, question 10, Joyce Watson.

Datganiad Cyllidol Llywodraeth y DU
The UK Government's Fiscal Statement

10. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o'r effaith y caiff datganiad cyllidol Llywodraeth y DU ar Gymru? OQ58452

10. What assessment has the Minister made of the impact on Wales of the UK Government's fiscal statement? OQ58452

The tax changes announced in the fiscal statement favour the rich and will worsen inequality. The statement provides no additional help to fund public services at a time when costs are rising sharply.

Mae'r newidiadau treth a gyhoeddwyd yn y datganiad cyllidol yn ffafrio'r cyfoethog a byddant yn gwaethygu anghydraddoldeb. Nid yw'r datganiad yn rhoi unrhyw gymorth ychwanegol i ariannu gwasanaethau cyhoeddus ar adeg pan fo costau'n codi'n sydyn.

I thank you for that answer, Minister. I had to call it a fiscal statement because that’s what the UK Government have called it, rather than a mini budget, seemingly in order to prevent scrutiny from the Office for Budget Responsibility. But it was a budget, and it is anything but responsible. By unleashing the economically illiterate splurge of tax cuts for the rich, unlimited bankers’ bonuses and protection for the unearned profits of big energy, the Tories—and I hear them over there defending it—are gambling with all our futures. It’s reckless, and it’s unfair. There was a time they used to hide the unfairness; they’re not doing that any more, of course. Your department will be busy working through the figures, I know, but do you agree with me that the Chancellor’s decision not to uprate funding for public services, which are already severely stretched by inflation, is deeply irresponsible and immoral? And that being the case, beyond what we are already doing here in Wales to protect people from that immorality, what more can you do to safeguard those services for the people of Wales?

Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog. Roedd rhaid i mi ei alw'n ddatganiad cyllidol am mai dyna mae Llywodraeth y DU wedi ei alw, yn hytrach na chyllideb fach, er mwyn osgoi craffu gan y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol yn ôl pob tebyg. Ond cyllideb oedd hi ac nid oedd yn gyfrifol o gwbl. Drwy gyflwyno'r llu anllythrennog yn economaidd o doriadau treth i gyfoethogion, bonysau digyfyngiad i fancwyr a diogelu elw dihaeddiant cwmnïau ynni mawr, mae'r Torïaid—ac rwy'n eu clywed yn ei amddiffyn draw acw—yn gamblo gyda'n dyfodol ni i gyd. Mae'n fyrbwyll, ac mae'n annheg. Roedd yna adeg pan oeddent yn arfer cuddio'r annhegwch; nid ydynt yn gwneud hynny mwyach wrth gwrs. Bydd eich adran yn brysur yn gweithio drwy'r ffigurau, rwy'n gwybod, ond a ydych yn cytuno â mi fod penderfyniad y Canghellor i beidio ag uwchraddio mwy o gyllid ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus, sydd eisoes dan bwysau difrifol yn sgil chwyddiant, yn hynod anghyfrifol ac anfoesol? Ac o ystyried hynny, y tu hwnt i'r hyn a wnawn yma yng Nghymru eisoes i ddiogelu pobl rhag yr anfoesoldeb hwnnw, beth arall y gallwch ei wneud i ddiogelu'r gwasanaethau hynny ar gyfer pobl Cymru?

I’m very grateful for that question. I can hear the Conservatives chuntering away behind me; I do admire the way in which the leader of the opposition is doubling down in his support for the UK Government, even though the markets—and everybody—are obviously making a response to it that is very different to that of the leader of the Conservatives. I have to say, I heard him saying that the OBR is only legally required to do two forecasts a year, but the OBR has offered to do a forecast; it said it would do it at any point after the introduction of the new Prime Minister, but they decided not to take up that offer. And we know why: because they knew what it would show. The fact that they haven’t done any distributional impact assessment of their work shows that they’re too embarrassed to show what the impact would be.

But of course, Wales has done that work. Wales Fiscal Analysis found that that 90 per cent of the gains made on Friday go to the top 50 per cent of the income distribution here in Wales, and 40 per cent of those gains go to the top 10 per cent, in the middle of a cost-of-living crisis. It’s an absolutely disgusting budget and I’m amazed that there is a single Conservative who continues to support it.

Rwy'n ddiolchgar iawn am y cwestiwn hwnnw. Gallaf glywed y Ceidwadwyr yn parablu y tu ôl i mi; rwy'n edmygu'r ffordd y mae arweinydd yr wrthblaid yn cryfhau ei gefnogaeth i Lywodraeth y DU, er bod y marchnadoedd—a phawb—yn amlwg yn ymateb iddo mewn ffordd wahanol iawn i arweinydd y Ceidwadwyr. Mae'n rhaid imi ddweud, fe'i clywais yn dweud mai dim ond dau ragolwg y flwyddyn sydd angen i'r swyddfa cyfrifoldeb cyllidebol ei wneud yn gyfreithiol, ond mae'r swyddfa cyfrifoldeb cyllidebol wedi cynnig gwneud rhagolwg; dywedodd y byddai'n ei wneud ar unrhyw adeg ar ôl cyflwyno'r Prif Weinidog newydd, ond fe wnaethant benderfynu peidio â manteisio ar y cynnig hwnnw. Ac fe wyddom pam: oherwydd eu bod yn gwybod beth y byddai'n ei ddangos. Mae'r ffaith nad ydynt wedi gwneud unrhyw asesiad effaith dosbarthiadol o'u gwaith yn dangos bod ganddynt ormod o gywilydd i ddangos beth fyddai'r effaith.

Ond wrth gwrs mae Cymru wedi gwneud y gwaith hwnnw. Canfu Dadansoddi Cyllid Cymru fod 90 y cant o'r enillion a wnaed ddydd Gwener yn mynd i'r 50 y cant uchaf o'r dosbarthiad incwm yma yng Nghymru, ac mae 40 y cant o'r enillion hynny'n mynd i'r 10 y cant uchaf, ynghanol argyfwng costau byw. Mae'n gyllideb hollol ffiaidd ac rwy'n rhyfeddu bod yna un Ceidwadwr sy'n parhau i'w chefnogi.

Diolch i'r Gweinidog.

I thank the Minister.

I’m afraid we’re going to have to take a short technical break. It isn’t because the Minister for rural affairs spilled water all over her technical appliances, but it is because of a problem we’re having with microphones this afternoon. It’ll be a short suspension of the meeting, and we’ll reconvene as quickly as possible.

Mae arnaf ofn y bydd yn rhaid i ni gael toriad technegol byr. Nid oherwydd bod y Gweinidog materion gwledig wedi colli dŵr dros ei chyfarpar technegol, ond oherwydd ein bod yn cael problem gyda meicroffonau y prynhawn yma. Bydd yn doriad byr, a byddwn yn ailymgynnull cyn gynted â phosibl.

Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 14:19.

Plenary was suspended at 14:19.

14:30

Ailymgynullodd y Senedd am 14:32, gyda'r Llywydd yn y Gadair.

The Senedd reconvened at 14:32, with the Llywydd in the Chair.

2. Cwestiynau i’r Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a’r Trefnydd
2. Questions to the Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd

Ocê, dyma ni yn medru ailgychwyn, felly, gyda'r cwestiynau ar gyfer y Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a'r Trefnydd, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Mark Isherwood.

Okay, we're ready to reconvene and we'll move to questions to the Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd, and the first question is from Mark Isherwood.

Iechyd a Lles Anifeiliaid
Animal Health and Welfare

1. Pa ymgysylltiad y mae'r Gweinidog wedi'i gael gyda chydweithwyr yn y cabinet ynglŷn ag iechyd a lles anifeiliaid? OQ58436

1. What engagement has the Minister had with cabinet colleagues regarding animal health and welfare? OQ58436

Member
Lesley Griffiths MS 14:33:03
Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd

Animal health and welfare has clear links across Government, including public health, climate change, economy, and biodiversity. I frequently discuss these cross-cutting areas with Cabinet colleagues. Statements have been issued on our animal welfare plan for Wales and TB strategy, and I have held further discussions on border controls. Ukrainian pet travel has also been an important point of discussion this year.

Mae gan iechyd a lles anifeiliaid gysylltiadau clir ar draws y Llywodraeth, gan gynnwys iechyd y cyhoedd, newid hinsawdd, yr economi, a bioamrywiaeth. Rwy'n trafod y meysydd trawsbynciol hyn yn aml gyda chyd-Aelodau Cabinet. Mae datganiadau wedi eu cyhoeddi am ein cynllun lles anifeiliaid ar gyfer Cymru a'r strategaeth TB, ac rwyf wedi cynnal trafodaethau pellach ynglŷn â mesurau rheoli ffiniau. Mae symud anifeiliaid anwes o Wcráin hefyd wedi bod yn bwynt trafod pwysig eleni.

Diolch. The First Minister's statement on ministerial responsibilities last week stated that you'll take responsibility now for the protection and management of wildlife, although cross-cutting responsibilities with the Minister for Climate Change still include biodiversity and the nature recovery plan.

Speaking at the launch of Gylfinir Cymru's 'A Wales Action Plan for the Recovery of Curlew' last November as the Wales species champion for the curlew, I stated that the review of the wider biodiversity and ecosystem benefits of curlew recovery and applicability to Wales, commissioned by Natural Resources Wales, states that a literature review of 62 scientific papers provided a diverse array of evidence showing that curlew recovery would benefit multiple species, both directly and indirectly, and furthermore underpins our understanding of the curlew as an indicator species.

The Minister for Climate Change pledged at the launch to work with Gylfinir Cymru to ensure that the Welsh Government can finance the action plan and get it up and running. However, although she has committed funding to the nature networks programme, that only covers its protected sites, when the majority of curlew do not nest on protected sites, range widely and therefore need a landscape-scale approach. We now only have nine breeding seasons left to save this iconic indicator species from its projected extinction as a breeding population in Wales. This is now on your watch. How will you therefore work with the Gylfinr Cymru coalition to deliver the emergency intervention required?

Diolch. Roedd datganiad y Prif Weinidog ar gyfrifoldebau gweinidogol yr wythnos diwethaf yn nodi y byddwch chi'n ysgwyddo cyfrifoldeb yn awr am ddiogelu a rheoli bywyd gwyllt, er bod cyfrifoldebau trawsbynciol y Gweinidog Newid Hinsawdd yn dal i gynnwys bioamrywiaeth a'r cynllun adfer natur.

Wrth siarad yn lansiad 'Cynllun Gweithredu Cymru ar gyfer Adfer y Gylfinir' gan Gylfinir Cymru fis Tachwedd diwethaf fel hyrwyddwr rhywogaethau Cymru ar gyfer y gylfinir, dywedais fod yr adolygiad o fanteision bioamrywiaeth ac ecosystemau ehangach adfer y gylfinir a'i berthnasedd i Gymru, a gomisiynwyd gan Cyfoeth Naturiol Cymru, yn dweud bod adolygiad llenyddiaeth o 62 o bapurau gwyddonol wedi creu ystod eang o dystiolaeth sy'n dangos y byddai adfer y gylfinir o fudd i rywogaethau lluosog, yn uniongyrchol ac yn anuniongyrchol, ac ymhellach, mae'n sail i'n dealltwriaeth o'r gylfinir fel rhywogaeth ddangosol.

Addawodd y Gweinidog Newid Hinsawdd yn y lansiad y byddai'n gweithio gyda Gylfinir Cymru i sicrhau y gall Llywodraeth Cymru ariannu'r cynllun gweithredu a'i sefydlu. Fodd bynnag, er ei bod wedi ymrwymo arian i'r rhaglen rhwydweithiau natur, dim ond ei safleoedd gwarchodedig sydd wedi eu cynnwys yn honno, ac nid yw mwyafrif y gylfinirod yn nythu ar safleoedd gwarchodedig, maent yn amrywio'n eang ac felly mae angen ymateb ar raddfa tirwedd. Rhagwelir mai dim ond naw tymor nythu sydd gennym ar ôl bellach i achub y rhywogaeth ddangosol eiconig hon rhag difodiant fel poblogaeth nythu yng Nghymru. Mae hyn yn eich dwylo chi yn awr. Sut y byddwch chi'n gweithio gyda chynghrair Gylfinir Cymru felly i gyflawni'r ymyrraeth sydd ei hangen ar frys?

14:35

Thank you. I'll be very happy to work with the organisation, if they would like to write to me, to seek a meeting. I'm very well aware of the urgency required in relation to the curlew, having obviously been responsible in the previous term of Government. So, if you have a contact there, please do ask them to write to me, or if they hear this, and I will be very happy to meet with them.

Diolch. Byddaf yn hapus iawn i weithio gyda'r sefydliad, os carent ysgrifennu ataf i ofyn am gyfarfod. Rwy'n ymwybodol iawn o'r brys sy'n angenrheidiol mewn perthynas â'r gylfinir, ac roedd yn un o fy nghyfrifoldebau yn nhymor diwethaf y Llywodraeth wrth gwrs. Felly, os oes gennych gyswllt yno, gofynnwch iddynt ysgrifennu ataf neu os ydynt yn clywed hyn, a byddaf yn hapus iawn i'w cyfarfod.

Mae cwestiwn 2[OQ58441] wedi ei dynnu nôl, felly cwestiwn 3, Peter Fox.

Question 2[OQ58441] is withdrawn, so question 3, Peter Fox.

Y Sector Pysgota
The Fishing Sector

3. Sut mae Llywodraeth Cymru'n cefnogi datblygiad y sector pysgota? OQ58449

3. How is the Welsh Government supporting the development of the fishing sector? OQ58449

Thank you. We are developing the fishing sector in a variety of ways, including the introduction of a financial assistance scheme. I laid a statutory instrument yesterday to establish this. We provide ongoing support for the development of new markets, both domestic and internationally, and are committed to implementing the joint fisheries statement.

Diolch. Rydym yn datblygu'r sector pysgota mewn amryw o ffyrdd, gan gynnwys cyflwyno cynllun cymorth ariannol. Gosodais offeryn statudol ddoe i sefydlu hyn. Rydym yn darparu cefnogaeth barhaus i ddatblygu marchnadoedd newydd, yn y wlad hon ac yn rhyngwladol, ac rydym wedi ymrwymo i weithredu'r cyd-ddatganiad pysgodfeydd.

Thank you for that, Minister. That's reassuring. The fishing and angling sector is an important part of the economy in rural Wales. River fishing alone contributes around £20 million a year to the economy, and supports around 700 jobs. On top of that, the additional tourism that our waters pull in provides benefit for local areas.

Fishing is also a popular hobby for many people, getting them outdoors and providing opportunities for socialising. But the sector is under real pressure, such as the recent fishing ban across Wales due to the drought—that's put immense pressure on them. Now, whilst there have been some welcome initiatives to promote the Welsh fishing sector, such as the Fishing in Wales website, former world champion angler Hywel Morgan has recently suggested that there is scope to do more to attract fishers from across the world—for example, using the game fairs and other set-piece shows to grow the sport to new audiences. Minister, how are you working with your Cabinet colleagues to ensure that the fishing and angling sector is front and centre of the Government's strategy to boost tourism and develop the rural economy? And what support are you providing businesses to promote sustainable tourism within the sector to help improve local environments, whilst also growing the angling business? And I'm conscious of your first answer.

Diolch am hynny, Weinidog. Mae hynny'n gysur. Mae'r sector pysgota a genweirio'n rhan bwysig o economi cefn gwlad Cymru. Mae pysgota afon yn unig yn cyfrannu tua £20 miliwn y flwyddyn i'r economi, ac yn cynnal tua 700 o swyddi. Ar ben hynny, mae'r dwristiaeth ychwanegol y mae ein dyfroedd yn ei denu yn darparu budd i ardaloedd lleol.

Mae pysgota hefyd yn hobi boblogaidd i nifer o bobl, sy'n mynd â hwy allan i'r awyr agored ac yn cynnig cyfleoedd i gymdeithasu. Ond mae'r sector dan bwysau gwirioneddol, fel y gwaharddiad diweddar ar bysgota ar draws Cymru oherwydd y sychder—mae hynny wedi rhoi pwysau aruthrol arnynt. Nawr, er bod rhai cynlluniau defnyddiol wedi bod i hybu sector pysgota Cymru, fel gwefan Pysgota yng Nghymru, mae cyn bencampwr genweirio'r byd, Hywel Morgan, wedi awgrymu yn ddiweddar fod lle i wneud mwy i ddenu pysgotwyr o bob cwr o'r byd—er enghraifft, defnyddio'r ffeiriau hela a sioeau arbennig eraill i dyfu'r gamp i gynulleidfaoedd newydd. Weinidog, sut rydych chi'n gweithio gyda'ch cyd-Aelodau yn y Cabinet i sicrhau bod y sector pysgota a genweirio'n cael lle canolog yn strategaeth y Llywodraeth i hybu twristiaeth a datblygu'r economi wledig? A pha gefnogaeth a ddarparir gennych i fusnesau hyrwyddo twristiaeth gynaliadwy o fewn y sector i helpu i wella amgylcheddau lleol, gan dyfu'r busnes genweirio ar yr un pryd? Ac rwy'n ymwybodol o'ch ateb cyntaf.

Thank you. You're quite right, it's a very popular hobby for many people, and one of the things that we're doing to support it is obviously trying to improve the quality of our rivers, going forward. As you know, Natural Resources Wales do have a duty to maintain, to improve and develop inland and migratory fisheries. So, obviously, we support Natural Resources Wales, and the Minister for Climate Change, obviously, is responsible for NRW. I don't recall having any specific discussions with the Minister responsible for tourism in relation to this area, but I think, from my portfolio point of view, we need to ensure that, the decline that we have seen with some iconic species, we reverse as quickly as possible.

Diolch. Rydych chi'n hollol iawn, mae'n hobi boblogaidd iawn i lawer o bobl, ac un o'r pethau a wnawn i'w chefnogi yw ceisio gwella ansawdd ein hafonydd ar gyfer y dyfodol wrth gwrs. Fel y gwyddoch, mae dyletswydd ar Cyfoeth Naturiol Cymru i gynnal, i wella a datblygu pysgodfeydd mewndirol a mudol. Felly, yn amlwg, rydym yn cefnogi Cyfoeth Naturiol Cymru, a'r Gweinidog Newid Hinsawdd sy'n gyfrifol am CNC wrth gwrs. Nid wyf yn cofio cael unrhyw drafodaethau penodol gyda'r Gweinidog sy'n gyfrifol am dwristiaeth mewn perthynas â'r maes hwn, ond o safbwynt fy mhortffolio, rwy'n credu bod angen inni sicrhau ein bod yn gwrthdroi'r dirywiad a welsom gyda rhywogaethau eiconig cyn gynted â phosibl.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Darren Millar.

Questions now from the party spokespeople. Conservative spokesperson, Darren Millar.

Diolch, Llywydd. Minister, in your capacity as Minister for north Wales, what discussions have you held with the tourism industry in the region regarding your Government's proposals for a tourism levy?

Diolch, Lywydd. Weinidog, yn rhinwedd eich swydd fel Gweinidog gogledd Cymru, pa drafodaethau rydych chi wedi'u cynnal gyda'r diwydiant twristiaeth yn y rhanbarth ynglŷn â chynigion eich Llywodraeth ar gyfer ardoll twristiaeth?

I haven't held any specific discussions with any areas of the tourism industry in north Wales. I have to say, over the summer, a few of the organisations and businesses that I did meet—I spent time in each local authority area, and they chose who I met with—some people did raise the visitor levy with me. I haven't had any specific discussions, but, obviously, I passed on concerns, and also, I have to say, I did meet with businesses who did approve of what we are proposing to do.

Nid wyf wedi cynnal unrhyw drafodaethau penodol gydag unrhyw faes o fewn y diwydiant twristiaeth yng ngogledd Cymru. Mae'n rhaid imi ddweud, dros yr haf, ychydig o'r sefydliadau a'r busnesau y gwneuthum eu cyfarfod—treuliais amser ym mhob ardal awdurdod lleol, a hwy oedd yn dewis pwy y byddwn yn cyfarfod â hwy—fe wnaeth rhai pobl ofyn imi ynglŷn â'r ardoll ymwelwyr. Ni chefais unrhyw drafodaethau penodol, ond yn amlwg, fe wneuthum drosglwyddo pryderon, a hefyd, mae'n rhaid imi ddweud, fe wneuthum gyfarfod â busnesau a oedd yn cymeradwyo'r hyn yr ydym wedi argymell ei wneud.

Minister, many people will find it absolutely astonishing, given the importance of the tourism and hospitality industry in north Wales, that you haven't met specifically with businesses in order to discuss this important potential tax on them. Go North Wales represents 15,000 businesses across north Wales, and you'll know that they have expressed a lot of concern. Will you agree to join me at a meeting with Go North Wales, and other representatives of the tourism industry, in order that you can hear from them first hand about the potential adverse impact of this punitive and unnecessary tax on tourists who stay overnight in Wales, and the impact that it could have on jobs and livelihoods in the region?

Weinidog, bydd llawer o bobl yn ei chael hi'n gwbl syfrdanol, o ystyried pwysigrwydd y diwydiant twristiaeth a lletygarwch yng ngogledd Cymru, nad ydych chi wedi cyfarfod yn benodol â busnesau er mwyn trafod y dreth bosibl bwysig hon arnynt. Mae Go North Wales yn cynrychioli 15,000 o fusnesau ar draws gogledd Cymru, ac fe fyddwch chi'n gwybod eu bod wedi mynegi llawer o bryder. A wnewch chi gytuno i ymuno â mi mewn cyfarfod gyda Go North Wales, a chynrychiolwyr eraill o'r diwydiant twristiaeth, er mwyn ichi glywed ganddynt hwy o lygad y ffynnon am effaith andwyol bosibl y dreth gosbol a diangen hon ar dwristiaid sy'n aros dros nos yng Nghymru, a'r effaith y gallai ei chael ar swyddi a bywoliaeth pobl yn y rhanbarth?

They haven't approached me for a meeting. Obviously, businesses perhaps have discussed it with the relevant Minister rather than with me, who's got the overall responsibility for north Wales. As I say, some businesses did raise it with me—both for and against it—and I said I will take their comments back to the Minister for Finance and Local Government. I'd be very happy if Go North Wales want to meet with me, if they approach me; I'd be very happy to do that. I have north Wales days if you like, where I do visits—they tend to be on a Thursday—when I concentrate on specific areas. I'm up in north Wales doing just that tomorrow, so if they do want to approach me to discuss it, I'd be very happy to do so. 

Nid ydynt wedi gofyn i mi am gyfarfod. Yn amlwg, efallai fod busnesau wedi trafod y peth gyda'r Gweinidog perthnasol yn hytrach na gyda fi, sydd â'r cyfrifoldeb cyffredinol am ogledd Cymru. Fel y dywedais, fe wnaeth rhai busnesau ei grybwyll—o'i blaid ac yn ei erbyn—a dywedais y byddwn yn dwyn eu sylwadau i sylw'r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol. Byddwn yn hapus iawn pe bai Go North Wales yn fy nghyfarfod, os gofynnant am wneud hynny; byddwn yn hapus iawn i wneud hynny. Mae gennyf ddyddiau ar gyfer gogledd Cymru os mynnwch, pan fyddaf yn gwneud ymweliadau—maent yn tueddu i fod ar ddydd Iau—pan fyddaf yn canolbwyntio ar ardaloedd penodol. Byddaf yng ngogledd Cymru yn gwneud hynny yfory, felly os ydynt am ofyn am gyfarfod i drafod y mater, rwy'n hapus iawn i wneud hynny. 

14:40

You keep saying that you're not the relevant Minister. You are their relevant Minister; you're the Minister for north Wales, and people expect you to be standing up for north Wales around the Cabinet table and engaging with businesses in north Wales when such an important issue arises in their inbox. There are thousands, many thousands, tens of thousands of jobs reliant on the tourism industry and the tourism trade in the region. And let me be clear to you and the Cabinet colleagues who sit around the table: you cannot support a tourism tax and be for the economy in north Wales; you cannot support a tourism tax and support businesses in north Wales; you cannot be for a tourism tax and support jobs in north Wales. I'm afraid that it's the same old story from this Labour Party: pro-tax, anti-growth; pro-tax, anti-business; and pro-tax—and I'm afraid to say so—anti-north Wales. That's what we get from this Government, and it's about time that that story changed. I'm grateful for the opportunity that you have said that you will take to meet with representatives of the tourism industry in north Wales to listen to their views. 

One final question, if I may. One of the things that the tourism industry says is a glimmer of hope on the horizon for them in the coming years is the potential of the Clwydian range and Dee valley area of outstanding natural beauty being designated as a national park—something, of course, that I've been raising for more than a decade as something that the Government could do to boost the tourism industry in the region. You're the Minister directly responsible for moving that particular issue forward, yet we've heard very little about the progress that is being made. What assurances can you give us that that is going to be delivered within this Government's term, and can you tell us where you're up to with it?

Rydych chi'n cadw dweud nad chi yw'r Gweinidog perthnasol. Chi yw eu Gweinidog perthnasol; chi yw Gweinidog gogledd Cymru, ac mae pobl yn disgwyl i chi godi llais dros ogledd Cymru o amgylch bwrdd y Cabinet ac ymwneud â busnesau yn y gogledd pan fydd mater mor bwysig yn codi yn eu mewnflwch. Mae miloedd, miloedd lawer, degau o filoedd o swyddi yn ddibynnol ar y diwydiant twristiaeth a'r fasnach dwristiaeth yn y rhanbarth. A gadewch imi fod yn glir wrthych chi a'r cyd-Aelodau yn y Cabinet sy'n eistedd o amgylch y bwrdd: ni allwch gefnogi treth dwristiaeth a bod o blaid yr economi yng ngogledd Cymru; ni allwch gefnogi treth twristiaeth a chefnogi busnesau yng ngogledd Cymru; ni allwch fod o blaid treth dwristiaeth a chefnogi swyddi yng ngogledd Cymru. Mae arnaf ofn mai'r un hen stori yw hi gan y Blaid Lafur hon: o blaid trethiant, yn erbyn twf; o blaid trethiant, yn erbyn busnes; ac o blaid trethiant—ac mae arnaf ofn—yn erbyn gogledd Cymru. Dyna a gawn gan y Llywodraeth yma, ac mae'n hen bryd i'r stori honno newid. Rwy'n ddiolchgar am y cyfle y sonioch chi y byddwch yn manteisio arno i gyfarfod â chynrychiolwyr o'r diwydiant twristiaeth yng ngogledd Cymru i wrando ar eu safbwyntiau. 

Un cwestiwn olaf, os caf. Un o'r pethau y mae'r diwydiant twristiaeth yn ei ddweud sy'n llygedyn o obaith ar y gorwel iddynt hwy yn y blynyddoedd i ddod yw'r potensial a ddaw yn sgil dynodi ardal o harddwch naturiol eithriadol bryniau Clwyd a dyffryn Dyfrdwy yn barc cenedlaethol—rhywbeth y bûm yn ei godi ers dros ddegawd, wrth gwrs, fel rhywbeth y gallai'r Llywodraeth ei wneud i hybu'r diwydiant twristiaeth yn y rhanbarth. Chi yw'r Gweinidog sy'n uniongyrchol gyfrifol am wthio'r mater penodol hwnnw yn ei flaen, ond ychydig iawn a glywsom am y cynnydd sy'n cael ei wneud. Pa sicrwydd y gallwch ei roi i ni fod hynny'n mynd i gael ei gyflawni o fewn tymor y Llywodraeth hon, ac a wnewch chi ddweud wrthym ble rydych chi arni ar hynny?

Thank you. I'll pick up on that point first. As you say, it's just come back into my portfolio last week. I have asked for a meeting with Natural Resources Wales. On the work that the Minister for Climate Change had undertaken with NRW, I know that significant resources have been given in relation to ensuring that we do have that national park. Obviously, it was a manifesto commitment of my party; it's now a programme for government commitment. It's something that the First Minister is very keen to see in this term of Government, and we expect to see it in this term of Government. And I have asked for a meeting, which hasn't taken place as yet, but it is in my diary, I think, within the next three or four weeks. So, I will be very happy to update Members when I've had that meeting. 

In relation to your first point, I cannot meet with every business to discuss every policy of every Cabinet colleague across the portfolio, and I'm sure that you will appreciate that. However, as north Wales Minister, as I say, I spend days dedicated to north Wales, and if any business wants to write to me, obviously they are very welcome to do that. And I did discuss the visitor levy with several businesses over the summer. For instance, I visited Dylan's in Llandudno to discuss their apprenticeship scheme, and took the opportunity proactively to ask their views. 

You seem to think it's a really bad thing. I disagree. We have tourism taxes. Where I went on holiday this year, there was a tourism tax. Did I think twice about it? No, I didn't. I didn't have to think 'Well, I'm not going to go there because they've got a tourism tax.' If those taxes are spent wisely, it will absolutely boost tourism in north Wales, so I profoundly disagree with you on what you were saying, particularly about the Labour Party and the way that we treat businesses. Of course we're pro north Wales; you wouldn't expect me to say anything else, would you? I'm from north Wales and I'm very proud to be from north Wales, and this is not the bad thing that you seem to portray it to be. 

Diolch. Fe atebaf y pwynt hwnnw yn gyntaf. Fel y dywedwch, mae newydd ddod yn ôl i fy mhortffolio yr wythnos diwethaf. Gofynnais am gyfarfod gyda Cyfoeth Naturiol Cymru. Ar y gwaith a wnaeth y Gweinidog Newid Hinsawdd gyda CNC, rwy'n gwybod bod adnoddau sylweddol wedi eu rhoi mewn perthynas â sicrhau ein bod yn cael y parc cenedlaethol hwnnw. Yn amlwg, roedd yn ymrwymiad ym maniffesto fy mhlaid; mae bellach yn ymrwymiad yn y rhaglen llywodraethu. Mae'n rhywbeth y mae'r Prif Weinidog yn awyddus iawn i'w weld yn nhymor y Llywodraeth hon, ac rydym yn disgwyl ei weld yn nhymor y Llywodraeth hon. Ac rwyf wedi gofyn am gyfarfod, sydd heb ddigwydd hyd yma, ond mae yn fy nyddiadur, rwy'n meddwl, o fewn y tair neu bedair wythnos nesaf. Felly, byddaf yn hapus iawn i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau pan fyddaf wedi cael y cyfarfod hwnnw. 

Ar eich pwynt cyntaf, ni allaf gyfarfod â phob busnes i drafod pob polisi pob cyd-Aelod Cabinet ar draws y portffolio, ac rwy'n siŵr y byddwch yn deall hynny. Ond fel Gweinidog gogledd Cymru, fel rwy'n dweud, rwy'n treulio dyddiau penodol ar ogledd Cymru, ac os oes unrhyw fusnes am ysgrifennu ataf, yn amlwg mae croeso mawr iddynt wneud hynny. Ac fe wneuthum drafod yr ardoll ymwelwyr gyda sawl busnes dros yr haf. Er enghraifft, ymwelais â Dylan's yn Llandudno er mwyn trafod eu cynllun prentisiaethau, a manteisiais ar y cyfle'n rhagweithiol i ofyn eu barn. 

Mae'n ymddangos eich bod chi'n meddwl ei fod yn beth drwg iawn. Rwy'n anghytuno. Mae gennym drethi twristiaeth. Roedd treth dwristiaeth yn bodoli lle'r euthum ar wyliau eleni. A feddyliais i ddwywaith am y peth? Naddo. Nid oedd rhaid i mi feddwl 'Wel, nid af i'r fan honno am fod ganddynt dreth twristiaeth.' Os caiff y trethi hynny eu gwario'n ddoeth, bydd yn hwb mawr i dwristiaeth yng ngogledd Cymru, felly rwy'n anghytuno'n sylfaenol gyda chi ynglŷn â'r yr hyn a ddywedoch chi, yn enwedig am y Blaid Lafur a'r ffordd yr ydym yn trin busnesau. Wrth gwrs ein bod ni o blaid gogledd Cymru; ni fyddech yn disgwyl i mi ddweud unrhyw beth arall. Rwy'n dod o ogledd Cymru ac rwy'n falch iawn fy mod yn dod o ogledd Cymru, ac nid yw hyn yn ddrwg, fel rydych chi i'ch gweld yn ei bortreadu. 

Llefarydd Plaid Cymru, Mabon ap Gwynfor. 

Plaid Cymru spokesperson, Mabon ap Gwynfor. 

Diolch yn fawr iawn. Dwi am gychwyn efo cwestiwn am y diciâu, Llywydd. Mae'r ystadegau diweddaraf am niferoedd—

Thank you very much. I want to start with a question on TB, Llywydd. The latest statistics on—

I'm sorry, Presiding Officer, I'm having issues; I've got a horrendous crackle on my feed and I cannot hear. 

Mae'n ddrwg gennyf, Lywydd, rwy'n cael problemau; mae sŵn ofnadwy ar fy mhorthiant sain ac ni allaf glywed. 

I wonder if that's to do with the water that was spilt earlier on in the meeting. [Laughter.]

Tybed a yw hynny i'w wneud â'r dŵr a gafodd ei golli ynghynt yn y cyfarfod. [Chwerthin.]

Perhaps it's possible to change the ear piece. 

Efallai fod modd newid y clustffonau. 

Sorry. Or can I listen somewhere else?

Mae'n ddrwg gennyf. Neu a fyddai modd imi wrando yn rhywle arall?

Mabon will pause and repeat now.

Fe wnaiff Mabon aros ac ailadrodd yn awr.

14:45

I don't think it's the earpiece, because that wasn't on the stand.

Nid wyf yn credu mai'r clustffonau sydd ar fai, oherwydd nid oedd y rheini ar y stand.

No, that's okay. 

Na, mae'n iawn.

Mabon ap Gwynfor i ddechrau eto.

Mabon ap Gwynfor to start again.

Os cawn ni wirio ei fod yn gweithio.

If we can just check that everything's working.

Eisiau cychwyn efo'r diciâu oeddwn i. Mae'r ystadegau diweddaraf am niferoedd yr haint yng Nghymru i'w croesawu. Mae'r niferoedd absoliwt yn lleihau ac rydyn ni wedi gweld yr haint yn haneru yn ei niferoedd yma dros y 12 mlynedd ddiwethaf. Ond, y newyddion llai calonogol ydy bod yr haint wedi dechrau ymddangos mewn ardaloedd newydd o Gymru, megis yng ngogledd Conwy a sir Ddinbych, a phryder ei fod yn dod i fewn i Bennal yn ne Meirionnydd. Fe wyddoch gystal ag unrhyw un arall am y niwed enbyd y mae'r diciâu yn ei gael ar nid yn unig yr anifeiliaid ond hefyd ar iechyd meddwl pawb sydd ynghlwm â'r gyr o wartheg, boed yn ffarmwr neu'n ffariar.

Os am atal y diciâu, mae'n rhaid atal ei ledu. Rhaid cymryd camau i'w rwystro rhag cyrraedd tir newydd a'i gyfyngu a'i leihau yn y tiroedd lle mae'n bodoli. Yr allwedd i hynny ydy addysgu a chymorth. Felly, mae'n bryder clywed bod y niferoedd sydd yn defnyddio adnodd Cymorth TB Cymru yn isel iawn, tra, yn Lloegr, fod clod mawr yn cael ei roi i wasanaeth TBAS, y TB Advisory Service, efo nifer uchel o ddefnyddwyr. Gwn fod y Gweinidog yn ymwybodol o TBAS, felly pa wersi y mae hi wedi eu dysgu o gynllun TBAS, pa arfer da y mae hi yn ei fabwysiadu ohono, a pha gamau y mae'r Gweinidog yn eu cymryd er mwyn adnabod pam mae'r niferoedd sy'n defnyddio Cymorth TB Cymru mor isel, a sut ydyn ni am weld cynnydd yn y defnydd?

I wanted to start with TB. The latest statistics on the number of infections in Wales are to be welcomed. The absolute numbers are reducing and we've see infections halving in number over the past 12 years here. But, the less encouraging news is that infections have started to appear in new areas of Wales, such as north Conwy and Denbighshire, and there are concerns that it's coming into Pennal in south Meirionnydd. You will know as well as anyone else of the huge damage that TB does not only to the livestock but also to the mental health of everyone related to the livestock, be it a farmer or a farrier.

If we are to prevent TB, then we must prevent it from spreading. Measures must be taken to prevent it from getting to new areas and limiting it where it already exists. The key to that is education and support. So, it's concerning to hear that the numbers using the Cymorth TB Cymru support service are very low, whilst in England there's great praise for the TB Advisory Service, with high numbers of users. I know that the Minister is aware of TBAS, so what lessons has she learned from the TBAS programme, what good practice will she adopt from it, and what steps is the Minister taking in order to identify why the numbers using Cymorth TB Cymru are so low, and how will we see an increase in the rates of use?

Thank you. Yes, we certainly would not want to see a drop in people approaching this service. You may be aware, I've recently established a technical advisory group to help with holistic support for the TB programme, and I've appointed Professor Glyn Hewinson, who I'm sure is known to you, to lead this work. It's a holistic approach to our TB programme, to the support we offer. You'll be aware that, every year, I do a statement here in the Chamber to update Members. As you say, we've seen a promising drop in some of the statistics, which is not the whole picture, and I appreciate that. We are seeing some stubborn areas and hotspots. Obviously, you refer to an area that had been quite low and is seeing an increase now, which we certainly don't want to see. I've asked the group to consider, for instance, the current TB testing regime to see if there's anything further that we can do. You'll be aware we had a consultation earlier this year, but I think I will ask Glyn to have a look at what we can do. Maybe the type of services we're giving are not what people want. So, we need to make sure it is absolutely what they want, because if it doesn't work for the farmers who require those services, then clearly it's not going to work for anybody.

Diolch. Yn sicr ni fyddem am weld gostyngiad yn nifer y bobl sy'n defnyddio'r gwasanaeth hwn. Efallai eich bod yn ymwybodol fy mod wedi sefydlu grŵp cynghori technegol yn ddiweddar i helpu gyda chymorth cyfannol i'r rhaglen TB, ac rwyf wedi penodi'r Athro Glyn Hewinson, y gwyddoch amdano rwy'n siŵr, i arwain y gwaith hwn. Mae'n ddull cyfannol o weithredu ein rhaglen TB, i ategu'r cymorth a gynigir gennym. Fe fyddwch yn ymwybodol fy mod yn gwneud datganiad yma yn y Siambr bob blwyddyn i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau. Fel y dywedwch, rydym wedi gweld gostyngiad addawol yn rhai o'r ystadegau, er nad dyna'r darlun cyflawn, ac rwy'n derbyn hynny. Rydym yn gweld rhai ardaloedd ystyfnig a mannau lle mae'r broblem yn waeth. Yn amlwg, rydych chi'n cyfeirio at ardal lle'r oedd nifer yr achosion yn arfer bod yn eithaf isel ac rydym yn gweld cynnydd yn awr, ac yn sicr, nid ydym am weld hynny. Rwyf wedi gofyn i'r grŵp ystyried, er enghraifft, y drefn brofi TB bresennol i weld a oes unrhyw beth pellach y gallwn ei wneud. Fe fyddwch yn gwybod ein bod wedi cael ymgynghoriad yn gynharach eleni, ond rwy'n credu y gwnaf ofyn i Glyn gael golwg ar beth y gallwn ei wneud. Efallai nad y math o wasanaethau yr ydym yn eu rhoi yw'r hyn y mae pobl ei eisiau. Felly, mae angen inni wneud yn siŵr ei fod yn union yr hyn y maent ei eisiau, oherwydd os nad yw'n gweithio i'r ffermwyr sydd angen y gwasanaethau hynny, yn amlwg nid yw'n mynd i weithio i neb.

Diolch yn fawr iawn i'r Gweinidog am yr ateb. Dwi am droi fy sylw rŵan i'r mater o blannu coed ar ffermydd. Bydd y Gweinidog yn ymwybodol o achos fferm Tyn y Mynydd ar Ynys Môn a'r ffaith i adran goedwigaeth y Llywodraeth brynu tir âr da yno at ddibenion plannu coed. Rŵan, mae tir amaethyddol da yn brin yng Nghymru, ac mae'r Llywodraeth wedi cymryd camau i warchod y tiroedd gorau. Tua 7 y cant yn unig o dir Cymru sy'n cael ei ystyried yn dir amaethyddol gorau a mwyaf amlbwrpas—tir BMV—ac mae'r tir yma wedi ei raddio yn raddau 1, 2 a 3a. Mae'r tir yma mor bwysig fel bod canllawiau cynllunio y Llywodraeth yn sôn am yr angen i warchod y tir at ddibenion amaeth. Yn wir, fe ataliodd y Gweinidog amgylchedd ddatblygiad fferm solar yn sir Ddinbych yn ddiweddar oherwydd ei fod yn dir BMV.

Ystyriwch fy syndod, felly, wrth fynd ar borthol mapio'r Llywodraeth a gweld fod tir Tyn y Mynydd ar Ynys Môn wedi'i raddio yn dir 2 a 3a, sef ein tir mwyaf ffrwythlon a thir sydd angen ei warchod. Mae gweld adran o'r Llywodraeth yn anwybyddu canllawiau'r Llywodraeth yn gosod cynsail peryglus. Os ydy data'r Llywodraeth yn gywir, yna mae'n rhaid i ni weld cynlluniau ar gyfer Tyn y Mynydd yn newid a'r tir yn cael ei rentu yn ôl i ffermwr ifanc lleol. Rhaid hefyd cryfhau canllawiau er mwyn gwarchod tiroedd amaethyddol gorau Cymru. Ydy'r Gweinidog amaeth felly'n cytuno â mi ei fod yn gwbl annerbyniol fel peth o dir gorau Cymru, sydd i fod i gael ei warchod at ddibenion amaeth, wedi cael ei brynu gan y Llywodraeth at ddibenion coedwigaeth ac yn cytuno y dylid newid y cynlluniau yma yn ddi-oed?

I thank the Minister for that response. I want to turn my attention now to the issue of tree planting on farms. The Minister will be aware of the case of Tyn y Mynydd farm in Anglesey and the fact that the Government's forestry department bought good arable land there for the purposes of tree planting. Now, good agricultural land is rare in Wales, and the Government has taken steps to protect the best lands. Only around 7 per cent of Welsh land is considered the best and most versatile land—BMV land—and this land is graded as 1, 2 and 3a land. This land is so important that planning guidance from Government mentions the need to safeguard it for the purposes of agriculture. Indeed, the Minister for environment prevented the development of a solar farm in Denbighshire recently because it was BMV land.

So, consider my shock in going on the Welsh Government's mapping portal and seeing that the land at Tyn y Mynydd in Anglesey is graded as 2 and 3a, which is the most fertile land and land which needs to be protected. Seeing a Government department ignoring the Government's own guidance sets a dangerous precedent. If Government data is correct, then we must see plans for Tyn y Mynydd changing and the land should be rented back to a young local farmer. We must also strengthen guidance in order to safeguard the best agricultural land in Wales. Does the Minister for agriculture agree with me that it's entirely unacceptable that some of the best land of Wales, which is to be protected for the purposes of agriculture, has been purchased by the Government for the purposes of forestry, and does she agree that the plans should be changed forthwith?

14:50

Well, this is certainly something I've been looking into since I was made aware of this. Obviously, we do need to plant more trees; we know that, and I'm sure you will agree with that. Net Zero Wales did set out a target of planting 43,000 hectares of new woodland by 2030, and we're looking to do that as part of our national forest for Wales. Obviously, as part of the sustainable farming scheme, we are looking to farmers to help us with the 10 per cent across all farmland. But, I am looking into the issue that you have just described, and I'd be very happy to write to you after further consideration.

Wel, mae hyn yn sicr yn rhywbeth y bûm yn edrych arno ers imi ddod yn ymwybodol ohono. Yn amlwg, mae angen inni blannu mwy o goed; rydym yn gwybod hynny, ac rwy'n siŵr y byddwch chi'n cytuno â hynny. Gosododd Cymru Sero Net darged i blannu 43,000 hectar o goetir newydd erbyn 2030, ac rydym yn bwriadu gwneud hynny fel rhan o'n coedwig genedlaethol i Gymru. Yn amlwg, fel rhan o'r cynllun ffermio cynaliadwy, rydym yn gofyn i ffermwyr ein helpu gyda'r 10 y cant ar draws yr holl dir fferm. Ond rwy'n ymchwilio i'r mater yr ydych newydd ei ddisgrifio, ac rwy'n hapus iawn i ysgrifennu atoch ar ôl ystyried ymhellach.

Diogelwch Bwyd
Food Security

4. Beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud i hyrwyddo diogelwch bwyd? OQ58445

4. What is the Government doing to promote food security? OQ58445

Thank you. The food system operates at a UK-wide level, and the Welsh Government works with the UK Government and other devolved administrations to identify risks, and engages with stakeholders to manage them. In Wales, we promote security through investment in the food manufacturing industry, supporting agriculture and providing significant support to a wide variety of community projects.

Diolch. Mae'r system fwyd yn gweithredu ar lefel y DU gyfan, ac mae Llywodraeth Cymru'n gweithio gyda Llywodraeth y DU a gweinyddiaethau datganoledig eraill i nodi risgiau, ac mae'n ymgysylltu â rhanddeiliaid i'w rheoli. Yng Nghymru, rydym yn hyrwyddo diogelwch drwy fuddsoddi yn y diwydiant gweithgynhyrchu bwyd, cefnogi amaeth a darparu cymorth sylweddol i amrywiaeth eang o brosiectau cymunedol.

Diolch am yr ateb.

Thank you for the answer.

The rising cost of essential items is something that we're all too familiar with. The current rate of inflation, at about 9.9 per cent, is causing people in Wales dire financial problems. In agriculture, the rate of inflation is running at a staggering 23.5 per cent annually, but I think in certain places that that is even higher. This is causing many farmers to question their future in the industry. As one hill farmer in my region said, 'Farmers may hold on and produce food at a loss for one year, but they won't do it for two years. We need long-term security, as this is a worrying time'. Minister, I know that there is still time to shape the proposed sustainable farming scheme until the end of October. I'd like reassurances from the Government that there is recognition that the challenges that face agriculture have changed dramatically in recent months. I'd also like an undertaking that farming will have a sustainable future in Wales, at a time when the need for increased food security has taken on a greater urgency. 

Mae cost gynyddol eitemau hanfodol yn rhywbeth yr ydym i gyd yn rhy gyfarwydd ag ef. Mae'r gyfradd chwyddiant bresennol, sef tua 9.9 y cant, yn achosi problemau ariannol enbyd i bobl yng Nghymru. Mewn amaethyddiaeth, mae cyfradd chwyddiant yn 23.5 y cant yn flynyddol, ond mewn rhai mannau rwy'n credu ei fod hyd yn oed yn uwch. Mae hyn yn achosi i nifer o ffermwyr gwestiynu eu dyfodol yn y diwydiant. Fel y dywedodd un ffermwr mynydd yn fy rhanbarth i, 'Efallai y bydd ffermwyr yn dal eu gafael a chynhyrchu bwyd ar golled am flwyddyn, ond ni fyddant yn gwneud hynny am ddwy flynedd. Mae angen sicrwydd hirdymor arnom, gan fod hwn yn amser pryderus'. Weinidog, rwy'n gwybod bod amser o hyd i ddylanwadu ar y cynllun ffermio cynaliadwy arfaethedig tan ddiwedd mis Hydref. Hoffwn sicrwydd gan y Llywodraeth ei bod yn cydnabod bod yr heriau sy'n wynebu amaethyddiaeth wedi newid yn ddramatig yn ystod y misoedd diwethaf. Hoffwn ymrwymiad hefyd fod yna ddyfodol cynaliadwy i ffermio yng Nghymru, ar adeg pan fo'r angen am fwy o ddiogelwch bwyd wedi mynd yn llawer mwy difrifol. 

Thank you. I don't disagree with anything that you say. I think you're right; the figure I've heard from some farmers is 30 per cent, so I think you're quite right to say that, probably, 23.5 per cent is low. It is a very uncertain and worrying time for our farmers, and I absolutely recognise that. I have tried to provide some certainty for them with the continuation of the basic payment scheme, for instance. I haven't reduced it in the way that they have in England—year on year, actually, in England. I will be making a statement about BPS—normally, at the winter fair, I do a statement there.

Obviously, the whole sustainable farming scheme is just that: it's to make our agricultural sector as secure and as sustainable as possible. Obviously, you'll be aware that, over the last two days, I've started the process for the Agriculture (Wales) Bill here in the Senedd. Again, that's about keeping our farmers on the land, because, as you say, they cannot produce food at a loss and, of course, we rely on them to feed us. But, it is very hard to be able to provide the certainty that I know they need when I don't know what my budget is going to be next year. So, it is really difficult for me to be able to talk about the support they would get, in the way that they did when we were in the European Union, now we've left the European Union and we're not able to rely on that figure every year, even though the UK Government said we would be able to if we left the European Union.

But, everything that we're doing in relation to the sustainable farming scheme is to ensure that our farmers are kept on the land, and I'm glad you said that there's still an opportunity. Yesterday, I said that it'd be really helpful for every farmer, and for us as Members to encourage our constituents, to help us with that co-design of the scheme, going forward.

Diolch. Nid wyf am anghytuno ag unrhyw beth rydych chi'n ei ddweud. Rwy'n credu eich bod chi'n iawn; y ffigur a glywais gan rai ffermwyr yw 30 y cant, felly rwy'n meddwl eich bod chi'n hollol iawn i ddweud bod 23.5 y cant yn isel yn ôl pob tebyg. Mae'n gyfnod ansicr a phryderus iawn i'n ffermwyr, ac rwy'n cydnabod hynny'n llwyr. Rwyf wedi ceisio rhoi rhywfaint o sicrwydd iddynt gyda pharhad cynllun y taliad sylfaenol, er enghraifft. Nid wyf wedi ei leihau yn y ffordd a wnaethant yn Lloegr—o flwyddyn i flwyddyn yn Lloegr, mewn gwirionedd. Byddaf yn gwneud datganiad am gynllun y taliad sylfaenol—fel arfer, yn y ffair aeaf, rwy'n gwneud datganiad yno.

Yn amlwg, mae'r cynllun ffermio cynaliadwy cyfan yn gwneud yn union hynny: mae'n gwneud ein sector amaethyddol mor ddiogel ac mor gynaliadwy â phosibl. Yn amlwg, fe fyddwch yn gwybod fy mod, dros y ddeuddydd diwethaf, wedi dechrau'r broses ar gyfer y Bil Amaethyddiaeth (Cymru) yma yn y Senedd. Unwaith eto, mae hynny'n ymwneud â chadw ein ffermwyr ar y tir, oherwydd, fel y dywedwch, ni allant gynhyrchu bwyd ar golled ac wrth gwrs, rydym yn dibynnu arnynt i'n bwydo. Ond mae'n anodd iawn gallu darparu'r sicrwydd y gwn eu bod ei angen pan nad wyf yn gwybod beth fydd fy nghyllideb i y flwyddyn nesaf. Felly, mae'n anodd iawn imi allu siarad am y cymorth y byddent yn ei gael, yn y ffordd y gwnaethant ei gael pan oeddem yn yr Undeb Ewropeaidd, a ninnau bellach wedi gadael yr Undeb Ewropeaidd ac yn methu dibynnu ar y ffigur hwnnw bob blwyddyn, er i Lywodraeth y DU ddweud y gallem pe baem yn gadael yr Undeb Ewropeaidd.

Ond mae popeth a wnawn mewn perthynas â'r cynllun ffermio cynaliadwy yn digwydd er mwyn sicrhau bod ein ffermwyr yn cael eu cadw ar y tir, ac rwy'n falch eich bod chi wedi dweud bod yna gyfle o hyd. Ddoe, dywedais y byddai'n help mawr pe bai pob ffermwr, a phe baem ninnau fel Aelodau yn annog ein hetholwyr, i'n helpu i lunio'r cynllun ar y cyd ar gyfer y dyfodol.

The Social Partnership and Public Procurement (Wales) Bill, which will enshrine the principle of socially responsible procurement into law, establishes that procurement should be about more than simply who provides the cheapest product, but also the best. One way you can achieve this is through localised food supply chains, which, of course, provides opportunities for growth for local producers, as well as the fact that it's generally better for the environment and reduces the need to import food. Another way that you could achieve that aim, of course, is by backing Peter Fox's food Bill. But, the Welsh Government could do more to support producers to be ready to access opportunities to supply more of their produce within their local areas, such as scaling up businesses or accessing funding that they need to purchase equipment. So, with that in mind, Minister, how are you looking to help ensure that local producers are ready and willing to take advantage of such opportunities?

Mae'r Bil Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru), a fydd yn ymgorffori'r egwyddor o gaffael cymdeithasol gyfrifol mewn cyfraith, yn pennu y dylai caffael ymwneud â mwy na dim ond pwy sy'n darparu'r cynnyrch rhataf, ac ystyried hefyd pwy sy'n darparu'r cynnyrch gorau. Un ffordd y gallwch gyflawni hyn yw drwy gadwyni cyflenwi bwyd lleol, sydd, wrth gwrs, yn cynnig cyfleoedd i gynhyrchwyr lleol dyfu, yn ogystal â'r ffaith ei fod ar y cyfan yn well i'r amgylchedd ac yn lleihau'r angen i fewnforio bwyd. Ffordd arall y gallech gyrraedd y nod hwnnw, wrth gwrs, yw trwy gefnogi Bil bwyd Peter Fox. Ond gallai Llywodraeth Cymru wneud mwy i gynorthwyo cynhyrchwyr i fod yn barod i fanteisio ar gyfleoedd i gyflenwi mwy o'u cynnyrch yn eu hardaloedd lleol, fel chwyddo busnesau neu gael gafael ar y cyllid sydd ei angen arnynt i brynu offer. Felly, gyda hynny mewn golwg, Weinidog, sut yr ewch chi ati i helpu i sicrhau bod cynhyrchwyr lleol yn barod ac yn awyddus i fanteisio ar gyfleoedd o'r fath?

14:55

Well, we are doing a great deal to ensure that's the case. I absolutely agree with you that it shouldn't always be about the cheapest; there is a social value, and you'll be aware, as you say, of what we are doing in relation to procurement to ensure that happens. I don't disagree with a lot that's in Peter Fox's food Bill, as he knows. I think a lot of that we can do without legislation, and we are currently doing. Again, some of Peter's suggestions you will see in the agriculture Bill, because I think that the two go hand in hand, along with our community food strategy, which is part of the co-operation agreement with Plaid Cymru, and I'm having discussions with Cefin Campbell, the designated Member, to see what more we can do there. There are also the free school meals—again, part of the co-operation agreement—where we are using local food producers far more than we certainly did before. I'm very pleased with the investment and the support that we as a Government give to our food and drink manufacturers, and we've had our money returned, I think, many times. We're the only part of the UK that increased the exports significantly, and, again, the foundational food sector here in Wales is worth over £8.5 billion, so we absolutely support our Welsh food and drink producers.

Wel, rydym yn gwneud llawer iawn i sicrhau bod hynny'n digwydd. Rwy'n cytuno'n llwyr â chi na ddylai ymwneud â'r dewis rhataf bob amser; mae yna werth cymdeithasol, ac fe fyddwch yn ymwybodol, fel y dywedwch, o'r hyn a wnawn mewn perthynas â chaffael i sicrhau bod hynny'n digwydd. Rwy'n cytuno â llawer sydd ym Mil bwyd Peter Fox, fel y mae'n gwybod. Rwy'n credu y gallwn wneud llawer o hynny heb ddeddfwriaeth, ac rydym yn gwneud hynny ar hyn o bryd. Unwaith eto, fe welwch rai o awgrymiadau Peter yn y Bil amaeth, oherwydd rwy'n meddwl bod y ddau'n mynd law yn llaw, ynghyd â'n strategaeth fwyd gymunedol, sy'n rhan o'r cytundeb cydweithio gyda Phlaid Cymru, ac rwy'n cael trafodaethau gyda Cefin Campbell, yr Aelod dynodedig, i weld beth arall y gallwn ei wneud ar hynny. Hefyd ceir y prydau ysgol am ddim—rhan o'r cytundeb cydweithio eto—lle rydym yn gwneud llawer mwy o ddefnydd o gynhyrchwyr bwyd lleol nag y gwnaethom o'r blaen, yn sicr. Rwy'n falch iawn o'r buddsoddiad a'r gefnogaeth a roddwn ni fel Llywodraeth i'n gweithgynhyrchwyr bwyd a diod, ac rydym wedi gweld ein harian yn cael ei adennill sawl gwaith drosodd. Ni yw'r unig ran o'r DU sydd wedi cynyddu ein hallforion yn sylweddol, ac unwaith eto, mae'r sector bwyd sylfaenol yma yng Nghymru yn werth dros £8.5 biliwn, felly rydym yn bendant yn cefnogi ein cynhyrchwyr bwyd a diod yng Nghymru.

Bwydydd Lleol
Locally Sourced Food

5. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i gynyddu'r cyflenwad o fwydydd sy'n dod o ffynonellau lleol? OQ58450

5. What plans does the Welsh Government have to increase the supply of locally sourced foods? OQ58450

Thank you. The Welsh Government provides substantial investment and support for the food industry. Our food trade programme is securing new Welsh product orders in retailers, and new public procurement guidance will prioritise wider socioeconomic benefits. Our free school meals policy will also open opportunities for local suppliers and producers. 

Diolch. Mae Llywodraeth Cymru'n darparu buddsoddiad a chymorth sylweddol i'r diwydiant bwyd. Mae ein rhaglen masnachu bwyd yn sicrhau archebion cynnyrch Cymreig newydd gan fanwerthwyr, a bydd canllawiau caffael cyhoeddus newydd yn blaenoriaethu buddion economaidd-gymdeithasol ehangach. Bydd ein polisi prydau ysgol am ddim hefyd yn agor cyfleoedd i gyflenwyr a chynhyrchwyr lleol. 

I thank you for that answer. Of course, there are two sides to producing food—it's supply and demand. I think we're coming fast-forward to Christmas, and people will be buying locally sourced food, and I think that there's a real opportunity here, perhaps more than ever, to focus people's minds on buying local—those people, of course, who have any money left to buy anything whatsoever after this budget. I would like to ask you, Minister, whether you can work with local suppliers to be able to sell their goods to the local market. We've seen a lot of this during lockdown, and there was really good practice that was adopted by local suppliers in terms of food hampers and suchlike. I think we have the potential to be in another market crisis, so I just would like to ask whether you're thinking along those lines, to carry on the very good practice and promote it, from two years ago, and to apply that now.

Diolch am eich ateb. Wrth gwrs, mae dwy ochr i gynhyrchu bwyd—cyflenwad a galw. Rydym yn nesu'n gyflym at y Nadolig, a bydd pobl yn prynu bwyd o ffynonellau lleol, ac rwy'n credu bod cyfle go iawn yma, efallai'n fwy nag erioed, i ganolbwyntio meddyliau pobl ar brynu'n lleol—y bobl hynny, wrth gwrs, sydd ag unrhyw arian ar ôl i brynu unrhyw beth o gwbl ar ôl y gyllideb hon. Hoffwn ofyn i chi, Weinidog, a wnewch chi weithio gyda chyflenwyr lleol i allu gwerthu eu nwyddau i'r farchnad leol. Rydym wedi gweld llawer o hyn yn ystod y cyfyngiadau symud, a mabwysiadwyd arferion da iawn gan gyflenwyr lleol ar ffurf hamperau bwyd a phethau tebyg. Rwy'n credu y gallem fod yn wynebu argyfwng arall yn y farchnad, felly hoffwn ofyn a ydych chi'n meddwl ar hyd y llinellau hynny, a pharhau a hyrwyddo'r arferion da iawn a welwyd ddwy flynedd yn ôl, ac i gymhwyso hynny yn awr.

Thank you. I think you make a very important point. Certainly during the first lockdown and then the subsequent lockdown, but then during the pandemic, really, I think many people for the first time bought from their local butchers, their local market, and, as you say, a lot of our food and drink producers found new ways of selling their produce locally.

It’s the season of food festivals—after the summer agricultural shows, I think we go into food festival time. I was in my own constituency on Saturday at the Wrexham Feast, and it was great to see so many local producers there. Llangollen Food Festival is coming up, along with Brecon, and I'm sure everybody's now going to shout out their local food festivals. That is a really good opportunity, and I'm really pleased as a Government we are able to support these local food festivals, because that's, perhaps, where somebody will go along for the first time and meet local producers that perhaps they haven't seen before, and then continue to do that. So, I think there is a massive opportunity, and I'm really happy to be able to support as many food festivals as possible.

Diolch. Rwy'n credu eich bod yn gwneud pwynt pwysig iawn. Yn sicr yn ystod y cyfyngiadau symud cyntaf a'r cyfyngiadau symud dilynol, ond yn ystod y pandemig, mewn gwirionedd, rwy'n credu bod llawer o bobl wedi mynd ati am y tro cyntaf i brynu gan eu cigyddion lleol, eu marchnad leol, ac fel y dywedwch, daeth llawer o'n cynhyrchwyr bwyd a diod o hyd i ffyrdd newydd o werthu eu cynnyrch yn lleol.

Mae hi'n dymor y gwyliau bwyd—ar ôl sioeau amaethyddol yr haf, rwy'n credu ein bod ni'n troi at gyfnod y gwyliau bwyd. Roeddwn yn fy etholaeth ddydd Sadwrn yng Ngwledd Wrecsam, ac roedd hi'n wych gweld cymaint o gynhyrchwyr lleol yno. Mae Gŵyl Fwyd Llangollen ar y gorwel, ynghyd ag Aberhonddu, ac rwy'n siŵr fod pawb am weiddi enwau eu gwyliau bwyd lleol yn awr. Mae'n gyfle da iawn, ac rwy'n falch iawn fel Llywodraeth ein bod ni'n gallu cefnogi'r gwyliau bwyd lleol hyn, oherwydd efallai y bydd rhywun yn mynd yno am y tro cyntaf a chyfarfod â chynhyrchwyr lleol nad ydynt wedi'u gweld o'r blaen o bosibl, ac yna'n parhau i wneud hynny. Felly, rwy'n credu bod yna gyfle enfawr, ac rwy'n hapus iawn i allu cefnogi cymaint o wyliau bwyd â phosibl.

The COVID-19 pandemic, the Ukrainian war and, of course, our climate crisis have made it absolutely clear that we have to reduce our reliance on imported food. The £8.5 billion Welsh food and farming sector, of course, can help us to do that, and we need to give thanks to our Welsh farmers, who play a massive part in producing climate-friendly and good-quality local produce. Now, we welcome the Agriculture (Wales) Bill, but it does have a significant and fundamental flaw. Whilst you quite rightly stated that the production of food should be the first objective, that is actually out of sync with potentially forcing our farmers now to have 10 per cent tree cover on their land through the sustainable farming scheme, and by, of course, that awful measure of expanding the nitrate vulnerable zones from 2.4 per cent to 100 per cent of Welsh farmland. Now, rather than championing my farmers in Aberconwy in producing local climate-friendly food, what they are witnessing is a Welsh Government—and they tell me this—that is coming at their businesses with a guillotine, cutting their production ability and their chances of survival. So, will you ensure that the production of food is not just a legislative objective and that it does become a reality, and will you also review some of the regulatory burdens you have imposed prior to the emergencies that I have just described now, so that our farmers stand at least a good chance of producing and providing us with that local food we all so badly need? 

Mae pandemig COVID-19, rhyfel Wcráin, ac wrth gwrs, ein hargyfwng hinsawdd wedi ei gwneud hi'n gwbl glir fod rhaid i ni leihau ein dibyniaeth ar fwyd wedi'i fewnforio. Wrth gwrs, gall y sector bwyd a ffermio Cymreig gwerth £8.5 biliwn ein helpu i wneud hynny, ac mae angen inni ddiolch i'n ffermwyr yng Nghymru, sy'n chwarae rhan enfawr yn y gwaith o gynhyrchu cynnyrch lleol sy'n hinsawdd-gyfeillgar ac o safon uchel. Nawr, rydym yn croesawu'r Bil Amaeth (Cymru), ond mae un diffyg sylweddol a sylfaenol ynddo. Er i chi nodi'n gwbl briodol mai cynhyrchu bwyd ddylai fod yn amcan cyntaf, nid yw hynny'n cyd-fynd mewn gwirionedd â gorfodi ein ffermwyr i bob pwrpas i gael gorchudd coed dros 10 y cant o'u tir drwy'r cynllun ffermio cynaliadwy, a'r mesur ofnadwy hwnnw o ehangu'r parthau perygl nitradau o 2.4 y cant i 100 y cant o dir ffermio Cymru. Nawr, yn hytrach na chefnogi fy ffermwyr yn Aberconwy i gynhyrchu bwyd lleol sy'n hinsawdd-gyfeillgar, yr hyn y maent yn ei weld yw Llywodraeth Cymru—ac maent yn dweud hyn wrthyf—sy'n codi bwyell at eu busnesau, yn torri eu gallu i gynhyrchu a'u gobaith o oroesi. Felly, a wnewch chi sicrhau nad amcan deddfwriaethol yn unig yw cynhyrchu bwyd a'i fod yn dod yn realiti, ac a wnewch chi hefyd adolygu rhai o'r beichiau rheoleiddiol a osodwyd gennych cyn yr argyfyngau a ddisgrifiais yn awr, fel bod gan ein ffermwyr obaith da o leiaf o gynhyrchu a darparu'r bwyd lleol y mae cymaint o'i angen arnom i gyd? 

15:00

So, I don't think there is a flaw. I think it's a complementary agenda. So, it is really important that our farmers produce food sustainably, and they do that, and they will be rewarded for that; it's absolutely right. The 10 per cent tree cover that we're asking for on every farm is to share the load across Wales. If farmers don't want to plant trees, they don't have to plant trees, but, for me, they are obviously the people we would go to to ask in the first place, but, if they don't want to do it, they don't have to do it; they don't have to be part of the scheme. 

There are no such things as NVZs any more. We brought in the agri-pollution water quality regulations; NVZs have gone. We have our net zero ambitions. We have our climate targets to meet, and I'm afraid—. We are seeing the impact of climate change now. And we know that our future generation of farmers are going to be farming in very, very difficult and different circumstances to now. We can see the weather changing; you only have to look at this summer, don't you, and at what they have to contend with. 

I should say one of the things that we could do to support our farmers—and I would call on every Member in this Chamber, and that includes members of your group—is to lobby the UK Government to make sure we don't lose a penny of the agricultural budget, as we were promised. 

Nid wyf yn credu bod yna ddiffyg. Credaf ei bod yn agenda gyflenwol. Felly, mae’n wirioneddol bwysig fod ein ffermwyr yn cynhyrchu bwyd yn gynaliadwy, ac maent yn gwneud hynny, a byddant yn cael eu gwobrwyo am hynny; mae hynny'n gwbl briodol. Mae'r gorchudd coed o 10 y cant y gofynnwn amdano'n golygu rhannu'r baich ledled Cymru. Os nad yw ffermwyr yn dymuno plannu coed, nid oes raid iddynt blannu coed, ond i mi, mae'n amlwg mai hwy yw'r bobl y byddem yn gofyn iddynt wneud hynny yn y lle cyntaf, ond os nad ydynt yn dymuno gwneud hynny, nid oes raid iddynt; nid oes raid iddynt fod yn rhan o’r cynllun.

Nid oes y fath beth â pharthau perygl nitradau bellach. Gwnaethom gyflwyno'r rheoliadau diogelu ansawdd dŵr rhag llygredd amaethyddol; mae'r parthau perygl nitradau wedi mynd. Mae gennym ein huchelgeisiau sero net. Mae gennym ein targedau hinsawdd i’w cyflawni, ac mae arnaf ofn—. Rydym yn gweld effaith newid hinsawdd yn awr. A gwyddom y bydd ffermwyr cenedlaethau'r dyfodol yn ffermio o dan amgylchiadau anodd iawn a gwahanol iawn i nawr. Gallwn weld y tywydd yn newid; nid oes ond angen ichi edrych ar yr haf hwn, ac ar yr hyn y mae'n rhaid iddynt ymgodymu ag ef.

Dylwn ddweud mai un o'r pethau y gallem eu gwneud i gefnogi ein ffermwyr—a hoffwn alw ar bob Aelod yn y Siambr hon, ac mae hynny'n cynnwys Aelodau o'ch grŵp chi—yw lobïo Llywodraeth y DU i sicrhau nad ydym yn colli'r un geiniog o'r gyllideb amaethyddol, fel y cafodd ei haddo i ni.

Hen Safle Alwminiwm Môn
The Former Anglesey Aluminium Site

6. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog yn eu cael gyda Gweinidog yr Economi ynglŷn â dyfodol hen safle Alwminiwm Môn yng Nghaergybi? OQ58451

6. What discussions is the Minister having with the Minister for Economy regarding the future of the former Anglesey Aluminium site in Holyhead? OQ58451

Thank you. I have had regular conversations with the Minister for Economy regarding the former Anglesey Aluminium site in Holyhead. I'm sure the Member's aware that details of the sale of the site have recently been made public, and that it is good news for north Wales.  

Diolch. Rwyf wedi cael sgyrsiau rheolaidd gyda Gweinidog yr Economi ynghylch hen safle Alwminiwm Môn yng Nghaergybi. Rwy’n siŵr fod yr Aelod yn ymwybodol fod manylion gwerthiant y safle wedi’u cyhoeddi’n ddiweddar, a bod hyn yn newyddion da i ogledd Cymru.

Absolutely, and thank you, Minister, for your response. It was certainly welcome to hear you're liaising with the Minister for Economy on such an important site, and I'm sure agree with me that it's great news to see Stena Line investing in the port to boost its operations, which is a clear endorsement of the fantastic opportunities that the port of Holyhead has to offer. We also know, Minister, that Stena is at the forefront of seeking to deliver a free port in Holyhead, which would be so beneficial to north Wales, and, of course, is supported fully by the Anglesey free port bidding consortium, chaired by Virginia Crosbie. In light of this, Minister, how will you work with the Minister for Economy and Stena Line to ensure that this fantastic opportunity for a free port is maximised to the full, which will boost our economy in north Wales, support communities and create jobs? 

Yn sicr, a diolch am eich ymateb, Weinidog. Roedd yn sicr yn braf clywed eich bod yn trafod safle mor bwysig gyda Gweinidog yr Economi, ac rwy’n siŵr eich bod yn cytuno â mi ei fod yn newyddion gwych gweld Stena Line yn buddsoddi yn y porthladd i hybu eu gweithrediadau, sy’n gydnabyddiaeth glir o’r cyfleoedd gwych sydd gan borthladd Caergybi i’w cynnig. Gwyddom hefyd, Weinidog, fod Stena ar flaen y gad yn ceisio darparu porthladd rhydd yng Nghaergybi, a fyddai mor fuddiol i ogledd Cymru, ac wrth gwrs, mae wedi cael cefnogaeth lawn consortiwm cais porthladd rhydd Ynys Môn, dan gadeiryddiaeth Virginia Crosbie. Yng ngoleuni hyn, Weinidog, sut y byddwch yn gweithio gyda Gweinidog yr Economi a Stena Line i sicrhau y manteisir i’r eithaf ar y cyfle gwych i gael porthladd rhydd, a fydd yn rhoi hwb i’n heconomi yng ngogledd Cymru, yn cefnogi cymunedau ac yn creu swyddi?

Thank you. I know the Minister for Economy has had discussions with the UK Government around free ports. I think it was a difficult start, I think it's fair to say, but, as you know, I think it was 1 September when we did launch our free port programme in Wales with the UK Government. I think it's really important for us to reimagine the role of ports in the future of the Welsh economy. Holyhead is such an important port, and, as you say, for the island of Anglesey, it is absolutely vital. I think what we're looking at is how we can simplify customs procedures; we've certainly seen an increase in bureaucracy since we left the European Union. We need to look at relief on customs duties, tax benefits and also development flexibility. So, we're now inviting applications for Wales's first free port. That's been set out in the published prospectus, and I'm sure you're aware of the objectives that we have. We've also successfully argued that a Welsh free port will need to operate in a manner that aligns with our policies here in Wales on fair work and social partnership.  

Diolch. Gwn fod Gweinidog yr Economi wedi cael trafodaethau gyda Llywodraeth y DU ynghylch porthladdoedd rhydd. Rwy'n credu ei bod yn deg dweud iddynt gael dechrau anodd, ond fel y gwyddoch, gwnaethom lansio ein rhaglen porthladd rhydd yng Nghymru gyda Llywodraeth y DU ar 1 Medi, rwy'n credu. Credaf ei bod yn wirioneddol bwysig ein bod yn ailddychmygu rôl porthladdoedd yn nyfodol economi Cymru. Mae Caergybi'n borthladd mor bwysig, ac fel y dywedwch, i Ynys Môn, mae’n gwbl hanfodol. Credaf mai'r hyn yr ydym yn edrych arno yw sut y gallwn symleiddio gweithdrefnau tollau; rydym yn sicr wedi gweld cynnydd mewn biwrocratiaeth ers inni adael yr Undeb Ewropeaidd. Mae angen inni edrych ar ryddhad ar dollau tramor, buddion treth a hyblygrwydd datblygu. Felly, rydym bellach yn gwahodd ceisiadau ar gyfer porthladd rhydd cyntaf Cymru. Mae hynny wedi’i nodi yn y prosbectws a gyhoeddwyd, ac rwy’n siŵr eich bod yn ymwybodol o’n hamcanion. Rydym hefyd wedi dadlau'n llwyddiannus y bydd angen i borthladd rhydd yng Nghymru weithredu mewn modd sy'n cyd-fynd â'n polisïau yma yng Nghymru ar waith teg a phartneriaeth gymdeithasol.

It's quite right, as I've argued, that we try to exploit the potential of a free port, but what I've called for is honesty about what the risks might be and the need to militate against that. It was disappointing that the Conservatives, including the local MP, were willing to accept £8 million rather than £25 million for a free port on Anglesey, and I'm pleased now that, working together, we were able to make sure that the full amount of funding, as is going to free ports in England, is potentially able to come to Holyhead. It's also important that the council now is the lead player in making sure that a strong, safe, secure bid is put together. Will the Minister say how she is intending to work now with the council to make sure that Anglesey is in a strong enough position to make a good bid, but also to look after the welfare of workers and environmental regulations? 

Fel y dadleuais, mae'n gwbl briodol ein bod yn ceisio manteisio ar botensial porthladd rhydd, ond yr hyn y gelwais amdano yw gonestrwydd ynglŷn â beth y gallai'r risgiau fod a'r angen i liniaru hynny. Roedd yn siomedig fod y Ceidwadwyr, gan gynnwys yr AS lleol, yn fodlon derbyn £8 miliwn yn hytrach na £25 miliwn ar gyfer porthladd rhydd ar Ynys Môn, ac rwy’n falch bellach ein bod, drwy gydweithio, wedi gallu sicrhau y gallai'r swm llawn o gyllid, fel sy’n mynd i borthladdoedd rhydd yn Lloegr, ddod i Gaergybi. Mae hefyd yn bwysig mai'r cyngor sy'n chwarae'r brif ran bellach yn sicrhau bod cynnig cryf, diogel a chadarn yn cael ei lunio. A wnaiff y Gweinidog ddweud sut y mae’n bwriadu gweithio gyda’r cyngor yn awr i sicrhau bod Ynys Môn mewn sefyllfa ddigon cryf i wneud cynnig da, ond hefyd i ddiogelu lles gweithwyr a rheoliadau amgylcheddol?

15:05

Thank you. In relation to the last point of your question, I said in my earlier answer to Sam Rowlands that I think it is absolutely vital the UK Government recognise that this needs to align with our policies around fair work and social partnership, so I hope that reassures you. I did have a conversation with the leader of Anglesey council at the Anglesey show, around the opportunities that this could bring for Holyhead, but, as I say, the Minister for Economy will be obviously leading on this and will continue to have discussions with the local authority as well.

Diolch. Mewn perthynas â phwynt olaf eich cwestiwn, dywedais yn fy ateb cynharach i Sam Rowlands fy mod yn credu ei bod yn gwbl hanfodol fod Llywodraeth y DU yn cydnabod bod angen i hyn gyd-fynd â’n polisïau gwaith teg a phartneriaeth gymdeithasol, felly rwy'n gobeithio y bydd hynny’n tawelu eich meddwl. Cefais sgwrs ag arweinydd cyngor Ynys Môn yn sioe Môn, ynghylch y cyfleoedd y gallai hyn eu cynnig i Gaergybi, ond fel y dywedaf, Gweinidog yr Economi, yn amlwg, a fydd yn arwain ar hyn, a bydd yn parhau i gael trafodaethau â’r awdurdod lleol hefyd.

Safonau Lles Pysgod Aur
Welfare Standards For Goldfish

7. Pa fesurau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i wella safonau lles pysgod aur? OQ58444

7. What measures is the Welsh Government taking to improve welfare standards for goldfish? OQ58444

Thank you. The Animal Welfare Act 2006 places a duty of care on owners and keepers to meet their animals' welfare needs. I've asked the Wales animal health and welfare framework group to give me a view on giving animals, specifically goldfish, as prizes.  

Diolch. Mae Deddf Lles Anifeiliaid 2006 yn gosod dyletswydd gofal ar berchnogion a cheidwaid i ddiwallu anghenion lles eu hanifeiliaid. Rwyf wedi gofyn i grŵp fframwaith iechyd a lles anifeiliaid Cymru roi eu barn i mi ar roi anifeiliaid, a physgod aur yn benodol, yn wobrau.

Thank you, Minister. As you are aware, it is still, unfortunately, common practice for goldfish to be given as prizes in Wales at showgrounds, fetes and other events, in what are dubbed as 'spur-of-the-moment games'. Very often, due to lack of preparation on the new owner's part, fish given away as prizes often suffer quite badly. They can sadly experience shock and oxygen starvation, and they can even die from changes in their water temperature, which leads to many of them dying before they even arrive at their new would-be homes. Furthermore, people who are given goldfish as prizes do not normally have an aquarium already set up at home, so may keep their fish in unsuitable environments, and some may even get illegally dumped in local waterways. Nine of Wales's 22 councils have already taken direct action at preventing pets, usually goldfish, from being given out as prizes, and this follows on from an RSPCA campaign last year, where about 9,000 residents asked their local authorities to ban this practice. I believe, in England, 27 councils have taken action in implementing restrictions or outright bans. However, in Wales, national legislation remains the best option to end this practice completely, and with this in mind, Minister, will you provide an update on the Welsh Government's view of a national ban on animals being given as prizes? Thank you.

Diolch, Weinidog. Fel y gwyddoch, mae’n arfer cyffredin o hyd, yn anffodus, i bysgod aur gael eu rhoi'n wobrau yng Nghymru mewn sioeau, ffeiriau a digwyddiadau eraill, yn yr hyn a elwir yn ‘gemau difyfyr’. Yn aml iawn, oherwydd diffyg paratoi ar ran y perchennog newydd, mae pysgod a roddir yn wobrau yn aml yn dioddef. Yn anffodus, gallant ddioddef sioc a diffyg ocsigen, a gallant farw yn sgil newidiadau yn nhymheredd eu dŵr, sy'n golygu bod llawer ohonynt yn marw cyn iddynt hyd yn oed gyrraedd eu darpar gartrefi newydd. Yn ychwanegol at hynny, fel arfer, nid oes gan bobl sy'n cael pysgod aur yn wobrau acwariwm yn barod gartref, felly efallai y byddant yn cadw eu pysgod mewn mannau anaddas, a bydd rhai'n cael eu gollwng yn anghyfreithlon i ddyfrffyrdd lleol hyd yn oed. Mae naw o’r 22 o gynghorau yng Nghymru eisoes wedi cymryd camau uniongyrchol i atal anifeiliaid anwes, pysgod aur fel arfer, rhag cael eu rhoi'n wobrau, yn dilyn ymgyrch gan yr RSPCA y llynedd, pan ofynnodd oddeutu 9,000 o drigolion i’w hawdurdodau lleol wahardd yr arfer hwn. Yn Lloegr, credaf fod 27 o gynghorau wedi rhoi camau ar waith i osod cyfyngiadau neu waharddiadau llwyr. Fodd bynnag, yng Nghymru, deddfwriaeth genedlaethol yw’r opsiwn gorau o hyd i ddod â’r arfer hwn i ben yn llwyr, a chyda hyn mewn golwg, Weinidog, a wnewch chi roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni am safbwynt Llywodraeth Cymru ar waharddiad cenedlaethol ar roi anifeiliaid yn wobrau? Diolch.

Yes. Thank you. You're quite right: local authorities do have the power to ban the practice of giving animals as prizes on their land. I'm not quite sure how many you thought out of the 22. I think it's five; I'm not quite sure if you said nine, but my understanding is it's five at the moment, but it may have increased and you may be correct. As I say, I have asked the Wales animal health and welfare framework group to consider this matter. I did ask—. It's probably about three years now, but you can imagine, with the COVID pandemic and everything that's happened, this had slipped down the agenda. But I know a paper looking at what we could do has now been issued to members, so, as soon as I have their views, I'll be very happy to update Members.

Iawn. Diolch. Rydych yn llygad eich lle: mae gan awdurdodau lleol rym i wahardd yr arfer o roi anifeiliaid yn wobrau ar eu tir. Nid wyf yn hollol yn siŵr faint a ddywedoch chi allan o'r 22. Credaf mai pump yw'r ffigur; nid wyf yn siŵr os mai naw a ddywedoch chi, ond fy nealltwriaeth i yw mai pump yw'r ffigur ar hyn o bryd, ond efallai ei fod wedi cynyddu, ac efallai eich bod yn gywir. Fel y dywedaf, rwyf wedi gofyn i grŵp fframwaith iechyd a lles anifeiliaid Cymru ystyried y mater. Gofynnais—. Mae'n debyg fod oddeutu tair blynedd wedi bod bellach, ond fel y gallwch ddychmygu, gyda phandemig COVID a phopeth sydd wedi digwydd, mae hyn wedi llithro i lawr yr agenda. Ond gwn fod papur sy'n edrych ar yr hyn y gallem ei wneud wedi'i roi i'r Aelodau bellach, felly, cyn gynted ag y caf eu safbwyntiau,  byddaf yn fwy na pharod i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau.

Defnyddio Cewyll ar gyfer Anifeiliaid Fferm
The Use of Cages for Farmed Animals

8. Pa gynnydd sydd wedi'i wneud tuag at gyfyngu ar ddefnyddio cewyll ar gyfer anifeiliaid sy'n cael eu ffermio? OQ58455

8. What progress has been made towards restricting the use of cages for farmed animals? OQ58455

Thank you. We have committed to restrict the use of cages for farmed animals. We are working collaboratively with other administrations to examine the use of enriched cages for laying hens, farrowing crates for pigs, and breeding cages for game birds. 

Diolch. Rydym wedi ymrwymo i gyfyngu ar y defnydd o gewyll ar gyfer anifeiliaid fferm. Rydym yn gweithio ar y cyd â gweinyddiaethau eraill i archwilio’r defnydd o gewyll wedi’u cyfoethogi ar gyfer ieir dodwy, llociau porchella ar gyfer moch, a chewyll bridio ar gyfer adar hela.

Thank you for that answer, Minister. I'm particularly concerned about the use of cages for the breeding of gaming birds. Partridges normally mate with a partner for life in the wild, but, in commercial breeding cages, they are forced together, sometimes wearing saddles and beak covers to protect from maiming. This practice is cruel and unnecessary, all in the name of sport. In 2021, polling commissioned by the League Against Cruel Sports found that 72 per cent of people in Wales opposed the use of cages for breeding game birds. How is the Welsh Government working with the UK and Scottish Governments to examine the evidence around the use of cages for breeding game birds, and what progress has been made regarding this since the publication of the animal welfare plan for Wales this year? Thank you.

Diolch am eich ateb, Weinidog. Rwy'n arbennig o bryderus ynghylch y defnydd o gewyll ar gyfer bridio adar hela. Mae petris fel arfer yn paru â phartner am oes yn y gwyllt, ond mewn cewyll bridio masnachol, cânt eu gorfodi at ei gilydd, ac weithiau, eu gwneud i wisgo cyfrwyau a gorchuddion ar eu pigau i'w hamddiffyn rhag cael eu hanafu. Mae'r arfer hwn yn greulon a diangen, a'r cyfan yn enw chwaraeon. Yn 2021, canfu arolwg barn a gomisiynwyd gan y Gynghrair yn Erbyn Chwaraeon Creulon fod 72 y cant o bobl yng Nghymru yn gwrthwynebu’r defnydd o gewyll ar gyfer bridio adar hela. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Llywodraethau’r DU a’r Alban i archwilio’r dystiolaeth ynghylch y defnydd o gewyll ar gyfer bridio adar hela, a pha gynnydd a wnaed mewn perthynas â hyn ers cyhoeddi cynllun lles anifeiliaid Cymru eleni? Diolch.

Thank you. So, we are working with other administrations—you mentioned the UK and Scottish Governments—to look at how and where cages are used, alongside the welfare impacts of existing and whether there are alternative systems also. The Welfare of Farmed Animals (Wales) Regulations 2007 set down detailed conditions in which farmed animals must be kept, and we also have a code of practice for the welfare of game birds reared for sporting purposes. That provides practical guidance, explaining what a person needs to do to meet the standards of care that the law absolutely requires. The use of management devices or practices that do not allow birds to fully express their range of normal behaviours should not be considered as routine and keepers should work towards management systems not requiring such devices. 

We've had a review of our code of practices for the welfare of game birds, but at the moment that's been on hold because we have so much work that we need to examine from the other Governments. So, once we've had a look at the evidence around that, we can look to see if that code of practice needs changing. We wouldn't change it without consultation—because I think that's really important—with our stakeholders.

Diolch. Rydym yn gweithio gyda gweinyddiaethau eraill—fe sonioch chi am Lywodraethau'r DU a'r Alban—i edrych ar sut a ble y defnyddir cewyll, ochr yn ochr ag effeithiau lles systemau presennol a lle ceir systemau amgen hefyd. Mae Rheoliadau Lles Anifeiliaid a Ffermir (Cymru) 2007 yn nodi amodau manwl ar gyfer cadw anifeiliaid fferm, ac mae gennym god ymarfer hefyd ar gyfer lles adar hela sy'n cael eu magu at ddibenion chwaraeon. Mae hwnnw’n darparu canllawiau ymarferol, sy’n esbonio beth sydd angen i unigolyn ei wneud i fodloni’r safonau gofal y mae’r gyfraith yn eu mynnu. Ni ddylid ystyried defnyddio, fel mater o drefn, arferion neu ddyfeisiau rheoli nad ydynt yn caniatáu i adar fynegi eu hystod o ymddygiadau arferol yn llawn, a dylai ceidwaid weithio tuag at ddefnyddio systemau rheoli lle nad oes angen dyfeisiau o'r fath.

Rydym wedi cael adolygiad o’n cod ymarfer ar gyfer lles adar hela, ond ar hyn o bryd, mae hwnnw wedi cael ei ohirio am fod gennym gymaint o waith gan y Llywodraethau eraill y mae angen i ni ei archwilio. Felly, ar ôl inni edrych ar y dystiolaeth mewn perthynas â hynny, gallwn edrych i weld a oes angen newid y cod ymarfer hwnnw. Ni fyddem yn ei newid heb ymgynghori gyda'n rhanddeiliaid, gan y credaf fod hynny'n bwysig iawn.

15:10

Minister, as chairman of the cross-party group on shooting and conservation, you'll be aware that I've sent you letters previously around avian influenza and the difficulties that caused for the importation of eggs to hatcheries here in the United Kingdom. Therefore, game shoots in Wales are looking to develop their own breeding programmes so that they're no longer reliant on the import of eggs. Therefore, what work are you doing to ensure that these businesses are aware of the changes that you'll be making, so that they can invest their money wisely?

Weinidog, fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar saethu a chadwraeth, fe fyddwch yn ymwybodol fy mod wedi anfon llythyrau atoch o'r blaen ynghylch ffliw adar a’r anawsterau a achosodd hynny mewn perthynas â mewnforio wyau i ddeorfeydd yma yn y Deyrnas Unedig. Felly, mae digwyddiadau saethu adar hela yng Nghymru yn bwriadu datblygu eu rhaglenni bridio eu hunain fel nad ydynt bellach yn dibynnu ar fewnforio wyau. Felly, pa waith a wnewch i sicrhau bod y busnesau hyn yn ymwybodol o’r newidiadau y byddwch yn eu gwneud, fel y gallant fuddsoddi eu harian yn ddoeth?

Thank you. Well, certainly, with avian influenza, we've had a really difficult year. It normally starts about October and by March we see some improvement, but, unfortunately, last week alone I think we had three new cases across the UK. So, we haven't had any break at all. So, you're quite right to raise avian influenza. As I say, we wouldn't do anything without consulting with our stakeholders, and obviously they would form part of the stakeholders, but there's a huge amount of evidence that I've asked officials to look at coming from the other devolved administrations and the UK Government. 

Diolch. Wel, yn sicr, gyda ffliw adar, rydym wedi cael blwyddyn anodd iawn. Mae fel arfer yn dechrau oddeutu mis Hydref ac rydym yn gweld rhywfaint o welliant erbyn mis Mawrth, ond yn anffodus, credaf ein bod wedi cael tri achos newydd yn y DU yr wythnos ddiwethaf yn unig. Felly, nid ydym wedi cael unrhyw egwyl o gwbl. Felly, rydych yn llygad eich lle i godi mater ffliw adar. Fel y dywedais, ni fyddem yn gwneud unrhyw beth heb ymgynghori â’n rhanddeiliaid, ac yn amlwg, byddent hwy'n rhai o’r rhanddeiliaid, ond rwyf wedi gofyn i swyddogion edrych ar y dystiolaeth helaeth sy'n dod gan y gweinyddiaethau datganoledig eraill a Llywodraeth y DU.

Bwyd a Diod o Gymru a Chwpan y Byd
Food and Drink from Wales and the World Cup

9. Sut mae Llywodraeth Cymru'n cefnogi'r gwaith o hyrwyddo a marchnata bwyd a diod o Gymru fel rhan o'r cyfleoedd a ddaw yn sgil tîm pêl-droed dynion Cymru yn cymhwyso ar gyfer Cwpan y Byd? OQ58440

9. How is the Welsh Government supporting the promotion and marketing of food and drink from Wales as part of the opportunities presented by the Cymru men's football team qualifying for the World Cup? OQ58440

Thank you. Welsh Government food division is working with our international offices and sports division to showcase the best of Welsh food and drink at two key events—a Welsh themed business network VIP dinner on 25 October, and a wider cultural event on 21 November. Both will be hosted by the ambassador to Qatar.

Diolch. Mae is-adran fwyd Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda’n swyddfeydd rhyngwladol a’n his-adran chwaraeon i arddangos y gorau o fwyd a diod Cymru mewn dau ddigwyddiad allweddol—cinio VIP rhwydwaith busnes gyda thema Gymreig ar 25 Hydref, a digwyddiad diwylliannol ehangach ar 21 Tachwedd. Bydd y ddau ddigwyddiad yn cael eu cynnal gan y llysgennad i Qatar.

Diolch yn fawr iawn, Weinidog, am yr ymateb hwnnw. Wrth gwrs, ddoe, mi gawsom ni ddatganiad efo peth o'r wybodaeth yma gan Weinidog yr Economi. Yr hyn hoffwn i ofyn ydy sut y byddwch yn mesur llwyddiant y digwyddiadau hyn o ran gwaddol y buddsoddiad hwn yn dilyn cwpan y byd.

Thank you very much for that response, Minister. Of course, yesterday, we had a statement with some of this information from the Minister for Economy. What I would like to ask is how will you measure the success of these events in terms of the legacy of this investment following the world cup.

Thank you. Well, what we normally do when we have such events—and I appreciate that this is the first time we've had anything like this—is that we would set a target. So, for instance, when we have Blas Cymru, I set a target of what new business, mainly, comes from Blas Cymru. So, obviously, this will be a smaller event for us—whilst I appreciate it's a massive global event—for us, I think it is absolutely the ideal platform to promote our Welsh food and drink industry to a very high-profile audience in Qatar. I'm really pleased that the first event is ahead of the world cup, because I think it's good to showcase that produce before. We're going to have a top Welsh chef there cooking Welsh lamb and really showcasing our food. But we will set targets to have a look at—. Obviously, we're putting money into it and we need to make sure that we encourage and hopefully support our Welsh food and drink industry to make sure they see increased business from such an event. 

Diolch. Wel, yr hyn a wnawn fel arfer pan fydd gennym ddigwyddiadau o'r fath—ac rwy'n derbyn mai dyma'r tro cyntaf inni gael unrhyw beth fel hyn—yw y byddem yn gosod targed. Felly, er enghraifft, pan fo gennym Blas Cymru, rwy'n gosod targed o ba fusnes newydd, yn bennaf, a ddaw drwy Blas Cymru. Felly, yn amlwg, bydd hwn yn ddigwyddiad llai i ni—er fy mod yn derbyn ei fod yn ddigwyddiad byd-eang enfawr—a chredaf ei fod yn llwyfan delfrydol i hyrwyddo ein diwydiant bwyd a diod o Gymru i gynulleidfa proffil uchel iawn yn Qatar. Rwy’n falch iawn fod y digwyddiad cyntaf yn digwydd cyn cwpan y byd, gan y credaf ei bod yn dda arddangos y cynnyrch hwnnw cyn y digwyddiad. Rydym yn mynd i gael cogydd gwych o Gymru yno'n coginio cig oen Cymreig ac yn arddangos ein bwyd. Ond byddwn yn gosod targedau i gael golwg ar—. Yn amlwg, rydym yn rhoi arian tuag ato ac mae angen inni sicrhau ein bod yn annog ac yn cefnogi, gobeithio, ein diwydiant bwyd a diod o Gymru i sicrhau eu bod yn cael mwy o fusnes yn sgil digwyddiad o'r fath.

Llygredd Amaethyddol
Agricultural Pollution

10. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud o effaith llygredd amaethyddol ar afonydd Cymru? OQ58423

10. What assessment has the Welsh Government made of the effect of agricultural pollution on Welsh rivers? OQ58423

Thank you. The assessment of water quality and the impacts of pollution, including from agricultural sources, is carried out by Natural Resources Wales to support the delivery of regulatory requirements, development of river basin management plans and to identify potential interventions where improvements are required.

Diolch. Mae’r asesiad o ansawdd dŵr ac effeithiau llygredd, gan gynnwys o ffynonellau amaethyddol, yn cael ei gynnal gan Cyfoeth Naturiol Cymru er mwyn cefnogi’r gwaith o gyflawni gofynion rheoleiddiol, datblygu cynlluniau rheoli basnau afonydd ac i nodi ymyriadau posibl lle mae angen gwelliannau.

Thank you, Minister. The Environment Agency modelling suggests that the sources of pollution in the Wye come predominantly from agriculture. Phosphorous pollution is known to cause the process of eutrophication  in rivers, a highly problematic issue that causes excessive growth of algae, which smothers and blocks out light for other aquatic plants and animals. NRW said that

'phosphorus breaches are widespread within Welsh SAC rivers with over 60% of waterbodies failing against the challenging targets set.'

Does the Minister now agree with me that such targets need to be a legal requirement, not just a target?

Diolch, Weinidog. Mae gwaith modelu Asiantaeth yr Amgylchedd yn awgrymu bod ffynonellau llygredd yn afon Gwy yn dod yn bennaf o amaethyddiaeth. Gwyddom fod llygredd ffosfforws yn achosi proses ewtroffigedd mewn afonydd, mater hynod broblemus sy'n achosi tyfiant gormodol o algâu, sy'n mygu ac yn rhwystro golau rhag cyrraedd planhigion ac anifeiliaid dyfrol eraill. Dywedodd CNC fod

'ymlediad ffosfforws yn gyffredin yn afonydd ACA Cymru gyda dros 60% o'r cyrff dŵr yn methu yn erbyn y targedau heriol a osodwyd.'

A yw’r Gweinidog yn cytuno â mi yn awr fod angen i dargedau o’r fath fod yn ofyniad cyfreithiol, yn hytrach na tharged yn unig?

15:15

Thank you. Well, the First Minister issued a written statement on 1 August, and that really set out a detailed programme of work and actions agreed at the summit he held at the Royal Welsh Show in July to tackle phosphorus pollution in Wales's special areas of conservation rivers. There is no single measure, I think, that will solve this crisis. There’s no quick fix and I think what the First Minister wanted to portray from that summit was that we need a team Wales approach, where we have the Government, the regulators and all relevant sectors working together over the immediate and medium term to realise those long-term results we want to see to improve the water quality in our rivers.

Diolch. Wel, cyhoeddodd y Prif Weinidog ddatganiad ysgrifenedig ar 1 Awst, ac roedd hwnnw'n nodi rhaglen waith fanwl a chamau gweithredu y cytunwyd arnynt yn yr uwchgynhadledd a gynhaliodd yn Sioe Frenhinol Cymru ym mis Gorffennaf i fynd i’r afael â llygredd ffosfforws yn afonydd ardaloedd cadwraeth arbennig Cymru. Yn fy marn i, ni ellir datrys yr argyfwng hwn drwy un mesur unigol. Nid oes ateb cyflym, a chredaf mai’r hyn yr oedd y Prif Weinidog am ei gyfleu yn yr uwchgynhadledd honno oedd bod angen dull tîm Cymru o weithredu, lle mae gennym y Llywodraeth, y rheoleiddwyr a’r holl sectorau perthnasol yn gweithio gyda’i gilydd yn y tymor byr a’r tymor canolig i wireddu'r canlyniadau hirdymor yr ydym am eu gweld i wella ansawdd dŵr yn ein hafonydd.

Diolch i'r Gweinidog am yr eitem yna.

I thank the Minister for that item.

Diweddariad Datganiad Busnes
Business Statement Update

Ac nawr i ddiweddaru'r Senedd ar y datganiad busnes, dwi'n galw ar y Trefnydd, eto Lesley Griffiths, i gyflwyno'r diweddariad hynny.

And now a business statement update, and I call on the Trefnydd, again Lesley Griffiths, to provide that update.

To update us.

I roi diweddariad i ni.

Member
Lesley Griffiths MS 15:16:10
Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd

Diolch, Llywydd, and I'm really grateful for the opportunity to update Members on the business statement. It's my intention to amend the oral question schedule on next week's business statement, so that questions to the Minister for Economy will be pushed back from 12 October to 19 October, and questions to the Minister for Education and the Welsh Language brought forward from 19 October to 12 October. Unfortunately, this change was not agreed in time to be reflected on yesterday's business statement, and I apologise for that. I would also like to take this opportunity to advise Members that the Minister for Economy will make a statement on economic regional development next week, 4 October, which has been brought forward from 11 October. Diolch.

Diolch, Lywydd, ac rwy'n ddiolchgar iawn am y cyfle i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am y datganiad busnes. Fy mwriad yw diwygio amserlen y cwestiwn llafar ar ddatganiad busnes yr wythnos nesaf, fel y bydd cwestiynau i Weinidog yr Economi yn cael eu symud o 12 Hydref i 19 Hydref, a chwestiynau i Weinidog y Gymraeg ac Addysg yn cael eu symud o 19 Hydref i 12 Hydref. Yn anffodus, ni chytunwyd ar y newid hwn mewn pryd i'w ystyried yn y datganiad busnes ddoe, ac ymddiheuraf am hynny. Hoffwn hefyd achub ar y cyfle hwn i roi gwybod i'r Aelodau y bydd Gweinidog yr Economi yn gwneud datganiad ar ddatblygiad economaidd rhanbarthol yr wythnos nesaf, 4 Hydref, sydd wedi’i symud ymlaen o 11 Hydref. Diolch.

Diolch i'r Trefnydd am y diweddariad hynny. 

I thank the Trefnydd for that update. 

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Eitem 3, does yna ddim cwestiynau amserol heddiw.

Item 3, there are no topical questions today.

4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90-second Statements

Felly, eitem 4 sydd nesaf, y datganiadau 90 eiliad, a'r datganiad cyntaf heddiw yw Samuel Kurtz.

We move, therefore, to item 4, the 90-second statements, and the first today is from Samuel Kurtz.

Diolch, Llywydd. Today is World School Milk Day, and I'm incredibly grateful to be given the opportunity to champion this day and the School and Nursery Milk Alliance on the floor of this Siambr. Did you know that a 189 ml carton of semi-skimmed milk can provide 42 per cent of a seven to 10-year-old's recommend daily calcium intake, and 24 per cent of their recommended protein intake? It also provides 100 per cent of their recommended B12 intake, an important vitamin for several reasons, not least its role in keeping the nervous system healthy. Here in Wales we produce some of the very highest quality dairy products, with Welsh milk being no exception. So, for Welsh learners to get the very best out of their education, let's use World School Milk Day to ensure our pupils are powered by the very best milk—llaeth Cymreig.

Diolch, Lywydd. Heddiw yw Diwrnod Llaeth Ysgol y Byd, ac rwy’n hynod ddiolchgar am y cyfle i hyrwyddo’r diwrnod hwn a’r Gynghrair Llaeth Ysgolion a Meithrinfeydd ar lawr y Siambr hon. A wyddech chi y gall carton 189 ml o laeth hanner sgim ddarparu 42 y cant o'r cymeriant calsiwm dyddiol a argymhellir i blentyn saith i 10 oed, a 24 y cant o'r cymeriant protein a argymhellir? Mae hefyd yn darparu 100 y cant o'r cymeriant B12 a argymhellir, fitamin pwysig am sawl rheswm, yn enwedig ei waith yn cadw'r system nerfol yn iach. Yma yng Nghymru, rydym yn cynhyrchu cynhyrchion llaeth o'r safon uchaf, ac nid yw llaeth Cymreig yn eithriad. Felly, er mwyn i ddysgwyr Cymru gael y gorau o'u haddysg, gadewch inni ddefnyddio Diwrnod Llaeth Ysgol y Byd i sicrhau bod ein disgyblion yn cael eu pweru gan y llaeth gorau oll—llaeth Cymreig.

Diolch, Llywydd. The last few weeks have seen our country united in grief for our late sovereign, Queen Elizabeth II. The period was also deeply sad in my constituency after the loss of the past deputy leader of Monmouthshire County Council, Councillor Bob Greenland. And I just wanted to pay a tribute to this great man, a giant in the local government family. Often, people like Bob, who have done so much to enhance our communities, get forgotten because local government isn't always recognised as it should be. It's people like Bob who have shaped our lives. He was a man of great love, kindness, integrity, fortitude, professionalism and courage.

My relationship with Bob started during the 2004 council elections when he fought the Devauden seat on Monmouthshire County Council. He was one of those rare people that stand out in our political world. His 18 years in council demonstrated that. In 2008 Bob became my deputy leader and remained deputy leader for 14 years, up until last May’s election. Some of his achievements include the regeneration of Abergavenny town centre, as well as the delivery of the new state-of-the-art Monmouthshire livestock centre near Raglan, and the new state-of-the-art leisure centre in Monmouth town. I have to be absolutely honest, hand on heart, those things wouldn't have happened without Bob's persistence and his influence, and they were all down to him.

Over the last few years, as Bob battled against his illness and put up fight after fight throughout all of that, he carried on working. Through all of that suffering he did not bemoan his situation. Bob Greenland was a gentleman, a lovely man, remarkable in so many ways, and a person I am so proud to have known and worked with. The hole he has left in society will never be filled in the same way, and he will always be remembered and missed. Thank you.

Diolch, Lywydd. Dros yr ychydig wythnosau diwethaf, mae ein gwlad wedi uno mewn galar am ein diweddar frenhines, y Frenhines Elizabeth II. Roedd y cyfnod hefyd yn hynod drist yn fy etholaeth i ar ôl colli cyn-ddirprwy arweinydd Cyngor Sir Fynwy, y Cynghorydd Bob Greenland. A hoffwn dalu teyrnged i'r dyn gwych hwn, un o gewri'r teulu llywodraeth leol. Yn aml, mae pobl fel Bob, sydd wedi gwneud cymaint i wella ein cymunedau, yn cael eu hanghofio am nad yw llywodraeth leol bob amser yn cael y gydnabyddiaeth y dylai ei chael. Pobl fel Bob sydd wedi rhoi siâp i'n bywydau. Roedd yn ddyn llawn o gariad, o garedigrwydd, o uniondeb, o gadernid, o broffesiynoldeb ac o ddewrder.

Dechreuodd fy mherthynas i â Bob yn ystod etholiadau cyngor 2004 pan ymladdodd am sedd Devauden ar Gyngor Sir Fynwy. Roedd yn un o'r bobl brin hynny sy'n sefyll allan yn ein byd gwleidyddol. Dangosodd ei 18 mlynedd yn y cyngor hynny. Yn 2008, daeth Bob yn ddirprwy arweinydd i mi, a bu'n ddirprwy arweinydd am 14 mlynedd, tan yr etholiad fis Mai diwethaf. Mae rhai o’i gyflawniadau’n cynnwys adfywio canol tref y Fenni, yn ogystal â darparu canolfan dda byw newydd o’r radd flaenaf ar gyfer sir Fynwy ger Rhaglan, a’r ganolfan hamdden newydd o’r radd flaenaf yn Nhrefynwy. Mae'n rhaid imi fod yn gwbl onest, â llaw ar fy nghalon, ni fyddai'r pethau hynny wedi digwydd heb ddyfalbarhad a dylanwad Bob, ac ef oedd yn gyfrifol am bob un ohonynt.

Dros y blynyddoedd diwethaf, wrth i Bob frwydro yn erbyn ei salwch ac ymladd brwydr ar ôl brwydr, fe barhaodd i weithio. Drwy'r holl ddioddef, ni chwynodd am ei sefyllfa. Roedd Bob Greenland yn ŵr bonheddig, yn ddyn hyfryd, yn hynod mewn cymaint o ffyrdd, ac yn berson rwy'n hynod falch o fod wedi'i adnabod a gweithio gydag ef. Ni chaiff y twll a adawodd yn y gymdeithas byth mo'i lenwi yn yr un modd, a bydd bob amser yn cael ei gofio a'i golli. Diolch.

15:20
5. Cynnig i gymeradwyo'r Cynllun Ieithoedd Swyddogol ar gyfer y Chweched Senedd a nodi'r adroddiad blynyddol ar y Cynllun Ieithoedd Swyddogol ar gyfer 2021-22
5. Motion to approve the Official Languages Scheme for the Sixth Senedd and note the annual report on the Official Languages Scheme for 2021-22

Eitem 5 sydd nesaf, felly, y cynnig i gymeradwyo'r cynllun ieithoedd swyddogol ar gyfer y chweched Senedd ac i nodi yr adroddiad blynyddol ar y cynllun ieithoedd swyddogol ar gyfer 2021-22. Dwi'n galw ar y Comisiynydd, Rhun ap Iorwerth, i wneud y cynnig.

We move now to item 5, the motion to approve the official languages scheme for the sixth Senedd and to note the annual report on the official languages scheme for 2021-22. I call on Commissioner Rhun ap Iorwerth to move the motion.

Cynnig NDM8078 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn cymeradwyo Cynllun Ieithoedd Swyddogol Comisiwn y Senedd, yn unol â pharagraff 8(11)(d) o Atodlen 2 i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006, a osodwyd gerbron Senedd Cymru ar 21 Medi 2022; a

2. Yn nodi'r Adroddiad Blynyddol ar Gynllun Ieithoedd Swyddogol Comisiwn y Senedd ar gyfer y cyfnod 2021-22, yn unol â pharagraff 8(8) o Atodlen 2 i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006, a osodwyd gerbron y Senedd ar 30 Mehefin 2022.

Motion NDM8078 Elin Jones

To propose that the Senedd:

1. Approves the Senedd Commission's Official Languages Scheme, in accordance with paragraph 8(11)(d) of Schedule 2 of the Government of Wales Act 2006, laid before the Senedd on 21 September 2022; and

2. Notes the Annual Report on the Senedd Commission's Official Languages Scheme for the period 2021-22, in accordance with paragraph 8(8) of Schedule 2 of the Government of Wales Act 2006, laid before the Senedd on 30 June 2022.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Mae'n bleser cyflwyno dwy ddogfen gerbron y Senedd heddiw, sef yr adroddiad blynyddol ar gynllun ieithoedd swyddogol y Senedd ar gyfer 2021-22, a'r cynllun ieithoedd swyddogol ar gyfer y chweched Senedd.

Gadewch i fi droi, yn y lle cyntaf, at yr adroddiad blynyddol. Mi fydd Aelodau yn gyfarwydd efo'r drefn o gynnal dadl flynyddol ar ein gwaith dros y flwyddyn. Yn unol â gofynion Deddf Cynulliad Cenedlaethol Cymru (Ieithoedd Swyddogol) 2012, mae'n rhaid i Gomisiwn y Senedd adrodd yn flynyddol ar ei waith yn darparu gwasanaethau dwyieithog, ac unrhyw gwynion neu achosion fu o fethu â chydymffurfio. Yn ôl yr arfer, mi gafodd yr adroddiad ei gyhoeddi ar y cyd ag adroddiad blynyddol a chyfrifon Comisiwn y Senedd, a'r adroddiadau blynyddol ar amrywiaeth a chynhwysiant a chynaliadwyedd, fis Mehefin.

Eleni, mae gwaith y tîm ieithoedd swyddogol wedi canolbwyntio yn bennaf ar y broses o baratoi'r cynllun ieithoedd swyddogol ar gyfer y chweched Senedd—mi fyddaf i'n troi at y cynllun hwnnw yn nes ymlaen—a chau pen y mwdwl ar gynllun y bumed Senedd.

Dros y flwyddyn, mi groesawyd nifer fawr o Aelodau newydd o'r Senedd, wrth gwrs, ac mi fu'r tîm yn gweithio efo'r Aelodau hynny i sicrhau eu bod nhw'n ymwybodol o ofynion y cynllun, a hefyd i sicrhau eu bod nhw'n gallu gweithio yn eu dewis iaith neu ieithoedd swyddogol yn ddiofyn. Dwi eisiau diolch i'r holl Aelodau a'u staff cymorth nhw hefyd am eu cefnogaeth wrth inni roi gofynion y cynllun ar waith, ac am gynnig adborth, sydd mor bwysig, ar ein gwasanaethau dwyieithog.  

Wrth sôn am wasanaethau dwyieithog, mae'n bwysig hefyd nodi bod nifer y dysgwyr sy'n derbyn gwersi gan y tîm tiwtora wedi cynyddu; mae hynny'n dda iawn i'w weld bob amser with gwrs, p'un ai'n Aelodau gafodd eu hailethol yn dychwelyd i'w gwersi neu'n ddysgwyr cwbl newydd. Mae'n braf gweld yr Aelodau sy'n dysgu wedyn yn defnyddio eu sgiliau mewn trafodion, a'r ffordd y mae eu cyd-Aelodau nhw ar draws y Senedd yn dathlu eu llwyddiannau wrth iddyn nhw gyfrannu, am y tro cyntaf o bosib, yn gyhoeddus yn y Gymraeg. Nid peth hawdd ydi mentro ac mae'r gefnogaeth honno yn bwysig er mwyn annog Aelodau i gario ymlaen i ddysgu, ar un llaw, ond yn bwysicach, mae'n siŵr, i ddefnyddio eu Cymraeg.

Mi fydd Aelodau yn ymwybodol o'r wybodaeth ystadegol sy’n rhan o'r adroddiadau blynyddol erbyn hyn. Mae'r wybodaeth yn bwysig. Mae o'n caniatáu inni fonitro sawl maes, gan gynnwys nifer y swyddi sy'n cael eu hysbysebu ar lefel cwrteisi, neu sydd â gofyniad am sgiliau ar lefel uwch na hynny, sy'n rhan o'n prosesau cynllunio ieithyddol parhaus. Rydyn ni hefyd yn monitro canran y cyfraniadau cyfrwng Cymraeg sy'n cael eu gwneud mewn Cyfarfodydd Llawn fel hyn, neu mewn cyfarfodydd pwyllgorau. Mae casglu gwybodaeth o'r math yma yn ein helpu ni i fonitro effeithiolrwydd y gefnogaeth sydd ar gael i Aelodau, i'w helpu nhw i ddefnyddio'u dewis iaith wrth baratoi ac wrth gymryd rhan mewn trafodion. Mi fyddwn ni'n parhau i fonitro ac i chwilio am ffyrdd o annog a thyfu hyder i ddefnyddio'r Gymraeg, ac i ddeall a chael gwared ar y rhwystrau sydd yn bodoli o bryd i'w gilydd, er mwyn sicrhau bod y patrwm sydd ar y cyfan yn bositif yn parhau.

Ac wrth gwrs, mae hyn yr un mor bwysig wrth hwyluso pobl sy'n dod i gyswllt efo'r Senedd, i'w cael nhw i deimlo’n gyfforddus yn defnyddio'r Gymraeg—tystion i bwyllgorau ac yn y blaen. Dwi wedi sôn o'r blaen fy mod i'n credu bod gweithio ar-lein o ganlyniad i'r pandemig wedi tynnu rhai o'r rhwystrau mewn rhai ffyrdd, bod cyfieithu'n digwydd yn gwbl naturiol ac yn llifo'n haws, mewn llawer o ffyrdd, heb yr angen am roi a thynnu clustffonau ac ati. Mae eisiau dysgu o hynny, dwi'n meddwl, ar gyfer cyfarfodydd wyneb yn wyneb neu hybrid hefyd.

Cyn imi droi at y cynllun newydd, mae'n werth imi dynnu sylw at y ffaith na chafodd unrhyw gwynion eu derbyn eleni am ein gwasanaethau dwyieithog, a phrin iawn hefyd fu'r nifer o achosion o fethu â chydymffurfio efo'r cynllun—adlewyrchiad, efallai, o'r ffaith bod egwyddorion y cynllun wedi eu gwreiddio go iawn i brosesau a gwaith bob dydd y sefydliad. Wrth gwrs, pan fydd achosion o’r fath yn codi, mi fyddwn ni yn sicrhau ein bod ni’n cymryd camau i unioni’r sefyllfa ac yn cofnodi ac yn rhannu unrhyw wersi sydd angen eu dysgu er mwyn osgoi achosion tebyg rhag codi yn y dyfodol. Dysgu ydym ni o hyd.

Thank you very much, Llywydd. I'm pleased to present the two documents laid before the Senedd today, namely the annual report on the Senedd official languages scheme for 2021-22, and the official languages scheme for the sixth Senedd.

Let me turn first to the annual report. Members will be familiar with the procedure of holding an annual debate on our work during the year. In accordance with the requirements of the National Assembly for Wales (Official Languages) Act 2012, the Senedd Commission must report annually on its work in providing bilingual services, and any complaints or cases of failure to comply that have been observed. As usual, the report was published in conjunction with the annual report and accounts of the Senedd Commission, and the annual reports on diversity and inclusion and sustainability, in June.

This year, the work of the official languages team has mainly focused on the process of preparing the official languages scheme for the sixth Senedd—I will turn to that scheme later on—and drawing to a close the scheme for the fifth Senedd.

During the course of the year, we welcomed a large number of new Senedd Members, and the team worked with those Members to ensure that they were aware of the requirements of the scheme, and also to ensure that they could work in their official language or languages of choice by default. I would like to thank all Members and their support staff for their support as we implement the requirements of the scheme, and for providing feedback, which is so important, on our bilingual services. 

In discussing bilingual services, it's also important to note that the number of learners who are having lessons from the tutoring team has increased; that's always great to see, whether those be re-elected Members re-engaging with their lessons, or those who are completely new learners. It is nice to see the Members who are learning using their skills during proceedings, and the way in which their fellow Members across the Chamber celebrate their successes as they contribute, perhaps for the first time, publicly in Welsh. It's not easy to give it a go and that support is vital in order to encourage Members to keep on learning, on the one hand, but more importantly, certainly, to use their Welsh.

Members will be aware of the statistical information that now forms part of the annual reports. This information is important. It allows us to monitor several areas, including the number of posts advertised at courtesy level, or that have a requirement for skills at a higher level, which forms part of our ongoing language planning processes. We also monitor the percentage of Welsh-medium contributions made in Plenary meetings like this, or in committee meetings. Gathering information of this kind helps us to monitor the effectiveness of the support available to Members, to assist them in using their preferred language when preparing for and taking part in proceedings. We will continue to monitor and to look for ways to nurture confidence in using the Welsh language, and to understand and remove barriers that exist from time to time, in order to ensure that the generally positive pattern continues.

And of course, this is equally important in making people who come into contact with the Senedd feel comfortable in using Welsh—witnesses in committees and so forth. I've previously mentioned that I believe that working online as a result of the pandemic has removed some of those barriers, in some ways, that translation happens naturally and flows better in some ways, without the need to put on or remove headphones. We need to learn from that, I think, for face-to-face and hybrid meetings as well.

Before I turn to the new scheme, it's worth highlighting the fact that no complaints were received this year about our bilingual services, and that there have been very few cases of failing to comply with the scheme—perhaps reflecting the fact that the principles of the scheme are embedded properly in the processes and everyday work of the organisation. Of course, when such cases arise, we will ensure that we take action to rectify that situation and record and share any lessons learned in order to avoid similar cases from arising in the future. And we are always learning.

Mi symudaf i ymlaen rŵan at y cynllun ieithoedd swyddogol newydd ar gyfer y chweched Senedd. Mi fydd y rheini sy’n gyfarwydd â’r cynllun ieithoedd swyddogol ar gyfer y bumed Senedd yn gweld yn syth ein bod ni wedi gwneud newid eithaf sylweddol i ddiwyg y cynllun ar gyfer y chweched Senedd. Mae hyn mewn ymateb i sylwadau gan Aelodau a staff ynglŷn â hyd y ddogfen, o bosib, ac ambell dro beth oedd yn cael ei weld efallai fel natur ychydig yn amwys i rai elfennau o’r safonau gwasanaeth. Wrth ddrafftio’r cynllun ar gyfer y chweched Senedd felly, mi oedd yna ymdrech fwriadol i gwtogi rhywfaint ar y naratif ac i lunio safonau gwasanaeth mwy penodol, a'u gwneud nhw mor glir ag sy'n bosib. Ein gobaith ni ydy y bydd hyn yn creu dogfen sy’n fwy perthnasol ac yn haws i’w defnyddio i’n holl randdeiliaid ni.

Rydyn ni hefyd wedi cyfuno’r strategaeth sgiliau iaith, oedd yn arfer bod yn ddogfen ar wahân, efo’r cynllun ei hun. Wrth drafod efo rhanddeiliaid a defnyddwyr dros gyfnod y bumed Senedd, y teimlad oedd bod y strategaeth yn rhan annatod mewn difrif o’r cynllun ieithoedd swyddogol ac felly y byddai’n fwy synhwyrol cyfuno’r ddwy ddogfen yn un. Cawn ni weld os ydych chi'n cytuno â hynny. Mi fydd hyn, dwi’n meddwl, nid yn unig yn sicrhau ein bod ni’n cadw gofynion y strategaeth mewn cof wrth ddatblygu a darparu gwasanaethau dwyieithog yn y dyfodol, ond mi fydd o hefyd yn ei gwneud hi’n haws i Aelodau ein dal ni i gyfrif ar y cynnwys yn ystod y dadleuon blynyddol fel hyn, ac mae hynny'n bwysig iawn, wrth gwrs.

Yn unol â gofynion y Ddeddf, mae’r cynllun ar gyfer y chweched Senedd hefyd yn nodi’r meysydd gwaith hynny y bydd Comisiwn y Senedd yn canolbwyntio arnyn nhw dros gyfnod y chweched Senedd, a hynny ar ffurf themâu. Mae’r themâu yn cynnwys amcanion fydd yn llywio ein gwaith ni ac yn sicrhau ein bod ni, gobeithio, yn parhau i ddarparu gwasanaeth dwyieithog o’r radd flaenaf. Rydyn ni’n trio gwella a chryfhau’r gwasanaethau o hyd. Mi fyddwn ni, er enghraifft, yn adolygu’r systemau recriwtio o ran gofynion sgiliau iaith a gafodd eu rhoi ar waith yn ystod y bumed Senedd. A dweud y gwir, ein teimlad ni ydy mai mireinio a chynnal safonau ydy prif ddiben y themâu, er mwyn sicrhau ein bod ni'n cynnal ein henw da fel sefydliad gwirioneddol ddwyieithog sy’n arwain y ffordd yn y maes yma. A thra ein bod ni'n chwilio wastad, fel dwi'n ei ddweud, am gyfleoedd i ddysgu oddi wrth eraill, rydyn ni hefyd yn eiddgar iawn i rannu’n profiadau ni a’n harbenigedd efo eraill.

A ninnau bellach wedi dod i arfer efo’r normal newydd yn dilyn y pandemig, mi fyddwn ni, fel y gwnes i gyfeirio ato fo’n gynarach, hefyd yn cyflwyno thema fydd yn nodi sut y byddwn ni'n dysgu o’n profiadau yn ystod y pandemig, yn benodol o ran y defnydd o’n hieithoedd swyddogol mewn trafodion, ond hefyd yn gyffredinol o ran yr heriau a’r cyfleoedd sydd wedi codi o ran darparu gwasanaethau dwyieithog.

Fel y gwyddoch chi, cyn y gall cynllun ieithoedd swyddogol newydd gael ei gyflwyno, mae’n rhaid i Gomisiwn y Senedd ymgynghori ar y cynnwys ac ystyried unrhyw sylwadau a ddaw i law drwy'r broses honno. Mi ddigwyddodd yr ymgynghoriad hwnnw ar sawl ffurf, gan gynnwys trafodaethau wyneb yn wyneb ac ar-lein, cyflwyno sylwadau ar ffurf electronig, ac ymgynghoriad ffurfiol ar ein gwefan ni hefyd, a buaswn i'n licio defnyddio'r cyfle yma i ddiolch i bawb a wnaeth ein helpu ni drwy'r broses honno i lunio'r cynllun fel ag y mae o erbyn hyn. Mi oedd pob un sylw yn werthfawr ac yn ddefnyddiol. Diolch yn arbennig i’r Aelodau a’u staff cymorth am eu hamser a’u sylwadau, a hefyd i’r pwyllgor diwylliant am gymryd amser i ystyried drafft. Mi gawson ni sylwadau hefyd gan sefydliadau allanol, a mewnbwn gan yr undebau llafur a staff Comisiwn y Senedd. Ac wrth gwrs dwi’n ddiolchgar tu hwnt i’r tîm wnaeth roi y cyfan at ei gilydd.

Wrth orffen am y tro, mi liciwn i ategu’r hyn ddywedais i yn y rhagair i’r cynllun newydd, sef ein bod ni fel Senedd yn gwasanaethu cenedl amrywiol, cenedl sy’n cynnwys yr ystod lawn o allu ieithyddol, cenedl aml-ddiwylliannol. Mae pobl Cymru yn disgwyl ein gweld ni yn gosod y safonau uchaf posibl ar draws ein holl wasanaethau, a gadewch i fi ddweud hyn: mae Senedd Cymru yn sefydliad i bawb, mae'r iaith Gymraeg yn iaith i bawb, ac mae’r cynllun yma, dwi'n ffyddiog, yn gosod fframwaith ar gyfer darparu gwasanaethau dwyieithog sy’n cefnogi pawb, sy’n eu hannog nhw i fynegi eu hunaniaeth, ac i wneud defnydd o'u sgiliau iaith waeth bynnag yw lefel y sgiliau hynny. Dwi'n edrych ymlaen at y cyfraniadau. Diolch yn fawr iawn ichi.

I will now move on to the official languages scheme for the sixth Senedd. Those who are familiar with the official languages scheme for the fifth Senedd will immediately see that we have made a relatively significant change to the format of the scheme for the sixth Senedd. This is in response to comments made by Members and staff regarding the length of the document, possibly, and from time to time what was seen perhaps as the vague nature of some elements of the service standards. In drafting the scheme for the sixth Senedd, therefore, there was a deliberate attempt made to shorten the narrative and to draw up more specific service standards and to make them as clear as possible. It is our hope that this will create a document that is more relevant and easier to use for all our stakeholders.

We have also combined the language skills strategy, which was previously a separate document, with the scheme itself. In discussions with stakeholders and users over the period of the fifth Senedd, there was a feeling that the strategy was an integral part of the official languages scheme and that it would therefore be more sensible to combine the two documents into one. We'll see whether you agree with that. This will not only ensure, I think, that we bear the requirements of the strategy in mind when developing and providing bilingual services in the future, but it will also make it easier for Members to hold us to account on the content during these annual debates, and that's very important, of course.

In accordance with the requirements of the Act, the scheme for the sixth Senedd also identifies those areas of work that the Senedd Commission will focus on over the period of the sixth Senedd, and will do so in the form of themes. These themes include objectives that will inform our work and that will ensure that we continue to provide a first-class bilingual service. We are trying to improve and strengthen services all the time. For example, we will review the recruitment systems in terms of language skills requirements that were implemented in the fifth Senedd. In truth, our feeling is that refining and maintaining our standards is the main purpose of the themes, so as to ensure that we maintain our reputation as a truly bilingual organisation that is leading the way in this field. We are always looking, of course, for opportunities to learn from others, but we are very eager to share our experiences and expertise, too.

Having now familiarised ourselves with the new normal following the pandemic, we will also, as I mentioned earlier, introduce a theme that will identify how we will learn from our experiences during the pandemic, specifically in terms of the use of our official languages during proceedings, but also more generally in terms of the challenges and opportunities that have arisen in terms of providing bilingual services.

As you know, before a new official languages scheme can be introduced, the Senedd Commission is required to consult on the content and consider any comments received. That consultation was undertaken in many forms, including face-to-face and online discussions, the submission of comments in electronic form, and formal consultation on our website, and I would like to take this opportunity to thank everyone who helped us through that process to draw up the scheme in its current form. Every comment was valuable and useful. I would like to give special thanks to the Members and their support staff for their time and comments, and also to the culture committee for taking the time to consider a draft of the scheme. We also received comments from external organisations, and had input from the trade union side and from staff at the Senedd Commission. And of course I’m extremely grateful to the team that pulled it all together.

In closing for the time being, I would like to echo what I said in the preface to the new scheme, namely that we as a Senedd serve a diverse nation, a nation that comprises a full range of linguistic ability, a nation that is multicultural. The people of Wales expect us to set the highest possible standards across all of our services, and let me say this: the Welsh Parliament is an institution for all, and the Welsh language is a language for all, and this scheme, I'm confident, sets a framework for providing bilingual services that support everyone, that encourage them to express their identity, and to make use of their language skills regardless of the level of those skills. I'm looking forward to the contributions. Thank you very much.

15:30

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

Diolch i'r Llywydd am gyflwyno hyn, ac am yr holl waith pwysig y mae hi'n ei wneud i hyrwyddo'r defnydd o'r iaith ar lawr y Senedd hon ac ar draws ystad Senedd Cymru. Diolch hefyd i'r Aelod o Ynys Môn am agor y ddadl. Mae'n bwysig ein bod yn arwain drwy esiampl yma yn y Senedd, nid yn unig i gyflawni targedau uchelgeisiol 'Cymraeg 2050', y byddwn yn cael diweddariad arnynt yr wythnos nesaf, ond hefyd i chwarae ein rhan i ddiogelu'r Gymraeg am genedlaethau i ddod.

Mae'r chweched Senedd hon wedi tystio i ddau ddiwrnod pwysig yn hanes modern yr iaith Gymraeg. Fis Hydref diwethaf, cafwyd yr agoriad brenhinol, sef ymweliad olaf y Frenhines Elizabeth. Fel y noda'r adroddiad, bu dwyieithrwydd yn rhan annatod o'r digwyddiad hwn, gyda chyfraniadau a pherfformiadau yn gwneud defnydd o'r ddwy iaith swyddogol fel rhan o'r dathliadau. Roedd yr ail un hefyd yn digwydd bod yn ymweliad brenhinol, pan ymwelodd y Brenin newydd â'r Senedd yn gynharach y mis hwn i dderbyn ein cynnig o gydymdeimlad. Gwelsom ein Brenin yn siarad â'r Siambr hon yn Gymraeg—araith wirioneddol ddwyieithog. Roedd hwn yn achlysur hanesyddol, sy'n dangos pa mor bell y mae'r Gymraeg wedi dod. Bydd hyn hefyd yn rhoi ysbrydoliaeth i lawer o'n hetholwyr.

Rwy'n falch o fod yn rhan o Senedd sy'n enghraifft gref o weithle dwyieithog, agored a chefnogol, sy'n meithrin datblygiad a defnydd o'r Gymraeg ar yr un lefel â'r Saesneg. Mae'r ffigurau ar gael i ddangos sut y mae'r defnydd o'r Gymraeg wedi cynyddu mewn busnes swyddogol gan Aelodau'r Senedd. Gofynnwyd 14 y cant o gwestiynau llafar yn Gymraeg neu'n ddwyieithog yn 2021-22, i fyny o 11 y cant yn y flwyddyn cyn COVID, 2018-19. Yn ystod yr un cyfnod, gwnaed 30 y cant o gyfraniadau ar lawr y Senedd yn ddwyieithog neu yn y Gymraeg, o'i gymharu ag 18 y cant yn 2018-19. Mae'r rhain yn ddatblygiadau gwych, ond mae llawer mwy i'w wneud.

Mae'n werth nodi, dros yr un cyfnod o amser, bod nifer y cwestiynau ysgrifenedig a gyflwynwyd yn y Gymraeg wedi gostwng o 10 y cant i 4 y cant, sy'n arwydd, efallai, bod mwy o gysur wrth ddefnyddio Cymraeg llafar na Chymraeg ysgrifenedig—rhywbeth rydw i'n bersonol yn ei deimlo. Nodaf o'r adroddiad bod nifer o gynlluniau ar waith i ddatblygu'r cynllun ieithoedd swyddogol ymhellach yn ystod y tymor seneddol hwn. Byddwn yn annog rhywfaint o ffocws ar yr agwedd ysgrifenedig ar yr iaith, yn ogystal â'r gair llafar, a byddai gennyf ddiddordeb mewn gwybod a oes unrhyw dargedau yn eu lle i fesur llwyddiant y cynllun dros y blynyddoedd i ddod.

Dirprwy Lywydd, mae llwyddiant y cynllun hwn yn bwysig. Fel y Blaid Geidwadol, mae gan y cynllun ein cefnogaeth; fe wnaf i wneud popeth y gallaf i'w weld e'n llwyddiannus, a gweld datblygiad a defnydd pellach o'r famiaith hanesyddol ar draws yr ystad seneddol ac ym mhob agwedd ar ein gwaith. Diolch.

Thank you to the Llywydd for introducing this item, and for the important work that she does in promoting the use of the language in this Chamber and across the Senedd estate. And thank you to the Member for Anglesey for opening the debate. It's important that we lead by example here in the Senedd, not only in delivering the ambitious targets of 'Cymraeg 2050', which we will receive an update on next week, but also to play our part in safeguarding the Welsh language for generations to come.

This sixth Senedd has witnessed two important days in the modern history of the Welsh language. Last October, there was the royal opening, the final visit of Queen Elizabeth. As the report notes, bilingualism was an integral part of that event, with contributions and performances making use of both official languages as part of those celebrations. The second also happened to be a royal visit, when the new King visited the Senedd earlier this month to receive our motion of condolence. We heard our King speak to this Chamber in Welsh—a truly bilingual address. This was a historic event, which shows how far the Welsh language has come. It will also give inspiration to many of our constituents.

I'm pleased to be part of a Senedd that is a strong example of a bilingual workplace that is open and supportive, and nurtures development and the use of the Welsh language at the same level as English. The figures are available to demonstrate how the use of the Welsh language has increased in official business conducted by Members of the Senedd. Fourteen per cent of oral questions were asked in Welsh or bilingually in 2021-22, up from 11 per cent in the year before COVID, which is 2018-19. During the same period, 30 per cent of contributions on the floor of the Senedd were made bilingually or in Welsh, as compared to 18 per cent in 2018-19. These are excellent developments, but there is far more still to be done.

It's worth noting that, over the same period of time, the number of written questions submitted through the medium of Welsh had fallen from 10 per cent to 4 per cent, which is a sign perhaps that people are more comfortable in using spoken Welsh rather than written Welsh—something that I personally feel. I note from the report that there are many plans in place to develop the official languages scheme further during this parliamentary term. I would encourage some focus on the written aspect as well as the spoken word, and I would be interested to hear whether there are any targets in place to measure the success of the scheme in ensuing years in this regard.

Dirprwy Lywydd, the success of this scheme is important. As the Conservative Party, the scheme has our support, and I will do everything I can to see it being successful and seeing further development of the Welsh language across the Senedd's activity and in all aspects of our work. Thank you.

Diolch yn fawr am y cynlluniau a'r adroddiadau yma. Dros y penwythnos, fe ges i'r pleser o ganu efo fy nghôr, CF1, gyda chôr arall ar gyfer y sioe deledu efo Rhys Meirion, Canu Gyda fy Arwr, i'w darlledu'n gynnar y flwyddyn nesaf. Dydy hi ddim yn anarferol i ni ymuno â chôr arall, ond yr hyn oedd yn anarferol ar yr achlysur yma oedd bod y corau nid yn unig yn canu ond hefyd yn defnyddio Makaton, ffurf o British Sign Language. Mae Lleisiau Llawen, sy'n cael eu hyfforddi gan Ceri a Sian, ac wedi eu lleoli yng Nghaernarfon, yn gôr adnabyddus sy'n rhoi cyfleon arbennig iawn i bobl anabl. Roedd yn bleser gweld aelodau'r côr hwnnw'n mynegi eu hunain drwy'r canu, ac roedd yr hapusrwydd ar eu hwynebau wrth berfformio yn hynod o emosiynol. Roedd y profiad yn fy atgoffa ac yn tanlinellu pwysigrwydd gweledigaeth Plaid Cymru i wneud Cymru'n lle mwy cynhwysol a thecach, gwlad lle nad yw neb yn cael ei adael ar ôl—dyna'r Gymru rydw i eisiau bod yn rhan ohoni. Gyda hynny mewn golwg, a oes unrhyw ystyriaeth wedi ei roi i wneud BSL yn iaith swyddogol o fewn y Senedd? Os nad ydych chi'n gallu rhoi'r ymrwymiad hwnnw i mi heddiw, pa fesurau pellach sydd yna y gellir eu cymryd i hyrwyddo BSL ac annog pobl i'w ddefnyddio'n ddyddiol i wella eu gallu i ymgysylltu â'r Senedd? Diolch yn fawr. 

Thank you very much for the scheme and for these reports. Over the weekend, I had the pleasure of singing with my choir, CF1, with another choir, for a tv show with Rhys Meirion, Canu Gyda fy Arwr, which will be broadcast early next year. It's not unusual for us to join another choir, but what was unusual in this case was that the choirs were not only singing but also using Makaton, which is a form of British Sign Language. Lleisiau Llawen, trained by Ceri and Sian, and located in Caernarfon, are a well-known choir that give very special opportunities to people with disabilities. It was a pleasure to see members of that choir expressing themselves through song, and the joy on their faces in performing was very emotional indeed. The experience reminded me and highlighted the importance of Plaid Cymru's vision to make Wales a fairer and more inclusive country, a nation where nobody is left behind—that's the Wales that I want to be part of. With that in mind, has any consideration been given to making BSL an official language within the Senedd? If you can't give us that commitment today, what further measures can be taken in order to promote BSL and to encourage people to use it on a daily basis to improve their ability to engage with the Senedd? Thank you.  

15:35

Galwaf ar Rhun ap Iorwerth i ymateb i'r ddadl. 

I call on Rhun ap Iorwerth to reply to the debate. 

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd, a diolch am y ddau gyfraniad a gawson ni gan Sam Kurtz a Peredur Owen Griffiths. Dim ond ychydig o sylwadau oedd gen i, felly, i ymateb. Diolch yn fawr iawn i Sam Kurtz. Ydy, mae hi'n bwysig ein bod ni fel sefydliad yn dangos arweiniad yn bendant. Rydyn ni eisiau dangos yn fan hyn, onid ydyn, pa mor naturiol mae dwyieithrwydd yn gallu gweithredu mewn sefyllfa gyda'r mwyaf ffurfiol allwch chi gael, mewn ffordd. Ond hefyd, mae'r elfen yr oedd yr Aelod yn cyfeirio ati hi o Gymraeg llafar yn rhywbeth dwi'n eiddgar iawn i'w ddathlu. O ran bod yn rhugl, mae lefel a defnydd pobl o iaith yn amrywio o un person i'r llall, ac mae eisiau cefnogi a dathlu pob ffordd mae pobl yn defnyddio'r iaith. 

O ran mesur llwyddiant, fel rôn i'n sôn, mae yna ffyrdd rydyn ni'n gallu casglu data—casglu data mor foel â faint o Gymraeg sy'n cael ei ddefnyddio yn ystod gweithgareddau'r Senedd. Ond mae yna fwy na hynny iddi hi dwi'n meddwl. Nid dim ond cyfri geiriau ydy mesur pa mor naturiol mae dwyieithrwydd yn digwydd. Mae hynny'n digwydd, gobeithio, mewn adborth drwy'r amser. Dwi eisiau i Aelodau fan hyn deimlo eu bod nhw'n gallu siarad efo fi fel comisiynydd—a dwi'n siŵr fy mod i'n gallu siarad ar ran y Llywydd a'r Dirprwy—fel bod yna ymdeimlad yma o allu rhannu ein syniadau a'n ein pryderon ynglŷn â sut i ehangu dwyieithrwydd yma. 

I Peredur Owen Griffiths, diolch yn fawr iawn am rannu'r profiad o ganu efo'r côr, ac am gyfeirio at yr egwyddorion yna o gynhwysiant a thegwch sydd mor bwysig i ni. Mae'r cynhwysiant a'r tegwch yna yn rhywbeth sydd yn gallu cael ei roi yng nghyd-destun defnydd rhywun o iaith hefyd. Mae'n anodd i fi roi'r ymrwymiad, fel yr oedd yn awgrymu, ynglŷn â chreu statws iaith swyddogol arall, ond yr hyn ddywedaf efo BSL yw bod y Senedd, wrth gwrs, yn eiddgar iawn i weithio efo'n partneriaid i wneud yn siŵr bod yna gymaint â phosib o ddefnydd yn gallu cael ei wneud o BSL, ac yn sicr, pan fo pobl yn ymwneud â'r Senedd mewn sefyllfaoedd swyddogol, er enghraifft ceisio am swyddi a'r math yna o beth, bod y cynhwysiant yna yn cael ei ddangos tuag at bobl sydd yn defnyddio BSL. Mae'n darpariaeth ni ymhell o fod yn berffaith yma fel sefydliad, ond, wrth gwrs, rydyn ni'n eiddgar iawn i ddysgu a gwella o hyd. 

Felly, diolch i chi am yr amser i gael trafod y ddau adroddiad yma heddiw. Mae'r ffaith ein bod ni'n gallu trafod adroddiadau yn y ffordd yma yn dangos mor normal a naturiol a chyfforddus mae dwyieithrwydd yn gorwedd yma yn y Senedd. Mae yna le i wella yn fan hyn. Mae yna le i ni basio'n arbenigedd i eraill, ond peidiwch ag aros tan ymgynghoriadau swyddogol chwaith i drafod efo'r Comisiwn eich syniadau eich hun ynglŷn â defnydd yr iaith. Mae'n drws ni fel Comisiwn ar agor bob amser. 

Thank you very much, Deputy Presiding Officer, and I thank both contributors for their contributions—Sam Kurtz and Peredur Owen Griffiths. Just a few comments from me, therefore, to respond. I thank Sam. Yes, it is important that we do as an organisation show leadership. Certainly, we want to show here, don't we, how naturally bilingualism can operate in one of the most formal situations you can have, in a way. But the element that the Member referred to in terms of oral Welsh is something that I'm very eager to celebrate. In terms of being fluent, people's use of the language varies from one person to another, and we need to support and celebrate the ways in which people use the language. 

In terms of measuring success, as I mentioned, there are ways in which we can gather data—as bare as in terms of how Welsh is used in terms of activities of the Senedd. But there is more than that to this issue. We don't just count the number of words; that's not the measure of how naturally bilingualism happens. I think it happens in feedback all the time. I want Members to feel that they can speak to me as as a commissioner—and I'm sure I can speak on behalf of the Presiding Officer and the Deputy Presiding Officer—so that there is a feeling of being able to share our ideas and our concerns about how to expand bilingualism here. 

To Peredur Owen Griffiths, thank you for sharing that experience of singing with choir, and referring to the principles of inclusivity and fairness, which are so important to us. Those are values or principles that can be applied to the use of language as well. It's difficult for me to give that commitment that you suggested in terms of creating official language status, but what I will say about BSL is that the Senedd is very eager to work with partners to ensure that as much use as possible is made of BSL, and, certainly, that when people are engaged with the Senedd, in different formal situations, for example job applications and so forth, that inclusivity is shown towards people who do use BSL. Our provision is far from being perfect here as an organisation, but, of course, we're very eager to learn and improve all the time. 

So, thank you for the time to be able to discuss these two reports today. The fact that we can discuss reports in this way shows how normalised and natural and comfortable bilingualism is here in the Senedd. There is room for improvement, and there is room for us to pass our expertise on to others, but don't wait until formal consultations to discuss with the Commission your ideas in terms of the use of language. Our door as a Commission is always open. 

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Dwi ddim yn gweld gwrthwynebiad. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. 

The proposal is to agree the motion. Does any Member object? I see no objections. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36. 

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

6. Dadl ar ddeiseb P-06-1276, 'Ymestyn adran 25B o Ddeddf Lefelau Staff Nyrsio (Cymru) 2016'
6. Debate on petition P-06-1276, 'Extend section 25B of the Nurse Staffing Levels Act (Wales) 2016'

Eitem 6 sydd nesaf, dadl ar ddeiseb P-06-1276, 'Ymestyn adran 25B o Ddeddf Lefelau Staff Nyrsio (Cymru) 2016'. Galwaf ar Buffy Williams i wneud y cynnig ar ran y pwyllgor. 

Item 6 is next, a debate on petition P-06-1276, 'Extend section 25B of the Nurse Staffing Levels Act (Wales) 2016'. I call on Buffy Williams to move the motion on behalf of the committee. 

Cynnig NDM8077 Jack Sargeant

Cynnig bod y Senedd:

Yn nodi’r ddeiseb, ‘P-06-1276 Ymestyn adran 25B o Ddeddf Lefelau Staff Nyrsio (Cymru) 2016’, a gasglodd 10,572 o lofnodion.

Motion NDM8077 Jack Sargeant

To propose that the Senedd:

Notes the petition, ‘P-06-1276 Extend section 25B of the Nurse Staffing Levels Act (Wales) 2016’, which received 10,572 signatures.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.