Y Cyfarfod Llawn

Plenary

23/06/2021

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Prynhawn da. Croeso i bawb i'r Cyfarfod Llawn. Cyn inni ddechrau, dwi angen nodi ychydig o bwyntiau. Cynhelir y cyfarfod hwn ar ffurf hybrid, gyda rhai Aelodau yn Siambr y Senedd ac eraill yn ymuno drwy gyswllt fideo. Bydd yr holl Aelodau sy'n cymryd rhan yn nhrafodion y Senedd, ble bynnag y bônt, yn cael eu trin yn gyfartal. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y Cyfarfod Llawn heddiw, ac mae'r rheini wedi'u nodi ar eich agenda. A dwi eisiau atgoffa'r Aelodau fod y Rheolau Sefydlog sy'n ymwneud â threfn yn y Cyfarfod Llawn yn berthnasol i'r cyfarfod yma ac yr un mor berthnasol i'r Aelodau yn y Siambr ag i'r rhai sy'n ymuno drwy gyswllt fideo.

Good afternoon, and welcome to this Plenary session. Before we begin, I want to set out a few points. This meeting will be held in a hybrid format, with some Members in the Senedd Chamber and others joining by video-conference. All Members participating in proceedings of the Senedd, wherever they may be, will be treated equitably. A Plenary meeting held using video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting, and those are set out on your agenda. And I would remind Members that Standing Orders relating to order in Plenary meetings apply to this meeting, and apply equally to Members in the Chamber as to those joining virtually.

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol
1. Questions to the Minister for Finance and Local Government

Mae'r cwestiynau cyntaf y prynhawn yma i'r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Jack Sargeant.

The first item this afternoon are questions to the Minister for Finance and Local Government, and the first question is from Jack Sargeant.

Profiadau Niweidiol yn ystod Plentyndod
Adverse Childhood Experiences

1. Pa adnoddau sydd wedi'u dyrannu yng nghyllideb 2021-22 Llywodraeth Cymru i helpu pobl â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod yng Nghymru? OQ56620

1. What resources have been allocated in the Welsh Government's 2021-22 budget to help people with adverse childhood experiences in Wales? OQ56620

Our budget supports a range of investments preventing adverse childhood experiences, but we allocated £1 million for 2021-22 on targeted support. Half will support the ACE support hub for Wales and the other half will support activity to prevent, tackle and mitigate the impact of ACEs, particularly at a community level.

Mae ein cyllideb yn cefnogi ystod o fuddsoddiadau er mwyn atal profiadau niweidiol yn ystod plentyndod, ond gwnaethom ddyrannu £1 filiwn ar gyfer 2021-22 ar gyfer cymorth wedi'i dargedu. Bydd hanner y cyllid yn cefnogi'r hyb cymorth profiadau niweidiol yn ystod plentyndod i Gymru a bydd yr hanner arall yn cefnogi gweithgarwch i atal, lliniaru ac ymdrin ag effaith profiadau niweidiol yn ystod plentyndod, yn enwedig ar lefel gymunedol.

Can I thank the Minister for that answer and the support to date? This has been an extremely difficult 18 months for children across Wales. However, the difference in how children have experienced the pandemic will be stark. It's obvious to me that children who have experienced multiple adverse childhood experiences will have faced further challenges not seen by many of their peers. There is significant work already done to establish that this trauma will have a lifelong impact. There are good examples of where trauma-informed approaches to support these children can pay a real dividend. Minister, can I ask you, therefore, what consideration has the Welsh Government given to significantly increasing the amount of money spent on tackling and preventing ACEs?

A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am ei hateb a'r cymorth hyd yn hyn? Mae hi wedi bod yn 18 mis anodd dros ben i blant ledled Cymru. Fodd bynnag, bydd y gwahaniaeth rhwng profiadau plant o’r pandemig yn sylweddol. Mae'n amlwg i mi y bydd plant sydd wedi cael sawl profiad niweidiol yn ystod plentyndod wedi wynebu mwy o heriau na llawer o'u cyfoedion. Mae cryn dipyn o waith wedi'i wneud eisoes ar sefydlu y bydd y trawma hwn yn effeithio arnynt am weddill eu hoes. Mae enghreifftiau da i’w cael o ble y gall dulliau sydd wedi’u llywio gan drawma i gefnogi'r plant hyn gael effaith fuddiol iawn. Weinidog, a gaf fi ofyn i chi felly pa ystyriaeth y mae Llywodraeth Cymru wedi'i rhoi i gynyddu’n sylweddol yr arian sy'n cael ei wario ar fynd i'r afael â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod a'u hatal?

Thank you for raising this really important issue, and I know that it's of key concern to my colleagues the Minister for Health and Social Services and her team in particular. The 2021-22 budget does include a further £0.5 million to support work to prevent, tackle and mitigate the impact of adverse childhood experiences, and this is on top of the previous funding. Decisions about how this particular amount will be allocated will be informed by the work that is currently being undertaken by the ACE support hub that's seeking to map the existing provision. And the ACEs expert task and finish group will also contribute to that work, to help us take forward the findings of the Welsh Government's ACEs policy review. So, advice, I know, is currently being prepared for my colleagues, and that will be presented to them before the end of August 2021, in order to identify how best to use that particular additional funding.

Diolch am godi'r mater pwysig hwn, a gwn ei fod yn achos pryder enfawr i fy nghyd-Aelodau, y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, a’i thîm yn benodol. Mae cyllideb 2021-22 yn cynnwys £0.5 miliwn arall i gefnogi gwaith i atal, lliniaru ac ymdrin ag effaith profiadau niweidiol yn ystod plentyndod, ac mae hyn yn ychwanegol at y cyllid blaenorol. Bydd penderfyniadau ynglŷn â sut y bydd y swm penodol hwn yn cael ei ddyrannu’n cael eu llywio gan y gwaith sy'n mynd rhagddo ar hyn o bryd gan yr hyb cymorth profiadau niweidiol yn ystod plentyndod sy’n ceisio mapio'r ddarpariaeth bresennol. A bydd y grŵp gorchwyl a gorffen arbenigol ar brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod hefyd yn cyfrannu at y gwaith hwnnw, i'n helpu i ddatblygu canfyddiadau adolygiad polisi profiadau niweidiol yn ystod plentyndod Llywodraeth Cymru. Felly, gwn fod cyngor yn cael ei baratoi ar gyfer fy nghyd-Aelodau ar hyn o bryd, a chyflwynir y cyngor hwnnw iddynt cyn diwedd mis Awst 2021, er mwyn nodi’r ffordd orau o ddefnyddio’r cyllid ychwanegol hwnnw.

Minister, whilst I welcome any resources set aside to help those with adverse childhood experiences, it's abundantly clear that Wales is not doing enough to limit adversity in the first place. We know that, although poverty is not an ACE in and of itself, poverty is an additional stressor that can lead to neglect or abuse of a child. Sadly, nearly 30 per cent of our children live in poverty, and the Welsh Government totally failed to meet their target of eliminating child poverty by 2020. Minister, what is your Government going to do to tackle childhood poverty, and when will you meet your elimination target? Thank you very much.

Weinidog, er fy mod yn croesawu unrhyw adnoddau a glustnodir i helpu'r rhai sydd wedi cael profiadau niweidiol yn ystod plentyndod, mae'n gwbl amlwg nad yw Cymru'n gwneud digon i leihau adfyd yn y lle cyntaf. Er nad yw’n brofiad niweidiol yn ystod plentyndod ynddo'i hun, gwyddom fod tlodi'n ffactor ychwanegol sy'n peri straen a all arwain at esgeuluso neu gam-drin plentyn. Yn anffodus, mae bron i 30 y cant o'n plant yn byw mewn tlodi, a methodd Llywodraeth Cymru yn llwyr â chyflawni eu targed i ddileu tlodi plant erbyn 2020. Weinidog, beth y mae eich Llywodraeth yn mynd i'w wneud i drechu tlodi plant, a phryd y byddwch yn cyflawni eich targed i’w ddileu? Diolch yn fawr iawn.

Well, in our Welsh Government budget, we set out a wide range of activities that we'll be undertaking in order to tackle and prevent child poverty. You'll have seen our additional funding for free school meals, for example, and Wales was, of course, the first country in the UK to announce that free school meals would be extended right the way through the school holidays, until Easter 2022. And we're currently undertaking a piece of work to look further at free school meals and our policy there, to ensure that we are encapsulating those children who need it most.

You'll understand as well that we've been looking at what more we can do in terms of our pupil development grant access scheme, to widen that out to a wider number of children and families here in Wales. So, we're looking at the schemes that we currently have and what else we can be doing in this particular important area. And, as you say, poverty in and of itself is not one of the adverse childhood experiences that we think of when we talk about ACEs, but it certainly is an absolutely key issue that we have to tackle alongside ACEs.

Wel, yng nghyllideb Llywodraeth Cymru, gwnaethom nodi ystod eang o gamau y byddwn yn eu cymryd i drechu ac atal tlodi plant. Fe fyddwch wedi gweld ein cyllid ychwanegol ar gyfer prydau ysgol am ddim, er enghraifft, a Chymru oedd y wlad gyntaf yn y DU, wrth gwrs, i gyhoeddi y byddai prydau ysgol am ddim yn parhau drwy wyliau’r ysgol, tan y Pasg yn 2022. Ac mae gwaith yn mynd rhagddo gennym i edrych yn agosach ar brydau ysgol am ddim a'n polisi yn y cyswllt hwnnw, er mwyn sicrhau ein bod yn darparu ar gyfer plant sydd ei angen fwyaf.

Fe fyddwch hefyd yn deall ein bod wedi bod yn edrych ar beth arall y gallwn ei wneud mewn perthynas â'n cynllun mynediad at y grant datblygu disgyblion, er mwyn ei ehangu i gynnwys nifer ehangach o blant a theuluoedd yma yng Nghymru. Felly, rydym yn edrych ar y cynlluniau sydd gennym ar hyn o bryd a beth arall y gallwn ei wneud yn y maes pwysig hwn. Ac fel y dywedwch, nid yw tlodi ynddo'i hun yn un o'r profiadau niweidiol rydym yn meddwl amdanynt wrth sôn am brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, ond yn sicr, mae'n fater cwbl allweddol ac mae'n rhaid inni fynd i'r afael ag ef ochr yn ochr â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod.

13:35
Polisi Treth
Tax Policy

2. Pa egwyddorion y bydd Llywodraeth Cymru yn eu dilyn wrth ddatblygu polisi treth yng Nghymru? OQ56635

2. What principles will the Welsh Government follow in developing tax policy in Wales? OQ56635

Our tax principles, published in our tax policy framework, bring consistency and coherence to our wider tax system by ensuring that Welsh taxes raise revenue fairly, support wider policy objectives, are clear, stable and simple, and encourage wide engagement, to create a more equal Wales for future generations, and I am currently reviewing the principles. 

Mae ein hegwyddorion treth, a gyhoeddwyd yn ein fframwaith polisi treth, yn sicrhau cysondeb a chydlyniaeth yn ein system dreth ehangach drwy sicrhau bod trethi Cymru yn codi refeniw yn deg, yn cefnogi amcanion polisi ehangach, yn glir, yn sefydlog ac yn syml, ac yn annog ymgysylltu eang er mwyn creu Cymru fwy cyfartal ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol, ac rwyf wrthi’n adolygu'r egwyddorion ar hyn o bryd.

Minister, there is far too much inequality within the UK, and far too much inequality within Wales. When we travel around our constituencies as Senedd Members, we see great differences in quality of life, wealth and income between various areas of our constituencies. So, there is much work to be done. Some of the levers rest with UK Government in terms of tax and benefits, but Welsh Government does have significant levers, and, after income tax, one of the most significant is council tax. The Institute for Fiscal Studies' report last year said that council tax in Wales is out of date, regressive and distortionary, and needs be revalued and reformed, and, indeed, there was a pledge in the Labour manifesto for these Senedd elections to reform council tax. So, reforming council tax could make a significant difference in making Wales a fairer country. So, could you tell us today, Minister, whether work will be taken forward urgently to look at the council tax system in Wales and how it might be reformed to make it much more progressive and fair? And will that work also look at alternatives such as a land valuation tax?

Weinidog, mae gormod lawer o anghydraddoldeb yn y DU, a gormod lawer o anghydraddoldeb yng Nghymru. Pan fyddwn yn teithio o gwmpas ein hetholaethau fel Aelodau o’r Senedd, gwelwn wahaniaethau mawr o ran ansawdd bywyd, cyfoeth ac incwm rhwng gwahanol rannau o'n hetholaethau. Felly, mae llawer o waith i'w wneud. Llywodraeth y DU sydd â rhai o'r ysgogiadau o ran treth a budd-daliadau, ond mae gan Lywodraeth Cymru ysgogiadau sylweddol, ac ar ôl treth incwm, un o'r rhai pwysicaf yw'r dreth gyngor. Y llynedd, nododd adroddiad y Sefydliad Astudiaethau Cyllid fod y dreth gyngor yng Nghymru wedi dyddio, yn anflaengar ac yn afluniol, a bod angen ei hailwerthuso a’i diwygio, ac yn wir, cafwyd addewid ym maniffesto’r Blaid Lafur ar gyfer etholiadau’r Senedd i ddiwygio’r dreth gyngor. Felly, gallai diwygio'r dreth gyngor wneud gwahaniaeth sylweddol i wneud Cymru’n wlad decach. Felly, a allwch ddweud wrthym heddiw, Weinidog, a wneir gwaith ar frys i edrych ar system y dreth gyngor yng Nghymru, a sut y gellid ei diwygio i'w gwneud yn llawer mwy blaengar a theg? Ac a fydd y gwaith hwnnw hefyd yn ystyried dewisiadau amgen fel treth gwerth tir?

I thank you for that important question. There are two things I'd like to offer in my response, with the first being that I'm really pleased with what we were able to achieve over the course of the last Senedd term in terms of making council tax fairer. We removed the punishment of imprisonment for the non-payment of council tax because we know that struggling to pay your bills shouldn't be a crime. We also ensured that care leavers up to the age of 25 were removed from the burden of council tax, and we also worked really closely with MoneySavingExpert and Martin Lewis to ensure that people with severe mental impairments were able to access the range of support available to them in terms of support for council tax payments particularly. So, we did a lot in terms of making council tax fairer, but John Griffiths is absolutely right that the system, in and of itself, is not a progressive system; it's a regressive system, as the IFS said in that report, which was commissioned by the Welsh Government.

Over the course of the last Senedd, we undertook and commissioned a suite of research, including the work from the IFS, but also work from Bangor University, Cardiff University, and others, to explore what a fairer system might look like in future. Those options included a land value tax, local income tax, and keeping our current system but with a revaluation and potentially additional bands within the system. So, all of those pieces of work were collated in a summary of findings, which we published in February, and the job now for the Welsh Government, and, hopefully, working with partners across the Chamber, is to determine which of those options, if any, we take forward and how we go about that. So, there's certainly an exciting road for us, I think, over the course of this Senedd term in terms of the reforming of local taxation to make it fairer. 

Diolch am eich cwestiwn pwysig. Mae dau beth yr hoffwn eu cynnig yn fy ymateb, a’r cyntaf yw fy mod yn falch iawn o'r hyn y bu modd i ni ei gyflawni yn ystod tymor diwethaf y Senedd o ran gwneud y dreth gyngor yn decach. Cawsom wared ar y gosb o garchar am beidio â thalu’r dreth gyngor gan y gwyddom na ddylai ei chael hi’n anodd talu'ch biliau fod yn drosedd. Gwnaethom sicrhau hefyd fod pobl sy'n gadael gofal hyd at 25 oed yn cael eu heithrio rhag baich y dreth gyngor, a buom hefyd yn gweithio'n agos iawn gyda MoneySavingExpert a Martin Lewis i sicrhau bod pobl â nam meddyliol difrifol yn gallu cael mynediad at yr ystod o gymorth sydd ar gael iddynt i dalu’r dreth gyngor yn arbennig. Felly, gwnaethom lawer o waith ar wneud y dreth gyngor yn decach, ond mae John Griffiths yn llygad ei le nad yw'r system ynddi'i hun yn system flaengar; mae'n system anflaengar, fel y nododd y Sefydliad Astudiaethau Cyllid yn yr adroddiad a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru.

Yn ystod tymor diwethaf y Senedd, gwnaethom gynnal a chomisiynu cyfres o astudiaethau ymchwil, gan gynnwys gwaith gan y Sefydliad Astudiaethau Cyllid, ond hefyd gwaith gan Brifysgol Bangor, Prifysgol Caerdydd, ac eraill, i archwilio sut beth fyddai system decach yn y dyfodol. Roedd yr opsiynau hynny’n cynnwys treth gwerth tir, treth incwm leol, a chadw ein system gyfredol ond ei hailbrisio a chynnwys bandiau ychwanegol o bosibl o fewn y system. Felly, casglwyd yr holl waith hwnnw mewn crynodeb o'r canfyddiadau a gyhoeddwyd gennym ym mis Chwefror, a'r dasg yn awr i Lywodraeth Cymru, gan weithio gyda phartneriaid ar draws y Siambr, gobeithio, yw penderfynu pa un o'r opsiynau hynny, os o gwbl, y dylem fwrw ymlaen â hwy, a sut i wneud hynny. Felly yn sicr, credaf fod gennym ffordd gyffrous o’n blaenau yn nhymor y Senedd hon o ran diwygio trethiant lleol i'w wneud yn decach.

Minister, many people in Brecon and Radnorshire commute to work out of the constituency to Cardiff, Swansea, Newport and beyond, and the only way those people can go to their place of work is by driving due to the rurality of my constituency and the lack of public transport. During the last term of the Senedd, the Welsh Government floated the idea of a potential road tax and, if imposed, this could hit the hard-working people of my constituency who are already paying their taxes to fund our public services and to keep growing the economy of Wales. Minister, can you confirm today that the Welsh Government is not looking to impose a road tax, as this would have a big impact on the pockets of the hard-working people of Brecon and Radnorshire? Diolch, Llywydd. 

Weinidog, mae llawer o bobl ym Mrycheiniog a Sir Faesyfed yn cymudo o’r etholaeth i weithio yng Nghaerdydd, Abertawe, Casnewydd a thu hwnt, a'r unig ffordd y gall y bobl hynny fynd i'w gweithle yw drwy yrru oherwydd bod fy etholaeth mor wledig a'r diffyg trafnidiaeth gyhoeddus. Yn ystod tymor diwethaf y Senedd, cynigiodd Llywodraeth Cymru y syniad o dreth ffordd bosibl, a phe bai’n cael ei chyflwyno, gallai effeithio'n andwyol ar bobl weithgar fy etholaeth sydd eisoes yn talu eu trethi i ariannu ein gwasanaethau cyhoeddus er mwyn sicrhau bod economi Cymru’n parhau i dyfu. Weinidog, a allwch gadarnhau heddiw nad yw Llywodraeth Cymru’n bwriadu cyflwyno treth ffordd, gan y byddai hyn yn effeithio'n fawr ar bocedi pobl weithgar Brycheiniog a Sir Faesyfed? Diolch, Lywydd.

So, the work to which you refer was a piece of work undertaken by the economy Minister in the last Senedd term to explore what a road tax might look like, and this isn't one of the taxes that we're currently actively considering taking forward at the moment in the immediate term. However, it is something that we're interested in exploring, to understand the merits or the demerits of it. So, it's certainly not an active proposal at the moment, but one of a wide variety of areas that we're looking at just to understand what the opportunities or the risks might be. So, there are no current immediate proposals, however, clearly interested in ideas. 

Roedd y gwaith y cyfeiriwch ato yn waith a wnaed gan Weinidog yr Economi yn nhymor diwethaf y Senedd i archwilio sut beth fyddai treth ffordd, ac nid yw hon yn un o'r trethi rydym yn ystyried bwrw ymlaen â hwy ar hyn o bryd yn y dyfodol agos. Fodd bynnag, mae'n rhywbeth rydym yn awyddus i’w archwilio, er mwyn deall ei rinweddau neu ei ddiffygion. Felly yn sicr, nid yw'n gynnig gweithredol ar hyn o bryd, ond mae’n un o amrywiaeth eang o feysydd rydym yn edrych arnynt er mwyn deall beth y gallai'r cyfleoedd neu'r risgiau fod. Felly, ar hyn o bryd, nid oes unrhyw gynigion uniongyrchol, ond yn amlwg, mae gennym ddiddordeb mewn syniadau.

13:40
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Peter Fox. 

Questions now from the party spokespeople. The Conservatives' spokesperson, Peter Fox. 

Diolch, Llywydd, and thank you, Minister, for coming before us today, and I look forward to a healthy working relationship with you over the coming period.

Minister, the Welsh Government's decision to delay major relaxation of restrictions by some four weeks has dashed the hopes of many sectors, in particular hospitality, which had been hoping obviously for an earlier return to trading after those difficult, disastrous 15 months we've had, and, for businesses to stay afloat for the duration of the current restrictions, it's now crucial that additional support is quickly made available. However, I noticed in the supplementary budget, which we received last night, it's only allocated funding for businesses to the end of this month—to June. So, Minister, as a matter of urgency, will you today answer my call to provide additional financial support to Wales's businesses beyond the end of this month?  

Diolch, Lywydd, a diolch i chithau, Weinidog, am ddod ger ein bron heddiw, ac edrychaf ymlaen at berthynas waith iach gyda chi dros y cyfnod i ddod.

Weinidog, mae penderfyniad Llywodraeth Cymru i ohirio’r broses o lacio cyfyngiadau yn sylweddol am oddeutu pedair wythnos wedi chwalu gobeithion llawer o sectorau, yn enwedig lletygarwch, a oedd yn amlwg wedi gobeithio gallu dychwelyd i fasnachu'n gynharach ar ôl y 15 mis anodd, trychinebus rydym wedi’u cael, ac er mwyn i fusnesau oroesi drwy gydol y cyfyngiadau cyfredol, mae'n hanfodol bellach fod cymorth ychwanegol yn dod ar gael yn gyflym. Fodd bynnag, sylwais yn y gyllideb atodol, a gawsom neithiwr, mai hyd at ddiwedd y mis hwn yn unig y mae cyllid wedi'i ddyrannu i fusnesau—hyd at fis Mehefin. Felly, Weinidog, fel mater o frys, a wnewch chi ateb fy ngalwad heddiw i ddarparu cymorth ariannol ychwanegol i fusnesau Cymru y tu hwnt i ddiwedd y mis hwn?

Thank you for the question, and I very much am looking forward to finding that common ground on which we can work collaboratively in the future, and congratulations on your appointment to what is an absolutely fascinating and wonderful portfolio, which I know you'll enjoy. 

Welsh Government has been really keen to provide the absolute best possible package of support for businesses right through the course of the pandemic, and, as a result, we've already announced and committed around £2.5 billion in financial support, and that safeguarded 160,000 Welsh jobs. Clearly, we're very mindful of the impact of the continued restrictions on certain sectors of the economy, which is why my colleague the education Minister recently announced an additional £2.5 million being made available to compensate those businesses, such as indoor attractions and wedding venues, who are still affected by the staged transition to alert level 1. The supplementary budget sets out the allocations which have been made to date. However, you'll be aware that, in the final budget, I did earmark up to £200 million of additional support for businesses. So, there is certainly some funding left to allocate, and I know that my colleague the Minister for Economy is speaking to officials about what schemes might look like in the future, and I know that he'll be keen to provide as much information as soon as possible. 

Diolch am eich cwestiwn, ac edrychaf ymlaen yn fawr at ddod o hyd i'r tir cyffredin y gallwn weithio'n gydweithredol arno yn y dyfodol, a llongyfarchiadau ar eich apwyntiad i bortffolio cwbl gyfareddol a rhyfeddol y gwn y byddwch yn ei fwynhau.

Mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn awyddus iawn i ddarparu'r pecyn cymorth gorau posibl i fusnesau drwy gydol y pandemig, ac o ganlyniad, rydym eisoes wedi cyhoeddi ac wedi ymrwymo oddeutu £2.5 biliwn mewn cymorth ariannol, gan ddiogelu 160,000 o swyddi yng Nghymru. Yn amlwg, rydym yn ymwybodol iawn o effaith y cyfyngiadau parhaus ar rai sectorau o'r economi, a dyna pam y cyhoeddodd fy nghyd-Aelod, y Gweinidog addysg, yn ddiweddar fod £2.5 miliwn yn ychwanegol yn dod ar gael i ddigolledu'r busnesau hynny, megis atyniadau dan do a lleoliadau priodasau, sy'n dal i gael eu heffeithio gan y newid fesul cam i lefel rhybudd 1. Mae'r gyllideb atodol yn nodi'r dyraniadau a wnaed hyd yma. Fodd bynnag, fe fyddwch yn ymwybodol fy mod wedi clustnodi hyd at £200 miliwn o gymorth ychwanegol i fusnesau yn y gyllideb derfynol. Felly yn sicr, mae rhywfaint o arian ar ôl i'w ddyrannu, a gwn fod fy nghyd-Aelod, Gweinidog yr Economi, yn siarad â swyddogion ynglŷn â sut bethau fydd cynlluniau yn y dyfodol, a gwn y bydd yn awyddus i ddarparu cymaint o wybodaeth â phosibl cyn gynted ag y bo modd.

Well, thank you, Minister. That's reassuring, because Wales's businesses have warned me in no uncertain terms that they fear collapse. Many of them fear collapse unless more financial support is given now by your Government. And, with that in mind, it makes no sense why the Government is perhaps choosing to leave—. Well, I hear what you said, that business won't be left behind, but we're looking forward to seeing some of that support come forward sooner rather than later. The very recent research that we found from the Wales Fiscal Analysis suggested that there's roughly £500 million—and excuse me if I've got that wrong—in unallocated COVID-19 funding, which could be used to kick start Wales's financial recovery by extending the business rate freeze beyond the financial year—which is a great thing, don't get me wrong, but to extend it further—and perhaps with additional incentives. So, Minister, it's also imperative that our businesses are able to bounce back post pandemic. So, what are you going to do to ensure a long-term sustainable financial recovery for businesses and communities?

Wel, diolch, Weinidog. Mae hynny'n galonogol, gan fod busnesau Cymru wedi fy rhybuddio’n blwmp ac yn blaen eu bod yn ofni mynd i’r wal. Mae llawer ohonynt yn ofni y byddant yn mynd i’r wal oni bai bod eich Llywodraeth yn rhoi mwy o gymorth ariannol ar unwaith. Gan gadw hynny mewn cof, nid yw’n gwneud unrhyw synnwyr pam fod y Llywodraeth efallai’n dewis gadael—. Wel, clywaf yr hyn a ddywedwch na fydd busnes yn cael ei adael ar ôl, ond edrychwn ymlaen at weld peth o'r cymorth hwnnw'n cael ei roi yn gynt yn hytrach na’n hwyrach. Awgrymodd yr ymchwil ddiweddar iawn a welsom drwy Dadansoddi Cyllid Cymru fod oddeutu £500 miliwn—a maddeuwch i mi os yw’r ffigur hwnnw’n anghywir gennyf—mewn cyllid COVID-19 heb ei ddyrannu y gellid ei ddefnyddio i roi hwb i adferiad ariannol Cymru drwy barhau i rewi ardrethi busnes y tu hwnt i'r flwyddyn ariannol hon—sy’n beth gwych, peidiwch â chamddeall, ond i ymestyn hynny ymhellach—ac efallai gyda chymhellion ychwanegol. Felly, Weinidog, mae'n hanfodol hefyd fod ein busnesau’n gallu ymadfer ar ôl y pandemig. Felly, beth a wnewch i sicrhau adferiad ariannol cynaliadwy hirdymor i fusnesau a chymunedau?

Well, I'm really pleased we were able to provide that 12-month business rate relief for businesses in the retail, leisure and hospitality sectors here in Wales, which, of course, goes further than what's available to businesses across the border, and actually cost us more than what we received from the UK Government in consequential funding, but that's because we put such a premium on supporting businesses in those sectors, which are largely small and medium-sized enterprises. 

So, we will obviously look to continue to support businesses in any way that we can, and you're absolutely right that there is significant unallocated resource in the COVID reserve. However, that will need to meet needs across Welsh life. So, I would be expecting in the fairly near future to be making further announcements on support for the NHS and further support for local government, should it be needed through the hardship fund and so forth. There are lots of pressures on that additional funding, but I do want to provide reassurance that there will be announcements in respect of COVID funding in various areas in due course.

Wel, rwy'n falch iawn ein bod wedi gallu darparu rhyddhad ardrethi busnes am 12 mis i fusnesau yn y sectorau manwerthu, hamdden a lletygarwch yma yng Nghymru, sydd, wrth gwrs, yn mynd ymhellach na'r hyn sydd ar gael i fusnesau dros y ffin, ac sydd wedi costio mwy i ni na’r hyn a gawsom gan Lywodraeth y DU mewn cyllid canlyniadol, ond mae hynny oherwydd ein bod yn cydnabod pwysigrwydd cefnogi busnesau yn y sectorau hynny, sy'n fentrau bach a chanolig yn bennaf.

Felly yn amlwg, byddwn yn ceisio parhau i gefnogi busnesau mewn unrhyw ffordd y gallwn, ac rydych yn llygad eich lle fod adnoddau sylweddol heb eu dyrannu yn y gronfa COVID wrth gefn. Fodd bynnag, bydd angen i'r rheini ddiwallu anghenion ym mhob agwedd ar fywyd Cymru. Felly, byddwn yn disgwyl gwneud cyhoeddiadau pellach yn y dyfodol eithaf agos ar gymorth i'r GIG a chymorth pellach i lywodraeth leol, pe bai ei angen drwy'r gronfa galedi ac ati. Mae cryn dipyn o bwysau ar y cyllid ychwanegol hwnnw, ond hoffwn roi sicrwydd y bydd cyhoeddiadau’n cael eu gwneud maes o law mewn perthynas â chyllid COVID mewn amryw feysydd.

13:45

I really do welcome that; thank you, Minister. Many of our businesses are still here today, despite that massive damage inflicted by COVID. Of course, I think that is because of the £6 billion in support to Wales from the UK Government. Without that support, I think we all dread to think of the jobs and businesses that would not have been here now and would have been lost.

Now I know that the Welsh Government has claimed to have provided more funding for businesses than actually has been handed over by the UK. We heard Mrs Watson yesterday mention it in this Chamber, reaffirmed by the First Minister. If that is the case, then, without delay, the people of Wales must be given the full picture. Where has this money originated—the additional £400 million? Was it repurposed and how much of this may have been repurposed? How has that left other services, which that money had been repurposed from? How are they going to manage going forward? There are obviously some questions and some clarity needed around that.

But one thing is for certain: it's crucial that hard-hit families, as well as vitally important small and medium-sized businesses, do not foot the bill for the extra spending commitment. So, whilst I welcome that extra money being spent, there is always an opportunity lost in the cost to doing that. What we need is clear understanding. We certainly don't want those burdens, those additional costs, to fall onto families and businesses. So, will you today, Minister, answer these important concerns and will you also rule out any tax rises in the near future that would hamper Wales's financial recovery? Thank you.

Croesawaf hynny’n fawr; diolch, Weinidog. Mae llawer o'n busnesau’n dal i fod yma heddiw, er gwaethaf y niwed enfawr a achoswyd gan COVID. Wrth gwrs, credaf fod hynny oherwydd y £6 biliwn mewn cymorth i Gymru gan Lywodraeth y DU. Heb y cymorth hwnnw, ni chredaf y byddai unrhyw un ohonom yn hoffi meddwl am y swyddi a'r busnesau na fyddent yma yn awr ac a fyddai wedi eu colli.

Nawr, gwn fod Llywodraeth Cymru wedi honni ei bod wedi darparu mwy o arian i fusnesau nag sydd wedi'i roi gan y DU. Clywsom Mrs Watson yn crybwyll hynny ddoe yn y Siambr hon, a chafodd ei ailddatgan gan y Prif Weinidog. Os yw hynny'n wir, yna, yn ddi-oed, mae’n rhaid rhoi'r darlun llawn i bobl Cymru. O ble y daeth yr arian hwn—y £400 miliwn ychwanegol? A gafodd ei addasu at ddibenion gwahanol a faint ohono a allai fod wedi ei addasu at ddibenion gwahanol? Beth y mae hynny wedi’i olygu i wasanaethau eraill, y gwasanaethau yr aethpwyd â’r arian hwn oddi arnynt er mwyn ei ddefnyddio at ddiben gwahanol? Sut y maent yn mynd i ymdopi wrth symud ymlaen? Yn amlwg, mae rhai cwestiynau i’w gofyn ac mae angen rhywfaint o eglurder mewn perthynas â hynny.

Ond mae un peth yn sicr: mae'n hanfodol nad yw teuluoedd sydd wedi’u taro'n galed, yn ogystal â busnesau bach a chanolig hanfodol bwysig, yn talu'r bil am yr ymrwymiad i wariant ychwanegol. Felly, er fy mod yn croesawu’r ffaith bod arian ychwanegol yn cael ei wario, mae cyfle’n cael ei golli bob amser yn sgil y gost o wneud hynny. Yr hyn sydd ei angen arnom yw dealltwriaeth glir. Yn sicr, nid ydym am i'r beichiau hynny, y costau ychwanegol hynny, gwympo ar deuluoedd a busnesau. Felly, a wnewch chi ateb y pryderon pwysig hyn heddiw, Weinidog, ac a wnewch chi hefyd ddiystyru unrhyw godiadau treth yn y dyfodol agos a fyddai’n llesteirio adferiad ariannol Cymru? Diolch.

I thank you for those questions. I always aim to be as absolutely transparent as I can be and I'll give my commitment to be as transparent as I possibly can be in the course of this Senedd as well. That's one of the reasons why we published three supplementary budgets in the course of last year. We were the only part of the UK to do that, because it was important to me that people understood where the money was coming from and where we were allocating it to.

In terms of repurposing funding, in the last financial year, I undertook an exercise with colleagues across Government to scrutinise their budgets and explore what could be returned to the centre to support the COVID response. That came forward with around £0.25 billion of repurposed funding. You'll find the details of that in our previous supplementary budgets, but largely it was in relation to activities that could no longer take place because of restrictions. So, they weren't cuts in the traditional sense, if you like, there.

But we've also been fortunate; because of decisions take here, things have cost us less to deliver, which has meant that we've been able to deliver more. A good example, I think, is our test, trace, protect system, which has been delivered by local authorities, by health boards and other public service partners here in Wales, and has delivered excellent value for money on top of being a really top-class service. Those are the kinds of decisions that we took here that allowed us to get a service for less financial outlay, but also a good service, and then allowed us to repurpose additional funding elsewhere.

We've said really, really clearly in our manifesto that we would not be looking to raise Welsh rates of income tax for as long as the economic crisis continues, and certainly we are absolutely in that crisis at the moment.

Diolch am eich cwestiynau. Rwyf bob amser yn ceisio bod mor gwbl dryloyw ag y gallaf, ac rwy’n ymrwymo i fod mor dryloyw ag y gallaf drwy gydol tymor y Senedd hon hefyd. Dyna un o'r rhesymau pam y gwnaethom gyhoeddi tair cyllideb atodol y llynedd. Ni oedd yr unig ran o'r DU i wneud hynny, oherwydd roedd yn bwysig i mi fod pobl yn deall o ble roedd yr arian yn dod a ble roeddem yn ei ddyrannu.

O ran addasu cyllid at ddibenion gwahanol, yn y flwyddyn ariannol ddiwethaf, cyflawnais ymarfer gyda chyd-Aelodau ar draws y Llywodraeth i graffu ar eu cyllidebau ac archwilio’r hyn y gellid ei ddychwelyd i'r canol er mwyn cefnogi’r ymateb i COVID. Arweiniodd hynny at oddeutu £0.25 biliwn o gyllid wedi'i addasu at ddibenion gwahanol. Gallwch weld manylion hwnnw yn ein cyllidebau atodol blaenorol, ond i raddau helaeth, roedd yn ymwneud â gweithgarwch nad oedd modd ei gynnal mwyach oherwydd y cyfyngiadau. Felly, nid oeddent yn doriadau yn yr ystyr draddodiadol, os mynnwch.

Ond rydym hefyd wedi bod yn ffodus; oherwydd penderfyniadau a wnaed yma, mae pethau wedi costio llai inni eu cyflawni, sydd wedi golygu ein bod wedi gallu cyflawni mwy. Enghraifft dda, rwy'n credu, yw ein system profi, olrhain, diogelu, a ddarparwyd gan awdurdodau lleol, gan fyrddau iechyd a phartneriaid gwasanaethau cyhoeddus eraill yma yng Nghymru, ac mae wedi sicrhau gwerth rhagorol am arian yn ogystal â bod yn wasanaeth o’r radd flaenaf. Dyna'r mathau o benderfyniadau a wnaed gennym yma a ganiataodd inni gael gwasanaeth am lai o wariant ariannol, ond gwasanaeth da hefyd, a chaniatáu inni addasu cyllid ychwanegol at ddibenion gwahanol mewn mannau eraill wedyn.

Rydym wedi dweud yn glir iawn yn ein maniffesto na fyddem yn ceisio codi cyfraddau treth incwm Cymru cyhyd ag y bydd yr argyfwng economaidd yn parhau, ac yn sicr, rydym ynghanol yr argyfwng hwnnw ar hyn o bryd.

Llefarydd Plaid Cymru, Llyr Gruffydd.

Plaid Cymru spokesperson, Llyr Gruffydd.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Gaf i achub ar y cyfle fan hyn i'ch llongyfarch chi ac i roi ar y record yn ffurfiol fy llongyfarchion i chi ar eich penodi yn Weinidog yn y Llywodraeth bresennol? Rwy'n edrych ymlaen yn fawr iawn i gysgodi eich gwaith chi yn ystod y Senedd yma.

Mae yna sawl haen o weinyddiaeth gyhoeddus newydd wedi cael eu creu yma yng Nghymru dros y blynyddoedd diwethaf. Un o'r rheini, wrth gwrs, yw'r byrddau gwasanaethau cyhoeddus, sy'n deillio o Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Nawr, un gwendid amlwg yn fframwaith y Ddeddf, ac wrth greu'r byrddau gwasanaethau cyhoeddus yma, yw'r diffyg trefniadau ariannu clir a chyson ar gyfer y byrddau hyn. O ystyried pwysigrwydd y byrddau gwasanaethau cyhoeddus fel prif gerbyd cyflawni'r Ddeddf llesiant ar lawr gwlad yng Nghymru, ac o gofio bod aelodaeth y byrddau yma yn debyg iawn, bron iawn yn union yr un fath, ar draws Cymru, a bod yr un cyfrifoldebau statudol ganddyn nhw, mae'r diffyg trefn gyllido gyson, genedlaethol a diffyg mynediad i gronfeydd cyfun yn rhyfeddol, efallai, a dweud y gwir. Ond mae'n rhyfeddach fyth hefyd, wrth gwrs, o ystyried bod rhai o'r endidau eraill, fel y byrddau partneriaeth rhanbarthol ac, mae'n debyg, y cyd-bwyllgorau corfforedig arfaethedig, yn mynd i fod yn gweithredu ar sail wahanol. Felly, gaf i ofyn beth yw'ch bwriad chi yn gynnar yn eich tymor fel Gweinidog i fynd i'r afael â'r anghysondeb yna?

Thank you very much, Llywydd. May I take this opportunity to congratulate you and put on record my formal congratulations to you on your appointment as Minister in the current Government? I look forward very much to shadowing your work during this Senedd term.

Several layers of public administration have been created anew in Wales over the past few years. One of those is the public services boards, emerging from the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. One clear weakness in the framework of the Act and in the creation of the public services boards is the lack of consistent financial arrangements for these boards. Given the importance of the public services boards as the main vehicle of the delivery of the well-being Act on the ground in Wales, and bearing in mind that the membership of the boards is very similar, or is almost exactly the same, across Wales, and that they have the same statutory responsibility, the lack of a consistent, national financial approach and lack of access to joint funds is shocking. It's even stranger bearing in mind that some of the other entities, such as the regional partnership boards and the proposed corporate joint committees, also will be operating on a different basis. So, may I ask what your intention is, early in your term as Minister, to tackle this inconsistency?

13:50

Thank you for the question and your warm words welcoming me to this particular role. Again, I look very much forward to finding those areas of common ground that we can work on together.

In terms of public services boards and the other statutory boards that we have in Wales, you'll be familiar that there was a review carried out by the Welsh Government, reporting towards the end of last year, and that review set out some of those challenges that you've described in terms of the funding arrangements and the perceived duplication of some of the roles of the boards. But the report was very, very clear that any change should absolutely come from the ground up, rather than being imposed by the Welsh Government.

My immediate priorities within the local government side of my portfolio are the successful delivery of the decisions on the boundary reviews, and then also the successful delivery of the subordinate legislation underneath the Local Government and Elections (Wales) Act 2021. But I've been thinking about what the priorities will be moving towards the end of the year, and absolutely, looking at public services boards and the other boards in terms of their roles and how they're supported and so on will be important. That's a conversation that I've yet to open with local government and others, although I did have the opportunity to talk to Alun Michael about his views on this. But I feel, at this point, before I set out any way forward, I have to have those conversations and do some listening, clearly taking on board everything that you've said this afternoon too.

Diolch am eich cwestiwn a'ch geiriau caredig yn fy nghroesawu i'r rôl benodol hon. Unwaith eto, edrychaf ymlaen yn fawr at ddod o hyd i'r tir cyffredin y gallwn weithio arno gyda'n gilydd.

O ran byrddau gwasanaethau cyhoeddus a'r byrddau statudol eraill sydd gennym yng Nghymru, fe fyddwch yn ymwybodol fod adolygiad wedi'i gynnal gan Lywodraeth Cymru, a adroddodd ei ganfyddiadau oddeutu diwedd y llynedd, ac roedd yr adolygiad hwnnw'n nodi rhai o'r heriau a ddisgrifiwyd gennych mewn perthynas â'r trefniadau cyllido a'r canfyddiad fod rhai o rolau'r byrddau yn cael eu dyblygu. Ond roedd yr adroddiad yn nodi’n glir iawn y dylai unrhyw newid ddod o'r gwaelod i fyny, yn hytrach na chael ei orfodi gan Lywodraeth Cymru.

Fy mlaenoriaethau uniongyrchol mewn perthynas ag elfen lywodraeth leol fy mhortffolio yw gweithredu’r penderfyniadau ar yr adolygiadau o ffiniau yn llwyddiannus, yna cyflawni'r is-ddeddfwriaeth o dan Ddeddf Llywodraeth Leol ac Etholiadau (Cymru) 2021 yn llwyddiannus hefyd. Ond rwyf wedi bod yn meddwl beth fydd y blaenoriaethau wrth agosáu at ddiwedd y flwyddyn, ac yn sicr, bydd edrych ar rolau byrddau gwasanaethau cyhoeddus a'r byrddau eraill a sut y cânt eu cefnogi ac ati yn bwysig. Mae’n sgwrs nad wyf wedi’i chael eto gyda llywodraeth leol ac eraill, er imi gael cyfle i siarad ag Alun Michael am ei farn ynglŷn â hyn. Ond ar hyn o bryd, cyn imi ddisgrifio unrhyw ffordd ymlaen, teimlaf fod yn rhaid imi gael y sgyrsiau hynny a gwneud rhywfaint o wrando, gan ystyried popeth rydych wedi'i ddweud y prynhawn yma wrth gwrs.

Well, lucky Alun Michael, I say. There we are. I'm sure there'll be others that you will be talking to.

Wel, mae Alun Michael yn ddyn lwcus. Dyna ni. Rwy'n siŵr y byddwch yn siarad â phobl eraill hefyd.

Mae, wrth gwrs, y pwynt yma wedi dod yn glir yn sgil adroddiad gan y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus, pwyllgor trawsbleidiol, ar ddiwedd y Senedd ddiwethaf, wnaeth edrych ar roi'r Ddeddf llesiant ar waith. Roedd y pwyllgor yn dweud bod, ac rwy'n dyfynnu, 

'trefniadau cyllido anghyson ar gyfer Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus yn cyfyngu ar ba mor effeithiol y gallent fod.'

Mae'n 'aneffeithlon', ac nid oes cyfiawnhad dros hynny. Felly, tra ei bod hi'n rhywbeth rwyf i yn ei werthfawrogi ac yn deall eich bod chi'n awyddus i'r alwad ddod o'r gwaelod i fyny, wrth gwrs, natur y Ddeddf oedd bod y dictad yn dod o'r top i lawr ynglŷn â chreu'r byrddau yma yn y lle cyntaf. Felly, byddwn i yn gobeithio'n fawr fod hwn yn rhywbeth y byddwch chi yn ei gymryd o ddifrif a, gobeithio, yn ceisio ei gysoni. 

Ond dim on un rhan o'r hyn y gwnaeth y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus ei ddisgrifio fel, a dwi'n dyfynnu eto, 

'tirwedd gymhleth a biwrocrataidd cyrff partneriaeth a llu o ofynion deddfwriaethol ac adrodd' 

yw'r byrddau gwasanaethau cyhoeddus yma. Ac, wrth gwrs, yr ychwanegiad diweddaraf i'r darlun yma fydd y cyd-bwyllgorau corfforedig, y CJCs. Wrth roi tystiolaeth i'r pwyllgor ar gyfer yr ymchwiliad hwnnw, mi wnaeth un o uwchgyfarwyddwyr eich adran chi ddweud, a dwi'n dyfynnu:

Of course, this point has come about as a result of the Public Accounts Committee, a cross-party committee, at the end of the last Senedd, which looked at the implementation of the well-being of future generations Act. The committee said that the

'inconsistent funding arrangements for Public Services Boards limit their effectiveness.'

It's 'inefficient', and there is no justification for that. So, whilst I appreciate and understand that you're eager to work from the bottom up, the nature of the Act was that the diktat came from the top down, in terms of creating these boards in the first place. So, I would very much hope that this would be something that you would take seriously and seek to address.

But, of course, it's only one part of the work that the Public Accounts Committee described as a 

'complex and bureaucratic landscape of partnership bodies and plethora of legislative and reporting requirements'

in terms of the PSBs. And, of course, the latest addition to this landscape will be the corporate joint committees, the CJCs. In providing evidence to the committee for that inquiry, one of the senior directors of your department stated, and I quote:

'in the longer term, we would envisage some of those...partnerships, some of those other structures, becoming redundant, actually, because the CJCs will be taking a much more powerful overview—and a much wider overview as they settle in—that will begin to pick up some of that work of the other partnerships.'

'yn y tymor hwy, byddem yn rhagweld y byddai rhai o'r partneriaethau hynny, rhai o'r strwythurau eraill, yn dod yn ddiangen mewn gwirionedd, gan y bydd gan y cyd-bwyllgorau corfforedig drosolwg llawer mwy pwerus—a throsolwg llawer ehangach wrth iddynt ymsefydlu—a fydd yn dechrau mynd i’r afael â rhywfaint o waith y partneriaethau eraill.'

Rydych chi wedi cyffwrdd ar hynny, efallai, yn eich ateb blaenorol, ond efallai y gallwch chi ddweud wrthym ni, felly, pa bartneriaethau a strwythurau ŷch chi'n rhagweld bydd yn cael eu gwneud yn redundant dros y cyfnod nesaf. Ac yn wir, yr awgrym wedyn yw mai'r bwriad yw amsugno llawer o'r strwythurau yma i mewn i'r CJCs yn y pen draw, a bod hynny'n rhyw fath o aildrefnu llywodraeth leol a gwasanaethau cyhoeddus drwy'r drws cefn.

You've perhaps touched on this in your previous response, but perhaps you could tell us what partnerships and structures you anticipate being made redundant over the ensuing period. And, indeed, the suggestion then is that the intention is to merge many of these structures into the CJCs ultimately, and that that is some sort of reorganisation of local government and public services through the back door.

That's certainly not the intention. You'll know that the initial focuses of work for the CJCs, when they are up and running, will be along the lines of regional and local—across those local boundaries—development in terms of economic development, and also planning. These are areas that are not currently the responsibility of public services boards, the regional partnership boards and so forth. But I'm absolutely, genuinely keen and open to have these discussions about how the boards can be made to work more effectively in future and to ensure that any changes to their responsibilities are done in partnership with those who sit on those boards. But CJCs are absolutely not a mechanism at this point for making those kinds of changes that you describe, because I think they'll be first and foremost trying to get to grips with those important items, such as economic development, that they will need to work on together. So, obviously I'll be keen to familiarise myself with the work of the Public Accounts Committee on this, alongside the other reports, and to have those discussions with public services boards, regional partnership boards and others before coming to a way forward.

Yn sicr, nid dyna'r bwriad. Fe wyddoch y bydd gwaith cychwynnol y cyd-bwyllgorau corfforedig, pan fyddant yn weithredol, yn digwydd ar ffurf datblygiad rhanbarthol a lleol—ar draws y ffiniau lleol hynny—o ran datblygu economaidd, a chynllunio hefyd. Mae'r rhain yn feysydd nad ydynt ar hyn o bryd yn rhan o gyfrifoldeb y byrddau gwasanaethau cyhoeddus, y byrddau partneriaeth rhanbarthol ac ati. Ond rwy'n wirioneddol awyddus ac agored i gael y trafodaethau hyn ynglŷn â sut y gellir sicrhau bod y byrddau’n gweithio'n fwy effeithiol yn y dyfodol ac i sicrhau y gwneir unrhyw newidiadau i'w cyfrifoldebau mewn partneriaeth â'r rheini sy'n aelodau o'r byrddau hynny. Ond nid yw cyd-bwyllgorau corfforedig yn fecanwaith ar hyn o bryd ar gyfer gwneud y mathau hynny o newidiadau a ddisgrifiwch, gan y credaf y byddant, yn gyntaf oll, yn ceisio mynd i'r afael â'r eitemau pwysig hynny, fel datblygu economaidd, y bydd angen iddynt weithio arnynt gyda’i gilydd. Felly, yn amlwg, byddaf yn awyddus i ymgyfarwyddo â gwaith y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus ar hyn, ochr yn ochr â'r adroddiadau eraill, a chael y trafodaethau hynny gyda’r byrddau gwasanaethau cyhoeddus, byrddau partneriaeth rhanbarthol ac eraill cyn penderfynu ar ffordd ymlaen.

13:55

Diolch. Dyw'r Llywodraeth ddim wedi ymateb yn ffurfiol i'r adroddiad eto. Dwi'n meddwl mai'r bwriad oedd gofyn i'r Llywodraeth bresennol ymateb gan fod yr adroddiad wedi dod ar ddiwedd y Senedd ddiwethaf. Ac wrth gwrs, o gofio'ch rôl allweddol chi nawr yng nghyd-destun gwasanaethau lleol a chyllid hefyd, byddwn i'n gobeithio eich bod chi'n rhan o'r drafodaeth wrth ymateb i hynny, a dwi'n gobeithio bod hynny ddim wedi mynd ar goll yn holl waith y Llywodraeth. 

Peth arall oedd yn dod yn glir yn adroddiad y pwyllgor ar gyflawniad y Ddeddf oedd, er ein bod ni wedi deddfu, wrth gwrs, i greu ffordd o weithio yma yng Nghymru sy'n seiliedig ar ddatblygu cynaliadwy ar y dull ymataliol—preventative approach—ac yn y blaen, y gwir amdani yw bod y drefn ariannu yn unrhyw beth ond cynaladwy. Mae'r adroddiad yn cydnabod effaith degawd o fesurau llymder gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig sydd wedi rhedeg llawer o'r gwasanaethau cyhoeddus i'r llawr, i bob pwrpas. Mae'n dweud yn yr adroddiad:

Thank you. The Government hasn't formally responded to the report as of yet. I think the intention was to ask the current Government to respond because the report was published at the end of the last Senedd. And given your key role now in the context of local services and finance, too, I would hope that you would be part of that discussion in responding to that. I hope that that's not gone missing in all of the work of the Government. 

Another thing that became clear in the committee's report on the delivery of the Act was that, although we legislated to create a way of working here in Wales that is based on sustainable development and the preventative approach, and so on and so forth, the truth of the matter is that the funding system is anything but sustainable. The report recognises the impact of a decade of austerity imposed by the UK Government, which has run many of our public services to the ground, to all intents and purposes. It states in the report:

'Legislation which requires public bodies to plan for future generations is more difficult to implement properly if budgets are guaranteed for as little as one year at a time.'

'Mae deddfwriaeth sy’n ei gwneud yn ofynnol i gyrff cyhoeddus gynllunio ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol yn anos ei gweithredu’n briodol os caiff cyllidebau eu gwarantu am gyn lleied â blwyddyn ar y tro.’

Tra'n cydnabod heriau amlwg y setliadau annigonol ariannol, diffygiol, rydyn ni wedi eu cael o gyfeiriad Llundain, mae'r pwyllgor yn gosod yr her i'r Llywodraeth i wneud yr hyn sy'n bosib i fuddsoddi yn ein gwasanaethau cyhoeddus ni, wrth gwrs, er mwyn cyflawni'r Ddeddf ac uchelgais y Ddeddf. Felly, y cwestiwn dwi eisiau ei gloi arno fe yw: a fydd y Llywodraeth yma, ac a fyddwch chi fel Gweinidog, yn gwrthod gweinyddu mwy o lymder dros y bum mlynedd nesaf ac yn defnyddio dulliau creadigol i arwain adferiad sy'n cael ei yrru gan fuddsoddiad? Hynny yw, sut fyddwch chi fel Llywodraeth yn gwarchod pobl Cymru rhag mwy o doriadau trwy eich gweithredoedd ac nid dim ond trwy eich geiriau?

Whilst recognising the clear challenges of the inadequate and deficient settlements that we've had from London, the committee does set a challenge to Government to do what it can to invest in our public services in order to deliver the ambitions of the Act. So, the question I'd like to close on is: will this Government, and will you as Minister, refuse to implement more austerity over the next five years and use creative approaches to lead a recovery that is driven by investment? That is, how will you as a Government protect the people of Wales from further cuts through your actions, not just through your words?

Thank you very much for that question. I share your concern and the concerns that you've described about one-year settlements and what that means for the difficulty in planning and having sustainable approaches to services. So, I'm really pleased to be able to say that we do expect, finally, the long-awaited comprehensive spending review later this year. We would expect it to be a three-year spending review, and that will give Welsh Government the chance then to implement a three-year budget moving forward and to give that three-year confidence to partners who need it, in local government and elsewhere as well. I think that's something that can be really positive, going forward. 

It does concern me when we consider what the Chancellor said in his March budget about the financial outlook for the future. Certainly it doesn't seem, for next year particularly, that we will be looking at a particularly positive settlement. So, things could change. Inevitably, the UK Government is going to be facing some of the same challenges that we are in terms of demand on the health service, the need to support and continue to support businesses and so forth. It remains to be seen what the UK Government does in its three-year comprehensive spending review, but it's absolutely our intent to provide that kind of certainty and also to continue to provide that protection as far as we can for the NHS and for local government, recognising the role that they play in providing services to people in our communities.

I'm really looking forward to bringing forward a debate before the end of term, very much in the way in which we've done over the last couple of years. And of course, you'll remember it's been led by the Finance Committee in the previous years so that the committee could reflect on the evidence gathered. Unfortunately, this year, we're not quite there yet with the committees, but I'm still keen to bring forward that debate to hear colleagues' priorities for the three years forthcoming.   

Diolch yn fawr iawn am eich cwestiwn. Rwy'n rhannu eich pryder a'r pryderon rydych wedi'u disgrifio am setliadau un flwyddyn a’r hyn y mae hynny'n ei olygu o ran yr anhawster i gynllunio a chael dulliau cynaliadwy o ymdrin â gwasanaethau. Felly, rwy'n falch iawn o allu dweud o'r diwedd ein bod yn disgwyl yr adolygiad cynhwysfawr o wariant hirddisgwyliedig yn nes ymlaen eleni. Byddem yn disgwyl iddo fod yn adolygiad o wariant tair blynedd, a bydd hynny'n rhoi cyfle i Lywodraeth Cymru weithredu cyllideb tair blynedd wrth symud ymlaen a rhoi hyder tair blynedd i bartneriaid sydd ei angen, mewn llywodraeth leol ac mewn mannau eraill hefyd. Credaf fod hynny'n rhywbeth a all fod yn wirioneddol gadarnhaol yn y dyfodol.

Mae'n peri pryder i mi pan fyddwn yn ystyried yr hyn a ddywedodd y Canghellor yn ei gyllideb ym mis Mawrth ynglŷn â'r rhagolygon ariannol ar gyfer y dyfodol. Yn sicr, ar gyfer y flwyddyn nesaf yn enwedig, nid yw'n ymddangos y byddwn yn edrych ar setliad arbennig o gadarnhaol. Felly, gallai pethau newid. Yn anochel, bydd Llywodraeth y DU yn wynebu rhai o'r un heriau â ninnau o ran y pwysau ar y gwasanaeth iechyd, yr angen i gefnogi a pharhau i gefnogi busnesau ac ati. Amser a ddengys beth fydd Llywodraeth y DU yn ei wneud yn ei hadolygiad cynhwysfawr o wariant tair blynedd, ond yn sicr, ein bwriad yw darparu'r math hwnnw o sicrwydd a pharhau i ddarparu'r diogelwch hwnnw cyhyd ag y gallwn i'r GIG a llywodraeth leol, gan gydnabod y rôl y maent yn ei chwarae yn darparu gwasanaethau i bobl yn ein cymunedau.

Rwy'n edrych ymlaen yn fawr at gyflwyno dadl cyn diwedd y tymor yn union fel rydym wedi’i wneud dros y flwyddyn neu ddwy ddiwethaf. Ac wrth gwrs, fe fyddwch yn cofio iddi gael ei arwain gan y Pwyllgor Cyllid yn y blynyddoedd blaenorol fel y gallai'r pwyllgor fyfyrio ar y dystiolaeth a gasglwyd. Yn anffodus, eleni, nid ydym wedi cyrraedd y sefyllfa honno eto gyda'r pwyllgorau, ond rwy'n dal yn awyddus i gyflwyno'r ddadl honno er mwyn clywed blaenoriaethau fy nghyd-Aelodau am y tair blynedd i ddod.

Systemau Pleidleisio Awdurdodau Lleol
Local Authority Voting Systems

3. Sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod awdurdodau lleol yn mabwysiadu'r bleidlais sengl drosglwyddadwy fel system bleidleisio yn sgil Deddf Llywodraeth Leol ac Etholiadau (Cymru) 2021 yn dod i rym? OQ56641

3. How will the Welsh Government ensure that local authorities adopt the single transferable vote as a voting system as a result of the coming into force of the Local Government and Elections (Wales) Act 2021? OQ56641

The 2021 Act allows principal councils to choose either first-past-the-post or STV. A key principle throughout the 2021 Act is for decisions to be made locally. The Welsh Government should not interfere in that local choice by seeking to ensure councils have got one or other system.

Mae Deddf 2021 yn caniatáu i brif gynghorau ddewis naill ai system y cyntaf i’r felin, neu’r bleidlais sengl drosglwyddadwy. Egwyddor allweddol yn Neddf 2021 drwyddi draw yw y dylid gwneud penderfyniadau’n lleol. Ni ddylai Llywodraeth Cymru ymyrryd yn y dewis lleol hwnnw drwy geisio sicrhau bod cynghorau’n defnyddio’r naill system neu'r llall.

14:00

Wel, os ŷch chi'n disgwyl i awdurdodau lleol wneud hyn o'u gwirfodd, dwi'n meddwl eich bod chi'n twyllo'ch hunan i raddau, Weinidog. Dwi'n meddwl bod angen i'r Llywodraeth yma fod yn rhagweithiol i annog yr awdurdodau lleol i fabwysiadu'r gyfundrefn yma. Felly, ydych chi'n cytuno gyda, er enghraifft, y Gymdeithas Diwygio Etholiadol bod angen gweithio gyda rhai awdurdodau lleol i beilota hyn, efallai? Efallai bod angen creu rhyw fath o gronfa er mwyn rhoi anogaeth iddyn nhw. Mae gwaith addysgu lleol yn angenrheidiol o safbwynt cyfundrefn etholiadol newydd ac yn y blaen a heb fod yr elfennau yma yn eu lle, dyw e jest ddim yn mynd i ddigwydd. Felly, beth dwi eisiau ei glywed ganddoch chi yw: a oes yna fwriad ganddoch chi i fod yn rhagweithiol yn lle eistedd yn ôl, ac yn y pen draw gweld bod yna ddim byd yn digwydd?

Well, if you expect local authorities to do this voluntarily, I think you're kidding yourself to some extent, Minister. I think that the Government needs to be proactive in encouraging the local authorities to adopt this new system. So, do you agree with, for example, the Electoral Reform Society that you need to work with some local authorities to pilot this, perhaps? Perhaps there's a need to create some sort of fund to give them that incentive. There's local educational work to be doing in terms of the new voting system and without those elements being in place, it's just not going to happen. So, what I want to hear from you is whether there is an intention for you to be proactive rather than sitting back and ultimately seeing there's nothing happening.

So, of course the 2021 Act is following the same principle as the Wales 2017 Act did when it gave the Senedd the right to choose its voting system, so it is following that established process which would be applied to us here. But I did have an excellent meeting with the Electoral Reform Society earlier on this week, and they told me about work that they'd done with councillors to understand the appetite for STV amongst councillors here in Wales, and one of the things they reflected on quite significantly was the fact that quite a significant number of councillors didn't know and they didn't feel that they knew enough about STV and knew enough about the implications, how it might work and so forth, to make that decision, so I agreed that there was work that we could be doing jointly to provide information to councillors and to support that education work that the ERS wants to do to ensure that councillors are able to make at least an informed choice about the options available to them.

Wrth gwrs, mae Deddf 2021 yn dilyn yr un egwyddor ag y gwnaeth Deddf Cymru 2017 pan roddodd yr hawl i'r Senedd ddewis ei system bleidleisio, felly dilyn y broses sefydledig honno y byddem yn ei wneud yma. Ond cefais gyfarfod rhagorol gyda'r Gymdeithas Diwygio Etholiadol yn gynharach yr wythnos hon, a dywedasant wrthyf am waith roeddent wedi'i wneud gyda chynghorwyr i ddeall yr awydd am y bleidlais sengl drosglwyddadwy ymhlith cynghorwyr yma yng Nghymru, ac un peth y gwnaethant roi cryn dipyn o sylw iddo oedd y ffaith nad oedd nifer eithaf sylweddol o gynghorwyr yn gwybod nac yn teimlo eu bod yn gwybod digon am y bleidlais sengl drosglwyddadwy nac am y goblygiadau, sut y gallai weithio ac ati, i wneud y penderfyniad hwnnw, felly cytunais fod yna waith y gallem ei wneud ar y cyd i ddarparu gwybodaeth i gynghorwyr ac i gefnogi'r gwaith addysgu y mae'r Gymdeithas Diwygio Etholiadol yn awyddus i’w wneud i sicrhau o leiaf y gall cynghorwyr wneud dewis gwybodus am yr opsiynau sydd ar gael iddynt.

Minister, during my election count in May, council officers and volunteers were verifying and counting ballots for the Senedd constituency vote, the Senedd regional vote, police and crime commissioner election, and votes for council and community council by-elections. Going forward, it's not an unrealistic expectation to see a scenario where every one of these ballots could be counted under a different voting system. Does the Minister agree that this is a scenario that should be avoided, as not only will it lead to confusion amongst the electorate but it will hamper efforts to increase engagement in those democratic processes such as local council elections, that already struggle with voter turnout?

Weinidog, yn ystod y cyfrif etholiadol ym mis Mai, bu swyddogion cynghorau a gwirfoddolwyr yn gwirio ac yn cyfrif pleidleisiau ar gyfer pleidlais etholaethol y Senedd, pleidlais ranbarthol y Senedd, etholiadau comisiynwyr heddlu a throseddu, a phleidleisiau ar gyfer isetholiadau cynghorau a chynghorau cymuned. Yn y dyfodol, nid yw'n afrealistig i ddisgwyl senario lle gallai pob un o'r pleidleisiau hyn gael eu cyfrif o dan system bleidleisio wahanol. A yw'r Gweinidog yn cytuno bod hon yn senario y dylid ei hosgoi, oherwydd nid yn unig y bydd yn arwain at ddryswch ymhlith yr etholwyr, bydd hefyd yn llesteirio ymdrechion i gynyddu'r nifer sy'n cymryd rhan yn y prosesau democrataidd hynny megis etholiadau cynghorau lleol, lle ceir anhawster eisoes i annog pobl i bleidleisio?

I think there is perhaps a tendency to overstate the complexities and the likelihood of voter confusion, because as you say, voters are already able to cope with a variety of voting systems, and as you've described, voters have different approaches in Senedd, UK parliamentary, and police and crime commissioner elections. So, the counting system under STV might be complicated, but the voting process certainly isn't in terms of ranking your candidates using one, two, three and so on, and it is important that ballot papers have clear instructions for voters as to how to cast their votes. So, I don't think that necessarily it will be beyond the wit of voters to be able to use a number of different systems when casting their ballots.

Credaf efallai fod tuedd i orbwysleisio’r cymhlethdodau a'r tebygolrwydd o ddrysu pleidleiswyr, oherwydd fel y dywedwch, mae pleidleiswyr eisoes yn gallu ymdopi ag amrywiaeth o systemau pleidleisio, ac fel rydych wedi disgrifio, mae gan bleidleiswyr wahanol ymagweddau yn etholiadau’r Senedd, etholiadau seneddol y DU, ac etholiadau’r comisiynwyr heddlu a throseddu. Felly, efallai fod y system gyfrif o dan drefn y bleidlais sengl drosglwyddadwy yn gymhleth, ond yn sicr, nid yw'r broses bleidleisio’n gymhleth o ran gosod eich ymgeiswyr yn eu trefn gan ddefnyddio un, dau, tri ac ati, ac mae'n bwysig fod gan bapurau pleidleisio gyfarwyddiadau clir ar gyfer pleidleiswyr ynglŷn â sut i fwrw eu pleidleisiau. Felly, ni chredaf o reidrwydd y bydd defnyddio nifer o wahanol systemau wrth fwrw eu pleidleisiau y tu hwnt i allu’r pleidleiswyr.

Can I ask the Minister to look at the number of spoilt ballot papers we had the length and breadth of Wales when we had the Senedd elections? But I can think of no worse electoral system than STV. Can I ask the Minister to look at the size of the wards and results from the Scottish council elections, which were held under STV? Can the Minister provide information to the public, not just to councils, on exactly how STV works? Because I think people talk about STV a lot and everybody says how wonderful it is until people start looking at it.

A gaf fi ofyn i'r Gweinidog edrych ar nifer y papurau pleidleisio a ddifethwyd ledled Cymru pan gawsom etholiadau’r Senedd? Ond ni allaf feddwl am system etholiadol waeth na’r bleidlais sengl drosglwyddadwy. A gaf fi ofyn i'r Gweinidog edrych ar faint y wardiau a chanlyniadau etholiadau cyngor yr Alban, a gynhaliwyd o dan drefn y bleidlais sengl drosglwyddadwy? A all y Gweinidog ddarparu gwybodaeth i'r cyhoedd, nid i'r cynghorau yn unig, ynglŷn â sut yn union y mae’r bleidlais sengl drosglwyddadwy yn gweithio? Oherwydd credaf fod pobl yn sôn llawer am y bleidlais sengl drosglwyddadwy ac mae pawb yn dweud pa mor wych yw hi hyd nes y bydd pobl yn dechrau edrych arni.

So, in terms of the Scottish council elections, I'm not aware of any problems that we've had in 2017 or 2012, but it is absolutely the case that 2007 was a very difficult year for those particular elections, which did combine the elections for the Scottish Parliament and local government on the same day. But I think the consensus is that those problems arose mainly because they were combined on a single ballot paper, and introduced a series of significant innovations on the same day, so namely the single-sided parliamentary ballot paper, electronic counting and the new STV voting system for local government. So, I think it is incumbent on us to look at experiences elsewhere to learn from the positive, but also obviously more difficult experiences, which I think that Scotland seems to have managed to have resolved.

O ran etholiadau cyngor yr Alban, nid wyf yn ymwybodol o unrhyw broblemau rydym wedi'u cael yn 2017 neu 2012, ond mae'n hollol wir fod 2007 yn flwyddyn anodd iawn o ran yr etholiadau hynny, a oedd yn cyfuno etholiadau ar gyfer Senedd yr Alban a llywodraeth leol ar yr un diwrnod. Ond credaf mai'r consensws yw bod y problemau hynny wedi codi'n bennaf oherwydd iddynt gael eu cyfuno ar un papur pleidleisio, a'u bod wedi cyflwyno cyfres o ddatblygiadau arloesol sylweddol ar yr un diwrnod, sef y papur pleidleisio seneddol un ochr, cyfrif electronig a system bleidleisio newydd y bleidlais sengl drosglwyddadwy ar gyfer llywodraeth leol. Felly, credaf ei bod yn ddyletswydd arnom i edrych ar brofiadau mewn mannau eraill i ddysgu o'r profiadau cadarnhaol, ond hefyd, yn amlwg, o'r profiadau anos y credaf fod yr Alban wedi llwyddo i'w datrys yn ôl pob golwg.

14:05
Effaith Ariannol COVID-19 ar Awdurdodau Lleol
The Financial Effect of COVID-19 on Local Authorities

4. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o effaith ariannol COVID-19 ar awdurdodau lleol yng Nghymru? OQ56630

4. What assessment has the Minister made of the financial effect of COVID-19 on local authorities in Wales? OQ56630

My ministerial colleagues and I have had regular discussions with local government leaders on the effect of the pandemic, including the financial impacts. Welsh Government officials have worked with local government finance directors to understand the sector’s needs, and we've responded with significant support, with funding of more than £1 billion. 

Mae fy nghyd-Weinidogion a minnau wedi cael trafodaethau rheolaidd gydag arweinwyr llywodraeth leol ar effaith y pandemig, gan gynnwys yr effeithiau ariannol. Mae swyddogion Llywodraeth Cymru wedi gweithio gyda chyfarwyddwyr cyllid llywodraeth leol i ddeall anghenion y sector, ac rydym wedi ymateb gyda chymorth sylweddol, a gwerth mwy na £1 biliwn o gyllid.

Thank you, Minister. I'd like to take this opportunity to thank local council workers for going above and beyond during the pandemic. Rhondda Cynon Taf's budget hasn't only been hit by the costs of COVID—we also have a bill of £12 million for the landslide remedial works in Tylorstown, and let's not forget millions to enhance culverts and drainage systems following the dreadful floods.

Our forefathers in Rhondda worked their fingers to the bone to make this country rich, many paying the ultimate price of coal. It wouldn't be fair to expect our communities to cover the costs to make our coal tips safe. I was proud to stand on a manifesto that committed to a coal tip safety Act, and I welcome the support from both Welsh Government and the UK Government for the work so far. Will the Minister continue to work closely with UK Government Ministers to ensure we receive the much-needed financial support?

Diolch, Weinidog. Hoffwn achub ar y cyfle hwn i ddiolch i weithwyr cynghorau lleol am fynd y tu hwnt i’r galw yn ystod y pandemig. Nid yn unig fod cyllideb Rhondda Cynon Taf wedi’i tharo gan gostau COVID—mae gennym fil o £12 miliwn hefyd am waith adfer wedi’r tirlithriad yn Tylorstown, ac nad anghofier y miliynau i wella cwlfertau a systemau draenio yn dilyn y llifogydd ofnadwy.

Gweithiodd ein cyndadau yn y Rhondda eu bysedd at yr asgwrn i wneud y wlad hon yn gyfoethog, gyda llawer yn talu'r pris eithaf ei gellid ei dalu am y glo. Ni fyddai'n deg disgwyl i'n cymunedau dalu costau sicrhau bod ein tomenni glo yn ddiogel. Roeddwn yn falch o sefyll ar faniffesto a oedd yn ymrwymo i Ddeddf diogelwch tomenni glo, ac rwy'n croesawu'r gefnogaeth gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU i'r gwaith hyd yn hyn. A wnaiff y Gweinidog barhau i weithio'n agos gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU i sicrhau ein bod yn cael y cymorth ariannol mawr ei angen?

I'd like to echo Buffy Williams's admiration and thanks for local government workers who, as she said, have gone absolutely above and beyond through the course of the pandemic, and keep doing so as we try and move through this current period as well.

It is absolutely the case that communities such as the one Buffy represents have played an incredibly important part in our history, and sacrificed a great deal as a result of it. The coal tip legacy that we have here in Wales is exactly that—it's a legacy, and it's something that the UK Government also needs to play its part in helping resolve. There is a large piece of work going on that looks at coal tip safety across Wales and coal tip remediation, to explore what work needs to be done there, but that work, I have to say, is a huge piece of work. It will span 10 years and it will take a lot of financial resources, too, so we are trying to work with the UK Government to secure funding to support us with that work. The First Minister wrote to the Prime Minister on 19 March proposing ways that we could move forward on that. He is currently awaiting a response, but it's something that we will continue to press the UK Government to work with us constructively on. 

Hoffwn adleisio edmygedd a diolch Buffy Williams i weithwyr llywodraeth leol sydd, fel y dywedodd, wedi mynd ymhell y tu hwnt i’r galw drwy gydol y pandemig, ac maent yn parhau i wneud hynny wrth inni geisio symud drwy'r cyfnod presennol hefyd.

Mae'n hollol wir fod cymunedau fel yr un y mae Buffy yn ei chynrychioli wedi chwarae rhan anhygoel o bwysig yn ein hanes, ac wedi aberthu llawer iawn o ganlyniad i hynny. Etifeddwyd y tomenni glo sydd gennym yma yng Nghymru, ac mae’r broblem yn rhywbeth y mae angen i Lywodraeth y DU hefyd chwarae ei rhan yn helpu i’w datrys. Mae cryn dipyn o waith yn mynd rhagddo i edrych ar ddiogelwch tomenni glo ledled Cymru ac adfer tomenni glo, i archwilio pa waith y mae angen ei wneud yn hynny o beth, ond mae'r gwaith hwnnw, mae'n rhaid imi ddweud, yn sylweddol iawn. Bydd yn cymryd 10 mlynedd i’w gwblhau ac yn galw am lawer o adnoddau ariannol hefyd, felly rydym yn ceisio gweithio gyda Llywodraeth y DU i sicrhau cyllid i'n cefnogi gyda'r gwaith hwnnw. Ysgrifennodd y Prif Weinidog at Brif Weinidog y DU ar 19 Mawrth i argymell ffyrdd y gallem symud ymlaen ar hynny. Mae’n dal i aros am ymateb ar hyn o bryd, ond mae'n rhywbeth y byddwn yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU i weithio’n adeiladol arno gyda ni.

Let me join also in paying tribute to the hard work of local authorities during this time, and pay credit to all the efforts made by those at the front face of this, but also to those behind the scenes in those support services who have been doing things like balancing the books to ensure that the services have been able to continue and support our communities. 

One of the issues this pandemic has shone a light on is the preparedness of governments at all levels for events of national crisis and significance. So in light of this, what funding will you make available to local authorities to enable them to be fully prepared for similar events in the future?

Gadewch i minnau hefyd dalu teyrnged i waith caled awdurdodau lleol yn ystod y cyfnod hwn, a rhoi clod am yr holl ymdrechion a wnaed gan y rheini ar y rheng flaen, ond hefyd i'r rheini y tu ôl i'r llenni yn y gwasanaethau cymorth sydd wedi bod yn gwneud pethau fel mantoli'r cyfrifon i sicrhau bod y gwasanaethau wedi gallu parhau i gefnogi ein cymunedau.

Un mater y mae'r pandemig hwn wedi taflu goleuni arno yw parodrwydd llywodraethau ar bob lefel ar gyfer argyfyngau cenedlaethol sylweddol. Felly, yng ngoleuni hyn, pa gyllid y byddwch yn ei ddarparu i awdurdodau lleol i'w galluogi i fod yn hollol barod ar gyfer digwyddiadau tebyg yn y dyfodol?

Thank you for raising this issue. We do have a civil contingencies unit within the Welsh Government, and work is under way to examine the preparations and planning of all parts of Welsh Government in terms of what we need to do alongside partners for future pandemics, learning from our experiences during this one. Of course, funding forms part of those considerations, but it is dependent on the upcoming comprehensive spending review in terms of providing that certainty through multi-year budgets. I do think, moving forward, we have really, really strong foundations on which to build. The work that we've done in partnership with local authorities and through our support in the local government COVID hardship fund has really been, I think, exemplary in many ways in terms of meeting local communities' needs. So, we'll need to find ways in which we can continue to build on what we have so that we are ready for anything that requires a civil contingencies response. Of course, we fervently hope that there is not another pandemic, but absolutely, we need to prepare for everything. 

Diolch am godi'r mater hwn. Mae gennym uned argyfyngau sifil yn Llywodraeth Cymru, ac mae gwaith yn mynd rhagddo ar archwilio paratoadau a chynlluniau pob rhan o Lywodraeth Cymru mewn perthynas â'r hyn sydd angen i ni ei wneud ochr yn ochr â phartneriaid ar gyfer pandemigau yn y dyfodol, gan ddysgu o'n profiadau yn ystod y pandemig hwn. Wrth gwrs, mae cyllid yn rhan o'r ystyriaethau hynny, ond mae'n dibynnu ar yr adolygiad cynhwysfawr o wariant sydd ar y ffordd o ran darparu'r sicrwydd drwy gyllidebau aml-flwyddyn. Wrth symud ymlaen, credaf fod gennym seiliau cryf iawn i adeiladu arnynt. Mae'r gwaith a wnaethom mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol a thrwy ein cymorth gyda’r gronfa galedi COVID ar gyfer llywodraeth leol wedi bod yn rhagorol mewn sawl ffordd yn fy marn i o ran diwallu anghenion cymunedau lleol. Felly, bydd angen inni ddod o hyd i ffyrdd y gallwn barhau i adeiladu ar yr hyn sydd gennym fel ein bod yn barod am unrhyw beth sy'n galw am ymateb argyfwng sifil. Wrth gwrs, rydym yn mawr obeithio na fydd pandemig arall, ond yn sicr, mae angen inni baratoi ar gyfer popeth.

COVID has undoubtedly had a big impact on public finances and local authorities have been no exception. The way in which the public sector has come together and given up resources to help in the fight against the pandemic has been inspiring. I'm also aware that some councils in Wales have been unable to spend some of their budgets, as operations have ceased or been curtailed in certain sectors. For example, I'm aware of some community councils who have built up significant reserves as the things that they normally spend money on, they haven't been able to because those have been on stop. Is there any advice that this Government can issue to councils, whether it county or community, about the use of reserves in mitigating against the impact of reduced income in other areas, and easing the burden on council tax payers? 

Heb os, mae COVID wedi cael effaith sylweddol ar gyllid cyhoeddus ac nid yw awdurdodau lleol wedi bod yn eithriad. Mae'r ffordd y mae'r sector cyhoeddus wedi dod at ei gilydd ac wedi darparu adnoddau i helpu gyda’r frwydr yn erbyn y pandemig wedi bod yn ysbrydoledig. Rwy'n ymwybodol hefyd nad yw rhai cynghorau yng Nghymru wedi gallu gwario peth o'u cyllidebau gan fod gweithgarwch wedi'i atal neu ei gwtogi mewn rhai sectorau. Er enghraifft, rwy'n ymwybodol fod gan rai cynghorau cymuned gronfeydd sylweddol wrth gefn gan nad ydynt wedi gallu gwario arian ar y pethau yr arferant wario arnynt am fod y rheini ar stop. A oes unrhyw gyngor y gall y Llywodraeth hon ei roi i gynghorau sir neu gymuned ynglŷn â defnyddio cronfeydd wrth gefn i liniaru effaith llai o incwm mewn meysydd eraill, a lleddfu'r baich ar y bobl sy’n talu’r dreth gyngor?

14:10

Thank you for raising that important issue. We've been really conscious of lost income for local authorities in particular and, as a result, Welsh Government has provided £190.5 million to support local government in terms of lost income. And that includes lost income from adult social services for which they would normally make a charge, other services such as planning where they might look to make income, services such as theatres, which lots of local authorities run, and catering services, and so forth. So, we worked really closely with local government, and that figure of £190.5 million was identified. And we were able to provide the support there to meet that cost. And we've also provided additional funding for local government to recognise the fact that they have not been able to collect all of the council tax that they would have normally collected as well. So, we've been able to support local authorities in that respect.

Of course, if there is additional income now in reserve, I think it could be an opportunity for local authorities and those local town and community councils to be considering what their contribution might be as we move into the recovery, and what their own local communities are telling them that they would like to see that investment in.

Diolch am godi'r mater pwysig hwn. Rydym wedi bod yn ymwybodol iawn o incwm a gollwyd gan awdurdodau lleol yn enwedig, ac o ganlyniad, mae Llywodraeth Cymru wedi darparu £190.5 miliwn i gefnogi llywodraeth leol gydag incwm a gollwyd. Ac mae hynny'n cynnwys incwm a gollwyd o wasanaethau cymdeithasol i oedolion y byddent fel arfer yn codi tâl amdanynt, gwasanaethau eraill fel cynllunio lle gallent fod yn disgwyl gwneud incwm, gwasanaethau fel theatrau, y mae llawer o awdurdodau lleol yn eu rhedeg, a gwasanaethau arlwyo ac ati. Felly, buom yn gweithio'n agos iawn gyda llywodraeth leol, a nodwyd y ffigur hwnnw o £190.5 miliwn. A bu modd inni ddarparu'r cymorth i dalu'r gost honno. Ac rydym hefyd wedi darparu cyllid ychwanegol i lywodraeth leol i gydnabod y ffaith nad ydynt wedi gallu casglu'r holl dreth gyngor y byddent fel arfer wedi'i chasglu ychwaith. Felly, rydym wedi gallu cefnogi awdurdodau lleol yn y ffordd honno.

Wrth gwrs, os oes incwm ychwanegol wrth gefn bellach, credaf y gallai fod yn gyfle i awdurdodau lleol a'r cynghorau tref a chymuned lleol ystyried beth y gallai eu cyfraniad fod wrth inni gychwyn ar yr adferiad, a beth y mae eu cymunedau lleol eu hunain yn dweud wrthynt yr hoffent weld buddsoddi ynddo.

Cymorth Busnes
Business Support

5. Pa ystyriaeth a roddodd Llywodraeth Cymru i gymorth busnes yng Nghymru wrth ddrafftio ei chyllideb ar gyfer 2021-22? OQ56627

5. What consideration did the Welsh Government give to business support in Wales when drafting its 2021-22 budget? OQ56627

Our package of business support is the most generous available anywhere in the UK, and we have provided more in business support than we've received from the UK Government in respect of support in England. I have earmarked up to £200 million of additional business support in 2021-22 to respond to the evolving changes of the pandemic.

Ein pecyn o gymorth i fusnesau yw'r mwyaf hael yn unrhyw le yn y DU, ac rydym wedi darparu mwy mewn cymorth i fusnesau nag a gawsom gan Lywodraeth y DU mewn perthynas â’r cymorth yn Lloegr. Rwyf wedi clustnodi hyd at £200 miliwn o gymorth ychwanegol i fusnesau yn 2021-22 i ymateb i newidiadau sy'n esblygu o'r pandemig.

Thank you. Given that one of the Welsh Government's responsibilities is business development, you would expect the Welsh Government to also contribute some of its own money above the additional UK Government funding. Despite the First Minister's denials, a restaurant owner in north Wales ineligible for the Welsh Government's latest funding stated that he had stabbed them in the back. Another hospitality business e-mailed: 'I spoke to Mark Drakeford when he visited Wrexham Lager brewery. He told me there would be a restart grant for when my pub reopens, another grant because my pub could not open due to not having outdoor space, and a further grant for operating on 17 May. I've just checked Business Wales' website only to find I'm not eligible for any grants at all'. He subsequently found out he may be able to apply for a grant of £2,500, which he said does not compare to England's equivalent grant of £8,000. 

Another described the Welsh Government's grant announcement as a slap in the face. Another told me: 'We were promised by Mark Drakeford that money had been set aside and would be promptly distributed as soon as Government had been voted in, but haven't received any funding. Another said: 'The last round of grants covered us up to the end of March. The latest grants cover from May to June. What happened to April when we were still closed?' Simply repeating the First Minister's claim that Welsh Government has provided the most generous package of business support in the UK is an insult to these and the many other of these businesses who have contacted me and other Members. What, if anything, have you got to say to them? What are you going to do about it?  

Diolch. O ystyried bod datblygu busnes yn un o gyfrifoldebau Llywodraeth Cymru, byddech yn disgwyl i Lywodraeth Cymru gyfrannu peth o’i harian ei hun hefyd yn ychwanegol at y cyllid ychwanegol gan Lywodraeth y DU. Er bod y Prif Weinidog yn gwadu hynny, dywedodd perchennog bwyty yng ngogledd Cymru, nad oedd yn gymwys i gael cyllid diweddaraf Llywodraeth Cymru, ei fod wedi eu bradychu. E-bostiodd busnes lletygarwch arall i ddweud: 'Siaradais â Mark Drakeford pan ymwelodd â bragdy Wrexham Lager. Dywedodd wrthyf y byddai grant ailgychwyn ar gael pan fyddai fy nhafarn yn ailagor, grant arall am na allai fy nhafarn agor oherwydd nad oedd ganddi ofod yn yr awyr agored, a grant pellach ar gyfer gweithredu ar 17 Mai. Rwyf newydd wirio gwefan Busnes Cymru a darganfod nad wyf yn gymwys i gael unrhyw grantiau o gwbl'. Darganfu wedi hynny y gallai wneud cais am grant o £2,500, gan ddweud nad yw hynny'n cymharu â’r grant cyfatebol o £8,000 yn Lloegr.

Disgrifiodd un arall gyhoeddiad Llywodraeth Cymru am y grantiau fel slap yn ei wyneb. Dywedodd un arall wrthyf: ‘Cawsom addewid gan Mark Drakeford fod arian wedi'i neilltuo ac y byddai'n cael ei ddosbarthu'n gyflym cyn gynted ag y byddai’r Llywodraeth wedi'i hethol, ond nid ydym wedi derbyn unrhyw gyllid.’ Dywedodd un arall: 'Roedd y rownd ddiweddaraf o grantiau yn ein cefnogi tan ddiwedd mis Mawrth. Mae'r grantiau diweddaraf ar gyfer mis Mai i fis Mehefin. Beth ddigwyddodd i fis Ebrill, pan oeddem yn dal ar gau?' Mae dim ond ailadrodd honiad y Prif Weinidog fod Llywodraeth Cymru wedi darparu’r pecyn mwyaf hael o gymorth i fusnesau yn y DU yn sarhad ar y rhain a’r llu o fusnesau eraill sydd wedi cysylltu â mi ac Aelodau eraill. Beth, os unrhyw beth, sydd gennych i'w ddweud wrthynt? Beth rydych chi'n mynd i'w wneud yn ei gylch?

I have to say to Mark Isherwood it's more than a claim—it's a fact. Welsh Government has provided the most generous package of business support, and businesses in north Wales have received over £475 million of support through the economic resilience fund since that was put in place in April 2020. And the support that we've given to the tourism industry in Wales is the most generous in the UK, and that's because of the bespoke arrangements that we have put in place. Now, inevitably, we're not going to be able to reach every single business. However, I can't respond to nameless businesses that you've described in the Chamber without knowing all of the facts. But Welsh Government has recently published a link to all of the support that businesses have received in Wales, and I think that colleagues will find that quite instructive and positive, in terms of being able to look at the businesses in their own communities and constituencies that have received Welsh Government funding. So, as I say, Welsh Government has provided the most generous package of business support. It's designed to complement the UK Government's support through the furlough scheme, and we're very keen that the furlough scheme is extended for as long as it's needed, rather than coming to an end in short order.

Mae'n rhaid imi ddweud wrth Mark Isherwood ei fod yn fwy na honiad—mae'n ffaith. Llywodraeth Cymru sydd wedi darparu’r pecyn mwyaf hael o gymorth i fusnesau, ac mae busnesau yng ngogledd Cymru wedi derbyn dros £475 miliwn o gymorth drwy’r gronfa cadernid economaidd ers ei sefydlu ym mis Ebrill 2020. A’r cymorth rydym wedi’i roi i’r diwydiant twristiaeth yng Nghymru yw'r mwyaf hael yn y DU, ac mae hynny oherwydd y trefniadau pwrpasol rydym wedi'u rhoi ar waith. Nawr, yn anochel, ni fyddwn yn gallu cyrraedd pob busnes. Fodd bynnag, ni allaf ymateb i fusnesau dienw rydych wedi'u disgrifio yn y Siambr heb wybod yr holl ffeithiau. Ond yn ddiweddar, mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi dolen i’r holl gymorth y mae busnesau wedi’i gael yng Nghymru, a chredaf y bydd fy nghyd-Aelodau o’r farn fod hwnnw’n eithaf addysgiadol a chadarnhaol, o ran gallu edrych ar y busnesau sydd wedi derbyn cyllid Llywodraeth Cymru yn eu cymunedau a’u hetholaethau eu hunain. Felly, fel y dywedaf, Llywodraeth Cymru sydd wedi darparu'r pecyn mwyaf hael o gymorth i fusnesau. Fe'i cynlluniwyd i ategu cymorth Llywodraeth y DU drwy'r cynllun ffyrlo, ac rydym yn awyddus iawn i’r cynllun ffyrlo gael ei ymestyn cyhyd ag y bo angen, yn hytrach na’i fod yn dod i ben yn fuan.

14:15
Datgarboneiddio Trafnidiaeth
Decarbonising Transport

Minister, congratulations on your new role. I'd like to ask you:

Weinidog, llongyfarchiadau ar eich rôl newydd. Hoffwn ofyn i chi:

6. Pa ystyriaeth y mae'r Gweinidog wedi'i rhoi i ddatgarboneiddio trafnidiaeth wrth ddyrannu'r gyllideb i'r portffolio newid hinsawdd? OQ56629

6. What consideration has the Minister given to decarbonising transport when allocating the budget to the climate change portfolio? OQ56629

Tackling climate change is at the heart of this Government’s policy making. For example, this year we have provided £275 million of capital funding to support the continued delivery of our metro networks, increased investment in active travel to around £55 million, and allocated £38 million to support the roll-out of electric vehicle charging infrastructure, zero-emission buses, taxis and private hire vehicles.

Mae mynd i'r afael â’r newid yn yr hinsawdd yn ganolog i waith llunio polisi'r Llywodraeth hon. Er enghraifft, eleni, rydym wedi darparu £275 miliwn o gyllid cyfalaf i gefnogi’r gwaith parhaus o gyflawni ein rhwydweithiau metro, cynyddu buddsoddiad mewn teithio llesol i oddeutu £55 miliwn, a dyrannu £38 miliwn i gefnogi’r broses o gyflawni seilwaith gwefru ceir trydan, tacsis, cerbydau hurio preifat a bysiau dim allyriadau.

Thank you, Minister. From 2013 to 2014, Wales replaced the bus services operating grant with the bus services support grant, with funding set at £25 million. This fixed pot of £25 million has not changed since the BSSG's inception, with 10 per cent top-sliced for community transport and a further £100,000 top-sliced as the operators' contribution to running Traveline Cymru, leaving £22.4 million net for local registered bus services in Wales. In contrast, the Scottish Government's bus service operators grant comprises of a core payment and an incentive for the operation of green, environmentally friendly buses. The core payment aims to support operators to keep fares at affordable levels, and networks are more extensive than would otherwise be the case. And the green incentive helps with the additional running costs of low-emission buses, to support their key uptake by operators. I'd like to know, Minister, what discussions have you had with the Minister for Climate Change to provide an incentive through the bus services operating grant to bus companies in Wales to decarbonise their vehicle stock.

Diolch, Weinidog. Rhwng 2013 a 2014, sefydlodd Llywodraeth Cymru y grant cynnal gwasanaethau bysiau yn lle'r grant gweithredwyr gwasanaethau bysiau, gyda lefel y cyllid wedi'i gosod ar £25 miliwn. Nid yw'r pot sefydlog hwn o £25 miliwn wedi newid ers sefydlu'r grant cynnal gwasanaethau bysiau, gyda 10 y cant yn mynd i drafnidiaeth gymunedol a £100,000 yn ychwanegol yn cael ei gymryd fel cyfraniad y gweithredwyr at y gwaith o redeg Traveline Cymru, gan adael £22.4 miliwn net ar gyfer gwasanaethau bysiau cofrestredig lleol yng Nghymru. Mewn cyferbyniad, mae grant gweithredwyr gwasanaethau bysiau Llywodraeth yr Alban yn cynnwys taliad craidd a chymhelliad i weithredu bysiau gwyrdd, ecogyfeillgar. Nod y taliad craidd yw cefnogi gweithredwyr i gadw prisiau ar lefelau fforddiadwy, ac mae’r rhwydweithiau'n fwy helaeth nag y byddent fel arall. Ac mae'r cymhelliad gwyrdd yn helpu gyda chostau ychwanegol rhedeg bysiau allyriadau isel, i sicrhau bod gweithredwyr yn eu defnyddio. Hoffwn wybod, Weinidog, pa drafodaethau rydych wedi'u cael gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd i ddarparu cymhelliant drwy'r grant gweithredwyr gwasanaethau bysiau i gwmnïau bysiau yng Nghymru ddatgarboneiddio eu stoc gerbydau.

Thank you for raising that issue, and I'm really pleased to say that we do have a debate on buses, of course, later on this afternoon, where some of these issues can be explored in more depth with the Minister with responsibility for transport. But decarbonisation of transport is critical, and, as I've described, some of the investment that we are making is specifically in zero-emission buses, so that the services are able to operate in a way that is more in line with our ambitions for tackling climate change. And throughout the pandemic, we've provided the bus industry here in Wales with significant funding to ensure that it kept going through the pandemic, knowing how important that service is for many key workers to get to their place of employment. So, our support for the bus industry has been significant. It's still here today, thanks to the support that we've given it through the pandemic, but that's not to say that there can't be and shouldn't be change in future, both in terms of ensuring a more carbon efficient service, but also a service that is just more responsive to the demands of our particular communities and one that is alongside our ambitions, really, for social justice. So, the current system, because of the deregulation of the bus industry, means that some of the places where buses are most needed aren't well served, but areas where people are able to pay more tend to get a better service, unfortunately.

Diolch am godi'r mater hwn, ac rwy'n falch iawn o ddweud bod gennym ddadl ar fysiau yn nes ymlaen y prynhawn yma wrth gwrs lle gellir archwilio rhai o'r materion hyn yn fanylach gyda'r Gweinidog sy’n gyfrifol am drafnidiaeth. Ond mae datgarboneiddio trafnidiaeth yn hollbwysig, ac fel rwyf wedi disgrifio, mae peth o'r buddsoddiad a wnawn mewn bysiau dim allyriadau yn benodol, fel bod y gwasanaethau'n gallu gweithredu mewn ffordd sy'n cyd-fynd yn well â'n huchelgeisiau ar gyfer mynd i'r afael â’r newid hinsawdd. A thrwy gydol y pandemig, rydym wedi darparu cyllid sylweddol i'r diwydiant bysiau yma yng Nghymru i sicrhau ei fod yn parhau i weithredu yn ystod y pandemig, gan y gwyddom pa mor bwysig yw'r gwasanaeth hwnnw i lawer o weithwyr allweddol allu cyrraedd eu gweithle. Felly, mae ein cymorth i'r diwydiant bysiau wedi bod yn sylweddol. Mae'n dal i fod yma heddiw, diolch i'r cymorth rydym wedi'i roi drwy gydol y pandemig, ond nid yw hynny'n golygu na ellir ac na ddylid gwneud newidiadau yn y dyfodol, mewn perthynas â sicrhau gwasanaeth mwy effeithlon o ran carbon, ond hefyd gwasanaeth sydd ychydig yn fwy ymatebol i ofynion ein cymunedau penodol ac un sy’n cyd-fynd â'n huchelgeisiau ar gyfer cyfiawnder cymdeithasol mewn gwirionedd. Felly, mae'r system bresennol, o ganlyniad i ddadreoleiddio'r diwydiant bysiau, yn golygu nad yw rhai o'r lleoedd lle mae fwyaf o angen bysiau yn cael eu gwasanaethu'n dda, ond mae ardaloedd lle gall pobl dalu mwy yn tueddu i gael gwell gwasanaeth, yn anffodus.

Gweinidog, mae etholwyr wedi cysylltu â mi yn dweud eu bod nhw'n ei chael hi'n anodd iawn, yn Nhreganna yng Nghaerdydd, i fynd ar y beic nôl ac ymlaen i'r ysgol, oherwydd diffyg lonydd beic. Pa asesiad mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud, o ran datgarboneiddio trafnidiaeth, ar gyfer cyllid i Lwybrau Diogel i'r Ysgol ar gyfer cynghorau fel cyngor Caerdydd? Diolch yn fawr.

Minister, constituents have been in touch with me saying that they find it very difficult, in Canton in Cardiff, to travel by bike back and forth to school, because of an absence of cycle lanes. What assessment has the Welsh Government made, in terms of decarbonising transport, of funding for Safe Routes to School for councils such as Cardiff council? Thank you.

Welsh Government has provided, over recent years, significant funding for councils for Safe Routes to School, Safe Routes in Communities, and also our active travel funding. At the start of the previous Senedd, we were only investing around £16 million a year in active travel, but, as I said, investment now has increased to around £55 million, showing the constant and increased priority that we are giving to active travel, for all the reasons that you described, but also in terms of our clean air ambitions as well.

Mae Llywodraeth Cymru wedi darparu cyllid sylweddol dros y blynyddoedd diwethaf i gynghorau ar gyfer Llwybrau Diogel i'r Ysgol, Llwybrau Diogel mewn Cymunedau, yn ogystal â’n cyllid teithio llesol. Ar ddechrau’r Senedd flaenorol, oddeutu £16 miliwn y flwyddyn yn unig a fuddsoddid gennym mewn teithio llesol, ond fel y dywedais, mae buddsoddiad bellach wedi cynyddu i oddeutu £55 miliwn, gan ddangos y flaenoriaeth gyson a chynyddol rydym yn ei rhoi i deithio llesol am yr holl resymau a nodwyd gennych, ond hefyd mewn perthynas â’n huchelgeisiau aer glân hefyd.

14:20
Fformiwla Ariannu Awdurdodau Lleol
The Local Authority Funding Formula

7. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo i adolygiad annibynnol o'r fformiwla bresennol ar gyfer ariannu awdurdodau lleol yng Nghymru? OQ56642

7. Will the Minister commit to an independent review of the current formula for funding local authorities in Wales? OQ56642

Yes. The funding formula is developed and maintained jointly with local government. If local government, through the collective voice of the Welsh Local Government Association, has proposals for different approaches or wants a formal review of the formula, then it is open for it to propose this. 

Gwnaf. Mae'r fformiwla ariannu’n cael ei datblygu a'i chynnal ar y cyd â llywodraeth leol. Os oes gan lywodraeth leol, drwy lais cyfunol Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, gynigion ar gyfer gwahanol ddulliau neu os ydynt yn awyddus i gael adolygiad ffurfiol o'r fformiwla, mae croeso iddynt gynnig hyn.

Thank you, Minister. I appreciate the response. I raise this with you as I have some grave concerns that the current funding formula is no longer fit for purpose. It was put in place many years ago—we know the history of that—and it may have been right for that time, but I don't believe that it's right for the situation that we're in now. 

As a past long-standing council leader, I have seen the growing disparity between funding and reserves of various councils and have argued that the system is out of date and requires review. We currently see variations in funding per capita from £1,000 to over £1,700 per person, with an expectation for lower funded councils to just keep turning to increases in council tax to block the shortfalls and this isn't sustainable. Minister, do you believe that recognising rurality, sparsity and the increased unit cost of delivering services in large rural authorities will be fundamental in any revised formula or method of funding local authorities?

Diolch, Weinidog. Rwy'n gwerthfawrogi'r ymateb. Codaf hyn gyda chi gan fod gennyf rai pryderon difrifol nad yw'r fformiwla ariannu gyfredol yn addas at y diben mwyach. Fe'i rhoddwyd ar waith sawl blwyddyn yn ôl—gwyddom hanes hynny—ac efallai ei bod yn iawn bryd hynny, ond ni chredaf ei bod yn iawn ar gyfer y sefyllfa rydym ynddi bellach.

Fel rhywun a fu’n arweinydd cyngor am amser maith, rwyf wedi gweld y gwahaniaeth cynyddol rhwng cyllid a chronfeydd wrth gefn amryw o gynghorau ac rwyf wedi dadlau bod y system wedi dyddio a bod angen ei hadolygu. Ar hyn o bryd, rydym yn gweld amrywio cyllid y pen o'r boblogaeth o £1,000 i dros £1,700 y pen, gyda disgwyl y bydd cynghorau sy’n cael llai o gyllid yn parhau i droi at godiadau yn y dreth gyngor i wneud iawn am y diffygion, ac nid yw hyn yn gynaliadwy. Weinidog, a ydych yn credu y bydd cydnabod natur wledig, teneurwydd poblogaeth a chost uned uwch darparu gwasanaethau mewn awdurdodau gwledig mawr yn hollbwysig mewn unrhyw fformiwla neu ddull diwygiedig o ariannu awdurdodau lleol?

Well, this funding formula is developed in consultation with local government to ensure that there is fair treatment of different factors, and, of course, the independent members of the distribution sub-group are there to ensure that there is no bias in favour of or against the interests of any particular authority, and they also, of course, identify technical issues. But it is the case that the formula seeks to take on board a range of things. So, you'll know from Monmouthshire that one of the reasons that Monmouthshire receives a lower settlement grant than others is due to the higher relative ability that you have to raise council tax compared to other councils, and that data used in the settlement reflects that Monmouthshire has a relatively smaller amount of deprivation than other Welsh areas, and I think that considering deprivation in areas and our need to provide services is absolutely key to the formula. But it does mean also that, in 2021-22, Monmouthshire's settlement increased by 3.9 per cent, and that was actually above the Welsh average. So, when you pull lots of factors together, you do get these different responses. But I think tackling deprivation is absolutely key and I wouldn't want any change to a formula to be moving away from that.

Wel, mae'r fformiwla ariannu hon yn cael ei datblygu mewn ymgynghoriad â llywodraeth leol i sicrhau bod gwahanol ffactorau'n cael eu trin yn deg, ac wrth gwrs, mae aelodau annibynnol yr is-grŵp dosbarthu yno i sicrhau nad oes tuedd o blaid neu yn erbyn buddiannau unrhyw awdurdod penodol, ac maent, wrth gwrs, yn nodi materion technegol. Ond mae'n wir fod y fformiwla'n ceisio ystyried ystod o bethau. Felly, fe fyddwch yn gwybod yn sir Fynwy mai un o'r rhesymau pam fod sir Fynwy'n cael setliad grant is nag eraill yw oherwydd y gallu mwy yn gymharol sydd gennych i godi’r dreth gyngor o gymharu â chynghorau eraill, a bod y data a ddefnyddir yn y setliad yn adlewyrchu’r ffaith bod gan sir Fynwy lai o amddifadedd o gymharu ag ardaloedd eraill o Gymru, a chredaf fod ystyried amddifadedd mewn ardaloedd a'n hangen i ddarparu gwasanaethau yn gwbl allweddol i'r fformiwla. Ond golyga hefyd, yn 2021-22, fod setliad sir Fynwy wedi cynyddu 3.9 y cant, ac roedd hynny’n uwch na chyfartaledd Cymru. Felly, pan fyddwch yn tynnu nifer o ffactorau ynghyd, rydych yn cael yr ymatebion gwahanol hyn. Ond credaf fod mynd i'r afael ag amddifadedd yn gwbl allweddol ac ni fyddwn yn dymuno gweld unrhyw newid i fformiwla yn symud oddi wrth hynny.

Yn olaf, cwestiwn 8, Janet Finch-Saunders.

Finally, question 8, Janet Finch-Saunders.

Meysydd Polisi nad ydynt wedi'u Datganoli
Non-devolved Policy Areas

8. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ganran cyllideb Llywodraeth Cymru ar gyfer 2021-22 sy'n cael ei gwario ar feysydd polisi nad ydynt wedi'u datganoli? OQ56624

8. Will the Minister make a statement on the percentage of the Welsh Government's budget for 2021-22 that is spent on areas of policy that are not devolved? OQ56624

The Welsh Government only invests in line with the priorities voted upon by the people of Wales. This has included the need to invest to address historic and consistent underinvestment by the UK Government in critical areas such as broadband and rail infrastructure.

Dim ond yn unol â'r blaenoriaethau y mae pobl Cymru yn pleidleisio drostynt y mae Llywodraeth Cymru yn buddsoddi. Mae hyn wedi cynnwys yr angen i fuddsoddi i fynd i'r afael â thanfuddsoddi hanesyddol a chyson gan Lywodraeth y DU mewn meysydd hanfodol fel band eang a’r seilwaith rheilffyrdd.

Thank you, Minister. On 19 May 2021, the First Minister admitted himself to the Senedd that:

'We don't have all the powers that would be necessary, let alone all of the funding that would be necessary to include a universal basic income for the whole of Wales'.

So, pardon my astonishment, then, that the Welsh Government so soon into this new Senedd has already started to spend resources on a non-devolved area of policy. Now, whilst the First Minister may think that he has the ability to design an experiment that will allow you to test the claims that are made for UBI, every single penny that is invested and minute of time spent by officials on this pursuit of a socialist utopia is simply quite unjustifiable. In fact, Wales would be a step closer to being a communist state should your concept of giving every person a fixed amount of money every month become a reality. So, will you as Minister state how much resources have you agreed to allow to be allocated to fund work related to UBI this financial year? Diolch.

Diolch, Weinidog. Ar 19 Mai 2021, cyfaddefodd y Prif Weinidog ei hun wrth y Senedd:

'Nid oes gennym yr holl bwerau a fyddai’n angenrheidiol, heb sôn am yr holl arian a fyddai’n angenrheidiol i gynnwys incwm sylfaenol cyffredinol i Gymru gyfan'.

Felly, maddeuwch fy syndod fod Llywodraeth Cymru, mor gynnar yn nhymor y Senedd newydd hon eisoes wedi dechrau gwario adnoddau ar faes polisi nad yw wedi’i ddatganoli. Nawr, er efallai fod y Prif Weinidog yn meddwl bod ganddo'r gallu i lunio arbrawf a fydd yn caniatáu ichi brofi'r honiadau a wneir am incwm sylfaenol cyffredinol, ni ellir cyfiawnhau ceiniog a fuddsoddir a munud o'r amser a dreulir gan swyddogion ar drywydd yr iwtopia sosialaidd hon. Mewn gwirionedd, byddai Cymru gam yn nes at fod yn wladwriaeth gomiwnyddol pe bai eich cysyniad o roi swm sefydlog o arian i bob unigolyn bob mis yn dod yn realiti. Felly, a wnewch chi fel Gweinidog nodi faint o adnoddau rydych wedi caniatáu iddynt gael eu dyrannu i ariannu gwaith sy'n gysylltiedig ag incwm sylfaenol cyffredinol yn y flwyddyn ariannol hon? Diolch.

Well, of course, universal basic income is about alleviating poverty, and that is absolutely the interest of the Welsh Government. It's also about giving people more control over their lives and having a positive impact on their mental health and their well-being—all things that we would want to achieve here in Wales. We've followed pilots across the world very closely and with interest, and we think that there is the opportunity to test a version here.

Of course, we are not testing a version for the entire population. We're thinking about a cohort of people, potentially care leavers, who I think are some of the most vulnerable people and the people who are most deserving of us supporting them, and finding creative ways and innovative ways to support those individuals. So, we're looking closely at models that have been drawn up elsewhere; we're looking at the experience of Scotland and other countries across the world. But all of this work is being undertaken in the portfolio of the Minister for Social Justice, and she'll be managing this particular piece of work within her main expenditure group.

Wel, wrth gwrs, mae incwm sylfaenol cyffredinol yn ymwneud â lleddfu tlodi, ac mae hynny’n sicr yn rhywbeth y mae Llywodraeth Cymru yn awyddus i’w wneud. Mae hefyd yn ymwneud â rhoi mwy o reolaeth i bobl dros eu bywydau a chael effaith gadarnhaol ar eu hiechyd meddwl a'u lles—pob un ohonynt yn bethau y byddem am eu cyflawni yma yng Nghymru. Rydym wedi dilyn cynlluniau peilot ledled y byd yn agos iawn a chyda chryn ddiddordeb, a chredwn fod cyfle i brofi fersiwn ohono yma.

Wrth gwrs, nid ydym yn profi fersiwn ar gyfer y boblogaeth gyfan. Rydym yn meddwl am garfan o bobl, pobl sy'n gadael gofal o bosibl, sydd, yn fy nhyb i, yn rhai o'r bobl fwyaf agored i niwed a'r bobl sydd fwyaf teilwng o’n cymorth, a dod o hyd i ffyrdd creadigol a ffyrdd arloesol o gefnogi'r unigolion hynny. Felly, rydym yn edrych yn agos ar fodelau sydd wedi'u llunio mewn mannau eraill; rydym yn edrych ar brofiad yr Alban a gwledydd eraill ar draws y byd. Ond mae'r holl waith hwn yn cael ei wneud ym mhortffolio’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, a hi fydd yn rheoli’r gwaith penodol hwn yn ei phrif grŵp gwariant.

14:25

Diolch i'r Gweinidog.

I thank the Minister.

Before we move on, can I just say that I've noticed a tendency for a proliferation of flag flying behind Members on Zoom this week? It looks as if the R rate on flags is greater than 1 at the moment. Therefore, from next week, no more flags. Otherwise, I'll be tempted to fly the flag of the independent tropical republic of Ceredigion behind me here. [Interruption.] Exactly. So, we move on to a flagless week next week, please.

Cyn inni symud ymlaen, a gaf fi ddweud fy mod wedi sylwi ar dueddiad i chwifio baneri y tu ôl i’r Aelodau ar Zoom yr wythnos hon? Mae'n edrych fel pe bai'r gyfradd R ar faneri yn fwy nag 1 ar hyn o bryd. Felly, o'r wythnos nesaf ymlaen, dim mwy o faneri. Fel arall, byddaf yn cael fy nhemtio i chwifio baner gweriniaeth drofannol annibynnol Ceredigion y tu ôl i mi yma. [Torri ar draws.] Yn union. Felly, symudwn ymlaen i wythnos ddi-faner yr wythnos nesaf, os gwelwch yn dda.

2. Cwestiynau i’r Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a’r Trefnydd
2. Questions to the Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd

The next item is the questions to the Minister for rural affairs, the north, and the Trefnydd, Lesley Griffiths, and the first question is by Rhun ap Iorwerth. 

Yr eitem nesaf yw'r cwestiynau i'r Gweinidog materion gwledig, y gogledd a’r Trefnydd, Lesley Griffiths, a daw’r cwestiwn cyntaf gan Rhun ap Iorwerth.

Y Sector Fwyd yn Ynys Môn
The Food Sector in Ynys Môn

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ymdrechion Llywodraeth Cymru i hybu'r sector fwyd yn Ynys Môn? OQ56632

1. Will the Minister make a statement on Welsh Government efforts to promote the food sector in Ynys Môn? OQ56632

Member
Lesley Griffiths MS 14:26:56
Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd

Last month the £20 million expansion of Mona Island Dairy, backed by Welsh Government funding, was announced. The Welsh Government continues to promote the food and drink sector, and producers from Ynys Môn will have the opportunity to take part in our international showcase, Blas Cymru, later this year.

Y mis diwethaf, cyhoeddwyd y gwaith ehangu gwerth £20 miliwn yn Mona Island Dairy, gyda chymorth cyllid gan Lywodraeth Cymru. Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i hyrwyddo'r sector bwyd a diod, a bydd cynhyrchwyr o Ynys Môn yn cael cyfle i gymryd rhan yn ein harddangosfa ryngwladol, Blas Cymru, yn nes ymlaen eleni.

Diolch, Weinidog. Mi ydych yn gwybod fy mod i wedi tynnu sylw droeon at ddiffyg eiddo priodol ar gyfer cynhyrchu bwyd yn Ynys Môn. Dwi wedi gwthio am fuddsoddiad o'r fath, ac wedi gwerthfawrogi cyfarfodydd efo chi a'ch swyddogion am hyn yn y gorffennol. Ond rydym ni'n dal i weld cwmni ar ôl cwmni yn gorfod 'retrofit-io' unedau busnes er mwyn eu gwneud nhw'n addas ar gyfer cynhyrchu bwyd.

Mae hwn yn sector sy'n gyffrous iawn yn Ynys Môn. Mi wnes i ymweld â ffatri newydd Mona Island Dairy yr wythnos diwethaf. Dwi'n ddiolchgar i'r Llywodraeth am ei chefnogaeth i hwnna. Ond gadewch inni ddefnyddio hwnnw fel springboard, os liciwch chi, ar gyfer trio cael y math o fuddsoddiad dwi'n galw amdano fo mewn lleoliad neu leoliadau lle gallwn ni dyfu'r sector yma—cynhyrchu bwyd a chynhyrchu swyddi o fewn sector sydd mor gyffrous yn Ynys Môn. Dwi'n cynnig eto i gydweithio â'r Llywodraeth i droi hwn yn realiti.

Thank you, Minister. You'll know that I have drawn attention on several occasions to the lack of appropriate property for food production in Ynys Môn. I've pushed for investment of that kind, and I've appreciated meetings with you and officials on this in the past. But we are still seeing company after company having to retrofit business units to make them appropriate for food production.

This is a sector that's very exciting on Ynys Môn. I visited Mona Island Dairy's new factory last week, and I'm very grateful to the Government for the support for that initiative. But let's use this as a springboard for the kind of investment that I'm calling for in premises where we can grow this sector—producing food and generating jobs in a sector that is so exciting in Ynys Môn. I offer again to collaborate with the Government to turn this into a reality.

Diolch. And as you know, we had a brief conversation, I think the last time we met in the Senedd; I'd be very happy to have a further meeting with you. Obviously, the Food Technology Centre in Llangefni is somewhere where we've explored this, and it is absolutely essential that you have the purpose-built units to which you refer, so that we can encourage further innovation. That's a conversation that I will continue to have with all three, actually, of our food technology centres here in Wales.

Diolch. Ac fel y gwyddoch, cawsom sgwrs fer y tro diwethaf inni gyfarfod yn y Senedd, rwy’n credu; rwy’n fwy na pharod i gael cyfarfod pellach gyda chi. Yn amlwg, mae'r Ganolfan Technoleg Bwyd yn Llangefni yn rhywle lle rydym wedi archwilio hyn, ac mae'n gwbl hanfodol fod gennych yr unedau pwrpasol y cyfeiriwch atynt fel y gallwn annog arloesi pellach. Mae honno’n sgwrs y byddaf yn parhau i'w chael gyda'n tair canolfan technoleg bwyd yma yng Nghymru.

Diolch. Trade and industry leaders have welcomed the return of freeports to the UK, and food processing, confectionery, alcoholic drinks and textile sectors may stand to gain most. UK trade deals offer a boost to Welsh businesses, where, for example, Anglesey sea salt, Welsh lamb, Conwy mussels and the Vale of Clwyd Denbigh plum are among 15 iconic Welsh products that could be protected in Japan for the first time as part of the UK-Japan trade deal.

The UK Government is establishing 10 or more freeports around the UK, and wants to establish a freeport in each UK nation. This will require a joined-up approach, with businesses, communities, local authorities and the Welsh Government all coming on board. The UK freeport model encompasses a broad set of measures to stimulate economic activity, while creating jobs and having a regenerative effect on ports, local communities and economies. How would you therefore engage with the the Anglesey freeport steering group, with members from Ynys Môn and across north Wales working to develop an Anglesey Holyhead freeport proposal?    

Diolch. Mae arweinwyr masnach a diwydiant wedi croesawu dychweliad porthladdoedd rhydd i'r DU, ac mae'n bosibl mai’r sectorau prosesu bwyd, melysion, diodydd alcoholig a thecstilau fydd fwyaf ar eu hennill. Mae cytundebau masnach y DU yn cynnig hwb i fusnesau Cymru, lle mae halen môr Ynys Môn, cig oen o Gymru, cregyn gleision Conwy ac eirin Dinbych Dyffryn Clwyd er enghraifft ymhlith y 15 o gynhyrchion eiconig o Gymru a allai gael eu diogelu yn Japan am y tro cyntaf fel rhan o gytundeb masnach y DU-Japan.

Mae Llywodraeth y DU yn sefydlu 10 neu fwy o borthladdoedd rhydd ledled y DU, ac mae'n awyddus i sefydlu porthladd rhydd ym mhob un o wledydd y DU. Er mwyn gwneud hyn, bydd angen dull cydgysylltiedig, gyda busnesau, cymunedau, awdurdodau lleol a Llywodraeth Cymru oll yn chwarae eu rhan. Mae model porthladdoedd rhydd y DU yn cwmpasu set eang o fesurau i ysgogi gweithgarwch economaidd, gan greu swyddi a chael effaith adfywiol ar borthladdoedd, cymunedau lleol ac economïau. Sut felly y byddech yn ymgysylltu â grŵp llywio porthladd rhydd Ynys Môn, gydag aelodau o Ynys Môn a phob rhan o ogledd Cymru yn gweithio i ddatblygu cynnig ar gyfer porthladd rhydd Ynys Môn Caergybi?

Well, at present, no formal offer has been presented to the Welsh Government on a proposed Welsh freeport. But we have been absolutely clear that we cannot accept the proposal that a Welsh freeport would receive just £8 million in financial support while every freeport in England gets £25 million. I'm sure the Member would agree that's completely unacceptable. And Welsh Ministers did write to the UK Treasury, back in February, making that very clear. And we also set out conditions where a joint approach could be taken, but as yet we haven't received a response to that letter. So, it's not possible to take a decision on it unless we have a response from the UK Government.

I'm sure, again, you will agree that the Secretary of State's suggestion that the UK Government might choose to implement a freeport in Wales, without our agreement, represents yet another example of a top-down throwback to pre-devolution economic policy, where the message was, 'In Wales, you'll get what you're given.' And the UK Government need to work with us not against us.

Wel, ar hyn o bryd, nid oes unrhyw gynnig ffurfiol wedi’i gyflwyno i Lywodraeth Cymru ar borthladd rhydd arfaethedig yng Nghymru. Ond rydym wedi nodi’n gwbl glir na allwn dderbyn y cynnig y byddai porthladd rhydd yng Nghymru yn derbyn £8 miliwn yn unig mewn cymorth ariannol tra bo pob porthladd rhydd yn Lloegr yn cael £25 miliwn. Rwy'n siŵr y byddai'r Aelod yn cytuno bod hynny'n gwbl annerbyniol. Ac ysgrifennodd Gweinidogion Cymru at Drysorlys y DU, yn ôl ym mis Chwefror, i nodi hynny'n glir iawn. A gwnaethom nodi amodau hefyd lle gellid gwneud pethau ar y cyd, ond nid ydym wedi derbyn ymateb i'r llythyr hwnnw eto. Felly, ni ellir gwneud penderfyniad ar y mater oni bai ein bod yn cael ymateb gan Lywodraeth y DU.

Rwy'n siŵr, unwaith eto, y byddwch yn cytuno bod awgrym yr Ysgrifennydd Gwladol y gallai Llywodraeth y DU ddewis gweithredu porthladd rhydd yng Nghymru, heb ein cydsyniad, yn enghraifft arall o adlais o'r brig i lawr o bolisi economaidd cyn datganoli, pan fyddem yn clywed y neges, 'Yng Nghymru, fe gewch chi'r hyn a roddir i chi.' Ac mae angen i Lywodraeth y DU weithio gyda ni, nid yn ein herbyn.

14:30
Y Cytundeb Masnach Amlinellol Rhwng Llywodraeth y DU ac Awstralia
The Outline Trade Agreement Between the UK Government and Australia

2. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith y cytundeb masnach amlinellol diweddar rhwng Llywodraeth y DU ac Awstralia ar ffermwyr cig eidion a chig oen yng Ngogledd Cymru? OQ56634

2. What assessment has the Welsh Government made of the impact of the recent outline trade agreement between the UK Government and Australia on North Wales beef and lamb farmers? OQ56634

Thank you. We've worked closely with industry stakeholders to identify any potential impacts on the Welsh agricultural sector. This work underpinned our representations to the UK Government, stating any trade deal must not disadvantage Welsh farmers or compromise our high standards.

Diolch. Rydym wedi gweithio'n agos gyda rhanddeiliaid y diwydiant i nodi unrhyw effeithiau posibl ar sector amaethyddol Cymru. Roedd y gwaith hwn yn sail i'n sylwadau i Lywodraeth y DU, pan ddywedasom na ddylai unrhyw gytundeb masnach roi ffermwyr Cymru dan anfantais na pheryglu ein safonau uchel.

Thank you for that answer, Minister. The in-principle agreement of a new free trade deal with Australia, announced by the UK Government, fails British farmers in the same way it has failed the British fishing industry. It would allow Australia to increase its beef export to the UK by more than 60 times the 2020 levels in the first year, before any tariffs would kick in. This sets a very dangerous precedent for further trade deals with countries such as the US and Canada. And I know that farmers across the North Wales region that I represent are deeply concerned by this.

The deal also threatens food standards, animal welfare regulation and environmental protections, on top of astronomical food miles, which we should be working to reduce in light of the climate emergency. It is vital that produce from Australia is clearly labelled, so we as consumers can make informed choices about the food we buy and the repercussions. What representations has the Welsh Government made to the UK Government on this matter, calling for protections for Welsh farmers and the industry standards we have at present? Thank you. Diolch.

Diolch ichi am yr ateb hwnnw, Weinidog. Mae cytuno 'o ran egwyddor' ar y cytundeb masnach rydd newydd gydag Awstralia, a gyhoeddwyd gan Lywodraeth y DU, yn gwneud cam â ffermwyr Prydain yn yr un modd ag y mae wedi gwneud cam â diwydiant pysgota Prydain. Byddai'n caniatáu i Awstralia gynyddu ei lefelau allforio cig eidion i'r DU fwy na 60 gwaith y lefelau yn 2020 yn y flwyddyn gyntaf, cyn y byddai unrhyw dariffau'n dechrau. Mae hyn yn gosod cynsail peryglus iawn ar gyfer cytundebau masnach pellach â gwledydd fel yr UDA a Canada. A gwn fod ffermwyr ar draws rhanbarth Gogledd Cymru a gynrychiolir gennyf yn pryderu'n fawr am hyn.

Mae'r cytundeb hefyd yn bygwth safonau bwyd, rheoliadau lles anifeiliaid ac amddiffyniadau amgylcheddol, ar ben milltiroedd bwyd astronomegol, y dylem fod yn gweithio i'w lleihau yng ngoleuni'r argyfwng hinsawdd. Mae'n hanfodol fod cynnyrch o Awstralia wedi'i labelu'n glir, fel y gallwn ni fel defnyddwyr wneud dewisiadau gwybodus am y bwyd a brynwn a'r sgil-effeithiau. Pa sylwadau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cyflwyno i Lywodraeth y DU ar y mater hwn, yn galw am amddiffyniadau i ffermwyr Cymru a'r safonau diwydiant sydd gennym ar hyn o bryd? Diolch.

Thank you. Welsh Government officials have worked very closely with our industry stakeholders and other devolved administrations so that we've been able to assess the potential impacts from all ongoing trade negotiations, and obviously that includes the agreement with Australia. I have to say, the entire five years since the European Union referendum, back in June 2016, we have made these points repeatedly and very clear representations to the UK Government for appropriate agricultural safeguards, so that we don't have that very unlevel playing field going forward. I don't think the UK Government were in any doubt about our view regarding the importance of retaining tariffs and quotas on our very sensitive agricultural goods, such as lamb and beef. I've also repeatedly highlighted to the UK Government how this deal could set a precedent. I think you make a very important point: it's not just about the Australia deal, it's about the other trade deals too.

In relation to your question around standards, again, we don't want our very high standards to be undermined by countries that might not have the same high standards as ours. I attend an inter-ministerial group with the Department for Environment, Food and Rural Affairs and other devolved administrations. We've held them probably every six weeks through the last term of Government. The next one now is next Monday—this will be the first one of this term—and we'll be able to reiterate that. If it's taken into account, we will see.

On labelling, again, I think that's really important, because people really understand about provenance now, and they want to know where their food is coming from. So, it's very important that any Australian meat should be clearly labelled at sale, so that people can make those decisions and that it can be distinguished from higher standard produce that will also be on the shelves.

Diolch. Mae swyddogion Llywodraeth Cymru wedi gweithio'n agos iawn gyda'n rhanddeiliaid yn y diwydiant a gweinyddiaethau datganoledig eraill fel ein bod wedi gallu asesu effeithiau posibl yr holl negodiadau masnach sydd ar y gweill, ac yn amlwg mae hynny'n cynnwys y cytundeb ag Awstralia. Mae'n rhaid i mi ddweud, yn y pum mlynedd ers refferendwm yr Undeb Ewropeaidd, yn ôl ym mis Mehefin 2016, ein bod wedi cyflwyno'r pwyntiau hyn dro ar ôl tro ac wedi cyflwyno sylwadau clir iawn i Lywodraeth y DU yn galw am fesurau diogelu amaethyddol priodol fel nad oes gennym gystadleuaeth anghyfartal iawn o'r fath yn y dyfodol. Nid wyf yn credu bod unrhyw amheuaeth gan Lywodraeth y DU ynglŷn â'n safbwynt ar bwysigrwydd cadw tariffau a chwotâu ar ein nwyddau amaethyddol sensitif iawn, megis cig oen a chig eidion. Rwyf hefyd wedi tynnu sylw Llywodraeth y DU droeon at sut y gallai'r cytundeb hwn osod cynsail. Rwy'n credu eich bod yn gwneud pwynt pwysig iawn: nid yw'n ymwneud â chytundeb Awstralia yn unig, mae'n ymwneud â'r cytundebau masnach eraill hefyd.

Mewn perthynas â'ch cwestiwn ynghylch safonau, unwaith eto, nid ydym eisiau i'n safonau uchel iawn gael eu tanseilio gan wledydd nad oes ganddynt yr un safonau uchel â'n rhai ni. Rwy'n mynychu grŵp rhyngweinidogol gydag Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig a gweinyddiaethau datganoledig eraill. Rydym wedi eu cynnal bob chwe wythnos yn ôl pob tebyg drwy gydol tymor diwethaf y Llywodraeth. Bydd y cyfarfod nesaf ddydd Llun nesaf—hwn fydd y cyntaf y tymor hwn—a byddwn yn gallu ailadrodd hynny. Os caiff ei ystyried, fe gawn weld.

Ar labelu, unwaith eto, credaf fod hynny'n bwysig iawn, oherwydd mae pobl yn deall tarddiad yn iawn bellach, ac maent eisiau gwybod o ble y daw eu bwyd. Felly, mae'n bwysig iawn fod unrhyw gig o Awstralia wedi ei labelu'n glir wrth ei werthu, fel y gall pobl wneud y penderfyniadau hynny ac fel y gellir gwahaniaethu rhwng y cynnyrch hwnnw a chynnyrch o safon uwch a fydd ar y silffoedd hefyd.

I did find it interesting that, on a recent visit to a farm with the National Farmers Union and a number of farmers, their significant concerns were not trade agreements but actually areas that you, Minister, have control of, such as nitrate vulnerable zones and the growing threat that TB is posing to their livestock and, therefore, their livelihoods. But that aside, in light of the opportunities that this and future trade deals provide, what additional efforts are you making to promote Welsh beef and lamb overseas?

Ar ymweliad diweddar â fferm gydag Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr a nifer o ffermwyr, roedd yn ddiddorol nad cytundebau masnach oedd yn peri pryder sylweddol iddynt ond yn hytrach y meysydd rydych chi'n eu rheoli, Weinidog, megis parthau perygl nitradau a bygythiad cynyddol TB i'w da byw ac felly i'w bywoliaeth. Ond ar wahân i hynny, yng ngoleuni'r cyfleoedd y mae'r cytundeb hwn a chytundebau masnach y dyfodol yn eu cynnig, pa ymdrechion ychwanegol rydych yn eu gwneud i hyrwyddo cig eidion a chig oen Cymru dramor?

14:35

So, the Welsh Government have provided significant funding to Hybu Cig Cymru. We've worked very closely with them to ensure that we are able to promote our beef and lamb right around the world. Clearly, since the COVID-19 pandemic, we haven't been able to undertake the number of trade visits that we would normally do, although we have done some virtual ones. But, hopefully, we'll be able to continue those trade visits going forward, as we're able to travel. 

Again, we work very closely with other stakeholders to do that, and we also—. You may have heard me say in an earlier answer to Rhun ap Iorwerth that, later this year, we will be holding the unfortunately postponed Blas Cymru. That attracts literally millions of pounds, and Welsh lamb and Welsh beef will be very prominent there too.

Mae Llywodraeth Cymru wedi darparu cyllid sylweddol i Hybu Cig Cymru. Rydym wedi gweithio'n agos iawn gyda hwy i sicrhau ein bod yn gallu hyrwyddo ein cig eidion a'n cig oen ledled y byd. Yn amlwg, ers pandemig COVID-19, nid ydym wedi gallu cynnal y nifer o ymweliadau masnach y byddem yn eu cynnal fel arfer, er ein bod wedi cynnal rhai digwyddiadau rhithwir. Ond gobeithio y gallwn barhau â'r ymweliadau masnach yn y dyfodol, wrth inni allu teithio.

Unwaith eto, rydym yn gweithio'n agos iawn gyda rhanddeiliaid eraill i wneud hynny, ac rydym hefyd—. Efallai eich bod wedi fy nghlywed yn dweud mewn ateb cynharach i Rhun ap Iorwerth y byddwn, yn ddiweddarach eleni, yn cynnal Blas Cymru a ohiriwyd yn anffodus. Mae hwnnw'n denu miliynau o bunnoedd yn llythrennol, a bydd cig oen a chig eidion Cymreig yn amlwg iawn yno hefyd.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Llefarydd y Ceidwadwyr, Samuel Kurtz.

Conservative spokesperson, Samuel Kurtz. 

Diolch, Llywydd. Firstly, can I congratulate the Minister on her reappointment, and I look forward to working towards a fairer and prosperous rural Wales? Minister, at an event in Cardiff as part of Seafood Week in 2016, you announced your intention to double sea aquaculture production by 2020. As the 2019 marine plan and the subsequent 2020 report failed to reference this objective, and figures are a year and a half behind publication, has this policy sunk without a trace?

Diolch, Lywydd. Yn gyntaf, a gaf fi longyfarch y Gweinidog ar ei hailbenodiad, ac edrychaf ymlaen at weithio tuag at Gymru wledig decach a ffyniannus? Weinidog, mewn digwyddiad yng Nghaerdydd fel rhan o Wythnos Bwyd Môr yn 2016, fe gyhoeddoch chi eich bwriad i ddyblu cynhyrchiant dyframaethu morol erbyn 2020. Gan fod cynllun morol 2019 ac adroddiad dilynol 2020 wedi methu cyfeirio at yr amcan hwn, a chan fod y ffigurau flwyddyn a hanner ar ei hôl hi, a yw'r polisi hwn wedi suddo heb adael ei ôl?

Welcome to Samuel Kurtz on his appointment, and I look forward to you shadowing me. I think, regardless of what Rebecca says, I think this is a very exciting portfolio too and I'm sure you'll enjoy it.

It hasn't; we still have that policy. Clearly, we have had some issues with our seafood exports, particularly you'll be aware of the issues around live bivalve molluscs, and since we left the European Union, the difficulties that we've had. That absolutely is a priority for us at the moment because, literally, the export industry is at a cliff edge. So, we are concentrating on that, but, no, the policy is still there.

Croeso i Samuel Kurtz ar ei benodiad, ac edrychaf ymlaen at eich cael yn gweithio gyferbyn â mi. Ni waeth beth y mae Rebecca yn ei ddweud, rwy'n credu bod hwn yn bortffolio cyffrous iawn hefyd ac rwy'n siŵr y byddwch yn ei fwynhau.

Nac ydy; mae'r polisi hwnnw gennym o hyd. Yn amlwg, rydym wedi cael rhai problemau gyda'n hallforion bwyd môr, ac fe fyddwch yn fwyaf ymwybodol o'r problemau'n ymwneud â molysgiaid dwygragennog byw, a'r anawsterau rydym wedi'u cael ers inni adael yr Undeb Ewropeaidd. Mae hynny'n sicr yn flaenoriaeth inni ar hyn o bryd oherwydd, yn llythrennol, mae'r diwydiant allforio ar ymyl dibyn. Felly, rydym yn canolbwyntio ar hynny, ond na, mae'r polisi yno o hyd.

Thank you. One issue that does continue to cause stress and anguish for farmers across Wales is bovine TB, an issue that successive Welsh Ministers have failed to really get to grips with. Last week, in responding to a question from my colleague Janet Finch-Saunders, the First Minister laid the blame for the spread of TB at the feet of Welsh farmers, saying,

'the reason why low area statuses have moved up is because of the importation of TB by farmers buying infected cattle and bringing them into the area.'

This statement caused outrage amongst farmers here in Wales, who are doing all that is being asked of them by this Welsh Government to combat bovine TB. You and I both know that a clear pre-movement test is required before cattle can be moved. Yesterday, the First Minister, you and I received a letter from the National Beef Association, who called on the First Minister and the Welsh Government to, I quote:

'brush up on the scientific and proven facts surrounding bovine TB and then apologise to the industry for the damage you have caused by your false statement.'

Minister, will you now either offer this apology to the Welsh agricultural industry, or do you publicly endorse the views that the First Minister stated last week?

Diolch. Un mater sy'n parhau i achosi straen a gofid i ffermwyr ledled Cymru yw TB buchol, sy'n fater y mae Gweinidogion olynol wedi methu mynd i'r afael ag ef yn iawn. Yr wythnos diwethaf, wrth ymateb i gwestiwn gan fy nghyd-Aelod Janet Finch-Saunders, rhoddodd y Prif Weinidog y bai ar ffermwyr Cymru am ledaenu TB, gan ddweud,

'y rheswm pam mae statws ardal isel wedi symud i fyny yw oherwydd mewnforio TB gan ffermwyr sy'n prynu gwartheg heintiedig a dod â nhw i'r ardal.'

Achosodd y datganiad hwn ddicter ymhlith ffermwyr yma yng Nghymru, sy'n gwneud popeth y mae Llywodraeth Cymru yn gofyn iddynt ei wneud er mwyn mynd i'r afael â TB buchol. Gwyddom fod angen prawf cyn symud clir cyn y gellir symud gwartheg. Ddoe, cafodd y Prif Weinidog a chithau a minnau lythyr gan y Gymdeithas Cig Eidion Genedlaethol, a alwodd ar y Prif Weinidog a Llywodraeth Cymru i

'ddysgu'r ffeithiau gwyddonol a phrofedig sy'n ymwneud â TB buchol ac yna ymddiheuro i'r diwydiant am y niwed a achoswyd gan eich datganiad anghywir.'

Weinidog, a wnewch chi naill ai gynnig yr ymddiheuriad hwn i ddiwydiant amaethyddol Cymru, neu a ydych am gofnodi eich cymeradwyaeth i'r safbwyntiau a rannwyd gan y Prif Weinidog yr wythnos diwethaf?

I think it was one of the rudest letters I've ever had the misfortune to receive, to be perfectly frank with you. I think what you say is incorrect around statistics. If you look at the trend that's certainly been occurring over the past, I think it's 33 months now, we have seen a decrease in the 12-month total of new herd incidents and we've had a 2 per cent decrease in new incidents in the 12 months to March 2021. And, clearly, the information that we have been given is that the likely causes for the increases in TB in the Conwy valley, Denbighshire and the Pennal areas, which I think are the areas that Janet Finch-Saunders raised with the First Minister, appear to have been driven initially by moves into the area from holdings in higher incidence TB areas, and then subsequently by local movements within that area, particularly within holdings under the same business control.

Rwy'n credu ei fod yn un o'r llythyrau mwyaf haerllug imi fod yn ddigon anffodus i'w dderbyn, a bod yn berffaith onest gyda chi. Credaf fod yr hyn a ddywedwch yn anghywir ynglŷn ag ystadegau. Os edrychwch ar y duedd sy'n sicr wedi bod yn digwydd dros y 33 mis diwethaf, rwy'n credu, rydym wedi gweld gostyngiad yng nghyfanswm 12 mis y buchesi ag achosion newydd ac rydym wedi cael gostyngiad o 2 y cant yn nifer yr achosion newydd yn y 12 mis hyd at fis Mawrth 2021. Ac yn amlwg, yn ôl y wybodaeth a gawsom, mae'n ymddangos bod y cynnydd mewn TB yn ardaloedd dyffryn Conwy, sir Ddinbych a Phennal, sef yr ardaloedd y tynnodd Janet Finch-Saunders sylw'r Prif Weinidog atynt rwy'n credu, wedi'u hachosi i gychwyn gan symudiadau i'r ardal o ddaliadau mewn ardaloedd lle ceir mwy o achosion o TB, ac yna gan symudiadau lleol o fewn yr ardal honno, yn enwedig o fewn daliadau o dan yr un rheolaeth fusnes.

Thank you, but that just goes to show that the false negatives that come from the current bovine TB skin test show that if movement is being undertaken under the Welsh Government policy that there is a failure of policy here.

It was recently announced, however, that Carmarthenshire County Council spent the grand sum of £136,000 on their Hollywood-esque Carmarthen/Caerfyrddin sign on the side of the eastbound A40 carriageway, with money coming from the Welsh Government's rural development plan. This, coupled with the Wales Audit Office's findings that the Welsh Government had not taken appropriate measures to ensure value for money in the absence of competition, shows that in its current guise the RDP is not fit for purpose. Minister, can you confirm it is the intention of the Welsh Government to commit to a full independent review of the RDP to ensure vanity projects and favouritism no longer cloud the Government's judgment around administering RDP grants?

Diolch, ond mae'r canlyniadau negyddol ffug sy'n deillio o'r prawf croen TB buchol presennol yn dangos, os yw symud yn digwydd o dan bolisi Llywodraeth Cymru, fod y polisi'n methu yma.

Cyhoeddwyd yn ddiweddar, fodd bynnag, fod Cyngor Sir Caerfyrddin wedi gwario'r swm enfawr o £136,000 ar eu harwydd Caerfyrddin Hollywood-aidd ar ochr y gerbytffordd A40 tua'r dwyrain gydag arian yn dod o gynllun datblygu gwledig Llywodraeth Cymru. Mae hyn, ynghyd â chanfyddiadau Swyddfa Archwilio Cymru nad oedd Llywodraeth Cymru wedi rhoi camau priodol ar waith i sicrhau gwerth am arian yn niffyg cystadleuaeth, yn dangos nad yw'r cynllun datblygu gwledig yn addas at y diben ar ei ffurf bresennol. Weinidog, a allwch chi gadarnhau mai bwriad Llywodraeth Cymru yw ymrwymo i adolygiad annibynnol llawn o'r cynllun datblygu gwledig er mwyn sicrhau nad yw prosiectau rhodres a ffafriaeth bellach yn cymylu barn y Llywodraeth ynghylch gweinyddu grantiau'r cynllun datblygu gwledig?

14:40

There are no plans to undertake a further review of the 2014-20 RDP. Officials have acknowledged the approach to testing value for money for a number of the historic RDP projects didn't represent best practice. So, I think there will not be a further review of that. 

Nid oes unrhyw gynlluniau i gynnal adolygiad pellach o gynlluniau datblygu gwledig 2014-20. Mae swyddogion wedi cydnabod nad oedd y dull o brofi gwerth am arian nifer o brosiectau hanesyddol y cynllun datblygu gwledig yn arfer gorau. Felly, credaf na fydd adolygiad pellach o hynny.

Llefarydd Plaid Cymru, Cefin Campbell. 

Plaid Cymru spokesperson, Cefin Campbell. 

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Ac a gaf innau eich llongyfarch chi hefyd ar eich ail apwyntiad fel y Gweinidog? A dwi'n edrych ymlaen at ddatblygu perthynas adeiladol gyda chi dros y blynyddoedd nesaf. Dwi innau hefyd yn mynd i barhau gyda thema'r RDP, os caf i? Mae llawer o sylw wedi cael ei roi dros y misoedd diwethaf i ariannu'n llawn y cynllun datblygu gwledig, ac mae'r cynllun, fel rydym ni i gyd yn gwybod, yn hollbwysig i Gymru wledig, gan gefnogi ffermydd yn uniongyrchol a hefyd i ddatblygu projectau economaidd ac amgylcheddol.

Er hyn, mae yna gonsýrn ymhlith y sector fod Llywodraeth Cymru yn mynd i fethu â gwario cyllideb y cynllun hwn yn llawn erbyn diwedd y cyfnod ariannu yn 2023. Yn seiliedig ar y ffigurau diweddaraf a gyhoeddwyd, dim ond ychydig dros 60 y cant o gyllid y cynllun hwn sydd wedi ei wario hyd yn hyn. Os yw'r Llywodraeth am wario'r holl arian sydd yn y gronfa, sef £838 miliwn erbyn Rhagfyr 2023, bydd yn rhaid sicrhau cynnydd sylweddol yn y gyfradd gwariant misol o £6 miliwn i £10 miliwn, sydd yn dipyn o naid. Felly, pa fesurau y mae Llywodraeth Cymru'n bwriadu rhoi yn eu lle i sicrhau bod yr holl arian hwn yn cael ei wario er mwyn cefnogi'n hardaloedd gwledig? Ac a ydy'r Gweinidog yn derbyn, os nad yw Llywodraeth Cymru yn gwario'r arian yn llawn, y bydd hyn yn rhoi esgus arall i Lywodraeth San Steffan i roi llai o gyllideb i amaethyddiaeth yng Nghymru yn y blynyddoedd i ddod, gan beryglu sefydlogrwydd economaidd a hyfywedd ein diwydiant amaeth? 

Thank you very much, Llywydd. And may I congratulate you too on your reappointment as Minister? And I look forward to developing a constructive relationship with you over the coming years. I too am going to continue the theme of the RDP, if I may? There's been a great deal of coverage over the past few months to fully funding the rural development plan, and that plan, as we all know, is crucially important to rural Wales, supporting farms directly and also in developing economic and environmental projects.

However, there is concern in the sector that the Welsh Government will fail to spend the full budget for this plan by the end of the financial period in 2023. Based on the latest figures published, only a little over 60 per cent of the funding for this programme has been spent to date. If the Government is to spend all of the funding available, namely £838 million by December 2023, then we will need to see a substantial increase in the monthly spend rate from £6 million to £10 million, which is quite a leap. So, what measures does the Welsh Government intend to put in place to ensure that all of this funding is spent in order to support our rural areas? And does the Minister accept that, if the Welsh Government doesn't spend the funding in full, this will give the Westminster Government another excuse to provide less funding for agriculture in Wales in coming years, putting at risk the economic stability and viability of our agricultural industry? 

Thank you. And welcome to you to your opposition spokesperson's role, and I very much look forward to working with you too. We do continue to make very good progress in relation to our RDP programme delivery. More than £512 million has already been spent. As you say, there's a further £362 million to be spent over the next three years, and certainly I meet regularly with my officials who monitor the RDP, and at the moment we are very confident that that funding will be spent. 

Diolch. Hoffwn eich croesawu i'ch rôl fel llefarydd yr wrthblaid, ac edrychaf ymlaen yn fawr at weithio gyda chithau hefyd. Rydym yn parhau i wneud cynnydd da iawn mewn perthynas â chyflawni rhaglen ein cynllun datblygu gwledig. Mae dros £512 miliwn eisoes wedi'i wario. Fel y dywedwch, mae £362 miliwn pellach i'w wario dros y tair blynedd nesaf, ac yn sicr rwy'n cyfarfod yn rheolaidd â fy swyddogion sy'n monitro'r cynllun datblygu gwledig, ac ar hyn o bryd rydym yn hyderus iawn y bydd y cyllid hwnnw'n cael ei wario.

Iawn. Diolch yn fawr iawn. Rwy'n gobeithio byddwch chi ddim fel John Redwood yn ymfalchïo yn y ffaith ein bod ni'n anfon arian Cymru yn ôl i'r Trysorlys.

Yr ail gwestiwn: plannu coed ar dir fferm. Mater pwysig arall i'n cymunedau gwledig yw cynlluniau plannu coed ar dir fferm. Yn ddiweddar, fe gwrddais i â chynrychiolwyr o Gyngor Cymuned Myddfai yn sir Gâr a rhai o'r ffermwyr lleol o'r ardal honno i glywed tystiolaeth gynyddol o ffermydd cyfan, cymaint â 300 erw, yn cael eu prynu gan bobl fusnes cyfoethog a chwmnïau rhyngwladol mawr ar gyfer plannu coed ar gyfer carbon offsetting. Ac roedden nhw'n rhoi enghreifftiau i fi o ffermydd yn sir Gâr, Ceredigion a de Powys sydd wedi cael eu prynu yn ddiweddar at y pwrpas yma. Ac mae'n debyg bod arian cynllun Glastir yn cael ei ddefnyddio i gefnogi'r cynlluniau, ac mewn un achos roedd hyn wedi atal ffermwr ifanc oedd wedi bwriadu symud yn ôl i brynu tir drws nesaf i fferm y teulu, roedd e wedi cael ei atal rhag gwneud hyn oherwydd bod y fferm yma wedi cael ei phrynu at bwrpas carbon offsetting

Rwy'n siwr eich bod chi'n cytuno, unwaith y bydd ein ffermydd teuluol fel hyn wedi cael eu colli a'u gorchuddio gan goed, fyddan nhw ddim yn cael eu dychwelyd i ddefnydd amaeth. Ac mae hyn yn drychineb wrth gwrs, nid yn unig i gynhyrchu bwyd yng Nghymru ond hefyd i gynaliadwyedd ein cymunedau gwledig, wrth iddo arwain at fwy o ddiboblogi gwledig ac effaith niweidiol ar gynaliadwyedd ein hysgolion gwledig a gwasanaethau gwledig yn ogystal. 

Nawr does neb yn amau pwysigrwydd plannu coed, wrth gwrs, i gyflawni ein polisïau amgylcheddol, ond rhaid gwneud hyn tra'n diogelu hyfywedd ein busnesau amaethyddol. Felly, y cwestiwn i'r Gweinidog yw hwn: a ydych chi'n cytuno â mi, felly, ei bod hi'n gwbl hurt bod cwmnïau a chyfoethogion o'r tu allan i Gymru, er enghraifft, yn gallu cael gafael ar daliadau cymorth ffermio drwy'r cynllun Glastir i blannu coed pan ddylai'r polisi hwnnw sicrhau bod yr arian yn aros yng Nghymru? Ac a ydy'r Llywodraeth yn fodlon sicrhau mai dim ond ffermwyr actif sy'n gallu cael gafael ar daliadau cymorth trwy'r cynllun hwn a bod angen capio canran yr erwau fferm y gellir eu neilltuo ar gyfer plannu coed a bod angen caniatâd cynllunio ar gyfer gwneud hynny? Diolch yn fawr.

Thank you very much. I hope that you won't be like John Redwood, taking pride in the fact that we would be sending Welsh funding back to the Treasury. 

The second question: tree planting on farmland. Another important issue for our rural communities is plans for tree planting on farmland. Recently, I met with representatives from Myddfai Community Council in Carmarthenshire and some local farmers in that area to hear increasing evidence of whole farms, as much as 300 acres, being purchased by rich businesspeople and major international companies for the planting of trees for carbon offsetting. And they gave me examples of farms in Carmarthenshire, Ceredigion and south Powys that have recently been purchased for this end. And it seems that Glastir funding is being used to support these plans. In one case, this had prevented a young farmer, who had intended to return and buy land close to the family farm, and he was prevented from doing that because this farm had been bought for carbon-offsetting purposes.

Now, I am sure you would agree with me that once our family farms are lost and covered in trees, they won't be returned to agricultural usage. And this is a disaster, of course, not just for food production in Wales, but also for the sustainability of our rural communities, as it leads to more rural depopulation and a damaging impact on the sustainability of our rural schools and public services in rural areas too.

Nobody doubts the importance of tree planting in delivering against our environmental policies, but we must do this while safeguarding the viability of our agricultural businesses. So, the question for the Minister is this: do you agree with me that it is entirely absurd that companies and wealthy people from outside of Wales, for example, can get hold of farming support payments through the Glastir scheme to plant trees when that policy should ensure that the funding remains in Wales? And will the Government ensure that it's only active farmers who can access support payments through this scheme and that we cap the percentage of farm acres that can be allocated for tree planting and that planning permission is needed in order to do so? Thank you.

14:45

Thank you very much. You raised several important points, with, I think, the first one around a young farmer being unable to either rent or purchase farmland or a farm. And I've done a significant amount of work with young farmers, along with Llyr Huws Gruffydd, when he was in your role, to ensure that they have the opportunity to start their own farm, or, if they can't buy one, then at least rent one. So, I think you raise a really important point. And protecting our farms is something that, obviously, I believe is vital to my role. And going forward, as we develop our agricultural policy, again, you may be aware that the words 'active farmer' appear a lot, if you look at the White Paper that I published back in December, and ensuring that it's active farmers who are rewarded for the work is very high in the priorities there.

Tree planting is clearly very important. If we are going to achieve our carbon emissions ambitions, if we are going to achieve our climate change ambitions, we need to be planting more trees. I've always said—and tree planting now sits within the climate change ministry—when I had responsibility for it, we weren't planting enough trees. So, it is important that we do plant trees, but, obviously, who gets the funding for that is also important.

Diolch yn fawr iawn. Rydych wedi codi nifer o bwyntiau pwysig, ac mae'r cyntaf, rwy'n credu, yn ymwneud â ffermwr ifanc yn methu rhentu na phrynu tir fferm na fferm. Ac rwyf wedi gwneud cryn dipyn o waith gyda ffermwyr ifanc, ynghyd â Llyr Huws Gruffydd, pan oedd yn eich rôl chi, i sicrhau eu bod yn cael cyfle i ddechrau eu fferm eu hunain, neu os na allant brynu un, eu bod yn cael cyfle o leiaf i rentu un. Felly, credaf eich bod yn codi pwynt pwysig iawn. Ac rwy'n credu bod diogelu ein ffermydd yn rhywbeth sydd, yn amlwg, yn hanfodol yn fy rôl i. Ac yn y dyfodol, wrth inni ddatblygu ein polisi amaethyddol, unwaith eto, efallai eich bod yn ymwybodol fod y geiriau 'ffermwr gweithredol' yn ymddangos yn aml, os edrychwch ar y Papur Gwyn a gyhoeddais yn ôl ym mis Rhagfyr, ac mae sicrhau mai ffermwyr gweithredol sy'n cael eu gwobrwyo am y gwaith yn uchel iawn yn y rhestr o flaenoriaethau ynddo.

Mae plannu coed yn amlwg yn bwysig iawn. Os ydym am gyflawni ein huchelgeisiau allyriadau carbon, os ydym am gyflawni ein huchelgeisiau newid hinsawdd, mae angen inni blannu mwy o goed. Rwyf bob amser wedi dweud—ac mae plannu coed bellach yn rhan o'r weinyddiaeth ar newid hinsawdd—pan oeddwn yn gyfrifol amdano, nad oeddem yn plannu digon o goed. Felly, mae'n bwysig inni blannu coed, ond yn amlwg, mae pwy sy'n cael y cyllid ar gyfer gwneud hynny hefyd yn bwysig.

Diolch yn fawr iawn. I absolutely agree that planting trees is important, but it's the right tree in the right place and for the right reason.

So, my final question—

Diolch yn fawr iawn. Rwy'n cytuno'n llwyr fod plannu coed yn bwysig, ond mae'n ymwneud â phlannu'r goeden gywir yn y lle cywir ac am y rheswm cywir.

Felly, fy nghwestiwn olaf—

—yn Gymraeg: yn amlwg, prif ffocws gwaith y Llywodraeth a'r Senedd yn ystod y blynyddoedd nesaf mewn perthynas â materion gwledig fydd cyflwyno Bil amaeth newydd i Gymru. Mae'r heriau lu sy'n wynebu ardaloedd gwledig Cymru a'r sector amaeth yn golygu ei bod yn bryd llunio cyd-destun newydd i amaethyddiaeth yng Nghymru a sicrhau dyfodol llawer mwy ffyniannus i ffermio. Rhaid i hynny ddigwydd mewn ffordd sydd yn rhoi gwytnwch i'n ffermydd teuluol wrth wraidd adfywiad y diwydiant. Rwy'n siŵr eich bod chi'n cytuno bod rhaid inni fel Senedd gefnogi ffermwyr Cymru yn eu nod o fod yn un o'r sectorau amaethyddol mwyaf amgylcheddol gynaliadwy yn y byd. Ond rhaid inni gydnabod hefyd, er mwyn i'r ffermydd fod yn amgylcheddol gynaliadwy, fod rhaid iddyn nhw hefyd fod yn economaidd gynaliadwy. Felly, gyda'r angen am amser i ddatblygu, treialu, modelu ac asesu effaith briodol cyfraniad y cynlluniau arfaethedig sydd gyda chi ar gyfer lles economaidd, amgylcheddol, cymdeithasol a diwylliannol Cymru, a yw'r Gweinidog yn cytuno y dylid diogelu'r taliad sylfaenol ar lefelau cyllidol presennol—yn enwedig yng nghyd-destun ein hadferiad ar ôl COVID a pholisïau masnachol niweidiol Llywodraeth y Deyrnas Unedig, fel rŷn ni wedi clywed yn barod—er mwyn rhoi mwy o sefydlogrwydd economaidd i'r diwydiant yn ystod yr amser heriol hwn?

—in Welsh: clearly, the main focus of the work of Government and the Senedd over the next few years in relation to rural issues will be the introduction of a new agriculture Bill for Wales. The multiple challenges facing rural areas in Wales and the agricultural sector mean that we need to draw a new context for agriculture in Wales and to ensure a far more prosperous future for farming. That has to happen in a way that provides resilience for our family farms and that should be at the heart of the regeneration of the industry. And I'm sure you would agree that we as a Senedd must support Welsh farmers in their aim of being one of the most environmentally sustainable agricultural sectors in the world. But we must also recognise that in order for those farms to be environmentally sustainable, they must also be economically viable and sustainable. Therefore, with the need for time to develop, pilot, model and assess the appropriate impact of the contribution of your proposed plans for the economic, environmental, social and cultural well-being of Wales, does the Minister agree that the basic payment should be safeguarded at current levels—particularly in the context of post-COVID recovery and damaging trade policies imposed by the UK Government, as we've heard mention of already—in order to promote greater economic stability for the industry during this challenging time?

Thank you. You will be aware that we maintained the basic payment scheme payments at the same level for 2021. If I receive the funding that we should receive from the UK Government, we will look to do it for 2022 also. As we develop the sustainable farming scheme that is set out in the White Paper and we bring forward the agricultural Bill, I've made it very clear that we won't introduce the new scheme until it's absolutely ready. So, there won't be any concern about falling through the gaps or anything like that, because I think it's absolutely vital that that scheme is up and running. And we've had two consultations. We've now had the White Paper, so, over three years, we've got significant responses to consultations that we can work on with in-depth analysis continuing at the moment. But I think, to give farmers the certainty that I do think they need in these very uncertain times, so long as we get that same funding from the UK Government, we'll do that for 2022.

Diolch. Fe fyddwch yn ymwybodol ein bod wedi cynnal taliadau cynllun y taliad sylfaenol ar yr un lefel ar gyfer 2021. Os cawn y cyllid y dylem ei gael gan Lywodraeth y DU, byddwn yn ceisio gwneud hynny ar gyfer 2022 hefyd. Wrth inni ddatblygu'r cynllun ffermio cynaliadwy sydd wedi'i nodi yn y Papur Gwyn ac wrth inni gyflwyno'r Bil amaethyddiaeth, rwyf wedi dweud yn glir iawn na fyddwn yn cyflwyno'r cynllun newydd hyd nes ei fod yn gwbl barod. Felly, ni fydd unrhyw bryder ynghylch disgyn drwy'r bylchau nac unrhyw beth felly, oherwydd rwy'n credu ei bod yn gwbl hanfodol fod y cynllun hwnnw wedi'i sefydlu ac yn weithredol. Ac rydym wedi cael dau ymgynghoriad. Rydym bellach wedi cael y Papur Gwyn, felly, dros dair blynedd, mae gennym ymatebion sylweddol i ymgynghoriadau y gallwn weithio arnynt gyda dadansoddiad manwl yn parhau ar hyn o bryd. Ond rwy'n credu, er mwyn rhoi'r sicrwydd y credaf fod ffermwyr ei angen yn y cyfnod ansicr hwn, cyn belled â'n bod yn cael yr un cyllid gan Lywodraeth y DU, byddwn yn gwneud hynny ar gyfer 2022.

14:50
Anifeiliaid Fferm sy'n Crwydro
Roaming Farm Animals

3. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith anifeiliaid fferm sy'n crwydro ar les anifeiliaid? OQ56661

3. What assessment has the Welsh Government made of the impact of roaming farm animals on animal welfare? OQ56661

We've not made an assessment of the impact of roaming farm animals on animal welfare. Animal owners and keepers have a legal duty to care for the animals for which they are responsible.

Nid ydym wedi asesu effaith anifeiliaid fferm sy'n crwydro ar les anifeiliaid. Mae gan berchnogion a cheidwaid anifeiliaid ddyletswydd gyfreithiol i ofalu am yr anifeiliaid y maent yn gyfrifol amdanynt.

Thank you very much, Minister. I would suggest that perhaps the Government do so. Those of us who live and were brought up in the Heads of the Valleys are well used to seeing sheep around our communities as part of the nature of the place. But what we've seen recently is the failure of the local authority in Blaenau Gwent to maintain fences and to maintain the common areas where they have responsibilities, which has meant that we have a significant animal welfare problem within the borough. We had seven animals killed in one accident on the eve of poll in May, and this is exceptionally distressing both for the keepers and the farmers, but also for people who have to witness that. And I think it's important to recognise that there are statutory bodies here with responsibilities, and I would be grateful if the Welsh Government could, first of all, carry out the assessment that I spoke about, and then ensure that local authorities do deliver on their obligations and their responsibilities in these matters.

Diolch yn fawr iawn, Weinidog. Byddwn yn awgrymu efallai y dylai'r Llywodraeth wneud hynny. Mae'r rheini ohonom sy'n byw ac sydd wedi cael ein magu ym Mlaenau'r Cymoedd wedi hen arfer gweld defaid o amgylch ein cymunedau fel rhan o natur y lle. Ond yr hyn a welsom yn ddiweddar yw methiant yr awdurdod lleol ym Mlaenau Gwent i gynnal ffensys a chynnal yr ardaloedd tir comin lle mae ganddynt gyfrifoldebau, sydd wedi golygu bod gennym broblem sylweddol o ran lles anifeiliaid yn y fwrdeistref. Cafodd saith anifail eu lladd mewn un ddamwain ar drothwy'r etholiad ym mis Mai, ac mae hyn yn peri gofid eithriadol i'r ceidwaid a'r ffermwyr, ond hefyd i bobl sy'n gorfod tystio i hynny. Ac rwy'n credu ei bod yn bwysig cydnabod bod yna gyrff statudol yma gyda chyfrifoldebau, a byddwn yn ddiolchgar pe gallai Llywodraeth Cymru, yn gyntaf oll, gynnal yr asesiad y soniais amdano, ac yna sicrhau bod awdurdodau lleol yn cyflawni eu rhwymedigaethau a'u cyfrifoldebau yn y materion hyn.

Thank you, and, as you say, in May this year, unusually high numbers of sheep were reported to be roaming around towns in your constituency. People were obviously concerned about the possibility of accidents being caused, but, of course, for the welfare of the animals themselves, as you say. It's, I think, right to point out that anyone with concerns should contact Blaenau Gwent County Borough Council. The maintenance of boundaries is the responsibility of the landowner, but if fences are deliberately damaged, for instance, that should be reported to the police. You suggest that we need to do some further work with the local authority, and I will commit to doing that, and, obviously, inform the Member when that's been completed.

Diolch, ac fel y dywedwch, ym mis Mai eleni, adroddwyd bod nifer anarferol o uchel o ddefaid yn crwydro o amgylch y trefi yn eich etholaeth. Roedd pobl yn amlwg yn pryderu am y posibilrwydd y byddai damweiniau'n cael eu hachosi, a hefyd wrth gwrs am les yr anifeiliaid eu hunain, fel y dywedwch. Rwy'n credu ei bod yn iawn i dynnu sylw at y ffaith y dylai unrhyw un sydd â phryderon gysylltu â Chyngor Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent. Cyfrifoldeb perchnogion tir yw cynnal ffiniau, ond os caiff ffensys eu difrodi'n fwriadol, er enghraifft, dylid rhoi gwybod i'r heddlu. Rydych yn awgrymu bod angen inni wneud gwaith pellach gyda'r awdurdod lleol, ac rwy'n ymrwymo i wneud hynny, ac yn amlwg, i hysbysu'r Aelod pan fydd hwnnw wedi'i gwblhau.

Minister, animal welfare is a priority for all Members and many people in society. Roaming livestock is an issue, as also are people who are roaming the countryside and the dangers that that poses, both to livestock and that the livestock poses to people, and we've seen some tragic accidents in recent years. Are you aware of schemes that have been undertaken in the south-west of England that have allowed temporary diversions of foot paths to protect ramblers and people who enjoy the countryside, as well as livestock? And if you are aware, then, could I encourage you to have a discussion with the Minister for climate change, who's responsible for public rights of way, to encourage greater take-up of these types of schemes to avoid tragic accidents in the countryside and improve animal welfare?

Weinidog, mae lles anifeiliaid yn flaenoriaeth i'r holl Aelodau a llawer o bobl mewn cymdeithas. Mae da byw sy'n crwydro'n broblem, yn ogystal â phobl sy'n crwydro cefn gwlad a'r peryglon y mae hynny'n eu hachosi i dda byw, a pheryglon y mae da byw yn eu hachosi i bobl, ac rydym wedi gweld damweiniau trasig yn y blynyddoedd diwethaf. A ydych yn ymwybodol o gynlluniau a gyflwynwyd yn ne-orllewin Lloegr sydd wedi rhoi caniatâd dros dro i ddargyfeirio llwybrau cerdded er mwyn diogelu cerddwyr a phobl sy'n mwynhau cefn gwlad, yn ogystal â da byw? Ac os ydych yn ymwybodol ohonynt, a gaf fi eich annog i gael trafodaeth gyda'r Gweinidog newid hinsawdd, sy'n gyfrifol am hawliau tramwy cyhoeddus, i annog mwy o bobl i fanteisio ar y mathau hyn o gynlluniau er mwyn osgoi damweiniau trasig yng nghefn gwlad a gwella lles anifeiliaid?

Thank you. I'm not aware of the schemes—I think you said the south-east of England—but it's certainly something that I will ask officials to look at and to explore to see if there are any lessons we can learn.

Diolch. Nid wyf yn ymwybodol o'r cynlluniau—credaf ichi ddweud de-ddwyrain Lloegr—ond mae'n sicr yn rhywbeth y byddaf yn gofyn i swyddogion edrych arno ac archwilio i weld a oes unrhyw wersi y gallwn eu dysgu.

Gwella Lles Anifeiliaid
Improving Animal Welfare

4. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella lles anifeiliaid yng Nghymru? OQ56663

4. What is the Welsh Government doing to improve animal welfare in Wales? OQ56663

5. Sut y bydd Llywodraeth Cymru yn gwella iechyd a lles anifeiliaid dros dymor y Senedd hon? OQ56647

5. How will the Welsh Government improve animal health and welfare over this Senedd term? OQ56647

8. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am flaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer gwella lles anifeiliaid yn ystod tymor y Senedd hon? OQ56657

8. Will the Minister make a statement on Welsh Government priorities for improving animal welfare during the course of this Senedd term? OQ56657

Llywydd, I understand that you've given your permission for questions 4, 5 and 8 to be grouped. Animal health and welfare is a priority for the Welsh Government and for the Wales animal health and welfare framework group. The framework group, launched in 2014, sets out our 10-year overarching plan for making improvements in standards of animal health and welfare.

Lywydd, rwy'n deall eich bod wedi rhoi eich caniatâd i gwestiynau 4, 5 ac 8 gael eu grwpio. Mae iechyd a lles anifeiliaid yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru ac i grŵp fframwaith iechyd a lles anifeiliaid Cymru. Mae'r grŵp fframwaith, a lansiwyd yn 2014, yn nodi ein cynllun trosfwaol 10 mlynedd ar gyfer gwella safonau iechyd a lles anifeiliaid.

Thank you for that answer, Minister. Since the start of the pandemic, there's been a large increase in pet ownership in Wales. Many of these animals have found their loving, forever homes. However, there is concern from the likes of the Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals that the end of the pandemic could be the perfect storm for abandonments. The combination of a surge in spur-of-the-moment pet ownership, the change in people's circumstances and the economic impacts of the pandemic could all hit and lead to a surge in people no longer able to look after their pets. We know this fluctuation exists. Google searches for 'buy a puppy in the UK' quadrupled in the middle of March last year, before doubling again in early May. Then, in November, search terms related to selling puppies and dogs online, such as 'sell puppy' and 'selling a dog' saw spikes on Google.

As the pandemic eases, can the Welsh Government work with charities, such as the RSPCA and Dogs Trust, as well as local authorities, on an information campaign to make sure people are pointed in the right direction for support if they're struggling with their pets, and to highlight the best and safest routes forward so no animal has to suffer through no fault of their own?

Diolch ichi am yr ateb hwnnw, Weinidog. Ers dechrau'r pandemig, bu cynnydd mawr yn nifer y bobl sy'n berchen ar anifeiliaid anwes yng Nghymru. Mae llawer o'r anifeiliaid hyn wedi dod o hyd i gartrefi cariadus am oes. Fodd bynnag, mae rhai sefydliadau fel y Gymdeithas Frenhinol er Atal Creulondeb i Anifeiliaid yn pryderu y gallai diwedd y pandemig yn storm berffaith pan fydd llawer o bobl yn cael gwared ar yr anifeiliaid anwes hynny. Gallai'r cyfuniad o ymchwydd yn nifer y bobl sy'n cael anifail anwes yng ngwres y foment, y newid yn amgylchiadau pobl ac effeithiau economaidd y pandemig i gyd daro ac arwain at ymchwydd yn nifer y bobl nad ydynt yn gallu gofalu am eu hanifeiliaid anwes mwyach. Gwyddom fod ymchwydd o'r fath yn digwydd. Cynyddodd y chwiliadau Google am gyngor ar brynu cŵn bach yn y DU bedair gwaith yn ystod canol mis Mawrth y llynedd, cyn dyblu eto ar ddechrau mis Mai. Yna, ym mis Tachwedd, gwelwyd cynnydd sydyn yn y chwiliadau'n gysylltiedig â gwerthu cŵn bach a chŵn ar-lein ar Google.

Wrth i'r pandemig lacio'i afael, a all Llywodraeth Cymru weithio gydag elusennau, megis yr RSPCA a Dogs Trust, yn ogystal ag awdurdodau lleol, ar ymgyrch wybodaeth i sicrhau bod pobl yn cael eu cyfeirio i'r mannau cywir i gael cymorth os ydynt yn cael trafferth gyda'u hanifeiliaid anwes, ac i dynnu sylw at y llwybrau gorau a mwyaf diogel ymlaen fel nad oes rhaid i unrhyw anifail ddioddef heb fod unrhyw fai arnynt hwy?

14:55

Thank you. I think you raise a really important point, and I think many people will be grappling with this issue, perhaps as they go back to work, back to the office or back to their place of employment, because they bought the animal during the COVID pandemic. That change of company throughout the day could cause a big impact on the pet, but also on the owners as well. So, I think they need to plan how they are going to make that transition and being out of the house for long periods of time. Obviously, planning and routine can help animals to adjust to new ways of living. As a Welsh Government, we've always worked closely with the framework group that I mentioned, and also the animal welfare network group we have in Wales, and we've been producing relevant guidance and relevant support for people to be able to do that, and a lot of it is linked to our Welsh Government website, so people can access that very easily. 

We've also supported the work of the Pet Advertising Advisory Group. That was set up back in 2001 to combat growing concerns regarding the irresponsible advertising of pets for sale, rehoming and exchange, and, again, that was something that was highlighted to me probably at the beginning of the pandemic as we realised people were indeed buying—we saw a huge increase in the number of people buying dogs, in particular. People really need to think hard about the commitment involved in pet ownership, and it's really important to say—and it's a great opportunity to be able to say this again—a new pet should be sourced responsibly.

Diolch. Credaf eich bod yn codi pwynt pwysig iawn, a chredaf y bydd llawer o bobl yn wynebu'r broblem hon, efallai wrth iddynt ddychwelyd i'r gwaith, yn ôl i'r swyddfa neu yn ôl i'w man cyflogaeth, oherwydd eu bod wedi prynu'r anifail yn ystod pandemig COVID. Gallai'r newid cwmni yn ystod y dydd gael effaith fawr ar yr anifail anwes, ond ar y perchnogion hefyd. Felly, credaf fod angen iddynt gynllunio sut y maent yn bwriadu gwneud y trawsnewid hwnnw a bod allan o'r tŷ am gyfnodau hir o amser. Yn amlwg, gall cynllunio a sefydlu trefn arferol helpu anifeiliaid i addasu i ffyrdd newydd o fyw. Fel Llywodraeth Cymru, rydym bob amser wedi gweithio'n agos gyda'r grŵp fframwaith y soniais amdano, yn ogystal â'r rhwydwaith lles anifeiliaid sydd gennym yng Nghymru, ac rydym wedi bod yn cynhyrchu canllawiau perthnasol a chymorth perthnasol i bobl allu gwneud hynny, ac mae llawer ohono'n gysylltiedig â gwefan Llywodraeth Cymru, felly gall pobl gael gafael ar honno'n hawdd iawn.

Rydym hefyd wedi cefnogi gwaith y Grŵp Cynghori ar Hysbysebu Anifeiliaid Anwes. Sefydlwyd hwnnw yn ôl yn 2001 i fynd i'r afael â phryderon cynyddol ynghylch hysbysebu anghyfrifol wrth geisio gwerthu, ailgartrefu a chyfnewid anifeiliaid anwes, ac unwaith eto, roedd hwnnw'n rhywbeth a grybwyllwyd wrthyf ar ddechrau'r pandemig mae'n debyg wrth inni sylweddoli bod pobl yn prynu—gwelsom gynnydd enfawr yn nifer y bobl sy'n prynu cŵn, yn enwedig. Mae gwir angen i bobl feddwl yn galed am yr ymrwymiad sy'n gysylltiedig â bod yn berchen ar anifail anwes, ac mae'n bwysig iawn dweud—ac mae'n gyfle gwych i allu dweud hyn eto—y dylai anifail anwes newydd gael ei brynu mewn modd cyfrifol.

I'm sure I'm not the only Member with four-legged friends. I have a Jack Russell named Poppy and a cat named Binx. I couldn't imagine my life without them. They're not just pets, they're part of the family. That isn't to say they always behave, and, as difficult as they can be at times, I would be horrified if they were ever harmed or stolen. In my Rhondda constituency, we've sadly seen a rise in the number of dog thefts and attempted dog thefts. South Wales Police are doing all they can do recover stolen dogs. How can the Welsh Government support the police to prevent dog thefts from happening in the future?

Rwy'n siŵr nad fi yw'r unig Aelod sydd â ffrindiau pedair coes. Mae gen i Jack Russell o'r enw Poppy a chath o'r enw Binx. Ni allwn ddychmygu fy mywyd hebddynt. Nid anifeiliaid anwes yn unig ydynt, maent yn rhan o'r teulu. Nid yw hynny'n golygu eu bod bob amser yn ymddwyn yn dda, ac er mor anodd y gallant fod ar adegau, byddwn yn arswydo pe baent yn cael eu niweidio neu eu dwyn. Yn fy etholaeth yn y Rhondda, yn anffodus rydym wedi gweld cynnydd yn nifer y cŵn sy'n cael eu dwyn a nifer y cŵn y ceisir eu dwyn. Mae Heddlu De Cymru yn gwneud popeth yn eu gallu i adfer cŵn sydd wedi eu dwyn. Sut y gall Llywodraeth Cymru gynorthwyo'r heddlu i atal lladradau cŵn rhag digwydd yn y dyfodol?

I absolutely agree with you—I firmly believe pets enhance family life, and we have certainly seen, unfortunately, an increase particularly in dog thefts over the past few years. It's a criminal offence under the Theft Act 1968, which is, obviously, a reserved piece of legislation, and the maximum penalty is seven years' imprisonment. Officials right across the UK have been considering carefully how we can best tackle pet theft, and DEFRA, the Home Office and the Ministry of Justice have come together jointly in the UK Government and brought forward a taskforce. That was announced, I think, literally just after, or even on the day of, our election in May, and that's going to look at information that all police forces hold in relation to this matter. They're going to report on their findings very soon, actually, over the summer recess.

Here in Wales, I'm just about to announce—well, I think I may have just announced—that next week I'm to meet our Wales rural and wildlife crime co-ordinator. We've got some fantastic rural crime teams here in Wales; I think they're the envy of the England police forces. So, what I've done is agreed to fund a 12-month trial for this co-ordinator—commissioner, actually—and he is going to lead and facilitate effective liaison and co-ordination with the four police forces here in Wales. So, I'm looking forward to meeting him next week. I think it's a very exciting role, going forward.

Rwy'n cytuno'n llwyr â chi—credaf yn gryf fod anifeiliaid anwes yn gwella bywyd teuluol, ac yn anffodus rydym yn sicr wedi gweld cynnydd mewn lladradau cŵn yn enwedig dros y blynyddoedd diwethaf. Mae'n drosedd o dan Ddeddf Dwyn 1968, sydd, yn amlwg, yn ddeddfwriaeth a gadwyd yn ôl, a'r gosb uchaf yw saith mlynedd o garchar. Mae swyddogion ledled y DU wedi bod yn ystyried yn ofalus beth yw'r ffordd orau o fynd i'r afael â phobl sy'n dwyn anifeiliaid anwes, ac mae Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig, y Swyddfa Gartref a'r Weinyddiaeth Gyfiawnder wedi dod at ei gilydd yn Llywodraeth y DU ac wedi cyflwyno tasglu. Cafodd ei gyhoeddi, rwy'n credu, yn llythrennol ychydig ar ôl yr etholiad ym mis Mai, neu ar ddiwrnod ein hetholiad hyd yn oed, a bydd hwnnw'n edrych ar yr holl wybodaeth sydd gan bob heddlu mewn perthynas â'r mater hwn. Byddant yn adrodd ar eu canfyddiadau'n fuan iawn, mewn gwirionedd, dros doriad yr haf.

Yma yng Nghymru, rwyf ar fin cyhoeddi—wel, rwy'n credu fy mod newydd gyhoeddi—y byddaf yn cyfarfod â'n cydgysylltydd troseddau cefn gwlad a bywyd gwyllt Cymru yr wythnos nesaf. Mae gennym dimau troseddau cefn gwlad gwych yma yng Nghymru; rwy'n credu bod heddluoedd Lloegr yn genfigennus ohonynt. Felly, rwyf wedi cytuno i ariannu treial 12 mis ar gyfer y cydgysylltydd hwn—comisiynydd, mewn gwirionedd—a bydd yn arwain ac yn hwyluso cyswllt a chydgysylltu effeithiol â'r pedwar heddlu yma yng Nghymru. Felly, rwy'n edrych ymlaen at gyfarfod ag ef yr wythnos nesaf. Rwy'n credu ei bod yn rôl gyffrous iawn ar gyfer y dyfodol.

Minister, I was really pleased to see in the programme for government a reference to banning the use of snares, an issue that I've campaigned on since I was first elected in 2016. Snares, as we know, cause indiscriminate suffering to pets, farm animals and protected species alike. Are you able to provide any further details as to when Welsh Government will be bringing forward its proposals?

Weinidog, roeddwn yn falch iawn o weld cyfeiriad yn y rhaglen lywodraethu at wahardd defnyddio maglau, mater rwyf wedi ymgyrchu drosto ers i mi gael fy ethol am y tro cyntaf yn 2016. Fel y gwyddom, mae maglau'n achosi dioddefaint diwahân i anifeiliaid anwes, anifeiliaid fferm a rhywogaethau a warchodir fel ei gilydd. A allwch chi roi unrhyw fanylion pellach ynglŷn â phryd y bydd Llywodraeth Cymru yn cyflwyno ei chynigion?

I'm not able to give you a timeline for it. Obviously, it's in our programme for government, so it will be during this Senedd term, but it's something that I'm seeking to do at the first possible opportunity. I know it's something that you feel very passionately about, so I was very pleased it was in the programme for government. You'll be aware that we had plans around this in the White Paper—the agriculture White Paper that I mentioned—I published back in December. So, it will certainly be very good to bring forward that ban.

Ni allaf roi llinell amser i chi ar gyfer hynny. Yn amlwg, mae wedi'i gynnwys yn ein rhaglen lywodraethu, felly bydd yn digwydd yn ystod tymor y Senedd hon, ond mae'n rhywbeth rwy'n ceisio ei wneud ar y cyfle cyntaf posibl. Rwy'n gwybod ei fod yn rhywbeth rydych yn teimlo'n angerddol iawn yn ei gylch, felly roeddwn yn falch iawn ei fod wedi'i gynnwys yn y rhaglen lywodraethu. Fe fyddwch yn ymwybodol fod gennym gynlluniau mewn perthynas â hyn yn y Papur Gwyn—y Papur Gwyn ar amaethyddiaeth y soniais amdano—a gyhoeddwyd gennyf yn ôl ym mis Rhagfyr. Felly, mae'n sicr yn dda iawn fod y gwaharddiad hwnnw'n cael ei gyflwyno.

15:00

Minister, the UK Conservative Government has already begun the process in Parliament of banning primates being kept as pets in all except very specific circumstances. RSPCA Wales has expressed concern that the Welsh Government has indicated it will not bring forward a similar ban here in Wales. Minister, I'd like to ask you: could you clarify your policy on keeping primates as pets? If you do not introduce a ban in Wales, what action will you take to address the welfare issue associated with keeping primates in unsuitable domestic environments?

Weinidog, mae Llywodraeth Geidwadol y DU eisoes wedi dechrau'r broses yn Senedd y DU o wahardd primatiaid rhag cael eu cadw fel anifeiliaid anwes ac eithrio mewn amgylchiadau penodol iawn. Mae RSPCA Cymru wedi mynegi pryder fod Llywodraeth Cymru wedi nodi na fydd yn cyflwyno gwaharddiad tebyg yma yng Nghymru. Weinidog, hoffwn ofyn i chi: a allech chi egluro eich polisi ar gadw primatiaid fel anifeiliaid anwes? Os na fyddwch yn cyflwyno gwaharddiad yng Nghymru, pa gamau y byddwch yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r mater lles sy'n gysylltiedig â chadw primatiaid mewn amgylcheddau domestig anaddas?

Thank you. No person may keep any dangerous wild animal, and that includes many primates, without first obtaining a licence from their local authority under the Dangerous Wild Animals Act 1976. As part of that, local authorities would, obviously, inspect premises and consider welfare requirements. We are working with Animal Welfare Network Wales to draft a new code of practice here in Wales around primates, which does highlight their complex needs. Unfortunately, the work was paused last summer, I think, because of the COVID-19 pandemic. The Animal Welfare (Kept Animals) Bill, which is a UK Government Bill, will prohibit the keeping, breeding, sale and transfer of primates in England without a specific primate licence. We are working closely with the UK Government so that we can extend that provision here in Wales. I laid a legislative consent memorandum just this week in relation to that.

Diolch. Ni chaiff neb gadw unrhyw anifail gwyllt peryglus, ac mae hynny'n cynnwys llawer o brimatiaid, heb gael trwydded gan ei awdurdod lleol yn gyntaf o dan Ddeddf Anifeiliaid Gwyllt Peryglus 1976. Fel rhan o hynny, byddai awdurdodau lleol, yn amlwg, yn archwilio safleoedd ac yn ystyried gofynion lles. Rydym yn gweithio gyda Rhwydwaith Lles Anifeiliaid Cymru i ddrafftio cod ymarfer newydd yma yng Nghymru ar gyfer primatiaid, sy'n disgrifio eu hanghenion cymhleth. Yn anffodus, cafodd y gwaith ei oedi yr haf diwethaf, rwy'n credu, oherwydd pandemig COVID-19. Bydd y Bil Lles Anifeiliaid (Anifeiliaid a Gedwir), sy'n Fil gan Lywodraeth y DU, yn gwahardd cadw, bridio, gwerthu a throsglwyddo primatiaid yn Lloegr heb drwydded primatiaid benodol. Rydym yn gweithio'n agos gyda Llywodraeth y DU fel y gallwn ymestyn y ddarpariaeth honno yma yng Nghymru. Gosodais femorandwm cydsyniad deddfwriaethol yr wythnos hon mewn perthynas â hynny.

Excuse my slightly grainy image. I hope it doesn't affect the sound quality at all. Minister, I welcome moves by your Government to improve animal health and welfare. We must do all we can to ensure we maintain the highest welfare standards here in Wales. One of my constituents in the Vale of Clwyd has raised concerns surrounding the keeping of livestock in a residential setting. Raising and keeping livestock surely requires specialist skills and knowledge beyond that needed to keep companion animals such as dogs or cats. Those who keep livestock for a living are subject to animal welfare checks and a whole raft of requirements relating to animal health and welfare. Will your Government ensure that those people who keep livestock in residential areas are subject to the same rigorous animal welfare requirements as farmers?

Esgusodwch y llun aneglur braidd. Gobeithio nad yw'n effeithio ar ansawdd y sain o gwbl. Weinidog, rwy'n croesawu camau gan eich Llywodraeth i wella iechyd a lles anifeiliaid. Mae'n rhaid inni wneud popeth yn ein gallu i sicrhau ein bod yn cynnal y safonau lles uchaf yma yng Nghymru. Mae un o fy etholwyr yn Nyffryn Clwyd wedi mynegi pryderon ynghylch cadw da byw mewn lleoliad preswyl. Mae'n siŵr bod cadw a magu da byw yn gofyn am sgiliau a gwybodaeth arbenigol y tu hwnt i'r hyn sydd ei angen i gadw anifeiliaid anwes fel cŵn neu gathod. Mae'r rhai sy'n cadw da byw yn destun gwiriadau lles anifeiliaid a llu o ofynion sy'n ymwneud ag iechyd a lles anifeiliaid. A wnaiff eich Llywodraeth sicrhau bod y bobl sy'n cadw da byw mewn mannau preswyl yn ddarostyngedig i'r un gofynion lles anifeiliaid trwyadl â ffermwyr?

It is certainly the responsibility of the owner to ensure the health and welfare of the animal that they have in their keeping. We would expect people to absolutely recognise that and behave in the same way.

Yn sicr, cyfrifoldeb y perchnogion yw sicrhau iechyd a lles yr anifeiliaid y maent yn eu cadw. Byddem yn disgwyl i bobl gydnabod hynny'n llwyr ac ymddwyn yn unol â hynny.

Minister, the Welsh Government's programme for government commits to requiring slaughterhouses in Wales to have CCTV, a move that all parties have long supported and raised with you in this Chamber for several years now. The use of this technology has long been viewed as an important step in ensuring that we have the very highest levels of protection on animal welfare in Wales. Therefore, can you tell us why CCTV in slaughterhouses isn't already mandatory, and given the clear political will from all sides, why hasn't this issue already been resolved by the Welsh Government?

Weinidog, mae rhaglen lywodraethu Llywodraeth Cymru yn ymrwymo i'w gwneud yn ofynnol i ladd-dai yng Nghymru gael teledu cylch cyfyng, cam y mae pob plaid wedi'i gefnogi a'i godi gyda chi yn y Siambr hon ers sawl blwyddyn bellach. Mae'r defnydd o'r dechnoleg hon wedi cael ei ystyried ers tro yn gam pwysig tuag at sicrhau bod gennym y lefelau uchaf o ddiogelwch mewn perthynas â lles anifeiliaid yng Nghymru. Felly, a allwch chi ddweud wrthym pam nad yw teledu cylch cyfyng mewn lladd-dai eisoes yn orfodol, ac o ystyried yr ewyllys wleidyddol glir o bob ochr, pam nad yw Llywodraeth Cymru wedi datrys y mater hwn eisoes?

The Member will be aware of the significant work that was undertaken in the previous Senedd term around CCTV. We had a voluntary approach where we provided significant funding for the smaller slaughterhouses. All the larger slaughterhouses in Wales do have CCTV and they adhere to a protocol jointly developed and agreed with the Food Standards Agency. We provided funding for the smaller ones to help purchase CCTV. CCTV cannot replace direct oversight by slaughterhouse management; I think that's really important to bear in mind—or official veterinarians, particularly in small premises. I think that's really important. But we have made a commitment to require CCTV in all slaughterhouses during this Government's term.

Bydd yr Aelod yn ymwybodol o'r gwaith sylweddol a wnaed yn nhymor blaenorol y Senedd mewn perthynas â theledu cylch cyfyng. Roedd gennym ddull gwirfoddol lle'r oeddem yn darparu cyllid sylweddol ar gyfer y lladd-dai llai o faint. Mae gan bob lladd-dy mwy o faint yng Nghymru deledu cylch cyfyng ac maent yn glynu wrth brotocol a ddatblygwyd ac y cytunwyd arno ar y cyd â'r Asiantaeth Safonau Bwyd. Darparwyd cyllid gennym ar gyfer y rhai llai i helpu i brynu teledu cylch cyfyng. Ni all teledu cylch cyfyng gymryd lle goruchwyliaeth uniongyrchol gan reolwyr lladd-dai; rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn cofio hynny—neu filfeddygon swyddogol, yn enwedig mewn safleoedd bach. Rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn. Ond rydym wedi ymrwymo i'w gwneud yn ofynnol i bob lladd-dy gael teledu cylch cyfyng yn ystod tymor y Llywodraeth hon.

Cwestiwn 6 sydd nesaf, felly. Sioned Williams.

Question 6 is next, therefore. Sioned Williams.

Y Rhaglen Datblygu Gwledig
The Rural Development Programme

6. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y rhaglen datblygu gwledig yng Ngorllewin De Cymru? OQ56653

6. Will the Minister provide an update on the rural development programme in South Wales West? OQ56653

Diolch. The rural development programme continues to deliver across the whole of Wales, including in south-west Wales. Projects are being delivered that are benefitting our natural environment, businesses and rural communities throughout the country.

Diolch. Mae'r rhaglen datblygu gwledig yn parhau i gyflawni ledled Cymru, gan gynnwys yn ne-orllewin Cymru. Mae prosiectau'n cael eu cyflawni sydd o fudd i'n hamgylchedd naturiol, ein busnesau a'n cymunedau gwledig ledled y wlad.

Diolch, Gweinidog. Er gwaethaf y ffaith bod y rhaglen datblygu gwledig wedi rhedeg am nifer o flynyddoedd gyda'r nod o hyrwyddo twf economaidd gwledig cynaliadwy, rydyn ni'n dal i weld lefelau incwm yn rhai o'n hardaloedd gwledig ni yng Ngorllewin De Cymru yn styfnig o isel. Wrth gwrs, mae gan raglenni fel bargen ddinesig bae Abertawe y potensial i gefnogi twf mewn cymunedau gwledig, gyda ffocws ar ddarparu gwell cysylltedd digidol a allai arwain at ddatblygiad economaidd, ond mae tlodi gwledig yn amlweddog ac mae'n rhywbeth y mae'n rhaid mynd i'r afael ag e ar draws Llywodraeth. Mae diffyg trafnidiaeth gyhoeddus yn enwedig yn codi dro ar ôl tro fel ffactor sy'n effeithio ar gyfleon economaidd ac ar ansawdd bywyd trigolion. Mae torri ar wasanaethau bysiau yn enwedig, yn sgil y pwysau ar gyllidebau cynghorau lleol ac yn sgil COVID, yn broblem ddifrifol. Felly, hoffwn ofyn ichi ba drafodaethau rydych chi'n eu cael ar hyn o bryd gyda'ch cyd-Weinidogion, yn enwedig y Gweinidogion dros yr economi a chyfiawnder cymdeithasol, ynghylch datblygu strategaeth economaidd a dileu tlodi wedi ei theilwra ar gyfer cymunedau gwledig dros y blynyddoedd nesaf. Diolch.

Thank you, Minister. Despite the fact that the rural development programme has run for a number of years, with the aim of promoting economic growth and sustainable growth in rural areas, we still see income levels in some of our rural areas of South Wales West being stubbornly low. Of course, programmes such as the Swansea bay city deal have the potential to support growth in rural areas, with a focus on better provision digitally that could lead to economic development, but rural poverty is multifaceted and it's something that we have to get to grips with across Government. The lack of public transport in particular arises time and time again as a factor that impacts economic opportunities and quality of life. Cuts to bus services in particular, as a result of the pressure on local government budgets and COVID, are a major problem. So, I'd like to ask you what discussions you are having at the moment with your fellow Ministers, particularly the Ministers for the economy and social justice, with regard to developing an economic and poverty eradication strategy tailored to rural communities over the coming years. Thank you. 

15:05

I haven't had any discussions with the two Ministers that you referred to in the past month or so of the new Government, but clearly, having been in the portfolio in the previous term, I've had those discussions about ensuring our rural areas get the funding that they require, because obviously rural areas do have different requirements and needs. You mentioned public transport, for instance; certainly, those discussions have taken place before. 

In relation to the rural development programme, it's really important that the funded projects do bring the necessary benefits to the areas that they are there for and that those programmes and projects are monitored. There are some significant appraisals under way in your region at the moment in relation to the RDP projects there. COVID recovery is obviously an area where we are looking to ensure that rural areas don't get left behind. And there are also the rural business investment schemes for food and non-agricultural projects, some of which you've just referred to. 

Nid wyf wedi cael unrhyw drafodaethau gyda'r ddau Weinidog y cyfeirioch chi atynt yn ystod y mis neu fwy diwethaf o'r Llywodraeth newydd, ond yn amlwg, ar ôl bod yn gyfrifol am y portffolio yn y tymor blaenorol, rwyf wedi cael y trafodaethau ynglŷn â sicrhau bod ein hardaloedd gwledig yn cael y cyllid sydd ei angen arnynt, oherwydd mae'n amlwg bod gan ardaloedd gwledig ofynion ac anghenion gwahanol. Fe sonioch chi am drafnidiaeth gyhoeddus, er enghraifft; yn sicr, rydym wedi cael y trafodaethau hynny o'r blaen.

Mewn perthynas â'r rhaglen datblygu gwledig, mae'n bwysig iawn fod y prosiectau a ariennir yn sicrhau'r manteision angenrheidiol i'r ardaloedd y maent yno ar eu cyfer a bod y rhaglenni a'r prosiectau hynny'n cael eu monitro. Mae rhai arfarniadau sylweddol ar y gweill yn eich rhanbarth ar hyn o bryd mewn perthynas â phrosiectau'r rhaglen datblygu gwledig yno. Mae adferiad COVID yn amlwg yn faes lle rydym yn ceisio sicrhau nad yw ardaloedd gwledig yn cael eu gadael ar ôl. Ac mae gennym y cynlluniau buddsoddi mewn busnesau gwledig ar gyfer prosiectau bwyd a phrosiectau anamaethyddol, ac rydych newydd gyfeirio at rai ohonynt.

One of the aims of the rural development programme is to promote strong, sustainable economic growth in Wales. For many farms and rural businesses, this is something that can be achieved by diversification of their businesses. Some in my region, particularly in Gower, have looked to diversify by going into tourism, but many have told me it's quite a long, drawn-out and bureaucratic process. Can I ask the Minister to outline the support made available by Welsh Government for other businesses looking to do the same in the future?

Un o amcanion y rhaglen datblygu gwledig yw hyrwyddo twf economaidd cryf a chynaliadwy yng Nghymru. I lawer o ffermydd a busnesau gwledig, mae hyn yn rhywbeth y gellir ei gyflawni drwy arallgyfeirio eu busnesau. Mae rhai yn fy rhanbarth i, yn enwedig yng Ngŵyr, wedi ystyried arallgyfeirio i dwristiaeth, ond mae llawer wedi dweud wrthyf ei bod yn broses eithaf hir a biwrocrataidd. A gaf fi ofyn i'r Gweinidog amlinellu'r cymorth sydd ar gael gan Lywodraeth Cymru i fusnesau eraill sy'n awyddus i wneud yr un peth yn y dyfodol?

It surprises me that you say that around diversification into tourism, because I think that is an area where we've seen some significant diversification. A lot of the applications we've had in relation to diversification lately have been in relation to energy, for instance—people would like to put maybe one windmill on their farm to make sure that they have energy. So, it surprises me that you say that they're overly bureaucratic, because I think tourism is the main area where that diversification has already taken place. But there are a variety of schemes that farmers can apply for. And also Farming Connect, which is obviously unique to Wales, provides a service where, if any farmer wants to discuss diversification of any type, they're able to ring there for support and specialist advice. 

Mae'n fy synnu eich bod yn dweud hynny am arallgyfeirio i dwristiaeth, oherwydd credaf fod hwnnw'n faes lle'r ydym wedi gweld arallgyfeirio sylweddol. Mae llawer o'r ceisiadau a gawsom mewn perthynas ag arallgyfeirio'n ddiweddar wedi ymwneud ag ynni, er enghraifft—hoffai pobl osod un felin wynt ar eu fferm efallai i sicrhau bod ganddynt ynni. Felly, mae'n fy synnu eich bod yn dweud eu bod yn rhy fiwrocrataidd, oherwydd credaf mai twristiaeth yw'r prif faes lle mae'r arallgyfeirio hwnnw eisoes wedi digwydd. Ond mae amrywiaeth o gynlluniau y gall ffermwyr wneud cais amdanynt. Ac mae Cyswllt Ffermio hefyd, sy'n amlwg yn unigryw i Gymru, yn darparu gwasanaeth lle gall unrhyw ffermwr sydd eisiau trafod arallgyfeirio o unrhyw fath ffonio am gymorth a chyngor arbenigol.

We get very little of the benefit of food production beyond the sale of the raw materials. Does the Minister agree with me that we need to develop the food processing industry in Wales, and will the Minister look at the Felindre site in my colleague Rebecca Evans's constituency as a location for food processing by a large number of companies so that the profit made from food processing is made in Wales, not exported out?

Ychydig iawn o fudd a gawn o gynhyrchu bwyd y tu hwnt i werthu'r deunyddiau crai. A yw'r Gweinidog yn cytuno bod angen inni ddatblygu'r diwydiant prosesu bwyd yng Nghymru, ac a wnaiff y Gweinidog edrych ar safle Felindre yn etholaeth fy nghyd-Aelod Rebecca Evans fel lleoliad ar gyfer prosesu bwyd gan nifer fawr o gwmnïau fel y caiff yr elw a wneir o brosesu bwyd ei gadw yng Nghymru yn hytrach na chael ei allforio allan?

I think it's very important that we do enlarge the food processing sector that we have here. It's really important for the Welsh economy, as you say. I'd certainly be very happy to look in broad terms at what we can do in relation to that at Felindre. 

Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn ehangu'r sector prosesu bwyd sydd gennym yma. Mae'n bwysig iawn i economi Cymru, fel y dywedwch. Byddwn yn sicr yn hapus iawn i edrych yn gyffredinol ar yr hyn y gallwn ei wneud mewn perthynas â hynny yn Felindre.

TB mewn Gwartheg
Bovine TB

7. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gynllun Llywodraeth Cymru i ddileu TB mewn gwartheg? OQ56639

7. Will the Minister make a statement on the Welsh Government's bovine TB eradication plan? OQ56639

When I relaunched the TB eradication programme in 2017, I committed to updating Members of the Senedd annually. The latest written statement I issued was in November 2020 and I will be releasing the next statement on the progress of our TB eradication programme towards the end of this year.

Pan ail-lansiais y rhaglen dileu TB yn 2017, ymrwymais i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i Aelodau'r Senedd yn flynyddol. Y datganiad ysgrifenedig diweddaraf a gyhoeddais oedd ym mis Tachwedd 2020 a byddaf yn rhyddhau'r datganiad nesaf ar gynnydd ein rhaglen dileu TB tuag at ddiwedd y flwyddyn.

Thank you for your answer, Minister. I'd like to ask you about your tests and testing strategy. As it stands now, some TB-infected cattle are not being detected by Welsh Government's own tests, and this clearly causes great frustration to the farming industry when the First Minister himself tries to heap blame on farmers, as was outlined earlier in this session by my colleague Samuel Kurtz. We're not going to solve the problems if Welsh Government's own tests fail to pick up TB-infected cattle. So, can I ask, Minister, do you recognise this issue? Why aren't TB-infected cattle being detected by the Welsh Government's very own tests, and what are the Welsh Government doing to improve the false negatives to stop the spread of TB?  

Diolch am eich ateb, Weinidog. Hoffwn eich holi am eich profion a'ch strategaeth profi. Fel y mae ar hyn o bryd, nid yw rhai gwartheg sydd wedi'u heintio â TB yn cael eu canfod gan brofion Llywodraeth Cymru ei hun, ac mae hyn yn amlwg yn destun rhwystredigaeth fawr i'r diwydiant ffermio pan fydd y Prif Weinidog ei hun yn ceisio rhoi'r bai ar ffermwyr, fel y soniwyd yn gynharach yn y sesiwn hon gan fy nghyd-Aelod Samuel Kurtz. Ni fyddwn yn datrys y problemau os bydd profion Llywodraeth Cymru ei hun yn methu canfod gwartheg sydd wedi'u heintio â TB. Felly, a gaf fi ofyn, Weinidog, a ydych yn cydnabod y broblem? Pam nad yw gwartheg sydd wedi'u heintio â TB yn cael eu canfod gan brofion Llywodraeth Cymru ei hun, a beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella'r canlyniadau negyddol ffug er mwyn atal TB rhag lledaenu?

15:10

I don't think that was what the First Minister did at all. You will have heard me say in my earlier answer to Samuel that what he was referring to was the information that we've been given around the likely causes for increases in the low-incidence TB area. I think M. bovis is a very difficult organism to detect. There is no single test or combination of tests available that has a 100 per cent specificity, that doesn't detect any false positives and has a 100 per cent sensitivity. They can't detect all TB-infected animals. So, we use additional blood tests, for instance, such as the interferon gamma test and the IDEXX antibody test, and we use severe interpretation of the skin test so that the risk of missing infected cattle is minimised. That's the approach that we take in the low and intermediate TB areas of Wales.

Nid wyf yn credu mai dyna a wnaeth y Prif Weinidog o gwbl. Byddwch wedi fy nghlywed yn dweud yn fy ateb cynharach i Samuel mai'r hyn y cyfeiriai ato oedd y wybodaeth a roddwyd i ni mewn perthynas ag achosion tebygol y cynnydd mewn ardal lle na cheir llawer o achosion o TB. Rwy'n credu bod M. bovis yn organeb anodd iawn i'w chanfod. Nid oes un prawf na chyfuniad o brofion ar gael sydd â phenodolrwydd 100 y cant, nad yw'n canfod unrhyw ganlyniadau cadarnhaol ffug ac sydd â sensitifrwydd 100 y cant. Ni allant ganfod yr holl anifeiliaid sydd wedi'u heintio â TB. Felly, rydym yn defnyddio profion gwaed ychwanegol, er enghraifft, megis y prawf gama interfferon a'r prawf gwrthgyrff IDEXX, ac rydym yn darllen y prawf croen o dan amodau llym fel bod y risg o fethu canfod gwartheg heintiedig yn llai. Dyna'r dull rydym wedi'i fabwysiadu mewn ardaloedd TB isel a chanolradd yng Nghymru.

I share the concern of everybody here when farms have an outbreak of TB. We know that it's cruel, that it's traumatic, and it's a disease that we want to eradicate. I've only ever disagreed with Senedd Members about culling badgers; many badgers have been culled over many decades, and yet TB still remains. We have, however, Minister, made good progress and there's been a 44 per cent reduction in incidence in the last decade. You mentioned a cattle vaccination programme that was going on—it was a pioneer—and I would like to hear if you've got any update regarding that vaccination programme.

Mae'n peri pryder imi, fel pawb yma, pan fydd ffermydd yn cael achosion o TB. Gwyddom ei fod yn greulon, yn drawmatig, ac yn glefyd rydym eisiau ei ddileu. Yr unig adeg rwyf wedi anghytuno gydag Aelodau o'r Senedd yw ar ddifa moch daear; mae llawer o foch daear wedi'u difa dros ddegawdau lawer, ac eto mae TB yn dal i fodoli. Fodd bynnag, Weinidog, rydym wedi gwneud cynnydd da a bu gostyngiad o 44 y cant yn nifer yr achosion yn ystod y degawd diwethaf. Fe sonioch chi am raglen brechu gwartheg a oedd ar y gweill—roedd yn arloesol—a hoffwn glywed a oes gennych unrhyw ddiweddariad ynglŷn â'r rhaglen frechu honno.

Thank you. Absolutely, it is a very distressing time for farmers. I know how distressing it is when they have a TB breakdown. You'll be aware that we've got those bespoke action plans as well, where we deal with those really difficult breakdowns. You mentioned the field tests that we're carrying out in relation to this vaccine. The aim of the project, once we've had those successful field trials, is to apply to the Veterinary Medicines Directorate so we can get marketing authorisations for both the cattle BCG vaccine and the DIVA skin tests by 2025. I haven't got an update, probably, from the last one I gave, but we are hoping to complete the field trials by the end of 2024. But what we will do is bring forward progress reports as we go over the next two to three years.

Diolch. Yn sicr, mae'n gyfnod gofidus iawn i ffermwyr. Gwn pa mor dorcalonnus yw cael achos o TB. Fe fyddwch yn ymwybodol fod gennym y cynlluniau gweithredu pwrpasol hynny hefyd, lle rydym yn ymdrin â'r achosion anodd hynny. Fe sonioch chi am y profion maes rydym yn eu cynnal mewn perthynas â'r brechlyn hwn. Nod y prosiect, pan fyddwn wedi cael y treialon maes llwyddiannus hynny, yw gwneud cais i'r Gyfarwyddiaeth Meddyginiaethau Milfeddygol fel y gallwn gael awdurdodiadau marchnata ar gyfer y brechlyn BCG i wartheg a phrofion croen DIVA erbyn 2025. Nid oes gennyf ddiweddariad, mae'n debyg, ers yr un olaf a roddais, ond rydym yn gobeithio cwblhau'r treialon maes erbyn diwedd 2024. Ond yr hyn y byddwn yn ei wneud yw cyflwyno adroddiadau cynnydd dros y ddwy i dair blynedd nesaf.

Diolch i'r Gweinidog. Mi fyddwn ni'n cymryd torriad byr nawr wrth inni wneud newidiadau yn y Siambr.

I thank the Minister. We will now take a short break to allow for changeovers in the Chamber.

Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 15:13.

Plenary was suspended at 15:13.

15:20

Ailymgynullodd y Senedd am 15:24, gyda'r Dirprwy Lywydd (David Rees) yn y Gadair.

The Senedd reconvened at 15:24, with the Deputy Presiding Officer (David Rees) in the Chair.

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Croeso nôl. Ni chafwyd unrhyw gwestiynau amserol. 

Welcome back. No topical questions were received.

4. Datganiadau 90 eiliad
4. 90-second Statements

So, eitem 4: datganiadau 90 eiliad. Mike Hedges.

So, item 4 is the 90-second statements. Mike Hedges.

15:25

Diolch. Eleni, mae Côr Merched Treforys yn dathlu 80 mlynedd ers ffurfio, ac rwy’n falch iawn i fod yn llywydd i’r côr.  

Dechreuwyd y côr yn 1941 gan Miss Lillian Abbot ac aelodau’r grŵp amddiffyn cymorth cyntaf lleol. Ar y pryd, roedd llawer o gorau meibion yn boblogaidd yn yr ardal, fel maen nhw’n parhau i fod, fel y côr byd-enwog Morriston Orpheus.  

Mae eu cyfarwyddwr cerdd presennol, Anthony Williams, wedi bod gyda’r côr ers 1974 ac maen nhw wedi bod yn ehangu eu repertoire cerddorol yn raddol, o ganu alawon gwerin ac emynau i alawon sioe a cherddoriaeth pop.  

Canolfan y côr yw Capel y Tabernacl yn Nhreforys. Maen nhw’n ymarfer yn y festri ac yn cael eu cyngherddau yn y capel. Maen nhw wedi perfformio gyda nifer o gorau, unawdwyr a bandiau milwrol. Hefyd, mae’r côr yn adnabyddus ar draws y byd, wedi canu yn adeiladau’r Senedd yn Toronto ac Ottawa yn ystod eu taith o Ganada yn 1991. 

Nid Canada yw’r unig wlad maen nhw wedi gadael marc arni, ond maen nhw hefyd wedi perfformio yn yr Almaen, yr Iseldiroedd, Sbaen, y Ffindir, Iwerddon, Tysgani, Gwlad Pwyl a llawer o gyngherddau yn Lloegr. Llongyfarchiadau.

Thank you. This year, Morriston Ladies Choir is celebrating 80 years since its formation, and I’m very proud to be president of the choir.

The choir was formed in 1941 by Miss Lillian Abbott and members of the local first aid defence group. At the time, there were many popular male voice choirs in the area, as there are today, such as the world-famous Morriston Orpheus.

The choir’s current director of music, Anthony Williams, has been with the choir since 1974, and they have been gradually expanding their musical repertoire, from folk songs and hymns to showtunes and pop music.

The choir is based at the Tabernacle Chapel in Morriston. They rehearse in the vestry, and have their concerts in the chapel itself. They have performed with a number of choirs, soloists and military bands. The choir is also known around the globe, having performed at the Parliament buildings in Toronto and Ottawa during their tour of Canada in 1991.

Canada isn’t the only country where the choir has left a mark. They have also performed in Germany, the Netherlands, Spain, Finland, Ireland, Tuscany and Poland, and have performed many concerts in England. Congratulations.

This week marks Armed Forces Week across the United Kingdom, and many of us will be marking Armed Forces Day this Saturday. But today is Reserves Day—a day that we set aside to pay tribute to those who give their spare time to serve as an integral part of the UK's defence capability. More than 2,000 reservists in Wales volunteer to balance their day jobs and family life with a military career and, this year, we have the opportunity to reflect on and give thanks for the incredible role that reservists have played during the COVID-19 pandemic. This work has included supporting our NHS to deliver its world-leading vaccination programme, supporting our testing centres, and helping the Welsh Ambulance Service. So, today, let's take the opportunity to thank reservists and the entire armed forces community in Wales for their work during the past 18 months, and in recognition of their valuable contribution to our nation and the benefits that they bring to their employers, let us do everything that we can to encourage employers across this nation, including the Senedd Commission and the Welsh Government, to adopt policies that support the recruitment of reservists and afford them the flexibility that they need to undertake their vital and important roles. Thank you.

Yr wythnos hon yw Wythnos y Lluoedd Arfog ar draws y Deyrnas Unedig, a bydd llawer ohonom yn nodi Diwrnod y Lluoedd Arfog ddydd Sadwrn yma. Ond heddiw yw Diwrnod y Milwyr Wrth Gefn—diwrnod a neilltuwyd gennym i dalu teyrnged i'r rhai sy'n rhoi eu hamser hamdden i wasanaethu fel rhan annatod o allu amddiffyn y DU. Mae dros 2,000 o filwyr wrth gefn yng Nghymru yn gwirfoddoli i gydbwyso eu swyddi a'u bywyd teuluol â gyrfa filwrol ac eleni, cawn gyfle i fyfyrio ar y rôl anhygoel y mae milwyr wrth gefn wedi'i chwarae yn ystod pandemig COVID-19 ac i ddiolch iddynt. Mae'r gwaith hwn wedi cynnwys cynorthwyo ein GIG i gyflawni ei rhaglen frechu flaengar, cefnogi ein canolfannau profi, a helpu Gwasanaeth Ambiwlans Cymru. Felly, heddiw, gadewch i ni fanteisio ar y cyfle i ddiolch i filwyr wrth gefn a chymuned gyfan y lluoedd arfog yng Nghymru am eu gwaith yn ystod y 18 mis diwethaf, ac i gydnabod eu cyfraniad gwerthfawr i'n cenedl a'r manteision y maent yn eu creu i'w cyflogwyr, gadewch inni wneud popeth yn ein gallu i annog cyflogwyr ledled y wlad, gan gynnwys Comisiwn y Senedd a Llywodraeth Cymru, i fabwysiadu polisïau sy'n cefnogi recriwtio milwyr wrth gefn a rhoi'r hyblygrwydd sydd ei angen arnynt i ymgymryd â'u rolau hanfodol a phwysig. Diolch.

Prynhawn ddoe, fe glywsom ni am farwolaeth dyn a chwaraeodd ran mor bwysig ym mywydau nifer ohonom ni. Bu farw David R. Edwards yn 56 mlwydd oed. Ffurfiodd Dave y band Datblygu pan yn yr ysgol yn Aberteifi yn 1982, a datblygodd y band i fod yn un o'r mwyaf dylanwadol yn hanes cerddoriaeth gyfoes yng Nghymru. Roedd o'n gyfansoddwr ac yn fardd, a'i farddoniaeth yn ffraeth, yn dyner, yn ddoniol ac yn ddwys. Ond nid dyn y sefydliad oedd Dave. Yn wir, byddai'n chwerthin wrth feddwl ein bod ni'n ei goffau e yma heddiw. Doedd gan Dave ddim amser i unrhyw un nag unrhyw ddosbarth o bobl oedd yn edrych i lawr eu trwynau ac yn barnu pobl eraill. 

Roedd geiriau Dave yn adlewyrchu bywyd yng Nghymru nad oedd yn cael ei adlewyrchu yn y cyfryngau torfol. Roedd o'n dal drych i fyny i fywyd go iawn yng Nghymru—bywyd 'Sgymraeg' pobl gyffredin—a thrwy ei gerddoriaeth yn golygu ein bod ninnau yn gwybod beth oedd bywyd fel i bobl Cymru. Creodd wrth-ddiwylliant newydd, ac iddi sain oedd yn unigryw i Gymru—nid cerddoriaeth oedd yn ceisio efelychu y diwylliant Eingl-Americanaidd, ond sain a oedd yn perthyn i oes a chymdeithas arbennig, a'r cyfan drwy'r Gymraeg. Wrth adrodd hanes y Cymry go iawn, rhoddodd hyder i genhedlaeth o Gymry fynd allan a mynegi eu hun. Ysbrydolodd Dave nifer o gerddorion a bandiau eraill a flagurodd i beth a adnabuwyd fel 'Cool Cymru' ar droad y ganrif. Ac, wrth gwrs, mae'n dal i ysbrydoli pobl ifanc heddiw. Oedd, roedd teimladau a bywydau pobl ifanc yn bwysig iawn i Dave. Mae ein diolch yn fawr iddo. Bydd ei gerddoriaeth yn rhan barhaol o soundtrack fy nghenhedlaeth i. Rydym ni'n meddwl am deulu a ffrindiau'r gŵr arbennig yma yn eu galar heddiw. Diolch, Dave.

Yesterday afternoon, we learnt of the death of a man who played such a crucial role in the lives of so many of us. David R. Edwards died at 56 years old. Dave formed the band Datblygu when at school in Cardigan in 1982, and the band developed to be one of the most influential in the history of modern Welsh music. He was a composer and a poet, and his poetry was witty, tender, funny and profound. But he wasn't a man of the establishment. Indeed, he would laugh in thinking that we were commemorating him here today. Dave had no time for anyone or any class of people who looked down their noses and judged others.

Dave's lyrics reflected life in Wales, which wasn't reflected in the mass media. He held a mirror up to real life in Wales—the 'Sgymraeg' life of ordinary people—and through his music it meant that we also knew what life was like for the people of Wales. He created a new counter-culture with a sound that was unique to Wales. It wasn't music that was trying to emulate the Anglo-American culture, but a sound that belonged to a particular time and a particular place, all through the medium of Welsh. In telling the story of real Wales, he gave confidence to a generation of Welsh people to get out there and express themselves. Dave inspired a number of musicians and bands, and that developed into 'Cool Cymru', as it was known at the turn of the century. And, of course, he continues to inspire young people today. Yes, the feelings and lives of young people were very important to Dave. Our thanks are great to him. His music will be an everlasting part of the soundtrack of my generation. We think of this very special man's friends and family in their grief today. Thank you, Dave.

15:30
Cynnig i Atal Rheolau Sefydlog
Motion to Suspend Standing Orders

Yr eitem nesaf yw cynnig i atal Rheolau Sefydlog dros dro er mwyn caniatáu cynnal dadl ar yr eitem nesaf o fusnes. Galwaf ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig yn ffurfiol. Darren Millar.

The next item is a motion to suspend Standing Orders in order to allow a debate on the next item of business. I call on a member of the Business Committee to formally move the motion. Darren Millar.

Cynnig NDM7727 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheolau Sefydlog 33.6 a 33.8:

Yn atal Rheol Sefydlog 12.20(ii) a'r rhan honno o Reol Sefydlog 11.16 sy'n ei gwneud yn ofynnol bod y cyhoeddiad wythnosol o dan Reol Sefydlog 11.11 yn darparu'r amserlen ar gyfer busnes yn y Cyfarfod Llawn yr wythnos ganlynol, er mwyn caniatáu i'r eitem nesaf gael ei hystyried yn y Cyfarfod Llawn ddydd Mercher, 23 Mehefin 2021.

Motion NDM7727 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Orders 33.6 and 33.8:

Suspends Standing Order 12.10(ii) and that part of Standing Order 11.16 that requires the weekly announcement under Standing Order 11.11 to constitute the timetable for business in Plenary for the following week, to allow the next item of business to be considered in Plenary on Wednesday, 23 June 2021.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid atal y Rheolau Sefydlog dros dro? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, mae'r cynnig wedi ei dderbyn yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

The proposal is to suspend Standing Orders. Does any Member object? I don't see any objections. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Cynigion o dan Reolau Sefydlog 16.1 ac 16.3 i gytuno teitlau a chylchoedd gorchwyl Pwyllgorau
Motions under Standing Order 16.1 and 16.3 to agree the titles and remits of Committees

Motions under Standing Order 16.1 and 16.3 to agree titles and remits to committees. I call a member of the Business Committee to move the motions formally.

Cynigion o dan Reolau Sefydlog 16.1 a 16.3 i gytuno teitlau a chylchoedd gorchwyl pwyllgorau. Galwaf ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i gyflwyno'r cynigion yn ffurfiol.

Cynnig NDM7729 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 16.3, yn cytuno y caiff y Pwyllgor Is-ddeddfwriaeth Dros Dro, a sefydlwyd ar 26 Mai 2021, ei ailenwi y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad. Ei gylch gwaith yw cyflawni swyddogaethau'r pwyllgor cyfrifol fel y'u nodir yn Rheol Sefydlog 21, a Rheol Sefydlog 26C, ac i ystyried unrhyw fater arall yn ymwneud â deddfwriaeth sydd o fewn cymhwysedd y Senedd neu Weinidogion Cymru, neu sy'n gysylltiedig â chymhwysedd y Senedd neu Weinidogion Cymru, gan gynnwys ansawdd deddfwriaeth, datganoli, y cyfansoddiad (gan gynnwys dyfodol cyfansoddiadol Cymru), cyfiawnder, a materion allanol, gan gynnwys (ond heb fod yn gyfyngedig i) newidiadau i’r setliad datganoli, a chysylltiadau rhynglywodraethol.

Motion NDM7729 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 16.3, agrees that the Interim Subordinate Legislation Committee, established on 26 May 2021, is retitled the Legislation, Justice and Constitution Committee. Its remit is to carry out the functions of the responsible committee set out in Standing Order 21 and Standing Order 26C, and to consider any other matter relating to: legislation within or relating to the competence of the Senedd or the Welsh Ministers, including the quality of legislation; devolution, the constitution (including Wales’s constitutional future), justice, and external affairs, including (but not restricted to) changes to the devolution settlement, and intergovernmental relations.

Cynnig NDM7731 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Cyllid i gyflawni swyddogaethau'r pwyllgor cyfrifol a nodir yn Rheolau Sefydlog 18.10, 18.11, 18A, a 19 y Senedd. O dan Reol Sefydlog 19, mae cyfrifoldebau'r pwyllgor yn cynnwys ystyried unrhyw adroddiad neu ddogfen a osodir gerbron y Senedd ynghylch defnyddio adnoddau, neu wariant o Gronfa Gyfunol Cymru, gan gynnwys craffu ar gyllidebau’r cyrff a ariennir yn uniongyrchol gan Gronfa Gyfunol Cymru. O dan Reolau Sefydlog 18.10 a 18.11, mae cyfrifoldebau'r pwyllgor yn cynnwys goruchwylio llywodraethu Swyddfa Archwilio Cymru, fel y nodir yn Neddf Archwilio Cyhoeddus (Cymru) 2013. O dan Reol Sefydlog 18A, mae cyfrifoldebau’r pwyllgor yn cynnwys goruchwylio Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru. Gall y pwyllgor hefyd, fel rhan o'i gyfrifoldebau, ystyried unrhyw gynigion ar gyfer datganoli pwerau cyllidol i Gymru. Gall y pwyllgor graffu ar ddeddfwriaeth a gyflwynir i'r Senedd.

Motion NDM7731 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 16.1, establishes a Finance Committee to carry out the functions of the responsible committee set out in Standing Orders 18.10, 18.11, 18A and 19 of the Senedd. Under Standing Order 19, the committee’s responsibilities include considering any report or document laid before the Senedd concerning the use of resources, or expenditure from the Welsh Consolidated Fund, including undertaking budget scrutiny of the bodies directly funded from the Welsh Consolidated Fund. Under Standing Orders 18.10 and 18.11, the committee’s responsibilities include oversight of the governance of the Wales Audit Office, as set out in the Public Audit (Wales) Act 2013. Under Standing Order 18A, the committee’s responsibilities include oversight of the Public Services Ombudsman for Wales. The committee may also consider any proposals for, and the progress of, the devolution of fiscal powers to Wales as part of its responsibilities. The committee may scrutinise legislation introduced to the Senedd.

Cynnig NDM7732 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus i gyflawni'r swyddogaethau a nodir yn Rheolau Sefydlog 18.2 a 18.3, i ystyried unrhyw fater arall sy'n ymwneud â'r economi, effeithlonrwydd ac effeithiolrwydd y defnydd o adnoddau i gyflawni swyddogaethau cyhoeddus yng Nghymru. Gall y pwyllgor graffu ar unrhyw fater arall sy'n ymwneud â pheirianwaith llywodraethu, gan gynnwys ansawdd a safonau’r weinyddiaeth a ddarperir gan Wasanaeth Sifil Llywodraeth Gymru a chyrff a noddir gan Lywodraeth Cymru.

Motion NDM7732 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 16.1, establishes a Public Accounts and Public Administration Committee to carry out the functions set out in Standing Orders 18.2 and 18.3, to consider any other matter that relates to the economy, efficiency and effectiveness with which resources are employed in the discharge of public functions in Wales. The committee may scrutinise any other matter relating to the machinery of government, including the quality and standards of administration provided by the Welsh Government’s Civil Service and Welsh Government Sponsored Bodies.

Cynnig NDM7733 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg i archwilio deddfwriaeth a dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif drwy graffu ar ei gwariant, ei gweinyddiaeth a'i pholisi, yn cwmpasu'r meysydd a ganlyn (ond heb fod yn gyfyngedig iddynt): addysg, iechyd a llesiant plant a phobl ifanc Cymru, gan gynnwys eu gofal cymdeithasol.

Motion NDM7733 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 16.1, establishes a Children, Young People and Education Committee to examine legislation and hold the Welsh Government to account by scrutinising its expenditure, administration and policy matters, encompassing (but not restricted to): the education, health and well-being of the children and young people of Wales, including their social care.

Cynnig NDM7734 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol i archwilio deddfwriaeth a dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif drwy graffu ar ei gwariant, ei gweinyddiaeth a'i pholisïau, yn cwmpasu'r meysydd a ganlyn (ond heb fod yn gyfyngedig iddynt): iechyd corfforol, iechyd meddwl, iechyd y cyhoedd a llesiant pobl Cymru, gan gynnwys y system gofal cymdeithasol.

Motion NDM7734 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 16.1, establishes a Health and Social Care Committee to examine legislation and hold the Welsh Government to account by scrutinising its expenditure, administration and policy matters, encompassing (but not restricted to): the physical, mental and public health and well-being of the people of Wales, including the social care system.

Cynnig NDM7735 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig i archwilio deddfwriaeth a dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif trwy graffu ar ei materion o ran gwariant, gweinyddiaeth a pholisi, yn cwmpasu'r meysydd a ganlyn (ond heb fod yn gyfyngedig iddynt): datblygu economaidd, adfywio, sgiliau, masnach, ymchwil a datblygu (gan gynnwys technoleg a gwyddoniaeth), a materion gwledig.

Motion NDM7735 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 16.1, establishes an Economy, Trade and Rural Affairs Committee to examine legislation and hold the Welsh Government to account by scrutinising its expenditure, administration and policy matters, encompassing (but not restricted to): economic development, regeneration, skills, trade, research and development (including technology and science), and rural affairs.

Cynnig NDM7736 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai i archwilio deddfwriaeth a dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif trwy graffu ar ei materion o ran gwariant, gweinyddiaeth a pholisi, yn cwmpasu'r meysydd a ganlyn (ond heb fod yn gyfyngedig iddynt): llywodraeth leol, cymunedau, a thai.

Motion NDM7736 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 16.1, establishes a Local Government and Housing Committee to examine legislation and hold the Welsh Government to account by scrutinising its expenditure, administration and policy matters, encompassing (but not restricted to): local government, communities, and housing.

Cynnig NDM7737 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol i archwilio deddfwriaeth a dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif trwy graffu ar ei materion o ran gwariant, gweinyddiaeth a pholisi, yn cwmpasu'r meysydd a ganlyn (ond heb fod yn gyfyngedig iddynt): cydraddoldeb a hawliau dynol, gwaith teg, cydlyniant cymunedol a diogelwch, mynd i’r afael â thlodi, a rhoi Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol 2015 ar waith. Yn ogystal, gall y pwyllgor ymchwilio i unrhyw faes polisi o safbwynt y materion trawsbynciol o fewn ei gylch gorchwyl, yn cwmpasu'r meysydd a ganlyn (ond heb fod yn gyfyngedig iddynt): cydraddoldeb a hawliau dynol; a gweithrediad Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol 2015.

Motion NDM7737 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 16.1, establishes an Equality and Social Justice Committee to examine legislation and hold the Welsh Government to account by scrutinising its expenditure, administration and policy matters, encompassing (but not restricted to): equality and human rights, fair work, community cohesion and safety, tackling poverty, and implementation of the Well-being of Future Generations Act 2015. Additionally, the committee may investigate any area of policy from the perspective of the cross-cutting issues within its remit, including (but not restricted to): equality and human rights, and the implementation of the Well-being of Future Generations Act 2015.

Cynnig NDM7738 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith i archwilio deddfwriaeth a dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif trwy graffu ar ei materion o ran gwariant, gweinyddiaeth a pholisi, yn cwmpasu'r meysydd a ganlyn (ond heb fod yn gyfyngedig iddynt): polisi newid yn yr hinsawdd, yr amgylchedd, ynni; cynllunio; trafnidiaeth, a chysylltedd.

Motion NDM7738 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 16.1, establishes a Climate Change, Environment and Infrastructure Committee to examine legislation and hold the Welsh Government to account by scrutinising its expenditure, administration and policy matters, encompassing (but not restricted to): climate change policy, the environment, energy; planning; transport, and connectivity.

Cynnig NDM7739 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon a Chysylltiadau Rhyngwladol i archwilio deddfwriaeth a dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif trwy graffu ar ei materion o ran gwariant, gweinyddiaeth a pholisi, yn cwmpasu'r meysydd a ganlyn (ond heb fod yn gyfyngedig iddynt): y Gymraeg, diwylliant; y celfyddydau; yr amgylchedd hanesyddol; cyfathrebu, darlledu; y cyfryngau, chwaraeon a chysylltiadau rhyngwladol. Gall y Pwyllgor ymchwilio i unrhyw faes polisi o safbwynt y Gymraeg.

Motion NDM7739 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 16.1, establishes a Culture, Communications, Welsh Language, Sport, and International Relations Committee to examine legislation and hold the Welsh Government to account by scrutinising its expenditure, administration and policy matters, encompassing (but not restricted to): the Welsh Language, culture; the arts; historic environment; communications, broadcasting; the media, sport, and international relations. The Committee may investigate any area of policy from the perspective of the Welsh Language.

Cynnig NDM7740 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Safonau Ymddygiad i gyflawni swyddogaethau'r pwyllgor cyfrifol a nodir yn Rheol Sefydlog 22.

Motion NDM7740 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 16.1, establishes a Standards of Conduct Committee to carry out the functions of the responsible committee set out in Standing Order 22.

Cynnig NDM7741 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 16.1, yn sefydlu Pwyllgor Deisebau i gyflawni swyddogaethau'r pwyllgor cyfrifol a nodir yn Rheol Sefydlog 23.

Motion NDM7741 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 16.1 establishes a Petitions Committee to carry out the functions of the responsible committee set out in Standing Order 23.

Cynigiwyd y cynigion.

Motions moved.

Thank you, Darren. The proposal is to agree the motions. Does any Member object? I see no objections. The motions are therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Diolch, Darren. Y cynnig yw ein bod yn derbyn y cynigion. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Ni welaf unrhyw wrthwynebiadau. Felly, derbynnir y cynigion yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Derbyniwyd y cynigion yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motions agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Cynnig i ddyrannu cadeiryddion pwyllgorau i’r grwpiau plaid
Motion to allocate committee chairs to political groups

Motion to allocate committee chairs to political groups. And I call on a member of the Business Committee to move the motion formally. Darren.

Cynnig i ddyrannu cadeiryddion pwyllgorau i'r grwpiau plaid. A galwaf ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i gyflwyno'r cynnig yn ffurfiol. Darren.

Cynnig NDM7728 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.2A, yn cytuno mai'r grwpiau gwleidyddol y caiff cadeiryddion pwyllgorau eu hethol ohonynt fydd fel a ganlyn:

1. Y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg - Llafur;

2. Y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol – Ceidwadwyr Cymreig;

3. Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig - Ceidwadwyr Cymreig;

4. Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith - Plaid Cymru;

5. Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol - Llafur;

6. Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg, Chwaraeon, a Chysylltiadau Rhyngwladol - Plaid Cymru;

7. Y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai - Llafur;

8. Y Pwyllgor Cyllid - Plaid Cymru;

9. Y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus - Ceidwadwyr Cymreig;

10. Y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad - Llafur;

11. Y Pwyllgor Safonau Ymddygiad - Llafur;

12. Y Pwyllgor Deisebau - Llafur.

Motion NDM7728 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.2A, agrees that the political groups from which the chairs of committees are elected will be as follows:

1. Children, Young People and Education Committee - Labour;

2. Health and Social Care Committee – Welsh Conservatives;

3. Economy, Trade and Rural Affairs - Welsh Conservatives;

4. Climate Change, Environment and Infrastructure Committee - Plaid Cymru;

5. Equality and Social Justice - Labour;

6. Culture, Communications, Welsh Language, Sport, and International Relations – Plaid Cymru;

7. Local Government and Housing - Labour;

8. Finance Committee – Plaid Cymru;

9. Public Accounts and Public Administration  Committee – Welsh Conservatives;

10. Legislation, Justice and Constitution Committee - Labour;

11. Standards of Conduct Committee - Labour;

12. Petitions Committee – Labour.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Y cynnig yw ein bod yn derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Na. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Cynnig i benodi Comisiwn y Senedd
Motion to appoint the Senedd Commission

Motion to appoint the Senedd Commission. I call on a Member of the Business Committee to move the motion formally. Darren.

Cynnig i benodi Comisiwn y Senedd. Galwaf ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i gyflwyno'r cynnig yn ffurfiol. Darren.

Cynnig NDM7730 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 7.1, yn penodi Ken Skates (Llafur Cymru), Janet Finch-Saunders (Ceidwadwyr Cymreig), Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru) a Joyce Watson (Llafur Cymru), yn aelodau o Gomisiwn y Senedd.

Motion NDM7730 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 7.1, appoints Ken Skates (Welsh Labour), Janet Finch-Saunders (Welsh Conservatives), Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru) and Joyce Watson (Welsh Labour), as members of the Senedd Commission.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Diolch. Y cynnig yw ein bod yn derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Na. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Gwasanaethau bws
5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Bus services

Yr eitem nesaf, cynnig i benodi Comisiwn—

The next item is the motion to appoint the Senedd Commission—

Oh, I've done that one. [Laughter.] Just checking.

O, rwyf wedi gwneud hynny. [Chwerthin.] Dim ond gwneud yn siŵr.

Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): gwasanaethau bws. Galwaf ar Huw Irranca-Davies i wneud y cynnig.

The next item is a Member debate under Standing Order 11.21(iv). It's a debate on bus services. And I call on Huw Irranca-Davies to move the motion.

Cynnig NDM7704 Huw Irranca-Davies, Jayne Bryant, Hefin David, Janet Finch-Saunders, John Griffiths, Llyr Gruffydd, Vikki Howells, Jenny Rathbone, Luke Fletcher, Altaf Hussain, Jane Dodds, Natasha Asghar, Heledd Fychan

Cynnig bod y Senedd:

1. Yn nodi bod cytundeb gwasanaethau bysiau o fis Mawrth 2021 yn ymrwymo £37.2 miliwn o gyllid i barhau i gefnogi'r diwydiant bysiau yn y flwyddyn ariannol sydd i ddod.

2. Yn nodi bod y cytundeb yn ymrwymo i ail-lunio gwasanaethau bysiau lleol yn sylfaenol, gan ddiwallu anghenion teithwyr yn well.

3. Yn nodi bod y cytundeb hefyd yn ceisio ailadeiladu defnydd ar ôl COVID-19, gan annog niferoedd cynyddol i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus dros amser ar gyfer ystod eang o deithiau, fel y mae amodau'n caniatáu.

4. Yn nodi ymhellach y cyhoeddwyd Llwybr Newydd: Strategaeth Drafnidiaeth Cymru 2021, sy'n cynnwys amrywiaeth o ymrwymiadau gan gynnwys:

a) ymestyn cyrhaeddiad gwasanaethau bysiau;

b) datblygu deddfwriaeth bysiau newydd i roi mwy o reolaeth i'r sector cyhoeddus dros wasanaethau bysiau lleol;

c) darparu gwasanaethau bysiau arloesol, mwy hyblyg, mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol, y sector masnachol a'r trydydd sector; a

d) sicrhau bod gwasanaethau a chyfleusterau bysiau yn hygyrch, yn ddeniadol ac yn ddiogel i bawb.

5. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i nodi cynlluniau ac amserlenni manwl ar gyfer cyflawni'r ymrwymiadau ar wasanaethau bysiau yn Llwybr Newydd.

6. Yn galw ar Lywodraeth Cymru a phartneriaid i ymgysylltu'n ystyrlon â chymunedau lleol ledled Cymru ar y strategaeth ac wrth ail-lunio gwasanaethau bysiau i ddiwallu'r anghenion trafnidiaeth a nodwyd gan y cymunedau hynny.

Motion NDM7704 Huw Irranca-Davies, Jayne Bryant, Hefin David, Janet Finch-Saunders, John Griffiths, Llyr Gruffydd, Vikki Howells, Jenny Rathbone, Luke Fletcher, Altaf Hussain, Jane Dodds, Natasha Asghar, Heledd Fychan

To propose that the Senedd:

1. Notes the bus service agreement of March 2021 commits £37.2 million of funding to continue to support the bus industry in the coming financial year.

2. Notes that the agreement commits to a fundamental reshaping of local bus services, better meeting the needs of passengers.

3. Notes that the agreement also seeks to rebuild patronage post-COVID, encouraging increasing numbers to use public transport over time for a wide range of journeys, as conditions permit.

4. Further notes the publication of Llwybr Newydd: The Wales Transport Strategy 2021, which contains a range of commitments including:

a) extending the reach of bus services;

b) progressing new bus legislation to give the public sector more control over local bus services;

c) delivering innovative, more flexible bus services, in partnership with local authorities, the commercial and third sectors; and

d) ensuring that bus services and facilities are accessible, attractive and safe for everyone.

5. Calls on the Welsh Government to set out detailed plans and timescales for delivering the commitments on bus services in Llwybr Newydd.

6. Calls on the Welsh Government and partners to engage meaningfully with local communities across Wales on the strategy and in reshaping bus services to meet the transport needs identified by those communities.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd. And can I thank the Business Committee for selecting this motion for debate and the many cross-party Members who supported the application too?

Buses and properly integrated public transport are clearly very important to the Senedd and to the constituents we serve. Now, no doubt, today some Members will have stories to tell of our own local services. Some will be of services lost during or even before the pandemic; some will be of creative new ways to provide transport solutions, particularly for people who rely on public and community transport in remote and rural areas. And we will also hear, I hope, of the courage of drivers and of staff who kept essential bus services going during the height of the pandemic and since. These real local and Wales-wide experiences will be good to hear in the Senedd.

But I hope we'll also have time to focus on the way forward for Wales, for every part of Wales, which must involve truly radical reform to and innovation and investment in our buses, scheduled buses and Fflecsi buses and on-demand buses, but also a far greater integration of different types of public and community transport, streamlined timetables and ticketing, a step change in modal shift from individual to communal transport and to active travel, wherever possible, to help to tackle climate change, lessening the need for longer travel too, by creating local communities with jobs and services and retail and opportunities to socialise in easy travelable distance by foot or by bike.

But let us begin with buses, because I suspect that's what many people will want to hear about. I won't be alone in having witnessed many cuts to services over recent years, and the cuts have often fallen hardest on the most remote communities, and often communities with already existing significant disadvantage. The beautiful tops of my valleys—the hilltops in my valleys—they're often former coal-mining communities and social housing estates. They're also often poorly served by shops and health provision and job opportunities and clubs and community centres in which to mix and socialise. They're often where car ownership is lowest and where the residents are often older and less well and less mobile. Yet these are the very communities—so often, the ones where the cuts are seen first. And often those cuts come first as temporary, because of reported problems with navigating narrow streets with parked cars for buses, or damage to buses or anti-social behaviour, or because of the pandemic. But, so often, these cuts become permanent, despite representations from local people and local representatives. Sometimes the cuts, we are told, come because the route just isn't profitable. Yet buses and public transport have a true social and economic purpose. They connect people and communities. Without buses, we have isolated communities and isolated people, with all the ills that that brings for them individually and for society. We cannot reduce buses simply to a transaction of money for a ticket or to cold calculations of short-term profitability on different routes. They are more than that. As Marion and Keith in Caerau said to the BBC last night, they are the lifeline for people to meet their friends, get to the doctor or hospital, get to work and be part of their wider community. Without them, communities are isolated and alone and so are individuals.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ac a gaf fi ddiolch i'r Pwyllgor Busnes am ddewis y cynnig hwn i'w drafod a'r llu o Aelodau trawsbleidiol a gefnogodd y cais hefyd?

Mae bysiau a thrafnidiaeth gyhoeddus wedi'u hintegreiddio'n briodol yn amlwg yn bwysig iawn i'r Senedd ac i'r etholwyr a wasanaethwn. Nawr, mae'n siŵr heddiw y bydd gan yr Aelodau hanesion i'w hadrodd am ein gwasanaethau lleol ein hunain. Bydd rhai'n sôn am wasanaethau a gollwyd yn ystod neu hyd yn oed cyn y pandemig; bydd rhai'n sôn am ffyrdd newydd creadigol o ddarparu atebion trafnidiaeth, yn enwedig i bobl sy'n dibynnu ar drafnidiaeth gyhoeddus a chymunedol mewn ardaloedd anghysbell a gwledig. A byddwn hefyd yn clywed, gobeithio, am ddewrder gyrwyr a staff a gadwodd wasanaethau bws hanfodol i fynd pan oedd y pandemig ar ei waethaf ac ers hynny. Bydd y profiadau hyn yn lleol a thrwy Gymru yn dda i'w clywed yn y Senedd.

Ond rwy'n gobeithio y cawn amser hefyd i ganolbwyntio ar y ffordd ymlaen i Gymru, ar gyfer pob rhan o Gymru, sy'n galw am ddiwygio a buddsoddi'n wirioneddol radical yn ein bysiau, bysiau rheolaidd a bysiau Fflecsi ac ar alw, ond hefyd am lawer mwy o integreiddio gwahanol fathau o drafnidiaeth gyhoeddus a chymunedol, amserlenni a systemau tocynnau symlach, newid dulliau teithio yn sylweddol o drafnidiaeth unigolion i drafnidiaeth gymunedol ac i deithio llesol lle bynnag y bo modd i helpu i fynd i'r afael â newid hinsawdd, lleihau'r angen am deithiau hwy hefyd, drwy greu cymunedau lleol gyda swyddi a gwasanaethau a siopau a chyfleoedd i gymdeithasu o fewn pellter hawdd ei deithio ar droed neu ar feic.

Ond gadewch inni ddechrau gyda bysiau, oherwydd rwy'n tybio mai dyna y bydd llawer o bobl eisiau clywed amdano. Nid fi'n unig sydd wedi gweld y toriadau helaeth i wasanaethau dros y blynyddoedd diwethaf, ac mae effaith y toriadau'n aml wedi bod waethaf ar y cymunedau mwyaf anghysbell, a chymunedau sydd dan anfantais sylweddol eisoes. Mae blaenau'r cymoedd hardd yn fy etholaeth—pen y bryniau yn fy nghymoedd—yn aml yn gyn-gymunedau glofaol ac ystadau tai cymdeithasol. Yn aml, ni cheir darpariaeth dda o siopau a chyfleusterau iechyd a chyfleoedd swyddi a chlybiau a chanolfannau cymunedol i allu cymysgu a chymdeithasu ynddynt. Dyma'r mannau sydd â'r cyfraddau isaf o bobl yn berchen ar geir a lle mae'r preswylwyr yn aml yn hŷn ac yn llai iach a llai symudol. Ac eto, dyma'r union gymunedau—mor aml, y rhai lle gwelir y toriadau gyntaf. Ac yn aml daw'r toriadau hynny yn gyntaf fel rhai dros dro, oherwydd problemau a nodir ynghylch gyrru bysiau ar strydoedd cul gyda cheir wedi'u parcio, neu ddifrod i fysiau neu ymddygiad gwrthgymdeithasol, neu oherwydd y pandemig. Ond mor aml, daw'r toriadau hyn yn rhai parhaol, er gwaethaf gwrthwynebiad y bobl leol a chynrychiolwyr lleol. Weithiau dywedir wrthym fod y toriadau'n digwydd am nad yw'r llwybr yn broffidiol. Ac eto, mae gan fysiau a thrafnidiaeth gyhoeddus ddiben cymdeithasol ac economaidd go iawn. Maent yn cysylltu pobl a chymunedau. Heb fysiau, mae gennym gymunedau ynysig a phobl ynysig, gyda'r holl broblemau a ddaw yn sgil hynny i unigolion ac i gymdeithas. Ni allwn ddarostwng bysiau i fod yn ddim mwy na thrafodiad ariannol am docyn neu gyfrifiad oer o broffidioldeb tymor byr gwahanol lwybrau. Maent yn fwy na hynny. Fel y dywedodd Marion a Keith yng Nghaerau wrth y BBC neithiwr, maent yn achubiaeth i bobl allu cyfarfod â'u ffrindiau, cyrraedd y meddyg neu'r ysbyty, cyrraedd y gwaith a bod yn rhan o'u cymuned ehangach. Hebddynt, mae cymunedau wedi'u hynysu ac ar eu pen eu hunain ac mae hynny'n wir am yr unigolion yn ogystal.

So, in this sixth Senedd, we have the opportunity now to do things very differently. Now that we have the powers, we need to restore the public and social purpose to the very heart of all public and community transport, as we've already begun to do with trains. And this means putting people, transport users and locally-elected representatives, back in control of our buses and of the wider oversight of public transport, so that buses and trains and Fflecsi buses and on-demand buses and community transport work effectively together, and where no-one—no-one—is left without being connected to their wider community and the world of work and the world of their friends and of society. 

Despite the pandemic, or perhaps because of it, that work has already begun. The bus service agreement of March 2021 has committed over £37 million of funding to continue to support the bus industry in the coming financial year, but this is conditional on, in quotes,

'a fundamental reshaping of local bus services, better meeting the needs of passengers.'

And it also seeks to rebuild patronage post COVID, encouraging increasing numbers to use public transport over time for a wide range of journeys. That's good, and it's encouraging to see Ministers seizing the opportunity to reshape the way we do bus transport already. The bold announcement yesterday on the pause and review of road building also had a welcome focus on shifting investment into buses and public transport. That's good, but there is much more to do—much more. 

'Llwybr Newydd: the Wales Transport Strategy 2021', sets a clear and new radical direction to take on bus transport and local transport connectivity. It contains a range of commitments, which include extending the reach of bus services—not shrinking, but extending—progressing the new bus legislation, which we've consulted on already, to give the public sector more control over local bus services, delivering innovative, more flexible bus services in partnership with local authorities, with commercial and with third sectors, says the chair of the Co-operative Party, and ensuring that bus services and facilities are accessible, attractive and safe for everyone. They are the go-to choice, not a leftover option.

Now, this is truly exciting for many of us. This sees a new future for buses that puts them at the heart of local and regional transport policy, and it puts people back at the heart of those local services, with greater control over local routes and times and more, with the point of principle that, in quotes,

'bus services and facilities are accessible, attractive and safe for everyone'.

So, how do we then put people and bus users back at the heart of public transport? We do it by using the new powers this Senedd now has, by putting a modern, Welsh form of re-regulation of buses and public transport in place, and by recognising that buses and public transport have a fundamental social and public purpose. We democratise buses again. Now, we don't start from a blank sheet. We start from a real world of several decades of post-deregulation bus services, and we start from acknowledging the skills and expertise that are out there in the current operators, and some of the investment, albeit greatly driven by Government investment and regulation, in modern and accessible vehicles in parts of the network, and we also acknowledge the commitment and experience of the drivers and the staff who've kept this service through the pandemic too. 

But I say if London and Liverpool can have greater democratic control of, and greater integration of, buses and other forms of public transport, integrating ticketing and cheaper tickets, routes and services going more frequently when and where the public want them to go, then why not us? And if commercial operators can provide these services, then, as in the few select places of the UK and actually many worldwide, so can local and regional and municipal authorities and not-for-profit mutuals and social enterprises too. If they can have greater investment in buses with a longer term funding horizon, ultra low emission buses, fully accessible at that, if we can shift funding and passengers to climate-friendly mass transit, rather than individual transport, and we can improve working conditions and the attractiveness of the sector for drivers—. I say if it's good enough for London and it's good enough for Liverpool, then it's good enough for Lewistown in Ogmore, and it's good enough for Laleston in Bridgend, or for Llanelli and Llandudno, and anywhere else in Wales for that matter too. So, let's be bold in reimagining the future of buses and integrated transport in Wales. 

I'm looking forward in this debate to hearing other Members of the Senedd's views on the future of buses and integrated transport in Wales, and the response of the Minister to this debate shortly, as I hope he will set out a bus timetable for delivering this exciting and radical transformation. And Dirprwy Lywydd, I will only require a short time at the end to respond. Thank you. 

Felly, yn y chweched Senedd hon, mae gennym gyfle yn awr i wneud pethau'n wahanol iawn. Gan fod gennym y pwerau bellach, mae angen inni adfer y diben cyhoeddus a chymdeithasol sy'n graidd i bob trafnidiaeth gyhoeddus a chymunedol fel rydym eisoes wedi dechrau ei wneud gyda threnau. Ac mae hyn yn golygu adfer rheolaeth ar y bysiau a'r oruchwyliaeth ehangach ar drafnidiaeth gyhoeddus i bobl, defnyddwyr trafnidiaeth a chynrychiolwyr a etholir yn lleol, fel bod bysiau a threnau a bysiau Fflecsi a bysiau ar alw a thrafnidiaeth gymunedol yn gweithio'n effeithiol gyda'i gilydd, a lle nad oes neb—neb—yn cael ei adael heb gysylltiad â'u cymuned ehangach a'r byd gwaith a byd eu ffrindiau a chymdeithas.  

Er gwaethaf y pandemig, neu efallai o'i herwydd, mae'r gwaith hwnnw eisoes wedi dechrau. Mae'r cytundeb gwasanaethau bysiau ym mis Mawrth 2021 wedi ymrwymo dros £37 miliwn o gyllid i barhau i gefnogi'r diwydiant bysiau yn y flwyddyn ariannol sydd i ddod, ond mae hyn yn amodol ar

'ail-lunio gwasanaethau bysiau lleol yn sylfaenol, gan ddiwallu anghenion teithwyr yn well.'

Ac mae hefyd yn ceisio ailddatblygu defnydd ar ôl COVID, gan annog niferoedd cynyddol i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus dros amser ar gyfer ystod eang o deithiau. Mae hynny'n dda, ac mae'n galonogol gweld Gweinidogion yn manteisio ar y cyfle i ailsiapio trafnidiaeth bysiau. Roedd y cyhoeddiad beiddgar ddoe ar oedi ac adolygu'r gwaith adeiladu ffyrdd hefyd yn canolbwyntio'n galonogol ar symud buddsoddiad tuag at fysiau a thrafnidiaeth gyhoeddus. Mae hynny'n dda, ond mae llawer mwy i'w wneud—llawer mwy. 

Mae 'Llwybr Newydd: Strategaeth Drafnidiaeth Cymru 2021', yn gosod cyfeiriad radical eglur a newydd i ymgymryd â thrafnidiaeth bysiau a chysylltedd trafnidiaeth leol. Mae'n cynnwys amrywiaeth o ymrwymiadau, sy'n cynnwys ymestyn cyrhaeddiad gwasanaethau bysiau—nid crebachu, ond ymestyn—datblygu'r ddeddfwriaeth bysiau newydd, deddfwriaeth rydym wedi ymgynghori arni eisoes, i roi mwy o reolaeth i'r sector cyhoeddus dros wasanaethau bysiau lleol, gan ddarparu gwasanaethau bysiau arloesol a mwy hyblyg mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol, gyda sectorau masnachol a'r trydydd sector, meddai cadeirydd y Blaid Gydweithredol, a sicrhau bod gwasanaethau a chyfleusterau bysiau yn hygyrch, yn ddeniadol ac yn ddiogel i bawb. Hwy yw'r opsiwn y bydd pobl yn ei ddewis gyntaf, yn hytrach nag opsiwn sbâr.

Nawr, mae hyn yn wirioneddol gyffrous i lawer ohonom. Mae'n cynnig dyfodol newydd i fysiau sy'n eu rhoi wrth wraidd polisi trafnidiaeth lleol a rhanbarthol, ac mae'n rhoi pobl yn ôl wrth wraidd y gwasanaethau lleol hynny, gyda mwy o reolaeth dros lwybrau ac amseroedd lleol a mwy, gyda'r pwynt o egwyddor

'bod gwasanaethau a chyfleusterau bysiau yn hygyrch, yn ddeniadol ac yn ddiogel i bawb'.

Felly, sut y mae rhoi pobl a defnyddwyr bysiau yn ôl wrth wraidd trafnidiaeth gyhoeddus? Rydym yn ei wneud drwy ddefnyddio'r pwerau newydd sydd gan y Senedd hon yn awr, drwy weithredu dull modern, Cymreig o ailreoleiddio bysiau a thrafnidiaeth gyhoeddus, a thrwy gydnabod bod gan fysiau a thrafnidiaeth gyhoeddus ddiben cymdeithasol a chyhoeddus sylfaenol. Rydym yn democrateiddio bysiau eto. Nawr, nid ydym yn dechrau o'r dechrau. Rydym yn dechrau o'r byd go iawn o sawl degawd o wasanaethau bysiau ar ôl dadreoleiddio, ac rydym yn dechrau drwy gydnabod y sgiliau a'r arbenigedd sydd ar gael gan y gweithredwyr presennol, a rhywfaint o'r buddsoddiad, er ei fod wedi'i lywio'n fawr gan fuddsoddiad a threfn reoleiddio'r Llywodraeth, mewn cerbydau modern a hygyrch mewn rhannau o'r rhwydwaith, ac rydym hefyd yn cydnabod ymrwymiad a phrofiad y gyrwyr a'r staff sydd wedi cadw'r gwasanaeth hwn i fynd drwy'r pandemig hefyd.

Ond os gall Llundain a Lerpwl gael mwy o reolaeth ddemocrataidd ar fysiau a mathau eraill o drafnidiaeth gyhoeddus, a'u hintegreiddio'n well, gan integreiddio systemau tocynnau a thocynnau rhatach, llwybrau a gwasanaethau'n mynd yn amlach pan a lle mae'r cyhoedd am iddynt fynd, ni welaf pam na allwn ninnau wneud hynny hefyd. Ac os gall gweithredwyr masnachol ddarparu'r gwasanaethau hyn, fel yn yr ychydig leoedd dethol yn y DU a llawer yn fyd-eang mewn gwirionedd, gall awdurdodau lleol a rhanbarthol a threfol a chydfuddiannol di-elw a mentrau cymdeithasol wneud hynny hefyd. Os gallant gael mwy o fuddsoddiad mewn bysiau gyda gorwel ariannu mwy hirdymor, bysiau allyriadau isel iawn, sy'n gwbl hygyrch ar hynny, os gallwn droi cyllid a theithwyr at drafnidiaeth dorfol sy'n ystyriol o'r hinsawdd, yn hytrach na thrafnidiaeth unigolion, ac os gallwn wella amodau gwaith ac atyniad y sector i yrwyr—. Os yw'n ddigon da i Lundain ac yn ddigon da i Lerpwl, yn fy marn i mae'n ddigon da i Lewistown yn Ogwr, ac mae'n ddigon da i Drelales ym Mhen-y-bont ar Ogwr, neu i Lanelli a Llandudno, ac i unrhyw le arall yng Nghymru o ran hynny. Felly, gadewch inni fod yn feiddgar ac ailddychmygu dyfodol bysiau a thrafnidiaeth integredig yng Nghymru. 

Rwy'n edrych ymlaen yn y ddadl hon at glywed barn Aelodau eraill y Senedd ar ddyfodol bysiau a thrafnidiaeth integredig yng Nghymru, ac ymateb y Gweinidog i'r ddadl hon cyn bo hir, gan fy mod yn gobeithio y bydd yn nodi amserlen bysiau ar gyfer cyflawni'r trawsnewid cyffrous a radical hwn. A Ddirprwy Lywydd, dim ond amser byr fydd ei angen arnaf ar gyfer ymateb ar y diwedd. Diolch. 

15:40