Y Cyfarfod Llawn
Plenary
20/01/2026Cynnwys
Contents
Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.
In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.
Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.
The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.
Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Y cwestiynau i'r Prif Weinidog sydd gyntaf y prynhawn yma, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Julie Morgan.
Good afternoon and welcome to today's Plenary meeting. Questions to the First Minister will be first this afternoon, and the first question is from Julie Morgan.
1. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i wella hygyrchedd ffyrdd i bobl anabl? OQ63711
1. What plans does the Welsh Government have to improve the accessibility of roads for disabled people? OQ63711
Our 'Travel for all' approach is making our transport networks feel safer, more inclusive, and we make a big effort to involve disabled people in shaping our transport policies in line with our disabled people’s rights action plan. We’ve allocated significant sums of money to help local authorities deliver simple but impactful steps like more crossings, dropped kerbs and better lighting to make immediate improvements.
Mae ein dull 'Teithio i bawb' yn gwneud i'n rhwydweithiau trafnidiaeth deimlo'n fwy diogel, yn fwy cynhwysol, ac rydym ni'n gwneud ymdrech fawr i gynnwys pobl anabl yn y gwaith o lunio ein polisïau trafnidiaeth yn unol â'n cynllun gweithredu hawliau pobl anabl. Rydyn ni wedi dyrannu symiau sylweddol o arian i helpu awdurdodau lleol i gyflawni camau syml ond effeithiol fel mwy o groesfannau, cyrbiau isel a goleuadau gwell i wneud gwelliannau ar unwaith.
Diolch am yr ateb.
Thank you for that response.
First Minister, many constituents have written to me and have come in to see me about the difficulties they face navigating the streets, either in wheelchairs or with pushchairs, particularly due to pavement parking. Pedestrians are forced to move out onto busy roads in order to get around cars that are parked on the pavement and haven't left any space for them to get past. And, obviously, this is particularly difficult for wheelchair users, who may not be able to find a suitable dropped kerb near the parked car. So, will the First Minister tell me what plans she may have to bring in a ban on pavement parking in Wales?
Prif Weinidog, mae llawer o etholwyr wedi ysgrifennu ataf ac wedi dod i mewn i fy ngweld i ynglŷn â'r anawsterau y maen nhw'n eu hwynebu wrth lywio'r strydoedd, naill ai mewn cadeiriau olwyn neu gyda chadeiriau gwthio, yn enwedig oherwydd parcio ar balmentydd. Mae cerddwyr yn cael eu gorfodi i symud allan ar ffyrdd prysur er mwyn mynd o gwmpas ceir sydd wedi cael eu parcio ar y palmant ac nad ydyn nhw wedi gadael unrhyw le iddyn nhw fynd heibio. Ac, yn amlwg, mae hyn yn arbennig o anodd i ddefnyddwyr cadair olwyn, efallai nad ydyn nhw'n gallu dod o hyd i gyrb isel addas ger y car sydd wedi'i barcio. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog ddweud wrthyf pa gynlluniau a allai fod ganddi i gyflwyno gwaharddiad ar barcio ar balmentydd yng Nghymru?
Well, I want to thank Julie for her long-standing commitment to this issue. I think we need to get the balance right, because there are people who have no option other than to park in front of their homes, and we need to make sure that they are involved. We need to make sure there's a lot of listening. We need to make sure that disabled people can get past on the pavement—not just disabled people, actually, but mums with pushchairs as well. So, I know that the UK Government plans to give local authority powers to act against unnecessary obstruction of pavements and, obviously, we will consider whether we want to go further to tackle these issues here.
Wel, hoffwn ddiolch i Julie am ei hymrwymiad hirsefydlog i'r mater hwn. Rwy'n credu bod angen i ni gael y cydbwysedd yn iawn, oherwydd mae pobl nad oes ganddyn nhw unrhyw ddewis heblaw parcio o flaen eu cartrefi, ac mae angen i ni wneud yn siŵr eu bod nhw'n cael eu cynnwys. Mae angen i ni wneud yn siŵr bod llawer o wrando. Mae angen i ni wneud yn siŵr bod pobl anabl yn gallu mynd heibio ar y palmant—nid pobl anabl yn unig, a dweud y gwir, ond mamau â chadeiriau gwthio hefyd. Felly, rwy'n gwybod bod Llywodraeth y DU yn bwriadu rhoi pwerau i awdurdodau lleol weithredu yn erbyn achosi rhwystr diangen ar balmentydd ac, yn amlwg, byddwn yn ystyried a ydym ni eisiau mynd ymhellach i fynd i'r afael â'r materion hyn yma.
First Minister, the issue of pavement parking has been a blight to the disabled community for years. It has been nearly four years since the Welsh pavement parking taskforce group recommended introducing subordinate legislation to enable enforcement on pavement parking to make streets safe for disabled people. It is almost three years since the Welsh Government committed to changing the law. First Minister, disabled people are sick of waiting. Will you now commit to bringing forward these changes before the election?
Prif Weinidog, mae'r mater o barcio ar balmentydd wedi bod yn falltod i'r gymuned pobl anabl ers blynyddoedd. Bu bron i bedair blynedd ers i grŵp tasglu parcio ar balmentydd Cymru argymell cyflwyno is-ddeddfwriaeth i alluogi camau gorfodi ar barcio ar balmentydd i wneud strydoedd yn ddiogel i bobl anabl. Bu bron i dair blynedd ers i Lywodraeth Cymru ymrwymo i newid y gyfraith. Prif Weinidog, mae pobl anabl wedi cael llond bol o aros. A wnewch chi ymrwymo nawr i gyflwyno'r newidiadau hyn cyn yr etholiad?
I don't think we've got time before the election. I think it is important to recognise, though, that there is an active travel guidance consultation, which is open until 13 February, and that includes ways to make streets safer, and we are working with disabled people to shape that guidance.
Dydw i ddim yn meddwl bod gennym ni amser cyn yr etholiad. Rwy'n credu ei bod yn bwysig cydnabod, fodd bynnag, bod yna ymgynghoriad ar ganllawiau teithio llesol, sydd ar agor tan 13 Chwefror, ac mae hynny'n cynnwys ffyrdd o wneud strydoedd yn fwy diogel, ac rydym yn gweithio gyda phobl anabl i lunio'r canllawiau hynny.
First Minister, Labour have had 26 long years to work with councils to improve accessibility for disabled people, 26 long years to work with councils to ensure bus stops are improved, to ensure safe access for all, 26 long years to provide people with visual, hearing, motor or cognitive improvements to travel safely and independently, as mandated by the Equality Act 2010, and 26 years to ensure our train stations are easily accessible for those with disabilities. But you have failed on them all. In my own area, Chepstow train station has no lift or step-free access, meaning that disabled residents have to travel into England then back into Wales in order to get off the train in Chepstow. This is utter failure by your Government and it's not okay. Can the First Minister update the Senedd on what conversations she or her Government are having with Network Rail to rectify this situation? My constituents in Monmouthshire have suffered long enough, and this is detrimental to tourism in my home county. Diolch.
Prif Weinidog, mae Llafur wedi cael 26 mlynedd faith i weithio gyda chynghorau i wella hygyrchedd i bobl anabl, 26 mlynedd faith i weithio gyda chynghorau i sicrhau bod safleoedd bws yn cael eu gwella, i sicrhau mynediad diogel i bawb, 26 mlynedd faith i ddarparu gwelliannau gweledol, clyw, echddygol neu wybyddol i bobl deithio'n ddiogel ac yn annibynnol, fel y gorchmynnir gan Ddeddf Cydraddoldeb 2010, a 26 mlynedd i sicrhau bod ein gorsafoedd rheilffordd yn gwbl hygyrch i'r rhai ag anableddau. Ond rydych chi wedi methu o ran bob un ohonyn nhw. Yn fy ardal i, nid oes gan orsaf reilffordd Cas-gwent lifft na mynediad di-risiau, sy'n golygu bod yn rhaid i drigolion anabl deithio i Loegr ac yna yn ôl i Gymru er mwyn dod oddi ar y trên yng Nghas-gwent. Mae hyn yn fethiant llwyr gan eich Llywodraeth ac nid yw'n iawn. A all y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd am ba sgyrsiau y mae hi neu ei Llywodraeth yn eu cael gyda Network Rail i unioni'r sefyllfa hon? Mae fy etholwyr yn sir Fynwy wedi dioddef yn ddigon hir, ac mae hyn yn niweidiol i dwristiaeth yn fy sir enedigol. Diolch.
Well, this is novel, isn't it, hearing Reform, of all the parties, talk about equality. That is a novel departure. Look, I think things are a lot better than they have been in the past in relation to disability. We've developed a very comprehensive plan in relation to disability—the disability action plan. It sets out exactly where we plan to go next, to build on the already transformational work that is being done in the rail areas where we have responsibility, on the bus stops where we have responsibility. There are areas where we don't, which are more difficult for us. But, where we have responsibility, I can assure you we work very closely with disabled people to make sure that we shape a system that works for them.
Wel, mae hyn yn newydd, on'd yw e', clywed Reform, o'r holl bleidiau, yn sôn am gydraddoldeb. Mae hynny'n ymadawiad newydd. Edrychwch, rwy'n credu bod pethau'n llawer gwell nag y maen nhw wedi bod yn y gorffennol o ran anabledd. Rydyn ni wedi datblygu cynllun cynhwysfawr iawn o ran anabledd—y cynllun gweithredu anabledd. Mae'n nodi'n union ble'r ydym ni'n bwriadu mynd nesaf, i ategu'r gwaith trawsnewidiol sydd eisoes yn cael ei wneud yn y meysydd rheilffordd lle mae gennym ni gyfrifoldeb, ar y safleoedd bysiau lle mae gennym ni gyfrifoldeb. Mae yna feysydd lle nad ydym yn gyfrifol, sy'n anoddach i ni. Ond, lle mae gennym ni gyfrifoldeb, gallaf eich sicrhau chi ein bod ni'n gweithio'n agos iawn gyda phobl anabl i wneud yn siŵr ein bod ni'n llunio system sy'n gweithio iddyn nhw.
Diolch yn fawr i Julie Morgan am godi'r mater pwysig yma. Yn ddiweddar, fe welais i berson dall yn cerdded lawr Cowbridge Road East, a sylwi, wrth iddi fynd â'r ffon wen, gymaint o rwystrau a oedd yn ei hwynebu. Un o'r rheini oedd ceir wedi eu parcio ar y palmant. Nawr, dyw hwn ddim yn beth newydd. Nôl yn 2019, fe wnaeth Lee Waters sefydlu tasglu i ddelio â'r mater yma. Fe gyhoeddwyd adroddiad yn Hydref 2020, â'r nod o ddechrau cosbi yng Ngorffennaf 2022. Ar ddechrau Ionawr 2023, fe gyhoeddodd y Llywodraeth eu bod nhw wedi derbyn pob un o argymhellion y tasglu, â'r bwriad o gyflwyno deddfwriaeth erbyn diwedd 2023.
Nawr, dwi'n gwybod ei fod e'n gymhleth, a dwi'n gwybod bod yna dai, er enghraifft, yng Nghaerdydd, ble nad oes modd parcio ar y stryd, dim ond ar y palmant. Ond mae e wedi gweithio yn yr Alban. Llwyddodd y Llywodraeth yn yr Alban i gyflwyno a chytuno ar ddeddfwriaeth yn gwahardd parcio ar y stryd o fewn chwe mis yn 2019. Mae'r dystiolaeth yn dangos bod hyn yn gweithio yng Nghaeredin. Brif Weinidog, chwe mlynedd yn ddiweddarach, pam mae pobl fel y person dall ar Cowbridge Road yn dal i ddioddef? Diolch yn fawr.
Thank you very much to Julie Morgan for raising this important issue. Recently, I saw a blind person walking along Cowbridge Road East, and noticed, as she used her white stick, how many barriers were facing her. One of those were cars parked on the pavements. Now, this is nothing new. Back in 2019, Lee Waters established a taskforce to deal with this issue. A report was published in October 2020, with the aim of starting to penalise in July 2022. At the beginning of 2023, the Government announced that they'd accepted every single one of the taskforce's recommendations, with the intention of introducing legislation by the end of 2023.
Now, I know that it's complex, and I know that there are houses, in Cardiff, for example, where it's not possible to park on the street, only on the pavement. But it has worked in Scotland. The Government in Scotland succeeded in introducing legislation that prohibited pavement parking within six months in 2019. The evidence shows that this is working in Edinburgh. First Minister, six years later, why are people like the person I saw on Cowbridge Road still suffering? Thank you very much.
Dwi'n meddwl bod yn rhaid i ni fod yn sensitif i bobl sydd yn ei ffeindio hi'n anodd i fynd ar y palmentydd, ac nid yn unig pobl sydd ag anabledd, ond hefyd famau â phramiau a phethau. [Torri ar draws.] A thadau—fair enough. Dwi'n meddwl ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n cymryd hynny mewn i ystyriaeth. Ond, fel rŷch chi'n dweud, mae yna strydoedd lle nad yw hi'n bosib i wneud unrhyw beth ond parcio ar y palmentydd. Felly, mae'n rhaid cael y balans yna'n iawn, a dwi'n meddwl mai dyna beth sydd angen edrych arno yn y dyfodol.
I think we have to be sensitive to people who do find difficult to use the pavements, and not only those with a disability, but also mothers with prams and so on. [Interruption.] And fathers—fair enough. I do think that it's important that we take that into account. But, as you've said, there are streets where it's not possible to do anything other than park on pavements. So, you have to strike that right balance, and I think that's what we need to look at in the future.
2. Pa gynnydd mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud tuag at sicrhau datganoli cyllid rheilffyrdd o Lywodraeth y DU? OQ63705
2. What progress has the Welsh Government made towards securing the devolution of rail funding from the UK Government? OQ63705
Compared to the previous Tory Government, we've secured substantial additional funding from the UK Government. But we're very clear that we expect them to go further and we want to receive our fair share of funding. When it comes to devolution of rail, our position remains the same: we want to see this happening, but devolution of rail without massive investment to make up for the years of underfunding, for over a decade under the Tories, would lead to us having to cut funding for other public services, like hospitals and schools, and we are not up for that.
O gymharu â'r Llywodraeth Dorïaidd flaenorol, rydyn ni wedi sicrhau cyllid ychwanegol sylweddol gan Lywodraeth y DU. Ond rydyn ni'n eglur iawn ein bod ni'n disgwyl iddyn nhw fynd ymhellach a'n bod ni eisiau derbyn ein cyfran deg o gyllid. O ran datganoli rheilffyrdd, mae ein safbwynt yn dal i fod yr un fath: rydyn ni eisiau gweld hyn yn digwydd, ond byddai datganoli rheilffyrdd heb fuddsoddiad enfawr i wneud iawn am y blynyddoedd o danariannu, am dros ddegawd o dan y Torïaid, yn arwain i ni orfod gostwng cyllid ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus eraill, fel ysbytai ac ysgolion, a dydyn ni ddim yn barod i wneud hynny.
Of course, we are owed what you say. So often in this chamber, First Minister, Members are criticised for asking for more for Wales—more than we can apparently afford. Wales is owed billions from the high speed 2 line. We are owed billions more from Westminster because of not just HS2, but the Oxford to Cambridge line and Northern Powerhouse Rail. These English projects have been designated as 'England and Wales'. Not an inch of these tracks will be in Wales, and yet we help to foot the bill whilst our railway lines go without that money. Think of all the stations we could reopen if we had the money we are owed—things I've called for, things other Members have called for: reopening the Nelson to Ystrad Mynach line, the spur to Abertillery. There will be examples across our nation where communities could be better connected with those billions. Those are facts; they are not opinions. So, what will you do, please, in the final weeks of this Senedd, to persuade the UK Government to put an end to this outrage. because the people of Wales deserve what we are owed?
Wrth gwrs, mae'r hyn yr ydych chi'n ei ddweud yn ddyledus i ni. Mor aml yn y siambr hon, Prif Weinidog, mae Aelodau'n cael eu beirniadu am ofyn am fwy i Gymru—mwy nag y gallwn ni ei fforddio, mae'n debyg. Mae biliynau yn ddyledus i Gymru o linell cyflymder uchel 2. Mae biliynau yn ddyledus i ni gan San Steffan nid yn unig oherwydd HS2, ond rheilffordd Rhydychen i Gaergrawnt a Rheilffordd Pwerdy Gogledd Lloegr. Mae'r prosiectau hyn yn Lloegr wedi cael eu dynodi fel rhai 'Cymru a Lloegr'. Ni fydd modfedd o'r traciau hyn yng Nghymru, ac eto rydym ni'n helpu i dalu'r bil tra bod ein rheilffyrdd ni yn mynd heb yr arian hwnnw. Meddyliwch am yr holl orsafoedd y gallem ni eu hailagor pe bai gennym ni'r arian sy'n ddyledus i ni—pethau yr wyf i wedi galw amdanyn nhw, pethau y mae Aelodau eraill wedi galw amdanyn nhw: ailagor rheilffordd Nelson i Ystrad Mynach, y gangen i Abertyleri. Bydd enghreifftiau ar draws ein cenedl lle gallai cymunedau fod wedi'u cysylltu'n well gyda'r biliynau hynny. Ffeithiau yw'r rheini; nid safbwyntiau ydyn nhw. Felly, beth wnewch chi, os gwelwch yn dda, yn wythnosau olaf y Senedd hon, i ddarbwyllo Llywodraeth y DU i roi terfyn ar y gwarth hwn, oherwydd mae pobl Cymru yn haeddu'r hyn sy'n ddyledus i ni?
I think it's really important to recognise, and I've recognised time and again, the underfunding—the scandalous underfunding—that has happened in relation to rail infrastructure in Wales. It was really bad. It was run down under the Tories for over a decade, and it's going to take time to build it back up. Now, what I'm not prepared to do is to sit by and wait and say, 'Come on, give us that infrastructure in such a bad state'. I want money. I want money from the UK Labour Government. I want money that is starting to come, but it is the beginning. Do I want more? Damn right I want more. Will I be asking for more? Damn right I'll be asking for more. This is something that is fundamental. There is an unfairness in the system. Everybody recognises that. I want the UK Government to go further, and I will be pressurising them to make sure that they do.
Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn cydnabod, ac rwyf i wedi cydnabod dro ar ôl tro, y tanariannu—y tanariannu cywilyddus—sydd wedi digwydd o ran seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru. Roedd yn wael iawn. Fe'i gadawyd i ddirywio o dan y Torïaid am dros ddegawd, ac mae'n mynd i gymryd amser i'w adeiladu yn ôl. Nawr, yr hyn nad wyf i'n barod i'w wneud yw eistedd o'r neilltu ac aros a dweud, 'Dewch, rhowch y seilwaith yna i ni mewn cyflwr mor wael'. Rwyf i eisiau arian. Rwyf i eisiau arian gan Lywodraeth Lafur y DU. Rwyf i eisiau arian sy'n dechrau dod, ond mae ar y cychwyn. A wyf i eisiau mwy? Heb os nac oni bai rwyf i eisiau mwy. A wnaf i ofyn am fwy? Heb os nac oni bai fe wnaf i ofyn am fwy. Mae hyn yn rhywbeth sy'n sylfaenol. Mae yna annhegwch yn y system. Mae pawb yn cydnabod hynny. Rwyf i eisiau i Lywodraeth y DU fynd ymhellach, a byddaf yn pwyso arnyn nhw i wneud yn siŵr eu bod nhw'n gwneud hynny.
What we've heard in the question from Plaid Cymru is again their obsession with the constitutional arrangements, rather than delivering for the people of Wales. And one of those things that could be delivered, First Minister, for the people of Wales, when it comes to transport here in Wales, is that the Conservative Party committed to £1 billion of investment for the electrification of the north Wales main line. When Labour came into power, they decided to scrap that straight away, which is terrible for the people of north Wales. So, First Minister, what are you doing to look at getting that £1 billion reinvested back into the north Wales main line, so we can see the electrification of that railway line?
Yr hyn yr ydym ni wedi ei glywed yn y cwestiwn gan Blaid Cymru eto yw eu hobsesiwn gyda'r trefniadau cyfansoddiadol, yn hytrach na chyflawni dros bobl Cymru. Ac un o'r pethau hynny y gellid eu cyflawni, Prif Weinidog, dros bobl Cymru, o ran trafnidiaeth yma yng Nghymru, yw bod y Blaid Geidwadol wedi ymrwymo i £1 biliwn o fuddsoddiad ar gyfer trydaneiddio prif reilffordd gogledd Cymru. Pan ddaeth Llafur i rym, fe wnaethon nhw benderfynu diddymu hynny ar unwaith, sy'n ofnadwy i bobl y gogledd. Felly, Prif Weinidog, beth ydych chi'n ei wneud i geisio cael y £1 biliwn hwnnw wedi'i ail-fuddsoddi yn ôl ym mhrif reilffordd gogledd Cymru, fel y gallwn ni weld y rheilffordd honno yn cael ei thrydaneiddio?
Look, your party just made announcements and there was no substance behind them at all. We know that. Ask the people of Swansea, who were promised electrification. Did that happen? It never came. The same thing under the north Wales electrification. But under the UK Government—. And listen, I'm not going to stand here every week and defend them; that's not my job. I'll defend my Government, but it's not my job to defend that Government every week. This is devolution and I will respond to my responsibilities. I hope that people are listening and watching and recognising where responsibilities lie, because, I tell you what, where we do have responsibility under rail, we are being super successful: 86 per cent of people on the Valleys lines have passenger satisfaction, 89 per cent of trains arriving within three minutes, the best performing network when it comes to punctuality in the United Kingdom. I will defend my record. It is up to the UK Government to defend theirs.
Edrychwch, y cwbl wnaeth eich plaid chi oedd cyhoeddiadau ac nid oedd unrhyw sylwedd yn sail iddyn nhw o gwbl. Rydyn ni'n gwybod hynny. Gofynnwch i bobl Abertawe, yr addawyd trydaneiddio iddyn nhw. A ddigwyddodd hynny? Ni ddaeth erioed. Yr un peth o dan drydaneiddio gogledd Cymru. Ond o dan Lywodraeth y DU—. A gwrandewch, dydw i ddim yn mynd i sefyll yma bob wythnos a'u hamddiffyn nhw; nid fy nghyfrifoldeb i yw hynny. Fe wnaf i amddiffyn fy Llywodraeth i, ond nid fy nghyfrifoldeb i yw amddiffyn y Llywodraeth honno bob wythnos. Datganoli yw hyn ac fe wnaf i ymateb i fy nghyfrifoldebau i. Rwy'n gobeithio bod pobl yn gwrando ac yn gwylio ac yn cydnabod lle mae'r cyfrifoldebau wedi'u lleoli, oherwydd, fe ddywedaf i wrthych chi beth, lle mae gennym ni gyfrifoldeb o dan reilffyrdd, rydym ni'n llwyddiannus iawn: mae 86 y cant o bobl ar linellau'r Cymoedd yn deithwyr bodlon, mae 89 y cant o drenau yn cyrraedd o fewn tri munud, y rhwydwaith sy'n perfformio orau o ran prydlondeb yn y Deyrnas Unedig. Fe wnaf i amddiffyn fy record. Mater i Lywodraeth y DU yw amddiffyn eu record nhw.
The devolution of rail infrastructure, of course, is an urgent necessity. There's a tale of two valleys in my new constituency, which I'm hoping to represent after the election: first of all, in the Rhymney valley, where the line is devolved and there has been reinvestment, both in electrification and in new rolling stock, and in the development of the metro; and then the Ebbw valley line, which I represent at the moment, which hasn't seen this investment. The Welsh Government has stepped in and delivered loans to Blaenau Gwent to enable the Ebbw valley line to catch up with other devolved railways where we are seeing that investment. So, this is an urgent necessity for people and it is about fairness. It's about equality—equality for Wales within the United Kingdom. It is right and proper that Wales receives the same level of rail investment as England, as Scotland, as Northern Ireland, and we know that isn't happening. We know it hasn't happened historically, we know it isn't happening today. This Government has a commitment to the devolution of rail infrastructure and it is time that that was delivered. Thank you.
Mae datganoli seilwaith rheilffyrdd, wrth gwrs, yn rheidrwydd brys. Mae hanes dau gwm yn fy etholaeth newydd i, yr wyf i'n gobeithio ei chynrychioli ar ôl yr etholiad: yn gyntaf oll, yng nghwm Rhymni, lle mae'r llinell wedi'i datganoli ac y bu ail-fuddsoddi, mewn trydaneiddio ac mewn cerbydau newydd, ac yn natblygiad y metro; ac yna llinell Glynebwy, yr wyf i'n ei gynrychioli ar hyn o bryd, nad yw wedi cael y buddsoddiad hwn. Mae Llywodraeth Cymru wedi camu i mewn ac wedi darparu benthyciadau i Flaenau Gwent i alluogi rheilffordd cwm Ebwy i ddal i fyny â rheilffyrdd datganoledig eraill lle'r ydym ni'n gweld y buddsoddiad hwnnw. Felly, mae hwn yn rheidrwydd brys i bobl ac mae'n ymwneud â thegwch. Mae'n ymwneud â chydraddoldeb—cydraddoldeb i Gymru yn y Deyrnas Unedig. Mae'n iawn ac yn briodol bod Cymru yn derbyn yr un lefel o fuddsoddiad mewn rheilffyrdd â Lloegr, â'r Alban, â Gogledd Iwerddon, ac rydym ni'n gwybod nad yw hynny'n digwydd. Rydym ni'n gwybod nad yw wedi digwydd yn hanesyddol, rydym ni'n gwybod nad yw'n digwydd heddiw. Mae gan y Llywodraeth hon ymrwymiad i ddatganoli seilwaith rheilffyrdd ac mae'n bryd i hynny gael ei gyflawni. Diolch.
We are a Government that is committed to the devolution of rail infrastructure. We have repeatedly said that. It is important, though, that we recognise that, if we want that, that the money follows, because if you have it without the money you are setting yourself up for a disaster. And let me be clear that I will keep pushing the UK Government on this. The deal we've had so far is an improvement on what was there before, but it needs to go a lot further.
Rydyn ni'n Llywodraeth sydd wedi ymrwymo i ddatganoli seilwaith rheilffyrdd. Rydyn ni wedi dweud hynny dro ar ôl tro. Mae'n bwysig, fodd bynnag, ein bod ni'n cydnabod, os ydym ni eisiau hynny, bod yr arian yn dilyn, oherwydd os yw hynny gennych chi heb yr arian, rydych chi'n paratoi eich hun ar gyfer trychineb. A gadewch i mi fod yn eglur y gwnaf i barhau i wthio Llywodraeth y DU ar hyn. Mae'r cytundeb yr ydym ni wedi ei gael hyd yma yn welliant ar yr hyn a oedd yno'n flaenorol, ond mae angen iddo fynd llawer ymhellach.
Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr, Darren Millar.
Questions now from the party leaders. The leader of the Welsh Conservatives, Darren Millar.
Diolch, Llywydd. First Minister, what action is the Welsh Government taking to ensure that cancer patients in Wales can have timely access to treatment that they need?
Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau y gall cleifion canser yng Nghymru gael mynediad prydlon at y driniaeth sydd ei hangen arnyn nhw?
Well, we've developed a very comprehensive cancer plan for Wales. The statistics are improving. There have been improvements across many health boards, in particular since the pandemic, and we are committed to making sure that we see that people within Wales get the treatment that they deserve.
Wel, rydyn ni wedi datblygu cynllun canser cynhwysfawr iawn ar gyfer Cymru. Mae'r ystadegau'n gwella. Bu gwelliannau ar draws llawer o fyrddau iechyd, yn enwedig ers y pandemig, ac rydyn ni wedi ymrwymo i wneud yn siŵr ein bod ni'n gweld bod pobl yng Nghymru yn cael y driniaeth y maen nhw'n ei haeddu.
Thank you for that answer, First Minister, but plans that are sat on shelves gathering dust don't make a difference on the ground. As you and I both know, timely treatment is really important for patients to ensure the best possible outcome for them if they've been diagnosed with cancer. Yet, your targets for starting cancer treatment in Wales are still not being met, and this is four years since they were introduced. In fact, just four out of every 10 patients—four out of every 10 patients—do not start their treatment within the 62-day target of cancer first being suspected. The target, of course, is 75 per cent being able to start their treatment. Let me give you an example of a gentleman in my own constituency. He was diagnosed with prostate cancer. He went to see his GP way back in March of last year. It was 158 days from that point until he got access to the operation that he needed. He had that operation in August. He was being monitored by health professionals. Those health professionals picked up a significant rise—because he was diagnosed with prostate cancer—in his PSA levels at the beginning of January. They said, 'We need to treat you, because you've got a very aggressive prostate cancer.' He hasn't started treatment yet. He hasn't started treatment yet since being told that. Why? Because the health board is in absolute turmoil on your watch. It's in special measures. It has bungled the situation in terms of access to PET scans, which is what he needs before he can get the treatment plan sorted. Can you tell us what is your message to this gentleman and the many others like him across Wales who don't get access to the treatment in the time that your Government sets as a target?
Diolch am yr ateb yna, Prif Weinidog, ond nid yw cynlluniau sy'n eistedd ar silffoedd yn casglu llwch yn gwneud gwahaniaeth ar lawr gwlad. Fel yr ydych chi a fi'n gwybod, mae triniaeth brydlon yn bwysig iawn i gleifion i sicrhau'r canlyniad gorau posibl iddyn nhw os ydyn nhw wedi cael diagnosis o ganser. Ac eto, nid yw eich targedau ar gyfer dechrau triniaeth canser yng Nghymru yn cael eu bodloni o hyd, ac mae hyn bedair blynedd ers eu cyflwyno. A dweud y gwir, dydy pedwar o bob 10 claf—pedwar o bob 10 claf—ddim yn dechrau eu triniaeth o fewn y targed 62 diwrnod o'r amheuaeth gyntaf o ganser. Y targed, wrth gwrs, yw 75 y cant yn gallu dechrau eu triniaeth. Gadewch i mi roi enghraifft i chi o ŵr yn fy etholaeth fy hun. Cafodd ddiagnosis o ganser y prostad. Aeth i weld ei feddyg teulu yn ôl ym mis Mawrth y llynedd. Roedd hi'n 158 diwrnod o'r adeg honno tan iddo gael y llawdriniaeth yr oedd ei angen arno. Cafodd y llawdriniaeth honno ym mis Awst. Roedd yn cael ei fonitro gan weithwyr iechyd proffesiynol. Sylwodd y gweithwyr iechyd proffesiynol hynny gynnydd sylweddol—gan ei fod wedi cael diagnosis o ganser y prostad—i'w lefelau PSA ddechrau mis Ionawr. Fe wnaethon nhw ddweud, 'Mae angen i ni eich trin chi, oherwydd mae gennych ganser y prostad ymosodol iawn.' Nid yw wedi dechrau triniaeth eto. Nid yw wedi dechrau triniaeth eto ers cael gwybod hynny. Pam? Oherwydd bod y bwrdd iechyd mewn cythrwfl llwyr o dan eich goruchwyliaeth chi. Mae mewn mesurau arbennig. Mae wedi gwneud llanast o'r sefyllfa o ran mynediad at sganiau PET, sef yr hyn sydd ei angen arno cyn y gall gael y cynllun triniaeth wedi'i drefnu. A allwch chi ddweud wrthym ni beth yw eich neges i'r gŵr hwn a'r bobl niferus eraill tebyg iddo ledled Cymru nad ydyn nhw'n cael mynediad at y driniaeth yn yr amser y mae eich Llywodraeth yn ei osod fel targed?
Well, that is an unacceptable amount of time to wait, and I'm going to encourage you to get in touch with the health Secretary to take up that particular individual case.
Look, we have put a substantial amount of additional funding into the NHS in Wales. We spend 12 per cent more on health and social care in Wales compared to England. That's higher than Scotland, higher than England and higher than Northern Ireland. The general average waiting time in the NHS in Wales for treatment is 19 weeks, so we are seeing improvement when it comes to statistics in relation to health.
Wel, mae hwnnw'n gyfnod annerbyniol o amser i aros, ac rwyf i'n mynd i'ch annog i gysylltu â'r Ysgrifennydd iechyd i fynd i'r afael â'r achos unigol penodol hwnnw.
Edrychwch, rydyn ni wedi rhoi swm sylweddol o gyllid ychwanegol i'r GIG yng Nghymru. Rydym ni'n gwario 12 y cant yn fwy ar iechyd a gofal cymdeithasol yng Nghymru o gymharu â Lloegr. Mae hynny'n uwch na'r Alban, yn uwch na Lloegr ac yn uwch na Gogledd Iwerddon. 19 wythnos yw'r amser aros cyfartalog cyffredinol yn y GIG yng Nghymru am driniaeth, felly rydym ni'n gweld gwelliant o ran ystadegau yn ymwneud ag iechyd.
You say that you spend 12 per cent more per patient in Wales than over the border in England, but you receive from the UK Government, via the block grant, 20 per cent more, and you choose not to invest that into our health service. Now, one of the other things that cancer patients, particularly prostate cancer patients, are telling me about is the inadequate access to modern cancer-busting drugs. We have called for many years now for a specific cancer drugs fund in Wales to enable cancer patients to have access to innovative drugs when they need them. Now, over the border in England, cancer sufferers there, prostate cancer sufferers, had some very good news last week because the UK Government has now agreed that abiraterone will be available for those prostate cancer sufferers. Around 9,000 men across the border in England will benefit from that drug, and it will give them a better chance of a longer life with the cancer that they suffer from. Patients in Wales, as I understand it, don't have access to this drug. Can you tell us when they will get access, or whether you are going to allow this postcode lottery to continue to exist?
Rydych chi'n dweud eich bod chi'n gwario 12 y cant yn fwy fesul claf yng Nghymru na dros y ffin yn Lloegr, ond rydych chi'n derbyn gan Lywodraeth y DU, drwy'r grant bloc, 20 y cant yn fwy, ac rydych chi'n dewis peidio â buddsoddi hwnnw yn ein gwasanaeth iechyd. Nawr, un o'r pethau eraill y mae cleifion canser, a chleifion canser y prostad yn arbennig, yn dweud wrthyf i amdano yw'r mynediad annigonol at gyffuriau chwalu canser modern. Rydyn ni wedi galw ers blynyddoedd lawer bellach am gronfa cyffuriau canser benodol yng Nghymru i alluogi cleifion canser i gael mynediad at gyffuriau arloesol pan fydd eu hangen arnyn nhw. Nawr, dros y ffin yn Lloegr, cafodd dioddefwyr canser yno, dioddefwyr canser y prostad, newyddion da iawn yr wythnos diwethaf gan fod Llywodraeth y DU bellach wedi cytuno y bydd abiraterone ar gael i'r rhai sy'n dioddef o ganser y prostad. Bydd tua 9,000 o ddynion ar draws y ffin yn Lloegr yn elwa o'r cyffur hwnnw, a bydd yn rhoi gwell siawns iddyn nhw gael bywyd hirach gyda'r canser y maen nhw'n dioddef ohono. Nid oes gan gleifion yng Nghymru, fel yr wyf i'n ei ddeall, fynediad at y cyffur hwn. A allwch chi ddweud wrthym ni pryd y byddan nhw'n cael mynediad, neu a ydych chi'n mynd i ganiatáu i'r loteri cod post hon barhau i fodoli?
I'm very proud that we have a new treatment fund in Wales. It is super successful. It means that people get access to drugs much quicker. You'll have seen on telly last week that people in England have been waiting for prostate drugs for two years. They've had them in Wales much quicker than that. So, there are examples where we do things slightly differently. But we have that new treatment fund, which has made a significant difference to the lives of people in Wales.
We want to invest in health. You want to introduce support for people with the biggest houses in Wales. That was your ask in the budget. Let me be clear that we are concentrating on the things that matter to the people of Wales. I would suggest that you do the same thing. I would suggest that you think about—. Cancer, of course, and the NHS are important, but you wanted to put the money not into the NHS but into the pockets of the people with the biggest homes in Wales. That was your No. 1 ask, Darren, in the budget.
Let me just say that I think you should be concentrating on what is going on in your own backbenches at the moment. There are traitors on tv. There are traitors within your own party. There is more infighting in your party than in the Beckham family. I think we've got to make sure that we recognise that there is a time of turmoil. We should be focusing on the things that really matter to the people of Wales. That is the health service. We put more money into it. You wanted to put it into the pockets of the people with the biggest houses in Wales.
Rwy'n falch iawn bod gennym ni gronfa driniaeth newydd yng Nghymru. Mae'n eithriadol o lwyddiannus. Mae'n golygu bod pobl yn cael mynediad at gyffuriau yn llawer cyflymach. Byddwch wedi gweld ar y teledu yr wythnos diwethaf bod pobl yn Lloegr wedi bod yn aros am gyffuriau'r prostad ers dwy flynedd. Maen nhw wedi eu cael nhw yng Nghymru yn llawer cyflymach na hynny. Felly, ceir enghreifftiau lle'r ydym ni'n gwneud pethau ychydig yn wahanol. Ond mae gennym ni'r gronfa driniaeth newydd honno, sydd wedi gwneud gwahaniaeth sylweddol i fywydau pobl yng Nghymru.
Rydyn ni eisiau buddsoddi mewn iechyd. Rydych chi eisiau cyflwyno cymorth i bobl â'r tai mwyaf yng Nghymru. Dyna wnaethoch chi ofyn amdano yn y gyllideb. Gadewch i mi fod yn eglur ein bod ni'n canolbwyntio ar y pethau sy'n bwysig i bobl Cymru. Byddwn yn awgrymu eich bod chi'n gwneud yr un peth. Byddwn yn awgrymu eich bod chi'n meddwl am—. Mae canser, wrth gwrs, a'r GIG yn bwysig, ond roeddech chi eisiau rhoi'r arian nid i'r GIG ond ym mhocedi'r bobl sydd â'r cartrefi mwyaf yng Nghymru. Dyna oedd eich prif gais, Darren, yn y gyllideb.
Gadewch i mi ddweud fy mod i'n credu y dylech chi fod yn canolbwyntio ar yr hyn sy'n digwydd ar eich meinciau cefn eich hun ar hyn o bryd. Mae bradwyr ar y teledu. Mae bradwyr yn eich plaid eich hun. Mae mwy o ymladd mewnol yn eich plaid chi nag yn y teulu Beckham. Rwy'n credu bod yn rhaid i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n cydnabod bod cyfnod o aflonyddwch. Dylem ni fod yn canolbwyntio ar y pethau sy'n wirioneddol bwysig i bobl Cymru. Y gwasanaeth iechyd yw hwnnw. Rydym ni'n rhoi mwy o arian iddo. Roeddech chi eisiau ei roi ym mhocedi'r bobl sydd â'r tai mwyaf yng Nghymru.
Arweinydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.
The leader of Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.
Diolch yn fawr iawn. In the light of the news that James Evans has lost the Conservative whip for flirting with a party he once called 'unserious', with 'dangerous' rhetoric, I look forward to taking my place and being the first opposition party leader to ask questions next week.
Now, Llywydd, in the latest red-on-red attacks, the First Minister has claimed that the finance Secretary has never been interested in the economy—quite a statement, given that until recently that First Minister was in charge of the Welsh economy. As always, I am grateful, of course, to her for helping me to underline where Labour has lost its way, but, to be honest, I'm less interested in what she thinks of her colleagues and more interested in what she has done herself. When she stood for the leadership of the Labour Party in Wales in 2018, she promised that the economy would be her priority. Does she recall what was in her prospectus then and how many of those ideas she has implemented now that she has been given the opportunity to do so?
Diolch yn fawr iawn. Yng ngoleuni'r newyddion bod James Evans wedi colli'r chwip Ceidwadol am fflyrtio gyda phlaid y gwnaeth ei alw ar un adeg yn 'annifrifol', â rhethreg 'beryglus', edrychaf ymlaen at gymryd fy lle fel yr arweinydd gwrthblaid cyntaf i ofyn cwestiynau yr wythnos nesaf.
Nawr, Llywydd, yn yr ymosodiadau coch-ar-goch diweddaraf, mae'r Prif Weinidog wedi honni na fu gan yr Ysgrifennydd cyllid ddiddordeb yn yr economi erioed—cryn ddatganiad, o gofio bod y Brif Weinidog honno yn gyfrifol, tan yn ddiweddar, am economi Cymru. Fel erioed, rwy'n ddiolchgar iddi, wrth gwrs, am fy helpu i danlinellu lle mae Llafur wedi colli ei ffordd, ond, a bod yn onest, mae gen i lai o ddiddordeb yn yr hyn y mae hi'n ei feddwl am ei chydweithwyr a mwy o ddiddordeb yn yr hyn y mae wedi ei wneud ei hun. Pan safodd i fod yn arweinydd y Blaid Lafur yng Nghymru yn 2018, addawodd mai'r economi fyddai ei blaenoriaeth. A yw'n cofio beth oedd yn ei phrosbectws bryd hynny a faint o'r syniadau hynny mae hi wedi eu rhoi ar waith nawr ei bod wedi cael y cyfle i wneud hynny?
Well, we are serious about the economy. There are more people employed in Wales today than there were last year. You’ve seen interest rates coming down, you’ve seen mortgages coming down, you’ve seen businesses that are able to invest more because of those cheaper mortgages, you’ve seen inflation coming down, you’ve seen energy bills lower. I’ll tell you what this Government has done: 46,000 jobs. That is what we have helped to produce. One of the key moments since I became First Minister was that investment summit—£16 billion of investment, 100,000 apprentices this Senedd term, 100,000 before that. I think it’s really important that we recognise, particularly at this very serious and difficult time, when we've got turmoil internationally, that actually the economy matters. We've seen Trump threaten Greenland this week and threaten our country. Our country is included in this. There are 1,000 companies that export to the United States. If they get bigger tariffs, then there will be an impact on jobs in this country, and it is important that we stand by our international obligations, that we respect international law and that we ask the people who are our allies to do the same.
Wel, rydym ni o ddifrif am yr economi. Mae mwy o bobl yn cael eu cyflogi yng Nghymru heddiw nag oedd y llynedd. Rydych chi wedi gweld cyfraddau llog yn gostwng, rydych chi wedi gweld morgeisi yn gostwng, rydych chi wedi gweld busnesau sy'n gallu buddsoddi mwy oherwydd y morgeisi rhatach hynny, rydych chi wedi gweld chwyddiant yn gostwng, rydych chi wedi gweld biliau ynni yn is. Fe ddywedaf i wrthych chi beth mae'r Llywodraeth hon wedi ei wneud: 46,000 o swyddi. Dyna'r hyn yr ydym ni wedi helpu i'w gynhyrchu. Un o'r pethau allweddol ers i mi ddod yn Brif Weinidog oedd yr uwchgynhadledd fuddsoddi honno—£16 biliwn o fuddsoddiad, 100,000 o brentisiaid yn y tymor Senedd hwn, 100,000 cyn hynny. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn ein bod ni'n cydnabod, yn enwedig ar yr adeg ddifrifol ac anodd iawn hon, pan fo gennym ni aflonyddwch yn rhyngwladol, bod yr economi yn bwysig mewn gwirionedd. Rydyn ni wedi gweld Trump yn bygwth yr Ynys Las yr wythnos hon ac yn bygwth ein gwlad ni. Mae ein gwlad ni wedi ei chynnwys yn hyn. Mae yna 1,000 o gwmnïau sy'n allforio i'r Unol Daleithiau. Os byddan nhw'n cael tariffau mwy, yna bydd effaith ar swyddi yn y wlad hon, ac mae'n bwysig ein bod ni'n sefyll yn gadarn o ran ein rhwymedigaethau rhyngwladol, ein bod ni'n parchu cyfraith ryngwladol a'n bod ni'n gofyn i'r bobl sy'n gynghreiriaid i ni i wneud yr un fath.
I'll tell you what businesses tell me every day: they say they are desperate for a new direction and new leadership. Let me give you a taste of what this First Minister promised—just a couple of things. She promised a Minister for productivity and a new arm's-length body focused on inward investment and export. Neither of those ideas on the economy has been realised, of course. I'm sure the finance Secretary would see the irony there. What we have heard from the First Minister is an unqualified welcome for the UK Labour Government's local growth fund, despite it being worth less to Wales than its predecessor programme under the Conservatives. Now, on her call for that arm's-length inward investment and export body, it isn't as bold as Plaid Cymru's plan for a new national development agency, but it would have been a start. The problem is: where is it? Now, in the first 100 days of a Plaid Cymru Government, we will set out our remit for the new development agency, getting to work straight away on creating jobs, helping businesses grow, creating new prosperity, because, when I say I'll do something in Government, I mean it. Why doesn't the First Minister?
Fe wnaf i ddweud wrthych chi beth mae busnesau yn ei ddweud wrthyf i bob dydd: maen nhw'n dweud eu bod nhw mewn angen taer am gyfeiriad newydd ac arweinyddiaeth newydd. Gadewch i mi roi blas i chi o'r hyn a addawodd y Brif Weinidog hon—dim ond un neu ddau o bethau. Addawodd Weinidog cynhyrchiant a chorff hyd braich newydd yn canolbwyntio ar fewnfuddsoddi ac allforio. Nid yw'r naill na'r llall o'r syniadau hynny ar yr economi wedi cael eu gwireddu, wrth gwrs. Rwy'n siŵr y byddai'r Ysgrifennydd cyllid yn gweld yr eironi yn y fan honno. Yr hyn yr ydym ni wedi ei glywed gan y Prif Weinidog yw croeso pendant i gronfa twf lleol Llywodraeth Lafur y DU, er ei bod yn werth llai i Gymru na'i ragflaenydd o dan y Ceidwadwyr. Nawr, ar ei galwad am y corff mewnfuddsoddi ac allforio hyd braich hwnnw, nid yw mor feiddgar â chynllun Plaid Cymru ar gyfer asiantaeth ddatblygu genedlaethol newydd, ond byddai wedi bod yn gychwyn. Y broblem yw: ble mae ef? Nawr, yn ystod 100 diwrnod cyntaf Llywodraeth Plaid Cymru, byddwn yn cyflwyno ein cylch gwaith ar gyfer yr asiantaeth ddatblygu newydd, gan fynd ati ar unwaith i greu swyddi, helpu busnesau i dyfu, i greu ffyniant newydd, oherwydd, pan fyddaf i'n dweud y gwnaf i wneud rhywbeth mewn Llywodraeth, rwy'n ei olygu. Pam nad yw'r Prif Weinidog?
Well, I produced the biggest investment summit that this country has ever seen. That's delivery. We were talking about productivity there. That has been one of the key areas that I know the economy Secretary has driven on. We have seen that trade in Wales has significantly increased. We are supporting those trade missions. This is something that is supported by our offices around the world, offices that Reform and the Tories want to shut down. And let's not forget that, just in relation to the United States, there is £4.6 billion of funding that is wrapped up in our trade with the United States.
Wel, fel wnes i gynhyrchu'r uwchgynhadledd fuddsoddi fwyaf y mae'r wlad hon wedi ei gweld erioed. Cyflawni yw hynny. Roeddem ni'n siarad am gynhyrchiant yno. Dyna fu un o'r meysydd allweddol yr wyf i'n gwybod y mae Ysgrifennydd yr economi wedi ei ysgogi. Rydyn ni wedi gweld bod masnach yng Nghymru wedi cynyddu'n sylweddol. Rydym ni'n cefnogi'r cenadaethau masnach hynny. Mae hyn yn rhywbeth sy'n cael ei gefnogi gan ein swyddfeydd ledled y byd, swyddfeydd y mae Reform a'r Torïaid eisiau eu cau. A gadewch i ni beidio ag anghofio, dim ond o ran yr Unol Daleithiau, bod £4.6 biliwn o gyllid ynghlwm â'n masnach gyda'r Unol Daleithiau.
I'm sorry, but all we've seen under Labour Governments has been stagnation. That has to come to an end. And the truth is that Labour have been hiding behind blaming the Tories for a decade and more and now that they have no wriggle room what is the First Minister's excuse? She suggests that the previous First Minister was wrong in focusing too much on tackling poverty. I can hardly believe that I'm saying that: a Labour leader saying that the focus should move away from tackling poverty. It is not an either/or, and child poverty is shockingly high under Labour. Plaid Cymru is determined to tackle it and rebuild our economy, because, on the other hand, while the current First Minister suggests that she has been right to focus on growth and job creation, our levels of wealth lag so far still behind the rest of the UK—GDP per person less than three quarters of the UK average—isn't it the case that the Labour Government has failed on both fronts?
Mae'n ddrwg gen i, ond y cwbl yr ydym ni wedi ei weld o dan Lywodraethau Llafur yw diffyg twf. Mae'n rhaid i hynny ddod i ben. A'r gwir amdani yw bod Llafur wedi bod yn cuddio y tu ôl i roi'r bai ar y Torïaid ers degawd a mwy, ac nawr nad oes ganddyn nhw fwy o hyblygrwydd, beth yw esgus y Prif Weinidog? Mae'n awgrymu bod y Prif Weinidog blaenorol yn anghywir wrth ganolbwyntio gormod ar fynd i'r afael â thlodi. Prin y gallaf i gredu fy mod i'n dweud hynny: arweinydd Llafur yn dweud y dylai'r pwyslais symud oddi wrth mynd i'r afael â thlodi. Nid yw'n fater o naill ai/neu, ac mae tlodi plant yn syfrdanol o uchel o dan Lafur. Mae Plaid Cymru yn benderfynol o fynd i'r afael ag ef ac ailadeiladu ein heconomi, oherwydd, ar y llaw arall, er bod y Brif Weinidog bresennol yn awgrymu ei bod wedi bod yn iawn i ganolbwyntio ar dwf a chreu swyddi, mae ein lefelau cyfoeth yn dal i fod mor bell y tu ôl i weddill y DU—cynnyrch domestig gros y pen yn llai na thri chwarter cyfartaledd y DU—onid yw'n wir bod y Llywodraeth Lafur wedi methu o'r ddau safbwynt?
Well, you're interested in stopping deception in politics and so am I, and suggesting that I'm not interested in tackling poverty—. The reason I want to see growth in the economy in Wales is precisely because I want to tackle poverty. And when you lie in bed at night dreaming of becoming First Minister, I think you've got to ask yourself some questions in relation to the economy, even in your own constituency. Let's think about Wylfa and what that means: are you going to work with the UK Government to deliver the maximum number of jobs in Wylfa, or would co-operation be a step too far? Are you going to build a third bridge across the Menai? If so, how much is it going to cost? [Interruption.] How much is it going to cost? Oh, so you're going to reinstate a bridge across the Menai. How much? When? These are the questions you're going to have to start answering. You don't like the pressure, but that is the new game in town. You're going to have to start answering questions that the public want answers to.
And when it comes to renewable energy, we had some great news on renewable energy generation, in particular in north Wales and Pembrokeshire last week. Are you going to support the infrastructure that is necessary to make these a reality? Those are the questions that the people of Wales want answers to when it comes to the economy in Wales. You can dress it up however you want, but now the heat is on you: they want answers, and, at the moment, you're not giving them.
Wel, mae gennych chi ddiddordeb mewn rhoi terfyn ar ddichell mewn gwleidyddiaeth ac rwyf innau hefyd, ac mae awgrymu nad oes gen i ddiddordeb mewn mynd i'r afael â thlodi—. Y rheswm pam rwyf i eisiau gweld twf yn yr economi yng Nghymru yw yn union oherwydd fy mod i eisiau mynd i'r afael â thlodi. A phan fyddwch chi'n gorwedd yn y gwely yn y nos yn breuddwydio am fod yn Brif Weinidog, rwy'n credu bod yn rhaid i chi ofyn rhai cwestiynau i chi'ch hun ynghylch yr economi, hyd yn oed yn eich etholaeth eich hun. Gadewch i ni feddwl am Wylfa a beth mae hynny'n ei olygu: a ydych chi'n mynd i weithio gyda Llywodraeth y DU i ddarparu'r nifer fwyaf posibl o swyddi yn Wylfa, neu a fyddai cydweithredu yn gam yn rhy bell? A ydych chi'n mynd i adeiladu trydedd bont ar draws afon Menai? Os felly, faint mae'n mynd i'w gostio? [Torri ar draws.] Faint mae'n mynd i'w gostio? O, felly rydych chi'n mynd i ailgyflwyno pont ar draws afon Menai. Faint? Pryd? Dyma'r cwestiynau y bydd yn rhaid i chi ddechrau eu hateb. Nid ydych chi'n hoffi'r pwysau, ond dyna'r gêm newydd sydd ohoni. Bydd yn rhaid i chi ddechrau ateb cwestiynau y mae'r cyhoedd eisiau atebion iddyn nhw.
Ac o ran ynni adnewyddadwy, cawsom newyddion gwych am gynhyrchu ynni adnewyddadwy, yn enwedig yn y gogledd a sir Benfro yr wythnos diwethaf. A ydych chi'n mynd i gefnogi'r seilwaith sy'n angenrheidiol i wneud y rhain yn realiti? Dyna'r cwestiynau y mae pobl Cymru eisiau atebion iddyn nhw o ran yr economi yng Nghymru. Gallwch chi ei gyfleu ym mha bynnag ffordd yr hoffwch, ond nawr mae'r pwysau arnoch chi: maen nhw eisiau atebion, ac, ar hyn o bryd, dydych chi ddim yn eu rhoi nhw.
Cwestiwn 3, Jane Dodds.
Question 3, Jane Dodds.
Diolch yn fawr iawn, Llywydd, and good afternoon, First Minister.
Diolch yn fawr iawn, Llywydd, a phrynhawn da, Prif Weinidog.
3. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad ar gefnogaeth Llywodraeth Cymru i fusnesau lletygarwch? OQ63710
3. Will the First Minister make a statement on Welsh Government support for hospitality businesses? OQ63710
Pubs are at the heart of so many of our communities and I think it's important that, if people want them to remain, they need to use them. The hospitality sector is vital to Wales's economy, supporting around 123,000 jobs and playing a crucial role in local communities and the visitor economy. We recognise that the sector faces challenges, including increasing costs for energy and a reduction in the number of people going to pubs, so the Government is providing substantial non-domestic rates relief, alongside millions of pounds of investment from our Transforming Towns programme.
Mae tafarndai yn ganolog i gynifer o'n cymunedau ac rwy'n credu ei bod hi'n bwysig, os yw pobl eisiau iddyn nhw aros, bod angen iddyn nhw eu defnyddio. Mae'r sector lletygarwch yn hanfodol i economi Cymru, gan gefnogi tua 123,000 o swyddi a chwarae rhan hanfodol mewn cymunedau lleol ac yn yr economi ymwelwyr. Rydym ni'n cydnabod bod y sector yn wynebu heriau, gan gynnwys costau cynyddol ar gyfer ynni a gostyngiad i nifer y bobl sy'n mynd i dafarndai, felly mae'r Llywodraeth yn darparu rhyddhad ardrethi annomestig sylweddol, ochr yn ochr â miliynau o bunnoedd o fuddsoddiad o'n rhaglen Trawsnewid Trefi.
Diolch yn fawr iawn. You're absolutely right; the pubs are essential to our communities. But many of them are closing because of the lack of support from the Welsh Government. We see in England a different approach to our pubs that are in crisis. The UK Chancellor is preparing her own response to this crisis, promising to work with the hospitality sector to limit rates. Yet, here in Wales, the Welsh Government plans to withdraw rate relief, despite the pressures on hospitality being far greater than they are in England. The Sun Hotel, for example, in Llansantffraid in Powys, twice named Powys Pub of the Year, closed permanently in November. It wasn't because it wasn't used; it was a family business with loyal customers, dedicated staff and a strong reputation. Still, it wasn't enough for it to survive.
There is a real crisis in hospitality here in Wales. We will lose our pubs and therefore our communities and our villages will have a huge loss. I and the Welsh Liberal Democrats are demanding fundamental change to permanently extend and enhance hospitality relief. Therefore, will you be doing the same as the Chancellor in England? Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr iawn. Rydych chi yn llygad eich lle; mae'r tafarndai yn hanfodol i'n cymunedau. Ond mae llawer ohonyn nhw'n cau oherwydd y diffyg cymorth gan Lywodraeth Cymru. Rydyn ni'n gweld yn Lloegr gwahanol ddull o ymdrin â'n tafarndai sydd mewn argyfwng. Mae Canghellor y DU yn paratoi ei hymateb ei hun i'r argyfwng hwn, gan addo gweithio gyda'r sector lletygarwch i gyfyngu ardrethi. Ac eto, yma yng Nghymru, mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu diddymu rhyddhad ardrethi, er bod y pwysau ar letygarwch yn llawer mwy nag y maen nhw yn Lloegr. Fe wnaeth Gwesty'r Sun, er enghraifft, yn Llansantffraid ym Mhowys, a enwyd yn Dafarndy y Flwyddyn Powys ddwywaith, gau'n barhaol ym mis Tachwedd. Nid oedd hynny gan nad oedd yn cael ei ddefnyddio; roedd yn fusnes teuluol â chwsmeriaid ffyddlon, staff ymroddedig ac enw da iawn. A doedd hynny dal ddim yn ddigon i'w achub.
Mae yna argyfwng gwirioneddol ym maes lletygarwch yma yng Nghymru. Byddwn yn colli ein tafarndai ac felly bydd ein cymunedau a'n pentrefi yn dioddef colled enfawr. Rwyf i a Democratiaid Rhyddfrydol Cymru yn mynnu ar newid sylfaenol i ymestyn a gwella cymorth lletygarwch yn barhaol. Felly, a fyddwch chi'n gwneud yr un fath â'r Canghellor yn Lloegr? Diolch yn fawr iawn.
Well, I think it's wrong to suggest that there has been a lack of support from the Welsh Government when it comes to hospitality. And just to give you a sense of the scale of what we do, since 2020 we've spent more than £1 billion in business rate support in retail, leisure and hospitality businesses in Wales, which is far more generous than it has been in England. Just to give a sense of what is happening after April, at least half the pubs in Wales will get help to pay their business rates bills and a quarter of them will pay no rates at all. Will we match what the UK Government is doing in relation to business rates? Well, we can't say 'yes' or 'no' until they've published details of what they're going to do and whether we'll get a consequential.
Wel, rwy'n credu ei bod hi'n anghywir awgrymu y bu diffyg cymorth gan Lywodraeth Cymru o ran lletygarwch. A dim ond i roi syniad i chi o raddfa'r hyn yr ydym ni'n ei wneud, ers 2020 rydym ni wedi gwario mwy nag £1 biliwn mewn cymorth ardrethi busnes mewn busnesau manwerthu, hamdden a lletygarwch yng Nghymru, sy'n llawer mwy hael nag y bu yn Lloegr. Dim ond i roi syniad o'r hyn sy'n digwydd ar ôl mis Ebrill, bydd o leiaf hanner y tafarndai yng Nghymru yn cael cymorth i dalu eu biliau ardrethi busnes ac ni fydd chwarter ohonyn nhw'n talu unrhyw ardrethi o gwbl. A wnawn ni gymryd camau cyfatebol i'r hyn y mae Llywodraeth y DU yn ei wneud o ran ardrethi busnes? Wel, allwn ni ddim dweud 'gwnawn' na 'na wnawn' tan eu bod nhw wedi cyhoeddi manylion yr hyn y maen nhw'n mynd i'w wneud a pha un a fyddwn ni'n cael arian canlyniadol.
First Minister, next week, Paul Davies and I will be hosting a business briefing for over 100 businesses from across west Wales who are worried, frustrated and angry at changes to business rates. One local hotel will see their rates rise from £10,000 to £33,000. That's an increase of 230 per cent.
Now, I wrote to the Cabinet Secretary for finance following the u-turn by the UK Labour Government on rates, urging the Welsh Labour Government to do the same. Businesses are already closing and jobs are already being lost, so will you listen to the sector and change course on this immediately, before irreversible damage is done to the hospitality sector?
Prif Weinidog, yr wythnos nesaf, bydd Paul Davies a minnau yn cynnal sesiwn briffio busnes ar gyfer dros 100 o fusnesau o bob rhan o orllewin Cymru sy'n bryderus, yn rhwystredig ac yn ddig am newidiadau i ardrethi busnes. Bydd ardrethi un gwesty lleol yn codi o £10,000 i £33,000. Mae hynny'n gynnydd o 230 y cant.
Nawr, ysgrifennais at Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid yn dilyn y tro pedol gan Lywodraeth Lafur y DU ar ardrethi, gan annog Llywodraeth Lafur Cymru i wneud yr un peth. Mae busnesau eisoes yn cau ac mae swyddi eisoes yn cael eu colli, felly a wnewch chi wrando ar y sector a newid trywydd ar hyn ar unwaith, cyn i niwed anadferadwy gael ei wneud i'r sector lletygarwch?
This Welsh Labour Government has supported small businesses in hospitality for years, while under the Tory UK Government, interest rates soared, hitting not just businesses but also most families too.
And just when it comes to business support, I've set out that half the pubs will get support to help them pay their business rates bills. A quarter of them will pay no rates at all, and when it comes to revaluation—that is a method of calculating how much they should pay—I think it is probably worth pointing out that in Wales, the median amount in terms of the rateable value for a pub is £12,000. In England, it is £25,000.
Mae'r Llywodraeth Lafur hon wedi cynorthwyo busnesau bach ym maes lletygarwch ers blynyddoedd, tra bod cyfraddau llog yn cynyddu'n ofnadwy o dan Lywodraeth Dorïaidd y DU, gan daro nid yn unig busnesau ond hefyd y rhan fwyaf o deuluoedd hefyd.
A dim ond o ran cymorth busnes, rwyf i wedi nodi y bydd hanner y tafarndai yn cael cymorth i'w helpu i dalu eu biliau ardrethi busnes. Ni fydd chwarter ohonyn nhw'n talu unrhyw ardrethi o gwbl, ac o ran ailbrisio—mae hwnnw'n ddull o gyfrifo faint y dylen nhw ei dalu—rwy'n credu yn ôl pob tebyg ei bod hi'n werth nodi mai yng Nghymru, £12,000 yw'r swm canolrifol o ran y gwerth ardrethol ar gyfer tafarn. Mae'n £25,000 yn Lloegr.
I do take issue with what the First Minister said around if we want to see our pubs survive and thrive, then we need to use them. The reality is that people are using them. People are going to their pubs. They're going to their local restaurants. Just come to Bridgend high street and you'll see them completely full. But they're still being hit with those costs that are making them, as things currently stand, unsustainable as businesses. Despite everything the First Minister has just said there about the years of support that the Welsh Government have provided to them, they are still finding themselves in a position now where they are asking themselves the question, 'Are they able to carry on?'
The real-world impacts of some of the decisions that have been made by Welsh Government and UK Government are easily to be seen in a recent report by the BBC. James Graham, a pub owner in Port Talbot, explained that he has had to rely on his children to work shifts, because he simply cannot afford staff. And we're seeing that knock-on effect in the youth labour market. Many 16 to 24-year-olds looking for part-time work are finding far fewer opportunities—the sorts of opportunities that every single one of us in here, I think I'm safe in saying, relied on for our first jobs. So, my question to the First Minister is: what sort of message does she think she is sending to the sector right now, when they're saying that they are struggling, but she's adamant that she's doing enough to support them?
Rwyf i yn anghytuno â'r hyn a ddywedodd y Prif Weinidog o ran os ydym ni eisiau gweld ein tafarndai yn goroesi ac yn ffynnu, yna mae angen i ni eu defnyddio nhw. Y gwir amdani yw bod pobl yn eu defnyddio nhw. Mae pobl yn mynd i'w tafarndai. Maen nhw'n mynd i'w bwytai lleol. Dewch i stryd fawr Pen-y-bont ar Ogwr ac fe welwch chi nhw'n hollol llawn. Ond maen nhw'n dal i gael eu taro gan y costau hynny sy'n eu gwneud nhw, fel y mae pethau ar hyn o bryd, yn anghynaliadwy fel busnesau. Er gwaethaf popeth y mae'r Prif Weinidog newydd ei ddweud yn y fan yna am y blynyddoedd o gymorth y mae Llywodraeth Cymru wedi ei ddarparu iddyn nhw, maen nhw'n dal i gael eu hunain mewn sefyllfa nawr lle maen nhw'n gofyn y cwestiwn iddyn nhw eu hunain, 'A ydyn nhw'n gallu parhau?'
Mae effeithiau bywyd go iawn rhai o'r penderfyniadau sydd wedi cael eu gwneud gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU yn hawdd eu gweld mewn adroddiad diweddar gan y BBC. Esboniodd James Graham, perchennog tafarn ym Mhort Talbot, y bu'n rhaid iddo ddibynnu ar ei blant i weithio shifftiau, oherwydd nad yw'n gallu fforddio staff. Ac rydym ni'n gweld yr effaith honno yn y farchnad llafur ieuenctid. Mae llawer o bobl ifanc 16 i 24 oed sy'n chwilio am waith rhan-amser yn dod o hyd i lawer llai o gyfleoedd—y mathau o gyfleoedd y gwnaeth pob un ohonom ni yma, rwy'n credu ei bod hi'n deg i mi ddweud, ddibynnu arnyn nhw ar gyfer ein swyddi cyntaf. Felly, fy nghwestiwn i'r Prif Weinidog yw: pa fath o neges mae hi'n meddwl ei bod hi'n ei hanfon i'r sector ar hyn o bryd, pan fyddan nhw'n dweud eu bod nhw mewn trafferthion, ond ei bod yn gwbl sicr ei bod yn gwneud digon i'w cynorthwyo?
Hey, listen, I'd love to do more to support them. This is a question of recognising that there is a limited pot of money and when your dreams of ruling Wales are actually in a situation where you might have to confront some of these realities, you need to actually recognise where that money is going to come from. There is no magic money tree. That is not how the system works.
So, we support non-domestic rates to the tune of £335 million just this year. If you want to pay more, you've got to say where the cuts are going to come from. That's again a pressure that you've never been asked before. But now, when you go out to your pubs and you say, 'We're going to support you', you make it clear how and where—where those cuts are going to come from—because those are the questions that you're asking me on a daily basis. You need to ask yourself those questions.
Wel, gwrandewch, byddwn i wrth fy modd yn gwneud mwy i'w cynorthwyo. Mae hwn yn fater o gydnabod bod cronfa gyfyngedig o arian a phan fydd eich breuddwydion o lywodraethu Cymru wir mewn sefyllfa lle efallai y bydd yn rhaid i chi wynebu rhai o'r gwirioneddau hyn, mae angen i chi gydnabod mewn gwirionedd o ble mae'r arian hwnnw yn mynd i ddod. Nid oes coeden arian hud. Nid dyna sut mae'r system yn gweithio.
Felly, rydym ni'n cefnogi ardrethi annomestig ar gyfanswm o £335 miliwn dim ond eleni. Os ydych chi eisiau talu mwy, mae'n rhaid i chi ddweud o le mae'r toriadau yn mynd i ddod. Mae hynny eto yn bwysau na ofynnwyd i chi erioed o'r blaen. Ond nawr, pan fyddwch chi'n mynd allan i'ch tafarndai ac yn dweud, 'Rydym ni'n mynd i'ch cynorthwyo chi', rydych chi'n ei gwneud hi'n eglur sut a ble—o le mae'r toriadau hynny yn mynd i ddod—oherwydd dyna'r cwestiynau yr ydych chi'n eu gofyn i mi yn feunyddiol. Mae angen i chi ofyn y cwestiynau hynny i chi'ch hun.
I could just see you around the pillar, First Minister. I know what Andrew R.T. Davies was saying now, about this pillar in the way.
But as someone who likes to go out for a pint myself in my own constituency on most weekends, a lot of those people in my constituency do tell me that the national insurance rise that was brought in by the UK Labour Government is putting on severe pressure and staff shortages in the sector. You've talked before about two Governments working in partnership together, so I'd just like to know: what power are you putting on the Westminster colleagues to try and get their national insurance contributions changed to support our hospitality businesses across Wales?
Roeddwn i fwy neu lai'n gallu eich gweld chi o gwmpas y piler, Prif Weinidog. Rwy'n deall beth roedd Andrew R.T. Davies yn ei ddweud nawr, am y piler hwn yn y ffordd.
Ond fel rhywun sy'n hoffi mynd allan am beint fy hun yn fy etholaeth fy hun ar y rhan fwyaf o benwythnosau, mae llawer o'r bobl hynny yn fy etholaeth yn dweud wrthyf i fod y cynnydd i yswiriant gwladol a gyflwynwyd gan Lywodraeth Lafur y DU yn rhoi pwysau difrifol a phrinder staff yn y sector. Rydych chi wedi sôn o'r blaen am ddwy Lywodraeth yn gweithio mewn partneriaeth gyda'i gilydd, felly hoffwn wybod: pa bwysau ydych chi'n ei roi ar gydweithwyr yn San Steffan i geisio newid eu cyfraniadau yswiriant gwladol i gynorthwyo ein busnesau lletygarwch ledled Cymru?
Well, it's lovely to speak to you, James, and it's lovely to think that you might be going out to the pub with your great friend Robert Jenrick, who we heard so much about on the telly. It is important, I think, for the people of Wales to recognise the stampede that is happening now from the Tory party to Reform: Andrew Rosindell, Nadhim Zahawi, Lee Anderson, Nadine Dorries, Danny Kruger, Jonathan Gullis, Andrea Jenkyns, Jake Berry, Lucy Allan, Anne Marie Morris, Marco Longhi, Ross Thomson, Chris Green, Lia Nici, Ben Bradley, and, here in Wales, David Jones, Laura Anne Jones and, who knows, maybe sometime soon, James Evans. Reform is just full of failed Tories, and I do hope the people of Wales are watching and recognise that all their promises, in relation to how they're going to reform this nation, will come to nothing, as did their promises in relation to Brexit.
Wel, mae'n hyfryd siarad â chi, James, ac mae'n hyfryd meddwl y gallech chi fod yn mynd allan i'r dafarn gyda'ch ffrind mawr Robert Jenrick, y clywsom ni gymaint amdano ar y teledu. Mae'n bwysig, rwy'n credu, i bobl Cymru gydnabod y rhuthr sy'n digwydd nawr o'r blaid Dorïaidd i Reform: Andrew Rosindell, Nadhim Zahawi, Lee Anderson, Nadine Dorries, Danny Kruger, Jonathan Gullis, Andrea Jenkyns, Jake Berry, Lucy Allan, Anne Marie Morris, Marco Longhi, Ross Thomson, Chris Green, Lia Nici, Ben Bradley, ac, yma yng Nghymru, David Jones, Laura Anne Jones a phwy a ŵyr, efallai rywbryd yn fuan, James Evans. Mae Reform yn llawn Torïaid sydd wedi methu, ac rwy'n gobeithio bod pobl Cymru yn gwylio ac yn cydnabod y bydd eu holl addewidion, o ran sut maen nhw'n mynd i ddiwygio'r genedl hon, yn dod i ddim, fel y gwnaeth eu haddewidion ynghylch Brexit.
4. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r argyfwng gofal mewn coridor? OQ63678
4. What action is the Welsh Government taking to tackle the corridor care crisis? OQ63678
None of us want to see our loved ones being treated in corridors, and we've made it clear that it's not something that is acceptable to the Welsh Government. We're supporting health boards to drive down care in temporary spaces in hospitals, including corridors, by helping them to expand clinical capacity, improve patient flow, and setting out ways for them to accelerate safe discharge pathways.
Nid oes unrhyw un ohonom ni eisiau gweld ein hanwyliaid yn cael eu trin mewn coridorau, ac rydyn ni wedi ei gwneud hi'n eglur nad yw'n rhywbeth sy'n dderbyniol i Lywodraeth Cymru. Rydyn ni'n cynorthwyo byrddau iechyd i leihau gofal mewn mannau dros dro mewn ysbytai, gan gynnwys coridorau, drwy eu helpu i ehangu capasiti clinigol, i wella llif cleifion, ac i nodi ffyrdd iddyn nhw gyflymu llwybrau rhyddhau diogel.
As a loyal member of Plaid Cymru, can I thank the First Minister? The issue of corridor care in our hospitals, of course, is a deeply alarming indicator of the severe pressures facing the Welsh NHS. It represents a fundamental failure to uphold the dignity and basic comfort of vulnerable patients. I can name a number of individuals who have come to me, since I have been elected, who have experienced this unacceptable level of care in our health boards—one an old school friend, who sadly didn't make it. This is unacceptable, and it is not the standard of care the people of Wales deserve, and it's a painful memory that no family should have to endure.
This is driving burnout, it's exacerbating retention challenges, and placing an even greater strain on an already overstretched workforce. Addressing corridor care must therefore not only include immediate action to protect patient dignity, but a serious commitment to support, value and retain the staff who are holding our health service together under intolerable pressure.
First Minister, Lindsay Whittle may have read that last statement, but what is really encouraging is those concerns came from two of the patients I have recently spoken about. Not concerned with themselves, although obviously their families were, they were concerned with the staff who looked after them. Can I ask as a question, final question: what are you doing to ask the chairs of the health boards what they are doing about this issue, please?
Fel aelod ffyddlon o Blaid Cymru, a gaf i ddiolch i'r Prif Weinidog? Mae'r mater o ofal mewn coridorau yn ein hysbytai, wrth gwrs, yn ddangosydd brawychus iawn o'r pwysau difrifol sy'n wynebu GIG Cymru. Mae'n fethiant sylfaenol i gynnal urddas a chysur sylfaenol cleifion agored i niwed. Gallaf enwi nifer o unigolion sydd wedi dod ataf, ers i mi gael fy ethol, sydd wedi dioddef y lefel annerbyniol hon o ofal yn ein byrddau iechyd—un yn hen ffrind ysgol, a fu farw yn drist iawn. Mae hyn yn annerbyniol, ac nid dyma'r safon o ofal y mae pobl Cymru yn ei haeddu, ac mae'n atgof poenus na ddylai unrhyw deulu orfod ei ddioddef.
Mae hyn yn ysgogi gorflino, mae'n gwaethygu heriau cadw staff, ac yn rhoi straen fwy fyth ar weithlu sydd eisoes wedi'i or-ymestyn. Mae'n rhaid felly i gamau i fynd i'r afael â gofal mewn coridorau nid yn unig gynnwys gweithredu ar unwaith i ddiogelu urddas cleifion, ond ymrwymiad difrifol i gefnogi, gwerthfawrogi a chadw'r staff sy'n dal ein gwasanaeth iechyd gyda'i gilydd o dan bwysau annioddefol.
Prif Weinidog, efallai mai Lindsay Whittle wnaeth ddarllen y datganiad diwethaf yna, ond yr hyn sy'n wirioneddol galonogol yw bod y pryderon hynny wedi dod gan ddau o'r cleifion yr wyf i wedi siarad amdanyn nhw yn ddiweddar. Doedden nhw ddim yn poeni amdanyn nhw eu hunain, er bod eu teuluoedd yn poeni, yn amlwg, roedden nhw'n poeni am y staff a fu'n gofalu amdanyn nhw. A gaf i ofyn fel cwestiwn, cwestiwn olaf: beth ydych chi'n ei wneud i ofyn i gadeiryddion y byrddau iechyd beth maen nhw'n ei wneud am y mater hwn, os gwelwch yn dda?
The pressure on the health boards is intense, and particularly at this time of year, and we recognise that more needs to be done to ensure that we do not see that corridor care that compromises patient privacy and dignity. We have given £200 million in support this year for health boards and regional partnerships. You ask about staffing, well, in Wales, we've got 4.2 per cent more registered nurses working in Wales this year. Specifically when it comes to emergency medicine, which is where a lot of that corridor care happens, we've seen a 7.7 per cent increase there.
So, we are putting the additional resources in, and I think it's probably worth setting out also the fact that we are putting in new services. So, if you look at the same-day emergency care services, that has grown over the past 12 months: 100,000 people access those same-day emergency care services, and 80 per cent of them were discharged to their homes on the same day. So, we're putting these measures in place. It's all about flow. That is what we're trying to get to. So, getting people in and out of hospital is actually how we're going to do it. And that is why we are making sure that there is more additional support for our hospitals and, in particular, for those people who work in those emergency services.
Mae'r pwysau ar y byrddau iechyd yn aruthrol, ac yn enwedig ar yr adeg hon o'r flwyddyn, ac rydyn ni'n cydnabod bod angen gwneud mwy i sicrhau nad ydym ni'n gweld y gofal hwnnw mewn coridorau sy'n peryglu preifatrwydd ac urddas cleifion. Rydyn ni wedi rhoi £200 miliwn mewn cymorth eleni i fyrddau iechyd a phartneriaethau rhanbarthol. Rydych chi'n gofyn am staffio, wel, yng Nghymru, mae gennym ni 4.2 y cant yn fwy o nyrsys cofrestredig yn gweithio yng Nghymru eleni. O ran meddygaeth frys yn benodol, sef lle mae llawer o'r gofal mewn coridorau hwnnw yn digwydd, rydyn ni wedi gweld cynnydd o 7.7 y cant yn y fan honno.
Felly, rydyn ni'n cyfrannu'r adnoddau ychwanegol, ac rwy'n credu yn ôl pob tebyg ei bod hi'n werth nodi hefyd y ffaith ein bod ni'n cyflwyno gwasanaethau newydd. Felly, os edrychwch chi ar y gwasanaethau gofal argyfwng yr un diwrnod, mae'r rheini wedi tyfu dros y 12 mis diwethaf: mae 100,000 o bobl yn manteisio ar y gwasanaethau gofal argyfwng yr un diwrnod hynny, a rhyddhawyd 80 y cant ohonyn nhw i'w cartrefi ar yr un diwrnod. Felly, rydym ni'n rhoi'r mesurau hyn ar waith. Mae'r cwbl yn ymwneud â llif. Dyna'r hyn yr ydym ni'n ceisio ei gyrraedd. Felly, cael pobl i mewn ac allan o'r ysbyty yw sut yr ydym ni'n mynd i'w wneud mewn gwirionedd. A dyna pam rydym ni'n gwneud yn siŵr bod mwy o gymorth ychwanegol i'n hysbytai ac, yn benodol, i'r bobl hynny sy'n gweithio yn y gwasanaethau brys hynny.
5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am fuddsoddiad Llywodraeth Cymru yn Nhaf Elái? OQ63687
5. Will the First Minister make a statement on Welsh Government investment in Taff Ely? OQ63687
A great example of investment in Taff Ely is Parc Coed Elái, a leading Welsh Government regeneration project that demonstrates our long‑term commitment to supporting jobs, investment and sustainable economic growth in Taff Ely. We have invested around £4 million in modern infrastructure at the former Coed Ely colliery and coking works, delivering new highways, utilities, drainage, landscaping and public open space to unlock the site for employment use.
Un enghraifft wych o fuddsoddiad yn Nhaf Elái yw Parc Coed Elái, prosiect adfywio blaenllaw gan Lywodraeth Cymru sy'n dangos ein hymrwymiad hirdymor i gefnogi swyddi, buddsoddiad a thwf economaidd cynaliadwy yn Nhaf Elái. Rydym ni wedi buddsoddi tua £4 miliwn mewn seilwaith modern yn hen weithfeydd glo a golosg Coed Elái, gan ddarparu priffyrdd, cyfleustodau, draenio, tirlunio a mannau agored cyhoeddus newydd i ddatgloi'r safle at ddefnydd cyflogaeth.
Thank you for that answer, First Minister. Two, I think, of Welsh Labour's really successful projects have been, firstly, the investment in the metro and the impact that that has had in my constituency, and the second is twenty-first century schools. Now, we see already the benefits in the increasing passenger numbers, and with the potential Bus Services (Wales) Bill, the connectivity, it really is looking forward to a real transformation in public transport.
But can I just ask you about the twenty-first century schools? I've seen that no other political parties have given the commitment that Welsh Labour has given to the twenty-first century schools programme. In my constituency alone, several hundred million pounds have been spent completely restoring, refurbishing and renewing the school infrastructure in my constituency; £2.4 billion across Wales over the past decade. And if that was an English project, it would amount to £55 billion. Now, can you give an assurance that there's going to be a commitment? Because this isn't something that can stop now when these elections come; this is something that I want to see actually continue, and I've seen no other commitments to that. Are you able to give a commitment that this project—twenty-first century schools—and the metro development are going to continue over the next five years?
Diolch am yr ateb yna, Prif Weinidog. Dau, rwy'n meddwl, o brosiectau gwirioneddol lwyddiannus Llafur Cymru fu, yn gyntaf, y buddsoddiad yn y metro a'r effaith y mae hynny wedi ei chael yn fy etholaeth i, a'r ail yw ysgolion yr unfed ganrif ar hugain. Nawr, rydym ni eisoes yn gweld y manteision yn y nifer cynyddol o deithwyr, a chyda'r Bil Gwasanaethau Bysiau (Cymru) posibl, y cysylltedd, mae wir yn edrych ymlaen at weddnewid trafnidiaeth gyhoeddus yn wirioneddol.
Ond a gaf i ofyn i chi am ysgolion yr unfed ganrif ar hugain? Rwyf i wedi gweld nad oes unrhyw bleidiau gwleidyddol eraill wedi rhoi'r ymrwymiad y mae Llafur Cymru wedi ei roi i raglen ysgolion yr unfed ganrif ar hugain. Yn fy etholaeth i yn unig, gwariwyd cannoedd o filiynau o bunnoedd ar adfer, adnewyddu ac ailwampio'r seilwaith ysgolion yn fy etholaeth yn llwyr; £2.4 biliwn ledled Cymru dros y degawd diwethaf. A phe bai hwnnw'n brosiect yn Lloegr, byddai'n gyfystyr â £55 biliwn. Nawr, a allwch chi roi sicrwydd y bydd ymrwymiad? Oherwydd nid yw hwn yn rhywbeth a all ddod i ben nawr pan ddaw'r etholiadau hyn; mae hwn yn rhywbeth yr wyf i eisiau ei weld yn parhau, ac nid wyf i wedi gweld unrhyw ymrwymiadau eraill i hynny. A allwch chi roi ymrwymiad bod y prosiect hwn—ysgolion yr unfed ganrif ar hugain—a'r datblygiad metro yn mynd i barhau dros y pum mlynedd nesaf?
You're quite right to point those two initiatives out as some of our proudest achievements. The metro system is transformational, I think, for the people of the Valleys. It's transformational for their ability to get jobs, to come into Cardiff, to go back to the Valleys, to work in different places within those communities. That regular transport system, that has been delivered because what you've seen is Labour in power for 26 years, making those long-term commitments that make a difference. And you're quite right, chopping and changing is a disaster, and that's why it's important to make sure that what we see are those long-term commitments.
We are very proud of the fact that just this Senedd term £1.5 billion has been spent to keep us on track to meet our commitment to the twenty-first century schools, to the Sustainable Communities for Learning. I've been to lots of those schools in your constituency, where we've opened new schools. I mean, it got to the point where we were doing one a month. It was just so regular that they were actually building, constructing, transforming the lives of children in those communities. That is one of the proudest achievements of the Welsh Labour Government, but you'll have to wait, Mick, to hear about what we're going to do in our manifesto.
Rydych chi'n gwbl gywir i dynnu sylw at y ddwy fenter hynny fel rhai o'n cyflawniadau mwyaf balch. Mae'r system metro yn drawsnewidiol, rwy'n credu, i bobl y Cymoedd. Mae'n drawsnewidiol i'w gallu i gael swyddi, i ddod i Gaerdydd, i fynd yn ôl i'r Cymoedd, i weithio mewn gwahanol leoedd o fewn y cymunedau hynny. Y system drafnidiaeth reolaidd honno, a sicrhawyd oherwydd mai'r hyn yr ydych chi wedi ei weld yw Llafur mewn grym ers 26 mlynedd, yn gwneud yr ymrwymiadau hirdymor hynny sy'n gwneud gwahaniaeth. Ac rydych chi yn llygad eich lle, mae newid pethau drwy'r amser yn drychineb, a dyna pam mae'n bwysig gwneud yn siŵr mai'r hyn yr ydym ni'n ei weld yw'r ymrwymiadau hirdymor hynny.
Rydym ni'n falch iawn o'r ffaith bod £1.5 biliwn wedi cael ei wario dim ond yn y tymor Senedd hwn i'n cadw ar y trywydd iawn i gyflawni ein hymrwymiad i ysgolion yr unfed ganrif ar hugain, i'r Cymunedau Cynaliadwy ar gyfer Dysgu. Rwyf i wedi bod i lawer o'r ysgolion hynny yn eich etholaeth, lle'r ydym ni wedi agor ysgolion newydd. Hynny yw, cyrhaeddodd y pwynt lle'r oeddem ni'n agor un bob mis. Roedd mor rheolaidd eu bod nhw'n adeiladu ac yn trawsnewid bywydau plant yn y cymunedau hynny mewn gwirionedd. Dyna un o gyflawniadau mwyaf balch Llywodraeth Lafur Cymru, ond bydd yn rhaid i chi aros, Mick, i glywed am yr hyn yr ydym ni'n mynd i'w wneud yn ein maniffesto.
Again, First Minister, I'd like to draw your attention, as I did last week, to the metro being the UK Government's city deal, which was delivered in conjunction with the Welsh Government, that has delivered that metro scheme across the whole of the south Wales Valleys. So, credit where credit is due: the UK Government was the author of that city deal, and we need to focus on that and the role the Conservatives played.
Community infrastructure investment is a vital part of any community, and the point that has been raised by numerous speakers here this afternoon about the cornerstone that the community pub plays in delivering that community infrastructure. I heard what you said in response to others. We are expecting the fourteenth u-turn from the Chancellor of the Exchequer in relation to business rates in England and the support that she's prepared to put on the table to support pubs in England. So, when that announcement comes, will you commit this afternoon to directly passing on any consequential moneys that arrive in the Welsh Treasury to support the community pub here in Wales, to make sure they stay a cornerstone of our communities, whether that be in Taff Ely or across the rest of Wales?
Eto, Prif Weinidog, hoffwn dynnu eich sylw, fel y gwnes i yr wythnos diwethaf, at y ffaith mai bargen ddinesig Llywodraeth y DU yw'r metro, a gyflwynwyd ar y cyd â Llywodraeth Cymru, sydd wedi darparu'r cynllun metro hwnnw ar draws Cymoedd de Cymru gyfan. Felly, rhowch y clod lle mae'n ddyledus: Llywodraeth y DU oedd sylfaenydd y fargen ddinesig honno, ac mae angen i ni ganolbwyntio ar hynny a'r rhan a chwaraeodd y Ceidwadwyr.
Mae buddsoddiad mewn seilwaith cymunedol yn rhan hanfodol o unrhyw gymuned, a'r pwynt sydd wedi cael ei godi gan nifer o siaradwyr yma y prynhawn yma am y gonglfaen y mae'r dafarn gymunedol yn ei chwarae o ran darparu'r seilwaith cymunedol hwnnw. Clywais yr hyn y gwnaethoch chi ei ddweud mewn ymateb i bobl eraill. Rydym ni'n disgwyl y pedwerydd tro pedol ar ddeg gan Ganghellor y Trysorlys o ran ardrethi busnes yn Lloegr a'r cymorth y mae'n barod i'w wneud ar gael i gynorthwyo tafarndai yn Lloegr. Felly, pan ddaw'r cyhoeddiad hwnnw, a wnewch chi ymrwymo y prynhawn yma i drosglwyddo'n uniongyrchol unrhyw arian canlyniadol sy'n cyrraedd Trysorlys Cymru i gefnogi'r dafarn gymunedol yma yng Nghymru, i wneud yn siŵr eu bod nhw'n parhau i fod yn gonglfaen i'n cymunedau, boed hynny yn Nhaf Elái neu ar draws gweddill Cymru?
Well, you're quite right in relation to the metro that the United Kingdom actually contributes. We're part of the United Kingdom. I'm quite happy for them to contribute to our infrastructure in Wales. We're part of the United Kingdom. I'm not embarrassed to be a part of the United Kingdom. I want them to give us our fair share, but it is important to recognise that they did make a contribution to the metro. But it is the Welsh Government that has driven that project for over a decade, to make sure that what people see in their communities today is something that is recognised as a transformational project in their area.
In relation to the commitment that the UK Chancellor has made on supporting pubs, until we get that clarity on what is being offered, I cannot make that commitment. Obviously, that is not the way devolution works. When and if we get that commitment, we will consider as a Government where that priority goes.
Wel, rydych chi'n gwbl gywir o ran y metro bod y Deyrnas Unedig yn cyfrannu mewn gwirionedd. Rydym ni'n rhan o'r Deyrnas Unedig. Rwy'n gwbl hapus iddyn nhw gyfrannu at ein seilwaith yng Nghymru. Rydym ni'n rhan o'r Deyrnas Unedig. Nid oes gen i gywilydd o fod yn rhan o'r Deyrnas Unedig. Rwyf i eisiau iddyn nhw roi ein cyfran deg i ni, ond mae'n bwysig cydnabod eu bod nhw wedi gwneud cyfraniad at y metro. Ond Llywodraeth Cymru sydd wedi bwrw ymlaen â'r prosiect hwnnw ers dros ddegawd, i wneud yn siŵr bod yr hyn y mae pobl yn ei weld yn eu cymunedau heddiw yn rhywbeth sy'n cael ei gydnabod fel prosiect trawsnewidiol yn eu hardal.
O ran yr ymrwymiad y mae Canghellor y DU wedi ei wneud ar gynorthwyo tafarndai, tan y byddwn ni'n cael yr eglurder hwnnw ar yr hyn sy'n cael ei gynnig, ni allaf wneud yr ymrwymiad hwnnw. Yn amlwg, nid dyna'r ffordd y mae datganoli yn gweithio. Pan ac os byddwn ni'n cael yr ymrwymiad hwnnw, byddwn yn ystyried fel Llywodraeth ble mae'r flaenoriaeth honno yn mynd.
6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am rôl adeiladau llyfrgell o ran darparu gwasanaethau statudol ar y safle a buddion cymunedol ychwanegol yn Islwyn? OQ63709
6. Will the First Minister make a statement on the role of library premises in providing on-site statutory services and additional community benefits in Islwyn? OQ63709
Libraries are among our most trusted public spaces, providing free, accessible locations where people can engage with essential services. Their premises support access to information, digital resources, and democratic participation, with staff offering guidance that helps people to navigate key public services. Libraries act as vital community hubs. They reduce social isolation, they support learning, health and well-being, and they offer safe spaces where people can come together.
Mae llyfrgelloedd ymhlith y lleoliadau cyhoeddus sy'n ennyn yr ymddiriedaeth fwyaf ac maen nhw'n darparu lleoliadau hygyrch, yn rhad ac am ddim, lle gall pobl ymgysylltu â gwasanaethau hanfodol. Mae eu hadeiladau yn cefnogi argaeledd gwybodaeth, adnoddau digidol, a chyfranogiad democrataidd, gyda staff yn cynnig arweiniad sy'n helpu pobl i lywio'r gwasanaethau cyhoeddus allweddol. Mae llyfrgelloedd yn gweithredu fel canolfannau cymunedol hanfodol. Maen nhw'n lleihau ynysu cymdeithasol, yn cefnogi dysgu, iechyd a lles, ac maen nhw'n cynnig mannau diogel lle gall pobl ddod at ei gilydd.
First Minister, you will know that libraries, as you've said, are beloved community assets across Islwyn and Wales. As you'll be aware, there is ongoing discussion around library proposals in Islwyn. In my opinion, we must take the constant politicking out around this crucial decision, which has now gone to judicial review, with the four libraries currently open. Does the First Minister feel that the Welsh public library standards are robust enough and that the Welsh Government's statutory framework protecting library services is fit for purpose, able to ensure accessible library services are maintained for everyone, so that the citizens of Wales and Islwyn can access the joy of reading in a warm, social, safe local space, and residents, whatever their background, are able to study, learn and access those digital and online services in an age of digital necessity as well as digital exclusion? And if I may, can she comment on the early years provision comments that have been rattling around? Thank you.
Prif Weinidog, byddwch yn gwybod bod llyfrgelloedd, fel y dywedoch chi, yn asedau cymunedol o bwys ledled Islwyn a Chymru. Fel gwyddoch chi, mae'r drafodaeth ynglŷn â chynigion o ran llyfrgelloedd yn un barhaus yn Islwyn. Yn fy marn i, mae'n rhaid i ni gael ymwared ar y gwleidydda cyson ynghylch y penderfyniad hanfodol hwn, sydd wedi mynd at adolygiad barnwrol erbyn hyn, gyda'r pedair llyfrgell sydd ar agor ar hyn o bryd. A yw'r Prif Weinidog yn teimlo bod safonau llyfrgelloedd cyhoeddus Cymru yn ddigon cadarn a bod fframwaith statudol Llywodraeth Cymru sy'n diogelu gwasanaethau llyfrgell yn addas i'r diben, ac yn gallu sicrhau bod gwasanaethau llyfrgell hygyrch yn cael eu cynnal i bawb, er mwyn i ddinasyddion Cymru ac Islwyn allu profi'r llawenydd o ddarllen mewn llecyn cynnes, cymdeithasol, lleol sy'n ddiogel, a lle gall trigolion, beth bynnag fo'u cefndir, astudio, dysgu a chael gafael ar y gwasanaethau digidol ac ar-lein hynny mewn oes pan fo gwasanaethau digidol mor hanfodol yn ogystal â bodolaeth allgáu digidol? Ac os caf i ofyn, a wnaiff hi sylwadau ar y sylwadau ar ddarpariaeth y blynyddoedd cynnar sydd wedi bod yn mynd o amgylch? Diolch i chi.
Thanks. As the Manic Street Preachers said in their great song, 'A Design for Life', 'libraries gave us power', and I think it is important that we recognise how transformational libraries can be to the lives of many people in our communities. They're far more than buildings with books; they're places of warmth and welcome.
If people haven't been to their library recently, I'd encourage them to go and have a visit, because they're very different from what they were like when I was growing up, where you had to be quiet and you had to behave yourself. They are places full of joy these days, and opportunity. I would encourage people to take another look at how we've seen this transformation.
As you know, statutory responsibility for providing a comprehensive and efficient library service sits with the local authority, but with that comes a duty to meet the Public Libraries and Museums Act 1964, to make sure that people are consulted properly and to ensure that services remain accessible.
Thank you for asking also about the Bookstart scheme. I want to take this opportunity to clarify the situation in relation to that. There was, I think, some false information that circulated last week that the Bookstart scheme would be wound up imminently. That is not the case. We'll be working with Adnodd to ensure continuity continues while we put new arrangements in place, and we will continue to support children to have that joy of reading from such a young age.
Diolch. Fel y dywedodd y Manic Street Preachers yn eu cân wych, 'A Design for Life', 'libraries gave us power', ac rwy'n credu ei bod hi'n bwysig i ni gydnabod pa mor drawsnewidiol y gall llyfrgelloedd fod ym mywydau llawer o bobl yn ein cymunedau. Maen nhw'n llawer mwy nag adeiladau gyda llyfrau ynddyn nhw; maen nhw'n lleoedd o gynhesrwydd a chroeso.
Os nad yw pobl wedi bod i'w llyfrgell yn ddiweddar, fe fyddwn i'n eu hannog nhw i fynd i ymweld â'r lle, oherwydd maen nhw'n wahanol iawn i'r hyn yr oedden nhw pan oeddwn i'n tyfu i fyny, lle'r oedd yn rhaid i chi fod yn dawel ac roedd yn rhaid i chi fyhafio eich hun. Maen nhw'n lleoedd llawn llawenydd y dyddiau hyn, a chyfleoedd. Fe fyddwn i'n annog pobl i edrych unwaith eto ar sut y gwelsom ni'r trawsnewidiad hwn.
Fel gwyddoch chi, mae'r cyfrifoldeb statudol am ddarparu gwasanaeth llyfrgell cynhwysfawr ac effeithlon gyda'r awdurdod lleol, ond gyda hynny fe ddaw dyletswydd i fodloni Deddf Llyfrgelloedd Cyhoeddus ac Amgueddfeydd 1964, i sicrhau yr ymgynghorir yn briodol â phobl ac i sicrhau bod gwasanaethau yn parhau i fod yn hygyrch.
Diolch am ofyn hefyd am gynllun Dechrau Da. Rwyf i am fanteisio ar y cyfle hwn i egluro'r sefyllfa yn hynny o beth. Roedd yna, rwy'n credu, rywfaint o wybodaeth ffug a fu'n cylchredeg yr wythnos diwethaf y byddai cynllun Dechrau Da yn cael ei ddirwyn i ben yn fuan iawn. Nid yw hynny'n wir. Fe fyddwn ni'n gweithio gydag Adnodd i sicrhau parhad yn gyson wrth i ni roi trefniadau newydd ar waith, ac fe fyddwn ni'n dal ati i gefnogi plant i fod â'r llawenydd hwnnw o ddarllen o oedran mor ifanc.
7. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad ar ymateb Llywodraeth Cymru i adolygiad y Swyddfa Rheoleiddio Ystadegau o ddata iechyd meddwl yng Nghymru? OQ63708
7. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's response to the Office for Statistics Regulation's review on mental health data in Wales? OQ63708
Fe gafodd yr adolygiad ei gynnal yn rhagweithiol gan Lywodraeth Cymru er mwyn manteisio i'r eithaf ar werth ystadegau swyddogol. Mae hyn yn adlewyrchu ymrwymiad y Llywodraeth i wella data iechyd meddwl yng Nghymru. Rŷn ni wedi gwneud gwelliannau i'r ffordd mae pobl yn cael mynediad at wasanaethau iechyd meddwl, ac mae'r strategaeth iechyd meddwl a llesiant yn nodi trywydd uchelgeisiol ar gyfer sut y byddwn ni'n parhau i wella. Mae'n hanfodol cael data o ansawdd uchel er mwyn mesur y gwaith trawsnewid yma a chael y budd gorau ohono fe.
The review was initiated as a result of proactive steps taken by the Welsh Government to maximise the value of official statistics. This reflects the Government’s commitment to improving mental health data in Wales. We have made improvements to the way that people access mental health services, and the mental health and well-being strategy sets out an ambitious road map for how we will continue to improve. High-quality data are essential to measure this transformative work and maximise its impact.
Mae'r adroddiad yn darlunio sefyllfa sydd yn sobreiddiol o wael, gyda data naill ai'n gyfyngedig neu ddim ar gael o gwbl mewn meysydd allweddol fel mynychder, tueddiadau dros amser, canlyniadau, gwariant a'r gweithlu, i'r fath raddau bod yr adroddiad yn dweud bod defnyddwyr yn aml yn troi at ddata Lloegr fel rhyw fath o brocsi. Un o'r rhesymau canolog am hyn yw nad yw casglu'r data gan y byrddau iechyd ddim yn orfodol. Oni bai am hynny, dyw e ddim yn aml yn mynd i gael ei drin fel blaenoriaeth. A ydy Llywodraeth Cymru yn fodlon ymrwymo i'w wneud e'n orfodol, fel mae e mewn llefydd eraill? Achos oni bai am hynny, sut ŷn ni o ddifrif yn gallu dweud ein bod ni'n trin iechyd meddwl yn gydradd gydag iechyd corfforol o ran pwysigrwydd a pharch?
The report depicts a situation that is soberingly poor, with data either being limited or not available at all in key areas such as prevalence, trends over time, outcomes, expenditure and workforce, to such an extent that the report says that often users look to English data as some sort of proxy. One of the central reasons for this is that gathering the data by the health boards isn't mandatory. In that case, it's not often going to be treated as a priority. Would the Welsh Government therefore be willing to commit to make it mandatory, as it is elsewhere? Because if that's not done, how can we say with all seriousness that we are treating mental health equally to physical health in terms of importance and respect?
Cyn inni ddod ymlaen at ddata, dwi'n meddwl ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n adlewyrchu ar lwyddiant y Llywodraeth yma i wella llwybrau i gael cymorth iechyd meddwl.
Before we come to data, I think it's important that we reflect on the success of this Government in improving pathways to mental health support.
I just want to give you some sense of how things have improved in relation to mental health support in Wales. On assessments for under 18-year-olds, 96 per cent of them are done within 28 days. On therapy starts, 72 per cent of them are done within 28 days. When it comes to adults, 91 per cent of them are seen within 28 days. This is a transformation compared to what was happening before. I would like to pay tribute to the Ministers who've driven that change, both Lynne and Sarah.
Whilst we can celebrate that success, we recognise that there's always more to do. That's why we commissioned the Office for Statistics Regulation to do the work on data for us. We recognise digital transformation is critical to delivering sustainable, high-quality mental health services. Of course, we will make sure that these recommendations align to the actions within our mental health and well-being strategy.
Fe hoffwn i ddweud gair bach i roi ymdeimlad i chi o sut mae pethau wedi gwella o ran cymorth iechyd meddwl yng Nghymru. O ran asesiadau ar gyfer pobl ifanc dan 18 oed, mae 96 y cant ohonyn nhw'n cael eu gwneud o fewn 28 diwrnod. O ran dechrau ar therapi, mae 72 y cant o hynny'n digwydd o fewn 28 diwrnod. O ran oedolion, mae 91 y cant ohonyn nhw'n cael eu gweld o fewn 28 diwrnod. Mae hwn yn drawsnewidiad o'i gymharu â'r hyn a oedd yn digwydd yn flaenorol. Fe hoffwn i roi teyrnged i'r Gweinidogion sydd wedi ysgogi'r newid hwnnw, sef Lynne a Sarah.
Er ein bod ni'n gallu dathlu'r llwyddiant hwnnw, rydym ni'n cydnabod bod rhagor i'w wneud bob amser. Dyna pam y gwnaethom ni gomisiynu'r Swyddfa Rheoleiddio Ystadegau i gyflawni'r gwaith o ran data ar ein cyfer ni. Rydym ni'n cydnabod bod trawsnewidiad digidol yn hanfodol i ddarparu gwasanaethau iechyd meddwl cynaliadwy, o ansawdd da. Wrth gwrs, fe fyddwn ni'n sicrhau bod yr argymhellion hyn yn cyd-fynd â'r camau gweithredu sydd yn ein strategaeth iechyd meddwl a lles.
Cwestiwn 8 yn olaf—Jenny Rathbone.
Finally, question 8—Jenny Rathbone.
8. Pa ddadansoddiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i gynnal o effaith Dechrau'n Deg ar leihau tlodi plant yng Nghanol Caerdydd dros y 15 mlynedd diwethaf? OQ63712
8. What analysis has the Welsh Government conducted of the impact of Flying Start on reducing child poverty in Cardiff Central over the last 15 years? OQ63712
Our investment in Flying Start is transforming the lives of families, babies and young children, particularly those most in need. It's a unique approach to childcare, giving health and speech support to the children as well as direct support to parents. A three-year national evaluation of Flying Start was commissioned in November 2024. The year 1 report will be published in February.
Mae ein buddsoddiad yn Dechrau'n Deg yn trawsnewid bywydau teuluoedd, babanod a phlant ifanc, yn enwedig y rhai sydd yn yr angen mwyaf. Mae hwn yn ddull unigryw o roi gofal i blant, sy'n rhoi cymorth iechyd a lleferydd i'r plant yn ogystal â chefnogaeth uniongyrchol i rieni. Comisiynwyd gwerthusiad tair blynedd cenedlaethol o Dechrau'n Deg ym mis Tachwedd 2024. Fe gaiff yr adroddiad am flwyddyn 1 ei gyhoeddi ym mis Chwefror.
Thank you very much. I look forward to that. My first ever question in the Senedd to the then First Minister in 2011 was precisely on this subject. How long would it take to double Flying Start was my question to Carwyn Jones. I have to say that Carwyn Jones delivered on that commitment, and families living in Llanedeyrn and Pentwyn have benefited from the Welsh Government delivering on its promise. What difference are you able to tell us about at this stage, given that the evaluation hasn't been published, for example on increasing breastfeeding rates or reducing the number of children starting in reception who have delayed language development?
Diolch yn fawr iawn i chi. Rwy'n edrych ymlaen at hynny. Roedd fy nghwestiwn cyntaf i erioed yn y Senedd yn 2011 i'r Prif Weinidog ar y pryd ar y pwnc hwn yn union. Pa mor hir fyddai hi'n ei chymryd i ddyblu maint Dechrau'n Deg oedd fy nghwestiwn i Carwyn Jones. Mae'n rhaid i mi ddweud bod Carwyn Jones wedi cyflawni'r ymrwymiad hwnnw, ac mae teuluoedd sy'n byw yn Llanedern a Phentwyn wedi elwa ar Lywodraeth Cymru yn gwneud yn ôl ei haddewid. Pa wahaniaeth a ydych chi'n gallu dweud wrthym ni amdano ar y cam hwn, o ystyried na chafodd y gwerthusiad ei gyhoeddi, er enghraifft, o ran cynyddu cyfraddau bwydo ar y fron neu leihau nifer y plant sy'n cychwyn yn y dosbarth derbyn â'u datblygiad iaith wedi'i ohirio?
Thanks very much, Jenny, and thanks for asking that question all those years ago. Thanks for your persistence in an area that I know is really of importance to you and the people in your constituency. You've been a true champion of Flying Start right from the beginning. It now supports 38,500 children and their families across Wales. I think that, for me, reflects a core Labour belief that early support matters, and that where a child grows up should never limit their opportunities.
But sometimes we need to put that additional support in place. People need to have support with bringing up their children, and that is what Labour does. It steps in and gives that support. We are seeing encouraging signs of change, not just when it comes to speech development, which is fundamental to the childcare offer in Flying Start, but also when it comes to breastfeeding rates.
Across Wales in 2024, breastfeeding rates were the highest on record. In Cardiff, the increase in breastfeeding at 10 days has been stronger in Flying Start areas than in non-Flying Start areas over time. So, there’s your answer, Jenny. Does it make a difference? It absolutely does make a difference, but sometimes you just have to put in that additional care, that additional support, so that people have the confidence to continue, to know that what they’re doing is best for their child. That shows, I think, that early preventative support is making a real difference.
To strengthen our understanding further, we have commissioned an independent three-year evaluation of Flying Start. We will be linking the results we get from that to the SAIL databank, so that all of this can be fed into systems where we can genuinely see the difference that these programmes are making to the people in our communities, but particularly to the life chances of children in our poorest communities.
Diolch yn fawr iawn i chi, Jenny, a diolch i chi am ofyn y cwestiwn hwnnw yr holl flynyddoedd hynny'n ôl. Diolch i chi am eich dyfalbarhad mewn maes y gwn ei fod yn wirioneddol bwysig i chi a'r bobl yn eich etholaeth. Rydych chi wedi bod yn hyrwyddwr gwirioneddol i Dechrau'n Deg o'r cychwyn. Mae'n cefnogi 38,500 o blant a'u teuluoedd nhw ledled Cymru erbyn hyn. Rwy'n credu bod hynny, i mi, yn adlewyrchu cred greiddiol y Blaid Lafur fod cefnogaeth gynnar yn bwysig, ac na ddylai'r fan lle mae plentyn yn tyfu fyth fod yn gyfyngiad ar ei gyfleoedd.
Ond weithiau mae angen i ni roi'r gefnogaeth ychwanegol honno ar waith. Mae angen i bobl gael eu cefnogi i fagu eu plant, a dyna beth mae'r Blaid Lafur yn ei wneud. Mae'n camu i'r adwy ac yn rhoi'r gefnogaeth honno. Rydyn ni'n gweld arwyddion calonogol o newid, nid yn unig o ran datblygiad lleferydd, sy'n sylfaenol i'r cynnig gofal plant yn Dechrau'n Deg, ond o ran cyfraddau bwydo ar y fron hefyd.
Ledled Cymru yn 2024, roedd cyfraddau bwydo ar y fron ar eu cyfradd uchaf erioed. Yng Nghaerdydd, mae'r cynnydd o ran bwydo ar y fron ar ôl 10 diwrnod wedi bod yn fwy dros amser mewn ardaloedd lle mae Dechrau'n Deg ar waith nag mewn ardaloedd lle nad oes Dechrau'n Deg. Felly, dyma eich ateb chi, Jenny. A yw hyn yn gwneud gwahaniaeth? Yn sicr, mae hyn yn gwneud gwahaniaeth, ond mae'n rhaid i chi roi'r gofal ychwanegol hwnnw i mewn weithiau, y gefnogaeth ychwanegol honno, fel bydd pobl â'r hyder i barhau, i wybod mai'r hyn maen nhw'n ei wneud yw'r peth gorau i'w plentyn. Mae hynny'n dangos, yn fy marn i, fod cymorth ataliol cynnar yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol.
I gryfhau ein dealltwriaeth ni eto, rydyn ni wedi comisiynu gwerthusiad tair blynedd annibynnol o Dechrau'n Deg. Fe fyddwn ni'n cysylltu'r canlyniadau a ddaw o hwnnw â banc data SAIL, fel y gellir bwydo hyn i gyd i mewn i systemau lle gallwn ni weld y gwahaniaeth y mae'r rhaglenni hyn yn ei wneud i'r bobl yn ein cymunedau, ond yn enwedig o ran cyfleoedd bywyd i blant yn ein cymunedau tlotaf.
Diolch i'r Prif Weinidog.
I thank the First Minister.
Yr eitem nesaf, felly, fydd y datganiad a chyhoeddiad busnes. Mae'r datganiad i'w wneud gan Jane Hutt, y Trefnydd.
The next item is the business statement and announcement. That statement is to be made by the Trefnydd, Jane Hutt.
Diolch yn fawr, Llywydd. Mae sawl newid i fusnes yr wythnos hon, fel sydd wedi'i nodi ar agendâu'r Cyfarfodydd Llawn. Mae busnes y tair wythnos nesaf wedi'i nodi yn y datganiad busnes, sydd ar gael i Aelodau yn electronig.
Thank you very much, Llywydd. There are several changes to this week's business, as set out on the Plenary agendas. Business for the next three weeks is shown on the business statement, which is available to Members electronically.
Trefnydd, I’d like to request a statement from the Welsh Government on the delivery of vocational qualifications here in Wales. Yesterday, I visited Pembrokeshire College's centre for land-based learning in Haverfordwest with my colleague Samuel Kurtz. We learned about the range of agriculture and animal care and management courses that the college now offers. These courses are very popular, so much so that the faculty has had an almost 50 per cent increase in current learners compared to the target set by the college for this academic year. The college has also established strong partnerships with some local businesses, which gives learners valuable work experience and helps develop their skills for jobs in the future. Trefnydd, the Welsh Government should be doing more to support and promote these sorts of qualifications and roll out best practice where possible. Therefore, I’d be grateful if we could have a statement on vocational qualifications so that we can learn more about how the Welsh Government is providing opportunities for learners in our communities.
Trefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar gyflawni cymwysterau galwedigaethol yma yng Nghymru. Ddoe, fe ymwelais i â chanolfan dysgu ar y tir yng Ngholeg Sir Benfro yn Hwlffordd gyda fy nghydweithiwr Samuel Kurtz. Fe wnaethom ni ddysgu am yr ystod o gyrsiau amaethyddiaeth a gofal a rheoli anifeiliaid y mae'r coleg yn eu cynnig erbyn hyn. Mae'r cyrsiau hyn yn boblogaidd iawn, cymaint felly fel bod y gyfadran wedi gweld cynnydd o bron i 50 y cant yn y dysgwyr presennol o'i gymharu â'r nod a bennwyd gan y coleg ar gyfer y flwyddyn academaidd hon. Mae'r coleg wedi sefydlu partneriaethau cryf gyda rhai busnesau lleol hefyd, sy'n cynnig profiad gwaith gwerthfawr i ddysgwyr ac yn helpu i ddatblygu eu sgiliau nhw ar gyfer swyddi yn y dyfodol. Trefnydd, fe ddylai Llywodraeth Cymru fod yn gwneud mwy i gefnogi a hyrwyddo'r mathau hyn o gymwysterau a chyflwyno arfer gorau lle bo hynny'n bosibl. Felly, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe caem ni ddatganiad ar gymwysterau galwedigaethol er mwyn dysgu rhagor ynglŷn â sut mae Llywodraeth Cymru yn darparu cyfleoedd i ddysgwyr yn ein cymunedau.
Diolch yn fawr, Paul Davies, and thank you for giving that really positive feedback from your visit to Pembrokeshire College, where you saw that real delivery of vocational qualifications very much related to the local economy, rural Wales and the skills that are needed. I will share this with the Minister for Further and Higher education, because I know of her absolute passionate commitment to promoting vocational qualifications and that route to skills and employability, and of course Jack Sargeant also, acknowledging that as well, because many of those students will go on to apprenticeships and jobs in communities. Thank you for raising that this afternoon.
Diolch yn fawr i chi, Paul Davies, a diolch i chi am roi'r adborth cadarnhaol hwnnw ar ôl eich ymweliad â Choleg Sir Benfro, lle roeddech chi'n gweld bod cyflenwad gwirioneddol o gymwysterau galwedigaethol sy'n berthnasol i'r economi leol i raddau helaeth iawn, i gefn gwlad Cymru a'r sgiliau sy'n angenrheidiol. Byddaf yn rhannu hyn gyda'r Gweinidog Addysg Bellach ac Uwch, oherwydd fe wn i am ei hymrwymiad angerddol hi i hyrwyddo cymwysterau galwedigaethol a'r llwybr hwnnw at sgiliau a chyflogadwyedd, a Jack Sargeant hefyd wrth gwrs, gan gydnabod hynny hefyd, oherwydd fe fydd llawer o'r myfyrwyr hynny'n mynd ymlaen i brentisiaethau a swyddi mewn cymunedau. Diolch i chi am godi hynny y prynhawn yma.
Trefnydd, I’d like to request a statement from the Minister for Mental Health and Well-being on progress made in delivering the suicide prevention and self-harm delivery plan for Wales published last year, and specifically progress made on how the Welsh Government is promoting helpful media reporting and limiting access to misinformation by reviewing media guidelines, training, monitoring and escalation procedures.
As you will be aware, more than 400 families in Wales are affected by suicide each year, and evidence shows that those affected by suicide are twice as likely to develop mental illness and almost four times more likely to take their own lives. Research also shows that certain types of media depictions, such as explicitly describing a method and sensational excessive reporting, can lead to imitational suicidal behaviour among vulnerable people.
It’s five years since Samaritans Cymru published their media guidelines for reporting suicide, and yet we still see irresponsible reporting. This has been thrown into sharp focus this week with the reporting of the death of our colleague and friend Hefin David. I would therefore like to know what discussions have taken place between Welsh Government and media outlets in Wales to ensure that they play their role in delivering on the commitment made by Government.
Trefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Iechyd Meddwl a Llesiant ar y cynnydd a fu o ran darparu'r cynllun cyflawni atal hunanladdiad a hunan-niweidio i Gymru a gyhoeddwyd y llynedd, a'r cynnydd sydd wedi bod yn benodol ar sut mae Llywodraeth Cymru yn hyrwyddo adrodd cadarnhaol yn y cyfryngau ac yn cyfyngu ar gamwybodaeth drwy adolygu y canllawiau i'r cyfryngau, a sefydlu gweithdrefnau hyfforddi, monitro a chyfeirio.
Fel gwyddoch chi, mae mwy na 400 o deuluoedd yng Nghymru yn cael eu heffeithio gan hunanladdiad yn flynyddol, ac mae tystiolaeth yn dangos bod y rhai sy'n cael eu heffeithio gan hunanladdiad ddwywaith yn fwy tebygol o ddatblygu salwch meddwl a bron i bedair gwaith yn fwy tebygol o gymryd eu bywydau eu hunain. Mae ymchwil yn dangos hefyd y gall rhai mathau o ddarluniau yn y cyfryngau, megis disgrifiad o fodd penodol ac adrodd llawn cyffro gormodol, arwain at ymddygiad efelychiadol hunanladdol ymhlith pobl agored i niwed.
Mae pum mlynedd wedi bod ers i Samariaid Cymru gyhoeddi eu canllawiau i'r cyfryngau ar gyfer adrodd ar hunanladdiad, ac eto rydym ni'n dal i weld adroddiadau anghyfrifol. Mae hyn wedi cael sylw penodol yr wythnos hon gyda'r adroddiad am farwolaeth ein cyd-Aelod a'n cyfaill, Hefin David. Felly, hoffwn i wybod pa drafodaethau sydd wedi digwydd rhwng Llywodraeth Cymru ac allfeydd y cyfryngau yng Nghymru i sicrhau eu bod nhw'n gwneud eu rhan wrth gyflawni'r ymrwymiad a wnaeth y Llywodraeth.
I would like to thank Heledd Fychan very much for raising this question with me this afternoon, and for us again, I think, to take the opportunity of giving our heartfelt sympathies and thoughts to the family of Hefin David, and to our dear colleague also so affected, Vikki Howells. And I think it does give a moment of thought and sympathy and reflection today for all of us.
Thank you for raising this question, because it is an important question. Our 10-year suicide prevention and self-harm strategy for Wales sets out our strategic objectives to deliver our ambitions to create a more compassionate understanding of suicide and self-harm, reduce the number of people who die by suicide, provide holistic and person-centred support for people who self-harm, and support those affected by self-harm and suicide. And whilst the Welsh Government has responsibility for suicide and its self-harm policy in Wales, we don't have jurisdiction to affect media coverage. But under objective 2 of the suicide prevention and self-harm strategy, we are working with Samaritans Cymru to promote help for media reporting, and we support their approach to working with media and public organisations.
So, thank you again for drawing attention to this, because in our accompanying delivery plan for the first three years of the strategy—and that's 2025 to 2028—we committed to an action to develop and establish escalation protocol for those concerned about how suicide and self-harm has been reported in the media. And this was due to be delivered in year 3 of the delivery plan, but given the importance of this work, we've made significant progress, and this will now be delivered by the end of year 1. And Welsh Government recognises that bereavement after suicide can be particularly devastating, and its vital that people can access support.
So, I also want to just share again with Members the fact that we've commissioned the Jac Lewis Foundation to deliver a specialist advisory and liaison service to respond to those bereaved by sudden deaths that are unexplained or are suspected suicide. And this national advisory and liaison service ensures consistent, timely and proactive support offered to people affected by sudden deaths, or unexplained, or a suspected suicide, including practical support such as navigating the inquest process.
It was important, Llywydd, that I gave that full answer this afternoon, but I do turn, just finally, back to the fact that this question has been raised particularly in relation to media coverage and how it's handled. And we will be aware of this, all of us this week particularly. And I don't want to mention, obviously, those media channels, but we know that there was one media channel that did seem to respect the guidelines. And we really do hope that making this statement, and my response to you this afternoon, will give some assurance that this is a strong point where we need and have responsibility to scrutinise and take this forward, and I'm grateful to the Minister for Mental Health and Well-being for being here in the Chamber with us this afternoon.
Fe hoffwn ddiolch yn fawr iawn i Heledd Fychan am godi'r cwestiwn hwn gyda mi'r prynhawn yma, ac unwaith eto, rwy'n credu, i ni achub ar y cyfle i fynegi ein cydymdeimlad dwys o'n calon â theulu Hefin David, â'n cyd-Aelod annwyl yr effeithiwyd arni cymaint hefyd, Vikki Howells. Ac rwy'n credu ei fod yn rhoi eiliad i bob un ohonom ni fyfyrio a chydymdeimlo ac ystyried heddiw.
Diolch i chi am godi'r cwestiwn hwn, oherwydd mae'n gwestiwn pwysig. Mae ein strategaeth atal hunanladdiad a hunan-niweidio 10 mlynedd ar gyfer Cymru yn nodi ein hamcanion strategol i gyflawni ein huchelgeisiau o ran creu dealltwriaeth fwy trugarog am hunanladdiad a hunan-niweidio, a lleihau nifer y bobl sy'n marw trwy hunanladdiad, a darparu cymorth cyfannol sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn i bobl sy'n hunan-niweidio, a chefnogi'r rhai y mae hunan-niweidio a hunanladdiad yn effeithio arnynt. Ac er bod gan Lywodraeth Cymru gyfrifoldeb am hunanladdiad a'i pholisi hunan-niweidio yng Nghymru, nid oes gennym ni'r awdurdodaeth o gael effaith ar y sylw yn y cyfryngau. Ond o dan amcan 2 y strategaeth atal hunanladdiad a hunan-niweidio, rydym ni'n gweithio gyda Samariaid Cymru i hyrwyddo cymorth ar adrodd gan y cyfryngau, ac rydyn ni'n cefnogi eu dull nhw o weithio gyda'r cyfryngau a sefydliadau cyhoeddus.
Felly, diolch i chi unwaith eto am dynnu sylw at hyn, oherwydd yn ein cynllun cyflawni cysylltiedig ar gyfer tair blynedd gyntaf y strategaeth—hynny yw o 2025 i 2028—fe wnaethom ni ymrwymo i gam gweithredu i ddatblygu a sefydlu protocol uwchgyfeirio i rai sy'n pryderu ynglŷn â sut y caiff hunanladdiad a hunan-niweidio eu hadrodd yn y cyfryngau. Ac roedd disgwyl i hyn gael ei gyflawni ym mlwyddyn 3 o'r cynllun cyflawni, ond o ystyried pwysigrwydd y gwaith hwn, rydyn ni wedi gwneud cynnydd sylweddol, ac fe fydd hyn yn cael ei gyflawni erbyn diwedd blwyddyn 1 bellach. Ac mae Llywodraeth Cymru yn cydnabod bod profedigaeth wedi hunanladdiad yn gallu bod yn arbennig o ddinistriol, ac mae'n hanfodol bod pobl yn gallu cael gafael ar gymorth.
Felly, fe hoffwn i rannu'r ffaith gyda'r Aelodau unwaith eto hefyd sef ein bod ni wedi comisiynu Sefydliad Jac Lewis i ddarparu gwasanaeth cynghori a chyswllt arbenigol i ymateb i'r rhai sy'n dioddef profedigaeth oherwydd marwolaethau sydyn sy'n anesboniadwy neu yr amheuir eu bod yn achosion o hunanladdiad. Ac mae'r gwasanaeth cynghori a chyswllt cenedlaethol hwn yn sicrhau cefnogaeth gyson, amserol a rhagweithiol sy'n cael ei chynnig i bobl yr effeithir arnynt gan farwolaethau sydyn, neu heb unrhyw esboniad, neu pan yr amheuir hunanladdiad, sy'n gynnwys cymorth ymarferol fel llywio drwy broses y cwêst.
Roedd hi'n bwysig, Llywydd, fy mod yn rhoi'r ateb llawn hwnnw'r prynhawn yma, ond rwy'n troi, yn olaf, yn ôl at y ffaith i'r cwestiwn hwn gael ei godi, yn enwedig o ran sylw yn y cyfryngau a sut mae hynny'n cael ei drin. Ac fe fyddwn ni'n ymwybodol o hyn, pob un ohonom ni yma'n arbennig yr wythnos hon. Ac nid wyf i am sôn, yn amlwg, am y sianeli cyfryngau hynny, ond fe wyddom fod yna un sianel yn y cyfryngau a wnaeth barchu'r canllawiau. Ac rydyn ni'n gobeithio y bydd gwneud y datganiad hwn, a fy ymateb i chi'r prynhawn yma, yn cynnig rhywfaint o sicrwydd bod hwn yn bwynt cadarn lle mae angen ac mae cyfrifoldeb arnom i graffu a bwrw ymlaen â hyn, ac rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog Iechyd Meddwl a Llesiant am fod yma yn y Siambr gyda ni'r prynhawn yma.
I would like to ask for two statements. Firstly, can I have a statement on how Swansea Council is upholding period dignity in schools, leisure centres and other venues in Swansea as a result of Welsh Government funding?
Can I also have a statement on the universities in Swansea? In the 2022-23 academic year, Swansea University had approximately 20,000 students and employed over 3,800 staff. In 2022-23, it was reported that the University of Wales Trinity Saint David's Swansea campus had 13,417 full-time students and 3,305 part-time students, with 1,500 staff. The importance of this to our economy cannot be overestimated. What action is being taken to ensure the continual health of this sector?
Fe hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad. Yn gyntaf, a gaf i ddatganiad ar sut mae Cyngor Abertawe yn cynnal urddas mislif mewn ysgolion, canolfannau hamdden a lleoliadau eraill yn Abertawe o ganlyniad i gyllid Llywodraeth Cymru?
A gaf i ddatganiad am y prifysgolion yn Abertawe hefyd? Yn y flwyddyn academaidd 2022-23, roedd gan Brifysgol Abertawe oddeutu 20,000 o fyfyrwyr ac roedd yn cyflogi dros 3,800 o staff. Yn 2022-23, adroddwyd bod gan gampws Abertawe Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant 13,417 o fyfyrwyr amser llawn a 3,305 o fyfyrwyr rhan-amser, a 1,500 o staff. Ni ellir gorbwysleisio pwysigrwydd hyn i'n heconomi. Pa gamau sy'n cael eu cymryd i sicrhau iechyd parhaus y sector hwn?
Thank you very much, Mike Hedges, for two very important questions affecting your city and your constituents, the people you represent. I'm very pleased to say that the period dignity grant is making a huge difference to a range of under-served communities, through the funding that we provide to the local authority's period dignity leads, which are doing innovative work. This is something where Swansea Council, I know, are working on with a wide range of third sector organisations, community facilities, such as foodbanks, libraries, community centres and early years centres, to ensure that the products reach those who need them. This is about period dignity, but period products aren't a luxury item—they should be available to everyone who needs them. This is more important than ever, as many struggle during the cost-of-living crisis. I chair and attend a round-table with period dignity local authority leads from across Wales. There are some fantastic case studies, and I hope, across this Chamber, everyone will engage with and learn what their local authority are doing with the funding that we've provided. I am very pleased that we can focus on Swansea Council, which awarded 44 organisations with period dignity grants, making a huge difference to people's lives.
On Swansea University, of course we recognise there are challenges facing the sector. Now, the Minister for Further and Higher Education has announced a new ministerial advisory group, to advise her on the future of the sector. On Swansea University, yes, there are issues relating to the workforce, but of course this is something that is a challenge across the sector. I think that's why providing an additional £28.5 million in Welsh Government funding in 2024-25 brings total grant support for the sector to over £200 million. Medr is engaging closely with all universities to understand their individual positions, particularly in terms of Swansea University. I know that this is something that they're working very closely on in social partnership with their workforce, and, of course, with Swansea being such an excellent and well-loved higher education institution by its students and by the community in the city of Swansea.
Diolch yn fawr iawn, Mike Hedges, am ddau gwestiwn pwysig iawn sy'n effeithio ar eich dinas a'ch etholwyr, y bobl yr ydych chi'n eu cynrychioli. Rwy'n falch iawn o ddweud bod y grant urddas mislif yn gwneud gwahaniaeth enfawr i ystod o gymunedau a danwasanaethir, trwy'r cyllid yr ydym ni'n ei ddarparu i arweinwyr urddas mislif yr awdurdod lleol, sy'n gwneud gwaith arloesol. Mae hwn yn fater y mae Cyngor Abertawe, rwy'n gwybod, yn gweithio arno gydag ystod eang o sefydliadau'r trydydd sector, a chyfleusterau cymunedol, fel banciau bwyd, llyfrgelloedd, canolfannau cymunedol a chanolfannau blynyddoedd cynnar, i sicrhau bod y cynnyrch ar gael i'r rhai sydd ei angen. Mae hyn yn ymwneud ag urddas mislif, ond nid pethau moethus mo cynhyrchion mislif—fe ddylen nhw fod ar gael i bawb sydd eu hangen. Mae hyn yn bwysicach nag erioed, gan fod llawer yn cael trafferthion yn ystod yr argyfwng costau byw. Rwy'n cadeirio ac yn mynychu cyfarfodydd bord gron gydag arweinwyr yr awdurdodau lleol ledled Cymru. Mae yna rai astudiaethau achos rhagorol, ac rwy'n gobeithio, ar draws y Siambr hon, y bydd pawb yn ymgysylltu ac yn cael gwybod beth mae eu hawdurdod lleol nhw'n ei wneud gyda'r cyllid yr ydym ni wedi'i ddarparu. Rwy'n falch iawn ein bod ni'n gallu canolbwyntio ar Gyngor Abertawe, a ddyfarnodd grantiau urddas mislif i 44 o sefydliadau, gan wneud gwahaniaeth enfawr i fywydau pobl.
O ran Prifysgol Abertawe, wrth gwrs, rydym ni'n cydnabod bod heriau yn wynebu'r sector. Nawr, mae'r Gweinidog Addysg Bellach ac Uwch wedi cyhoeddi grŵp cynghori gweinidogol newydd, i'w chynghori ar ddyfodol y sector. O ran Prifysgol Abertawe, mae yna faterion sy'n ymwneud â'r gweithlu, ond wrth gwrs mae hynny'n rhywbeth sy'n heriol ar draws y sector. Rwy'n credu mai dyna pam mae darparu £28.5 miliwn ychwanegol o gyllid Llywodraeth Cymru yn 2024-25 yn dod â chyfanswm y cymorth grant i'r sector i dros £200 miliwn. Mae Medr yn ymgysylltu yn agos â'r prifysgolion i gyd er mwyn deall eu safbwyntiau unigol, yn enwedig o ran Prifysgol Abertawe. Rwy'n gwybod bod hwn yn fater y maen nhw'n gweithio yn glòs iawn yn ei gylch mewn partneriaeth gymdeithasol â'u gweithlu, ac, wrth gwrs, am fod Abertawe yn sefydliad addysg uwch mor ardderchog a phoblogaidd ymhlith ei fyfyrwyr a'r gymdeithas yn ninas Abertawe.
I'd like to call for a statement this afternoon from the Cabinet Secretary for Health and Social Care on waiting times within the Betsi Cadwaladr University Health Board. I have been contacted by a constituent who was originally advised that they faced a 30 to 36-month wait for a procedure, only to discover, after repeatedly chasing the health board, that the procedure had been indefinitely postponed. There was no proactive communication and we are now approaching five years since referral. My constituent's concern is whether cancelled or indefinitely delayed procedures risk being excluded from waiting time data completely, giving the appearance of improved waiting times. These concerns are strengthened by recent reports that the health board under-counted more than 11,600 cumulative cases between April and August last year. Whilst we've been reassured that reporting and recording processes have been strengthened, public confidence requires more than reassurance that the health board are not massaging these figures. Residents in north Wales would appreciate detailed evidence demonstrating that processes have changed. So, can I have a statement from the Cabinet Secretary for Health and Social Care, setting out how processes have changed in the recording of waiting time data and how cancelled or postponed procedures are treated within this data? Thank you.
Fe hoffwn i alw am ddatganiad y prynhawn yma gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar amseroedd aros ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Daeth etholwr i gysylltiad â mi a oedd wedi cael gwybod i ddechrau y byddai'n rhaid aros 30 i 36 o fisoedd am driniaeth, dim ond i ddarganfod wedyn, wedi mynd yn ôl at y bwrdd iechyd i ofyn dro ar ôl tro, fod y driniaeth wedi ei gohirio am gyfnod amhenodol. Ni fu unrhyw gyfathrebu rhagweithiol ac rydym ni'n nesáu erbyn hyn at bum mlynedd wedi'r atgyfeirio. Y pryder sydd gan fy etholwr i yw a yw triniaethau sy'n cael eu canslo neu eu gohirio am gyfnod amhenodol mewn perygl o gael eu heithrio o ddata amseroedd aros yn llwyr, gan roi'r argraff bod amseroedd aros wedi gwella. Mae'r pryderon hyn yn cael eu hategu gan adroddiadau diweddar fod y bwrdd iechyd wedi tangyfrif mwy na 11,600 o achosion cronnol rhwng mis Ebrill a mis Awst y llynedd. Er i ni gael sicrwydd bod prosesau adrodd a chofnodi wedi cael eu cryfhau, mae rhoi hyder i'r cyhoedd yn gofyn mwy na dim ond sicrwydd nad yw'r bwrdd iechyd yn addasu'r ffigurau hyn. Fe fyddai trigolion yn y gogledd yn gwerthfawrogi tystiolaeth fanwl i arddangos bod prosesau wedi newid. Felly, a gaf i ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol i nodi sut mae prosesau o ran cofnodi data amseroedd aros wedi newid a sut y caiff triniaethau a gafodd eu canslo neu eu gohirio yn cael eu trin yn y data yma? Diolch i chi.
Thank you very much for that question, Gareth Davies. You will be aware, of course, that the Cabinet Secretary for Health and Social Care is going to be making a statement on waiting times—and he may be making that statement next week—but I think it is important, and you have that opportunity, to raise questions about Betsi Cadwaladr. But I also do note the key achievements, in terms of Betsi Cadwaladr, in terms of reducing long waits: 104-week waits down 54 per cent; three-year referral-to-treatment waits down 80 per cent; therapy waits over 14 weeks down 65 per cent year-on-year; and a 42 per cent reduction in 52-week out-patient waits. I think what's also important—. We often talk, and I know that you recognise it, about the absolute commitment of our staff in the NHS. Let's recognise that four staff in Betsi Cadwaladr won the Royal College of Nursing Wales's nurse of the year award, and also the risk management team of the year national award. So, let's also praise and acknowledge the staff who are working at the forefront of the pressures and of the health need in the Betsi Cadwaladr community and population area of north Wales.
Diolch yn fawr iawn i chi am y cwestiwn hwnnw, Gareth Davies. Rydych chi'n siŵr o fod yn ymwybodol, wrth gwrs, y bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn gwneud datganiad ar amseroedd aros—ac efallai y bydd yn gwneud y datganiad hwnnw'r wythnos nesaf—ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig, ac fe fydd y cyfle hwnnw gennych chi, i godi cwestiynau ynglŷn â Betsi Cadwaladr. Ond rwy'n nodi hefyd y cyflawniadau allweddol, o ran Betsi Cadwaladr, o ran byrhau arosiadau hir: mae aros am 104 wythnos i lawr 54 y cant; mae tair blynedd o aros rhwng atgyfeirio a thriniaeth wedi gostwng 80 y cant; mae aros dros 14 wythnos am therapi i lawr 65 y cant o un flwyddyn i'r un ddilynol; a bu gostyngiad o 42 y cant o ran cleifion allanol yn aros am 52 wythnos. Rwy'n credu mai'r hyn sy'n bwysig hefyd—. Rydym ni'n siarad yn aml, ac fe wn i chi fod yn cydnabod hyn, am ymrwymiad llwyr ein staff ni yn y GIG. Gadewch i ni gydnabod bod pedwar aelod o staff Betsi Cadwaladr wedi ennill gwobrau nyrs y flwyddyn Coleg Nyrsio Brenhinol Cymru, a gwobr genedlaethol tîm rheoli risg y flwyddyn hefyd. Felly, gadewch i ni ganmol a chydnabod y staff sy'n gweithio ar flaen y gad hefyd o ran y pwysau a'r anghenion iechyd ymhlith cymdeithas a phoblogaeth Betsi Cadwaladr yn y gogledd.
I would like to ask for two statements. The first one is about regulations around heat pumps. I've been contacted by a constituent who has got a loan from the Green Homes Wales scheme but he's not able to implement it, because he is waiting for the removal of the 3m rule in order to install it. He was encouraged by earlier statements from the Welsh Government regarding removing the rule, but there hasn't been any progress since the middle of last year. So, could it be possible for the Welsh Government to clarify whether this 3m rule has now been removed?
And then I'd also like to ask for a response from the Government on Iran. A delegation of people from Iran came to my constituency office earlier this week with a petition. They visited me to share their distress and despair that, for the last 10 days, they've been unable to speak or make contact with their loved ones in Iran. They haven't been able to find out what is happening and they've only seen what we've all seen—the very distressing pictures on the news. They shared their distress and what is actually happening to protesters in Iran. So, they asked me to raise this here in the Senedd, and to ask the Welsh Government to do all it can to influence the UK Government to help bring about peace and democracy in Iran.
Fe hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad. Mae'r un cyntaf yn ymwneud â rheoliadau ynghylch pympiau gwres. Daeth etholwr i gysylltiad â mi a gafodd fenthyciad o gynllun Cartrefi Gwyrdd Cymru ond nid yw'n gallu ei ddefnyddio, am ei fod yn disgwyl am ddileu y rheol 3m ar gyfer gosodiadau. Fe gafodd ei galonogi gan ddatganiadau cynharach gan Lywodraeth Cymru ynglŷn â dileu'r rheol, ond nid oes unrhyw gynnydd wedi bod ers canol y flwyddyn y llynedd. Felly, a allai hi fod yn bosibl i Lywodraeth Cymru egluro a yw'r rheol 3m hon wedi cael ei dileu erbyn hyn?
Ac yna fe hoffwn i ofyn hefyd am ymateb gan y Llywodraeth ar Iran. Daeth dirprwyaeth o bobl o Iran gyda deiseb i swyddfa fy etholaeth i'n gynharach yr wythnos hon. Roedden nhw'n ymweld â mi i rannu eu gofid a'u tristwch am iddyn nhw, dros y 10 diwrnod diwethaf, fethu â siarad na chysylltu â'u hanwyliaid yn Iran. Nid ydyn nhw wedi gallu darganfod beth sy'n digwydd ac nid ydyn nhw wedi gweld dim ond yr hyn a welsom ni i gyd—y lluniau dirdynnol iawn ar y newyddion. Fe wnaethon nhw rannu eu gofidiau a'r hyn sy'n digwydd i brotestwyr yn Iran. Felly, roedden nhw'n gofyn i mi godi hyn yma yn y Senedd, ac yn gofyn i Lywodraeth Cymru wneud popeth yn ei gallu i ddylanwadu ar Lywodraeth y DU i helpu i sicrhau heddwch a democratiaeth yn Iran.
Thank you very much, Julie Morgan. In response to your first question on heat pump subsidies, I understand that we are working with the UK Government and the Development Bank for Wales, developing a package of financial support for people who are ready to switch to a heat pump. That approach includes helping households plan, fund and install systems that perform well and deliver meaningful emission reductions at an affordable cost. Now, there is this boiler upgrade scheme, as you are aware, which operates across England and Wales. It provides grants up to £7,500 to reduce the upfront cost of installing heat pumps, helping households transition to low-carbon heating. The Green Homes Wales complements this by offering free whole-home retrofit assessments and zero-interest loans. I think it would be important for you to direct your constituent to the Cabinet Secretary for Housing and Local Government on a specific case, because we're not aware that there is this delay in terms of being able to make that switch, but it is very useful that you've highlighted that today, as a barrier that we can follow up, and then the Cabinet Secretary can give you and your constituent a full response.
You have raised a really important question about the violence and repression on the streets of Iran, which are very disturbing. Our thoughts must be today and ongoing with Iranian families in Wales who have come to see you, trying to reach their families and friends in Iran, not being able to even engage or communicate. I know that, as the lead on foreign affairs, the UK Government has condemned in the strongest terms the horrendous and brutal killing of Iranian protesters, and has demanded that the Iranian authorities respect the fundamental rights and freedoms of their citizens. Our Iranian-Welsh community is struggling, as you said, to contact family members in Iran due to the internet shutdown, and this must be so painful and uncertain for them. We also do encourage community members to seek help from the CALL Mental Health helpline if they are struggling. They can use 0800 132737 or call@helpline.wales. But as a Government in Wales, we support universal human rights, including, of course, the right to peacefully protest, and stand against oppression in all its forms.
Diolch yn fawr iawn i chi, Julie Morgan. I ymateb i'ch cwestiwn cyntaf chi ar gymorthdaliadau pympiau gwres, rwy'n deall ein bod ni'n gweithio gyda Llywodraeth y DU a Banc Datblygu Cymru ar ddatblygu pecyn o gymorth ariannol i bobl sy'n barod i newid i bwmp gwres. Mae'r dull hwnnw'n cynnwys helpu aelwydydd i gynllunio, ariannu a gosod systemau sy'n perfformio yn dda ac yn cyflawni gostyngiadau ystyrlon o ran allyriadau am gost sy'n fforddiadwy. Nawr, mae'r cynllun hwn ar gyfer uwchraddio boeleri, fel gwyddoch chi, yn gweithredu ledled Cymru a Lloegr. Mae hwnnw'n darparu grantiau hyd at £7,500 i leihau cost ddechreuol gosod pympiau gwres, ac mae'n helpu cartrefi i drosglwyddo at wresogi carbon isel. Mae Cartrefi Gwyrdd Cymru yn ategu hyn drwy gynnig asesiadau ôl-osod cartrefi cyfan yn rhad ac am ddim yn ogystal â benthyciadau di-log. Rwy'n credu y byddai hi'n bwysig i chi gyfeirio eich etholwr at Ysgrifennydd y Cabinet dros Dai a Llywodraeth Leol o ran achos penodol, oherwydd nid ydym ni'n ymwybodol bod yr oedi hwn o ran gallu gwneud y gwaith hwnnw, ond mae hi'n dda o beth eich bod chi wedi tynnu sylw at hyn heddiw, fel rhwystr y gallwn ni fynd ar ei ôl, ac yna fe all yr Ysgrifennydd Cabinet roi ymateb llawn i chi a'ch etholwr.
Rydych chi wedi codi cwestiwn pwysig iawn am y trais a'r gormes ar strydoedd Iran, sy'n bryderus iawn. Heddiw ac yn barhaus, fe ddylem ni ddwyn i gof y teuluoedd o Iran sydd yng Nghymru ac a ddaeth i ymweld â chi, sy'n ceisio cysylltu â'u teuluoedd a'u ffrindiau yn Iran, heb allu cael gafael arnyn nhw na chysylltu hyd yn oed. Rwy'n gwybod bod Llywodraeth y DU wedi condemnio hyd yr eithaf dienyddio erchyll a chreulon protestwyr yn Iran, ac wedi mynnu bod awdurdodau Iran yn parchu hawliau a rhyddid sylfaenol eu dinasyddion. Mae ein cymuned Iranaidd-Gymreig yn cael trafferthion mawr, fel roeddech chi'n dweud, i gysylltu ag aelodau o'u teuluoedd yn Iran oherwydd bod y rhyngrwyd wedi'i gau, ac mae hyn o reidrwydd yn ofidus iawn iddyn nhw ac yn peri ansicrwydd mawr. Rydyn ni'n annog aelodau o'r gymuned i ofyn am gymorth hefyd gan ddefnyddio llinell gymorth Iechyd Meddwl CALL os ydyn nhw mewn trafferthion. Fe allan nhw ddefnyddio 0800 132737 neu call@helpline.wales. Ond fel Llywodraeth yng Nghymru, rydyn ni'n cefnogi hawliau dynol cyffredinol, gan gynnwys, wrth gwrs, yr hawl i brotestio yn heddychlon, a gwrthsefyll pob agwedd ar ormes.
Good afternoon, Trefnydd. I'd like to request a statement, please, on rail devolution. We heard a lot about that in the First Minister's questions, and I guess it'll keep coming up. This week, the Liberal Democrats in Westminster have tabled an amendment to the Railways Bill, calling for the full devolution of rail. This would put Wales on an equal footing with Scotland, giving us the powers to plan, fund and deliver our own rail network. As we've heard this afternoon, we have this amendment because we have had years of Wales being short-changed, missing out on billions of pounds for major projects that benefit England and Scotland while leaving us behind. Full rail devolution would allow Wales to set the priorities that we need to meet the needs of our communities. So, I would welcome a clear statement—a 'yes' or a 'no': do you support this amendment and will you be encouraging your colleagues in Westminster to support this amendment? Diolch yn fawr iawn.
Prynhawn da, Trefnydd. Fe hoffwn i ofyn am ddatganiad, os gwelwch chi'n dda, ar ddatganoli rheilffyrdd. Fe glywsom ni lawer ynglŷn â hynny yng nghwestiynau'r Prif Weinidog, ac rwy'n dyfalu y bydd y pwnc yn codi eto. Yr wythnos hon, mae'r Democratiaid Rhyddfrydol yn San Steffan wedi cyflwyno gwelliant i'r Bil Rheilffyrdd, sy'n galw am ddatganoli'r rheilffyrdd yn llawn. Fe fyddai hyn yn rhoi Cymru ar sail gyfartal â'r Alban, ac yn rhoi i ni'r pwerau cynllunio, ariannu a chyflawni er mwyn bod â'n rhwydwaith rheilffyrdd ein hunain. Fel clywsom ni'r prynhawn yma, mae'r gwelliant hwn gennym ni am ein bod wedi gweld Cymru ar ei cholled am flynyddoedd, gan golli biliynau o bunnoedd ar gyfer prosiectau sylweddol sydd o fudd i Loegr a'r Alban wrth i ni gael gadael ar ein holau. Fe fyddai datganoli rheilffyrdd yn llawn yn caniatáu i Gymru bennu'r blaenoriaethau sy'n angenrheidiol i ni ddiwallu anghenion ein cymunedau. Felly, fe fyddwn i'n croesawu datganiad pendant—'ydw' neu 'nac ydw': a ydych chi'n cefnogi'r gwelliant hwn ac a fyddwch chi'n annog eich cydweithwyr yn San Steffan i gefnogi'r gwelliant hwn? Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr, Jane Dodds. I'm pleased to have the opportunity, as the First Minister did earlier on this afternoon with many questions on this point, to repeat that our position on devolution of rail infrastructure remains that we back the recommendation by the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales that rail infrastructure should be devolved to Wales, just as we back all the commission's recommendations. It is important that I put that on the record today.
Yes, we recognise that this is a process that would require resolving many issues, such as finance, legacy, maintenance needs and integrating new arrangements into the overall structure of rail operations. These issues do need to be resolved, but our commitment to full devolution of the rail infrastructure in Wales remains. It should be the responsibility of Wales and operated in the interest of Welsh passengers. I hope these points are debated in Westminster. The full devolution of rail must come alongside a fair funding settlement, to ensure that vital rail assets are able to be maintained and improved to meet the needs of all rail passengers and freight operators.
Diolch yn fawr, Jane Dodds. Rwy'n falch gael y cyfle, fel cafodd y Prif Weinidog yn gynharach y prynhawn yma gyda llawer o gwestiynau ar y pwynt hwn, i ailadrodd mai ein safbwynt ni o hyd o ran datganoli'r seilwaith rheilffyrdd yw ein bod ni'n parhau i gefnogi'r argymhelliad gan y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru y dylid datganoli seilwaith rheilffyrdd i Gymru, yn union fel rydym ni'n cefnogi pob un o argymhellion y comisiwn. Mae hi'n bwysig fy mod i'n rhoi hynny ar y cofnod heddiw.
Ydym, rydym ni'n cydnabod bod hon yn broses a fyddai'n golygu ceisio datrys llawer o faterion, megis cyllid, etifeddiaeth, anghenion cynnal a chadw ac integreiddio trefniadau newydd i strwythur cyffredinol gweithrediadau rheilffyrdd. Mae angen datrys y materion hyn, ond mae ein hymrwymiad ni i ddatganoli'r seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru yn aros. Fe ddylai fod ymhlith cyfrifoldebau Cymru ac fe ddylid ei redeg er budd teithwyr Cymru. Rwy'n gobeithio y bydd y pwyntiau hyn yn cael eu trafod yn San Steffan. Fe ddylai datganoli'r rheilffyrdd yn llawn ddod ochr yn ochr â setliad cyfiawn o gyllid, i sicrhau bod asedau rheilffyrdd hanfodol yn gallu cael eu cynnal a'u gwella i gwrdd ag anghenion pawb sy'n teithio ac yn cludo nwyddau ar y rheilffyrdd.
Trefnydd, can I request a statement from the Cabinet Secretary for Health and Social Care, please? Around 34,000 men in Wales are living with or after prostate cancer, and around a third of those who undergo surgery require incontinence products. Until now, this has typically been a disposable pad, offering dignity and ease of use. However, in Aneurin Bevan health board, we've seen these pads withdrawn and replaced with washable incontinence pants, with Welsh Government sustainability targets cited as the reason. These washable products pose real-world challenges, particularly for those working outdoors in layered protective clothing, like farmers, significantly affecting their dignity. Patients report being issued only four to six pairs—nowhere near enough—and many who cannot tolerate these pants are now spending hundreds of pounds a month on buying pads privately. The Government may justify this as reducing waste, yet hospitals and care homes continue using disposable pads, while washable pants require daily laundering, raising questions about the strength of the environmental argument. Can I therefore request a statement from the Cabinet Secretary on this change, and ask what price the Welsh Government is willing to put on men's dignity?
Trefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol, os gwelwch chi'n dda? Mae tua 34,000 o ddynion yng Nghymru yn byw gyda neu wedi cael canser y prostad, ac mae angen cynhyrchion anymataliaeth ar oddeutu traean o'r rhai sy'n cael llawdriniaeth. Hyd yn hyn, mae hynny wedi golygu defnyddio pad tafladwy fel arfer, sy'n caniatáu urddas ac sy'n rhwydd ei ddefnyddio. Serch hynny, ym mwrdd iechyd Aneurin Bevan, rydyn ni wedi gweld y padiau hyn yn cael eu tynnu'n ôl ac yn eu lle fe roddir dillad isaf anymataliaeth y gellir eu golchi, a dywedir mai nodau cynaliadwyedd Llywodraeth Cymru yw'r rheswm am hyn. Mae'r cynhyrchion golchadwy hyn yn creu heriau yn y byd go iawn, yn enwedig i rai sy'n gweithio yn yr awyr agored mewn dillad amddiffynnol haenog, fel ffermwyr, ac mae hynny'n effeithio yn fawr ar eu hurddas. Mae cleifion yn dweud mai dim ond pedwar i chwe phâr y byddan nhw'n eu cael—dim hanner digon—ac mae llawer sy'n methu â goddef y dillad isaf hyn yn gwario cannoedd o bunnoedd bob mis erbyn hyn ar brynu padiau yn breifat. Efallai y bydd y Llywodraeth yn cyfiawnhau hyn gan ei fod yn lleihau gwastraff, ond mae ysbytai a chartrefi gofal yn dal i ddefnyddio padiau tafladwy, tra bod gofyn ichi olchi dillad isaf golchadwy bob dydd, sy'n codi cwestiynau am gryfder y ddadl amgylcheddol. Felly, a gaf i ofyn am ddatganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet ar y newid hwn, a gofyn pa bris y mae Llywodraeth Cymru yn fodlon ei roi ar urddas dynion?
Thank you for that important question, Peter Fox. It is something that we need to look at in terms of whether this is a particular health board policy and change. Indeed, you have given the context in terms of sustainability and environmental impact issues. We will take this back to the Cabinet Secretary for Health and Social Care, and I'm sure you would want to raise it with him directly. Also, it's the sort of thing that I'm sure that Llais would be interested in, from a patient perspective, to engage and talk about these impacts. Often, there is a conflict, isn't there, between one aim and goal and another. So, thank you for raising that on behalf of those citizens and patients, men, who are affected by this change.
Diolch i chi am y cwestiwn pwysig hwnnw, Peter Fox. Mae hyn yn rhywbeth y mae angen i ni ei ystyried o ran ai newid polisi yw hwn gan un bwrdd iechyd penodol. Yn wir, rydych chi wedi rhoi'r cyd-destun o ran materion cynaliadwyedd a'r effaith amgylcheddol. Fe wnawn ni fynd â hyn yn ôl i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol, ac rwy'n siŵr y byddech chi'n awyddus i godi'r pwynt hwn gydag ef yn uniongyrchol. Hefyd, dyma'r union beth y byddai gan Llais ddiddordeb ynddo, o safbwynt cleifion, i ymgysylltu a siarad am yr effeithiau hyn. Yn aml, mae yna wrthdaro, onid oes, rhwng un nod ac un arall. Felly, diolch i chi am godi hyn ar ran y dinasyddion a'r cleifion hynny, dynion, y mae'r newid hwn yn effeithio arnynt.
Last week, I spoke to a constituent who was paying £140 a month to heat a two bedroomed-flat, despite the fact that it had a solar panel on the roof. I'm very concerned about that, because it means that people are not seeing the benefit of the investment because of the way in which the grid operates. So, last week's fantastic announcement by Ed Miliband for two mega offshore wind developments, one off the north Wales coast, Awel y Môr, and the second off the Pembrokeshire coast, the Erebus generator—. These developments are going to be enough to warm a million homes by 2030. So, we have four years to develop the Welsh energy storage systems to be able to be sure that this is going to benefit people in Wales, rather than relying on the National Grid. So, I wonder if we could have a statement from the Welsh Government on its strategy to make sure that that happens, so that we get more people realising that renewable energy can provide a cheaper solution to warming their homes.
Yr wythnos diwethaf, roeddwn i'n siarad ag etholwr a oedd yn talu £140 y mis i wresogi fflat â dwy ystafell wely, er gwaethaf y ffaith fod panel solar ganddo ar y to. Rwy'n bryderus iawn ynglŷn â hynny, oherwydd mae'n golygu nad yw pobl yn gweld budd y buddsoddiad oherwydd y ffordd y mae'r grid yn gweithio. Felly, mae cyhoeddiad gwych yr wythnos diwethaf gan Ed Miliband am ddau ddatblygiad gwynt ar y môr enfawr, un oddi ar arfordir y gogledd, Awel y Môr, a'r ail oddi ar arfordir sir Benfro, generadur Erebus—. Bydd y datblygiadau yn cynhyrchu digon o ynni i gynhesu miliwn o gartrefi erbyn 2030. Felly, mae gennym ni bedair blynedd i ddatblygu systemau storio ynni Cymru i allu sicrhau y bydd hyn o fudd i bobl yng Nghymru, yn hytrach na dibynnu ar y Grid Cenedlaethol. Felly, tybed a gawn ni ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar ei strategaeth i sicrhau y bydd hynny'n digwydd, er mwyn inni gael mwy o bobl yn sylweddoli y gall ynni adnewyddadwy gynnig datrysiad mwy rhesymol i gynhesu eu cartrefi.
Thank you, Jenny Rathbone, for that really important question. Based on your constituent's experience, it seems again a contradiction, doesn't it, in terms of that investment in renewable energy and the lack of impact that has on reducing fuel bills, particularly at this time of the year. We need to look at this in terms of the recent announcement by Ed Miliband, as you said, and the situation in relation to the Welsh energy grid. Of course, it's important to know that we do expect the UK Government to consult on reformed national pricing this spring in relation to the UK Government excluding zonal pricing from its review of market mechanisms. But the electricity grid in Wales is an intrinsic part of the GB energy system, and we need to make sure that we have this strong cross-border connection with what this delivers in terms of people's needs and expectations. So, it's good that you've put it on the agenda and that it will be taken forward.
Diolch i chi, Jenny Rathbone, am y cwestiwn pwysig iawn hwnnw. Ar sail profiad eich etholwr, mae'n ymddangos unwaith eto fod gwrthddywediad, on'd oes, o ran y buddsoddiad hwnnw mewn ynni adnewyddadwy a'r diffyg effaith mae'n ei gael o ran lleihau biliau tanwydd, yn enwedig ar yr adeg hon o'r flwyddyn. Mae angen i ni ystyried hyn yn nhermau cyhoeddiad diweddar Ed Miliband, fel roeddech chi'n sôn, a'r sefyllfa o ran grid ynni Cymru. Wrth gwrs, mae'n bwysig gwybod ein bod yn disgwyl i Lywodraeth y DU ymgynghori ar brisio cenedlaethol diwygiedig y gwanwyn hwn o ran Llywodraeth y DU yn eithrio prisio parthau o'i hadolygiad o fecanweithiau'r farchnad. Ond mae'r grid trydan yng Nghymru yn rhan annatod o system ynni Prydain Fawr ac mae angen i ni sicrhau bod y cysylltiad trawsffiniol cryf hwn gennym ni â'r hyn y mae hynny'n ei gyflawni o ran anghenion a disgwyliadau pobl. Felly, mae'n dda o beth eich bod wedi chi wedi rhoi hyn ar yr agenda ac y bydd yn cael ei ddwyn yn ei flaen.
Trefnydd, I want to request a statement, which I think will be close to your heart, from the Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning, and that's on the future of Aston Martin in Wales. It's over 10 weeks now since the car manufacturer announced that more than 100 jobs are at risk at the St Athan plant. Of course, this is the latest round of potential job cuts, following a decision by the company to cut 170 jobs last February. I've been in regular contact with concerned constituents and with Rebecca Evans, but little progress has been made up to now. The Welsh Government have already put in writing to me that the jobs at Bro Tathan are under grant conditions until 2030. I'd be pleased should you and the Cabinet Secretary bring a statement forward to the Chamber explaining what that actually means, the specific conditions attached to the around £90 million awarded to Aston Martin, what asks, if any, Aston Martin have made of the Welsh Government since the announcement of the potential redundancy round, and finally, what steps the Welsh Government have taken over the last few months to try to help boost global sales of Aston Martin. Diolch yn fawr.
Trefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad, a fydd yn agos at eich calon chi, gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio, ac mae hwnnw'n ymwneud â dyfodol Aston Martin yng Nghymru. Mae dros 10 wythnos wedi bod erbyn hyn ers i'r gwneuthurwr cerbydau gyhoeddi bod mwy na 100 o swyddi mewn perygl yn ffatri Sain Tathan. Wrth gwrs, dyma'r gyfres ddiweddaraf o doriadau swyddi posibl, yn dilyn penderfyniad gan y cwmni i dorri 170 o swyddi ym mis Chwefror y llynedd. Rwyf i wedi bod mewn cysylltiad rheolaidd ag etholwyr pryderus a chyda Rebecca Evans, ond dim ond ychydig iawn o gynnydd sydd wedi bod hyd yn hyn. Mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi rhoi gwybodaeth ysgrifenedig i mi fod y swyddi ym Mro Tathan dan amodau grant tan 2030. Fe fyddwn i'n falch pe byddech chi ac Ysgrifennydd y Cabinet yn cyflwyno datganiad i'r Siambr yn esbonio beth mae hynny'n ei olygu mewn gwirionedd, yr amodau penodol sy'n gysylltiedig â'r oddeutu £90 miliwn a ddyfarnwyd i Aston Martin, yr hyn a ofynnodd Llywodraeth Cymru i Aston Martin ei wneud ers cyhoeddi'r gyfres o ddiswyddiadau posibl, ac yn olaf, pa gamau a gymerodd Llywodraeth Cymru dros y misoedd diwethaf i geisio helpu i roi hwb i werthiant gan Aston Martin yn fyd-eang. Diolch yn fawr.
Thank you very much for that question. It is very close to home. It is in my constituency and, indeed, I had a meeting with Aston Martin on Friday. It's very important, at that meeting, I was also joined by Kanishka Narayan MP, because this is where the UK Government and the Welsh Government have got to work very closely together, and we have had discussions and questions about this in this Chamber before Christmas, when the news came to light about the troubling circumstances, part of which was being driven by the tariffs that were threatened and impacting on Aston Martin from the States, and also changes in the world market, including China, in relation to Aston Martin's very bespoke vehicles. I also have met very regularly with Unite the Union on these issues, so that we are engaging with the workforce and my constituents, and, of course, the impact of potential redundancy will be considered—has to be considered—by the Welsh Government in terms of grant conditions.
Diolch yn fawr iawn i chi am y cwestiwn hwnnw. Mae hyn yn agos iawn i gartref. Mae yn fy etholaeth i ac, yn wir, fe gefais i gyfarfod ag Aston Martin ddydd Gwener. Mae hi'n bwysig iawn, yn y cyfarfod hwnnw, fod Kanishka Narayan AS wedi ymuno â mi hefyd, oherwydd dyma lle mae'n rhaid i Lywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru weithio gyda'i gilydd yn glòs iawn, ac fe gawsom ni drafodaethau a chwestiynau ynglŷn â hyn yn y Siambr hon cyn y Nadolig, pan ddaeth y newyddion i'r amlwg am yr amgylchiadau pryderus, yr oedd cyfran ohonyn nhw'n deillio o'r tariffau a fygythiwyd gan yr Unol Daleithiau a oedd yn effeithio ar Aston Martin, a'r newidiadau yn y farchnad fyd-eang hefyd, gan gynnwys yn Tsieina, o ran cerbydau pwrpasol iawn Aston Martin. Rwyf i wedi cwrdd yn rheolaidd iawn hefyd ag Unite the Union ynglŷn â'r materion hyn, fel ein bod ni'n ymgysylltu â'r gweithlu a fy etholwyr i, ac, wrth gwrs, fe fydd effaith y diswyddiadau posibl yn cael ei ystyried—mae'n rhaid ystyried hynny—gan Lywodraeth Cymru o ran amodau'r grant.
Trefnydd, I'd like to call for a statement from the Cabinet Secretary for Transport and North Wales in relation to measures being taken by the Welsh Government to reduce freight crime on roads and at truck stops. I've been contacted by a haulage firm in Wrexham who've raised this specific concern with me. They're seeing an increased in freight crime in Wales, and specifically they mentioned the Heads of the Valleys road and the A470 near Merthyr Tydfil. Now, I have attempted to contact Emma Wools, the south Wales police and crime commissioner. In fact, I've written to Emma Wools three times and I've not had one response back from her in regard to this issue, so that is concerning. But I wonder what work the Welsh Government is doing to address the issue of freight crime, particularly at those locations, and a statement from the Cabinet Secretary would be appreciated.
Trefnydd, fe hoffwn i alw am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Drafnidiaeth a Gogledd Cymru o ran mesurau sy'n cael eu cymryd gan Lywodraeth Cymru i leihau troseddau cludiant nwyddau ar ffyrdd ac mewn arosfannau ar gyfer lorïau. Mae cwmni cludiant yn Wrecsam wedi cysylltu â mi gan godi'r pryder hwn yn benodol gyda mi. Maen nhw'n gweld cynnydd mewn troseddau cludiant nwyddau yng Nghymru, ac yn benodol fe roedden nhw'n sôn am ffordd Blaenau'r Cymoedd a'r A470 ger Merthyr Tudful. Nawr, rwyf i wedi ceisio cysylltu ag Emma Wools, comisiynydd heddlu a throseddu de Cymru. Mewn gwirionedd, rwyf i wedi ysgrifennu at Emma Wools dair gwaith ac nid wyf i wedi cael yr un ymateb yn ôl oddi wrthi hi ynglŷn â'r mater hwn, felly mae hynny'n bryderus. Ond tybed pa waith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i'r afael â'r mater o droseddau cludiant nwyddau, yn enwedig yn y lleoliadau hynny, ac fe fyddai croeso mawr i ddatganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet.
Thanks very much, Sam Rowlands. Well, this is something that is a cross-Government responsibility in terms of the Cabinet Secretary for Transport and North Wales and me, indeed, as Cabinet Secretary for Social Justice in relation to policing. I will be raising this with my colleagues, officials and our police liaison unit in terms of issues that you've raised, and also the impact of freight crime, particularly in relation to the haulage sector and all parts of Wales, but, of course, you focused on the Heads of the Valleys, which is in the South Wales Police authority area. So, thank you for raising that with me today. We will follow that up.
Diolch yn fawr iawn, Sam Rowlands. Wel, mae hyn yn rhywbeth sy'n gyfrifoldeb traws-lywodraethol o ran Ysgrifennydd y Cabinet dros Drafnidiaeth a Gogledd Cymru a minnau, yn wir, fel Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol o ran plismona. Fe fyddaf i'n codi hyn gyda fy nghydweithwyr, swyddogion a'r uned gyswllt â'r heddlu sydd gennym o ran materion y gwnaethoch chi eu codi, ac effaith troseddau cludiant nwyddau hefyd, yn enwedig o ran y sector cludo ac ym mhob cwr o Gymru, ond, wrth gwrs, fe wnaethoch chi ganolbwyntio ar Flaenau'r Cymoedd, sydd yn ardal awdurdod Heddlu De Cymru. Felly, diolch i chi am godi hynny gyda mi heddiw. Fe fyddwn ni'n gwneud gwaith dilynol ar hynny.
Could I ask you, Trefnydd, for a statement on the devolution of policing and the devolution of criminal justice? These are matters of urgency in terms of social justice in Wales and the administration of justice in Wales. It's been some years now since the Thomas commission reported. It's been many years since we've been working on blueprints for youth justice and for justice for women, and we are not seeing the progress that many of us wish to see following the election of a UK Labour Government. So, it would be useful if we were able to have a statement from you, giving an update on where we are with the devolution of criminal justice and the devolution of policing.
A gaf i ofyn i chi, Trefnydd, am ddatganiad ar ddatganoli plismona a datganoli cyfiawnder troseddol? Mae'r rhain yn faterion brys o ran cyfiawnder cymdeithasol yng Nghymru a gweinyddu cyfiawnder yng Nghymru. Mae rhai blynyddoedd wedi bod ers i gomisiwn Thomas adrodd yn ôl. Mae llawer o flynyddoedd wedi bod ers i ni fod yn gweithio ar lasbrintiau ar gyfer cyfiawnder ieuenctid ac ar gyfer cyfiawnder i fenywod, ac nid ydym ni'n gweld y cynnydd y byddai llawer ohonom ni'n dymuno ei weld yn dilyn ethol Llywodraeth Lafur y DU. Felly, fe fyddai'n ddefnyddiol pe baem ni'n cael datganiad gennych chi, i roi diweddariad ar ein sefyllfa bresennol o ran datganoli cyfiawnder troseddol a datganoli plismona.
Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.
The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.
Thank you very much, Alun Davies, for that question. Can I thank you for the work that you did formerly as Minister, particularly in relation to the development of that very innovative youth justice blueprint, and also, on female offending, the women's justice blueprint as well, which took us forward on the route? It is a route to devolution—it has to be, as you identified—that we take forward as a Welsh Government. This had to be a route to devolution of policing and justice. In fact, it is, of course, our ambition, as recommended by the Thomas commission, for Wales to secure the devolution of policing and justice in their entirety. I've already mentioned today the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales, much more recent, which also recommended the devolution of policing and youth justice, and this is where we are driving it through, and we have the Deputy First Minister here this afternoon, hearing that question as well. This work is both important and urgent.
I just wanted to say finally, Llywydd, that I met local authority leaders last week. We work so closely in partnership, don't we, in terms of all the delivery of our services, but also in actually identifying the way forward in terms of devolution. All local authority leaders in Wales, all 22 authorities, are supportive of the devolution of youth justice, and they have written to us and to the Deputy First Minister to lay that out. We've now presented that letter to the Deputy Prime Minister, David Lammy, and I am meeting with the youth justice Minister. We have to move forward, in terms of strategic oversight, partnership, governance arrangements, but, crucially, the funding of youth justice services. We actually already fund two thirds of them in Wales, and now we have got to secure those final steps, in terms of—. We want to take responsibility. We already are, but I think that policing—. I won't go on, Dirprwy Lywydd, anymore, but policing—. It has made so much sense, since the abolition of police and crime commissioners was announced, that we should now progress on our own bespoke Wales structure, in terms of accountability and governance for policing. I hope that we'll be able to report on that, certainly before the end of this sixth Senedd.
Diolch yn fawr iawn, Alun Davies, am y cwestiwn hwnnw. A gaf i ddiolch i chi am y gwaith a wnaethoch chi'n flaenorol fel Gweinidog, yn enwedig o ran datblygiad y glasbrint cyfiawnder ieuenctid arloesol iawn hwnnw, a hefyd, ynglŷn â throseddau menywod, y glasbrint cyfiawnder menywod hefyd, a'n dygodd ni ymlaen ar y llwybr? Mae'n llwybr i ddatganoli—mae'n rhaid iddo fod, fel roeddech chi'n nodi—yr ydym ni'n bwrw ymlaen ag ef yn Llywodraeth Cymru. Roedd yn rhaid i hwn fod yn llwybr ar gyfer datganoli plismona a chyfiawnder. Mewn gwirionedd, wrth gwrs, ein huchelgais ni, fel roedd comisiwn Thomas yn ei awgrymu, yw i Gymru sicrhau datganoli plismona a chyfiawnder yn eu cyfanrwydd. Rwyf i wedi sôn eisoes heddiw am y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru, rhywbeth llawer mwy diweddar, a oedd hefyd yn argymell datganoli plismona a chyfiawnder ieuenctid, a dyma lle rydym ni'n ei ysgogi drwodd, ac mae'r Dirprwy Brif Weinidog gennym ni yma'r prynhawn yma, yn clywed y cwestiwn hwnnw hefyd. Mae'r gwaith hwn yn bwysig ac fe ddylid ei gyflawni ar frys.
Roeddwn i'n dymuno dweud yn olaf, Llywydd, fy mod i wedi cwrdd ag arweinwyr o'r awdurdodau lleol yr wythnos diwethaf. Rydym ni'n gweithio mewn partneriaeth mor agos, on'd ydym ni, o ran y ddarpariaeth o'n gwasanaethau i gyd, ond hefyd o ran nodi'r ffordd ymlaen o ran datganoli. Mae pob un o arweinwyr yr awdurdodau lleol yng Nghymru, pob un o'r 22 awdurdod, yn gefnogol i ddatganoli cyfiawnder ieuenctid, ac maen nhw wedi ysgrifennu atom ni ac at y Dirprwy Brif Weinidog i fynegi hynny. Erbyn hyn, rydym ni wedi cyflwyno'r llythyr hwnnw i'r Dirprwy Brif Weinidog, David Lammy, ac rwy'n cwrdd â'r Gweinidog cyfiawnder ieuenctid. Mae'n rhaid i ni symud ymlaen, o ran goruchwyliaeth strategol, y bartneriaeth, trefniadau llywodraethu, ond, yn hollbwysig, o ran ariannu gwasanaethau cyfiawnder ieuenctid. Rydym ni'n ariannu dwy ran o dair ohonyn nhw eisoes yng Nghymru, ac mae'n rhaid i ni sicrhau'r camau terfynol hynny nawr, o ran —. Rydyn ni'n dymuno cymryd cyfrifoldeb. Rydyn ni'n gwneud hynny eisoes, ond rwy'n credu bod plismona—. Nid wyf i am ymhelaethu, Dirprwy Lywydd, dim yn fwy, ond mae plismona—. Mae wedi gwneud cymaint o synnwyr, ers cyhoeddiad diddymu comisiynwyr heddlu a throseddu, sef y dylem ni symud ymlaen nawr o ran ein strwythur pwrpasol ni ein hunain yng Nghymru, o ran atebolrwydd a llywodraethu ar gyfer plismona. Rwy'n gobeithio y byddwn ni'n gallu adrodd ar hynny, yn sicr cyn diwedd y chweched Senedd hon.
Trefnydd, I can't believe that I am having to stand here again and ask you for a statement on this, but, on 16 April last year, the UK Supreme Court ruled that, in the Equality Act 2010 the words 'man', 'woman' and 'sex' mean biological sex. The ruling is clear. The law is clear. Yet, here in Wales, for nine months now, women and girls are still waiting for you to act to ensure their safety, and for fairness. So Trefnydd, what is your excuse now? Why is there still no Wales-wide compliance plan, no audit of public sector policies, and no clear guidance for schools, hospitals and councils? I know that you, personally, don't seem to know what a woman is, which is baffling considering you are one. But the law does, and it is clear. So, when will this Government update this Senedd and put the safety of women and children first, before their twisted ideological preferences?
Trefnydd, ni allaf gredu fy mod yn gorfod sefyll yma eto a gofyn i chi am ddatganiad ar hyn, ond, ar 16 Ebrill y llynedd, dyfarnodd Goruchaf Lys y DU, yn Neddf Cydraddoldeb 2010, bod y geiriau 'dyn', 'menyw' a 'rhyw' yn golygu rhyw biolegol. Mae'r dyfarniad yn glir. Mae'r gyfraith yn glir. Eto, yma yng Nghymru, ers naw mis bellach, mae menywod a merched yn dal i aros i chi weithredu i sicrhau eu diogelwch, ac am degwch. Felly Trefnydd, beth yw eich esgus nawr? Pam nad oes cynllun cydymffurfio Cymru gyfan o hyd, dim archwiliad o bolisïau'r sector cyhoeddus, a dim canllawiau clir ar gyfer ysgolion, ysbytai a chynghorau? Rwy'n gwybod eich bod chi, yn bersonol, yn ymddangos fel pe bai chi ddim yn gwybod beth yw menyw, sy'n ddryslyd o ystyried eich bod chi'n un. Ond mae'r gyfraith yn ei gwneud hi'n glir, ac y mae'n glir. Felly, pryd bydd y Llywodraeth hon yn diweddaru'r Senedd hon ac yn rhoi diogelwch menywod a phlant yn gyntaf, cyn eu dewisiadau ideolegol dirdro?
Well, I'm astonished that you feel that you have to keep bringing this question here, when you know that the clear answer is that we are awaiting—. We are awaiting—. It's now with Westminster, and we are awaiting the response to the Equality and Human Rights Commission's code of practice on services, public functions and associations, and we are working with teams across the whole of the Welsh Government to ensure that we comply with the judgment and the statutory code of practice, once it is published.
I think that your remarks are quite disrespectful, if I might say, Laura Anne Jones. The Welsh Government is clear. Can I just say, finally—and it's been said so many times, and I will repeat it—that any action taken as a result of the judgment to comply with the law should be taken with respect—with respect—compassion and kindness towards all those who may be affected by it?
Wel, rwy'n synnu eich bod chi'n teimlo bod yn rhaid i chi barhau i ddod â'r cwestiwn hwn yma, pan fyddwch chi'n gwybod mai'r ateb clir yw ein bod yn aros—. Rydym ni'n aros—. Mae bellach gyda San Steffan, ac rydym yn aros am yr ymateb i god ymarfer y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol ar wasanaethau, swyddogaethau cyhoeddus a chymdeithasau, ac rydym yn gweithio gyda thimau ar draws Llywodraeth Cymru gyfan i sicrhau ein bod yn cydymffurfio â'r dyfarniad a'r cod ymarfer statudol, unwaith y bydd yn cael ei gyhoeddi.
Rwy'n credu bod eich sylwadau yn eithaf amharchus, os gallaf ddweud, Laura Anne Jones. Mae Llywodraeth Cymru yn glir. A gaf i ddweud, wrth orffen—ac mae wedi cael ei ddweud gymaint o weithiau, ac rwyf am ei ailadrodd—y dylid cymryd unrhyw gamau o ganlyniad i'r dyfarniad i gydymffurfio â'r gyfraith gyda pharch—gyda pharch—tosturi a charedigrwydd tuag at bawb y gallai hwn effeithio arnynt?
Ac yn olaf, James Evans.
And finally, James Evans.
Diolch, Deputy Presiding Officer. Trefnydd, I'd like a statement from the Minister for culture around what support he can give to rugby clubs across the country with mental health training. Now, I recently visited BloomSpace, which is a mental health charity in my constituency, based in Ystradgynlais. One of the directors there is doing really good work with touch rugby to really help men who've finished playing rugby to get back out there, to meet their friends and to get active again. As I said, I know that the Welsh Government has provided 1,000 spaces for mental health training at football clubs. I was wondering if this could be extended into the rugby club setting as well, and whether the Minister for culture would like to come to my constituency to visit Ystradgynlais rugby club, to see the great work that they are doing in that space.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Trefnydd, hoffwn ddatganiad gan y Gweinidog diwylliant ynglŷn â pha gefnogaeth y gall ei roi i glybiau rygbi ledled y wlad gyda hyfforddiant iechyd meddwl. Nawr, ymwelais â BloomSpace yn ddiweddar, sy'n elusen iechyd meddwl yn fy etholaeth i, yn Ystradgynlais. Mae un o'r cyfarwyddwyr yno yn gwneud gwaith da iawn gyda rygbi cyffwrdd i helpu dynion sydd wedi gorffen chwarae rygbi i fynd yn ôl allan, i gwrdd â'u ffrindiau ac i fod yn egnïol eto. Fel y dywedais i, rwy'n gwybod bod Llywodraeth Cymru wedi darparu 1,000 o leoedd ar gyfer hyfforddiant iechyd meddwl mewn clybiau pêl-droed. Meddwl oeddwn i tybed a ellid ymestyn hyn i'r lleoliad clwb rygbi hefyd, ac a fyddai'r Gweinidog Diwylliant yn hoffi dod i fy etholaeth i i ymweld â chlwb rygbi Ystradgynlais, i weld y gwaith gwych y maen nhw'n ei wneud yn y maes hwnnw.
Thank you, James Evans, for putting that on the agenda today, in terms of my business statement. I know that Jack Sargeant, who's heard that question, would be very willing to respond and to engage with you on this on this very important matter, in terms of rugby and the health and well-being and mental well-being of our players.
Diolch, James Evans, am roi hynny ar yr agenda heddiw, o ran fy natganiad busnes. Rwy'n gwybod y byddai Jack Sargeant, sydd wedi clywed y cwestiwn yna, yn barod iawn i ymateb ac i ymgysylltu â chi ar hyn, ar y mater pwysig iawn hwn, o ran rygbi ac iechyd a llesiant a llesiant meddyliol ein chwaraewyr.
Diolch i'r Trefnydd.
Thank you, Trefnydd.
Before we move on, I remind Members that all statements this afternoon have a time limit of 30 minutes. Therefore, brief questions and succinct answers from Ministers all will be very helpful in ensuring that everyone who has put their name down can be called.
Cyn i ni symud ymlaen, rwy'n atgoffa'r Aelodau fod gan bob datganiad y prynhawn yma derfyn amser o 30 munud. Felly, bydd cwestiynau byr ac atebion cryno gan Weinidogion i gyd yn ddefnyddiol iawn er mwyn sicrhau y gellir galw ar bawb sydd wedi rhoi eu henwau i lawr.
Eitem 3 heddiw yw datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Newid Hinsawdd a Materion Gwledig, diogelwch tomenni glo. Galwaf ar y Dirprwy Brif Weinidog, Huw Irranca-Davies.
Item 3 today is a statement by the Deputy First Minister and Cabinet Secretary for Climate Change and Rural Affairs on coal tip safety. I call on the Deputy First Minister, Huw Irranca-Davies.
Diolch, Dirprwy Lywydd, and I'll try and heed your guidance there.
Diolch, Dirprwy Lywydd, a cheisiaf ddilyn eich canllawiau yn y fan yna.
Mae Llywodraeth Cymru yn cymryd camau pendant i ddiogelu cymunedau ledled Cymru rhag y bygythiad sy'n gysylltiedig â'n gwaddol mwyngloddio.
This Welsh Government is taking decisive steps to safeguard communities across Wales from the threat posed by our mining legacy.
This work on coal tip safety, rooted in our history, shaped by the challenges of climate change, and driven by a duty of care to our communities, remains one of this Government's highest priorities. Coal tip safety is an issue that touches the lives of thousands, with more than 2,500 disused coal tips across our nation. These communities have carried the burden of our industrial past, and it is our responsibility to protect future generations. Last September, we took a major step forward when the Disused Mine and Quarry Tips (Wales) Bill received Royal Assent. This world-leading legislation creates the modern, long-term regulatory framework that Wales needs, and at its heart is the establishment of a dedicated, national body, the disused tips authority for Wales. It will be the first organisation of its kind, providing consistent assessment, categorisation, registration and oversight of disused tips across Wales. Until the authority is fully established and operational, we will continue working closely with the Mining Remediation Authority, with local authorities, Natural Resources Wales and partners to maintain our rigorous inspection and maintenance across Wales. Our message to communities is clear: your safety remains our absolute priority.
Mae'r gwaith hwn ar ddiogelwch tomenni glo, sydd wedi'i wreiddio yn ein hanes, wedi'i lunio gan heriau newid hinsawdd, ac wedi'i ysgogi gan ddyletswydd gofal i'n cymunedau, yn parhau i fod yn un o flaenoriaethau mwyaf y Llywodraeth hon. Mae diogelwch tomenni glo yn fater sy'n cyffwrdd â bywydau miloedd, gyda mwy na 2,500 o domenni glo nas defnyddir ledled ein cenedl. Mae'r cymunedau hyn wedi cario baich ein gorffennol diwydiannol, ac ein cyfrifoldeb ni yw amddiffyn cenedlaethau'r dyfodol. Ym mis Medi diwethaf, gwnaethom gam mawr ymlaen pan dderbyniodd y Bil Tomenni Mwyngloddiau a Chwareli Nas Defnyddir (Cymru) Gydsyniad Brenhinol. Mae'r ddeddfwriaeth hon sy'n arwain y byd yn creu'r fframwaith rheoleiddio modern, hirdymor sydd ei angen ar Gymru, ac wrth ei wraidd mae sefydlu corff cenedlaethol pwrpasol, sef awdurdod tomenni nas defnyddir Cymru. Dyma'r sefydliad cyntaf o'i fath, sy'n darparu asesu, categoreiddio, cofrestru a goruchwylio cyson o domenni nas defnyddir ledled Cymru. Hyd nes y bydd yr awdurdod wedi'i sefydlu'n llawn ac yn weithredol, byddwn yn parhau i weithio'n agos gyda'r Awdurdod Adfer Safleoedd Mwyngloddio, gydag awdurdodau lleol, Cyfoeth Naturiol Cymru a phartneriaid i gynnal ein harchwiliad a'n gwaith cynnal a chadw trwyadl ledled Cymru. Mae ein neges i gymunedau yn glir: mae eich diogelwch yn parhau i fod yn flaenoriaeth ddiamod.
This work cannot be achieved without substantial and sustained investment. The previous UK Government did not help fund the shared responsibility of this UK industrial legacy. I want to acknowledge the contribution of the current UK Government, which has committed £25 million in this financial year and a further £118 million over the next three years, bringing the total UK investment to £143 million. When combined with significant Welsh Government funding, this means that more than £230 million has now been committed to coal tip safety across Wales. This reflects the reality that these tips predate devolution and that the responsibility to address them is shared.
Looking ahead, the level of demand for funding continues to grow. I'm delighted that we are able to distribute this funding as a multi-year grant, as part of a four-year funding plan. This approach is vital and will allow local authorities to plan, develop and deliver larger and more complex schemes. I was pleased to announce record investment and the first allocation of funding from the grant on Thursday. This confirmed successful applications from 10 local authorities and NRW totalling over £80 million, and this will fund work on over 400 tips between now and 2030.
Now, over the past year, I've visited several disused coal tips to meet delivery partners and to see the works being undertaken, and to talk to the communities affected. Speaking to residents living in the shadow of these tips, it is clear that they wanted more information, so, in response to this, last autumn, we distributed a flyer with information to 722,000 properties, both residential and business properties, across Wales within the vicinity of a coal tip. We have also put in place a community engagement strategy focusing on communities living near those disused tips and key stakeholders.
We are also making significant progress with the establishment of the authority. We have confirmed that the authority will be headquartered at the Welsh Government office at Rhydycar in Merthyr Tydfil. This decision reflects a simple but important principle: the organisation must be rooted in the communities it exists to protect. Situating the headquarters in Merthyr will place the authority at the heart of the coalfield communities and will create around 60 new jobs. I'm also pleased to confirm that Fiona Jones OBE has been appointed as the authority’s inaugural chair. Fiona began her five-year term in November last year and we have also started the recruitment process for the chief executive officer, with the advert going live in December.
Work is well under way to ensure that the new authority has the tools and guidance it needs to deliver its vital functions from day one. We have established two specialist groups, a technical advisory group and an administrative working group, bringing together operational and technical expertise to shape guidance that is robust and practical and fit for purpose. I can confirm that we will consult on both the draft guidance for the authority and the draft appeal regulations later this year. This will give stakeholders and communities the opportunity to shape these very important documents. Progress is good, Dirprwy Lywydd, and we remain firmly on track to have all guidance and regulations ready by the time the authority is established on 1 April 2027.
This authority will bring together experts across geotechnical engineering, environmental science, data and emergency planning. It will also help build a skills pipeline for the future, including through apprenticeships and post‑16 education pathways. Wales, Dirprwy Lywydd, has the opportunity to lead once again, this time not through mining itself, but through developing world-leading expertise in managing its legacy in the face of a changing climate.
Good progress has also been made on the establishment of digital services for the new authority, contracts have been awarded to two suppliers and are working collaboratively to implement the line of business services required for the authority to begin operations on day one.
Dirprwy Lywydd, the establishment of the disused tips authority marks a generational shift in how Wales manages the risks left by our industrial past. With the Act now in place, the chair appointed, the headquarters confirmed, and record levels of funding secured, we are laying strong foundations for a safer future. We've made a significant amount of progress since 2020, but there is more to be done. This is a collective effort, one grounded in partnership, guided by evidence and driven by our duty to protect the people that we serve. Together, we are ensuring that the tragedies of the past are not repeated, and that communities across Wales can look to a safer, more secure future.
The coal communities of Wales powered the industrial revolution. As the coal was extracted, so too much of the wealth was extracted to enrich individuals and to leave our nation. Our combined investment now from two Governments is in the safety and welfare of these communities who gave so much, in new high-earning jobs in these Valleys and in Wales, in the establishment of a world-leading disused tips authority, and in recognition of the debt that we owe generations who worked underground.
Ni ellir cyflawni'r gwaith hwn heb fuddsoddiad sylweddol a pharhaus. Nid oedd Llywodraeth flaenorol y DU wedi helpu i ariannu cyfrifoldeb a rennir dros y gwaddol diwydiannol hwn yn y DU. Rwyf eisiau cydnabod cyfraniad Llywodraeth bresennol y DU, sydd wedi ymrwymo £25 miliwn yn y flwyddyn ariannol hon a £118 miliwn arall dros y tair blynedd nesaf, gan ddod â chyfanswm buddsoddiad y DU i £143 miliwn. O'i gyfuno â chyllid sylweddol gan Lywodraeth Cymru, mae hyn yn golygu bod mwy na £230 miliwn bellach wedi'i ymrwymo i ddiogelwch tomenni glo ledled Cymru. Mae hyn yn adlewyrchu'r realiti bod y tomenni hyn yn rhagflaenu datganoli a bod y cyfrifoldeb i fynd i'r afael â nhw yn cael ei rannu.
Wrth edrych ymlaen, mae lefel y galw am gyllid yn parhau i dyfu. Rwy'n falch iawn ein bod yn gallu dosbarthu'r cyllid hwn fel grant amlflwyddyn, fel rhan o gynllun cyllido pedair blynedd. Mae'r dull hwn yn hanfodol a bydd yn caniatáu i awdurdodau lleol gynllunio, datblygu a chyflawni cynlluniau ehangach a mwy cymhleth. Roeddwn i'n falch o gyhoeddi'r buddsoddiad uchaf erioed a'r dyraniad cyntaf o gyllid o'r grant ddydd Iau. Cadarnhaodd hyn geisiadau llwyddiannus gan 10 awdurdod lleol a CNC gwerth cyfanswm o dros £80 miliwn, a bydd hyn yn ariannu gwaith ar dros 400 o domenni rhwng nawr a 2030.
Nawr, dros y flwyddyn ddiwethaf, rwyf wedi ymweld â sawl tomen lo nas defnyddir i gwrdd â phartneriaid cyflenwi ac i weld y gwaith sy'n cael ei wneud, ac i siarad â'r cymunedau yr effeithir arnynt. Wrth siarad â thrigolion sy'n byw yng nghysgod y tomenni hyn, mae'n amlwg eu bod eisiau mwy o wybodaeth, felly, mewn ymateb i hyn, yr hydref diwethaf, fe wnaethom ddosbarthu taflen gyda gwybodaeth i 722,000 eiddo, eiddo preswyl a busnes, ledled Cymru yng nghyffiniau tomen lo. Rydym hefyd wedi sefydlu strategaeth ymgysylltu â'r gymuned sy'n canolbwyntio ar gymunedau sy'n byw ger y tomenni nas defnyddir hynny a rhanddeiliaid allweddol.
Rydym hefyd yn gwneud cynnydd sylweddol wrth sefydlu'r awdurdod. Rydym wedi cadarnhau y bydd pencadlys yr awdurdod yn swyddfa Llywodraeth Cymru yn Rhyd-y-car ym Merthyr Tudful. Mae'r penderfyniad hwn yn adlewyrchu egwyddor syml ond pwysig: rhaid i'r sefydliad fod wedi'i wreiddio yn y cymunedau y mae'n bodoli i'w hamddiffyn. Bydd lleoli'r pencadlys ym Merthyr yn rhoi'r awdurdod wrth galon cymunedau'r meysydd glo a bydd yn creu tua 60 o swyddi newydd. Rwy'n falch hefyd o gadarnhau bod Fiona Jones OBE wedi'i phenodi fel cadeirydd cyntaf yr awdurdod. Dechreuodd Fiona ei thymor pum mlynedd ym mis Tachwedd y llynedd ac rydym hefyd wedi dechrau'r broses recriwtio ar gyfer y prif swyddog gweithredol, gyda'r hysbyseb yn mynd yn fyw ym mis Rhagfyr.
Mae gwaith ar y gweill i sicrhau bod gan yr awdurdod newydd yr offer a'r arweiniad sydd eu hangen arno i gyflawni ei swyddogaethau hanfodol o'r diwrnod cyntaf. Rydym wedi sefydlu dau grŵp arbenigol, grŵp cynghori technegol a gweithgor gweinyddol, gan ddod ag arbenigedd gweithredol a thechnegol at ei gilydd i lunio canllawiau sy'n gadarn ac ymarferol ac yn addas i'r diben. Gallaf gadarnhau y byddwn yn ymgynghori ar y canllawiau drafft ar gyfer yr awdurdod a'r rheoliadau apelio drafft yn ddiweddarach eleni. Bydd hyn yn rhoi cyfle i randdeiliaid a chymunedau lunio'r dogfennau pwysig iawn hyn. Mae'r cynnydd yn dda, Dirprwy Lywydd, ac rydym yn parhau i fod ar y trywydd iawn i gael yr holl ganllawiau a rheoliadau yn barod erbyn i'r awdurdod gael ei sefydlu ar 1 Ebrill 2027.
Bydd yr awdurdod hwn yn dod ag arbenigwyr ynghyd ar draws meysydd peirianneg geodechnegol, gwyddor amgylcheddol, data a chynllunio argyfwng. Bydd hefyd yn helpu i greu ffrwd sgiliau ar gyfer y dyfodol, gan gynnwys trwy brentisiaethau a llwybrau addysg ôl-16. Mae Cymru, Dirprwy Lywydd, yn cael y cyfle i arwain unwaith eto, y tro hwn nid trwy fwyngloddio ei hun, ond trwy ddatblygu arbenigedd sy'n arwain y byd wrth reoli ei waddol yn wyneb hinsawdd sy'n newid.
Mae cynnydd da hefyd wedi'i wneud o ran sefydlu gwasanaethau digidol ar gyfer yr awdurdod newydd, mae contractau wedi'u dyfarnu i ddau gyflenwr ac maen nhw'n gweithio ar y cyd i weithredu'r llinell o wasanaethau busnes sydd eu hangen ar gyfer yr awdurdod er mwyn dechrau gweithredu ar y diwrnod cyntaf.
Dirprwy Lywydd, mae sefydlu'r awdurdod tomenni nas defnyddir yn nodi newid dros genedlaethau yn y ffordd y mae Cymru'n rheoli'r risgiau a adawyd gan ein gorffennol diwydiannol. Gyda'r Ddeddf bellach ar waith, y cadeirydd wedi'i benodi, y pencadlys wedi'i gadarnhau, a'r lefelau uchaf erioed o gyllid wedi'u sicrhau, rydym yn gosod sylfeini cadarn ar gyfer dyfodol mwy diogel. Rydym wedi gwneud llawer o gynnydd ers 2020, ond mae mwy i'w wneud. Mae hon yn ymdrech ar y cyd, un wedi'i seilio ar bartneriaeth, wedi'i harwain gan dystiolaeth ac wedi'i hysgogi gan ein dyletswydd i amddiffyn y bobl rydym ni'n eu gwasanaethu. Gyda'n gilydd, rydym yn sicrhau nad yw trasiedïau'r gorffennol yn cael eu hailadrodd, ac y gall cymunedau ledled Cymru edrych at ddyfodol mwy diogel.
Roedd cymunedau glo Cymru yn sbarduno'r chwyldro diwydiannol. Wrth i'r glo gael ei echdynnu, echdynwyd gormod o'r cyfoeth i gyfoethogi unigolion gan adael ein cenedl. Mae ein buddsoddiad cyfunol nawr gan ddwy Lywodraeth yn niogelwch a llesiant y cymunedau hyn a roddodd gymaint, yn swyddi newydd cyflog uchel yn y Cymoedd hyn ac yng Nghymru, buddsoddi er mwyn sefydlu awdurdod tomenni nas defnyddir sy'n arwain y byd, ac i gydnabod y ddyled sy'n ddyledus i genedlaethau a weithiodd o dan y ddaear.
We, as politicians, recognise the importance of ensuring coal tip safety, and, indeed, anybody living near one, is, basically, very aware of the dangers now to our communities who are located in close proximity to former and disused tip sites. These sites are not abstract lists; they are part of the daily landscape for thousands of families across Wales, many of whom live with the ongoing anxiety that extreme weather events could place their homes, their livelihoods and safety at risk. Communities such as Tylorstown, due to winter storms and extreme rainfall, experienced a landslip at a disused coal tip, and we know of other slides that have taken place when we have had these serious climactic events.
Now, the event has recently—at Tylorstown—led to a taskforce being set up, and, of course, then it's moved on to the Disused Mine and Quarry Tips (Wales) Bill, the first of its kind, and it's supposed to action and address coal tip safety. Currently, there are 2,573 disused coal tips in Wales, 360 in the most serious categories, D and C, 20,000 other disused tips in Wales, and around 800,000 households are being signposted to advice about these tips.
Now, we do welcome the new grant scheme announced by the Cabinet Secretary, but I'll say this at the off: too often I've witnessed and I've experienced how new authorities are set up and they seem to be—. Obviously, you can't take this forward without it, but where's the transparency in the setting up, the appointment of the chairs and the taskforce that will be on this authority? There's a lot of money going in now, and, whilst the Cabinet Secretary pointed to lack of support from the previous UK Government, that was not exactly the case.
So, we need to be on top of the safety of these sites. We need to make sure that focus does not remain limited to only the highest risk sites. We must ensure that other tip classifications are properly monitored and maintained.
Phase 1 of this funding is set to be allocated to 10 local authorities and NRW until the end of the 2029-30 financial year. So, we want to ensure that this funding that you're now boasting after 26 years of just leaving this issue—. I will be watching with interest, and I don't think I'll be the only one, to see how you will be using this funding and, again, the transparency that's going to be applied to taking on these people. Too often, we see your external or even your in-house organisations and authorities, whereby the funding becomes about grandstanding for these organisations. Good salaries go to the chairs, the chief execs and things like that; we need this money to go to the actual work that's needed to make these sites safe. So, would you this afternoon actually update us on the authority, Cabinet Secretary, and tell us more information? Because we shouldn't be learning it after the event, we should be part of it as Members of the Welsh Parliament. Diolch yn fawr.
Rydym ni, fel gwleidyddion, yn cydnabod pwysigrwydd sicrhau diogelwch tomenni glo, ac, yn wir, mae unrhyw un sy'n byw yn agos at un, yn ymwybodol iawn o'r peryglon sydd bellach i'n cymunedau sydd wedi'u lleoli yn agos at hen safleoedd tomenni nas defnyddir. Nid rhestrau haniaethol yw'r safleoedd hyn; maent yn rhan o'r dirwedd ddyddiol i filoedd o deuluoedd ledled Cymru, llawer ohonynt yn byw gyda'r pryder parhaus y gallai digwyddiadau tywydd eithafol roi eu cartrefi, eu bywoliaeth a'u diogelwch mewn perygl. Profodd cymunedau fel Tylorstown, oherwydd stormydd y gaeaf a glaw eithafol, dirlithriad tomen glo nas defnyddir, ac rydym yn gwybod am lithriadau eraill a ddigwyddodd pan gawsom y digwyddiadau hinsoddol difrifol hyn.
Nawr, mae'r digwyddiad wedi arwain at sefydlu tasglu yn ddiweddar—yn Tylorstown, ac, wrth gwrs, arweiniodd wedyn at Fil Tomenni Mwyngloddiau a Chwareli nas defnyddir (Cymru), y cyntaf o'i fath, ac mae i fod i weithredu a mynd i'r afael â diogelwch tomenni glo. Ar hyn o bryd, mae 2,573 o domenni glo nas defnyddir yng Nghymru, 360 yn y categorïau mwyaf difrifol, D ac C, 20,000 o domenni nas defnyddir eraill yng Nghymru, ac mae tua 800,000 o aelwydydd yn cael eu cyfeirio er mwyn cael cyngor ynghylch y tomenni hyn.
Nawr, rydym yn croesawu'r cynllun grant newydd a gyhoeddwyd gan yr Ysgrifennydd Cabinet, ond dywedaf hyn i ddechrau: yn rhy aml rydw i wedi gweld ac rydw i wedi profi sut mae awdurdodau newydd yn cael eu sefydlu ac mae'n ymddangos eu bod nhw—. Yn amlwg, ni allwch fwrw ymlaen â hyn hebddo, ond ble mae'r tryloywder wrth sefydlu, penodi'r cadeiryddion a'r tasglu a fydd ar yr awdurdod hwn? Mae llawer o arian yn mynd i mewn nawr, ac, er bod yr Ysgrifennydd Cabinet wedi tynnu sylw at ddiffyg cefnogaeth gan Lywodraeth flaenorol y DU, nid oedd hynny'n hollol wir.
Felly, mae angen i ni gadw rheolaeth dros ddiogelwch y safleoedd hyn. Mae angen i ni wneud yn siŵr nad yw'r pwyslais yn parhau i fod wedi'i gyfyngu i'r safleoedd risg uchaf yn unig. Rhaid i ni sicrhau bod dosbarthiadau tomenni eraill yn cael eu monitro a'u cynnal yn briodol.
Disgwylir i gam 1 o'r cyllid hwn gael ei ddyrannu i 10 awdurdod lleol a CNC tan ddiwedd blwyddyn ariannol 2029-30. Felly, rydym ni eisiau sicrhau bod y cyllid hwn rydych chi bellach yn ei frolio ar ôl 26 mlynedd o adael y mater hwn—. Byddaf yn gwylio gyda diddordeb, ac nid wyf yn credu mai fi fydd yr unig un, i weld sut y byddwch chi'n defnyddio'r cyllid hwn ac, unwaith eto, y tryloywder sy'n mynd i gael ei gymhwyso wrth benodi'r bobl hyn. Yn rhy aml, rydym yn gweld yn eich sefydliadau a'ch awdurdodau allanol neu hyd yn oed eich sefydliadau mewnol mewn sefyllfa lle mae'r cyllid yn ymwneud â bod yn rhodresgar o flaen y sefydliadau hyn. Mae cyflogau da yn mynd i'r cadeiryddion, y prif weithredwyr a phethau felly; mae angen i'r arian hwn fynd i'r gwaith gwirioneddol sydd ei angen i wneud y safleoedd hyn yn ddiogel. Felly, a wnewch chi, y prynhawn yma, roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am yr awdurdod, Ysgrifennydd Cabinet, a rhoi mwy o wybodaeth i ni? Oherwydd ni ddylem fod yn ei chael ar ôl y digwyddiad, dylem fod yn rhan ohono fel Aelodau o Senedd Cymru. Diolch yn fawr.
Well, Janet, I note as the frontbench spokesperson for the Conservatives, you welcome the funding that we've put into it, and I stress: we've put into it. And just to correct you: not a penny piece came from the Conservative Government after years of asking. So, not a penny piece. So, I applaud your wanting to see transparency for the taxpayer, but let me make crystal clear: the £80 million, four-year, multi-annual announcement that we've made that we're working with 10 local authorities on over 400 schemes across Wales, by all means look at that and look at the transparency, by all means go out and visit some of those, because I've been there, I've been with these communities and seen what is happening, and seen the impacts on the ground of making these communities safe now and for future generations.
But I do find it rich, I really do, that the investment that we are now putting in, both from Welsh Government and from the UK Government, is being criticised in some way, that this might go into well-paid jobs. I'll tell you what, these well-paid jobs will be men and women in our Valleys. The enrichment that went to individuals out of these Valleys and out of this nation, we are now putting back into it, because they will be the people doing the hydrological examinations, doing the geoengineering, making these tips safe for future generations. So, please, scrutinise it to death, but all of this money will actually be put into the safety and well-being of these communities, the after-use of these coal tips as well, and back into these communities, where surely we all think it deserves now to go.
In terms of the authority itself, I gave a very thorough update, I think, Dirprwy Lywydd, in the establishment of it. And just in terms of the—. I mentioned that Fiona Jones has been appointed as chair, we're in the recruitment process for the chief executive officer at the moment. Subject to that, Janet, it will be followed by the advertisement, open and transparent, for board members, so all of that is in hand. There'll be no lack of transparency.
Wel, Janet, rwy'n nodi fel llefarydd y fainc flaen dros y Ceidwadwyr, eich bod yn croesawu'r cyllid rydym ni wedi'i roi i mewn iddo, ac rwy'n pwysleisio: rydym ni wedi ei roi i mewn iddo. A dim ond i'ch cywiro: ni ddaeth pishyn ceiniog oddi wrth y Llywodraeth Dorïaidd ar ôl blynyddoedd o ofyn. Felly, dim pishyn ceiniog. Felly, rwy'n cymeradwyo'r ffaith eich bod eisiau gweld tryloywder i'r trethdalwr, ond gadewch i mi wneud yn glir iawn: y cyhoeddiad £80 miliwn, pedair blynedd, amlflwydd yr ydym wedi'i wneud sef ein bod yn gweithio gyda 10 awdurdod lleol ar dros 400 o gynlluniau ledled Cymru, edrychwch ar hynny ac edrychwch ar y tryloywder, ewch allan i ymweld â rhai o'r rheini, oherwydd fy mod i wedi bod yno, rydw i wedi bod gyda'r cymunedau hyn a gweld beth sy'n digwydd, a gweld yr effeithiau ar lawr gwlad o wneud y cymunedau hyn yn ddiogel nawr ac ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol.
Ond rwy'n ei gweld hi'n afresymol a hurt, ydw wir, bod y buddsoddiad yr ydym yn ei roi nawr, gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU, yn cael ei feirniadu mewn rhyw ffordd neu'i gilydd, sef y gallai hwn fod ar gyfer swyddi â chyflog da. Fe ddywedaf wrthych hyn, bydd y swyddi hyn â chyflog da yn mynd i ddynion a menywod yn ein Cymoedd. Y cyfoeth a aeth i unigolion y tu allan i'r Cymoedd hyn ac a aeth allan o'r genedl hon, wel rydym ni nawr yn ei roi yn ôl i mewn iddynt, oherwydd nhw fydd y bobl sy'n gwneud yr archwiliadau hydrolegol, yn gwneud y geobeirianneg, gan wneud y tomenni hyn yn ddiogel ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Felly, os gwelwch yn dda, craffwch arno hyd at syrffed, ond bydd yr holl arian hwn yn cael ei roi mewn gwirionedd ar gyfer diogelwch a llesiant y cymunedau hyn, ac ar gyfer ôl-ddefnydd o'r tomenni glo hyn hefyd, ac yn mynd ôl i'r cymunedau hyn, ac rydym i gyd yn credu mai dyma lle mae'n haeddu mynd.
O ran yr awdurdod ei hun, rhoddais ddiweddariad trylwyr iawn, rwy'n meddwl, Dirprwy Lywydd, wrth ei sefydlu. A dim ond o ran y—. Soniais fod Fiona Jones wedi'i phenodi'n gadeirydd, rydym ni yn y broses recriwtio ar gyfer y prif swyddog gweithredol ar hyn o bryd. Yn amodol ar hynny, Janet, fe'i dilynir gan hysbyseb, agored a thryloyw, ar gyfer aelodau'r bwrdd, felly mae hynny i gyd mewn llaw. Ni fydd diffyg tryloywder.
Dwi'n ddiolchgar am y datganiad. Mae gen i rai cwestiynau dwi eisiau eu gofyn—mi wnaf i jest aros—ond dwi eisiau dweud cymaint rwy'n croesawu hyn. Dwi wir yn croesawu hyn. Yn ystod Rhan 3 o'r Bil tomenni glo llynedd, roedd rhai o'm gwelliannau i yn ceisio cyflwyno gwaharddiad ar werthu glo oedd wedi'i dynnu o'r tir neu o domen yn ystod gwaith adferol. Fe gawsom ni sicrwydd y byddai newid yn cael ei gyflwyno i'r Town and Country Planning (Notification) (Coal and Petroleum) (Wales) Direction 2018, i'w gwneud hi'n llwyr ddi-amwys bod y cyfeiriad at ddatblygiadau glo yn cynnwys gweithrediadau yn ymwneud â thomenni glo, a hefyd y byddai disgwyliad i awdurdodau cynllunio roi gwybod i Weinidogion Cymru, fel bod cyfle i alw ceisiadau mewn. Felly, buaswn i'n hoffi cael diweddariad ar hynny, plis.
Dwi'n gwybod bod dadleuon yn digwydd yn San Steffan ynglŷn â chynnwys tynnu glo o domenni fel rhan o'r gwaharddiad trwyddedu glo. Mi fuasai hi'n dda i wybod a fydd Llywodraeth Cymru yn cefnogi hynny.
A dwi hefyd yn pryderu, o edrych ar y polisi glo sydd gan Lywodraeth Cymru ar hyn o bryd, dwi'n pryderu y gall Llywodraeth yma yn y dyfodol ecsbloetio'r gaps sydd ynddo fe, oherwydd mae'r polisi presennol yn tybio yn erbyn tynnu glo, oni bai am amgylchiadau eithriadol, ac mae lan i Weinidogion Cymru i ddyfarnu beth yw'r amgylchiadau hynny. Gall Llywodraeth sydd efallai ddim yn poeni o gwbl am yr amgylchedd yn y dyfodol gymryd mantais o hynny. Felly, a fyddech chi'n gweithio gyda'r Llywodraeth yn San Steffan i newid Deddf y Diwydiant Glo 1994 i wahardd tynnu glo o domenni, i gau'r bwlch hwn, plis?
I'm grateful for the statement. I have a few questions that I'd like to ask—I'll pause a moment—but I do want to say how much I welcome this. I do welcome it. During Stage 3 of the coal tips Bill last year, some of my amendments sought to introduce a ban on the sale of coal extracted from the land or from tips during remediation work. We received an assurance that an amendment would be made to the Town and Country Planning (Notification) (Coal and Petroleum) (Wales) Direction 2018, to make it entirely clear that any references to coal development would include operations related to coal tips, and that there would be an expectation on planning authorities to notify Welsh Ministers, so that there would be an opportunity for them to call in such applications. So, I'd like to have an update on those points, please.
I know the debates are currently under way in Westminster about including the extraction of coal from tips in the coal licence prohibition. It would be good to hear whether the Welsh Government will be supporting that.
And I'm also concerned that, in looking at the coal policy that the Welsh Government currently has, I'm concerned that a future Government here could exploit the gaps in that policy, because the current policy contains a presumption against the extraction of coal, except for in exceptional circumstances, and it's up to Welsh Ministers to determine what those exceptional circumstances are. A future Government that perhaps doesn't care at all for the environment in future could exploit that. So, will you be working with the Westminster Government to amend the Coal Industry Act 1994 to prohibit the extraction of coal from tips, to close that gap, please?
On the subject of opencast sites, I know that there are serious concerns about the new tips that could be left as the legacy of Ffos-y-fran, which is the UK's most recently closed coal mine, if the Welsh Government doesn't intervene on this. That would add three more tips to what the authority has to deal with. I wonder if that is a concern and whether the Government is minded to intervene on that.
To return to the wider issues, the shadow of coal tips will last for as long as they plague us, for as long as they sit as spectres on the mountains, tormenting the communities below. Of course I welcome the investment and the work here, but it should not be Wales that pays for it. These coal tips were left as trash on our landscapes, with no thought given to the deadly risk they could pose, a lasting legacy of the disdain and indifference of Westminster—a reminder of the cruelties of coal. We cannot allow our Valleys to suffer this violation again. What a mockery it would make of the pain of our past if private companies could now re-mine the coal in these tips for profit: money being ripped from the earth yet again and taken away to places far away from our communities, a bitter echo of what went on before.
Proposals like what's been put forward at the Bedwas tips should not be allowed under this Government's policy. Any loopholes in legislation should be closed, and to avoid any doubt or difficulty arising, we should demand that Westminster fulfil its obligations to the dead of our Valleys and pay what we are due in full.
O ran safleoedd brig, gwn fod pryderon difrifol ynglŷn â'r tomenni newydd y gellid eu gadael fel gwaddol Ffos-y-frân, sef y pwll glo mwyaf diweddar i'w gau yn y DU, os nad yw Llywodraeth Cymru yn ymyrryd ynghylch hyn. Byddai hynny'n ychwanegu tair tomen arall at yr hyn y mae'n rhaid i'r awdurdod ymdrin â nhw. Tybed a yw hynny'n bryder ac a yw'r Llywodraeth yn meddwl ymyrryd o ran hynny.
I ddychwelyd at y materion ehangach, bydd cysgod tomenni glo yn para cyhyd ag y byddant yn ein plagio, cyhyd ag y byddant yn eistedd fel ysbrydion ar y mynyddoedd, yn poenydio'r cymunedau islaw. Wrth gwrs, rwy'n croesawu'r buddsoddiad a'r gwaith yma, ond ni ddylai Cymru fod yn talu amdano. Gadawyd y tomenni glo hyn fel sbwriel ar ein tirweddau, heb unrhyw ystyriaeth o'r risg angheuol y gallent ei achosi, gwaddol parhaol o ddirmyg a difaterwch San Steffan—rhywbeth sy'n ein hatgoffa o greulondeb glo. Ni allwn ganiatáu i'n Cymoedd ddioddef y tramgwydd hwn eto. Byddai'n gwawdio poen ein gorffennol pe bai cwmnïau preifat yn gallu ail-gloddio'r glo yn y tomenni hyn er mwyn gwneud elw: arian yn cael ei rwygo o'r ddaear unwaith eto a'i ddwyn i lefydd ymhell i ffwrdd o'n cymunedau, adlais chwerw o'r hyn a ddigwyddodd o'r blaen.
Ni ddylid caniatáu cynigion fel yr hyn sydd wedi'i gyflwyno yn nhomenni Bedwas o dan bolisi'r Llywodraeth hon. Dylid cau unrhyw fylchau mewn deddfwriaeth, ac er mwyn osgoi unrhyw amheuaeth neu anhawster sy'n codi, dylem fynnu bod San Steffan yn cyflawni ei rwymedigaethau i'r rhai a fu farw yn ein Cymoedd a thalu'r hyn sy'n ddyledus i ni'n llawn.
Hoffwn i wybod—
I would like to know—
—and I would appreciate, what conversations you are having with the UK Government to increase the funding that they are providing. I do, though, very much welcome all of the investment and the work that the Welsh Government has put into this, and the assurances that that is giving to communities that they have not been forgotten.
—a byddwn yn gwerthfawrogi clywed, pa sgyrsiau rydych chi'n eu cael gyda Llywodraeth y DU i gynyddu'r cyllid y maen nhw'n ei ddarparu. Rwy'n croesawu'n fawr yr holl fuddsoddiad a'r gwaith y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud ar hyn, a'r sicrwydd y mae hynny'n ei roi i gymunedau nad ydynt wedi cael eu hanghofio.
Felly, am hynna, diolch yn fawr iawn.
So, for that, thank you very much.
Diolch, Delyth. Diolch yn fawr iawn. A diolch yn fawr iawn am eich croeso i'r cynlluniau yma heddiw hefyd.
Thanks, Delyth. Thank you very much. And thank you very much for welcoming these proposals here today.
It is important that we don't take our eye off the ball on this, because this is the start of a long journey of making these tips safe and with after-uses, potentially, for these communities as well. We're going to be here for a long time doing this work, and there are a lot of jobs within this space as well, and we need, indeed, to make sure that these jobs are with our young people in our Valleys. I'm seeing this happening already, including, by the way, in taking on apprenticeships now, both in floods but also in mine and coal tip restoration, with local authorities, working with the WLGA, as well as with the new authority, as well as with contractors, and so on.
There will be circumstances—. We debated this extensively as the legislation was going through, and thank you for your engagement on that. There will be circumstances where coal will need to be removed or remodelled, and sometimes that is to access sites as well. Sometimes to make these tips safe, we're going to have to actually move coal off that site. Now, I'm very aware of those external organisations, and my thanks to them for their lobbying and engagement as well. They would want to go forward and say that, on no account, under no circumstance, should coal be taken off the site in any way, or even sold.
Now, we have made clear our coal policy. We've made clear the additional work that we're going to do as well. But we do recognise that there may be circumstances where coal is used for purposes other than burning as a fossil fuel, like filtration and other uses. There are other uses for coal as well. So, we don't want to amend the fundamental policy to mitigate against the need to actually improve the welfare and safety of these communities. That's why the policy is as it is.
You mentioned the critical issue, of course, of Ffos-y-fran. Now, you'll understand this is a live planning matter. I cannot comment on the detail of this or other applications that are under live planning processes. But I just want to make clear that the restoration of these post-industrial sites, such as Ffos-y-fran, is a priority for this Government, and we're committed to ensuring that these sites not only have restoration, but also deliver lasting benefits for local communities and for the environment as well. And, just finally, under no circumstances now are we in the situation where Wales is left alone, as we have been in recent years, to pay for this alone. We do now have a UK Government standing with Welsh Government and, more importantly, standing with our coalfield communities, and we need to keep that going for many years to come.
Mae'n bwysig nad ydym yn tynnu ein llygad oddi ar y bêl o ran hyn, oherwydd dyma ddechrau taith hir o wneud y tomenni hyn yn ddiogel a gydag ôl-ddefnydd, o bosibl, i'r cymunedau hyn hefyd. Rydym ni'n mynd i fod yma am amser hir yn gwneud y gwaith hwn, ac mae yna lawer o swyddi yn y maes hwn hefyd, ac mae angen i ni, yn wir, wneud yn siŵr bod y swyddi yn mynd i'n pobl ifanc yn ein Cymoedd. Rwy'n gweld hyn yn digwydd eisoes, gan gynnwys, gyda llaw, wrth ymgymryd â phrentisiaethau nawr, mewn llifogydd ond hefyd wrth adfer pyllau glo a thomenni glo, gydag awdurdodau lleol, yn gweithio gyda'r CLlLC, yn ogystal â'r awdurdod newydd, yn ogystal â gyda chontractwyr, ac ati.
Bydd amgylchiadau—. Fe wnaethom drafod hyn yn helaeth wrth i'r ddeddfwriaeth fynd drwodd, a diolch am eich ymgysylltiad ar hynny. Bydd amgylchiadau lle bydd angen symud neu ailfodelu glo, ac weithiau mae hynny er mwyn cael mynediad at safleoedd hefyd. Weithiau er mwyn gwneud y tomenni hyn yn ddiogel, bydd yn rhaid i ni symud glo oddi ar y safle hwnnw. Nawr, rwy'n ymwybodol iawn o'r sefydliadau allanol hynny, a diolch iddynt am eu lobïo a'u hymgysylltiad hefyd. Byddent eisiau mynd ymlaen a dweud na ddylai glo gael ei dynnu oddi ar y safle mewn unrhyw ffordd, neu hyd yn oed ei werthu.
Nawr, rydym wedi gwneud ein polisi glo yn glir. Rydym ni wedi ei gwneud yn glir beth yw'r gwaith ychwanegol rydym ni'n mynd i'w wneud hefyd. Ond rydym yn cydnabod y gall fod amgylchiadau pan fo glo yn cael ei ddefnyddio at ddibenion heblaw ei losgi fel tanwydd ffosil, sef fel hidlo a defnyddiau eraill. Mae yna ddefnyddiau eraill ar gyfer glo hefyd. Felly, nid ydym eisiau diwygio'r polisi sylfaenol i liniaru'r angen i wella llesiant a diogelwch y cymunedau hyn mewn gwirionedd. Dyna pam mae'r polisi fel y mae.
Fe wnaethoch chi sôn am fater critigol, wrth gwrs, Ffos-y-frân. Nawr, byddwch chi'n deall mai mater cynllunio byw yw hwn. Ni allaf wneud sylwadau ar fanylion hyn neu geisiadau eraill sydd o dan brosesau cynllunio byw. Ond rwyf eisiau ei gwneud yn glir bod adfer y safleoedd ôl-ddiwydiannol hyn, fel Ffos-y-frân, yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon, ac rydym wedi ymrwymo i sicrhau bod y safleoedd hyn nid yn unig yn cael eu hadfer, ond hefyd yn darparu manteision parhaol i gymunedau lleol ac i'r amgylchedd hefyd. Ac, yn olaf, o dan unrhyw amgylchiadau nawr nid ydym yn y sefyllfa lle mae Cymru'n cael ei gadael ar ei phen ei hun, fel y cawsom yn y blynyddoedd diwethaf, i dalu am hyn ein hunain. Mae gennym bellach Lywodraeth y DU sy'n sefyll gyda Llywodraeth Cymru ac, yn bwysicach fyth, yn sefyll gyda'n cymunedau meysydd glo, ac mae angen i ni sicrhau bod hynny'n parhau am flynyddoedd lawer i ddod.
I welcome this statement today, I think it is great progress, and I welcome the setting up of this dedicated national body and the well-paid jobs it will bring. And I hope this will be a great boost to the Valleys areas that have been affected by the coal legacy for so long.
I know that the Cabinet Secretary has announced the first allocation of funding. The really important thing, I think, about this development is that we must keep the communities involved and that they must be aware of how this money is being spent and how it is going to boost their communities. So, I wondered if he could say how this will happen as the work progresses, because, of course, as has been said several times today, this worry has been hanging over them for so long.
Secondly, very quickly, I know that many of the third sector organisations have been expressing concern that there should be a great deal of attention paid to the diversity of the sites, which have been neglected for so long, and that any remediation does take that into account.
Rwy'n croesawu'r datganiad hwn heddiw, rwy'n credu ei fod yn gynnydd mawr, ac rwy'n croesawu sefydlu'r corff cenedlaethol ymroddedig hwn a'r swyddi â chyflog da y bydd yn dod yn ei sgil. Ac rwy'n gobeithio y bydd hyn yn hwb mawr i ardaloedd y Cymoedd yr effeithiwyd arnynt gan waddol glo ers cyhyd.
Rwy'n gwybod bod yr Ysgrifennydd Cabinet wedi cyhoeddi'r dyraniad cyntaf o gyllid. Y peth pwysig iawn, rwy'n credu, ynghylch y datblygiad hwn yw bod yn rhaid i ni gadw'r cymunedau yn rhan o'r broses a bod yn rhaid iddynt fod yn ymwybodol o sut mae'r arian hwn yn cael ei wario a sut mae'n mynd i roi hwb i'w cymunedau. Felly, tybed a allai ddweud sut y bydd hyn yn digwydd wrth i'r gwaith fynd rhagddo, oherwydd, wrth gwrs, fel y dywedwyd sawl gwaith heddiw, mae'r pryder hwn wedi bod fel cwmwl du drostyn nhw ers cyhyd.
Yn ail, yn gyflym iawn, rwy'n gwybod bod llawer o sefydliadau'r trydydd sector wedi bod yn mynegi pryder y dylid rhoi llawer o sylw i amrywiaeth y safleoedd, sydd wedi cael eu hesgeuluso ers cyhyd, a bod unrhyw waith adfer yn ystyried hynny.
Thank you very much and, Julie, thank you so much for your support for this and for recognising this is a landmark step forward. By the way, the establishment of this authority, and the funding that we've put behind this now, is attracting interest internationally, because there are many areas, including in western Europe, in former eastern European states as well, who have got similar legacies but are not at this stage. So, we are keen to work with them and show what can be done. But this will be a learning process for us as well, securing the funding, setting up this dedicated authority that is no longer to do with the extraction of coal, but is to do with making these communities safe, and you are right, it is also to do with the after-use. It's to do with the biodiversity, the potential recreational use. With some of them, on a site-specific basis, there's also potential for community energy as well, where it goes back to those communities. Not on every site, but where it's right and where it suits the site as well.
And, indeed, in terms of engagement with residents, I think I've been to Cwmtillery now on three occasions. I was there on the morning, in the dark, when the side of that tip slipped, up to my ankles, up to my shins, in slurry. I've been there with residents as the work has gone on, part of this programme, to actually remediate that and deal with the challenges on that part of that tip there. I've been there subsequently, and in all the times those residents said, 'We want to be part of this, we want to hear what is going on, we want to be engaged, informed, we want to know what the engineers are saying, we want to know what the local authority is saying, we want to know what NRW is doing.' So, we've tried to make that happen, because the ultimate assurance to many of these communities, particularly those of a higher category, is to have them engaged in it. And do you know, they have a lot of local knowledge as well? They will say, 'Well, do you realise that, actually, the tip is not quite there? It's also by there.' Sorry, I'm sounding very Welsh Valleys here now, but they will, and they’ll say, 'There isn't just that culvert there; there's a stream over here. And that place didn't use to be wooded; it is now, but underneath that—.' And so on. So, I think engaging them. So, that's why the community engagement strategy is so important. And I'm starting to see it work. We have to do this with communities.
Diolch yn fawr iawn, a Julie, diolch yn fawr iawn am eich cefnogaeth i hyn ac am gydnabod bod hwn yn gam pwysig ymlaen. Gyda llaw, mae sefydlu'r awdurdod hwn, a'r cyllid rydym ni wedi'i roi y tu ôl i hyn nawr, yn denu diddordeb yn rhyngwladol, oherwydd mae yna lawer o ardaloedd, gan gynnwys yng ngorllewin Ewrop, mewn hen wladwriaethau dwyrain Ewrop hefyd, sydd wedi gweld gwaddol tebyg ond nad ydynt ar yr un cam â hwn. Felly, rydym ni'n awyddus i weithio gyda nhw a dangos beth y gellir ei wneud. Ond bydd hon yn broses ddysgu i ni hefyd, sicrhau'r cyllid, sefydlu'r awdurdod pwrpasol hwn nad yw'n ymwneud mwyach ag echdynnu glo, ond sy'n ymwneud â gwneud y cymunedau hyn yn ddiogel, ac rydych chi'n iawn, mae hefyd yn ymwneud â'r ôl-ddefnydd. Mae'n ymwneud â'r fioamrywiaeth, y defnydd hamdden posibl. Gyda rhai ohonynt, ar sail safle-benodol, mae potensial hefyd ar gyfer ynni cymunedol, lle mae'n mynd yn ôl i'r cymunedau hynny. Nid ar bob safle, ond lle mae'n iawn a lle mae'n addas i'r safle hefyd.
Ac, yn wir, o ran ymgysylltu â thrigolion, rwy'n credu fy mod wedi bod i Gwmtyleri nawr ar dri achlysur. Roeddwn yno y bore hwnnw, yn y tywyllwch, pan lithrodd ochr y domen honno, i fyny at fy fferau, i fyny at fy nghrimogau, mewn slyri. Rydw i wedi bod yno gyda thrigolion wrth i'r gwaith fynd ymlaen, rhan o'r rhaglen hon, i wella hynny a mynd i'r afael â'r heriau ar y rhan honno o'r domen yno. Rydw i wedi bod yno wedyn, a bob tro roedd y trigolion hynny'n dweud, 'Rydym ni eisiau bod yn rhan o hyn, rydym ni eisiau clywed beth sy'n digwydd, rydym ni eisiau bod yn ymgysylltu, yn cael ein hysbysu, rydym ni eisiau gwybod beth mae'r peirianwyr yn ei ddweud, rydym ni eisiau gwybod beth mae'r awdurdod lleol yn ei ddweud, rydym ni eisiau gwybod beth mae CNC yn ei wneud.' Felly, rydym ni wedi ceisio gwneud i hynny ddigwydd, oherwydd y sicrwydd eithaf i lawer o'r cymunedau hyn, yn enwedig y rhai o gategori uwch, yw eu bod yn cymryd rhan ynddo. A wyddoch chi, mae ganddyn nhw lawer o wybodaeth leol hefyd? Byddant yn dweud, 'Wel, ydych chi'n sylweddoli nad yw'r domen yn y fan yna'n unig? Mae hefyd fan 'co.' Mae'n ddrwg gennyf, mae hynna'n swnio'n debyg i iaith y Cymoedd nawr, ond byddant yn dweud, 'Nid oes dim ond cwlfer acw; mae yna nant draw fanna. Ac nid oedd y lle hwnnw'n arfer bod yn goediog; mae e nawr, ond o dan hwnnw—.' Ac ati. Felly, rwy'n credu ei fod yn ymwneud ag ymgysylltu â nhw. Felly, dyna pam mae'r strategaeth ymgysylltu â'r gymuned mor bwysig. Ac rwy'n dechrau ei gweld yn gweithio. Mae'n rhaid i ni wneud hyn gyda chymunedau.
I too welcome this development. I'd like to ask you a specific question, please. The new disused tips authority is not due to be operational until 2027, so what assurance can you give that the interim grant scheme will not lead to a gold rush of private contractors pursuing cheap, short-term fixes before the more robust regulatory standards of the new Act become fully enforceable? Diolch yn fawr iawn.
Rwy'n croesawu'r datblygiad hwn hefyd. Hoffwn ofyn cwestiwn penodol i chi, os gwelwch yn dda. Nid yw'r awdurdod tomenni nas defnyddir newydd i fod yn weithredol tan 2027, felly pa sicrwydd allwch chi ei roi na fydd y cynllun grant interim yn arwain at sefyllfa debyg i ruthr am aur gan gontractwyr preifat yn mynd ar drywydd atebion rhad, tymor byr cyn i safonau rheoleiddio mwy cadarn y Ddeddf newydd ddod yn gwbl orfodadwy? Diolch yn fawr iawn.
Thank you, Jane, and thank you again for your support for this. And I can give you categorical assurance, because, in this period now, we are still working with NRW, the existing mines authority, and local authority partners who put the bids in for the work. You will see that some of the contractors that they're using are very experienced, very well-known contractors, often, by the way, located within the valleys that they are doing the work within. The work is being designed and engineered by people with extensive expertise in this area. This isn't a free-for-all in any way, shape or form. Bids have come in. Bids have been tested, not only by NRW, but with our officials casting their eyes over them as well. And it's great to see, by the way, the demand. We've been able to match every solid credible ask for this money to get on with it on the priority tips. We've matched them. There'll be more to do, but they are all solid applications that have been well scrutinised before any money has been allocated to them.
Diolch, Jane, a diolch eto am eich cefnogaeth i hyn. A gallaf roi sicrwydd diamwys i chi, oherwydd, yn y cyfnod hwn nawr, rydym yn dal i weithio gyda CNC, yr awdurdod mwyngloddiau presennol, a phartneriaid awdurdodau lleol a roddodd y cynigion ar gyfer y gwaith. Byddwch yn gweld bod rhai o'r contractwyr y maent yn eu defnyddio yn gontractwyr profiadol iawn, adnabyddus iawn, yn aml, gyda llaw, wedi'u lleoli yn y cymoedd y maent yn gwneud y gwaith ynddynt. Mae'r gwaith yn cael ei ddylunio a'i beiriannu gan bobl sydd ag arbenigedd helaeth yn y maes hwn. Nid yw hon yn sgarmes afreolus mewn unrhyw ffordd. Mae cynigion wedi dod i mewn. Mae cynigion wedi cael eu profi, nid yn unig gan CNC, ond gyda'n swyddogion yn bwrw golwg drostyn nhw hefyd. Ac mae'n wych gweld, gyda llaw, y galw. Rydym wedi gallu cydweddu pob gofyniad credadwy cadarn am yr arian hwn i fwrw ati ar y tomenni â blaenoriaeth. Rydym ni wedi eu cydweddu nhw. Bydd mwy i'w wneud, ond maen nhw i gyd yn geisiadau cadarn sydd wedi bod yn destun craffu manwl cyn i unrhyw arian gael ei ddyrannu iddynt.
Deputy First Minister, I can tell that this is not only foremost in your mind; I think it's in your heart as well, and that is coming across. I speak today for the communities of people who live beneath the Bedwas tip, in the literal shadow of our industrial past. For many, it's not a case of planning policy; it's a matter of daily anxiety. I also live in the mining village of Abertridwr. My family are steeped in the history of coal. My great-grandfather was killed in a mining disaster. A second cousin lost his life in the Windsor colliery in Abertridwr. I had a colliery waste tip at the very bottom of my garden, but it has now been landscaped and there's a school and housing estate there. But let's be clear: the current proposal for Bedwas is not a safety plan. Bedwas colliery, by the way, closed after the 1984 miners' strike. It never reopened. What's happening there, I believe, is mining by stealth, and communities either side of Bedwas mountain are actually living in fear, and that can't be right. I've got a lot to say, but I think I'd better move on—
Dirprwy Brif Weinidog, gallaf ddweud nad yw hyn yn flaenllaw yn eich meddwl yn unig; rwy'n credu ei fod yn eich calon chi hefyd, ac mae hynny'n dod drosodd. Rwy'n siarad heddiw ar ran y cymunedau o bobl sy'n byw o dan domen Bedwas, yng nghysgod llythrennol ein gorffennol diwydiannol. I lawer, nid yw'n achos o bolisi cynllunio; mae'n fater o bryder dyddiol. Rwyf hefyd yn byw ym mhentref glofaol Abertridwr. Mae fy nheulu yng nghlwm yn llwyr wrth hanes glo. Lladdwyd fy hen daid mewn trychineb mwyngloddio. Collodd gyfyrder i mi ei fywyd yng nglofa Windsor yn Abertridwr. Roedd gen i domen gwastraff pwll glo ar waelod fy ngardd, ond mae bellach wedi'i thirlunio ac mae ysgol ac ystad dai yno. Ond gadewch i ni fod yn glir: nid cynllun diogelwch yw'r cynnig presennol ar gyfer Bedwas. Caeodd pwll glo Bedwas, gyda llaw, ar ôl streic y glowyr ym 1984. Ni ailagorodd erioed. Yr hyn sy'n digwydd yno, rwy'n credu, yw mwyngloddio yn llechwraidd, ac mae cymunedau bob ochr i fynydd Bedwas mewn gwirionedd yn byw mewn ofn, ac ni all hynny fod yn iawn. Mae gen i lawer i'w ddweud, ond rwy'n credu y byddai'n well i mi symud ymlaen—
You've had your minute, so ask your question, please.
Rydych chi wedi cael eich munud, felly gofynnwch eich cwestiwn, os gwelwch yn dda.
We will continue, like you, to insist that the UK Government funds this work properly. The age of coal is over. Wales's future lies in clean energy.
The question, Deputy First Minister, is this: will you reiterate that the Government's coal policy protects against the Bedwas proposal, and prevents extraction under the guise of remediation—because that's what's frightened me—and will you ensure that remediation always means public safety, not private profit, and join us in demanding, still, that the UK Government meets its full financial obligation to the people of Wales? Diolch.
Byddwn yn parhau, fel chi, i fynnu bod Llywodraeth y DU yn ariannu'r gwaith hwn yn iawn. Mae oes glo drosodd. Mae dyfodol Cymru yn ymwneud ag ynni glân.
Y cwestiwn, Dirprwy Brif Weinidog, yw hyn: a wnewch chi ailadrodd bod polisi glo y Llywodraeth yn amddiffyn rhag cynnig Bedwas, ac yn atal echdynnu o dan yr esgus o adfer—oherwydd dyna sy'n fy nychryn i—ac a wnewch chi sicrhau bod adfer bob amser yn golygu diogelwch y cyhoedd, nid elw preifat, ac ymunwch â ni i fynnu, eto, bod Llywodraeth y DU yn bodloni ei rhwymedigaeth ariannol lawn i bobl Cymru? Diolch.
On the latter point, absolutely, definitely, Lindsay. I think the work, and our engagement with the UK Government, has been pivotal. They were ready to invest, but we needed to let them know how much we wanted for the next four years, how much can be done within the capacity that we have and the bids coming forward, and they've given us every penny piece that we asked for. And that is a stark contrast to what was going before. And there will be more as well, because we'll need to go back to them in subsequent years.
We've got a four-year programme now—£80 million, 400 sites, 10 local authorities. It's massive, and it's everything that those authorities said we need to do on the priority tips. There will be more to come. And bear in mind beyond this, because we've got 2,500 coal tips—. Not all of them will need massive work, by the way. But we need to get on with that. And then we need to look at the non-coal disused tips as well in other parts of Wales. So, there is going to be a long journey.
I don't want to go into detail on Bedwas. I know, from you and others, that there are different opinions within Bedwas as to whether the tips should be moved, remodelled—this, that and the other. I know that it's different communities with different, diverse opinions. But what I would say to you, like I would do as a local MS, is keep engaged with those communities, and keep engaged with the bodies as well, including the Mining Remediation Authority, NRW, and, of course, the local authority as well, as to what is in the best interests of the communities that you represent.
But certainly, as I said in response to an earlier question, under exceptional circumstances, there may well be—and I'm not referring to Bedwas now, to make crystal clear—circumstances where the current or new authority will say, 'Actually, it makes sense to go onto that tip and take some off, move some away' or whatever. Interestingly, with Tylorstown, that didn't happen at all. It's been remodelled entirely on site, and looking for future community use, including public access space as well. So, it's not always going to be the case, but I don't want to close the door entirely on any tip remediation by saying we will never move any coal off-site.
Ar y pwynt olaf, yn sicr, yn bendant, Lindsay. Rwy'n credu bod y gwaith, a'n hymgysylltiad â Llywodraeth y DU, wedi bod yn hollbwysig. Roedden nhw'n barod i fuddsoddi, ond roedd angen i ni roi gwybod iddyn nhw faint roedden ni eisiau ar gyfer y pedair blynedd nesaf, faint y gellir ei wneud o fewn y capasiti sydd gennym a'r cynigion sy'n dod ymlaen, ac maen nhw wedi rhoi pob pishyn ceiniog i ni y gwnaethom ofyn amdano. Ac mae hynny'n gyferbyniad llwyr â'r hyn oedd yn digwydd o'r blaen. A bydd mwy hefyd, oherwydd bydd angen i ni fynd yn ôl atyn nhw yn y blynyddoedd nesaf.
Mae gennym raglen bedair blynedd nawr—£80 miliwn, 400 o safleoedd, 10 awdurdod lleol. Mae'n enfawr, ac mae'n bopeth y dywedodd yr awdurdodau hynny y mae angen i ni ei wneud ar y tomenni â blaenoriaeth. Bydd mwy i ddod. A chofiwch y tu hwnt i hyn, oherwydd mae gennym 2,500 o domenni glo—. Ni fydd angen gwaith enfawr ar bob un ohonyn nhw, gyda llaw. Ond mae angen i ni fynd ymlaen â hynny. Ac yna mae angen i ni edrych ar y tomenni nas defnyddir nad ydynt yn rhai glo hefyd mewn rhannau eraill o Gymru. Felly, bydd taith hir.
Dydw i ddim eisiau mynd i fanylion ar Bedwas. Rwy'n gwybod, oddi wrthych chi ac eraill, fod amrywiaeth barn o fewn Bedwas o ran a ddylai'r tomenni gael eu symud, ailfodelu—hyn a'r llall. Rwy'n gwybod bod gwahanol gymunedau â barn wahanol, amrywiol. Ond yr hyn y byddwn i'n ei ddweud wrthych, fel y byddwn i'n ei wneud fel AS lleol, yw parhau i ymgysylltu â'r cymunedau hynny, a pharhau i ymgysylltu â'r cyrff hefyd, gan gynnwys yr Awdurdod Adfer Safleoedd Mwyngloddio, CNC, ac, wrth gwrs, yr awdurdod lleol hefyd, o ran yr hyn sydd er budd gorau'r cymunedau rydych chi'n eu cynrychioli.
Ond yn sicr, fel y dywedais i mewn ymateb i gwestiwn cynharach, o dan amgylchiadau eithriadol, efallai y bydd—ac nid wyf yn cyfeirio at Bedwas nawr, i fod yn hollol glir—amgylchiadau lle bydd yr awdurdod presennol neu'r awdurdod newydd yn dweud, 'Mewn gwirionedd, mae'n gwneud synnwyr mynd i'r domen honno a thynnu rhywfaint i ffwrdd, symud rhywfaint i ffwrdd' neu beth bynnag. Yn ddiddorol, gyda Tylorstown, ni ddigwyddodd hynny o gwbl. Mae wedi cael ei hailfodelu'n gyfan gwbl ar y safle, ac yn disgwyl defnydd cymunedol yn y dyfodol, gan gynnwys man mynediad cyhoeddus hefyd. Felly, nid yw bob amser yn mynd i fod yn wir, ond nid wyf am gau'r drws yn gyfan gwbl ar unrhyw waith adfer tomen trwy ddweud na fyddwn byth yn symud unrhyw lo oddi ar y safle.
Diolch, Dirprwy Brif Weinidog, am eich datganiad. Fel eraill, dwi'n credu mai deddfu ar y mater hwn yw un o gyflawniadau pwysicaf y Senedd hon. Mae'n dda gweld rhyw fath o gydweithio rhwng y Llywodraeth fan hyn a Llywodraeth San Steffan, er dwi'n credu y gallwn ni i gyd gytuno y byddai mwy eto yn dda iawn. Dwi'n croesawu'r cynnydd ariannol a'r cynllun grant, ond allwch chi gadarnhau faint o’r £80 miliwn fydd yn cael ei wario yn y flwyddyn 2026-27?
Dwi'n croesawu'r swyddi newydd, ond mae dau gonsérn gen i. Yn gyntaf, yn ystod y broses ddeddfwriaethol, fe wnaeth awdurdodau lleol fynegi pryder efallai y byddai pobl yn gadael yr awdurdodau lleol i weithio yn yr awdurdod newydd. A ydy'r awdurdodau lleol yn cydweithio â'r awdurdod tomenni i sicrhau nad ydy swyddi da yn cael eu colli o'r awdurdodau lleol, a bod y swyddi a'r prentisiaethau yma, a'r swyddi sy'n cael eu gwneud yn rhan o'r awdurdod tomenni glo, yn cael eu gweld fel pecyn ehangach, hirdymor yn y Cymoedd, nid rhywbeth tymor byr yn unig? Diolch yn fawr.
Thank you, Deputy First Minister, for your statement. Like others, I believe that legislating on this issue is one of this Senedd's most important contributions. It's good to see collaboration between the Government here and the Government in Westminster, although yet more would be very beneficial indeed. I welcome the financial increase in funding and also the grant funding, but can you confirm how much of the £80 million will be spent in the year 2026-27?
I do welcome the new jobs, but I have two concerns. First of all, during the legislative process, local authorities expressed concerns that perhaps people would leave the local authorities to work for the new authority. Are the local authorities working with the disused tips authority to ensure that good jobs aren't lost from local authorities, and that these jobs and apprenticeships, and the jobs that are to be part of the disused tips authority, are seen as a broader, long-term package in the Valleys, rather than being a short-term fix only? Thank you very much.
Thank you so much for that, and, again, thank you for your support for this. I think this is one of the finest pieces of legislation this Senedd has passed. We've passed many good bits of legislation, but this is a generational change for those communities who have been dealing with this legacy. This shows, I think, that the powers of devolution mean that we can do something different and we can be really on people's side. Power close to people means we make the right decisions.
To deal with the skills gap, this was raised a lot as we were taking the Bill through committee, and it is a real issue, in two particular areas, interestingly, within my portfolio. One is this piece about coal tip remediation, and so on, and restoration, and the other one is in floods as well. They have similar parameters, because you have contractors, local authorities, NRW, and, in this situation, a new authority we're creating, which all will need good expertise. We're dealing with this because of a recognition of the skills gap—the capacity gap within skills in this area.
I'm pleased to report that we've continued to identify new opportunities that would allow local government partners and others to gain skilled workers, both from within the UK and Wales, and training up and upskilling people, including within colleges and schools, but, also, internationally. For example, we have a pilot environmental engineering placement scheme being run now by the Welsh Local Government Association. It's funded by the Welsh Government; it started this year. We have six placements already provided through that in local authorities. They're offering both expertise and training within flood risk management and mines remediation work. This is the start of a pipeline of people coming through local authorities into the profession. It has exceeded capacity already—there were many more who wanted to be part of it. So, that's part of the work we're doing.
We're also using a well-established scheme on the other side of it that they've trialled in Scotland, identifying—. Because some of these are really highly paid, highly skilled, sometimes quite rare experience and knowledge—. So, you need to go out to the international market as well. We're using that model that I mentioned previously in committee, and we're attracting talent through there. But the crux of this surely has to be actually developing, for most of this work, our own talent in Wales, because that's where we want the wealth that was taken out of this—. Let's put the wealth back in there. Let's create these new jobs, high-earning capacity here, as well as drawing in international expertise as well.
Diolch yn fawr am hynna, ac, unwaith eto, diolch am eich cefnogaeth i hyn. Rwy'n credu mai hwn yw un o'r darnau gorau o ddeddfwriaeth y mae'r Senedd hon wedi'i basio. Rydym wedi pasio llawer o ddarnau da o ddeddfwriaeth, ond mae hwn yn newid dros genedlaethau i'r cymunedau hynny sydd wedi bod yn ymdrin â'r gwaddol hwn. Mae hyn yn dangos, rwy'n credu, bod pwerau datganoli yn golygu y gallwn wneud rhywbeth gwahanol a gallwn fod ar ochr pobl mewn gwirionedd. Mae pŵer yn agos at y bobl yn golygu ein bod ni'n gwneud y penderfyniadau cywir.
Er mwyn ymdrin â'r bwlch sgiliau, codwyd hyn lawer wrth i ni fynd â'r Bil drwy'r pwyllgor, ac mae'n fater go iawn, mewn dau faes penodol, yn ddiddorol, o fewn fy mhortffolio. Un yw'r darn hwn am adfer tomenni glo, ac ati, ac mae'r llall o ran llifogydd hefyd. Mae ganddyn nhw baramedrau tebyg, oherwydd mae gennych gontractwyr, awdurdodau lleol, CNC, ac, yn y sefyllfa hon, awdurdod newydd rydym ni'n ei greu, y bydd angen arbenigedd da ar bob un ohonynt. Rydym yn ymdrin â hyn oherwydd cydnabyddiaeth o'r bwlch sgiliau—y bwlch capasiti o fewn sgiliau yn y maes hwn.
Rwy'n falch o adrodd ein bod wedi parhau i nodi cyfleoedd newydd a fyddai'n caniatáu i bartneriaid llywodraeth leol ac eraill gael gafael ar weithwyr medrus, o fewn y DU a Chymru, a hyfforddi ac uwchsgilio pobl, gan gynnwys o fewn colegau ac ysgolion, ond hefyd yn rhyngwladol. Er enghraifft, mae gennym gynllun treialu lleoliad peirianneg amgylcheddol sy'n cael ei redeg nawr gan Gymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Mae'n cael ei ariannu gan Lywodraeth Cymru; dechreuodd eleni. Mae gennym chwe lleoliad eisoes wedi'u darparu trwy hynny mewn awdurdodau lleol. Maent yn cynnig arbenigedd a hyfforddiant o fewn maes rheoli perygl llifogydd a gwaith adfer mwyngloddiau. Dyma gychwyn ffrwd o bobl sy'n dod trwy awdurdodau lleol i'r proffesiwn. Mae wedi mynd tu hwnt i'r capasiti eisoes—roedd llawer mwy eisiau bod yn rhan ohono. Felly, mae hynny'n rhan o'r gwaith rydym ni'n ei wneud.
Rydym hefyd yn defnyddio cynllun sefydledig ar yr ochr arall iddo y maen nhw wedi'i dreialu yn yr Alban, gan nodi—. Oherwydd bod rhai o'r rhain yn rhai â chyflog uchel, medrus iawn, weithiau profiad a gwybodaeth eithaf prin—. Felly, mae angen i chi fynd allan i'r farchnad ryngwladol hefyd. Rydym ni'n defnyddio'r model hwnnw y soniais amdano o'r blaen yn y pwyllgor, ac rydym ni'n denu talent drwy hwnnw. Ond mae'n siŵr mai craidd hyn yw bod rhaid datblygu, ar gyfer y rhan fwyaf o'r gwaith hwn, ein talent ein hunain yng Nghymru, oherwydd dyna lle rydym ni eisiau gweld y cyfoeth a gymerwyd allan o hyn—. Gadewch i ni roi'r cyfoeth yn ôl yno. Gadewch i ni greu'r swyddi newydd hyn, capasiti enillion uchel yma, yn ogystal â thynnu arbenigedd rhyngwladol hefyd.
Ac yn olaf, Heledd Fychan.
And finally, Heledd Fychan.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Dwi'n cefnogi'r pwyntiau olaf yna yn llwyr. Yn amlwg, o ran rheoli llifogydd, diogelwch cymunedau, yn sicr, mae'r rheini yn flaenoriaeth. Ond ro'n i'n falch o'ch clywed chi'n sôn ynglŷn â bioamrywiaeth yn gynharach, oherwydd mae'r rhain wedi dod yn hafnau unigryw ar gyfer bioamrywiaeth dros y degawdau. Enghraifft o hyn ydy tomenni glofa'r Cwm, yn y Beddau, sydd wedi ei ddisgrifio fel un o'r safleoedd bywyd gwyllt mwyaf nodedig yng Nghymoedd de Cymru. Mae Glo i Natur yn gweithio'n galed i geisio cynnal y cyfoeth o fioamrywiaeth ar y safle, sy'n cynnwys dros 600 o rywogaethau infertebratau, a thros 50 o rywogaethau gwenyn a phryfed peillio prin. Mae hyd yn oed sôn am ddarganfod millipede sydd wedi ei enwi'n 'Beddau beast' ar y safle. Felly, mae yna gyfleodd anhygoel fan hyn hefyd o ran newid hinsawdd a datrysiadau o ran rhai o'r heriau rydyn ni'n eu hwynebu. Felly, a gaf i ofyn, Ysgrifennydd Cabinet, sut ydych chi'n sicrhau'r cydbwysedd hwnnw rhwng sicrhau'r gorau i'n cymunedau ni a'u diogelwch nhw, ond hefyd y manteision sy'n dod o'r tomenni glo hyn, sydd efallai ddim yn straeon mae pobl yn ymwybodol ohonyn nhw?
Thank you, Dirprwy Lywydd. I support those final points entirely. Clearly, in terms of flood management, the safety of communities, they are certainly priorities. But I was pleased to hear you mention biodiversity earlier too, because these have become unique havens for biodiversity over the decades. An example of this is the Cwm colliery, in Beddau, which is described as one of the most notable wildlife sites in the south Wales Valleys. Glo i Natur is working hard to try to keep that biodiversity on the site, which includes over 600 invertebrate species, and over 50 bee species and rare pollinators. There is even talk about finding a millipede, which has been named the 'Beddau beast', on the site. So, there are incredible opportunities here in terms of climate change and how we can find solutions to some of the challenges that we face. Can I ask, Cabinet Secretary, how are you ensuring that right balance between ensuring the best for our communities and their safety, but also taking advantage of the benefits that come from these coal tips, which perhaps aren't stories that people are necessarily aware of?
Entirely. That last point is so important, because we want to do this with the communities, with what they want from these sites, not to the communities. I think that community engagement piece I described earlier as part of the solution of what should be there for the after-use of the site is really important. The primary thing, of course, is, particularly for the higher category tips, making them safe, for the community's welfare. But even in doing that, we could also get multiple benefits. It could be access, it could be biodiversity, it could be nature restoration.
We're very aware now that there are extensive and increasing volumes of academic expertise being applied to the rich biodiversity of former coal tip sites. We have in my area, in some ways, a precursor of what we're now talking about. We had many collieries up and down the Llynfi valley. A lot of the middle to upper area now is what is called Ysbryd y Llynfi woodland. We have woodland restoration, community orchards, but also biodiversity-rich areas, part of it through nature restoring itself, being allowed to do its own thing. But communities have to be the heart of this.
When I was up in Torfaen last week, visiting the area there that is one of the recipients of the massive £80 million funding that we're talking about, because there was extensive water discharge off a flat plateau and then falling down the valley, part of the design there with the community was a big attenuation pond. What does an attenuation pond look like? It looks like a pond, and you can, around that, actually enrich the biodiversity and have people walking their dogs and pushing their pushchairs and so on. So, doing this with communities for that after benefit is crucially important. Let's not leave them as sterile areas, let's actually develop these as community assets as well, where it's appropriate, on a site-by-site basis.
Yn hollol. Mae'r pwynt olaf hwnnw mor bwysig, oherwydd rydyn ni eisiau gwneud hyn gyda'r cymunedau, gyda'r hyn maen nhw eisiau ei weld o'r safleoedd hyn, nid i'r cymunedau. Rwy'n credu bod y gwaith ymgysylltu â'r gymuned y gwnes i ei ddisgrifio'n gynharach fel rhan o'r ateb i'r hyn a ddylai fod yno ar gyfer defnyddio'r safle wedyn yn bwysig iawn. Y prif beth, wrth gwrs, yn enwedig ar gyfer y tomenni categori uwch, yw eu gwneud yn ddiogel, er lles y gymuned. Ond hyd yn oed wrth wneud hynny, gall fod nifer o fanteision hefyd. Gallai fod yn fynediad, gallai fod yn fioamrywiaeth, gallai fod yn adfer natur.
Rydyn ni'n ymwybodol iawn nawr bod llawer iawn o arbenigedd academaidd, a mwyfwy ohono, yn cael ei gymhwyso at fioamrywiaeth gyfoethog hen safleoedd tomenni glo. Yn fy ardal i mae gennym ni, mewn rhai ffyrdd, ragflaenydd yr hyn yr ydyn ni'n siarad amdano nawr. Roedd gennym ni lawer o byllau glo i fyny ac i lawr cwm Llynfi. Erbyn hyn, yr enw ar lawer o'r ardal ganol ac uchaf yw coetir Ysbryd y Llynfi. Mae gennym ni goetiroedd yn cael eu hadfer, perllannau cymunedol, ond hefyd ardaloedd sy'n gyfoethog o ran bioamrywiaeth, rhan ohono trwy natur yn adfer ei hun, yn cael rhwydd hynt i ddilyn ei thrywydd ei hun. Ond mae'n rhaid i gymunedau fod yn ganolog i hyn.
Pan oeddwn i i fyny yn Nhorfaen yr wythnos diwethaf, yn ymweld â'r ardal yno sy'n un o'r rhai sydd wedi cael y swm enfawr o £80 miliwn yr ydyn ni'n sôn amdano, oherwydd roedd llawer o ddŵr yn gollwng oddi ar wastadedd ac yna'n disgyn i lawr y dyffryn, rhan o'r cynllun yno gyda'r gymuned oedd pwll arafu mawr. Sut olwg sydd ar bwll arafu? Mae'n edrych fel pwll, a gallwch chi, o gwmpas hynny, gyfoethogi'r fioamrywiaeth, a chael pobl yn cerdded eu cŵn ac yn gwthio eu cadeiriau gwthio ac yn y blaen. Felly, mae gwneud hyn gyda chymunedau er mwyn cael y budd sy'n deillio ohono yn hanfodol bwysig. Gadewch i ni beidio â'u gadael fel ardaloedd diffrwyth, gadewch i ni ddatblygu'r rhain fel asedau cymunedol hefyd, lle mae'n briodol, fesul safle.
Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet.
Thank you, Cabinet Secretary.
Eitem 4 yw'r datganiad gan y Gweinidog Iechyd Meddwl a Llesiant: hybiau iechyd menywod. Galwaf ar y Gweinidog i wneud y datganiad. Sarah Murphy.
Item 4 is a statement by the Minister for Mental Health and Well-being: women's health hubs. I call on the Minister to make the statement. Sarah Murphy.
Prynhawn da. Diolch, Dirprwy Lywydd. Last month, we marked the first anniversary of the women's health plan. The plan, which was developed by the NHS and is being implemented by the NHS, is a real catalyst for change. It is an opportunity to close the gender equality gap that exists and persists in modern medicine, to properly address women's health needs and to design services that respond to our unique symptoms and needs and really listen to them.
Members will know that this plan was founded on women's experiences of healthcare in Wales and what really matters to them. That solid foundation has created over 60 short, medium, and long-term actions for improvement. Over the course of 12 months, a third of those actions are already under way, with work as diverse as new training for GPs and other healthcare professionals and preventing violence against women. At the beginning of December, I had the privilege of launching the new school learning materials for the Cardiff and Vale University Health Board youth health forum. These will support young people and school nurses to talk about a wide range of conditions that affect women and girls. They were developed in collaboration with school nurses and young people, ensuring that the materials work for them.
To mark the first anniversary of the plan, the First Minister and I then attended the launch of Women's Health Research Wales. This is more than a research initiative. It is really a statement of intent by this Welsh Labour Government to tackle the entrenched health inequalities that have affected women and girls for far too long. The First Minister has been a real champion for the research into women's health. The Welsh Government, through Health and Care Research Wales, has provided £3 million for the research centre. We are also funding innovation in women's health through the women's health challenge. These are real-world demonstrations of ways to improve outcomes for women and girls. The four projects are testing app-based cognitive behavioural therapy as part of menopause care, self-management for pelvic health, a digital health and well-being suite with virtual reality to support pain relief, and a diagnostic test to improve antenatal screening for infection.
Today, Dirprwy Lywydd, I want to focus on one of our key commitments: the creation of a pathfinder women's health hub in each and every single health board area by March 2026. The hubs were conceived to improve women’s access to and experience of care for a range of common conditions. I’m really pleased to announce that this week marks the beginning of the delivery of services through the hubs.
I will be visiting a women’s health physiotherapy education session, held in a local community hub in Swansea Bay University Health Board on Thursday. This is a new service and forms part of its pathfinder women’s health hub. By the beginning of March, all pathfinder hubs will be delivering services to women across Wales. I really hope to be able to visit many of these and meet the clinicians providing the new services and some of the women using the new hubs as well.
Now, 'hub' is an umbrella term that describes an holistic approach to the delivery of women’s healthcare, bringing together healthcare professionals and local stakeholders to provide that integrated women’s health service, acting as an interface between primary and secondary care settings. There is no one-size-fits-all approach in hubs in Wales. Some will be traditional face-to-face services, others may be accessed initially virtually. Some will be delivered in community settings by the GPs, others by nurses and other clinicians, and sometimes in a hospital setting.
All the pathfinder hubs must adhere to a set of core values or guiding principles, and each health board has worked with their local population to design their pathfinder hub to respond to local needs. This flexibility means that hubs will look different in each area, but all will be delivering to an agreed implementation guide. It is essential that women can access the same standard of care, even if it's being delivered differently in different health boards. Three priority service areas have been agreed for the pathfinder hubs this year: menstrual health, contraception and menopause. In addition to the reconfiguration and delivery of services, significant work has been done to prepare for their introduction. Health boards have undertaken needs assessments and waiting list reviews to determine how best to target hub services. We will evaluate these pathfinder hubs so we know how the model can be developed and rolled out further.
Progress has also been made in upskilling the NHS workforce in women’s health. The primary care academy has been working in health boards to provide training. Across all health board areas, staff are being trained in areas such as menopause, sexual health and long-acting reversible contraception fitting. Health Education and Improvement Wales is also developing training, which will be accessible to all NHS staff, about a range of specific conditions, including endometriosis, from March.
While our commitment was for health boards to deliver pathfinder health hubs, I also want to share with you the work Velindre University NHS Trust has undertaken. Velindre Cancer Centre has introduced a nurse-led, follow-up clinic to identify and support women who are experiencing premature menopause as a result of cancer treatment. This will be further developed through the hub model.
I want to acknowledge the commitment and energy of the NHS and the women’s health network and the commitment of the Fair Treatment for the Women of Wales over the course of the last 12 months. This week we are taking another step forward in improving women’s healthcare, as well as their experience of accessing that care. We are building a healthcare service that will meet the needs of women and girls. Diolch yn fawr.
Prynhawn da. Diolch, Dirprwy Lywydd. Fis diwethaf, fe wnaethon ni nodi blwyddyn ers sefydlu'r cynllun iechyd menywod. Mae'r cynllun, a ddatblygwyd gan y GIG ac sy'n cael ei weithredu gan y GIG, yn gatalydd gwirioneddol ar gyfer newid. Mae'n gyfle i gau'r bwlch cydraddoldeb rhwng y rhywiau sy'n bodoli ac sy'n parhau ym meddygaeth fodern, i ymdrin ag anghenion iechyd menywod yn briodol ac i gynllunio gwasanaethau sy'n ymateb i'n symptomau a'n hanghenion unigryw ac i wrando arnyn nhw.
Bydd yr aelodau'n gwybod bod y cynllun hwn wedi'i seilio ar brofiadau menywod o ofal iechyd yng Nghymru, a'r hyn sydd wir yn bwysig iddyn nhw. Mae'r sylfaen gadarn honno wedi creu dros 60 o gamau gweithredu byrdymor, tymor canolig a hirdymor ar gyfer gwella. Dros gyfnod o 12 mis, mae traean o'r camau gweithredu hynny eisoes ar y gweill, gyda gwaith mor amrywiol â hyfforddiant newydd i feddygon teulu a gweithwyr gofal iechyd proffesiynol eraill ac atal trais yn erbyn menywod. Ar ddechrau mis Rhagfyr, fe ges i'r fraint o lansio'r deunyddiau dysgu newydd i ysgolion ar gyfer fforwm iechyd ieuenctid Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro. Bydd y rhain yn cefnogi pobl ifanc a nyrsys ysgol i siarad am amrywiaeth eang o gyflyrau sy'n effeithio ar fenywod a merched. Cawson nhw eu datblygu ar y cyd â nyrsys ysgol a phobl ifanc, gan sicrhau bod y deunyddiau'n gweithio iddyn nhw.
I nodi blwyddyn ers sefydlu'r cynllun, aeth y Prif Weinidog a minnau i ddigwyddiad lansio Ymchwil Iechyd Menywod Cymru. Mae hon yn fwy na menter ymchwil. Mae hi wir yn ddatganiad o fwriad gan y Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru i ymdrin â'r anghydraddoldebau iechyd hirsefydlog sydd wedi effeithio ar fenywod a merched ers llawer rhy hir. Mae'r Prif Weinidog wedi bod yn hyrwyddwr dros ymchwil i iechyd menywod. Mae Llywodraeth Cymru, drwy Ymchwil Iechyd a Gofal Cymru, wedi rhoi £3 miliwn i'r ganolfan ymchwil. Rydyn ni hefyd yn ariannu arloesedd ym maes iechyd menywod drwy'r her iechyd menywod. Mae'r rhain yn dangos sut y gellir gwella canlyniadau i fenywod a merched yn y byd go iawn. Mae'r pedwar prosiect yn profi therapi ymddygiad gwybyddol wedi'i seilio ar ap fel rhan o ofal menopos, hunanreoli ar gyfer iechyd y pelfis, ystafell iechyd a lles digidol gyda realiti rhithwir i gefnogi lleddfu poen, a phrawf diagnostig i wella sgrinio cynenedigol ar gyfer heintiau.
Heddiw, Dirprwy Lywydd, rwyf eisiau canolbwyntio ar un o'n hymrwymiadau allweddol: creu hyb braenaru iechyd menywod ym mhob ardal bwrdd iechyd erbyn mis Mawrth 2026. Cafodd yr hybiau eu cynllunio i wella mynediad menywod at ofal a'u profiad o ofal ar gyfer amrywiaeth o gyflyrau cyffredin. Rwy'n falch iawn o gyhoeddi y bydd gwasanaethau yn dechrau cael eu darparu trwy'r hybiau yr wythnos hon.
Fe fyddaf yn ymweld â sesiwn addysg ffisiotherapi iechyd menywod, a fydd yn cael ei chynnal mewn hyb cymunedol lleol ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe ddydd Iau. Mae hwn yn wasanaeth newydd ac mae'n rhan o'i hyb braenaru iechyd menywod. Erbyn dechrau mis Mawrth, bydd pob hyb braenaru yn darparu gwasanaethau i fenywod ledled Cymru. Rwy'n gobeithio gallu ymweld â llawer o'r rhain a chwrdd â'r clinigwyr a fydd yn darparu'r gwasanaethau newydd a rhai o'r menywod a fydd yn defnyddio'r hybiau newydd hefyd.
Nawr, mae 'hyb' yn derm ymbarél sy'n disgrifio ymagwedd gyfannol at ddarparu gofal iechyd i fenywod, gan ddod â gweithwyr gofal iechyd proffesiynol a rhanddeiliaid lleol ynghyd i ddarparu'r gwasanaeth iechyd integredig hwnnw i fenywod, gan weithredu fel rhyngwyneb rhwng lleoliadau gofal sylfaenol ac eilaidd. Nid oes un dull sy'n addas i bawb mewn hybiau yng Nghymru. Bydd rhai yn wasanaethau wyneb yn wyneb traddodiadol, bydd rhai ohonynt efallai yn wasanaethau rhithwir i ddechrau. Bydd rhai yn cael eu cyflwyno mewn lleoliadau cymunedol gan y meddygon teulu, eraill gan nyrsys a chlinigwyr eraill, ac weithiau mewn lleoliad ysbyty.
Rhaid i bob hyb braenaru gadw at gyfres o werthoedd craidd neu egwyddorion arweiniol, ac mae pob bwrdd iechyd wedi gweithio gyda'u poblogaeth leol i ddylunio ei hyb braenaru i ymateb i anghenion lleol. Mae'r hyblygrwydd hwn yn golygu y bydd hybiau'n edrych yn wahanol ym mhob ardal, ond bydd pob un ohonyn nhw'n cynnig darpariaeth yn unol â chanllawiau gweithredu y cytunwyd arnynt. Mae'n hanfodol bod menywod yn gallu cael mynediad at yr un safon o ofal, hyd yn oed os yw'n cael ei ddarparu'n wahanol mewn gwahanol fyrddau iechyd. Mae tri maes gwasanaeth â blaenoriaeth wedi'u cytuno ar gyfer yr hybiau braenaru eleni: iechyd mislif, atal cenhedlu a menopos. Yn ogystal ag ad-drefnu a darparu gwasanaethau, mae gwaith sylweddol wedi'i wneud i baratoi ar gyfer eu cyflwyno. Mae byrddau iechyd wedi cynnal asesiadau o anghenion ac adolygiadau o restrau aros i benderfynu ar y ffordd orau o dargedu gwasanaethau yn yr hyb. Byddwn ni'n gwerthuso'r hybiau braenaru hyn er mwyn i ni wybod sut y gellir datblygu'r model a'i gyflwyno ymhellach.
Mae cynnydd hefyd wedi'i wneud o ran uwchsgilio gweithlu'r GIG ym maes iechyd menywod. Mae'r academi gofal sylfaenol wedi bod yn gweithio mewn byrddau iechyd i ddarparu hyfforddiant. Ar draws pob ardal bwrdd iechyd, mae staff yn cael eu hyfforddi mewn meysydd fel menopos, iechyd rhywiol a gosod dulliau atal cenhedlu gwrthdroadwy hirdymor. Mae Addysg a Gwella Iechyd Cymru hefyd yn datblygu hyfforddiant, a fydd ar gael i bob aelod o staff y GIG, am amrywiaeth o gyflyrau penodol, gan gynnwys endometriosis, o fis Mawrth ymlaen.
Er mai ein hymrwymiad oedd i fyrddau iechyd ddarparu hybiau iechyd braenaru, rwyf hefyd eisiau rhannu gyda chi y gwaith y mae Ymddiriedolaeth GIG Prifysgol Felindre wedi'i wneud. Mae Canolfan Ganser Felindre wedi cyflwyno clinig dilynol dan arweiniad nyrsys i nodi a chefnogi menywod sy'n profi menopos cynamserol o ganlyniad i driniaeth canser. Bydd hyn yn cael ei ddatblygu ymhellach trwy'r model hybiau.
Rwyf eisiau cydnabod ymrwymiad ac egni'r GIG a'r rhwydwaith iechyd menywod ac ymrwymiad Triniaeth Deg i Fenywod Cymru dros y 12 mis diwethaf. Yr wythnos hon, rydyn ni'n cymryd cam arall ymlaen i wella gofal iechyd menywod, yn ogystal â'u profiad o gael mynediad at y gofal hwnnw. Rydyn ni'n datblygu gwasanaeth gofal iechyd a fydd yn diwallu anghenion menywod a merched. Diolch yn fawr.
Thank you for your statement today, Minister. Overall, I have been very supportive of the introduction of women's health hubs as a way of ensuring that women's health conditions are taken seriously and that every woman can receive the help that she needs throughout her life. I'm also proud to say that the women's health hubs in England were brought in under the previous Conservative Government, and I'm glad that the Welsh Government here in Wales is now following suit.
The ability of women's health hubs to act as a community centre, sharing specialist and holistic support, will no doubt be crucial for many women in all corners of Wales. The figures from England on women's health hubs also show that they have far-reaching benefits for both patients and staff, highlighting that for every £1 spent on implementing a primary care network-sized hub, which covers between 30,000 to 50,000 women, £5 worth of benefits are created.
However, I'm sure you'll appreciate that I, alongside many other Members in this Chamber, will be following the development closely, as we don't want women's health hubs to be another Labour health failure, and we want them to be a permanent fixture and a successful fixture for everyone involved. We also want the health hubs to be successful in reducing the inequitable waits Welsh women face for the treatment of, for example, endometriosis, which stands at a staggering 10 years, Minister.
I had the pleasure of sponsoring the south Wales menopause community manifesto last week, so there are some specific points I'd like to raise with you here today in the Chamber. As I'm sure you'll appreciate, women make up 51 per cent of the population of Wales, with 220,000 of menopausal age starting to go through this phase in their lives at present. It is said that 80 per cent of women going through the menopause experience symptoms, with 25 per cent explaining that these symptoms are severe or debilitating. However, just one in 10 in south Wales report that they were referred to a menopause specialist by their GP. Nearly one in two women have gone back repeatedly to their GP before they have access to any effective treatment. Although the women's health hubs are also designed to support menopause, how can you specifically ensure that each woman coming through those doors can receive specialist help for their symptoms, changes in lifestyle or advice on approaching their employer? Would you therefore consider introducing a menopause well-being centre as well, Minister? I'd really love to know your views on that.
Quoting from the South Wales Menopause Community, they say, and I quote:
'Unlike the proposed Women’s Health Hubs, this initiative offers a significantly broader scope, establishing an evidence-based, blended medical and holistic care pathway centred on informed choice and personalised support.'
End quote. I'd like to know, will the women's healthcare centres also signpost women to accredited menopause services? Additionally, in terms of more marginalised groups of women and communities, which are harder to reach, how are the health hubs going to be promoted as a whole? I note that you said the following in a response to Cefin Campbell MS last September, and I quote again, that
'each women’s health hub will need to respond to the particular needs of the women in that health board, and particularly marginalised groups of women.'
End quote. I'm sure you'll appreciate that more women will feel comfortable speaking in their own language about women's health conditions. So, are the health hubs also going to cover signposting in various different languages? And what extra efforts are you personally going to be making to ensure that these communities are reached as well?
In your statement, Minister, you say that a pathfinder women's health hub will be placed in each health board by March this year. Are you confident that you're going to actually hit that deadline? Because, Minister, you also refer to new school learning material being launched within the Cardiff and Vale University Health Board. So, will Wales's other health boards be getting the same? If so, when? I'd really like to know that as well.
And finally, Minister, you know my position on including female cancers in the women's health plan. Last week the Petitions Committee heard from Breast Cancer Now that nearly a third—30.5 per cent of Welsh women—missed their screening appointments in 2022-23 alone. That's far below the 80 per cent target for screening. And had this target been met, nearly 16,000 more women in Wales would have been screened. Now, Public Health Wales's report into breast screening services in 2023-24 also highlighted that there is significant regional variation in breast screening coverage, ranging from a dire 43.5 per cent in Cardiff and Vale University Health Board to 49.1 per cent in the Aneurin Bevan health board, to 60.5 per cent in Betsi Cadwaladr University Health Board and 71.9 per cent in Powys Teaching Health Board. Given these shocking statistics, Minister, will you now reconsider and include female cancers in the women's health plan before it's too late? Thank you.
Diolch am eich datganiad heddiw, Gweinidog. Rwyf wedi bod yn gefnogol iawn, ar y cyfan, i gyflwyno hybiau iechyd menywod fel ffordd o sicrhau bod cyflyrau iechyd menywod yn cael eu cymryd o ddifrif ac y gall pob menyw gael yr help sydd ei angen arni trwy gydol ei hoes. Rwy'n falch hefyd o ddweud bod yr hybiau iechyd menywod yn Lloegr wedi cael eu cyflwyno o dan y Llywodraeth Geidwadol flaenorol, ac rwy'n falch bod Llywodraeth Cymru yma yng Nghymru yn dilyn ei hesiampl nawr.
Does dim dwywaith y bydd gallu hybiau iechyd menywod i weithredu fel canolfan gymunedol, gan rannu cymorth arbenigol a chyfannol, yn hanfodol i lawer o fenywod ym mhob cwr o Gymru. Mae'r ffigurau o Loegr ar hybiau iechyd menywod hefyd yn dangos bod ganddyn nhw fanteision pellgyrhaeddol i gleifion a staff, gan nodi bod gwerth £5 o fuddion yn cael eu creu am bob £1 sy'n cael ei gwario ar weithredu hyb maint rhwydwaith gofal sylfaenol, sy'n cwmpasu rhwng 30,000 a 50,000 o fenywod.
Fodd bynnag, rwy'n siŵr y byddwch chi'n gwerthfawrogi y byddaf i, ynghyd â llawer o Aelodau eraill yn y Siambr hon, yn dilyn y datblygiad yn agos, gan nad ydyn ni eisiau i hybiau iechyd menywod fod yn fethiant arall i Lafur ym maes iechyd, ac rydyn ni eisiau iddyn nhw fod yn barhaol ac yn lwyddiannus i bawb dan sylw. Rydyn ni hefyd eisiau i'r hybiau iechyd fod yn llwyddiannus wrth leihau'r cyfnodau aros annheg y mae menywod Cymru yn eu hwynebu i gael triniaeth, er enghraifft, ar gyfer endometriosis, sy'n gyfnod syfrdanol o 10 mlynedd, Gweinidog.
Fe ges i'r pleser o noddi maniffesto cymunedol menopos de Cymru yr wythnos diwethaf, felly mae rhai pwyntiau penodol yr hoffwn eu codi gyda chi yma heddiw yn y Siambr. Fel rwy'n siŵr y byddwch chi'n ei werthfawrogi, mae menywod yn cyfrif am 51 y cant o boblogaeth Cymru, gyda 220,000 o fenywod o oedran menopos yn dechrau mynd trwy'r cyfnod hwn yn eu bywydau ar hyn o bryd. Dywedir bod 80 y cant o fenywod sy'n mynd trwy'r menopos yn profi symptomau, gyda 25 y cant yn esbonio bod y symptomau hyn yn ddifrifol neu'n wanychol. Fodd bynnag, dim ond un o bob 10 yn ne Cymru sy'n dweud eu bod wedi cael eu cyfeirio at arbenigwr menopos gan eu meddyg teulu. Mae bron i un o bob dwy fenyw wedi mynd yn ôl dro ar ôl tro at eu meddyg teulu cyn iddyn nhw gael mynediad at unrhyw driniaeth effeithiol. Er bod yr hybiau iechyd menywod wedi'u cynllunio i gefnogi'r menopos hefyd, sut allwch chi sicrhau'n benodol y gall pob menyw sy'n dod trwy'r drysau hynny gael cymorth arbenigol ar gyfer ei symptomau, newidiadau o ran ffordd o fyw neu gyngor ar fynd at ei chyflogwr? A fyddech chi felly yn ystyried cyflwyno canolfan llesiant menopos hefyd, Gweinidog? Byddwn wrth fy modd yn cael gwybod eich barn ar hynny.
Gan ddyfynnu o Gymuned Menopos De Cymru, maen nhw'n dweud, ac rwy'n dyfynnu:
'Yn wahanol i'r Hybiau Iechyd Menywod arfaethedig, mae'r fenter hon yn cynnig cwmpas ehangach o lawer, gan sefydlu llwybr gofal meddygol a chyfannol cyfunol yn seiliedig ar dystiolaeth sy'n canolbwyntio ar ddewis gwybodus a chymorth wedi'i bersonoli.'
Diwedd y dyfyniad. Hoffwn i wybod, a fydd y canolfannau gofal iechyd menywod yn cyfeirio menywod at wasanaethau menopos achrededig hefyd? Yn ogystal, o ran grwpiau mwy ymylol o fenywod a chymunedau, sy'n anoddach eu cyrraedd, sut mae'r hybiau iechyd yn mynd i gael eu hyrwyddo yn eu cyfanrwydd? Rwy'n nodi eich bod chi wedi dweud y canlynol mewn ymateb i Cefin Campbell AS fis Medi diwethaf, ac rwy'n dyfynnu eto,
'bydd angen i bob un o'r hybiau iechyd menywod ymateb i anghenion penodol y menywod yn y bwrdd iechyd hwnnw, ac yn enwedig grwpiau ymylol o fenywod.'
Diwedd y dyfyniad. Rwy'n siŵr y byddwch chi'n gwerthfawrogi y bydd mwy o fenywod yn teimlo'n gyfforddus yn siarad am gyflyrau iechyd menywod yn eu hiaith eu hunain. Felly, a yw'r hybiau iechyd hefyd yn mynd i gynnwys arwyddion mewn gwahanol ieithoedd? A pha ymdrechion ychwanegol ydych chi'n mynd i'w gwneud yn bersonol i sicrhau ein bod yn cyrraedd y cymunedau hyn hefyd?
Yn eich datganiad, Gweinidog, rydych chi'n dweud y bydd yna hyb braenaru iechyd menywod ym mhob bwrdd iechyd erbyn mis Mawrth eleni. Ydych chi'n hyderus eich bod chi'n mynd i gadw at hynny? Oherwydd, Gweinidog, rydych chi hefyd yn cyfeirio at ddeunydd dysgu newydd i ysgolion sy'n cael ei lansio ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro. Felly, a fydd byrddau iechyd eraill Cymru yn cael yr un peth? Os felly, pryd? Hoffwn i wybod hynny hefyd.
Ac yn olaf, Gweinidog, rydych chi'n gwybod fy safbwynt ar gynnwys mathau o ganser sy'n effeithio ar fenywod yn y cynllun iechyd menywod. Yr wythnos diwethaf, clywodd y Pwyllgor Deisebau gan Breast Cancer Now fod bron i draean—30.5 y cant o fenywod Cymru—wedi colli eu hapwyntiadau sgrinio yn 2022-23 yn unig. Mae hynny'n is o lawer na'r targed o 80 y cant ar gyfer sgrinio. A phe bai'r targed hwn wedi'i gyrraedd, byddai bron i 16,000 yn fwy o fenywod yng Nghymru wedi cael prawf sgrinio. Nawr, gwnaeth adroddiad Iechyd Cyhoeddus Cymru ar wasanaethau sgrinio'r fron yn 2023-24 dynnu sylw hefyd at y ffaith bod amrywiad rhanbarthol sylweddol o ran cwmpas sgrinio'r fron, gan amrywio o ganran warthus o 43.5 y cant ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro i 49.1 y cant ym Mwrdd Iechyd Aneurin Bevan, i 60.5 y cant ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr a 71.9 y cant ym Mwrdd Iechyd Addysgu Powys. O ystyried yr ystadegau syfrdanol hyn, Gweinidog, a wnewch chi nawr ailystyried a chynnwys canserau menywod yn y cynllun iechyd menywod cyn ei bod hi'n rhy hwyr? Diolch.
Thank you very much, and thank you so much for welcoming this and being, overall, very supportive of the work that we're doing here. And it is true, the women's health hubs were introduced in England, or started to be rolled out in England. In one of the very first meetings that I went to, we actually invited clinicians from England to come to talk to us about the good and the bad and the challenges, and we've been able to learn an awful lot from that, and I'm grateful for that.
In terms of—. You mentioned being able to embed it. This, at the end of the day, is an NHS-led plan. It's actually quite different to what we normally do. With other plans that I've delivered in Government, it is essentially a Welsh Government plan that we've co-produced, but this is very much led by the NHS network, and so I hope that that will embed it even further. It is a 10-year strategy and I hope that all of us here today, regardless of what party we're in or politics, will be committed to ensuring that that continues. I also wanted to say—. You mentioned the workforce. There are some very, very tenacious clinicians who have been working tirelessly in this space for such a long time, and I think that this is also about a culture change within the NHS to make sure that they're supported and funded when they point out that we need these services.
Coming to menopause, menopause is a key priority. We had 4,000 women respond to the discovery that we did around this. They were the ones who chose what the key priorities were going to be, and menopause will be one of the top three priorities that every single pathfinder hub that is going to be rolled out—and I am confident they will all be rolled out by the end of March—will be focusing on. And in terms of Cardiff, actually, Cardiff and Vale are going to be planning to deliver their menopause services and community services, which will include social prescribing, mental health support from the hub in Ely in Cardiff, and it will be accessed via self-referral and signposting. So, that's one that I'm particularly pleased with and I'm looking forward to meeting—. So, what you were saying then about people going to their GP and not feeling like they're being referred on, they can actually self-refer and they'll be able to go to that hub and access it. So, I think this is a really good example of that. And it's nurse led.
I also wanted to say that, in terms of being able to find out and signposting, we are launching as well the women's health website, which will be coming in mid-March. That will have all the information on it, the key priorities, everything that each health board is doing and how you can access those services and feed in.
Also, then, you mentioned about the learning materials. So, it was Cardiff and Vale youth board in the health board that actually were the ones that worked on it, a huge group of young people, but it's for all across Wales. So, it won't just be within that health board, but they were the ones who fundamentally predominantly worked on it.
And then also, coming to what you asked about on cancer, and you've always been a huge champion for raising awareness around breast cancer screening, you're right, the uptake of the breast cancer screening programme in Wales is just under the 70 per cent standard, with the latest rolling 12-month average at 69.6 per cent. Public Health Wales continues to improve resources and communications to support informed participation. Breast Test Wales recently produced bilingual and British Sign Language videos to support people in understanding the screening process and make an informed choice about participating, and encourage as many women to come forward and actually take up that offer, which is also what we will do, as you mentioned about equality and diversity and reaching out to women across communities, which is a key part of what the NHS executive is going to be doing.
So, thank you, overall. Like I said, we're going to see this being rolled out now. I think it's going to make a huge difference. But in terms of cancer, that is the responsibility of the health and social care Cabinet Secretary—it's within the cancer pathway. So, that would be something that would need to be discussed with him.
Diolch yn fawr iawn, a diolch yn fawr am groesawu hyn a bod yn gefnogol iawn, ar y cyfan, i'r gwaith yr ydyn ni'n ei wneud yma. Ac mae'n wir, cafodd hybiau iechyd menywod eu cyflwyno yn Lloegr, neu fe ddechreuon nhw gael eu cyflwyno yn Lloegr. Yn un o'r cyfarfodydd cyntaf i mi fynd iddo, fe wnaethon ni wahodd clinigwyr o Loegr i ddod i siarad â ni am y pethau da a'r pethau gwael a'r heriau, ac rydyn ni wedi gallu dysgu llawer iawn o hynny, ac rwy'n ddiolchgar am hynny.
O ran—. Fe wnaethoch chi sôn am y gallu i'w ymwreiddio. Ar ddiwedd y dydd, cynllun dan arweiniad y GIG yw hwn. Yn wir, mae'n wahanol iawn i'r hyn yr ydyn ni'n ei wneud fel arfer. Gyda chynlluniau eraill rydw i wedi'u cyflwyno yn y Llywodraeth, cynllun Llywodraeth Cymru yr ydyn ni wedi'i gyd-gynhyrchu ydyw yn y bôn, ond mae hwn yn cael ei arwain i raddau helaeth gan rwydwaith y GIG, ac felly rwy'n gobeithio y bydd hynny'n ei ymwreiddio hyd yn oed ymhellach. Strategaeth 10 mlynedd ydyw ac rwy'n gobeithio y bydd pob un ohonon ni yma heddiw, ni waeth pa blaid bynnag yr ydyn ni ynddi neu wleidyddiaeth, yn ymrwymedig i sicrhau bod hynny'n parhau. Roeddwn i hefyd eisiau dweud—. Fe wnaethoch chi sôn am y gweithlu. Mae yna rai clinigwyr dygn iawn sydd wedi bod yn gweithio'n ddiflino yn y maes hwn ers cymaint o amser, ac rwy'n credu bod hyn hefyd yn ymwneud â newid diwylliant yn y GIG i wneud yn siŵr eu bod yn cael eu cefnogi a'u hariannu pan fyddan nhw'n nodi bod angen y gwasanaethau hyn arnon ni.
O ran y menopos, mae'r menopos yn flaenoriaeth allweddol. Gwnaeth 4,000 o fenywod ymateb i'r ymarfer darganfod a wnaethom ynghylch hyn. Nhw oedd y rhai a ddewisodd beth oedd y blaenoriaethau allweddol yn mynd i fod, a bydd y menopos yn un o'r tair prif flaenoriaeth y bydd pob un o'r hybiau braenaru a fydd yn eu cyflwyno—ac rwy'n hyderus y byddan nhw i gyd yn cael eu cyflwyno erbyn diwedd mis Mawrth—yn canolbwyntio arnyn nhw. Ac o ran Caerdydd, mae Caerdydd a'r Fro yn mynd i fod yn cynllunio i ddarparu eu gwasanaethau menopos a gwasanaethau cymunedol, a fydd yn cynnwys presgripsiynu cymdeithasol, cymorth iechyd meddwl o'r hyb yn Nhrelái yng Nghaerdydd, a bydd modd cael mynediad iddo drwy hunanatgyfeirio a chyfeirio. Felly, mae hwnnw'n un yr ydw i'n arbennig o falch ohono ac rwy'n edrych ymlaen at gyfarfod—. Felly, o ran yr hyn yr oeddech chi'n ei ddweud yn y fan yna am bobl sy'n mynd at eu meddyg teulu ac nad ydynt yn teimlo eu bod yn cael eu hatgyfeirio ymlaen, fe allan nhw hunangyfeirio ac fe allan nhw fynd i'r hyb hwnnw a chael mynediad iddo. Felly, rwy'n credu bod hyn yn enghraifft dda iawn o hynny. Ac mae'n cael ei arwain gan nyrsys.
Roeddwn i hefyd eisiau dweud, o ran gallu dod i wybod a chyfeirio, rydyn ni hefyd yn lansio gwefan iechyd menywod, a fydd ar gael yng nghanol mis Mawrth. Bydd y wefan honno'n cynnwys yr holl wybodaeth, y blaenoriaethau allweddol, popeth y mae pob bwrdd iechyd yn ei wneud a sut y gallwch chi gael mynediad i'r gwasanaethau hynny a chyfrannu.
Fe wnaethoch chi sôn hefyd, wedyn, am y deunyddiau dysgu. Felly, bwrdd ieuenctid Caerdydd a'r Fro yn y bwrdd iechyd oedd y rhai a weithiodd arno, grŵp enfawr o bobl ifanc, ond maen nhw ar gyfer Cymru gyfan. Felly, nid dim ond yn y bwrdd iechyd hwnnw y byddan nhw ar gael, ond nhw oedd y rhai a weithiodd arnyn nhw'n bennaf.
Ac yna hefyd, o ran yr hyn y gwnaethoch chi ei ofyn o ran canser, ac rydych chi bob amser wedi bod yn hyrwyddwr brwd dros godi ymwybyddiaeth o sgrinio canser y fron, rydych chi'n gywir, mae'r niferoedd sy'n manteisio ar raglen sgrinio canser y fron yng Nghymru ychydig yn is na'r safon o 70 y cant, gyda'r cyfartaledd treigl 12 mis diweddaraf yn 69.6 y cant. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn parhau i wella adnoddau a dulliau cyfathrebu i gefnogi cyfranogiad gwybodus. Yn ddiweddar, cynhyrchodd Bron Brawf Cymru fideos dwyieithog ac Iaith Arwyddion Prydain i helpu pobl i ddeall y broses sgrinio a gwneud dewis gwybodus ynglŷn â chymryd rhan, ac annog cynifer o fenywod â phosibl i ddod ymlaen a manteisio ar y cynnig hwnnw, a dyna hefyd beth fyddwn ni'n ei wneud, fel y gwnaethoch chi sôn am gydraddoldeb ac amrywiaeth ac estyn allan i fenywod ar draws cymunedau, sy'n rhan allweddol o'r hyn y mae gweithrediaeth y GIG yn mynd i fod yn ei wneud.
Felly, ar y cyfan, diolch. Fel y dywedais i, rydyn ni'n mynd i weld hyn yn cael ei gyflwyno nawr. Rwy'n credu ei fod yn mynd i wneud gwahaniaeth mawr. Ond o ran canser, cyfrifoldeb Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol yw hynny—mae o fewn y llwybr canser. Felly, byddai hynny'n rhywbeth y byddai angen ei drafod gydag ef.
Mae cynllun iechyd menywod cyntaf Cymru ac agoriad y ganolfan ymchwil yn gerrig milltir pwysig, ac yn adlewyrchu'r gydnabyddiaeth hirddisgwyliedig fod iechyd menywod wedi cael ei dan-flaenoriaethu dros ddegawdau, ond nid yw uchelgais ar ei ben ei hun yn ddigon i gau'r bwlch iechyd rhwng dynion a menywod. Y prawf go iawn fydd os ydy'r cynllun yn arwain at welliannau amlwg, mesuradwy ac amserol ym mhrofiadau menywod o ofal iechyd.
Mae Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol y Senedd wedi codi pryderon pendant am y cyllid sydd yn gysylltiedig â'r cynllun yng nghyd-destun maint yr angen. Nid yw hyn yn tanseilio gwerth y cynllun, ond mae'n codi cwestiynau teg am gyflymder, cyrhaeddiad a chysondeb ei weithrediad. Mae'n ddealladwy, felly, fod llawer o fenywod yn gofyn pryd y byddant yn gweld arosiadau byrrach, gwell mynediad at wasanaethau a chanlyniadau gwell, yn enwedig o ystyried y pwysau ar gapasiti meddygon teulu a'r amrywiaeth sylweddol mewn darpariaeth rhwng ardaloedd. Ar y sail yma, felly, ydy'r Gweinidog yn credu bod y cyllid presennol yn adlewyrchu'r angen gwirioneddol er mwyn gwireddu gweledigaeth y Llywodraeth, a phryd, yn realistig, y bydd menywod yn gallu teimlo'r gwahaniaeth yma?
Mae yna bryderon bod y cynllun yn rhoi gormod o bwyslais ar wasanaethau gynaecoleg, ond mae'n hanfodol cofio nad yw iechyd menywod yn bodoli mewn seilo. Fel y nododd RCM Cymru, mae'r canolfannau hyn hefyd yn cynnig cyfleoedd i gynnwys gofal cyn ffrwythloni, iechyd pelfig a chyngor atgenhedlu, ond nid yw'n glir eto sut y caiff y meysydd yma eu hintegreiddio i'r ddarpariaeth. A all y Gweinidog felly roi cadarnhad ynghylch a fydd y blaenoriaethau yma'n cael eu cynnwys yn ffurfiol yn y cynllun, ac egluro sut yn union y byddan nhw'n cael eu hymgorffori?
Yn ogystal, mae ffactorau megis clefyd cardiofasgwlaidd, iechyd meddwl a chyflyrau hirdymor eraill yn parhau i lunio canlyniadau iechyd menywod drwy gydol eu bywydau. Serch hynny, maent wedi derbyn llai o sylw hyd yma. Mae'r bylchau hyn yn taro'n arbennig o galed ar fenywod sydd eisoes ar yr ymylon. Mae menywod mewn cymunedau gwledig ac mewn cymunedau heb wasanaethau daearol cadarn yn wynebu rhwystrau ychwanegol i gael mynediad at ofal, a heb ddata cadarn, amserol a dadansoddol, mae peryg gwirioneddol y bydd anghydraddoldebau'n cael eu hatgyfnerthu ymhellach. Felly, gyda rhai canolfannau i fod ar draws sawl safle ac eraill ar-lein, sut y bydd modd sicrhau bod canlyniadau iechyd menywod a llwyddiant y cynllun yn cael eu mesur mewn ffordd gyson a safonol?
Y tu hwnt i feysydd o flaenoriaeth y cynllun yma, mae problemau systemig yn parhau mewn gofal mamolaeth, darpariaeth erthyliadau a diagnosis canser—materion sydd ddim yn eilaidd, ond yn greiddiol i iechyd a diogelwch menywod.
I droi at erthyliadau, mae mynediad yng Nghymru yn rhy aml yn dibynnu ar loteri cod post yn hytrach nag ar angen clinigol. Mae'r data diweddar ar erthyliadau yng Nghymru a Lloegr yn dangos bod yr oedi hyn yn gorfodi menywod i gael triniaethau hwyrach, ac mewn rhai achosion i deithio y tu allan i Gymru—sefyllfa, dwi'n siŵr eich bod chi'n cytuno, sydd yn gwbl annerbyniol.
Felly, os bydd y canolfannau hyn yn canolbwyntio'n bennaf ar iechyd mislif, atal cenhedlu a menopos, sut yn union y byddan nhw'n gallu chwarae rhan ehangach o fewn maes iechyd menywod, sydd yn ymestyn mor eang?
Yn troi at ganserau gynaecolegol rydym ni wedi clywed amdanynt eisoes, mae gormod o fenywod yn dal i gael diagnosis hwyr. Mae'r ymgyrchwyr wedi tynnu sylw at yr angen am arweinyddiaeth gliriach, ymgyrchoedd ymwybyddiaeth mwy uchelgeisiol, a gwell ddata i sicrhau atebolrwydd. Sut bydd hyn yn cael ei integreiddio i mewn i'r model yma?
Yn olaf, mae iechyd menywod hefyd yn fater economaidd. Salwch hirdymor, bellach, ydy'r prif reswm dros ddiweithdra ymhlith merched yng Nghymru, sy'n pwysleisio pa mor hanfodol ydy diagnosis cynnar a thriniaeth amserol. Hefyd, mae dau draean o bob canser o dan 50 mlwydd oed ymhlith menywod. Mae hyn gyda goblygiadau polisi economaidd a chymdeithasol anferthol, oherwydd mae merched yn dioddef ar yr adeg y maen nhw'n fwyaf cynhyrchiol, a chyda dyletswyddau gofal hefyd. Wedi'r cyfan, mae 70 y cant o'r gofal sy'n cael ei ddarparu yng Nghymru, ac ar draws Ewrop, yn wir, yn cael ei gynnal gan ferched. Yn wir, pan oeddwn i yn yr uwchgynhadledd canser ym Mrwsel ym mis Tachwedd, fe ddywedwyd hyn:
The first women's health plan for Wales and the opening of the research centre are important milestones, and reflect the long-awaited recognition that women's health has been under-prioritised for decades, but ambition alone is not enough to close the health gap between men and women. The real test will be if the plan leads to real improvements that are measurable and timely in terms of women's experience of healthcare.
The Health and Social Care Committee at the Senedd has raised real concerns about the funding related to the plan in terms of the scale of demand. This doesn't undermine the value of the plan, but it does raise fair questions on the pace, achievement and consistency of implementation. It's understandable, therefore, that many women are asking when they will see shorter waiting times, better access to services and improved outcomes, particularly given the pressure on GP capacity and the substantial variance in provision between different areas. On this basis, therefore, does the Minister believe that the current funding allocated reflects the real needs in order to deliver the Government's vision in this area, and when, realistically speaking, can women expect to feel this difference?
There are concerns that the plan puts too much emphasis on gynaecological services, but it's crucial to bear in mind that women's health doesn't exist in a silo. As RCM Wales noted, these centres, too, provide opportunities to include pre-pregnancy care, pelvic health and contraception advice, but it's not clear yet how these areas will be integrated into the provision. Can the Minister therefore give confirmation as to whether these priorities will be formally included in the plan, and explain how exactly they will be incorporated?
In addition, factors such as cardiovascular disease, mental health and other long-term conditions continue to steer women's health outcomes throughout their lives. However, they've received less attention to date. Women who are already on the periphery, particularly women in rural communities and areas where there are no material services available, face additional problems in accessing care, and without robust, timely and analytical data, there's a very real risk that inequalities will be further reinforced. So, with some centres working on a multisite basis and others online, how can we ensure that the women's health outcomes and the success of the plan are measured in a consistent, standardised way?
Beyond areas of priority set out in the plan, there are systemic problems that continue in terms of maternity care, abortion provision and cancer diagnosis—issues that are not secondary, but at the very core of women's health and safety.
Turning to abortions, access in Wales is far too often dependent on a postcode lottery rather than clinical need. The latest data on abortions in Wales and England shows that these delays are forcing women to seek later treatments, and in some cases to travel outside of Wales—a situation that I'm sure you'd agree is entirely unacceptable.
So, if these centres are to focus mainly on contraception, menopause and period health, how can they play a broader role within the area of women's health, which extends so broadly?
Now, turning to gynaecological concerns that we've heard about already, there are too many women who still receive a late diagnosis. Campaigners have highlighted the need for clearer leadership, more ambitious awareness campaigns, and improved data in order to ensure accountability. So, how will this be integrated into this model?
Finally, women's health is also an economic issue. Long-term illness is now the main reason for unemployment among women in Wales, which emphasises how crucial early diagnosis and timely treatment is. Also, two thirds of all cancers below the age of 50 affect women. This has huge social and economic implications, because women suffer at the time when they are most productive, and have caring duties too. After all, 70 per cent of the care provided in Wales, and across Europe, indeed, is provided by women. Indeed, when I was in the cancer summit at Brussels in November, this was said:
'Productivity lost from cancer in women is valued at $250 billion a year. That's 0.3 per cent of global GDP.'
'Mae gwerth $250 biliwn yn cael ei golli mewn cynhyrchiant bob blwyddyn o ganlyniad i ganser mewn menywod, sef 0.3 y cant o gynnyrch domestig gros byd-eang.'
Felly, mae yna bwrpas amgenach i hyn. Nid yw'r cwestiwn a ydy'r bwriad yn gywir—mae'r uchelgais yn glir, ac mae hynny i'w ganmol—ond a fydd menywod ledled Cymru yn teimlo gwahaniaeth go iawn yn eu profiadau bob dydd o'r system iechyd? Diolch.
So, there is a deeper purpose here. The question is not whether the intentions are right—the ambition is clear, and that's to be applauded—but will women across Wales feel a real difference in their lived experience of the health system? Thank you.
Thank you so much, Mabon, and for welcoming, again, the hubs, and the research, which is so vital to us moving forward. As you said, women's research has been hugely underprioritised.
So, just to reassure you—. I think the big things here were in terms of the funding. So, obviously, £300,000 was given to each of the health boards to be able to set up their pathfinder women's hubs. That is not recurring. I would expect now—and I'm seeing some wonderful examples of this—that the health boards embrace this opportunity and they use this as an opportunity to do that real assessment and work with their communities to build up the services and embed them in their services, going forward. However, the £3 million that was allocated, then, to us delivering this through Welsh Government and NHS Wales Performance and Improvement has been allocated again this year in the budget, and I would hope would be allocated, going forward, as the 10-year strategy is rolled out. I will never say 'no' to more funding, as you are probably aware. However, I do think that we've done a tremendous amount of work with the £3 million this year. But I would argue that you reassess that after we spend the next £3 million, and see where we need to go from there.
That brings me on to the evaluation, then, which was threaded through, really, your contribution in terms of will women really feel an impact of this. I would like to argue 'yes'. I mean, these women's health hubs are coming online imminently—some of them by the end of January, some of them by the end of March. Like I was saying, we're breaking down those barriers of access. They'll be able to self-refer into them. They'll be able to speak to somebody. For example, with Betsi, that's going to be a cluster-based primary care-led hub at Llandudno community hospital, with multidisciplinary teams and extended hours. That's what women up there wanted. The service in Betsi Cadwaladr health board is actually already pretty established; it's one of the stronger ones that we began with. But to see that they're going to extend those hours—and access, again, is via self-referral—and that they'll start seeing patients in February of 2026, I think is absolutely going to have an impact. But there is a huge—. There'll be a piece of work on this now to evaluate and share the best kind of learning, really, on what has worked in some areas and what hasn't. Some of them are being quite innovative in terms of offering online, for example, which may work in some areas, and may not. So, I would argue that, yes, I would hope that we will start to see that, but there will be a thorough evaluation.
Also in terms of—. I just think—. You were asking about feeling the impact. This is going to be a culture change. The training is going to be really, really crucial. Health Education and Improvement Wales have done some wonderful training courses. The endometriosis one is going to be really, really key, and a lot of this is just addressing that kind of sense that women feel that they're being dismissed, that they're being expected to live with pain, that those early symptoms aren't being picked up.
Thank you for raising the Royal College of Midwives as well, and around maternity. One of the things the Royal College of Midwives advocates for very strongly, with the Chartered Society of Physiotherapy is about having that physio offer as well, and women having really good pelvic health and being able to have that before and after, potentially, they're having children. I think what's really nice is that Hywel Dda University Health Board is going to have the first hub—I'll be visiting on Thursday—in Aberystwyth. Again, they'll be cluster led within a surgery and a nurse-led team, and that's going to offer menopause, menstrual health and contraception alongside that physio, bladder and bowel nurse-led services. And then also, in Swansea Bay University Health Board, they're going to be offering a physio session as well—they're going to be offering a physio service. So, again, a lot of this is about empowering women and it's about preventative and early intervention, which I think touches on a lot of the questions that you had.
And then, finally, coming to abortion care, thank you so much for raising this. This is also something that I'm taking very, very seriously. The chief nursing officer has written to all of the health boards so that we could actually gather information regarding abortion services across Wales. I myself then went and met with the gynaecology clinical implementation network, so that I could ask those clinicians from each of the health boards, 'What's going on and what are you providing?' If I'm honest with you, it was quite enlightening that, once you had all the clinicians in a room and they actually started to tell each other what they were offering, they themselves realised the huge gaps that we have that really need to be addressed, and addressed urgently. This is something that Jenny Rathbone has raised with me many times. I went to the women's health cross-party group just before Christmas and talked about this. So, I'm having some very serious high-level discussions at the moment, so that we can ensure that that service is there for women.
Again, when it comes to cancer, of course, a lot of this is down, again, to ensuring that women are believed and that they're heard when they go for their GP appointments. Part of this will be the culture change that we're looking at, but also a key focus of our approach to cancer is that earlier detection. The NHS in Wales has been implementing updated National Institute for Health and Care Excellence guidelines over the past decade that will reduce the level of risk for a cancer referral. This has resulted in tens of thousands of additional referrals of people in a quite low risk of cancer being referred for that investigation. Actually, what we're finding is only one in 20 gynae cancer referrals convert to a diagnosis. So, our approach then is based on encouraging people to present, improving public access to the referring clinician, providing guidance and education, and, ultimately, just making it so that when you go to the GP that you feel like you're heard and believed and that you are referred on, so that, hopefully, you can get an all-clear diagnosis. Diolch.
Diolch yn fawr iawn, Mabon, a diolch am groesawu, unwaith eto, yr hybiau, a'r ymchwil, sydd mor hanfodol i ni o ran symud ymlaen. Fel y dywedoch chi, dydy ymchwil menywod ddim wedi cael digon o flaenoriaeth o bell ffordd.
Felly, dim ond i dawelu'ch meddwl—. Rwy'n credu mai'r pethau mawr yn hyn o beth oedd o ran y cyllid. Felly, yn amlwg, cafodd £300,000 ei roi i bob un o'r byrddau iechyd i'w galluogi i sefydlu eu hybiau braenaru i fenywod. Dydy hynny ddim yn gylchol. Byddwn i'n disgwyl nawr—ac rwy'n gweld rhai enghreifftiau gwych o hyn—bod y byrddau iechyd yn croesawu'r cyfle hwn a'u bod yn defnyddio hyn fel cyfle i wneud y gwaith asesu go iawn hwnnw ac i weithio gyda'u cymunedau i ddatblygu'r gwasanaethau a'u hymwreiddio yn eu gwasanaethau, yn y dyfodol. Fodd bynnag, mae'r £3 miliwn a gafodd ei ddyrannu wedyn i ni gyflawni hyn drwy Lywodraeth Cymru a Perfformiad a Gwella GIG Cymru wedi'i ddyrannu eto eleni yn y gyllideb, a byddwn i'n gobeithio y byddai'n cael ei ddyrannu, yn y dyfodol, wrth i'r strategaeth 10 mlynedd gael ei chyflwyno. Wnaf i byth ddweud 'na' i fwy o gyllid, fel y gwyddoch mae'n debyg. Fodd bynnag, rwy'n credu ein bod ni wedi gwneud llawer iawn o waith gyda'r £3 miliwn eleni. Ond byddwn i'n dadlau eich bod chi'n ailasesu hynny ar ôl i ni wario'r £3 miliwn nesaf, a gweld ble mae angen i ni fynd o'r fan yna.
Mae hynny'n dod â mi ymlaen at y gwerthusiad, wedyn, a gafodd ei wau, mewn gwirionedd, drwy eich cyfraniad o ran a fydd menywod wir yn teimlo effaith hyn. Hoffwn i ddadlau y byddan nhw. Mae'r hybiau iechyd hyn i fenywod ar fin dod ar-lein—rhai ohonyn nhw erbyn diwedd mis Ionawr, rhai ohonyn nhw erbyn diwedd mis Mawrth. Fel yr oeddwn i'n ei ddweud, rydyn ni'n chwalu'r rhwystrau hynny at fynediad. Byddan nhw'n gallu hunangyfeirio atyn nhw. Byddan nhw'n gallu siarad â rhywun. Er enghraifft, o ran Betsi, mae hwnnw'n mynd i fod yn hyb gofal sylfaenol sy'n seiliedig ar glwstwr yn ysbyty cymunedol Llandudno, gyda thimau amlddisgyblaethol ac oriau estynedig. Dyna'r hyn yr oedd menywod i fyny yno ei eisiau. Mae'r gwasanaeth ym mwrdd iechyd Betsi Cadwaladr eisoes wedi'i sefydlu i raddau helaeth; mae'n un o'r rhai cryfach y gwnaethon nhw ddechrau ag ef. Ond i weld eu bod nhw'n mynd i ymestyn yr oriau hynny—ac mae mynediad, eto, trwy hunanatgyfeirio—ac y byddan nhw'n dechrau gweld cleifion ym mis Chwefror 2026, rwyf wir yn credu ei fod yn mynd i gael effaith. Ond mae yna—enfawr. Bydd darn o waith ar hyn nawr i werthuso a rhannu'r math gorau o ddysgu, ar yr hyn sydd wedi gweithio mewn rhai meysydd a'r hyn nad yw wedi gweithio. Mae rhai ohonyn nhw'n bod yn eithaf arloesol o ran cynnig gwasanaeth ar-lein, er enghraifft, a allai weithio mewn rhai meysydd, neu ddim. Felly, byddwn i'n dadlau, ie, byddwn i'n gobeithio y gwnawn ni ddechrau gweld hynny, ond fe fydd yna werthusiad trylwyr.
Hefyd o ran—. Rwy'n credu—. Roeddech chi'n gofyn am deimlo'r effaith. Mae hyn yn mynd i fod yn newid diwylliant. Mae'r hyfforddiant yn mynd i fod yn wirioneddol hanfodol. Mae Addysg a Gwella Iechyd Cymru wedi gwneud rhai cyrsiau hyfforddi gwych. Mae'r un ar endometriosis yn mynd i fod yn wirioneddol allweddol, ac mae llawer o hyn yn ymdrin â'r math hwnnw o ymdeimlad y mae menywod yn ei gael eu bod yn cael eu hanwybyddu, bod disgwyl iddyn nhw fyw gyda phoen, nad yw'r symptomau cynnar hynny'n cael eu nodi.
Diolch am godi mater Coleg Brenhinol y Bydwragedd hefyd, a mamolaeth. Un o'r pethau y mae Coleg Brenhinol y Bydwragedd yn eirioli drosto'n gryf iawn, gyda'r Gymdeithas Siartredig Ffisiotherapi, yw cael y cynnig ffisio hwnnw hefyd, a bod gan fenywod iechyd y pelfis da iawn a'u bod yn gallu cael hynny cyn ac ar ôl, o bosibl, eu bod nhw'n cael plant. Rwy'n credu mai'r hyn sy'n braf iawn yw mai Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda sy'n mynd i gael yr hyb cyntaf—byddaf yn ymweld ddydd Iau—yn Aberystwyth. Unwaith eto, byddan nhw'n cael eu harwain gan glystyrau mewn meddygfa gyda thîm dan arweiniad nyrsys, ac mae hynny'n mynd i gynnig gwasanaethau menopos, iechyd mislif ac atal cenhedlu ochr yn ochr â gwasanaethau ffisio, y bledren a'r coluddyn o dan arweiniad nyrsys. Ac yna hefyd, ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe, maen nhw'n mynd i gynnig sesiwn ffisio hefyd—maen nhw'n mynd i gynnig gwasanaeth ffisio. Felly, eto, mae llawer o hyn yn ymwneud â grymuso menywod ac mae'n ymwneud ag ymyrraeth ataliol a chynnar, sy'n cyffwrdd, rwy'n credu, â llawer o'r cwestiynau yr oedd gennych chi.
Ac yna, yn olaf, o ran gofal erthyliad, diolch yn fawr am godi hyn. Mae hyn hefyd yn rhywbeth yr wyf wir yn ei gymryd o ddifrif. Mae'r prif swyddog nyrsio wedi ysgrifennu at yr holl fyrddau iechyd er mwyn i ni allu casglu gwybodaeth am wasanaethau erthylu ledled Cymru. Yna fe es i i gyfarfod â'r rhwydwaith gweithredu clinigol gynaecoleg, er mwyn i mi allu gofyn i'r clinigwyr hynny o bob un o'r byrddau iechyd, 'Beth sy'n digwydd a beth ydych chi'n ei ddarparu?' Os ydw i'n onest gyda chi, fe wnaeth e daflu tipyn o oleuni ar bethau—unwaith yr oedd yr holl glinigwyr mewn ystafell ac fe ddechreuon nhw ddweud wrth ei gilydd beth oedden nhw'n ei gynnig, roedden nhw eu hunain yn sylweddoli'r bylchau enfawr sydd gennym ni y mae angen mynd i'r afael â nhw a'u datrys ar frys. Mae hyn yn rhywbeth y mae Jenny Rathbone wedi'i godi gyda mi sawl gwaith. Fe es i i'r grŵp trawsbleidiol iechyd menywod ychydig cyn y Nadolig a siarad am hyn. Felly, rwy'n cael trafodaethau lefel uchel difrifol iawn ar hyn o bryd, fel y gallwn ni sicrhau bod y gwasanaeth hwnnw ar gael i fenywod.
Unwaith eto, o ran canser, wrth gwrs, mae llawer o hyn yn ymwneud, unwaith eto, â sicrhau bod menywod yn cael eu credu a'u bod yn cael eu clywed pan fyddan nhw'n mynd i'w hapwyntiadau meddyg teulu. Rhan o hyn fydd y newid diwylliant yr ydyn ni'n edrych arno, ond ffocws allweddol hefyd o ran ein hymagwedd at ganser yw ei ganfod yn gynharach. Mae'r GIG yng Nghymru wedi bod yn gweithredu canllawiau diweddaredig y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal dros y degawd diwethaf a fydd yn lleihau lefel y risg ar gyfer atgyfeiriad canser. Mae hyn wedi arwain at ddegau o filoedd o atgyfeiriadau ychwanegol o bobl sy'n wynebu risg eithaf isel o ganser yn cael eu hatgyfeirio ar gyfer yr ymchwiliad hwnnw. Yn wir, yr hyn yr ydyn ni'n ei ganfod yw mai dim ond un o bob 20 o atgyfeiriadau canser gynaecoleg sy'n arwain at ddiagnosis. Felly, mae ein dull gweithredu wedyn yn seiliedig ar annog pobl i weld meddyg, gwella mynediad cyhoeddus i'r clinigydd sy'n atgyfeirio, darparu arweiniad ac addysg, ac, yn y pen draw, sicrhau pan fyddwch chi'n mynd at y meddyg teulu eich bod chi'n teimlo eich bod chi'n cael eich clywed a'ch credu a'ch bod chi'n cael eich atgyfeirio, fel y gallwch chi gael diagnosis, gobeithio, nad oes gennych ganser. Diolch.
In answer to Natasha Asghar, certainly in Cardiff and the Vale we are definitely going to have a women's health hub in Cardiff and the Vale at the Maelfa health hub, which is the perfect place for services that don't need to be located in hospitals. It's in a super-output area of deprivation; it's on several bus routes. It will be possible for most women to be able to get there quite easily. I think the point you've just been making about physiotherapy, I remember raising this with the then health Minister, Eluned Morgan. Physiotherapy after having a baby is routinely available to all women after having a baby in France, and I hope that we'll be moving towards that in due course.
In terms of upskilling the NHS workforce, we definitely needed that on identifying endometriosis. It's completely unacceptable that it takes years and years for people to be believed when they clearly have symptoms of what one in 10 women, unfortunately, suffer from. So, I wanted to raise with you the important research done by the University of Edinburgh, which identified that cutting out gluten and dairy amongst endo patients reduces the constant pain that is, unfortunately, one of the consequences of endometriosis. This is something that, hopefully, will give women more help. So, I wondered how that is going to change the practice of how we support women while they're waiting for surgery, if that's required.
Mewn ymateb i Natasha Asghar, yn sicr yng Nghaerdydd a'r Fro, rydyn ni'n bendant yn mynd i gael hyb iechyd menywod yng Nghaerdydd a'r Fro yn hyb iechyd Maelfa, sy'n lle perffaith ar gyfer gwasanaethau nad oes angen iddyn nhw gael eu lleoli mewn ysbytai. Mae e mewn ardal gynnyrch ehangach o amddifadedd; mae e ar sawl llwybr bws. Bydd yn bosibl i'r rhan fwyaf o fenywod gyrraedd yno'n eithaf hawdd. Rwy'n credu bod y pwynt yr ydych chi newydd fod yn ei wneud am ffisiotherapi, rwy'n cofio codi hyn gyda'r Gweinidog iechyd ar y pryd, Eluned Morgan. Mae ffisiotherapi ar ôl cael babi ar gael fel mater o drefnu i bob menyw ar ôl cael babi yn Ffrainc, ac rwy'n gobeithio y byddwn ni'n symud tuag at hynny maes o law.
O ran uwchsgilio gweithlu'r GIG, roedd angen hynny arnon ni'n bendant o ran nodi endometriosis. Mae'n gwbl annerbyniol ei bod yn cymryd blynyddoedd a blynyddoedd i bobl gael eu credu pan ei bod hi'n amlwg bod ganddyn nhw symptomau o'r hyn y mae un o bob 10 o fenywod, yn anffodus, yn dioddef ohono. Felly, roeddwn i eisiau codi gyda chi yr ymchwil bwysig a gafodd ei gwneud gan Brifysgol Caeredin, a nododd fod hepgor glwten a chynnyrch llaeth ymhlith cleifion endometriosis yn lleihau'r boen gyson sydd, yn anffodus, yn un o ganlyniadau endometriosis. Mae hyn yn rhywbeth a fydd, gobeithio, yn rhoi mwy o help i fenywod. Felly, roeddwn i'n meddwl tybed sut mae hynny'n mynd i newid y ffordd rydyn ni'n cefnogi menywod wrth iddyn nhw aros am lawdriniaeth, os oes angen hynny.
Absolutely. Thank you so much, Jenny Rathbone, for that question, and you are right when it comes to early detection, especially endometriosis. One of the things that we know is that a lot of women's health conditions are trivialised. We're told, about our periods, from a very young age, that pain is just a part of life—it's inevitable, there to be endured, rather than treated or investigated. And the sad thing is is that pain from periods is actually an early indication of endometriosis. So, if that was taken seriously from the very beginning and we weren't told that we had to internalise that in some way, then that would probably have a huge impact on endometriosis.
The research—I can't overstate how important it is about the research. I look back now, being in this portfolio, and I actually don't quite understand how our First Minister, then health Minister, managed to really get that £750,000, because budgets were really, really difficult. I understand now, being here, just how difficult that would have been, for her to have been like, 'No. We're having £750,000. It's going to be going to women's research, and only women's research', and off the back of that now we've got a centre that is probably going to end up being a centre of excellence, with £3 million additional going into it.
And the research that you mentioned is so crucially important, but, my goodness, some of the research that is out there around endometriosis—. I'm just going to give two quick examples. One of them was a study in 2017, a qualitative study of the impact of endometriosis on male partners. That was commissioned, that was paid for, in a very competitive space—clinically led as well—and that was in 2017. They asked 22 partners—male partners specifically, by the way—how it was impacting them that their partner had endometriosis. Even worse than that, in 2013 an Italian study actually looked at the attractiveness of women with endometriosis. It was published—it was funded; it was peer reviewed—it was published in a medical journal called Fertility and Sterility. It used two control groups of women and the purpose was to rate the attractiveness based on physical attributes. It was actually only removed after a huge fuss, understandably and rightly so, in 2020, but there are people who still justify that. How did that research get funded, like I said, in such a competitive space? Funding is precious, and that didn't help anybody; it didn't help men and it didn't help women. So, when we try to convey to people that it's not just that it's been underprioritised, it has actually been appalling, absolutely appalling, and I think all of us would agree that that is appalling. That's what we’ve been up against here.
So, now you've got universities who are really trying to look at what women can do, because a lot of women will tell you that they think that changes to their diet, maybe changes to their lifestyle, can help. Unfortunately, the study that you're talking about is not clinically led. It's a really good study of over 2,000 women talking about their experience, but, again, because it's not done through a health and clinically led view, it's very difficult for us then to incorporate into health. This is why, again, the Women's Health Research Wales centre is absolutely fantastic, and that money is going to make a really, really big difference.
Yn hollol. Diolch yn fawr, Jenny Rathbone, am y cwestiwn hwnnw, ac rydych chi'n gywir o ran canfod y pethau hyn yn gynnar, yn enwedig endometriosis. Un o'r pethau yr ydyn ni'n ei wybod yw bod llawer o gyflyrau iechyd menywod yn cael eu bychanu. Rydyn ni'n cael gwybod, o ran ein mislif, o oedran ifanc iawn, bod poen yn rhan o fywyd—mae'n anochel, yno i'w dioddef, yn hytrach na'i thrin neu ymchwilio iddi. A'r peth trist yw bod poen o'r mislif, mewn gwirionedd, yn arwydd cynnar o endometriosis. Felly, pe bai hynny'n cael ei gymryd o ddifrif o'r dechrau ac na fyddai pobl yn dweud wrthyn ni fod yn rhaid i ni fewnoli hynny mewn rhyw ffordd, yna byddai hynny, fwy na thebyg, yn cael effaith fawr ar endometriosis.
Yr ymchwil—allaf i ddim gorbwysleisio pa mor bwysig yw'r ymchwil. Rwy'n edrych yn ôl nawr, yn y portffolio hwn, a dydw i ddim yn deall yn iawn sut y llwyddodd ein Prif Weinidog, y Gweinidog iechyd ar y pryd, i gael y £750,000 hwnnw, oherwydd roedd cyllidebau'n dynn iawn. Rwy'n deall nawr, o fod yma, pa mor anodd y byddai wedi bod iddi ddweud, 'Na. Rydyn ni'n cael £750,000. Mae'n mynd i fynd i ymchwil menywod, ac i ymchwil menywod yn unig', ac yn sgil hynny nawr mae gennym ni ganolfan sy'n mynd i fod, fwy na thebyg, yn ganolfan ragoriaeth, gyda swm ychwanegol o £3 miliwn yn mynd i mewn iddi.
Ac mae'r ymchwil y gwnaethoch chi sôn amdani mor hanfodol bwysig, ond, bobl bach, mae peth o'r ymchwil sydd ar gael ar endometriosis—. Rydw i'n mynd i roi dwy enghraifft yn gyflym. Un ohonyn nhw oedd astudiaeth yn 2017, astudiaeth ansoddol o effaith endometriosis ar bartneriaid gwrywaidd. Cafodd honno ei chomisiynu, talwyd amdani, mewn maes cystadleuol iawn—dan arweiniad clinigol hefyd—ac roedd hynny yn 2017. Fe wnaethon nhw ofyn i 22 o bartneriaid—partneriaid gwrywaidd yn benodol, gyda llaw—am yr effaith yr oedd y ffaith bod gan eu partner endometriosis yn ei chael arnyn nhw. Hyd yn oed yn waeth na hynny, yn 2013 fe wnaeth astudiaeth Eidalaidd edrych ar ddengarwch menywod ag endometriosis. Cafodd ei chyhoeddi—cafodd ei hariannu; cafodd ei hadolygu gan gymheiriaid—cafodd ei chyhoeddi mewn cyfnodolyn meddygol o'r enw Fertility and Sterility. Defnyddiodd ddau grŵp rheoli o fenywod a'r diben oedd graddio dengarwch yn seiliedig ar nodweddion corfforol. Dim ond ar ôl ffwdan enfawr, yn ddealladwy ac yn gywir ddigon, y cafodd ei dileu yn 2020, ond mae yna bobl sy'n dal i gyfiawnhau hynny. Sut y cafodd yr ymchwil honno ei hariannu, fel y dywedais i, mewn maes mor gystadleuol? Mae cyllid yn werthfawr, a wnaeth yr ymchwil honno ddim helpu unrhyw un; wnaeth hi ddim helpu dynion a wnaeth hi ddim helpu menywod. Felly, pan fyddwn ni'n ceisio cyfleu i bobl ei bod yn ymwneud â mwy na'r ffaith ei bod wedi'i thanflaenoriaethu, mae hi wedi bod yn warthus, yn hollol warthus, ac rwy'n credu y byddai pob un ohonon ni'n cytuno bod hynny'n warthus. Dyna'r hyn yr ydyn ni wedi bod yn ei wynebu yma.
Felly, nawr mae gennych chi brifysgolion sydd wir yn ceisio edrych ar yr hyn y gall menywod ei wneud, oherwydd bydd llawer o fenywod yn dweud wrthych chi eu bod o'r farn y gall newidiadau i'w deiet, efallai newidiadau i'w ffordd o fyw, helpu. Yn anffodus, nid yw'r astudiaeth yr ydych chi'n sôn amdani yn cael ei harwain yn glinigol. Mae'n astudiaeth dda iawn o dros 2,000 o fenywod yn sôn am eu profiad, ond, unwaith eto, oherwydd nad yw'n cael ei gwneud trwy safbwynt iechyd ac wedi'i harwain yn glinigol, mae'n anodd iawn i ni wedyn ei hymwreiddio mewn iechyd. Dyna pam, unwaith eto, mae canolfan Ymchwil Iechyd Menywod Cymru yn hollol wych, ac mae'r arian hwnnw'n mynd i wneud gwahaniaeth mawr iawn.
We have used the 30 minutes allocated and I still have three speakers, so brief questions and brief answers, please. Jane Dodds.
Rydyn ni wedi defnyddio'r 30 munud sydd wedi'u neilltuo ac mae gen i dri siaradwr o hyd, felly cwestiynau byr ac atebion byr, os gwelwch yn dda. Jane Dodds.
Diolch yn fawr iawn, thank you very much, and I do appreciate the work that you've done, the commitment you have made, to this particular area, and isn't it encouraging that we're talking about these issues, and talking about these words and these conditions? Many of us were told you had to keep it secret and you weren't supposed to talk about it.
But my question is specifically in relation to Powys and other rural areas. We just need to make sure that there is consistent care and availability and access to all of the resources. Powys Teaching Health Board started their surveying last year; they finished in December. I'm keen to know whether you've got a timeline in terms of when you want to see the information from the consultations, and when you can see the services being delivered. Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr iawn, ac rwyf yn gwerthfawrogi'r gwaith rydych chi wedi'i wneud, yr ymrwymiad rydych chi wedi'i wneud, i'r maes penodol hwn, ac onid yw'n galonogol ein bod ni'n siarad am y materion hyn, ac yn siarad am y geiriau hyn a'r cyflyrau hyn? Dywedwyd wrth lawer ohonon ni fod yn rhaid ei gadw'n gyfrinachol a doeddech chi ddim i fod i sôn amdano.
Ond mae fy nghwestiwn i yn ymwneud yn benodol â Phowys ac ardaloedd gwledig eraill. Mae angen i ni wneud yn siŵr bod gofal cyson ar gael yn rheolaidd a bod mynediad i'r holl adnoddau hyn. Dechreuodd Bwrdd Iechyd Addysgu Powys ei broses archwilio y llynedd; fe wnaethon nhw orffen ym mis Rhagfyr. Rwy'n awyddus i wybod a oes gennych chi amserlen o ran pryd rydych chi eisiau gweld yr wybodaeth o'r ymgyngoriadau, a phryd y gallwch chi weld y gwasanaethau'n cael eu darparu. Diolch yn fawr iawn.
Of course. Well, I have to say I'm really pleased and proud of Powys. They've been a pleasure to work with. I think that, as a health board, they are one of the ones that have really embraced the idea that this is a real opportunity to take the pathfinder funding, and already are having those conversations at that senior level about how they're going to embed this going forward. So, a shout out to Powys. And they plan for a nurse-led service then, with hubs in north, mid and south Powys, with a virtual offer through the health board website. That's going to provide information on conditions and services, as well as a remote consultation offer to address rural needs. The pathfinder will be in Builth Wells, and it is going to be launched in March 2026, so I should be able to give you some more information then. But also, in terms of the evaluation, I think we're going to have to give them a bit of time to see how they get on. I don't have the timescales at the moment, but, you know, as quickly as possible so that we can share that learning.
Wrth gwrs. Wel, mae'n rhaid i mi ddweud fy mod i'n falch iawn o Bowys. Mae hi wedi bod yn bleser gweithio gyda nhw. Rwy'n credu eu bod nhw, fel bwrdd iechyd, yn un o'r rhai sydd wir wedi croesawu'r syniad bod hwn yn gyfle gwirioneddol i gymryd y cyllid braenaru, ac maen nhw eisoes yn cael y sgyrsiau hynny ar y lefel uwch honno ynghylch sut maen nhw'n mynd i ymwreiddio hyn yn y dyfodol. Felly, da iawn Powys. Ac maen nhw'n bwriadu darparu gwasanaeth dan arweiniad nyrsys wedyn, gyda hybiau yng ngogledd, canolbarth a de Powys, gyda chynnig rhithwir trwy wefan y bwrdd iechyd. Mae hwnnw'n mynd i roi gwybodaeth am gyflyrau a gwasanaethau, yn ogystal â chynnig ymgynghori o bell i ymdrin ag anghenion gwledig. Bydd yr hyb braenaru yn Llanfair-ym-Muallt, ac mae'n mynd i gael ei lansio ym mis Mawrth 2026, felly dylwn i allu rhoi mwy o wybodaeth i chi bryd hynny. Ond hefyd, o ran y gwerthusiad, rwy'n credu y bydd yn rhaid i ni roi ychydig o amser iddyn nhw weld sut maen nhw'n mynd ymlaen. Does gen i ddim yr amserlenni ar hyn o bryd, ond, wyddoch chi, cyn gynted â phosibl fel y gallwn ni rannu'r dysgu hwnnw.
Thank you for your statement, Minister. This is very welcome. I think it will make a big difference. From my own experience of going through the menopause, I know how difficult it can be to access timely, consistent and informed support in healthcare, with doctors differing, advice differing greatly, and early intervention a problem. This reality was reinforced last week when we had the South Wales Menopause Community here in the Senedd, and people were sharing those exact frustrations that you've already outlined. That's why women's health hubs matter, and this is why trained staff matter. It's wonderful what you said about endometriosis, and I hope the same will be for menopause. Under the current plans, my question is: a postcode lottery is emerging in some areas in terms of some women will be able to access a physical hub in some parts of Wales, but others just a virtual hub. All help is better than nothing, of course, but how will the Welsh Government ensure consistent minimum standards for women's health hubs across all health boards, and finally end the postcode lottery of women's health in Wales? Diolch.
Diolch am eich datganiad, Gweinidog. Mae hyn i'w groesawu'n fawr. Rwy'n credu y bydd yn gwneud gwahaniaeth mawr. O fy mhrofiad fy hun o fynd trwy'r menopos, rwy'n gwybod pa mor anodd y gall hi fod i gael mynediad at gymorth amserol, cyson a gwybodus ym maes gofal iechyd, gyda meddygon yn amrywio, cyngor yn amrywio'n fawr, ac ymyrraeth gynnar yn broblem. Cafodd y realiti hwn ei ategu'r wythnos diwethaf pan gawson ni Cymuned Menopos De Cymru yma yn y Senedd, ac roedd pobl yn rhannu'r union rwystredigaethau hynny yr ydych chi eisoes wedi'u hamlinellu. Dyna pam mae hybiau iechyd menywod yn bwysig, a dyna pam mae aelodau o staff hyfforddedig yn bwysig. Mae'r hyn y gwnaethoch chi ei ddweud am endometriosis yn wych, ac rwy'n gobeithio y bydd yr un peth yn wir ar gyfer y menopos. O dan y cynlluniau presennol, fy nghwestiwn i yw: mae loteri cod post yn dod i'r amlwg mewn rhai ardaloedd o ran y ffaith y bydd rhai menywod yn gallu cael mynediad at hyb ffisegol mewn rhai rhannau o Gymru, ond dim ond hyb rhithwir fydd ar gael i eraill. Mae unrhyw gymorth yn well na dim, wrth gwrs, ond sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau safonau gofynnol cyson ar gyfer hybiau iechyd menywod ar draws pob bwrdd iechyd, gan ddod â'r loteri cod post ar gyfer iechyd menywod yng Nghymru i ben o'r diwedd? Diolch.
Thank you so much. So, all of the health boards will have a physical offer. Some of them may do the referral, the information or the conversations, initially, through digital, and that's again based on the need and usually the way that the population is. Everything's being co-produced as well with women, but you are right, it's not going to be that every single one is going to be exactly the same when we launch all of these. They're going to be building on existing services and existing skills as well. But all of them have had to meet a very, very clear criteria, and one of them was that they had to go beyond just gynaecological services. They also had to move towards the self-referral, and they also had to be co-produced. It's a 10-year strategy, but I really think, after we have that first-year evaluation, the feedback from that is going to be absolutely crucial, fascinating and helpful, and I think other health boards then will see, 'That worked really well, we'll embed that.' So, for the beginning, I wouldn't call it a postcode lottery, I would call it that each health board has taken the criteria, taken the funding, looked at the needs of their population and the services they currently have, and then, over the next few years, I think that we'll start to move to that space. At the end of the day, women will just be taken seriously, referred when they need to be, and will see somebody who's not going to fob them off.
Diolch yn fawr iawn. Felly, bydd gan bob un o'r byrddau iechyd gynnig ffisegol. Efallai y bydd rhai ohonyn nhw'n gwneud yr atgyfeirio, yr wybodaeth neu'r sgyrsiau, i ddechrau, yn ddigidol, ac mae hynny unwaith eto yn seiliedig ar yr angen ac, fel arfer, natur y boblogaeth. Mae popeth yn cael ei gynhyrchu ar y cyd â menywod hefyd, ond rydych chi'n iawn, dydy pob un ddim yn mynd i fod yn union yr un fath pan fyddwn ni'n lansio'r rhain i gyd. Maen nhw'n mynd i fod yn adeiladu ar wasanaethau presennol a sgiliau presennol hefyd. Ond mae pob un ohonyn nhw wedi gorfod bodloni meini prawf clir iawn, ac un ohonyn nhw oedd bod yn rhaid iddyn nhw fynd y tu hwnt i wasanaethau gynaecolegol yn unig. Roedd yn rhaid iddyn nhw symud hefyd tuag at hunanatgyfeirio, ac roedd yn rhaid iddyn nhw hefyd gael eu cynhyrchu ar y cyd. Mae'n strategaeth 10 mlynedd, ond rwy'n credu, ar ôl i ni gael y gwerthusiad blwyddyn gyntaf hwnnw, bydd yr adborth o hwnnw yn hollol hanfodol, diddorol a defnyddiol, ac rwy'n credu y bydd byrddau iechyd eraill wedyn yn gweld, 'Fe weithiodd hynny'n dda iawn, fe wnawn ni gynnwys e'.' Felly, o ran y dechrau, byddwn i ddim yn ei alw'n loteri cod post, byddwn i'n dweud bod pob bwrdd iechyd wedi cymryd y meini prawf, wedi cymryd y cyllid, wedi ystyried anghenion eu poblogaeth a'r gwasanaethau sydd ganddyn nhw ar hyn o bryd, ac yna, dros y blynyddoedd nesaf, rwy'n credu y byddwn ni'n dechrau symud i'r man hwnnw. Ar ddiwedd y dydd, bydd menywod yn cael eu cymryd o ddifrif, yn cael eu hatgyfeirio pan fydd angen i hynny ddigwydd, ac yn gweld rhywun na fydd yn eu diystyru.
Ac yn olaf, Joyce Watson.
And finally, Joyce Watson.
Diolch, Dirprwy Lywydd. To take your last statement, women not being fobbed off, I sit, as you did, on the health committee, and women were being fobbed off. They weren't being believed and, consequently, some paid the ultimate price because of that. And that brings me on to Jess's rule, which is being rolled out in England, where it's 'Three strikes and you're in'—being adopted by GPs in the first instance, and it will be women's hubs, I hope, here in Wales—saying that if you haven't resolved the issue and the patient's coming back with the same symptom, on the third occasion you make a referral. I would like to see how that would be issued as guidance to the women's health hubs here in Wales, so that we don't have that perpetual in one door, out the next, and nothing is resolved. So, with that in mind, what I would ask is, first of all, that we consider adopting that in these health plans, but secondly, how we can ensure that everybody who's involved in the health hubs, or needs access to the health hubs, knows about their existence.
Diolch, Dirprwy Lywydd. I gymryd eich datganiad olaf, menywod nad ydynt yn cael eu diystyru, rwy'n eistedd, fel y gwnaethoch chi, ar y pwyllgor iechyd, ac roedd menywod yn cael eu diystyru. Nid oedden nhw'n cael eu credu ac, o ganlyniad, talodd rhai y pris eithaf oherwydd hynny. Ac mae hynny'n dod â mi ymlaen at reol Jess, sy'n cael ei chyflwyno yn Lloegr, lle mae dull 'Tri thrawiad' yn cael ei fabwysiadu gan feddygon teulu yn y lle cyntaf—mewn hybiau menywod fydd hynny, rwy'n gobeithio, yma yng Nghymru—sy'n nodi, os nad ydych chi wedi datrys y mater a bod claf yn dychwelyd gyda'r un symptom, rydych chi'n atgyfeirio ar y trydydd achlysur. Hoffwn i weld sut y byddai hynny'n cael ei roi fel canllawiau i'r hybiau iechyd menywod yma yng Nghymru, fel nad oes gennym ni'r arfer parhaol hwnnw o fynd i mewn drwy un drws, ac allan drwy'r nesaf, a dim byd yn cael ei ddatrys. Felly, gyda hynny mewn golwg, yr hyn y byddwn i'n gofyn, yn gyntaf oll, yw ein bod ni'n ystyried mabwysiadu hynny yn y cynlluniau iechyd hyn, ond yn ail, sut allwn ni sicrhau bod pawb sy'n ymwneud â'r hybiau iechyd, neu sydd angen mynediad i'r hybiau iechyd, yn gwybod eu bod yn bodoli.
Thank you so much, and thank you for raising that as well. That's something that I can certainly take away and I can discuss then with the Cabinet Secretary for Health and Social Care, because this would be very wide ranging. It would also be really interesting to see how it works as well in England. But, again, we know that women can go years being fobbed off, so I think I'd welcome a discussion, a very serious discussion, about that.
In terms of letting women know, like I said, we are going to have the women's health website, which will be national, but also each health board will be doing a huge push on being able to advertise these services, and in all the ways that we usually would, I suppose. And I hope, just by doing this today as well, that we're raising that awareness that they're here, they're about to come online and that women are able to feel confident in accessing them. Thank you.
Diolch yn fawr, a diolch am godi hynny hefyd. Mae hynny'n rhywbeth y gallaf yn sicr ei gymryd a'i drafod wedyn gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol, oherwydd byddai hyn yn eang iawn. Byddai hefyd yn ddiddorol iawn gweld sut mae'n gweithio hefyd yn Lloegr. Ond, unwaith eto, rydyn ni'n gwybod y gall menywod gael eu diystyru am flynyddoedd, felly rwy'n credu y byddwn i'n croesawu trafodaeth, trafodaeth ddifrifol, am hynny.
O ran rhoi gwybod i fenywod, fel y dywedais i, rydyn ni'n mynd i gael gwefan iechyd menywod, a fydd yn genedlaethol, ond hefyd bydd pob bwrdd iechyd yn gwneud ymdrech fawr i hysbysebu'r gwasanaethau hyn, ac yn yr holl ffyrdd y bydden ni'n eu gwneud fel arfer, byddwn i'n tybio. Ac rwy'n gobeithio, trwy wneud hyn heddiw hefyd, ein bod ni'n codi'r ymwybyddiaeth honno eu bod nhw yma, eu bod nhw ar fin dod ar-lein a bod menywod yn gallu teimlo'n hyderus y gallan nhw gael mynediad atynt. Diolch.
Diolch i'r Gweinidog.
I thank the Minister.
Eitem 5 heddiw yw'r datganiad gan y Gweinidog Diwylliant, Sgiliau a Phartneriaeth Gymdeithasol ar Cymru Greadigol. Galwaf ar y Gweinidog, Jack Sargeant.
Item 5 today is the statement by the Minister for Culture, Skills and Social Partnership on Creative Wales. I call on the Minister, Jack Sargeant.
Diolch yn fawr, Deputy Presiding Officer. Today is Creative Wales's birthday and, as we celebrate six years since launch, we have much to be proud of. Recognised as one of our successes, latest available data on the creative sectors supported by Creative Wales shows an annual turnover of £1.7 billion in 2024, up 12.6 per cent from 2023. Since launch, we have supported 70 productions with more than £33 million, with a conditioned Welsh spend of more than £419 million in Wales. That's 226 hours of tv and film content that has already hit our screens, with another 54 hours yet to air, and much more still to come.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Mae'n ben-blwydd Cymru Greadigol heddiw ac, wrth i ni ddathlu chwe blynedd ers ei lansio, mae gennym ni lawer i ymfalchïo ynddo. Wedi'i gydnabod fel un o'n llwyddiannau, mae'r data diweddaraf sydd ar gael ar y sectorau creadigol a gefnogir gan Cymru Greadigol yn dangos trosiant blynyddol o £1.7 biliwn yn 2024, i fyny 12.6 y cant ers 2023. Ers ei lansio, rydyn ni wedi cefnogi 70 o gynyrchiadau gyda mwy na £33 miliwn, gyda gwariant amodol o fwy na £419 miliwn yng Nghymru. Mae hynny'n 226 awr o gynnwys teledu a ffilm sydd eisoes wedi cyrraedd ein sgriniau, gyda 54 awr arall eto i'w darlledu, a llawer mwy i ddod.
But our support is not just about quantity. It's about delivering quality. At the Emmy awards in September, the Creative Wales-supported productions Lost Boys and Fairies and Until I Kill You took home prestigious accolades, receiving international recognition and showcasing the calibre of on-screen storytelling emerging from Wales. Bad Wolf continues to deliver premium shows, with Dope Girls and Industry both captivating audiences and confirming the company's reputation for creating compelling, critically acclaimed television. Other Creative Wales-supported productions hitting our screens soon include Sky Original's Under Salt Marsh, starring Rafe Spall and Kelly Reilly, and Young Sherlock, directed by Guy Ritchie for Amazon Prime. Our stunning locations are being showcased in Peaky Blinders: The Immortal Man; The Witcher, series 4; and House of Guinness, thanks to the support of Wales Screen.
And it's been a remarkable year for Welsh film too, with Creative Wales feature films spending more than £19 million in Wales on productions such as A Colt is My Passport, a film co-produced by Severn Screen and Orion Pictures, and The Man in My Basement, which became No. 1 on Hulu in the US following its theatrical run. Effie was filmed in Caernarfon and Blaenau Ffestiniog in 2025—our first co-funded Welsh-language feature film, in partnership with S4C. In the year of the Richard Burton centenary, we also saw Mr Burton, which became one of the top 10 independent films at the UK box office. And in a few days' time, H is for Hawk will be released internationally, marking an important milestone for international co-production between Cymru and some of the industry's most prominent players.
We have also made good progress in games. Following major wins for Wales Interactive in 2024-25 with Sker Ritual, and my visit to the games development conference in San Francisco, I have been keen to capitalise on the potential growth. Last year, we provided scale-up funding of £850,000 and re-launched our development funding, with 12 studios selected for awards worth a total of £580,000. To make the most this funding, those 12 companies are now being offered the best industry support from our gaming academy programme, which is being delivered by Tramshed Tech. We supported a cohort of games companies at the Slush investment conference in Helsinki, and our inward investment games company, Rocket Science, has met its target of employing 50 staff in Cardiff significantly ahead of schedule.
In music, we have invested over £1.3 million to support the sector, including £700,000 for grass-roots music venues across the country, safeguarding spaces where future talent can thrive. We continue to strengthen strategic partnerships with organisations such as Pyst, Beacons, PRS for Music and Focus Wales. We have also provided several sponsorship deals to support festivals and events aligned to Creative Wales's priorities.
One of our top priorities is developing skills. We have offered 580 paid entry-level and upskilling trainee placements on our funded productions since 2020. In addition to the creative skills fund, we have supported 34 training projects, delivering bespoke training for individuals and companies across our priority sectors. We fund a variety of partnership projects and continue to deliver for the creative sector, including National Film and Television School Cymru and Culture Connect Wales. We have worked closely with the union-led Cult Cymru, delivering a raft of mental health and well-being support mechanisms for the past six years.
We can all agree that our creative sector, film, tv and beyond, is a real success story that has brought both money and jobs into our communities. I am grateful to have had the opportunity to speak directly to people who have found jobs because of Creative Wales investments. The example that always sticks with me was speaking to trainees at Bad Wolf: young people, getting their first opportunity in life, learning a variety of skills—one in project management, one in accounts, and one in legal services and governance. These are transferable skills that will open doors for these young people in sectors across our economy. And this encounter, more than any other, epitomises the difference that Creative Wales is making.
The coming year is critical for a sector faced with some uncertainties linked to increasing costs, reducing revenue streams, the BBC charter renewal, as well as the impact of artificial intelligence. So, as we celebrate all that our creative industries have achieved so far, to maintain this momentum we must continue to respond to needs and work with the sector to overcome challenges. As we do this, I remain committed to supporting the creative economy and the creation of uniquely Welsh content that stands tall among other countries. Llywydd, pen-blwydd hapus to the 'made in Cymru' success that is Creative Wales.
Ond nid yw'r gefnogaeth rydym yn ei rhoi yn ymwneud â maint yn unig. Mae'n ymwneud â darparu ansawdd. Yng ngwobrau Emmy ym mis Medi, enillodd y cynyrchiadau a gefnogwyd gan Cymru Greadigol, Lost Boys and Fairies ac Until I Kill You, wobrau mawreddog, gan dderbyn cydnabyddiaeth ryngwladol a dangos safon straeon ar y sgrin sy'n dod i'r amlwg yng Nghymru. Mae Bad Wolf yn parhau i gyflwyno sioeau premiwm, gyda Dope Girls ac Industry yn swyno cynulleidfaoedd ac yn cadarnhau enw da'r cwmni am greu rhaglenni teledu cymhellol sydd wedi cael canmoliaeth fawr. Ymhlith y cynyrchiadau eraill a gefnogir gan Cymru Greadigol a fydd yn cyrraedd ein sgriniau yn fuan mae cynhyrchiad Sky Original, Under Salt Marsh, gyda Rafe Spall a Kelly Reilly, ac Young Sherlock, a gyfarwyddwyd gan Guy Ritchie ar gyfer Amazon Prime. Mae ein lleoliadau trawiadol yn cael eu harddangos yn Peaky Blinders: The Immortal Man; cyfres 4 o The Witcher; a House of Guinness, diolch i gefnogaeth Sgrin Cymru.
Ac mae hi wedi bod yn flwyddyn ryfeddol i ffilmiau o Gymru hefyd, gyda ffilmiau nodwedd Cymru Greadigol yn gwario mwy na £19 miliwn yng Nghymru ar gynyrchiadau fel A Colt is My Passport, ffilm a gydgynhyrchwyd gan Severn Screen ac Orion Pictures, a The Man in My Basement, a ddaeth yn Rhif 1 ar Hulu yn yr Unol Daleithiau yn dilyn ei gyfnod yn y theatr. Cafodd Effie ei ffilmio yng Nghaernarfon ac ym Mlaenau Ffestiniog yn 2025—ein ffilm nodwedd Gymraeg gyntaf a gyd-ariannwyd, mewn partneriaeth ag S4C. Ym mlwyddyn canmlwyddiant Richard Burton, gwelsom Mr Burton hefyd, a ddaeth yn un o'r 10 ffilm annibynnol fwyaf llwyddiannus yn swyddfa docynnau'r DU. Ac ymhen ychydig ddiwrnodau, bydd H is for Hawk yn cael ei rhyddhau'n rhyngwladol, gan nodi carreg filltir bwysig ar gyfer cyd-gynhyrchu rhyngwladol rhwng Cymru a rhai o chwaraewyr amlycaf y diwydiant.
Rydym hefyd wedi gwneud cynnydd da o ran gemau. Yn dilyn buddugoliaethau mawr i Wales Interactive yn 2024-25 gyda Sker Ritual, a fy ymweliad â'r gynhadledd datblygu gemau yn San Francisco, rwyf wedi bod yn awyddus i fanteisio ar y twf posibl. Y llynedd, gwnaethom ddarparu £850,000 o gyllid i gwmnïau sy'n tyfu ac ail-lansiwyd ein cyllid datblygu, gyda 12 o stiwdios yn cael eu dewis i dderbyn gwobrau gwerth cyfanswm o £580,000. Er mwyn gwneud y mwyaf o'r cyllid hwn, mae'r 12 cwmni hynny yn cael cynnig y cymorth gorau yn y diwydiant nawr gan ein rhaglen academi hapchwarae, sy'n cael ei darparu gan Tramshed Tech. Cefnogwyd carfan o gwmnïau gemau yng nghynhadledd fuddsoddi Slush yn Helsinki, ac mae ein cwmni gemau mewnfuddsoddi, Rocket Science, wedi cyrraedd ei darged o gyflogi 50 o staff yng Nghaerdydd ymhell cyn amser.
Ym maes cerddoriaeth, rydym wedi buddsoddi dros £1.3 miliwn i gefnogi'r sector, gan gynnwys £700,000 ar gyfer lleoliadau cerddoriaeth ar lawr gwlad ledled y wlad, gan ddiogelu mannau lle y gall talent y dyfodol ffynnu. Rydym yn parhau i gryfhau partneriaethau strategol â sefydliadau fel Pyst, Bannau, PRS for Music a Focus Cymru. Rydym hefyd wedi darparu sawl cytundeb nawdd i gefnogi gwyliau a digwyddiadau sy'n cyd-fynd â blaenoriaethau Cymru Greadigol.
Un o'n prif flaenoriaethau yw datblygu sgiliau. Rydym wedi cynnig 580 o leoliadau lefel mynediad ac uwchsgilio hyfforddeion â thâl ar y cynyrchiadau sydd wedi'u hariannu gennym ers 2020. Yn ogystal â'r gronfa sgiliau creadigol, rydym wedi cefnogi 34 o brosiectau hyfforddi, gan ddarparu hyfforddiant pwrpasol i unigolion a chwmnïau ar draws ein sectorau â blaenoriaeth. Rydym yn ariannu amrywiaeth o brosiectau partneriaeth ac yn parhau i gyflawni ar gyfer y sector creadigol, gan gynnwys Ysgol Ffilm a Theledu Genedlaethol Cymru a Cyswllt Diwylliant Cymru. Rydym wedi gweithio'n agos gyda Cult Cymru dan arweiniad yr undeb, gan ddarparu cyfres o fecanweithiau cymorth iechyd meddwl a lles dros y chwe blynedd diwethaf.
Gallwn ni i gyd gytuno bod ein sector creadigol, ffilm, teledu a thu hwnt, yn stori lwyddiant go iawn sydd wedi dod ag arian a swyddi i'n cymunedau. Rwy'n ddiolchgar fy mod wedi cael y cyfle i siarad yn uniongyrchol â phobl sydd wedi dod o hyd i swyddi oherwydd buddsoddiadau Cymru Greadigol. Yr enghraifft sydd bob amser yn aros gyda mi oedd siarad â hyfforddeion yn Bad Wolf: pobl ifanc yn cael eu cyfle cyntaf mewn bywyd, yn dysgu amrywiaeth o sgiliau—un mewn rheoli prosiectau, un mewn cyfrifon, ac un mewn gwasanaethau cyfreithiol a llywodraethu. Mae'r rhain yn sgiliau trosglwyddadwy a fydd yn agor drysau i'r bobl ifanc hyn mewn sectorau ar draws ein heconomi. Ac mae'r cyfarfod hwn, yn fwy nag unrhyw un arall, yn dangos y gwahaniaeth y mae Cymru Greadigol yn ei wneud.
Mae'r flwyddyn sydd i ddod yn hanfodol i sector sy'n wynebu rhywfaint o ansicrwydd sy'n gysylltiedig â chostau cynyddol, llai o ffrydiau refeniw, adnewyddu siarter y BBC, yn ogystal ag effaith deallusrwydd artiffisial. Felly, wrth i ni ddathlu popeth y mae ein diwydiannau creadigol wedi'i gyflawni hyd yn hyn, er mwyn cynnal y momentwm hwn mae'n rhaid i ni barhau i ymateb i anghenion a gweithio gyda'r sector i oresgyn heriau. Wrth i ni wneud hyn, rwy'n parhau i fod yn ymrwymedig i gefnogi'r economi greadigol a chreu cynnwys unigryw Cymreig sy'n sefyll â'i ben yn uchel ymhlith gwledydd eraill. Llywydd, pen-blwydd hapus i Cymru Greadigol, llwyddiant 'a wnaed yng Nghymru'.
I'd like to thank the Minister for his statement this afternoon and for providing foresight of his statement earlier on this afternoon.
I welcome the news that the sector, supported by Creative Wales, generated an annual turnover of around £1.5 billion, which is a growth of over 10 per cent on last year. This is excellent news, and the focus on skills development and job creation is also welcome. It was also great to hear from the Minister about some of the fantastic television, film and video games being produced here in Wales. However, concerns still exist across large swathes of the creative sector, and there were some recommendations made by the culture committee, which have not been followed, that would be beneficial.
There are still overall funding inadequacies. Whilst there was a modest increase in funding in the 2025-26 budget to make up for the cuts in the 2024-25 budget, the Welsh Government still hasn't increased culture and sports funding at a rate ensuring parity per head with other European nations. The Welsh Sports Association referenced this in saying that Sport Wales's direct investment is down in cash terms compared with 2010 levels, when adjusted for inflation.
I also want to highlight that a Cardiff independent publisher wrote to the culture committee in November calling for an inquiry into publishing funding, stating that they were facing an 'unfortunate financial position'. The editor of Lucent Dreaming said that it was inadequate core funding from the Books Council of Wales, which is funded by Creative Wales, that has led to an existential crisis for creative workers. I'm aware that the previous budget gave a further allocation of £272,000 to the Books Council of Wales, but clearly the funding is either insufficient or not being allocated by the books council appropriately. The latest draft budget also shows an increase in funding directed towards rate relief for the tv and film sectors, which is great, but it's important that other areas of the creative sector, such as publishing, aren't left behind, and culture funding must be sufficient to ensure the sustainability of the sector across the board.
This problem also may have been averted had the Welsh Government agreed in full with some of the culture committee's recommendations in our report on the impact of funding reductions on culture and sport, published last year. Recommendation 4 said that
'The Welsh Government should develop a collaborative cross-department strategy to funding culture and sport, to ensure that funding decisions are joined up with wider government priorities, especially health and education.'
It was rejected, which I believe was a mistake. A cross-department strategy would ensure that the utility of the culture and sport sectors are recognised as vehicles for achieving the Government's priorities and would reduce the likelihood of uneven support across creative sub-sectors.
Recommendation 8 of the report outlined that
'The Welsh Government should provide greater strategic direction to enable the culture and sport sectors to thrive and deliver the Welsh Government’s objectives and priorities',
with measurable commitments towards these priorities. The Welsh Government responded that remit letters are sufficient, but I don't believe this to be the case. The priorities set by the Welsh Government are often vague and do not contain guidance on strategic direction. Given that the Welsh Government is committed to keeping our arm's-length bodies, there needs to be much stronger guidance provided to ensure that the spending of public money is decided through democratic means. We know that public money has been wasted by arm's-length bodies in the culture sector, whilst worthwhile enterprises have been starved of money. So, we need a stronger direction to be set through the remit letters.
In closing, Deputy Llywydd, I'd like to restate that I welcome the great strides that have been made in the creative industries, but I'd like to ask the Minister if he'd reconsider strengthening the Welsh Government's remit letter to arm's-length bodies to provide greater strategic direction and ensure that investment in the creative industries is not concentrated too much in one area and is not wasted on enterprises that the majority of the public wouldn't want or advocate. Thank you very much.
Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad y prynhawn yma ac am roi rhagolwg o'i ddatganiad yn gynharach y prynhawn yma.
Rwy'n croesawu'r newyddion bod y sector, gyda chefnogaeth Cymru Greadigol, wedi cynhyrchu trosiant blynyddol o oddeutu £1.5 biliwn, sy'n dwf o dros 10 y cant o gymharu â'r llynedd. Mae hyn yn newyddion ardderchog, ac mae'r ffocws ar ddatblygu sgiliau a chreu swyddi i'w groesawu hefyd. Roedd hi hefyd yn wych clywed gan y Gweinidog am rai o'r rhaglenni teledu, ffilmiau a gemau fideo gwych sy'n cael eu cynhyrchu yma yng Nghymru. Fodd bynnag, mae pryderon yn dal i fodoli ar draws rhannau helaeth o'r sector creadigol, a chafodd rhai argymhellion eu gwneud gan y pwyllgor diwylliant, nad ydynt wedi'u dilyn, a fyddai'n fuddiol.
Mae yna ddiffygion cyffredinol o ran cyllid o hyd. Er bod cynnydd cymedrol mewn cyllid yng nghyllideb 2025-26 i wneud iawn am y toriadau yng nghyllideb 2024-25, nid yw Llywodraeth Cymru dal wedi cynyddu cyllid ar gyfer diwylliant a chwaraeon ar gyfradd sy'n sicrhau cydraddoldeb y pen â gwledydd Ewropeaidd eraill. Cyfeiriodd Cymdeithas Chwaraeon Cymru at hyn wrth ddweud bod buddsoddiad uniongyrchol Chwaraeon Cymru yn is mewn termau arian parod o gymharu â lefelau 2010, o'i addasu ar gyfer chwyddiant.
Rwyf hefyd eisiau tynnu sylw at y ffaith bod cyhoeddwr annibynnol o Gaerdydd wedi ysgrifennu at y pwyllgor diwylliant ym mis Tachwedd yn galw am ymchwiliad i'r cyllid a roddir ar gyfer cyhoeddi, gan ddweud eu bod yn wynebu 'sefyllfa ariannol anffodus'. Dywedodd golygydd Lucent Dreaming mai cyllid craidd annigonol gan Gyngor Llyfrau Cymru, a ariennir gan Cymru Greadigol, sydd wedi arwain at argyfwng dirfodol i weithwyr creadigol. Rwy'n ymwybodol bod y gyllideb flaenorol wedi rhoi dyraniad pellach o £272,000 i Gyngor Llyfrau Cymru, ond mae'n amlwg bod y cyllid naill ai'n annigonol neu nad yw'n cael ei ddyrannu'n briodol gan y cyngor llyfrau. Mae'r gyllideb ddrafft ddiweddaraf hefyd yn dangos cynnydd yn y cyllid sy'n cael ei gyfeirio at ryddhad ardrethi ar gyfer y sectorau teledu a ffilm, sy'n wych, ond mae'n bwysig nad yw meysydd eraill o'r sector creadigol, fel cyhoeddi, yn cael eu gadael ar ôl, ac mae'n rhaid i'r cyllid a roddir ar gyfer diwylliant fod yn ddigonol i sicrhau cynaliadwyedd y sector yn gyffredinol.
Efallai y byddai'r broblem hon wedi cael ei hosgoi hefyd pe bai Llywodraeth Cymru wedi cytuno'n llawn â rhai o argymhellion y pwyllgor diwylliant yn ein hadroddiad ar effaith gostyngiadau cyllid ar ddiwylliant a chwaraeon, a gyhoeddwyd y llynedd. Dywedodd argymhelliad 4
'Dylai Llywodraeth Cymru ddatblygu strategaeth drawsadrannol gydweithredol i gyllido diwylliant a chwaraeon, er mwyn sicrhau bod penderfyniadau cyllid yn cael eu cydgysylltu â blaenoriaethau ehangach y llywodraeth, yn enwedig iechyd ac addysg.'
Cafodd ei wrthod, a chredaf fod hynny'n gamgymeriad. Byddai strategaeth drawsadrannol yn sicrhau bod y sectorau diwylliant a chwaraeon yn cael eu cydnabod fel cerbydau ar gyfer cyflawni blaenoriaethau'r Llywodraeth a byddai'n lleihau'r tebygolrwydd o gefnogaeth anghyson ar draws is-sectorau creadigol.
Roedd argymhelliad 8 o'r adroddiad yn nodi
'Dylai Llywodraeth Cymru ddarparu mwy o gyfeiriad strategol i alluogi'r sectorau diwylliant a chwaraeon i ffynnu a chyflawni amcanion a blaenoriaethau Llywodraeth Cymru',
gydag ymrwymiadau mesuradwy tuag at y blaenoriaethau hyn. Ymatebodd Llywodraeth Cymru drwy ddweud bod llythyrau cylch gwaith yn ddigonol, ond nid wyf yn credu bod hyn yn wir. Mae'r blaenoriaethau a osodir gan Lywodraeth Cymru yn aml yn amwys ac nid ydynt yn cynnwys canllawiau ar gyfeiriad strategol. O ystyried bod Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gadw ein cyrff hyd braich, mae angen darparu canllawiau llawer cryfach i sicrhau bod yr arian cyhoeddus sy'n cael ei wario yn cael ei benderfynu drwy ddulliau democrataidd. Rydym yn gwybod bod arian cyhoeddus wedi cael ei wastraffu gan gyrff hyd braich yn y sector diwylliant, tra bod mentrau gwerth chweil wedi cael eu hamddifadu o arian. Felly, mae angen i gyfeiriad cryfach gael ei osod trwy'r llythyrau cylch gorchwyl.
I gloi, Dirprwy Lywydd, hoffwn ailddatgan fy mod yn croesawu'r cynnydd mawr sydd wedi'i wneud yn y diwydiannau creadigol, ond hoffwn ofyn i'r Gweinidog a fyddai'n ailystyried cryfhau llythyr cylch gwaith Llywodraeth Cymru i gyrff hyd braich i roi mwy o gyfeiriad strategol a sicrhau nad yw buddsoddiad yn y diwydiannau creadigol yn canolbwyntio gormod ar un maes ac nad yw'n cael ei wastraffu ar fentrau na fyddai'r mwyafrif o'r cyhoedd eu heisiau neu'n eirioli drostynt. Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr, Gareth, for the series of comments from you there. The Member did try, I think, to celebrate the success of Creative Wales, and I'm grateful to him for that. I do agree there are many successes from the investments that Creative Wales has made, and he's pointed to a number of them there. He will, of course, have seen over the Christmas period the additional investment into Creative Wales that was following on from the Wales investment summit, the £2 million securing Bad Wolf further investment and productions from the world-leading Bad Wolf company in Wales that were announced. A further £2.5 million in-year fund was announced for Creative Wales as well, going directly to support further productions like those already mentioned, but also going directly to support the publishing industry, which the Member raised there.
I'm aware of the letter of the publisher you reference. My officials have met with the publisher Lucent Dreaming and will continue to engage in those positive discussions with them. But I think it's worth just updating the Member on the figures there as well. There was a further £350,000 that has gone directly to the Books Council of Wales from Creative Wales. That has found its way directly to publishers and also to promote books in both the Welsh and English languages. There were also in-year spends for culture and sport. The Member himself will know this statement on Creative Wales is funded through a different budget line, so given the fact that the Dirprwy Lywydd has given me direction to be brief in my answers, perhaps that's better served through another question on a different day.
Diolch yn fawr, Gareth, am y gyfres o sylwadau gennych yn y fan yna. Fe wnaeth yr Aelod geisio, rwy'n meddwl, ddathlu llwyddiant Cymru Greadigol, ac rwy'n ddiolchgar iddo am hynny. Rwy'n cytuno bod llawer o lwyddiannau o'r buddsoddiadau y mae Cymru Greadigol wedi'u gwneud, ac mae wedi tynnu sylw at nifer ohonynt yn y fan yna. Wrth gwrs, fe fydd e wedi gweld dros gyfnod y Nadolig y buddsoddiad ychwanegol yn Cymru Greadigol yn dilyn uwchgynhadledd fuddsoddi Cymru, y £2 filiwn a sicrhaodd fuddsoddiad pellach i Bad Wolf a'r cynyrchiadau a gyhoeddwyd gan gwmni Bad Wolf yng Nghymru sy'n arwain y byd. Cyhoeddwyd cronfa arall o £2.5 miliwn yn ystod y flwyddyn ar gyfer Cymru Greadigol hefyd, sy'n mynd yn uniongyrchol i gefnogi cynyrchiadau pellach fel y rhai a grybwyllwyd eisoes, ond sydd hefyd yn mynd yn uniongyrchol i gefnogi'r diwydiant cyhoeddi, a gododd yr Aelod yn y fan yna.
Rwy'n ymwybodol o lythyr y cyhoeddwr rydych chi'n cyfeirio ato. Mae fy swyddogion wedi cwrdd â'r cyhoeddwr Lucent Dreaming a byddant yn parhau i gymryd rhan yn y trafodaethau cadarnhaol hynny gyda nhw. Ond rwy'n credu ei bod hi'n werth diweddaru'r Aelod ar y ffigurau yn y fan yna hefyd. Roedd £350,000 arall sydd wedi mynd yn uniongyrchol i Gyngor Llyfrau Cymru o Cymru Greadigol. Mae'r arian hwnnw wedi mynd yn uniongyrchol i gyhoeddwyr a hefyd i hyrwyddo llyfrau yn y Gymraeg a'r Saesneg. Roedd yna wariant hefyd yn ystod y flwyddyn ar gyfer diwylliant a chwaraeon. Bydd yr Aelod ei hun yn gwybod bod y datganiad hwn ar Cymru Greadigol yn cael ei ariannu drwy linell wahanol yn y gyllideb, felly o ystyried y ffaith bod y Dirprwy Lywydd wedi rhoi cyfarwyddyd i mi roi atebion byr, efallai y byddai'n well gofyn cwestiwn arall ar ddiwrnod gwahanol.
Diolch i'r Gweinidog am y datganiad hwn heddiw. Dwi'n falch ein bod ni'n cael y cyfle i drafod diwydiant sydd mor bwysig, diwydiannau creadigol. Mae yna botensial mawr o ran twf hefyd yn parhau i fod, a dwi'n credu bod Cymru Greadigol, yn amlwg, o'r trafodaethau gyda'r sectorau maen nhw'n cydweithio efo nhw, yn gweld gwerth. Ond dwi'n meddwl bod yna gwestiynau dilys sydd gan y sector hefyd, a dwi yn croesawu'r ffaith eich bod chi wedi sôn ynglyn â'r cydweithio sy'n mynd i fod drwy'r fforwm partneriaeth cymdeithasol, oherwydd un o'r pethau y byddwn i'n hoffi gwybod ydy sut ydych chi'n adolygu'r hyn mae'r corff wedi bod yn ei gyflawni, sut ydyn ni'n sicrhau gwerth am arian go iawn a beth mae hynny'n ei olygu o ran swyddi yn yr hirdymor.
Yn amlwg, mae gwerth y sector creadigol yn mynd yn bellach nag ystadegau. Mae o'n adrodd stori ein cenedl ni, yn dweud pwy ydyn ni wrth y byd, ond hefyd, gobeithio, yn denu buddsoddiad. Dwi'n croesawu'r ffaith eich bod chi'n rhoi'r ymrwymiad hwnnw, ond mae'r genedl yn gyfoethocach yn ddiwylliannol oherwydd y sector hwn, ond hefyd y bobl sy'n gweithio ynddo fo. Dyna pam buaswn i'n hoffi gofyn rhai cwestiynau ynglŷn â'r gweithlu i chi, oherwydd rhai o'r pethau rydyn ni wedi eu clywed. Yn amlwg, o ran y swyddi cychwynnol hynny, mae yna stori dda i'w ddweud, ond yr hyn dwi wedi'i glywed gan y sector, a dwi'n siŵr eich bod chi wedi'i glywed hefyd, ydy sut mae hynny wedyn yn golygu bod yna gyfleoedd gydol gyrfa. Roedd BECTU yn rhannu y llynedd yn eu harolwg nhw fod 43 y cant o weithwyr ffilm a theledu yng Nghymru allan o waith, sy'n codi pryderon o ran beth sy'n digwydd wedi'r cyfle cychwynnol hwnnw. Yn amlwg, bydd rhai eisiau mynd i ddiwydiannau eraill, ond mae yna nifer o bobl eisiau aros yn y sector hwn a ddim yn gweld bod y cyfleoedd yna yng Nghymru.
Hefyd, sut ydyn ni'n sicrhau bod y buddsoddiad sy'n dod i Gymru nid dim ond yn cefnogi mwy o gynyrchiadau, ond yn golygu twf y sector yng Nghymru, ledled Cymru, y cwmnïau annibynnol cynhyrchu ac ati? Rydyn ni wedi clywed pryderon efallai nad yw pawb sy'n derbyn arian drwy Cymru Greadigol ddim yn cydweithio efo cwmnïau yma yng Nghymru, a bod y gwaddol gwirioneddol hwnnw ddim i'w weld ym mhob cynhyrchiad. Felly, byddwn i yn gwerthfawrogi clywed sut rydych chi'n monitro hwnnw.
Mae yna hefyd rhai cwestiynau wedi codi ynglŷn â phroses grant Cymru Greadigol a pha mor hir mae weithiau yn cymryd. Yn amlwg, mae hynny weithiau yn cael effaith. Rydym ni wedi clywed gan rai cwmnïau lle mae cynhyrchiad wedi gorffen ac wedyn yn gorfod aros amser, a weithiau yn gorfod cael loan er mwyn gallu talu pethau tan mae'r arian yn dod drwyddo. Ydy'r math yna o brosesau yn rhai rydych chi'n edrych arnyn nhw?
Yn amlwg, o ran rhai o'r pwyntiau mae Gareth Davies wedi eu codi'n gynharach, mae'r diwydiant cyhoeddi yn rhywbeth roedden ni fel pwyllgor diwylliant wedi edrych arno fo dro ar ôl tro. Rydw i'n nodi'r arian ychwanegol y gwnaethoch chi gyfeirio ato fo'n gynharach, ond dwi hefyd yn nodi bod Cyngor Llyfrau Cymru wedi sôn am bwysigrwydd gwybod bod yr arian yn dod, a'r cysondeb hwnnw, er mwyn gallu sicrhau bod y sector allweddol bwysig hwnnw, fel fyddwch chi'n gwybod, efo trafodaethau gyda'r Gweinidog addysg o ran yr hyn rydym ni'n eisiau ei wneud o ran llythrennedd ac ati—bod hynny'n golygu sicrwydd i'r diwydiant hwnnw. Felly, croesawu'r buddsoddiad, ond hefyd y neges sydd gan y Cyngor Llyfrau ynglŷn â'r pwysigrwydd eu bod nhw'n gwybod bod yr arian yna'n dod yn gyson.
Mae yna nifer o feysydd eraill, wrth gwrs, sydd o dan hyn, ac mi fyddwn i'n ategu'r sylwadau a wnaed gan y pwyllgor o ran sut mae hyn yn cyd-fynd efo strategaeth blaenoriaethau diwylliant Llywodraeth Cymru. Mae yna gymaint o gydweithio rhwng y sectorau sydd yn y strategaeth honno a'r hyn mae Cymru Creadigol yn ei wneud. Roeddech chi'n nodi yn eich ymateb i Gareth Davies hefyd bod hyn yn ddau bot gwahanol o ran lle mae cyllid yn dod. Ydych chi'n gweld bod yna le i ni edrych sut rydym ni'n dod â rheini ynghyd mewn ffordd fwy strategol, fel ein bod ni'n manteisio hyd yn oed yn bellach ar yr hyn rydym ni'n gallu ei gyflawni? Ac yn enwedig felly pan ydym ni'n edrych ar y swyddi a'r sgiliau sy'n gallu mynd o'r sectorau hyn—er enghraifft efo theatr, sydd yn y blaenoriaethau diwylliant, ond wedyn gyda ffilm a theledu’n benodol, sydd efo Cymru Creadigol.
Felly, nifer o sylwadau, mae arnaf i ofn, ond mae'n dda cael y cyfle i godi'r materion hyn ar lawr y Senedd. Byddwn i'n croesawu dialog bellach gyda chi wrth i ni edrych ar sut mae'r bartneriaeth a'r fforwm partneriaeth cymdeithasol yn benodol yn mynd i fod yn siapio gwaith Cymru Creadigol i'r dyfodol.
Thank you to the Minister for this statement today. I'm pleased that we're having this opportunity to discuss an industry that's so important, the creative industries. There is huge potential in terms of growth as well that continues to exist, and I'm aware that Creative Wales, from the discussions with the sectors that they work with, do show value. I think there are valid questions amongst the sector, and I welcome the fact that you have mentioned the co-operation that there will be through the social partnership forum, because one of the things that I would like to know is how you are reviewing what the body has been achieving, how do we ensure genuine value for money, and what that means in terms of long-term jobs.
Clearly, the value of creative industries goes further than statistics. They tell the story of our nation, tell us who we are, tell the world who we are, but also, hopefully, attract investment. I welcome the fact that you are giving that commitment, but the nation is culturally richer because of this sector, but also the people who work in it. That's why I would like to ask some questions about the workforce, because of some of the things that we have heard. Clearly, in terms of those entry-level jobs, there is a good story to tell there, but what I've heard from the sector, and I'm sure you will have heard it as well, is how that means that there are career-long opportunities. BECTU shared last year in their survey that 43 per cent of workers in film and television in Wales are currently out of work, which raises concerns about what happens after that initial entry-level opportunity. Some will want to go to other industries, clearly, but there are many people who want to remain in this sector and don't see that there is that opportunity for them in Wales.
Also, how will we ensure that the investment that comes to Wales doesn't just support additional production, but does mean the growth of the sector within Wales, across Wales, those independent production companies and so on? We have heard concerns that perhaps not everyone who receives funding through Creative Wales is collaborating with companies already existing in Wales and that legacy isn't truly seen in every production. So, I would appreciate hearing more about how you monitor that.
There are also some questions that have been raised in terms of the grants process of Creative Wales and how long it takes sometimes. Clearly, that has an impact. Sometimes we've heard from some companies where production has concluded and then they have to wait some time. Sometimes they have to take out loans to be able to pay for things until the funding comes through. Are those processes ones that you are looking at?
Clearly, in terms of the points that Gareth Davies has raised earlier, the publishing industry is something that we as a committee have looked at time and time again. I note the additional funding that you referred to earlier, but I also note that the Books Council of Wales has told us about the importance of knowing that that funding is coming, and the consistency of that, in order to ensure that this crucially important sector, as you'll know with discussions with the Minister for education in terms of what we're trying to do in terms of literacy and so on—that that does mean assurance for that publishing industry. So, I welcome the investment, but there's also the message from the books council in terms of the importance of them knowing that that funding is forthcoming.
There are a number of areas to discuss, and I would echo the comments made by the culture committee in terms of how this aligns with the cultural priorities strategy of the Welsh Government. There is so much collaboration between the sectors that make up that sector and what Creative Wales aims to do. You noted in response to Gareth Davies that these are two separate pots of funding. Do you see that there is scope in terms of looking at how we bring those together in a more strategic manner, so that we maximise the benefits even further in terms of what we can achieve? Particularly so when we look at the posts and the skills that can be transferred between these sectors—for example, with theatre, which is one of the cultural priorities, but then again with film and television, specifically, which lies with Creative Wales.
A number of comments there, I'm afraid, but it's good to have an opportunity to raise these issues in the Senedd. I would welcome a further dialogue with you as we look at how this partnership and the social partnership forum in particular are going to be shaping the work of Creative Wales for the future.
Diolch, Heledd. I'm very grateful for the series of questions there. I'll try and get through as many as I possibly can in the time, Presiding Officer, but I'm happy to have an ongoing conversation around some of the other points.
Firstly, I do agree there is a very real relationship between the creative industries and perhaps the more traditional arts sector as well. The point that you referenced between film and tv productions and then the theatre is one well made. Creative Wales do have a memorandum of understanding with the Arts Council of Wales, and I think that's a positive step. The more we can see in that space—yes, we should be looking to do as much as we can. And I've had conversations with the Creative Wales team and also teams in the culture division around that topic. The reason set out as to why Creative Wales is not included in the priorities for culture, it was agreed that that wasn't the best way forward, is because there was a set of priorities for Creative Wales when it was initially established. That said, I think there is room where collaboration needs to happen and does happen.
Heledd mentioned the good news of the social partnership forum in the creative industries and culture. I think this is a very welcome step. In the true spirit of social partnership, it has been created with the workforce. There will be an opportunity for an initial meeting with members of the forum. We hope to have another meeting in a couple of weeks' time, a more substantial discussion. But I hope that will be a forum for the future, where the sector themselves, including the workforce, can bring some of the challenges and opportunities to us going forward. Creative Wales sit on the forum, the arts council sit on the forum, as well as the number of trade unions who represent the sector, and I chair that forum alongside my officials. I do think there is a real opportunity to discuss one of the things in particular about the long-term career opportunities for this. You see from the numbers highlighted in the statement the real success of Creative Wales and the trainee placements alongside that. That is part of the grant condition there.
This sector is built on freelancers, and one of the ways in which we can support the sector and freelancers within the sector is by creating that pipeline of works where there are productions throughout the year in Wales where freelancers can go and get work. That's why the investment that we make, like the announcement of the additional £2 million for Bad Wolf, where that cements them for a further three years of work, is a good step forward. Creating that pipeline where freelancers can work is definitely the way forward. That's the importance of the production funding that we are able to support the industry with.
I just want to point to another opportunity where we do support freelancers and those within the workforce, because it is sometimes a difficult place to be in work. We've supported them through a mental health initiative. There was a two-day course in Wrexham this week for supporting those within the industry. I think it goes a long way, especially with how important it is to support people with their mental health. We're able to do that through Creative Wales's work as well.
There are two more points, Chair, and I will close. On the importance of Welsh indies, I'm keen to see more commissions to and using Welsh independent producers. I think we have real success stories where they have been used, and I think they can be used more in the future. I share the view and commitment towards that.
On the grant process, I've not heard that directly. I'll happily have a separate conversation on that matter. The grant process goes through a panel. It's recommended towards Ministers about where to agree funding or not, and I think that's an important process, as these are public finances here. But I'm happy to take that outside of today's statement and have a conversation with you.
Diolch, Heledd. Rwy'n ddiolchgar iawn am y gyfres o gwestiynau yn y fan yna. Fe wnaf i geisio mynd trwy gymaint ag y gallaf yn yr amser, Llywydd, ond rwy'n hapus i gael sgwrs barhaus ynghylch rhai o'r pwyntiau eraill.
Yn gyntaf, rwy'n cytuno bod yna berthynas real iawn rhwng y diwydiannau creadigol ac efallai'r sector celfyddydau mwy traddodiadol hefyd. Mae'r cyfeiriad a wnaethoch at gynyrchiadau ffilm a theledu ac yna'r theatr yn un da. Mae gan Cymru Greadigol femorandwm cyd-ddealltwriaeth gyda Chyngor Celfyddydau Cymru, ac rwy'n credu bod hynny'n gam cadarnhaol. Po fwyaf y gallwn ni ei weld yn y gofod hwnnw—ie, fe ddylen ni fod yn ceisio gwneud cymaint ag y gallwn. Ac rydw i wedi cael sgyrsiau gyda thîm Cymru Greadigol a thimau yn yr adran ddiwylliant hefyd ynglŷn â'r pwnc hwnnw. Y rheswm pam nad yw Cymru Greadigol wedi'i gynnwys yn y blaenoriaethau ar gyfer diwylliant, cytunwyd nad dyna'r ffordd orau ymlaen, yw oherwydd bod yna gyfres o flaenoriaethau ar gyfer Cymru Greadigol pan gafodd ei sefydlu i ddechrau. Wedi dweud hynny, rwy'n credu bod yna ofod lle mae angen i gydweithio ddigwydd ac mae yn digwydd.
Soniodd Heledd am y newyddion da am y fforwm partneriaeth gymdeithasol yn y diwydiannau creadigol a diwylliant. Rwy'n credu bod hwn yn gam i'w groesawu'n fawr. Yng ngwir ysbryd partneriaeth gymdeithasol, mae wedi cael ei greu gyda'r gweithlu. Bydd cyfle i gael cyfarfod cychwynnol gydag aelodau'r fforwm. Rydym yn gobeithio cael cyfarfod arall ymhen ychydig wythnosau, trafodaeth fwy sylweddol. Ond rwy'n gobeithio y bydd hwnnw'n fforwm ar gyfer y dyfodol, lle gall y sector ei hun, gan gynnwys y gweithlu, ddod â rhai o'r heriau a'r cyfleoedd atom yn y dyfodol. Mae Cymru Greadigol yn eistedd ar y fforwm, mae cyngor y celfyddydau yn eistedd ar y fforwm, yn ogystal â'r nifer o undebau llafur sy'n cynrychioli'r sector, ac rwy'n cadeirio'r fforwm hwnnw ochr yn ochr â'm swyddogion. Rwy'n credu bod yna gyfle gwirioneddol i drafod un o'r pethau yn benodol am y cyfleoedd gyrfa hirdymor ar gyfer hyn. Fe welwch chi o'r rhifau yn y datganiad lwyddiant gwirioneddol Cymru Greadigol a'r lleoliadau i hyfforddeion ochr yn ochr â hynny. Mae hynny'n rhan o'r amod grant yn y fan yna.
Mae'r sector hwn wedi'i adeiladu ar weithwyr llawrydd, ac un o'r ffyrdd y gallwn ni gefnogi'r sector a gweithwyr llawrydd yn y sector yw trwy greu'r llif hwnnw o waith lle mae yna gynyrchiadau drwy gydol y flwyddyn yng Nghymru lle gall gweithwyr llawrydd fynd i gael gwaith. Dyna pam mae'r buddsoddiad rydym yn ei wneud, fel y £2 filiwn ychwanegol sydd wedi'i gyhoeddi ar gyfer Bad Wolf, lle mae hynny'n sicrhau y gallant wneud tair blynedd arall o waith, yn gam da ymlaen. Yn sicr, creu'r llif hwnnw lle gall gweithwyr llawrydd weithio yw'r ffordd ymlaen. Dyna bwysigrwydd y cyllid cynhyrchu rydym yn gallu cefnogi'r diwydiant ag ef.
Rydw i eisiau tynnu sylw at gyfle arall lle rydym yn cefnogi gweithwyr llawrydd a'r rhai o fewn y gweithlu, oherwydd mae'n lle anodd i weithio ynddo weithiau. Rydym wedi eu cefnogi trwy fenter iechyd meddwl. Cynhaliwyd cwrs deuddydd yn Wrecsam yr wythnos hon i gefnogi'r rhai yn y diwydiant. Rwy'n credu ei fod yn mynd yn bell, yn enwedig o ran pa mor bwysig yw hi i gefnogi pobl gyda'u hiechyd meddwl. Rydym yn gallu gwneud hynny drwy waith Cymru Greadigol hefyd.
Mae yna ddau bwynt arall, Cadeirydd, ac fe wnaf i orffen. O ran pwysigrwydd ffilmiau annibynnol o Gymru, rwy'n awyddus i weld mwy o gomisiynau i gynhyrchwyr annibynnol Cymreig a chomisiynau sy'n eu defnyddio. Rwy'n credu bod gennym straeon llwyddiant go iawn lle maen nhw wedi cael eu defnyddio, ac rwy'n credu y gallan nhw gael eu defnyddio mwy yn y dyfodol. Rwy'n rhannu'r farn a'r ymrwymiad tuag at hynny.
O ran y broses grant, dydw i ddim wedi clywed hynny'n uniongyrchol. Rwy'n fwy na pharod i gael sgwrs ar wahân ar y mater hwnnw. Mae'r broses grant yn mynd trwy banel. Mae argymhellion yn cael eu gwneud i Weinidogion ynghylch lle y dylid cytuno ar gyllid neu beidio, ac rwy'n credu bod honno'n broses bwysig, gan mai cyllid cyhoeddus ydyw. Ond rwy'n hapus i gymryd hynny y tu allan i'r datganiad heddiw a chael sgwrs gyda chi.
Wrexham is in the spotlight like never before, and the city's arts and creative industry is very much a part of it. In a relatively short amount of time, Minera Studios have really rooted themselves in the community. I've met Dean, Ruby, Ian and the team on numerous occasions, and they are helping put Wrexham on the map in this area.
Before Christmas, I watched them filming Box of Frogs, which is a short film written and directed by Ian. It starred Mathew Horne of Gavin and Stacey fame—all filmed in Wrexham with local talent. The team also founded the Wrexham Academy of Screen Acting, and they're really passionate about helping local people develop the skills that are needed for film and tv and digital media. As well as giving local talent the opportunity to work on the short film, they've also worked in recent times with young people from Caia Park who are not in education, employment, or training. They've also worked with Stori Brymbo and Wrexham University, and they are backing the 2029 city of culture bid.
I know that you too, Minister, have met with the team, and I just wonder what more can the Welsh Government do to support the creative industries in Wrexham. Diolch.
Mae Wrecsam dan y chwyddwydr fel erioed o'r blaen, ac mae diwydiant creadigol a chelfyddydau'r ddinas yn rhan fawr ohoni. Mewn cyfnod cymharol fyr, mae Minera Studios wedi ymwreiddio eu hunain yn y gymuned. Rwyf wedi cwrdd â Dean, Ruby, Ian a'r tîm ar sawl achlysur, ac maen nhw'n helpu i roi Wrecsam ar y map yn y maes hwn.
Cyn y Nadolig, fe wnes i eu gwylio'n ffilmio Box of Frogs, sef ffilm fer a ysgrifennwyd ac a gyfarwyddwyd gan Ian. Mathew Horne o Gavin a Stacey oedd yn chwarae'r brif ran—a chafodd y cyfan ei ffilmio yn Wrecsam gyda thalent leol. Sefydlodd y tîm hefyd Academi Actio Sgrin Wrecsam, ac maen nhw'n angerddol iawn am helpu pobl leol i ddatblygu'r sgiliau sydd eu hangen ar gyfer ffilm a theledu a'r cyfryngau digidol. Yn ogystal â rhoi cyfle i dalent leol weithio ar y ffilm fer, maen nhw hefyd wedi gweithio'n ddiweddar gyda phobl ifanc o Barc Caia nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant. Maen nhw hefyd wedi gweithio gyda Stori Brymbo a Phrifysgol Wrecsam, ac maen nhw'n cefnogi cais dinas ddiwylliant 2029.
Rwy'n gwybod eich bod chithau hefyd, Gweinidog, wedi cwrdd â'r tîm, a meddwl ydw i tybed beth arall y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i gefnogi'r diwydiannau creadigol yn Wrecsam. Diolch.
Can I thank Lesley Griffiths for that question? Lesley is absolutely right to say the spotlight is on Wrexham like never before. The eyes of the world are on all of the exciting things happening in Wrexham, particularly through the Welcome to Wrexham programme and the success of the football team, and we do hope that that continues.
The Member will be pleased as well, I'm sure, about the news of the appointment of Professor Joe Yates, the vice-chancellor of Wrexham University, to the chair of the Creative Wales board. He, too, is a passionate supporter of the north-east Wales region, and I think all of the good things that Minera Studios are doing are things that he will want to see himself. I look forward to meeting again with Minera Studios to talk about the opportunities in front of us. I didn't see the filming of Box of Frogs, but I hope to see the short film at some stage.
There's a lot more we can do for the creative industries, and we do go on with the investments that we've made, because of the budget proposed. We'll look to work with studios like Minera across the region. The Member will also be pleased, I think, to hear of the support for the gaming sector in Wales. FreeRangeDevs, based in Wrexham, have received funding from Creative Wales, and they are part of the Wales gaming academy programme with Tramshed Tech. That's boosting for the region. The Member and colleagues in the Senedd will know that Wrexham and north-east Wales have always been a key driver for the Welsh economy. It's great to have champions like Lesley, and Joe Yates at the table of Creative Wales, recognising the importance of the creative sector as well.
A gaf i ddiolch i Lesley Griffiths am y cwestiwn hwnnw? Mae Lesley yn hollol iawn i ddweud bod y chwyddwydr ar Wrecsam fel erioed o'r blaen. Mae llygaid y byd ar yr holl bethau cyffrous sy'n digwydd yn Wrecsam, yn enwedig trwy raglen Welcome to Wrexham a llwyddiant y tîm pêl-droed, ac rydym yn gobeithio y bydd hynny'n parhau.
Bydd yr Aelod yn falch hefyd, rwy'n siŵr, o glywed y newyddion bod yr Athro Joe Yates, is-ganghellor Prifysgol Wrecsam, wedi'i benodi'n gadeirydd bwrdd Cymru Greadigol. Mae ef hefyd yn gefnogwr brwd o ranbarth gogledd-ddwyrain Cymru, ac rwy'n credu bod yr holl bethau da y mae Minera Studios yn eu gwneud yn bethau y bydd ef eisiau eu gweld ei hun. Rwy'n edrych ymlaen at gwrdd eto â Minera Studios i siarad am y cyfleoedd sydd o'n blaenau. Wnes i ddim gweld Box of Frogs yn cael ei ffilmio, ond rwy'n gobeithio gweld y ffilm fer rywbryd.
Mae llawer mwy y gallwn ni ei wneud i'r diwydiannau creadigol, ac rydym yn parhau â'r buddsoddiadau rydym wedi'u gwneud, oherwydd y gyllideb a gynigir. Byddwn yn edrych i weithio gyda stiwdios fel Minera ar draws y rhanbarth. Bydd yr Aelod hefyd yn falch, rwy'n credu, o glywed am y gefnogaeth i'r sector gemau cyfrifiadurol yng Nghymru. Mae FreeRangeDevs, a leolir yn Wrecsam, wedi derbyn cyllid gan Cymru Greadigol, ac maent yn rhan o raglen academi gemau Cymru gyda Tramshed Tech. Mae hynny'n hwb i'r rhanbarth. Bydd yr Aelod a chyd-Aelodau yn y Senedd yn gwybod bod Wrecsam a gogledd-ddwyrain Cymru wastad wedi bod yn sbardun allweddol i economi Cymru. Mae'n wych cael hyrwyddwyr fel Lesley, a Joe Yates wrth fwrdd Cymru Greadigol, yn cydnabod pwysigrwydd y sector creadigol hefyd.
If I can just mention two issues. One is a 'big picture' one. You talked about the mental health issues that are facing many who work in the creative industries, and I'm sure you've looked at the Ireland model where a basic income for artists is actually available now. It was piloted and has been rolled out. I'm sure we're not in that space, but I think it's just a really good model to think about.
But I do want to then focus in on Powys, and the fact that in Powys we've got the Green Man Festival, which is an independent festival run by the only woman responsible for a festival across the whole of the UK. It brings in £28.9 million to the local economy, and the Green Man Trust invested nearly £90,000 in local projects last year, including play equipment, sports facilities and green space improvements. Rural creative industries are really important to our communities, so I just really wanted to ask you, Minister: what more can you do to ensure that rural creative industries, such as Green Man, are supported and resourced? Diolch yn fawr iawn.
Os gallaf sôn am ddau fater. Mae un yn fater 'darlun mawr'. Fe wnaethoch chi sôn am y problemau iechyd meddwl sy'n wynebu llawer sy'n gweithio yn y diwydiannau creadigol, ac rwy'n siŵr eich bod chi wedi edrych ar fodel Iwerddon lle mae incwm sylfaenol i artistiaid ar gael nawr. Cafodd ei dreialu ac mae wedi'i gyflwyno. Rwy'n siŵr nad ydym yn y gofod hwnnw, ond rwy'n credu ei fod yn fodel da iawn i feddwl amdano.
Ond rydw i eisiau canolbwyntio wedyn ar Bowys, a'r ffaith bod gennym ni Ŵyl y Dyn Gwyrdd ym Mhowys, sy'n ŵyl annibynnol sy'n cael ei rhedeg gan yr unig fenyw sy'n gyfrifol am ŵyl ar draws y DU gyfan. Mae'n dod â £28.9 miliwn i'r economi leol, a gwnaeth Ymddiriedolaeth y Dyn Gwyrdd fuddsoddi bron i £90,000 mewn prosiectau lleol y llynedd, gan gynnwys offer chwarae, cyfleusterau chwaraeon a gwelliannau i fannau gwyrdd. Mae diwydiannau creadigol gwledig yn bwysig iawn i'n cymunedau, felly roeddwn i eisiau gofyn i chi, Gweinidog: beth mwy allwch chi ei wneud i sicrhau bod diwydiannau creadigol gwledig, fel y Dyn Gwyrdd, yn cael eu cefnogi ac y rhoddir adnoddau priodol iddynt? Diolch yn fawr iawn.
I thank Jane Dodds for that. Again, thank you for the importance you place on the mental health of the workforce in the creative industries, and I think the programmes that we have managed to deliver with CULT Cymru are welcome and go a long way.
I'm aware of the Ireland model of, basically—. I'm also aware there's a Senedd petition looking at that there, so I probably will say a little bit less and wait to see what happens in that space.
And when it comes to rural Wales and the creative industries, I think there are lots of opportunities for rural Wales to continue to play their role in the creative economy, particularly on film and tv. We've seen the stunning scenery of locations across the country, in particular in rural Wales, and I think there's opportunity there.
And then, of course, we want to support our live music festivals and live music venues as well. The Government has supported Green Man Festival previously, and we want festivals like Green Man to succeed across Wales. I'm happy to have a further conversation about what that looks like perhaps with officials and the local Member for the region, so I'll take that forward.
Hoffwn ddiolch i Jane Dodds am hynny. Unwaith eto, diolch am nodi pa mor bwysig yw iechyd meddwl y gweithlu yn y diwydiannau creadigol, ac rwy'n credu bod y rhaglenni yr ydym wedi llwyddo i'w cyflawni gyda CULT Cymru yn cael eu croesawu ac yn mynd yn bell iawn.
Rwy'n ymwybodol o fodel Iwerddon sef, yn y bôn—. Rwy'n ymwybodol hefyd fod deiseb i'r Senedd yn edrych ar hynny, felly fe wnaf i ddweud ychydig llai, fwy na thebyg, ac aros i weld beth sy'n digwydd yn y gofod hwnnw.
Ac o ran Cymru wledig a'r diwydiannau creadigol, rwy'n credu bod yna lawer o gyfleoedd i Gymru wledig barhau i chwarae eu rôl yn yr economi greadigol, yn enwedig o ran ffilm a theledu. Rydym wedi gweld golygfeydd trawiadol lleoliadau ledled y wlad, yn enwedig yng nghefn gwlad Cymru, ac rwy'n credu bod yna gyfle yn y fan yna.
Ac yna, wrth gwrs, rydym eisiau cefnogi ein gwyliau cerddoriaeth fyw a'n lleoliadau cerddoriaeth fyw hefyd. Mae'r Llywodraeth wedi cefnogi Gŵyl y Dyn Gwyrdd yn flaenorol, ac rydym eisiau i wyliau fel y Dyn Gwyrdd lwyddo ledled Cymru. Rwy'n fwy na pharod i gael sgwrs bellach am sut mae hynny'n edrych efallai gyda swyddogion a'r Aelod lleol ar gyfer y rhanbarth, felly fe wnaf i fwrw ymlaen â hynny.
I want to highlight the importance of universities to the creative sector. Swansea University's departments of history, heritage and classics have contributed a huge amount to heritage-led redevelopment in Swansea and Neath Port Talbot, including the project at Margam that led to the discovery of the Roman villa recently.
The computer games industry is bigger than the film industry. Abertay University in Dundee is one of the top computer games universities in Europe, with Dundee home to over a third of the country's games companies. Will the Welsh Government provide support to the University of Wales Trinity Saint David and the University of South Wales to further develop the computer games industry in Wales?
I remember, as I'm sure other people do in here, when S4C children's cartoons were dominated by Welsh products such as Sam Tân and SuperTed. Now we have Peppa Pig dubbed in Welsh. Will the Welsh Government support S4C in commissioning Welsh animation? That's an industry that we had a lot of, and S4C children's programmes were put on, which you'll probably be doing fairly soon, Minister, and you will see very few of them are naturally Welsh.
Finally, can I just say stained glass archive in Swansea, run by the University of Wales Trinity Saint David, is a world-class provision?
Rwyf eisiau tynnu sylw at bwysigrwydd prifysgolion i'r sector creadigol. Mae adrannau hanes, treftadaeth a chlasuron Prifysgol Abertawe wedi gwneud cyfraniad mawr at waith ailddatblygu a arweinir gan dreftadaeth yn Abertawe a Chastell-nedd Port Talbot, gan gynnwys y prosiect ym Margam a arweiniodd at ddarganfod y fila Rufeinig yn ddiweddar.
Mae'r diwydiant gemau cyfrifiadurol yn fwy na'r diwydiant ffilmiau. Prifysgol Abertay yn Dundee yw un o'r prifysgolion gemau cyfrifiadurol gorau yn Ewrop, gyda Dundee yn gartref i dros draean o gwmnïau gemau'r wlad. A wnaiff Llywodraeth Cymru roi cymorth i Brifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant a Phrifysgol De Cymru ddatblygu'r diwydiant gemau cyfrifiadurol yng Nghymru ymhellach?
Rwy'n cofio, fel yr wyf yn siŵr y mae pobl eraill yma yn ei wneud, pan oedd cartwnau plant S4C yn cael eu dominyddu gan gynnyrch Cymreig fel Sam Tân a SuperTed. Nawr mae gennym ni Peppa Pig wedi'i drosleisio yn Gymraeg. A wnaiff Llywodraeth Cymru gefnogi S4C i gomisiynu animeiddio Cymraeg? Mae hwnnw'n ddiwydiant yr oedd gennym lawer ohono, ac roedd rhaglenni plant S4C yn cael eu rhoi arno, rhywbeth y byddwch chi'n ei wneud yn weddol fuan, fwy na thebyg, Gweinidog, ac fe welwch chi mai ychydig iawn ohonyn nhw sy'n rhai gwreiddiol Cymreig.
Yn olaf, a gaf i ddweud bod yr archif gwydr lliw yn Abertawe, sy'n cael ei rhedeg gan Brifysgol Cymru y Drindod Dewi Sant, yn ddarpariaeth o'r radd flaenaf?
Can I thank Mike Hedges for that? Mike, over the Christmas recess, I'm sure you were as excited as I was to welcome Bluey to Wales, which I've found myself watching on repeat for the last few weeks. Thanks for highlighting the two points, the previous successes of Welsh animations like SuperTed and Sam Tân—they are really iconic, not just to Wales but to the UK as well. As well as watching Bluey, albeit dubbed, I do watch Welsh language productions such as Cyw and spend lots of time with Noa looking at all of those things. That's a real success. It's one of his favourites. And alongside those types of animations from S4C and Boom Cymru, Creative Wales has supported animators in the past, and the award-winning animation production The Rubbish World of Dave Spud is of interest, and I'll encourage him to spend some time this weekend perhaps watching that.
When it comes to gaming, Mike, I agree with you—there's a real opportunity in front of us. It was one of the priority sectors I placed on Creative Wales when I became Minister. It's initiatives like the gaming academy programme, like the production funding and the scale-up funding that we're able to support companies with here in Wales, but beyond as well, and the international trade shows do go some way in that—. Unfortunately, I'm not going to be able to offer funding directly to universities today, but what I will say is that universities do place and play an important role for the sector. The Wrexham.Games incubator is where I first met the FreeRangeDevs company, who have gone on to receive funding from Creative Wales. So, there's definitely scope for universities to do more in this space, and I'll encourage officials to take up conversations with them as well.
A gaf i ddiolch i Mike Hedges am hynny? Mike, dros toriad y Nadolig, rwy'n siŵr eich bod chi mor gyffrous â minnau i groesawu Bluey i Gymru, yr wyf wedi cael fy hun yn ei wylio droeon dros yr wythnosau diwethaf. Diolch am dynnu sylw at y ddau bwynt, llwyddiannau blaenorol animeiddiadau Cymreig fel SuperTed a Sam Tân—maen nhw'n eiconig iawn, nid yn unig i Gymru ond i'r DU hefyd. Yn ogystal â gwylio Bluey, er ei fod wedi'i drosleisio, rwy'n gwylio cynyrchiadau Cymraeg fel Cyw ac yn treulio llawer o amser gyda Noa yn edrych ar yr holl bethau hynny. Mae hwnnw'n llwyddiant go iawn. Mae'n un o'i ffefrynnau. Ac ochr yn ochr â'r mathau hynny o animeiddiadau gan S4C a Boom Cymru, mae Cymru Greadigol wedi cefnogi animeiddwyr yn y gorffennol, ac mae'r cynhyrchiad animeiddiedig arobryn The Rubbish World of Dave Spud o ddiddordeb, ac fe fyddaf yn ei annog i dreulio peth amser y penwythnos yma yn gwylio hwnnw, efallai.
O ran gemau cyfrifiadurol, Mike, rwy'n cytuno â chi—mae yna gyfle gwirioneddol o'n blaenau ni. Roedd yn un o'r sectorau â blaenoriaeth a roddais i Cymru Greadigol pan ddes i'n Weinidog. Gallwn ni gefnogi cwmnïau yma yng Nghymru drwy fentrau fel y rhaglen academi gemau, fel y cyllid cynhyrchu a'r cyllid ehangu, ond y tu hwnt i hynny hefyd, ac mae'r sioeau masnach rhyngwladol yn mynd rhywfaint o'r ffordd o ran hynny—. Yn anffodus, dydw i ddim yn mynd i allu cynnig cyllid yn uniongyrchol i brifysgolion heddiw, ond yr hyn y byddaf yn ei ddweud yw bod prifysgolion yn chwarae rôl bwysig i'r sector. Yn uned hybu Wrexham.Games y gwnes i gyfarfod â'r cwmni FreeRangeDevs am y tro cyntaf, ac maen nhw wedi mynd ymlaen i dderbyn cyllid gan Cymru Greadigol. Felly, mae yna le yn sicr i brifysgolion wneud mwy yn y gofod hwn, a byddaf yn annog swyddogion i ddechrau sgyrsiau gyda nhw hefyd.
Diolch yn fawr, Weinidog. Thank you very much for highlighting the incredible success stories of the Welsh creative sector. I want to raise two issues with you, Minister. First, I was disappointed to read a piece of work by Senedd Research that put Wales as the second lowest per head of spending in creative industries in Europe, because you've mentioned the success stories, and we know that when Welsh creatives succeed, some of them reinvest incredibly in Wales. Michael Sheen is a perfect example. But they need to be invested in in the first place, and they need to be given the opportunity to succeed. So, I was disappointed to read that figure, so I'd be grateful to hear a comment about that.
And secondly, what artists make is also at risk from large corporations, and I'm sure you're aware of Live Nation and their—practically—monopoly of the sector here in Wales. They've also added our national concert hall to that. How does the Welsh Government address the monopolisation of the creative industry by a multibillion-dollar international company? Diolch yn fawr.
Diolch yn fawr, Gweinidog. Diolch yn fawr iawn am dynnu sylw at straeon llwyddiant anhygoel y sector creadigol yng Nghymru. Rwyf am godi dau fater gyda chi, Gweinidog. Yn gyntaf, cefais fy siomi o ddarllen darn o waith gan Ymchwil y Senedd a nododd fod gan Gymru y gwariant isaf ond un y pen mewn diwydiannau creadigol yn Ewrop, oherwydd rydych chi wedi sôn am y straeon llwyddiant, ac rydyn ni'n gwybod, pan mae pobl greadigol o Gymru yn llwyddo, mae rhai ohonyn nhw'n ailfuddsoddi'n anhygoel yng Nghymru. Mae Michael Sheen yn enghraifft berffaith. Ond mae angen buddsoddi ynddyn nhw yn y lle cyntaf, ac mae angen iddyn nhw gael y cyfle i lwyddo. Felly, roeddwn i'n siomedig i ddarllen y ffigur hwnnw, felly byddwn i'n ddiolchgar i glywed sylw am hynny.
Ac yn ail, mae'r hyn y mae artistiaid yn ei wneud hefyd yn wynebu perygl corfforaethau mawr, ac rwy'n siŵr eich bod chi'n ymwybodol o Live Nation a'r monopoli sydd ganddyn nhw—fwy neu lai—ar y sector yma yng Nghymru. Maen nhw hefyd wedi ychwanegu ein neuadd gyngerdd genedlaethol at hynny. Sut mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â'r monopoleiddio sy'n digwydd i'r diwydiant creadigol gan gwmni rhyngwladol gwerth biliynau o ddoleri? Diolch yn fawr.
Diolch, Rhys, for that. I'm grateful for his support for the creative industries in Wales as well. On the comparison on the table, I'm not sure that's a direct like-for-like comparison with other European countries, so I'll just say that to him. But we do invest in the creative industries, and where we have invested in Creative Wales, we've seen the successes that this statement has pointed out and that you've referred to there.
And then on live music and supporting, perhaps, independence rather than others, I think it is important to recognise what Live Nation has brought to the table. We've seen some big concerts in his own region as well. But when it comes to supporting independence, I think that's very important for Creative Wales to do, and we have invested over £1 million this financial year to support the live music sector, and we'll go on to support the live music sector in the years to come through Creative Wales as well.
Diolch, Rhys, am hynny. Rwy'n ddiolchgar am ei gefnogaeth i'r diwydiannau creadigol yng Nghymru hefyd. O ran y gymhariaeth y soniwyd amdani, dydw i ddim yn siŵr a yw honno'n gymhariaeth tebyg am debyg â gwledydd Ewropeaidd eraill, felly wnaf i jyst dweud hynny wrtho. Ond rydyn ni yn buddsoddi yn y diwydiannau creadigol, a lle rydyn ni wedi buddsoddi yn Cymru Greadigol, rydyn ni wedi gweld y llwyddiannau y mae'r datganiad hwn wedi tynnu sylw atyn nhw ac rydych chi wedi cyfeirio atyn nhw yn y fan yna.
Ac yna o ran cerddoriaeth fyw a chefnogi annibyniaeth yn hytrach nag eraill, efallai, rwy'n credu ei bod yn bwysig cydnabod yr hyn y mae Live Nation wedi'i ddwyn i'r bwrdd. Rydyn ni wedi gweld rhai cyngherddau mawr yn ei ranbarth ef ei hun hefyd. Ond o ran cefnogi annibyniaeth, rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn bod Cymru Greadigol yn gwneud hynny, ac rydyn ni wedi buddsoddi dros £1 filiwn yn ystod y flwyddyn ariannol hon i gefnogi'r sector cerddoriaeth fyw, a byddwn ni'n mynd ymlaen i gefnogi'r sector cerddoriaeth fyw yn y blynyddoedd i ddod drwy Cymru Greadigol hefyd.
Diolch i'r Gweinidog.
I thank the Minister.
Eitem 6 ar ein hagenda ni yw'r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol, y Trefnydd a'r Prif Chwip: gwella mynediad at gymorth ariannol i bobl ledled Cymru. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet, Jane Hutt.
Item 6 on our agenda today is a statement by the Cabinet Secretary for Social Justice, Trefnydd and Chief Whip: improving access to financial support for people across Wales. I call on the Cabinet Secretary, Jane Hutt.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Improving access to financial support for people across Wales is a key Welsh Government priority. Tackling one of the root causes of poverty reduces the financial burden on people across Wales by making sure they are aware of, and can claim, every £1 of financial support they are entitled to.
In December I shared an update on our ongoing work, across Government, to tackle child poverty and outlined the steps we are taking to reduce costs and maximise household incomes under objective 1 of the 'Child Poverty Strategy for Wales 2024'. I also launched the 'Disabled People's Rights Plan 2025 to 2035', with a key priority to ensure that disabled people are accessing the benefits that they are entitled to.
We are funding projects and programmes that are tackling the barriers that prevent people from accessing their entitlements, such as stigma, lack of awareness and complex applications. These projects are making a real difference. Our recent 'Analysis of child poverty lived experience responses and evidence review' report made that clear. One person told us, and I quote,
'without these funds we would be skipping more meals just to keep a roof over our heads and warmth in the home'.
That is the reality for families, and it shows why this work is so important.
At the heart of our work is the Welsh benefits charter. Endorsed by all 22 local authorities, the charter is driving improvements in how Welsh benefits are delivered. It is creating a culture shift, towards a system based on rights and entitlements.
In phase 1 of the work to streamline Welsh benefits, we are implementing a 'tell your story once' approach. Working closely with the Welsh Local Government Association and senior leads in every local authority, we are ensuring authorities understand how they can determine entitlement for the council tax reduction scheme, free school meals and the school essentials grant from a single source of information provided by an individual. By removing the need for multiple applications, local authorities are putting the Welsh benefits charter into action by making Welsh benefits as easy to claim as possible. We're also demonstrating the practical implementation of the Welsh benefits charter through the £100 payment we're making to households with a disabled band reduction who also receive help from the means-tested council tax reduction scheme.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Mae gwella mynediad at gymorth ariannol i bobl ledled Cymru yn un o flaenoriaethau allweddol Llywodraeth Cymru. Mae mynd i'r afael ag un o achosion sylfaenol tlodi yn lleihau'r baich ariannol ar bobl ledled Cymru drwy sicrhau eu bod yn ymwybodol o bob £1 o gymorth ariannol y mae ganddyn nhw yr hawl i'w gael, a'u bod yn gallu ei hawlio.
Ym mis Rhagfyr, fe rannais i ddiweddariad ar y gwaith sy'n mynd rhagddo, ar draws y Llywodraeth, i fynd i'r afael â thlodi plant ac fe amlinellais i'r camau yr ydym yn eu cymryd i leihau costau a sicrhau bod aelwydydd yn cael yr incwm mwyaf posibl o dan amcan 1 o 'Strategaeth Tlodi Plant Cymru 2024'. Fe wnes i hefyd lansio'r 'Cynllun Hawliau Pobl Anabl 2025 i 2035', gyda blaenoriaeth allweddol i sicrhau bod pobl anabl yn cael mynediad at y budd-daliadau y mae ganddyn nhw yr hawl i'w cael.
Rydym yn ariannu prosiectau a rhaglenni sy'n mynd i'r afael â'r rhwystrau sy'n atal pobl rhag cael mynediad at yr hyn y mae ganddyn nhw'r hawl i'w gael, fel stigma, diffyg ymwybyddiaeth a cheisiadau cymhleth. Mae'r prosiectau hyn yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol. Nodwyd hynny'n glir yn ein hadroddiad diweddar 'Dadansoddiad o ymatebion i arolwg ac adolygiad o dystiolaeth ynghylch profiad bywyd o dlodi plant'. Dywedodd un person wrthym, ac rwy'n dyfynnu,
'heb yr arian hwn, byddem yn mynd heb fwy o brydau bwyd dim ond i gadw to uwch ein pennau a chynhesu ein cartref'.
Dyna'r realiti i deuluoedd, ac mae'n dangos pam mae'r gwaith hwn mor bwysig.
Wrth wraidd ein gwaith mae siarter budd-daliadau Cymru. Mae'r siarter, sydd wedi'i chymeradwyo gan bob un o'r 22 awdurdod lleol, yn sbarduno gwelliannau i'r ffordd y mae budd-daliadau Cymru yn cael eu darparu. Mae'n creu newid mewn diwylliant, tuag at system sy'n seiliedig ar hawliau a'r hyn y mae gan bobl yr hawl i'w gael.
Yng ngham 1 y gwaith sy'n cael ei wneud i symleiddio budd-daliadau Cymru, rydyn ni'n gweithredu dull 'dweud eich stori unwaith'. Gan weithio'n agos gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ac uwch-arweinwyr ym mhob awdurdod lleol, rydyn ni'n sicrhau bod awdurdodau yn deall sut y gallan nhw benderfynu pwy sydd â'r hawl i gael cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor, prydau ysgol am ddim a'r grant hanfodion ysgol o un ffynhonnell wybodaeth a ddarperir gan unigolyn. Trwy ddileu'r angen am sawl cais, mae awdurdodau lleol yn rhoi siarter budd-daliadau Cymru ar waith drwy sicrhau ei bod mor hawdd â phosibl i hawlio budd-daliadau Cymru. Rydyn ni hefyd yn dangos sut mae siarter budd-daliadau Cymru yn cael ei gweithredu'n ymarferol drwy'r taliad o £100 yr ydym yn ei wneud i aelwydydd sydd â gostyngiad band anabl sydd hefyd yn derbyn cymorth gan gynllun gostyngiadau'r dreth gyngor sy'n dibynnu ar brawf modd.
With our bespoke Welsh benefits charter payment, we are not asking households to fill in an application form or to provide documents that prove they are eligible for the payment. Instead, local authorities are using their data to identify who is eligible, and then contacting households to confirm the bank account they’d like the payment to go into. This approach reflects what the Welsh benefits charter is all about: removing barriers and administrating financial support in a straightforward, dignified and person‑centred way.
For many years, the Bevan Foundation, working alongside the data analytics company Policy in Practice, have shown us that better use of data is the key to unlocking financial support for people across Wales. Based on the Bevan Foundation policy analysis, we've made excellent progress in understanding how use of data can help local authorities improve take-up of both devolved and non-devolved benefits. Our 12-month pilot, delivered with Policy in Practice, using their low income-family tracker tool, has played a significant role in this. Through their participation and our funding of the pilot, 12 local authorities have a clearer understanding of their legal powers to use and share data, and how to put strong data governance arrangements in place. This has allowed local authorities to deliver targeted benefit take-up campaigns, targeting households who did not know they were entitled to support. To date, authorities have delivered 47 campaigns, targeting a total of 23,987 residences. All the authorities have delivered pension credit campaigns, with their work contributing to pension credit awards totalling £1.2 million being made to the households they targeted. We will continue to support local authorities so they can use their data effectively to identify households who are missing out. We're also working with colleagues in the UK Government on long-term, strategic data-sharing solutions.
The importance of improving access to financial support can be seen from estimates that people in Wales are missing out on around £1.3 billion in financial support. This is money people are legally entitled to, money that could be easing pressures on household budgets. That's why we'll continue to support our £36 million multi-annual single advice fund, services that play a central role in our income maximisation work. We know these services reach older people, disabled people and people from ethnic minority communities, the people who are most likely not to be claiming what they're entitled to. The outcomes from the single advice fund income maximisation services speak for themselves: between January 2020 and January 2025, they helped people to claim over £213 million in additional income and to write off £71 million of debt. That is a significant amount of money, money that means families can meet their essential day-to-day living costs. It's also money that's being spent in local shops and businesses, supporting local economies right across Wales.
This winter we're delivering our sixth 'Claim what’s yours' communications campaign. Through creative messages on tv, radio and social media, we're reaching people who do not normally seek advice and who do not realise they are missing out on financial support. And people do respond. Over the last six years, more than 90,000 people have contacted Advicelink Cymru helpline after seeing the campaign messages. Many more have used the self-help tools on our website to check whether they're missing out on their entitlements. The 'Claim what’s yours' campaign is not just a one-off burst of activity during the winter months; the materials are used all year round by partners, ensuring the message remains visible. We're not just raising awareness about the support people are entitled to, we're continuing to invest in the people who are often best placed to help—front-line workers.
Across Wales, front-line workers are a familiar face that people trust, the first person they turn to when problems arise. That’s why we offer free training for front-line workers to build their understanding of the financial support that is available, and their confidence to pass this knowledge on. In the past two years, over 6,000 front-line workers have attended the training, with more than 70 per cent confirming they've used what they learned to help people they support to claim their entitlements. Building on this success, I committed a further £300,000 for a new two-year programme of free income maximisation training, which began last year. Already, more than 1,100 front-line workers have attended these training sessions.
Gyda thaliad pwrpasol siarter budd-daliadau Cymru, dydyn ni ddim yn gofyn i aelwydydd lenwi ffurflen gais na darparu dogfennau sy'n profi eu bod yn gymwys i gael y taliad. Yn lle hynny, mae awdurdodau lleol yn defnyddio eu data nhw i nodi pwy sy'n gymwys, ac yna'n cysylltu ag aelwydydd i gadarnhau'r cyfrif banc yr hoffen nhw i'r taliad fynd i mewn iddo. Mae'r dull hwn yn adlewyrchu nod siarter budd-daliadau Cymru: cael gwared ar rwystrau a gweinyddu cymorth ariannol mewn ffordd syml ac urddasol sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn.
Ers blynyddoedd lawer, mae Sefydliad Bevan, gan weithio ochr yn ochr â'r cwmni dadansoddi data Policy in Practice, wedi dangos i ni mai gwell defnydd o ddata yw'r ateb i ddatgloi cymorth ariannol i bobl ledled Cymru. Yn seiliedig ar ddadansoddiad polisi Sefydliad Bevan, rydyn ni wedi gwneud cynnydd rhagorol o ran deall sut y gall defnyddio data helpu awdurdodau lleol i sicrhau bod mwy o bobl yn manteisio ar fudd-daliadau datganoledig a budd-daliadau nad ydynt wedi'u datganoli. Mae ein cynllun peilot 12 mis, a gyflawnwyd gyda Policy in Practice, gan ddefnyddio eu teclyn olrhain teuluoedd incwm isel, wedi chwarae rôl sylweddol yn hyn. Trwy eu cyfranogiad nhw a'r cyllid rydyn ni'n wedi'i roi i'r peilot, mae gan 12 o awdurdodau lleol ddealltwriaeth gliriach o'r pwerau cyfreithiol sydd ganddynt i ddefnyddio a rhannu data, a sut i roi trefniadau llywodraethu data cryf ar waith. Mae hyn wedi caniatáu i awdurdodau lleol gynnal ymgyrchoedd penodol i annog pobl i fanteisio ar fudd-daliadau, gan dargedu aelwydydd nad oeddent yn gwybod bod ganddyn nhw hawl i gael cymorth. Hyd yn hyn, mae awdurdodau wedi cynnal 47 o ymgyrchoedd, gan dargedu cyfanswm o 23,987 o breswylfeydd. Mae pob un o'r awdurdodau wedi cynnal ymgyrchoedd credyd pensiwn, ac mae'r gwaith y maent wedi'i wneud wedi cyfrannu at ddyfarniadau credyd pensiwn gwerth cyfanswm o £1.2 miliwn yn cael eu gwneud i'r aelwydydd y gwnaethant eu targedu. Byddwn ni'n parhau i gefnogi awdurdodau lleol fel y gallan nhw ddefnyddio eu data yn effeithiol i nodi aelwydydd sy'n colli allan. Rydyn ni hefyd yn gweithio gyda chydweithwyr yn Llywodraeth y DU ar atebion hirdymor, strategol ar gyfer rhannu data.
Gellir gweld pa mor bwysig yw gwella mynediad at gymorth ariannol o amcangyfrifon sy'n nodi bod pobl yng Nghymru yn colli allan ar oddeutu £1.3 biliwn mewn cymorth ariannol. Arian y mae gan bobl hawl gyfreithiol iddo yw hwn, arian a allai fod yn lleddfu pwysau ar gyllidebau cartrefi. Dyna pam y byddwn ni'n parhau i gefnogi ein cronfa gynghori sengl amlflwyddyn gwerth £36 miliwn, gwasanaethau sy'n chwarae rôl ganolog yn y gwaith yr ydym yn ei wneud i uchafu incwm. Rydyn ni'n gwybod bod y gwasanaethau hyn yn cyrraedd pobl hŷn, pobl anabl a phobl o gymunedau ethnig lleiafrifol, y bobl sydd fwyaf tebygol o beidio â hawlio'r hyn y mae ganddyn nhw'r hawl i'w gael. Mae'r canlyniadau o wasanaethau uchafu incwm y gronfa gynghori sengl yn siarad drostyn nhw eu hunain: rhwng mis Ionawr 2020 a mis Ionawr 2025, fe wnaethon nhw helpu pobl i hawlio dros £213 miliwn mewn incwm ychwanegol ac i ddileu £71 miliwn o ddyled. Mae hynny'n swm sylweddol o arian, arian sy'n golygu y gall teuluoedd dalu eu costau byw hanfodol bob dydd. Mae hefyd yn arian sy'n cael ei wario mewn siopau a busnesau lleol, gan gefnogi economïau lleol ledled Cymru.
Y gaeaf hwn, rydyn ni'n cyflwyno ein chweched ymgyrch gyfathrebu 'Hawliwch yr hyn sy'n ddyledus i chi'. Trwy negeseuon creadigol ar y teledu, ar y radio ac yn y cyfryngau cymdeithasol, rydyn ni'n cyrraedd pobl nad ydynt fel arfer yn gofyn am gyngor ac nad ydynt yn sylweddoli eu bod yn colli allan ar gymorth ariannol. Ac mae pobl yn ymateb. Dros y chwe blynedd diwethaf, mae mwy na 90,000 o bobl wedi cysylltu â llinell gymorth Advicelink Cymru ar ôl gweld negeseuon yr ymgyrch. Mae llawer mwy wedi defnyddio'r offer hunangymorth ar ein gwefan i weld a ydyn nhw'n colli allan ar yr hyn y mae ganddyn nhw'r hawl i'w gael. Nid dim ond un cyfnod o weithgarwch yn ystod misoedd y gaeaf yw ymgyrch 'Hawliwch yr hyn sy'n ddyledus i chi'; mae'r deunyddiau yn cael eu defnyddio trwy gydol y flwyddyn gan bartneriaid, gan sicrhau bod y neges yn parhau i fod yn weladwy. Rydyn ni'n gwneud mwy na chodi ymwybyddiaeth o'r cymorth y mae gan bobl hawl i'w gael, rydyn ni'n parhau i fuddsoddi yn y bobl sydd yn aml yn y sefyllfa orau i helpu—gweithwyr rheng flaen.
Ledled Cymru, mae gweithwyr rheng flaen yn wyneb cyfarwydd y mae pobl yn ymddiried ynddo, y person cyntaf y maen nhw'n troi ato pan fydd problemau'n codi. Dyna pam rydyn ni'n cynnig hyfforddiant am ddim i weithwyr rheng flaen i wella eu dealltwriaeth o'r cymorth ariannol sydd ar gael, a'u hyder i drosglwyddo'r wybodaeth hon ymlaen. Yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf, mae dros 6,000 o weithwyr rheng flaen wedi mynychu'r hyfforddiant, gyda mwy na 70 y cant yn cadarnhau eu bod wedi defnyddio'r hyn y gwnaethon nhw ei ddysgu i helpu pobl maen nhw'n eu cefnogi i hawlio'r hyn y mae ganddyn nhw'r hawl i'w gael. Gan adeiladu ar y llwyddiant hwn, fe ymrwymais i £300,000 arall ar gyfer rhaglen dwy flynedd newydd o hyfforddiant am ddim ar uchafu incwm, a ddechreuodd y llynedd. Mae mwy na 1,100 o weithwyr rheng flaen wedi mynychu'r sesiynau hyfforddi hyn yn barod.
Daeth y Llywydd i’r Gadair.
The Llywydd took the Chair.
The UK Government’s removal of the two-child limit is welcome and aligns with our commitment to maximise family incomes. From April, around 20,000 families with 24,000 children in Wales could see their income rise, helping parents cover everyday costs
To conclude, Llywydd, the evidence is clear that our income maximisation projects transform lives. But people’s circumstances change every week. A new job, a family change, a period of ill health—each of these can alter the financial support someone is entitled to. That's why our commitment to income maximisation is not a one‑off task. It's an ongoing effort, and I urge all Members to continue supporting this essential work.
Mae penderfyniad Llywodraeth y DU i ddileu'r terfyn dau blentyn i'w groesawu ac mae'n cyd-fynd â'n hymrwymiad i sicrhau'r incwm mwyaf posibl i deuluoedd. O fis Ebrill ymlaen, gallai tua 20,000 o deuluoedd â 24,000 o blant yng Nghymru weld eu hincwm yn cynyddu, gan helpu rhieni i dalu costau bob dydd.
I gloi, Llywydd, mae'r dystiolaeth yn dangos yn glir bod ein prosiectau uchafu incwm yn trawsnewid bywydau. Ond mae amgylchiadau pobl yn newid bob wythnos. Swydd newydd, newid o ran y teulu, cyfnod o salwch—gall pob un o'r rhain newid y cymorth ariannol y mae gan rywun yr hawl i'w gael. Dyna pam nad yw ein hymrwymiad i uchafu incwm yn dasg untro. Mae'n ymdrech barhaus, ac rwy'n annog pob Aelod i barhau i gefnogi'r gwaith hanfodol hwn.
Thank you for your statement, Cabinet Secretary. We on this side of the Chamber welcome the progress made in streamlining access to financial support. We do, however, disagree with your assertion that access to financial support is one of the root causes of poverty. The root cause of poverty is the lack of well-paying jobs. Figures out earlier today show that unemployment in Wales has risen once again. So, Cabinet Secretary, what discussions have you had with Cabinet colleagues about improving the supply of well-paying jobs in Wales?
We also know that rising food and fuel prices also have a huge impact on poverty in Wales. Do you agree that we should be investing in ways to tackle food and fuel poverty as a priority? Cabinet Secretary, the UK Labour Government promised to bring down energy bills, yet they have continued to rise and we are still waiting for Ed Miliband's big green energy plan. What recent discussions have you had with the UK Government about the level of fuel poverty in Wales?
Finally, Cabinet Secretary, the UK Government have introduced a £1 billion a year crisis and resilience fund to provide financial support to households that are struggling. The Older People's Commissioner for Wales has called for the consequentials to be used to provide greater support for older people who are facing financial hardship. Do you agree with the commissioner? Diolch yn fawr.
Diolch am eich datganiad, Ysgrifennydd Cabinet. Rydyn ni ar yr ochr hon o'r Siambr yn croesawu'r cynnydd sydd wedi'i wneud o ran symleiddio mynediad at gymorth ariannol. Fodd bynnag, rydyn ni'n anghytuno â'ch honiad mai mynediad at gymorth ariannol yw un o achosion sylfaenol tlodi. Diffyg swyddi sy'n talu'n dda yw achos sylfaenol tlodi. Mae ffigurau a gyhoeddwyd yn gynharach heddiw yn dangos bod diweithdra yng Nghymru wedi codi unwaith eto. Felly, Ysgrifennydd Cabinet, pa drafodaethau ydych chi wedi'u cael gyda chyd-Aelodau yn y Cabinet ynglŷn â gwella'r cyflenwad o swyddi sy'n talu'n dda yng Nghymru?
Rydyn ni hefyd yn gwybod bod cynnydd mewn prisiau bwyd a thanwydd hefyd yn cael effaith enfawr ar dlodi yng Nghymru. Ydych chi'n cytuno y dylen ni fod yn buddsoddi mewn ffyrdd o fynd i'r afael â thlodi bwyd a thlodi tanwydd fel blaenoriaeth? Ysgrifennydd Cabinet, addawodd Llywodraeth Lafur y DU i ostwng biliau ynni, ond maen nhw wedi parhau i godi ac rydyn ni'n dal i aros am gynllun ynni gwyrdd mawr Ed Miliband. Pa drafodaethau ydych chi wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU yn ddiweddar ynglŷn â lefel tlodi tanwydd yng Nghymru?
Yn olaf, Ysgrifennydd Cabinet, mae Llywodraeth y DU wedi cyflwyno cronfa argyfwng a gwytnwch gwerth £1 biliwn y flwyddyn i ddarparu cymorth ariannol i aelwydydd sy'n ei chael hi'n anodd. Mae Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru wedi galw ar i'r symiau canlyniadol gael eu defnyddio i ddarparu mwy o gymorth i bobl hŷn sy'n wynebu caledi ariannol. Ydych chi'n cytuno â'r comisiynydd? Diolch yn fawr.
Thank you very much, Altaf Hussain. Thank you for welcoming the statement. Of course, you were fully aware of the aims and objectives and the evidence provided to back our child poverty action strategy and also our disabled people's rights plan, which of course was co-produced with disabled people. Indeed, the child poverty strategy was developed with families, carers, parents and with children and young people to see where we knew where we could—to steer our objectives, our resources and funding to tackle child poverty and to support disabled people.
It is very clear—and I'm sure you have read the lived experience poverty report—that, as I said, without these funds that are being made available in terms of the take-up of entitlements—. And this is the key point, Altaf: these are entitlements that people are not taking up, including, on your last point, pension credit, which is crucial in terms of the support of older people. It is also key to ensure, and part of our child poverty strategy, that we enable and support people, parents and families and disabled people, and we discussed this as well, back into work. That's why our skills and employability programmes are so important, to enable them to secure work and an income, but also remembering that it needs to be work and an income that actually can enable them to support their families. Unfortunately, we know that many people are working and still having to access foodbanks and still are not getting a fair wage, and so we need to ensure that they are taking up their entitlements that can support them in work.
I cannot believe that you would not understand and agree that we should ensure that people in Wales claim every £1 that they're entitled to, and that our partners help us to drive forward this work and campaigns to deliver those results, and also that all our 22 local authorities work with us, with income maximisation clearly seen as a major objective, and our single advice fund to enable people to access those benefits, entitlements.
I just want to make one point about the work that we're doing in terms of tackling fuel poverty, and also to say how that links up cross-Government with our Warm Homes Nest programme, where we're investing more than £30 million this financial year in the Warm Homes Nest scheme, but also our Fuel Bank Foundation partnership. And, since June 2022, we've allocated over £7.4 million of funding to enable the Fuel Bank Foundation to introduce and run the national fuel voucher and heat fund scheme in Wales. This is also very important for people who are off-grid, but this scheme has provided support to eligible households that prepay for their fuel and are at risk of disconnection, and it does provide those fuel vouchers for homes with prepayment meters and those deliveries of oil or gas for those not connected to the mains gas network. So, we now have a network of 150 referral partners based in Wales, some of whom work UK wide, and we've issued 92,953 fuel vouchers and supported 621 households to receive help to purchase off-grid fuel.
Diolch yn fawr iawn, Altaf Hussain. Diolch am groesawu'r datganiad. Wrth gwrs, roeddech chi'n gwbl ymwybodol o'r nodau a'r amcanion a'r dystiolaeth a ddarparwyd i gefnogi ein strategaeth gweithredu ar dlodi plant a hefyd ein cynllun hawliau pobl anabl, a gafodd ei gydgynhyrchu, wrth gwrs, gyda phobl anabl. Yn wir, datblygwyd y strategaeth tlodi plant gyda theuluoedd, gofalwyr, rhieni a phlant a phobl ifanc i weld ble roedden ni'n gwybod ble y gallen ni—i lywio ein hamcanion, ein hadnoddau a'r cyllid sydd gennym i fynd i'r afael â thlodi plant ac i gefnogi pobl anabl.
Mae'n glir iawn, fel y dywedais i—ac rwy'n siŵr eich bod chi wedi darllen yr adroddiad ar brofiad bywyd o dlodi—heb yr arian hwn sy'n cael ei ddarparu ar gyfer hawlio budd-daliadau—. A dyma'r pwynt allweddol, Altaf: mae'r rhain yn fudd-daliadau nad yw pobl yn manteisio arnynt, gan gynnwys, o ran eich pwynt olaf, credyd pensiwn, sy'n hanfodol wrth gefnogi pobl hŷn. Mae hefyd yn allweddol i sicrhau, ac mae'n rhan o'n strategaeth tlodi plant, ein bod ni'n galluogi ac yn cefnogi pobl, rhieni a theuluoedd a phobl anabl, ac fe wnaethon ni drafod hyn hefyd, i fynd yn ôl i'r gwaith. Dyna pam mae ein rhaglenni sgiliau a chyflogadwyedd mor bwysig, i'w galluogi i sicrhau gwaith ac incwm, ond mae angen cofio hefyd fod yn rhaid iddo fod yn waith ac yn incwm a all eu galluogi i gefnogi eu teuluoedd. Yn anffodus, rydyn ni'n gwybod bod llawer o bobl yn gweithio ac yn dal i orfod defnyddio banciau bwyd a dydyn nhw dal ddim yn cael cyflog teg, ac felly mae angen i ni sicrhau eu bod nhw'n manteisio ar yr hyn y mae ganddyn nhw hawl i'w gael a all eu cefnogi mewn gwaith.
Alla i ddim credu na fyddech chi'n deall ac yn cytuno y dylen ni sicrhau bod pobl yng Nghymru yn hawlio pob £1 y mae ganddyn nhw hawl i'w chael, a bod ein partneriaid yn ein helpu ni i fwrw ymlaen â'r gwaith a'r ymgyrchoedd hyn i gyflawni'r canlyniadau hynny, a hefyd fod pob un o'n 22 o awdurdodau lleol yn gweithio gyda ni, gydag uchafu incwm yn cael ei weld yn amlwg fel prif amcan, a'n cronfa gynghori sengl i alluogi pobl i gael mynediad at y budd-daliadau hynny.
Rwyf am wneud un pwynt am y gwaith rydyn ni'n ei wneud i fynd i'r afael â thlodi tanwydd, a hoffwn nodi hefyd sut mae hynny'n cysylltu ar draws y llywodraeth â rhaglen Cartrefi Clyd Nyth, lle rydyn ni'n buddsoddi mwy na £30 miliwn yn ystod y flwyddyn ariannol hon yng nghynllun Cartrefi Clyd Nyth, ond hefyd â phartneriaeth y Sefydliad Banc Tanwydd. Ac, ers mis Mehefin 2022, rydyn ni wedi dyrannu dros £7.4 miliwn o gyllid i alluogi'r Sefydliad Banc Tanwydd i gyflwyno a rhedeg y cynllun talebau tanwydd a chronfa wres cenedlaethol yng Nghymru. Mae hyn hefyd yn bwysig iawn i bobl sydd oddi ar y grid, ond mae'r cynllun hwn wedi darparu cymorth i aelwydydd cymwys sy'n talu ymlaen llaw am eu tanwydd ac sydd mewn perygl o gael eu datgysylltu, ac mae yn darparu'r talebau tanwydd hynny ar gyfer cartrefi â mesuryddion rhagdalu a'r cyflenwadau olew neu nwy hynny i'r rhai nad ydynt wedi'u cysylltu â'r prif rwydwaith nwy. Felly, mae gennym ni rwydwaith o 150 o bartneriaid atgyfeirio yng Nghymru erbyn hyn, y mae rhai ohonyn nhw'n gweithio ledled y DU, ac rydyn ni wedi rhoi 92,953 o dalebau tanwydd ac wedi cefnogi 621 o aelwydydd i gael cymorth i brynu tanwydd oddi ar y grid.
Diolch am y datganiad, Ysgrifennydd y Cabinet.
Thank you for the statement, Cabinet Secretary.
The latest ‘Poverty in Wales’ report from the Joseph Rowntree Foundation highlights the scale of the challenge before us. It shows that levels of deep poverty in Wales have been steadily increasing, with a proportion of those living in very deep poverty rising to almost half of those in poverty in the last years. The picture is reinforced by evidence of increasing and deepening levels of energy debt, highlighted by National Energy Action Cymru, who have found that that debt has reached record levels, and three quarters of that debt is arrears, and therefore only likely to increase further. Research from the Bevan Foundation shows that one in five adults in Wales say they are now in more debt than they were 12 months ago. Around one in 10 respondents to their latest ‘snapshot of poverty’ survey say that at least one of the reasons that they are in more debt is either that their benefits no longer cover the cost of living or there has been a reduction in or loss of their benefits. Fifty-three per cent of those on universal credit had borrowed money in the previous three months. Do you agree, Cabinet Secretary, that welfare payments are not keeping up with costs? Do you agree that your Labour Westminster colleagues reducing support for those, for example, with health conditions for new claimants, who often have to spend more on bills, is an unacceptable decision when the universal credit health element for new claimants is going to be reduced by approximately 50 per cent? Meanwhile Citizens Advice reports that the average debt faced by its clients is now almost £8,500, representing an 8 per cent increase since 2024.
So, taking all of this into account, these figures make it clear that the current trajectory is unsustainable for the people of Wales. It's, of course, right to acknowledge the support that's already in place, but we must address the underlying causes that are driving people into debt and poverty in the first place, and this is where your partners in the UK Government have a crucial role. One clear example is the introduction of a social tariff for energy, a measure that would offer meaningful relief to households in fuel poverty and help address rising energy debt. So, Cabinet Secretary, I'd welcome an update on what discussions you've had with your colleagues in Westminster regarding the introduction of an energy social tariff, which would be of huge benefit, of course, to people in Wales, where we pay some of the highest prices for energy and over a quarter of our households are in fuel poverty.
You referenced the impact of the removal of the two-child limit, which, of course, Plaid Cymru welcomes, but research by the Bevan Foundation has shown that one in 10 children affected by the two-child limit in Wales will see no benefit at all because of the benefit cap—another cruel Tory policy that hasn't been scrapped, unfortunately. Another one in 10 will not see the full amount. So, do you agree that, unless the benefit cap is lifted too, thousands of Welsh children will remain trapped in poverty by political choices? So, what conversations have you had lately with UK Labour Government on this?
It's been exactly two years since the launch of the Welsh benefits charter, and you've rightly highlighted the value of bringing together and making access easier to support delivered by both the Welsh Government and our local authorities. However, in practice, progress on this work appears to have slowed and is certainly inconsistent across authorities. I don't understand, for instance, why the long-overdue announcement on targeted baby bundles—. They have to be applied for. Why aren't they automatically passported to those we know are expecting? We know who are going to have children, and we also know who are on low incomes. So, given the deepening levels of poverty and debt that I've outlined, why hasn't this work been accelerated? Do you accept, Cabinet Secretary, that the continued rise in debt and poverty suggests that existing measures are not sufficient, and, if so, what will you do differently and what will you ask your Labour partners in Westminster to do differently? Diolch.
Mae adroddiad diweddaraf 'Tlodi yng Nghymru' gan Sefydliad Joseph Rowntree yn tynnu sylw at raddfa'r her sydd o'n blaenau. Mae'n dangos bod lefelau tlodi dwfn yng Nghymru wedi bod yn cynyddu'n raddol, gyda chyfran y rhai sy'n byw mewn tlodi dwfn iawn yn codi i bron i hanner y rhai sydd mewn tlodi yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Mae'r darlun yn cael ei atgyfnerthu gan dystiolaeth sy'n dangos bod yna lefelau cynyddol a dyfnach o ddyled ynni, a amlygwyd gan National Energy Action Cymru, sydd wedi canfod bod y ddyled honno wedi cyrraedd y lefelau uchaf erioed, a bod tri chwarter y ddyled honno yn ôl-ddyledion, ac felly mae'n debygol o gynyddu ymhellach. Mae ymchwil gan Sefydliad Bevan yn dangos bod un o bob pump o oedolion yng Nghymru yn dweud eu bod mewn mwy o ddyled nawr nag yr oedden nhw 12 mis yn ôl. Mae tua un o bob 10 o'r rhai a ymatebodd i'w harolwg 'ciplun o dlodi' diweddaraf yn dweud mai o leiaf un o'r rhesymau pam eu bod mewn mwy o ddyled yw naill ai nad yw eu budd-daliadau yn cwmpasu costau byw mwyach neu fod gostyngiad wedi bod yn eu budd-daliadau neu eu bod wedi colli budd-daliadau. Roedd 53 y cant o'r rhai ar gredyd cynhwysol wedi benthyg arian yn y tri mis blaenorol. Ydych chi'n cytuno, Ysgrifennydd Cabinet, nad yw taliadau lles yn cadw i fyny â chostau? Ydych chi'n cytuno bod penderfyniad eich cydweithwyr Llafur yn San Steffan i leihau'r cymorth a roddir i'r rheini, er enghraifft, sydd â chyflyrau iechyd ar gyfer hawlwyr newydd, sy'n aml yn gorfod gwario mwy ar filiau, yn annerbyniol pan fydd yr elfen iechyd o gredyd cynhwysol ar gyfer hawlwyr newydd yn mynd i gael ei leihau oddeutu 50 y cant? Yn y cyfamser, mae Cyngor ar Bopeth yn adrodd bod ei gleientiaid yn wynebu dyled o bron i £8,500 ar gyfartaledd, sy'n cynrychioli cynnydd o 8 y cant ers 2024.
Felly, o ystyried hyn i gyd, mae'r ffigurau hyn yn ei gwneud hi'n glir bod y llwybr presennol yn anghynaliadwy i bobl Cymru. Wrth gwrs, mae'n iawn cydnabod y cymorth sydd eisoes ar gael, ond mae'n rhaid i ni fynd i'r afael â'r achosion sylfaenol sy'n gyrru pobl i ddyled a thlodi yn y lle cyntaf, a dyma lle mae eich partneriaid yn Llywodraeth y DU yn chwarae rôl hanfodol. Un enghraifft glir yw cyflwyno tariff cymdeithasol ar gyfer ynni, mesur a fyddai'n cynnig rhyddhad ystyrlon i aelwydydd mewn tlodi tanwydd ac yn helpu i fynd i'r afael â'r cynnydd mewn dyled ynni. Felly, Ysgrifennydd Cabinet, byddwn i'n croesawu diweddariad ar y trafodaethau rydych chi wedi'u cael gyda'ch cydweithwyr yn San Steffan ynglŷn â chyflwyno tariff cymdeithasol ynni, a fyddai'n fuddiol iawn, wrth gwrs, i bobl yng Nghymru, lle rydyn ni'n talu rhai o'r prisiau uchaf am ynni a lle mae dros chwarter ein haelwydydd mewn tlodi tanwydd.
Fe wnaethoch chi gyfeirio at effaith dileu'r terfyn dau blentyn, y mae Plaid Cymru yn ei groesawu, wrth gwrs, ond mae ymchwil gan Sefydliad Bevan wedi dangos na fydd un o bob 10 o'r plant y mae'r terfyn dau blentyn yng Nghymru yn effeithio arnynt yn gweld unrhyw fudd o gwbl oherwydd y cap budd-daliadau—un o bolisïau creulon eraill y Torïaid nad yw wedi'i ddileu, yn anffodus. Ni fydd un o bob 10 arall yn gweld y swm llawn. Felly, ydych chi'n cytuno, oni bai bod y cap budd-daliadau yn cael ei godi hefyd, y bydd miloedd o blant yng Nghymru yn parhau i fod yn gaeth mewn tlodi oherwydd dewisiadau gwleidyddol? Felly, pa sgyrsiau ydych chi wedi'u cael yn ddiweddar gyda Llywodraeth Lafur y DU ar hyn?
Mae dwy flynedd yn union wedi mynd heibio ers lansio siarter budd-daliadau Cymru, ac rydych chi wedi tynnu sylw, yn gywir ddigon, at y gwerth sydd ynghlwm wrth ddod â phethau ynghyd a'i gwneud hi'n haws cael mynediad at y cymorth a ddarperir gan Lywodraeth Cymru a'n hawdurdodau lleol. Fodd bynnag, yn ymarferol, ymddengys fod y cynnydd sy'n cael ei wneud o ran y gwaith hwn wedi arafu ac, yn sicr, mae'n anghyson ar draws awdurdodau. Dydw i ddim yn deall, er enghraifft, pam y cyhoeddiad hirddisgwyliedig ar fwndeli babanod wedi'u targedu—. Mae'n rhaid gwneud cais amdanyn nhw. Pam nad ydyn nhw'n cael eu rhoi'n awtomatig i'r rhai rydyn ni'n gwybod eu bod yn disgwyl? Rydyn ni'n gwybod pwy sy'n mynd i gael plant, ac rydyn ni hefyd yn gwybod pwy sydd ar incwm isel. Felly, o ystyried y lefelau tlodi a dyled sy'n dyfnhau a amlinellwyd gennyf, pam nad yw'r gwaith hwn wedi'i gyflymu? Ydych chi'n derbyn, Ysgrifennydd Cabinet, fod y cynnydd parhaus mewn dyled a thlodi yn awgrymu nad yw'r mesurau presennol yn ddigonol, ac, os felly, beth fyddwch chi'n ei wneud yn wahanol a beth fyddwch chi'n gofyn i'ch partneriaid Llafur yn San Steffan wneud yn wahanol? Diolch.
Diolch yn fawr, Sioned Williams. I think our single advice fund is critical to ensure that we do enable people to access the benefits they're entitled to. I met with the national advice network yesterday, chaired by Fran Targett, with a whole range of advice givers from across Wales—every region has an advice network group—and, of course, other organisations, like Shelter, like SNAP, Swansea University, Speakeasy Law Centre. They all come together, because they are advising and helping us drive forward our commitment to ensure people take up the benefits they're entitled to. One of the things that they really have valued is the fact that Welsh Government now, through our new revised code of practice for funding the third sector, have provided funding for three years, giving certainty for three years to the funding of the single advice service. Of course, as they said, this helps with the recruitment and retention of staff. Again, I think it's really important to look at the statistics. The single advice fund, introduced back in January 2020, between January 2020 and September 2025, has helped 388,000 people to claim additional income of over £213 million.
You rightly focus on debts. This is crucially important, and we know the value of those advice givers in helping people to come off, to deal with, debt. Those figures also include that debts totalling £71 million were written off. But that three-year funding, I am sure you would welcome that as a key way forward in terms of embedding that advice-giving service into Wales, working closely, of course, with local government, who were there yesterday, and the UK Government, in terms of the Money and Pensions Service.
The Welsh benefits charter, I remember launching that back in January 2024. In fact, we launched it alongside the child poverty strategy in Blaenavon. I think Siân Gwenllian was there as well. It is really at the heart of our delivery model, where a person should only tell their story once to access those entitlements, and to get all 22 local authorities to join together and to share that ambition, to make sure that there is only one route in to getting free school meals, the school essentials grant and the council tax reduction scheme. It is already proving to be so beneficial to families, as our lived experience report has shown.
I'm absolutely in support of your points about the social tariff. This is something that I raise with UK Government Ministers at every opportunity, and I'm glad that you have raised it today, because it strengthens our case. But it is quite clear that we have to look at this in terms of tackling fuel poverty, and it is something that is, of course, a cross-Government call, and across this Senedd there has been a strong call for a social tariff.
It is important that we look at the other measures that are important and have been acknowledged by the Bevan Foundation to be key to tackling child poverty. I would draw attention to the discretionary assistance fund, and I know that you have often raised this, Sioned, as a key crisis fund. It is one of the things when you ask, 'What is a priority in terms of funding and resource?' The discretionary assistance fund is a crisis fund. It provides emergency support to any resident of Wales. We have increased that funding. It is currently £39.5 million. They're small cash payments for people in financial crisis; also, individual assistance payments; also, off-grid fuel payments and clothing vouchers. Of course, the discretionary assistance fund is consistently welcomed by all of our partners.
Yes, we called for the two-child limit to be removed, and it has been removed. I have given the figures already of those who will benefit. It is hugely welcome, but concerns do remain about the impact of the welfare benefit cap on some families. I have written to the UK Government's Minister for Social Security and Disability to express concerns and request information on the projected number of families in Wales who would be subject to the benefit cap. But we are also working closely with the UK Government to ensure that all families in Wales understand the routes available to them, so that they can become exempt from the welfare benefit cap as well.
I think that we must look to all of the measures that I have outlined in my statement, showing our ambition to ensure that people do access those funds that are available to them. I think that it is important just to recognise that this is tackling child poverty and supporting disabled people. But thousands of people are missing out on the financial support that they are entitled to, and a single phone call could change that. We need to take action, and that's what I have outlined today in my statement.
Diolch yn fawr, Sioned Williams. Rwy'n credu bod ein cronfa gynghori sengl yn hanfodol i sicrhau ein bod ni'n galluogi pobl i gael mynediad at y budd-daliadau y mae ganddyn nhw hawl i'w cael. Fe wnes i gyfarfod â'r rhwydwaith cynghori cenedlaethol ddoe, dan gadeiryddiaeth Fran Targett, gydag ystod eang o roddwyr cyngor o bob cwr o Gymru—mae gan bob rhanbarth grŵp rhwydwaith cynghori—ac, wrth gwrs, sefydliadau eraill, fel Shelter, fel SNAP, Prifysgol Abertawe, Canolfan y Gyfraith Speakeasy. Maen nhw i gyd yn dod at ei gilydd, oherwydd maen nhw'n ein cynghori ac yn ein helpu ni i fwrw ymlaen â'n hymrwymiad i sicrhau bod pobl yn manteisio ar y budd-daliadau y mae ganddyn nhw hawl i'w cael. Un o'r pethau y maen nhw wir wedi'u gwerthfawrogi yw'r ffaith bod Llywodraeth Cymru nawr, drwy ein cod ymarfer diwygiedig newydd ar gyfer ariannu'r trydydd sector, wedi darparu cyllid am dair blynedd, gan roi sicrwydd y bydd y gwasanaeth cynghori sengl yn cael ei ariannu am dair blynedd. Wrth gwrs, fel y dywedon nhw, mae hyn yn helpu i recriwtio a chadw staff. Unwaith eto, rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn edrych ar yr ystadegau. Mae'r gronfa gynghori sengl, a gyflwynwyd nôl ym mis Ionawr 2020, wedi helpu 388,000 o bobl i hawlio incwm ychwanegol o dros £213 miliwn rhwng mis Ionawr 2020 a mis Medi 2025.
Rydych chi'n canolbwyntio'n gywir ar ddyledion. Mae hyn yn hanfodol bwysig, ac rydyn ni'n gwybod gwerth y rhoddwyr cyngor hynny wrth helpu pobl i ddileu dyled ac i ddelio ag ef. Mae'r ffigurau hynny hefyd yn dangos bod dyledion gwerth £71 miliwn wedi'u dileu. Ond o ran y cyllid tair blynedd hwnnw, rwy'n siŵr y byddech chi'n ei groesawu fel ffordd allweddol ymlaen o ran ymgorffori'r gwasanaeth cynghori hwnnw yng Nghymru, gan weithio'n agos, wrth gwrs, gyda llywodraeth leol, a oedd yno ddoe, a Llywodraeth y DU, o ran y Gwasanaeth Arian a Phensiynau.
Siarter budd-daliadau Cymru, rwy'n cofio lansio honno nôl ym mis Ionawr 2024. Yn wir, fe wnaethon ni ei lansio ochr yn ochr â'r strategaeth tlodi plant ym Mlaenafon. Roedd Siân Gwenllian yno hefyd, rwy'n credu. Mae'r siarter wir yn ganolog i'n model cyflawni, lle dylai person ond dweud ei stori unwaith i gael mynediad at yr hyn y mae ganddo hawl i'w gael, ac i gael pob un o'r 22 o awdurdodau lleol i ddod ynghyd ac i rannu'r uchelgais honno, i wneud yn siŵr mai dim ond un llwybr sydd ar gael i gael prydau ysgol am ddim, y grant hanfodion ysgol a chynllun gostyngiadau'r dreth gyngor. Mae eisoes yn profi i fod yn fuddiol iawn i deuluoedd, fel y mae ein hadroddiad profiad bywyd wedi'i ddangos.
Rwy'n cefnogi eich pwyntiau am y tariff cymdeithasol yn llwyr. Mae hyn yn rhywbeth rwyf yn ei godi gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU ar bob cyfle, ac rwy'n falch eich bod chi wedi ei godi heddiw, oherwydd mae'n cryfhau ein hachos. Ond mae'n eithaf amlwg bod yn rhaid i ni edrych ar hyn o ran mynd i'r afael â thlodi tanwydd, ac mae'n rhywbeth sydd, wrth gwrs, yn alwad draws-Lywodraethol, ac mae galwad gref wedi bod am dariff cymdeithasol ar draws y Senedd hon.
Mae'n bwysig ein bod ni'n edrych ar y mesurau eraill sy'n bwysig ac sydd wedi cael eu cydnabod gan Sefydliad Bevan fel rhai sy'n allweddol i fynd i'r afael â thlodi plant. Byddwn i'n tynnu sylw at y gronfa cymorth dewisol, ac rwy'n gwybod eich bod chi wedi codi hyn yn aml, Sioned, fel cronfa argyfwng allweddol. Mae'n un o'r pethau pan fyddwch chi'n gofyn, 'Beth sy'n flaenoriaeth o ran cyllid ac adnoddau?' Mae'r gronfa cymorth dewisol yn gronfa argyfwng. Mae'n darparu cymorth brys i unrhyw un o drigolion Cymru. Rydyn ni wedi cynyddu'r cyllid hwnnw. Mae'n £39.5 miliwn ar hyn o bryd. Maen nhw'n daliadau arian parod bach i bobl mewn argyfwng ariannol; hefyd, taliadau cymorth unigol; hefyd, taliadau tanwydd oddi ar y grid a thalebau dillad. Wrth gwrs, mae'r gronfa cymorth dewisol yn cael ei chroesawu'n gyson gan bob un o'n partneriaid.
Do, fe wnaethon ni alw ar i'r terfyn dau blentyn gael ei ddileu, ac mae wedi cael ei ddileu. Rwyf wedi rhoi'r ffigurau o ran y rhai a fydd yn elwa eisoes. Mae'n cael ei groesawu'n fawr, ond mae pryderon o hyd am effaith y cap budd-daliadau lles ar rai teuluoedd. Rwyf wedi ysgrifennu at Weinidog Nawdd Cymdeithasol ac Anabledd Llywodraeth y DU i fynegi pryderon a gofyn am wybodaeth am nifer rhagamcanol y teuluoedd yng Nghymru a fyddai'n ddarostyngedig i'r cap budd-daliadau. Ond rydyn ni hefyd yn gweithio'n agos gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod pob teulu yng Nghymru yn deall y llwybrau sydd ar gael iddyn nhw, fel y gallan nhw gael eu heithrio o'r cap budd-daliadau lles hefyd.
Rwy'n credu bod yn rhaid i ni edrych ar yr holl fesurau rwyf wedi'u hamlinellu yn fy natganiad, gan ddangos ein huchelgais i sicrhau bod pobl yn cael mynediad at yr arian hwnnw sydd ar gael iddyn nhw. Rwy'n credu ei bod yn bwysig cydnabod bod hyn yn mynd i'r afael â thlodi plant ac yn cefnogi pobl anabl. Ond mae miloedd o bobl yn colli allan ar y cymorth ariannol y mae ganddyn nhw hawl i'w gael, a gallai un alwad ffôn newid hynny. Mae angen i ni weithredu, a dyna'r hyn rwyf wedi'i amlinellu yn fy natganiad heddiw.
Thank you, once again, for pointing out just how important it is to ensure that everybody knows how they can get support to get what they are entitled to. My question, really, is: given the significant sums of money that this intervention has generated for local communities—£213 million and a write-off of £71 million of debt—why is it that the 10 local authorities that are not participating in this Policy in Practice methodology to identify people who are eligible are not taking part? Because it will benefit their wider economy and make their economies more resilient. I don't understand it. So, what is delaying them getting involved?
Diolch, unwaith eto, am dynnu sylw at bwysigrwydd sicrhau bod pawb yn gwybod sut y gallan nhw gael cymorth i gael yr hyn y mae ganddyn nhw hawl i'w gael. Fy nghwestiwn, mewn gwirionedd, yw: o ystyried y symiau sylweddol o arian y mae'r ymyrraeth hon wedi'u cynhyrchu i gymunedau lleol—£213 miliwn a £71 miliwn o ddyled wedi'i dileu—pam nad yw'r 10 o awdurdodau lleol nad ydynt yn cymryd rhan yn y fethodoleg Policy in Practice hon i nodi pobl sy'n gymwys yn cymryd rhan? Oherwydd bydd o fudd i'w heconomi ehangach ac yn gwneud eu heconomïau yn fwy gwydn. Dydw i ddim yn ei ddeall. Felly, beth sy'n eu hatal rhag cymryd rhan?
Thank you, Jenny. All 22 authorities signed up to the Welsh benefits charter, but we then put in this further—. It is a pilot, and we invited local authorities to engage in the pilot. We are funding Policy in Practice to undertake this pilot. Some local authorities were already engaging with them, and I think that you will recall that there was a lot of publicity around Neath Port Talbot Council. Before we even engaged Policy in Practice, they had been in to many authorities and had helped increase the uptake of pension credit. It is about us working with Policy in Practice to enable authorities to see how they can use data, through their analytical tool, to reach the people who are entitled to these benefits. It is being shared widely. We have an all-Wales operational group that works on this.
It has not been mentioned yet, but I do want to draw attention again to the fact that we have also got this new benefit that is coming out in this financial year: a £100 payment to households with disabled band reduction—it's a bespoke new Welsh benefit—who also receive help from the council tax reduction scheme. Now, one of the great benefits of this is that people don't have to make applications; the money is there, we know who is entitled to it and the money is going to go straight into their bank accounts. That's the best way to do it: know the data, know your population, get the money to those people.
Diolch, Jenny. Gwnaeth pob un o'r 22 o awdurdodau gytuno i gefnogi siarter budd-daliadau Cymru, ond yna fe aethon ni ymhellach drwy roi—. Peilot ydyw, ac fe wnaethon ni wahodd awdurdodau lleol i gymryd rhan yn y peilot. Rydyn ni'n ariannu Policy in Practice i ymgymryd â'r peilot hwn. Roedd rhai awdurdodau lleol yn ymgysylltu â nhw eisoes, ac rwy'n credu y byddwch chi'n cofio bod llawer o gyhoeddusrwydd o amgylch Cyngor Castell-nedd Port Talbot. Cyn i ni hyd yn oed ymgysylltu â Policy in Practice, roedden nhw wedi bod i lawer o awdurdodau ac wedi helpu i sicrhau bod mwy o bobl yn manteisio ar gredyd pensiwn. Mae'n ymwneud â ni'n gweithio gyda Policy in Practice i alluogi awdurdodau i weld sut y gallan nhw ddefnyddio data, trwy eu hofferyn dadansoddol, i gyrraedd y bobl sydd â hawl i gael y budd-daliadau hyn. Mae'n cael ei rannu'n eang. Mae gennym grŵp gweithredol Cymru gyfan sy'n gweithio ar hyn.
Nid yw wedi'i grybwyll eto, ond rwyf am dynnu sylw eto at y ffaith bod gennym ni hefyd y budd-dal newydd hwn sy'n dod allan yn y flwyddyn ariannol hon: taliad o £100 i aelwydydd sy'n gymwys i gael gostyngiad band anabl—mae'n fudd-dal Cymreig newydd pwrpasol—sydd hefyd yn cael cymorth gan gynllun gostyngiadau'r dreth gyngor. Nawr, un o fanteision mawr hyn yw nad oes rhaid i bobl wneud ceisiadau; mae'r arian yno, rydyn ni'n gwybod pwy sydd â hawl i'w gael ac mae'r arian yn mynd i fynd yn syth i'w cyfrifon banc. Dyna'r ffordd orau o wneud hynny: gwybod y data, gwybod eich poblogaeth, cael yr arian i'r bobl hynny.
Rhys ab Owen.
Rhys ab Owen.
Na.
No.
Na, yn iawn. Dyna ni. Dyna ddiwedd ar y datganiad yna.
No, okay. There we are. That brings us to the end of that statement.
Y datganiad nesaf fydd o dan eitem 7, y datganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet dros Drafnidiaeth a Gogledd Cymru ar drafnidiaeth i bawb. Yr Ysgrifennydd Cabinet i wneud y datganiad. Ken Skates.
The next statement will be under item 7, a statement by the Cabinet Secretary for Transport and North Wales on transport for all. I call on the Cabinet Secretary to make that statement. Ken Skates.
Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Today, I'd like to set out the real progress that this Government is making to build a transport system that works for everyone in Wales. Our approach is guided by a clear ambition: to make everyday journeys safer, fairer and more affordable for the people we serve. One of the clearest examples of this ambition in action is the success of the £1 bus fare pilot for children and young people, which has already been used for over 2 million journeys, helping them reach school, college, work and leisure opportunities at lower cost and easing pressure on families during a challenging time.
We are pairing this practical support with long-term structural reform. Through our bus reform agenda, we have passed the Bus Services (Wales) Bill, the first major piece of Welsh transport legislation in more than a decade. This Bill gives us the powers to create a more reliable and accountable bus network, ensuring that public funding delivers public value. It will help us design services around communities, not just commercially viable services. Alongside bus transformation, we are making major rail upgrades in Wales, including transforming the core Valleys lines and creating the south Wales metro, with over £1 billion invested. This programme is electrifying 170 km of track, 99 per cent of which is complete, resulting in faster, greener and more frequent services. New tram trains and the recently opened Taffs Well depot are supporting a modern, integrated network across south-east Wales.
Alongside the transformation in the south Wales Valleys, we have built a constructive and solutions-focused relationship with the UK Government on rail reform, grounded in the needs of communities. In north Wales, this has led to the development of the Network North Wales vision, launched at a major cross-border summit last year. Delivery is now under way, and in the first six months we have introduced new bus and rail services, upgraded railway stations in the region and secured long-term investment for major enhancements at Padeswood and elsewhere.
We are also strengthening our role in rail governance. As the UK Government takes forward its rail reform Bill, we are pressing for a stronger Welsh voice over decisions that shape investment and services. Through the Wales Rail Board, we are influencing future spending reviews and making sure that the needs of passengers in Wales are heard at the point of decision.
Strengthening our wider network also means investing in the places where most journeys begin: our roads. We have significantly increased investment in road maintenance and preventative treatments this financial year to deliver improvements across both the strategic and local road networks. This includes resurfacing, pothole prevention and repair, and repairs to bridges and footways to extend the longevity of Welsh roads and critical infrastructure to help keep communities connected safely and sustainably. By the end of this Senedd term, we anticipate that £118 million will have been spent to repair more than 500 km of road defects and potholes. We have also modernised the way new road schemes are assessed, ensuring that our decisions fully reflect Wales's climate commitments. And we have begun resilience reviews to prepare the network for more frequent extreme weather—an increasingly urgent reality.
In addition, last year we opened sections 5 and 6 of the A465, completing the 20-year project to dual the whole of the A465 from Abergavenny to Neath, providing improved access to key services, jobs and markets supporting inward investment to areas like Ebbw Vale enterprise zone. We also opened the A40 Llanddewi Velfrey to Redstone Cross improvements in Pembrokeshire, improving access to key ports and commercial infrastructure. And another significant milestone has been the completion of our work with all 22 local authorities to set the right speed on the right roads, and we are seeing our streets become safer and more welcoming for walking, wheeling, cycling and everyday travel.
We are also delivering meaningful progress on active travel, backed by sustained investment to expand safe walking, wheeling and cycling routes right across Wales. In 2024–25, the active travel fund provided over £50 million in funding for local authority schemes, supporting new infrastructure and improvements across Wales. Additional programmes for school-based walking, wheeling and cycling promotion and workplace-based initiatives are helping people be more confident walking, wheeling and cycling in their communities, which, of course, is contributing to safer streets, reduced congestion and lower emissions.
One of the most important structural reforms under way is regional transport devolution and co-ordination. New regional transport plans are now in place across Wales, created by the four corporate joint committees. These set strategic direction for each region and provide the foundations for our new regional transport fund. Over £100 million of funding is available to local transport authorities to implement their regional transport plans and to invest in local and regional transport in 2026–27. This shift will give regions more power to shape their own networks and to invest accordingly in local priorities.
Our travel for all approach is transforming transport policy to prioritise access and inclusion as core human rights. Enhanced safety measures such as improved lighting, visible staff and new help points are being introduced, exemplified by the people-centred Wrexham Gateway project and Cardiff interchange, and shaped by disabled people's lived experience. Training is being developed and rolled out across transport modes. Practical barriers are being addressed through tactile paving, accessible facilities, and obstacle-free routes. A rapid audit of rail stations has been completed, and a bus stop accessibility audit is well under way.
Taken together, these achievements show how a transport system is being reshaped with purpose and ambition. We are reducing costs for families, modernising buses and rail, strengthening the resilience of our roads, and empowering regions to shape solutions that work for their communities. Most importantly, we are putting fairness, accessibility and dignity at the heart of everything that we deliver. This is the foundation of a greener, more confident and more connected Wales, one where every person can travel safely, independently and with trust in the network that serves them.
Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Heddiw, fe hoffwn i nodi'r cynnydd gwirioneddol y mae'r Llywodraeth hon yn ei wneud i adeiladu system drafnidiaeth sy'n gweithio i bawb yng Nghymru. Mae ein dull gweithredu yn cael ei arwain gan uchelgais glir: gwneud teithiau bob dydd yn fwy diogel, tecach a fforddiadwy i'r bobl rydym ni'n eu gwasanaethu. Un o'r enghreifftiau cliriaf o'r uchelgais hon ar waith yw llwyddiant y cynllun peilot tocyn bws gwerth £1 i blant a phobl ifanc, sydd eisoes wedi'i ddefnyddio ar gyfer dros 2 filiwn o deithiau, gan eu helpu i gyrraedd yr ysgol, coleg, gwaith a chyfleoedd hamdden am gost is a lliniaru'r pwysau ar deuluoedd yn ystod cyfnod heriol.
Law yn llaw â'r gefnogaeth ymarferol hon mae diwygio strwythurol hirdymor. Drwy ein hagenda diwygio bysiau, rydym ni wedi pasio'r Bil Gwasanaethau Bysiau (Cymru), y darn mawr cyntaf o ddeddfwriaeth ynghylch trafnidiaeth yng Nghymru mewn mwy na degawd. Mae'r Bil hwn yn rhoi'r pwerau i ni greu rhwydwaith bysiau mwy dibynadwy ac atebol, gan sicrhau bod cyllid cyhoeddus yn darparu gwerth cyhoeddus. Bydd yn ein helpu i ddylunio gwasanaethau o amgylch cymunedau, nid yn seiliedig ar wasanaethau masnachol hyfyw yn unig. Ochr yn ochr â thrawsnewid bysiau, rydym ni'n gwneud gwaith uwchraddio sylweddol ar reilffyrdd Cymru, gan gynnwys trawsnewid llinellau craidd y Cymoedd a chreu metro de Cymru, gyda dros £1 biliwn wedi'i fuddsoddi. Mae'r rhaglen hon yn trydaneiddio 170 km o drac, ac mae 99 y cant ohono wedi'i gwblhau, gan arwain at wasanaethau cyflymach, gwyrddach ac amlach. Mae trenau tramiau newydd a depo Ffynnon Taf a agorwyd yn ddiweddar yn cefnogi rhwydwaith modern, integredig ar draws de-ddwyrain Cymru.
Ochr yn ochr â'r trawsnewid yng Nghymoedd y de, rydym ni wedi meithrin perthynas adeiladol gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig, wedi'i seilio ar anghenion cymunedau a diwygio'r rheilffyrdd. Yng ngogledd Cymru, mae hyn wedi arwain at ddatblygu gweledigaeth Rhwydwaith Gogledd Cymru, a lansiwyd mewn uwchgynhadledd drawsffiniol fawr y llynedd. Mae'r cynllun wrthi'n cael ei gyflawni, ac yn y chwe mis cyntaf rydym ni wedi cyflwyno gwasanaethau bysiau a rheilffyrdd newydd, uwchraddio gorsafoedd rheilffordd yn y rhanbarth a sicrhau buddsoddiad hirdymor i greu gwelliannau mawr yn Padeswood ac mewn mannau eraill.
Rydym ni hefyd yn cryfhau ein swyddogaeth mewn llywodraethu rheilffyrdd. Wrth i Lywodraeth y Deyrnas Unedig fwrw ymlaen â'i Bil diwygio rheilffyrdd, rydym ni'n pwyso am lais cryfach Cymreig dros benderfyniadau sy'n llywio buddsoddiad a gwasanaethau. Drwy Fwrdd Rheilffyrdd Cymru, rydym ni'n dylanwadu ar adolygiadau gwariant yn y dyfodol ac yn sicrhau bod anghenion teithwyr yng Nghymru yn cael eu clywed ar yr adeg lle gwneir penderfyniadau.
Mae cryfhau ein rhwydwaith ehangach hefyd yn golygu buddsoddi yn y mannau lle mae'r rhan fwyaf o deithiau yn dechrau: ein ffyrdd. Rydym ni wedi cynyddu'n sylweddol y buddsoddiad mewn cynnal a chadw ffyrdd a thriniaethau ataliol y flwyddyn ariannol hon i gyflawni gwelliannau ar draws y rhwydweithiau ffyrdd strategol a lleol. Mae hyn yn cynnwys ail-wynebu, atal ac atgyweirio tyllau, ac atgyweirio pontydd a throedffyrdd i ymestyn hirhoedledd ffyrdd Cymru a seilwaith hanfodol i helpu i gadw cymunedau mewn cysylltiad yn ddiogel ac yn gynaliadwy. Erbyn diwedd tymor hwn y Senedd, rydym ni'n rhagweld y bydd £118 miliwn wedi'i wario i atgyweirio mwy na 500 km o ddiffygion ffyrdd a thyllau. Rydym ni hefyd wedi moderneiddio'r ffordd y mae cynlluniau ffyrdd newydd yn cael eu hasesu, gan sicrhau bod ein penderfyniadau'n adlewyrchu ymrwymiadau hinsawdd Cymru yn llawn. Ac rydym ni wedi dechrau adolygiadau gwytnwch i baratoi'r rhwydwaith ar gyfer tywydd eithafol amlach—realiti y mae brys cynyddol i'w wynebu.
Yn ogystal, y llynedd fe wnaethom ni agor adrannau 5 a 6 o'r A465, gan gwblhau'r prosiect 20 mlynedd i ddeuoli'r A465 gyfan o'r Fenni i Gastell-nedd, gan ddarparu gwell mynediad at wasanaethau, swyddi a marchnadoedd allweddol sy'n cefnogi buddsoddiad mewn ardaloedd fel parth menter Glynebwy. Fe wnaethom ni hefyd agor y gwelliannau ar yr A40 rhwng Llanddewi Felffre i Redstone Cross yn sir Benfro, gan wella mynediad i borthladdoedd allweddol a seilwaith masnachol. A charreg filltir arwyddocaol arall yw cwblhau ein gwaith gyda phob un o'r 22 awdurdod lleol i osod y cyflymder cywir ar y ffyrdd cywir, ac rydym ni'n gweld ein strydoedd yn dod yn fwy diogel a chroesawgar ar gyfer cerdded, olwyno, beicio a theithio bob dydd.
Rydym ni hefyd yn cyflawni cynnydd ystyrlon o ran teithio llesol, gyda chefnogaeth buddsoddiad parhaus i ehangu llwybrau cerdded, olwyno a beicio diogel ledled Cymru. Yn 2024–25, darparodd y gronfa teithio llesol dros £50 miliwn o gyllid ar gyfer cynlluniau awdurdodau lleol, gan gefnogi seilwaith newydd a gwelliannau ledled Cymru. Mae rhaglenni ychwanegol i hyrwyddo cerdded, olwyno a beicio mewn ysgolion a mentrau yn y gweithle yn helpu pobl i fod yn fwy hyderus wrth gerdded, olwyno a beicio yn eu cymunedau, sydd, wrth gwrs, yn cyfrannu at strydoedd mwy diogel, llai o dagfeydd a llai o allyriadau.
Un o'r diwygiadau strwythurol pwysicaf sydd ar y gweill yw datganoli a chydlynu trafnidiaeth ranbarthol. Mae cynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol newydd bellach ar waith ledled Cymru, wedi'u creu gan y pedwar cyd-bwyllgor corfforaethol. Mae'r rhain yn gosod cyfeiriad strategol ar gyfer pob rhanbarth ac yn darparu'r sylfeini ar gyfer ein cronfa drafnidiaeth ranbarthol newydd. Mae dros £100 miliwn o gyllid ar gael i awdurdodau trafnidiaeth lleol i weithredu eu cynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol ac i fuddsoddi mewn trafnidiaeth leol a rhanbarthol yn 2026–27. Bydd y newid hwn yn rhoi mwy o rym i ranbarthau ffurfio eu rhwydweithiau eu hunain ac i fuddsoddi yn unol â hynny mewn blaenoriaethau lleol.
Mae ein gweledigaeth teithio i bawb yn trawsnewid polisi trafnidiaeth i flaenoriaethu mynediad a chynhwysiant fel hawliau dynol craidd. Mae mesurau diogelwch gwell fel goleuadau gwell, staff gweladwy a phwyntiau cymorth newydd yn cael eu cyflwyno, er enghraifft, prosiect Porth Wrecsam a chyfnewidfa Caerdydd, sydd â phobl wrth eu calon ac a luniwyd gan brofiad byw pobl anabl. Mae hyfforddiant yn cael ei ddatblygu a'i gyflwyno ar draws dulliau trafnidiaeth. Mae rhwystrau ymarferol yn cael eu datrys trwy balmentydd cyffyrddol, cyfleusterau hygyrch, a llwybrau di-rwystrau. Mae archwiliad cyflym o orsafoedd rheilffordd wedi'i gwblhau, ac mae archwiliad hygyrchedd arosfannau bysiau ar y gweill.
Gyda'i gilydd, mae'r cyflawniadau hyn yn dangos sut mae system drafnidiaeth yn cael ei hail-lunio gyda phwrpas ac uchelgais. Rydym ni'n lleihau costau i deuluoedd, moderneiddio bysiau a rheilffyrdd, cryfhau gwytnwch ein ffyrdd, a grymuso rhanbarthau i lunio atebion sy'n gweithio i'w cymunedau. Yn bwysicaf oll, rydym ni'n rhoi tegwch, hygyrchedd ac urddas wrth wraidd popeth rydyn ni'n ei gyflawni. Dyma sylfaen Cymru wyrddach, fwy hyderus a mwy cysylltiedig, un lle gall pawb deithio'n ddiogel, yn annibynnol a chan allu ymddiried yn y rhwydwaith sy'n eu gwasanaethu.
Thank you to the Cabinet Secretary for his statement here this afternoon, the title of which is 'Travel for All', and improving accessibility across our transport network is something that I'm sure we all strongly support, because transport is not simply about getting from A to B, but, of course, it provides independence and gives people opportunity. Also, of course, good transport infrastructure is vital to our economy here in Wales, so it's important that it's done right. But what matters most is not necessarily the words used on a piece of paper in strategies, but whether people on the ground actually see and feel improvements.
Under the 'Travel for all' plan, which the Cabinet Secretary has, of course, referenced today, the Welsh Government has committed that by this spring, a number of specific actions will have been delivered, and we are, obviously, very close to that spring deadline. So, it's entirely right that this statement has been brought before us here today.
We're especially aware that in many parts of Wales, particularly rural areas, passengers still experience those poorly lit bus stops, limited services and inconsistent support for disabled travellers. That gap between policy and lived experience is something that local people continue to raise with me.
Firstly, many of the accessibility concerns raised in the statement today are not new. These concerns are raised repeatedly, particularly by organisations representing people with sight loss, including Guide Dogs Cymru and the Royal National Institute of Blind People. They tell me that people with a vision impairment feel they have been failed by bus services for many years, and that trust will only be rebuilt when accessibility is embedded as a core, enforceable requirement, not treated as an afterthought. We have recently in this place had scrutiny of the bus Bill, and concerns were raised that the Bill contained only a single reference to accessibility, with no definition of what accessibility actually means in practice, and no clear standards to be written into those contracts.
We also heard serious concerns about the lack of statutory guarantees around accessible information, with timetables, websites and apps often inaccessible to people with sight loss. Perhaps most troubling were the experiences shared around audio and visual announcements. Despite a legal requirement for these to be in place, we heard that announcements are often switched off, inconsistent or not working, leaving people missing stops, becoming disorientated or avoiding bus travel altogether.
Finally on this point, Cabinet Secretary, serious safety concerns were raised about bus stop infrastructure. Issues around poor lighting and lack of CCTV were raised, but also particularly the issue of shared bus stop boarders where passengers are expected to step directly into live cycle lanes. I know you've sought to address these recently, but these designs have created anxiety and real danger for passengers, and in some cases put passengers off using those services completely. I'd be interested to hear from the Cabinet Secretary how he intends to ensure that these accessibility issues, which are repeatedly raised, are being fully addressed, and give assurances to this Senedd that they will be addressed.
Secondly, Cabinet Secretary, accessibility is also about choice. For many people across Wales, particularly in rural areas, driving is not optional, it's absolutely essential. The Government here over the last six years has invested £218 million on cycle paths, but Audit Wales decided that there was no increase in cyclists, despite that significant level of spend. I'd be interested to hear from the Cabinet Secretary whether he thinks that £218 million has been a worthwhile investment, while seeing no increase in the number of cyclists.
On the point around choice and rural communities only having access, perhaps, to places via car, the Welsh Government have done very little, in my view, to support those who do rely on their cars. We know that the 20 mph default speed limit has made everyday journeys for many people much longer and more cumbersome. Meanwhile, your ban on new road building has prevented our vital transport network from keeping pace with demand. We've seen years of chronic underinvestment, leaving roads in poor conditions, with potholes, uneven surfaces and other hazards that aren't just inconvenient but pose real safety risks to drivers and pedestrians alike. Accessibility cannot mean focusing on one mode of transport while actively making another more difficult.
Of course, Cabinet Secretary, accessibility is also about strategic connectivity for our economy, creating access to great jobs. The congestion on key routes, especially the M4, has become unbearable for many, making an M4 relief road essential to ease traffic, support local businesses and improve safety for everyone who relies on this crucial corridor. Likewise, there's opportunity to unleash the economy in north Wales through further investment on the A55, investment on the A483 around Wrexham in particular, and, of course, ensuring there's resilience for those crossings over to Ynys Môn. My final question, Cabinet Secretary, is whether you could provide clarity as to when we're going to see this investment on the strategic road network here in Wales.
Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet am ei ddatganiad yma y prynhawn yma, o dan y teitl 'Teithio i Bawb', ac mae gwella hygyrchedd ar draws ein rhwydwaith trafnidiaeth yn rhywbeth yr wyf yn siŵr ein bod ni i gyd yn ei gefnogi'n fawr, oherwydd nid yw trafnidiaeth yn ymwneud â mynd o A i B yn unig, ond, wrth gwrs, mae'n darparu annibyniaeth ac yn rhoi cyfle i bobl. Hefyd, wrth gwrs, mae seilwaith trafnidiaeth da yn hanfodol i'n heconomi yma yng Nghymru, felly mae'n bwysig ei fod yn cael ei wneud yn iawn. Ond yr hyn sy'n bwysicaf yw nid o reidrwydd y geiriau a ddefnyddir ar ddarn o bapur mewn strategaethau, ond a yw pobl ar lawr gwlad yn gweld ac yn teimlo gwelliannau mewn gwirionedd.
O dan y cynllun 'Teithio i bawb', y mae'r Ysgrifennydd Cabinet, wrth gwrs, wedi cyfeirio ato heddiw, mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo y bydd nifer o gamau penodol wedi'u cyflawni erbyn y gwanwyn hwn, ac rydym ni'n amlwg yn agos iawn at y dyddiad hwnnw gyda'r gwanwyn ar ein gwarthaf. Felly, mae'n hollol briodol bod y datganiad hwn wedi'i gyflwyno ger ein bron ni yma heddiw.
Rydym ni'n arbennig o ymwybodol mewn sawl rhan o Gymru, yn enwedig ardaloedd gwledig, bod teithwyr yn dal i ddioddef arosfannau bysiau sydd wedi'u goleuo'n wael, gwasanaethau cyfyngedig a chefnogaeth anghyson i deithwyr anabl. Mae'r bwlch hwnnw rhwng polisi a phrofiad byw yn rhywbeth y mae pobl leol yn parhau i godi gyda mi.
Yn gyntaf, nid yw llawer o'r pryderon hygyrchedd a godwyd yn y datganiad heddiw yn newydd. Mae'r pryderon hyn yn cael eu codi dro ar ôl tro, yn enwedig gan sefydliadau sy'n cynrychioli pobl â diffyg golwg, gan gynnwys Cŵn Tywys Cymru a'r Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol Pobl Ddall. Maen nhw'n dweud wrthyf fod pobl â nam ar y golwg yn teimlo eu bod wedi cael eu siomi gan wasanaethau bws ers blynyddoedd lawer, ac y caiff ymddiriedaeth ei meithrin dim ond pan ymgorfforir hygyrchedd fel gofyniad craidd, y mae modd ei orfodi, ac nid ei drin fel ôl-ystyriaeth. Yn ddiweddar, rydym ni wedi craffu ar y Bil Bysiau, a chodwyd pryderon bod y Bil yn cynnwys dim ond un cyfeiriad at hygyrchedd, heb unrhyw ddiffiniad o'r hyn y mae hygyrchedd yn ei olygu mewn gwirionedd, a dim safonau clir i'w hysgrifennu yn y contractau hynny.
Fe glywsom ni bryderon difrifol hefyd am y diffyg gwarantau statudol ynghylch gwybodaeth hygyrch, gydag amserlenni, gwefannau ac apiau yn aml yn anhygyrch i bobl sydd â diffyg golwg. Efallai mai'r mwyaf pryderus oedd y profiadau a rennir ynghylch cyhoeddiadau sain a gweledol. Er gwaethaf gofyniad cyfreithiol i'r rhain fod ar waith, fe glywsom ni fod cyhoeddiadau yn aml yn cael eu diffodd, yn anghyson neu ddim yn gweithio, gan adael pobl yn colli arosfannau, yn drysu neu'n osgoi teithio ar y bws yn gyfan gwbl.
Yn olaf gyda hyn mewn golwg, Ysgrifennydd Cabinet, codwyd pryderon diogelwch difrifol ynglŷn â seilwaith arosfannau bysiau. Codwyd materion ynghylch goleuadau gwael a diffyg teledu cylch cyfyng, ond hefyd yn enwedig y mater o ffiniau arosfannau bysiau sy'n cael eu rhannu, lle mae disgwyl i deithwyr gamu'n uniongyrchol i lonydd beicio. Rwy'n gwybod eich bod chi wedi ceisio mynd i'r afael â'r rhain yn ddiweddar, ond mae'r dyluniadau hyn wedi creu pryder a pherygl gwirioneddol i deithwyr, ac mewn rhai achosion wedi atal teithwyr rhag defnyddio'r gwasanaethau hynny yn llwyr. Byddai gen i ddiddordeb clywed gan yr Ysgrifennydd Cabinet sut mae'n bwriadu sicrhau bod y materion hygyrchedd hyn, sy'n cael eu codi dro ar ôl tro, yn cael eu hystyried yn llawn, a rhoi sicrwydd i'r Senedd hon y cawn nhw eu datrys.
Yn ail, Ysgrifennydd Cabinet, mae hygyrchedd hefyd yn ymwneud â dewis. I lawer o bobl ledled Cymru, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig, nid yw gyrru yn ddewis, mae'n gwbl hanfodol. Mae'r Llywodraeth yma dros y chwe blynedd diwethaf wedi buddsoddi £218 miliwn ar lwybrau beicio, ond penderfynodd Archwilio Cymru nad oedd cynnydd mewn beicwyr, er gwaethaf y gwariant sylweddol hwnnw. Byddai gen i ddiddordeb clywed gan yr Ysgrifennydd Cabinet a yw'n credu bod £218 miliwn wedi bod yn fuddsoddiad gwerth chweil, heb weld cynnydd yn nifer y beicwyr.
O ran dewis a chymunedau gwledig sy'n gallu mynd i lefydd mewn car yn unig, efallai nad yw Llywodraeth Cymru wedi gwneud fawr iawn, yn fy marn i, i gefnogi'r rhai sy'n dibynnu ar eu ceir. Rydym ni'n gwybod bod y terfyn cyflymder diofyn o 20 milltir yr awr wedi gwneud teithiau bob dydd i lawer o bobl yn llawer hirach ac yn fwy cymhleth. Yn y cyfamser, mae eich gwaharddiad ar adeiladu ffyrdd newydd wedi atal ein rhwydwaith trafnidiaeth hanfodol rhag ymdopi â'r galw. Rydym ni wedi gweld blynyddoedd o danfuddsoddiad mawr, gan adael ffyrdd mewn amodau gwael, gyda thyllau, arwynebau anwastad a pheryglon eraill sydd nid yn unig yn anghyfleus ond yn peri peryglon diogelwch gwirioneddol i yrwyr a cherddwyr fel ei gilydd. Ni all hygyrchedd olygu canolbwyntio ar un ffordd o deithio gan wneud un arall yn anoddach.
Wrth gwrs, Ysgrifennydd Cabinet, mae hygyrchedd hefyd yn ymwneud â chysylltedd strategol i'n heconomi, gan greu mynediad at swyddi gwych. Mae'r tagfeydd ar lwybrau allweddol, yn enwedig yr M4, wedi dod yn annioddefol i lawer, gan wneud ffordd i liniaru'r M4 yn hanfodol i leddfu traffig, cefnogi busnesau lleol a gwella diogelwch i bawb sy'n dibynnu ar y coridor hanfodol hwn. Yn yr un modd, mae cyfle i sbarduno'r economi yng ngogledd Cymru drwy fuddsoddi pellach ar yr A55, buddsoddi ar yr A483 o amgylch Wrecsam yn arbennig, ac, wrth gwrs, sicrhau bod gwytnwch i'r croesfannau hynny i Ynys Môn. Fy nghwestiwn olaf, Ysgrifennydd Cabinet, yw a allech chi roi eglurder ynglŷn â phryd y byddwn ni'n gweld y buddsoddiad hwn ar y rhwydwaith ffyrdd strategol yma yng Nghymru.
Can I thank Sam Rowlands for his questions and his contribution today? I would agree with him in many areas. First and foremost, public transport is vitally important for rural communities; it's vitally important for all communities, in my view. Public transport is a public service and a good transport system is a powerful enabler for people to be prosperous and to be in employment.
The Member has highlighted a number of challenges that we face, particularly in terms of some of the infrastructure in our transport network, and I'd like to run through each of those in turn. First of all, on the bus network, bus stops, and there are around about 24,000 of them in Wales, I'm afraid are too frequently substandard. They are a real-life example of the effects of austerity. Councils that are responsible for them, because they've been cash-strapped, have not been able to replace them, in many instances not being able to repair them. They are not modern.
We wish to do with the bus network what we have done with rail: invest incredibly heavily not just in buses but also in the infrastructure that supports the bus network. That's why an audit of every one of those 24,000 or so bus stops is under way. It's also why we're making available more capital for bus-related infrastructure. And as I say, what we've done with our rail network we intend to do with our bus network through franchising and through investment in each of the regions' bus-related infrastructure.
The Member raises an important point about accessibility as well. Through franchising, audio and visual information will be a requirement on bus services. I've spoken on a number of occasions with the access and inclusion panel in TfW who have made it very clear that the buses that we will acquire as we seek to improve the bus fleet across Wales will have to have the very latest technology installed to maximise accessibility. It's an interesting fact that, when we took over the rail network from Arriva Trains Wales, we inherited the oldest fleet of trains in the UK, and we now have one of the newest. We inherited 270 trains, and with £800 million of investment, we'll have over 480.
We've demonstrated how we can deliver on huge ambition; we intend to do that with buses as well. I think that there are about 1,300 buses at the moment operating on the Welsh network, and it's the oldest bus network. Just as we had the oldest train network, it's the oldest bus fleet that we have in the UK. We have ambition to make sure that we have one of the newest and most efficient bus fleets in Britain. We're looking at various technologies to ensure that we decarbonise what is a very ageing fleet.
In terms of offering alternatives to people to driving, there are three factors that really drive modal change. One is the availability of alternatives, the second is the reliability of alternatives, and then the third is the cost of alternatives. We've demonstrated with the £1 fare cap for young people that we can apply fare measures that also drive up patronage. We've seen over 2 million passenger journeys undertaken using that £1 fare scheme. Many of those journeys would not have been undertaken. Anecdotal evidence is showing that that scheme is actually helping to put food on people's tables as a result of easing the financial pressures on families across Wales. If we're re-elected in May, Welsh Labour will introduce a similar scheme, a £2 fare cap, for adults as well. And of course, we will continue the concessionary scheme for over-60s, with free bus travel.
In terms of availability, we intend to grow the network. This will be one of the primary objectives of bus franchising. We intend to grow the network by at least 100 extra routes. That amounts to thousands upon thousands of extra bus services each week across Wales.
In terms of the third factor, reliability, this largely comes down to bus-related infrastructure being delivered at a local and regional level—infrastructure such as safe, modern bus stops, such as dedicated busways. I am delighted to say that, within the south-west regional transport plan, there are a good number of very ambitious programmes on bus-related infrastructure that are going to be taken forward. I point to the south-west first because the south-west is going to be the first region where franchising is going to be taking place.
On roads, I don't want to rehearse how much money we've invested in roads, that is a matter of fact, but programmes such as the A465 and the A40 are absolutely enormous. But what the Lugg review also informed us was that we need to better maintain our roads. I think I mentioned last week in oral questions that the BBC have carried out an in-depth investigation into the road network across the UK, and basically concluded that we're going to have to get used to more road maintenance works. That's because of the age of the network. It's reaching a point where more needs to be put into maintenance, as the Lugg review has identified. That's why we're investing so heavily in maintenance this year, fixing potholes and defects right across the length and breadth of Wales, not just on the strategic road network but on local roads in council areas as well. I think that motorists are now recognising the benefits of having a Welsh Labour Government that invests fairly across all transport modes.
A gaf i ddiolch i Sam Rowlands am ei gwestiynau a'i gyfraniad heddiw? Byddwn i'n cytuno ag ef mewn sawl maes. Yn gyntaf oll, mae trafnidiaeth gyhoeddus yn hanfodol bwysig i gymunedau gwledig; mae'n hanfodol bwysig i bob cymuned, yn fy marn i. Mae trafnidiaeth gyhoeddus yn wasanaeth cyhoeddus ac mae system drafnidiaeth dda yn ffordd wych o alluogi pobl i ffynnu ac i fod mewn cyflogaeth.
Mae'r Aelod wedi tynnu sylw at nifer o heriau rydym ni'n eu hwynebu, yn enwedig o ran peth o'r seilwaith yn ein rhwydwaith trafnidiaeth, ac fe hoffwn i grybwyll pob un o'r rheini yn eu tro. Yn gyntaf oll, o ran y rhwydwaith bysiau, arosfannau bysiau, ac mae tua 24,000 ohonyn nhw yng Nghymru, rwy'n ofni eu bod nhw yn rhy aml yn is na'r safon. Maen nhw'n enghraifft go iawn o effeithiau llymder. Nid yw'r cynghorau sy'n gyfrifol amdanyn nhw, oherwydd eu bod wedi bod yn brin o arian, wedi gallu cael rhai newydd, ac mewn llawer o achosion ddim yn gallu eu hatgyweirio. Nid ydyn nhw'n fodern.
Mae arnom ni eisiau gwneud gyda'r rhwydwaith bysiau yr hyn rydym ni wedi'i wneud gyda rheilffyrdd: buddsoddi yn sylweddol iawn nid yn unig mewn bysiau ond hefyd yn y seilwaith sy'n cefnogi'r rhwydwaith bysiau. Dyna pam mae archwiliad o bob un o'r 24,000 o arosfannau bysiau hynny ar y gweill. Dyna hefyd pam rydym ni'n darparu mwy o gyfalaf ar gyfer seilwaith sy'n gysylltiedig â bysiau. Ac fel y dywedais i, yr hyn rydym ni wedi'i wneud gyda'n rhwydwaith rheilffyrdd rydym ni'n bwriadu ei wneud gyda'n rhwydwaith bysiau trwy fasnachfreinio a thrwy fuddsoddi ym mhob un o'r seilwaith bysiau sy'n gysylltiedig â'r rhanbarthau.
Mae'r Aelod yn codi pwynt pwysig ynglŷn â hygyrchedd hefyd. Trwy fasnachfreinio, bydd gwybodaeth sain a gweledol yn ofyniad ar wasanaethau bws. Rwyf wedi siarad ar sawl achlysur gyda phanel mynediad a chynhwysiant Trafnidiaeth Cymru sydd wedi ei gwneud hi'n glir iawn y bydd yn rhaid i'r bysiau y byddwn ni'n eu caffael wrth i ni geisio gwella'r fflyd bysiau ledled Cymru gael y dechnoleg ddiweddaraf wedi'i gosod fel eu bod nhw mor hygyrch â phosibl. Mae'n ffaith ddiddorol, pan fu inni ysgwyddo cyfrifoldeb am y rhwydwaith rheilffyrdd gan Trenau Arriva Cymru, inni etifeddu'r fflyd hynaf o drenau yn y Deyrnas Unedig, ac mae gennym ni bellach un o'r rhai mwyaf newydd. Fe wnaethom ni etifeddu 270 o drenau, a gyda £800 miliwn o fuddsoddiad, bydd gennym ni dros 480.
Rydym ni wedi dangos sut y gallwn ni gyflawni uchelgais enfawr; rydym ni'n bwriadu gwneud hynny gyda bysiau hefyd. Rwy'n credu bod tua 1,300 o fysiau ar hyn o bryd yn gweithredu ar rwydwaith Cymru, a dyma'r rhwydwaith bysiau hynaf. Yn union fel roedd gennym ni'r rhwydwaith trenau hynaf, dyma'r fflyd fysiau hynaf sydd gennym ni yn y Deyrnas Unedig. Mae gennym ni uchelgais i wneud yn siŵr bod gennym ni un o'r fflydoedd bysiau mwyaf newydd a mwyaf effeithlon ym Mhrydain. Rydym ni'n edrych ar dechnolegau amrywiol i sicrhau ein bod yn datgarboneiddio'r hyn sydd yn fflyd sy'n prysur heneiddio.
O ran cynnig dewisiadau amgen i bobl i yrru, mae tri ffactor sy'n gyrru newid moddol mewn gwirionedd. Un yw pa ddewisiadau amgen sydd ar gael, yr ail yw dibynadwyedd dewisiadau amgen, ac yna'r trydydd yw cost dewisiadau amgen. Rydym ni wedi dangos gyda'r cap prisiau o £1 i bobl ifanc y gallwn ni gymhwyso mesurau prisiau sydd hefyd yn cynyddu teithwyr. Rydym ni wedi gweld dros 2 filiwn o deithiau gan deithwyr yn defnyddio'r cynllun tocynnau £1 hwnnw. Ni fyddai llawer o'r teithiau hynny wedi digwydd. Mae tystiolaeth o lawr gwlad yn dangos bod y cynllun hwnnw mewn gwirionedd yn helpu i roi bwyd ar fyrddau pobl o ganlyniad i leddfu'r pwysau ariannol ar deuluoedd ledled Cymru. Os cawn ni ein hail-ethol ym mis Mai, bydd Llafur Cymru yn cyflwyno cynllun tebyg, cap tocynnau o £2, i oedolion hefyd. Ac wrth gwrs, byddwn yn parhau â'r cynllun consesiynol ar gyfer pobl dros 60 oed, gyda theithio bws am ddim.
O ran argaeledd, rydym ni'n bwriadu cynyddu'r rhwydwaith. Dyma fydd un o brif amcanion masnachfreinio bysiau. Rydym ni'n bwriadu cynyddu'r rhwydwaith drwy gael o leiaf 100 o lwybrau ychwanegol. Mae hynny'n gyfystyr â miloedd ar filoedd o wasanaethau bws ychwanegol bob wythnos ledled Cymru.
O ran y trydydd ffactor, dibynadwyedd, mae hyn yn bennaf yn ddibynnol ar seilwaith sy'n gysylltiedig â bysiau yn cael ei ddarparu yn lleol a rhanbarthol—seilwaith fel arosfannau bysiau diogel, modern, fel bysffyrdd pwrpasol. Rwy'n falch iawn o ddweud, o fewn cynllun trafnidiaeth rhanbarthol y de-orllewin, bod nifer o raglenni uchelgeisiol iawn ar y gweill ynghylch seilwaith sy'n gysylltiedig â bysiau. Rwy'n cyfeirio at y de-orllewin yn gyntaf oherwydd y de-orllewin fydd y rhanbarth cyntaf lle bydd masnachfreinio.
O ran ffyrdd, dydw i ddim eisiau ailadrodd faint o arian rydyn ni wedi'i fuddsoddi mewn ffyrdd, mae hynny'n fater o ffaith, ond mae rhaglenni fel yr A465 a'r A40 yn rhai enfawr. Ond yr hyn a ddygodd adolygiad Lugg i'n sylw ni hefyd oedd bod angen i ni gynnal ein ffyrdd yn well. Rwy'n credu fy mod i wedi sôn yr wythnos diwethaf mewn cwestiynau llafar bod y BBC wedi cynnal ymchwiliad manwl i'r rhwydwaith ffyrdd ledled y Deyrnas Unedig, ac yn y bôn wedi dod i'r casgliad bod yn rhaid i ni ddod i arfer â mwy o waith cynnal a chadw ar y ffyrdd. Mae hynny oherwydd oedran y rhwydwaith. Rydym ni'n cyrraedd sefyllfa lle mae angen gwario mwy ar gynnal a chadw, fel y mae adolygiad Lugg wedi nodi. Dyna pam rydym ni'n buddsoddi mor helaeth mewn cynnal a chadw eleni, gan drwsio tyllau a diffygion ar hyd a lled Cymru, nid yn unig ar y rhwydwaith ffyrdd strategol ond ar ffyrdd lleol yn ardaloedd y cynghorau hefyd. Rwy'n credu bod modurwyr bellach yn cydnabod manteision cael Llywodraeth Lafur Cymru sy'n buddsoddi'n deg ym mhob dull trafnidiaeth.
The £1 bus fare for young people is a very important part of the public transport landscape in Wales, but I wanted to concentrate today on another aspect that you mentioned towards the end of your statement, namely 'Travel for all'.
Just before the Christmas recess, I was contacted by a disabled woman, who shared a deeply distressing experience. She was left stranded at Cardiff Central station when the assistance she relied on simply failed to arrive. She told me that this was not an isolated incident but part of a long and troubling pattern, an ongoing reality for many disabled passengers across Wales. Her experience stands in stark contrast to the assurances made under the 'Travel for all' plan, and it is symptomatic of the daily barriers disabled people across Wales face when trying to travel. That reality shows that policy promises are still failing to translate into lived improvements. She also told me that she does not feel confident using taxi or private hire services because accessibility is inconsistent, despite the Minister's responsibility to issue guidance to local authorities on accessibility training for drivers.
Accessibility is not optional. The Cabinet Secretary said this himself; it is a fundamental right. Yet that right is routinely denied on the ground. Therefore, if accessibility is a fundamental right, why is that standard not being upheld in practice? Under 'Travel for all', the Welsh Government committed to delivering a new Transport for Wales digital journey planner, designed to work across transport modes. We are now close to the stated deadline, yet no such tool seems to be in existence. Therefore, I'd appreciate an update from the Cabinet Secretary on the work around this.
By spring, the Welsh Government also committed to undertaking work with the UK Government to improve accessibility at stations across Wales, but the evidence on the ground tells a different story. Cathays, one of the busiest stations in the country, remains inaccessible. Three years ago, Transport for Wales promised a fully accessible footbridge, yet there has been no visible progress. This is not a one-off. Many stations across Wales remain behind the curve, leaving disabled people stranded or excluded.
Turning to the Access for All programme recently announced, out of the 23 stations that were chosen to be improved across the UK, only two are in Wales: Shotton and Ruabon. Stations in Wales are already behind, and disabled passengers are losing out while other parts of the UK move ahead. The Welsh Government's contribution is only on a matched funding basis, meaning that meaningful progress remains dependent on limited infrastructure funding available from the UK Government. I therefore ask the Cabinet Secretary whether business plans exist to upgrade the remaining inaccessible stations in Wales, such as Cathays, and how much longer disabled people will be expected to wait.
I also want to ask how the 'Travel for all' strategy is being integrated with the Bus Services (Wales) Bill. Accessibility must be central to the social need routes, particularly for blind and partially sighted travellers, rural communities, and those reliant on transport to access work, education and healthcare. How will the Welsh Government ensure that these routes, even if not commercially viable, are delivered in an accessible way? How will funding and standards be applied consistently across the franchise areas from 2027 to 2030? 'Travel for all' cannot be allowed to drift on as another empty promise. It must lead to real, visible and timely improvements so that all disabled people can travel with confidence, dignity and equality. Diolch yn fawr.
Mae'r tocyn bws am £1 i bobl ifanc yn rhan bwysig iawn o drafnidiaeth gyhoeddus yng Nghymru, ond roedd arnaf i eisiau canolbwyntio heddiw ar agwedd arall y soniwyd amdano tua diwedd eich datganiad, sef 'Teithio i bawb'.
Ychydig cyn egwyl y Nadolig, cysylltwyd â mi gan fenyw anabl, a rannodd brofiad hynod ofidus. Cafodd ei gadael yn sownd yng ngorsaf Caerdydd Canolog pan fethodd y cymorth yr oedd hi'n dibynnu arno i gyrraedd. Dywedodd wrthyf nad digwyddiad ynysig oedd hwn ond rhan o batrwm hir a phryderus, realiti parhaus i lawer o deithwyr anabl ledled Cymru. Mae ei phrofiad yn gwrthgyferbynnu'n llwyr â'r sicrwydd a wnaed o dan y cynllun 'Teithio i bawb', ac mae'n symptomatig o'r rhwystrau beunyddiol y mae pobl anabl ledled Cymru yn eu hwynebu wrth geisio teithio. Mae'r realiti hwnnw'n dangos bod addewidion polisi yn dal i fethu â throi yn welliannau i brofiadau bywyd. Dywedodd wrthyf hefyd nad yw'n teimlo'n hyderus wrth ddefnyddio tacsi neu wasanaethau llogi preifat oherwydd bod hygyrchedd yn anghyson, er gwaethaf cyfrifoldeb y Gweinidog i gyhoeddi canllawiau i awdurdodau lleol ar hyfforddiant hygyrchedd i yrwyr.
Nid yw hygyrchedd yn ddewisol. Dywedodd yr Ysgrifennydd Cabinet hyn ei hun; mae'n hawl sylfaenol. Ond mae'r hawl honno yn cael ei gwrthod yn rheolaidd ar lawr gwlad. Felly, os yw hygyrchedd yn hawl sylfaenol, pam nad yw'r safon honno yn cael ei chynnal yn ymarferol? O dan 'Teithio i bawb', ymrwymodd Llywodraeth Cymru i ddarparu teclyn cynllunio teithiau digidol newydd Trafnidiaeth Cymru, wedi'i gynllunio i weithio ar draws gwahanol fathau o drafnidiaeth. Rydym ni bellach yn agos at y dyddiad a nodwyd, ond nid oes unrhyw offeryn o'r fath yn bodoli. Felly, byddwn yn gwerthfawrogi diweddariad gan yr Ysgrifennydd y Cabinet ar y gwaith ynghylch hyn.
Erbyn y gwanwyn, ymrwymodd Llywodraeth Cymru hefyd i ymgymryd â gwaith gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig i wella hygyrchedd mewn gorsafoedd ledled Cymru, ond mae'r dystiolaeth ar lawr gwlad yn dweud stori wahanol. Mae Cathays, un o'r gorsafoedd prysuraf yn y wlad, yn parhau i fod yn anhygyrch. Dair blynedd yn ôl, addawodd Trafnidiaeth Cymru bont droed gwbl hygyrch, ond nid oes cynnydd gweladwy wedi bod. Nid sefyllfa unigryw mo hon. Mae llawer o orsafoedd ledled Cymru yn parhau i fod ar ei hôl hi, gan adael pobl anabl yn sownd neu wedi'u heithrio.
Gan droi at y rhaglen Mynediad i Bawb a gyhoeddwyd yn ddiweddar, o'r 23 gorsaf a ddewiswyd i'w gwella ledled y Deyrnas Unedig, dim ond dwy sydd yng Nghymru: Shotton a Rhiwabon. Mae gorsafoedd yng Nghymru eisoes ar ei hôl hi, ac mae teithwyr anabl ar eu colled tra bod rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig yn symud ymlaen. Mae cyfraniad Llywodraeth Cymru ar sail cyllid cyfatebol yn unig, sy'n golygu bod cynnydd ystyrlon yn parhau i fod yn dibynnu ar gyllid seilwaith cyfyngedig sydd ar gael gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Felly, gofynnaf i'r Ysgrifennydd Cabinet a oes cynlluniau busnes yn bodoli i uwchraddio'r gorsafoedd anhygyrch sydd ar ôl yng Nghymru, fel Cathays, a pha mor hir y bydd disgwyl i bobl anabl aros.
Fe hoffwn i hefyd ofyn sut mae'r strategaeth 'Teithio i bawb' yn cael ei hintegreiddio â'r Bil Gwasanaethau Bysiau (Cymru). Rhaid i hygyrchedd fod yn ganolog i'r llwybrau anghenion cymdeithasol, yn enwedig ar gyfer teithwyr dall a rhannol eu golwg, cymunedau gwledig, a'r rhai sy'n dibynnu ar drafnidiaeth i gael mynediad at waith, addysg a gofal iechyd. Sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod y llwybrau hyn, hyd yn oed os nad ydyn nhw'n fasnachol hyfyw, yn cael eu darparu mewn ffordd hygyrch? Sut bydd cyllid a safonau'n cael eu cymhwyso'n gyson ar draws yr ardaloedd masnachfraint rhwng 2027 a 2030? Ni ellir caniatáu i 'deithio i bawb' fod yn addewid arall na wireddwyd. Rhaid iddo arwain at welliannau gwirioneddol, gweladwy ac amserol fel y gall pob person anabl deithio gyda hyder, urddas a chydraddoldeb. Diolch yn fawr.
Can I thank Peredur Owen Griffiths for his questions today? I'd agree, again, with much of what the Member has said, particularly about the need to continually improve accessibility in public transport. The 'Travel for all' agenda is all about planning and delivering services and infrastructure through the lived experience of people who face the most challenging barriers in their day-to-day lives. That's why we set up the access and inclusion panel in Transport for Wales, to ensure that all of the projects, all of the services that TfW are responsible for developing, are fully interrogated by people with lived experience of terrible barriers, some of which have been outlined today. It's also why we're establishing within TfW a young person's panel, getting the lived experience of young people from across Wales, and making sure that the latest ideas and innovation come from the general public, bearing in mind that I think the creative brain peaks in the mid 20s, so we need to capture as many ideas from young people as we possibly can.
In terms of what we've achieved in this area, I'd suggest Members look at the south Wales metro, where we've applied step-free access at each of the stations. That was a hugely ambitious endeavour, and we had the assistance of people from the access and inclusion panel. I think we also had help from Dame Tanni Grey-Thompson in this regard, to make sure that the south Wales metro, when we were investing £1 billion in it, was able to be used by all people, no matter how mobile or what the barriers might be in their day-to-day lives. We will go on investing in a similar vein across the network. I'm delighted that Shotton and Ruabon—and I make a constituency declaration here: Ruabon is in my constituency—have made it through from the longlist to the shortlist. It's pretty clear that the only reason that they made it through is because we were willing to match fund those particular stations. And in correspondence that I've seen, it's very clear that transport authorities that match fund are in a very, very beneficial position to be able to qualify for Access for All funding, and that's why Ruabon and Shotton made it through from the long list to the short list. Elsewhere in parts of England I believe that match funding was not available from transport authorities, and that's why our stations made it through to the final list. So, I'm delighted that that's happened, and I know that it will provide a lot of comfort to people who use those particular stations, but often find enormous challenges in accessing trains that stop there.
The TfW app is a hugely ambitious piece of technology that is being developed at this moment. Essentially, what it is is a single point of truth, a single point of information for all public transport modes in Wales. It will reflect the live movements of bus services and of rail services, the ultimate aim being to integrate fares with the system as well, so that people can move from one mode of transport to another mode of transport, not having to worry about purchasing a paper ticket, and just do it through a single app with live information about all systems available to them. As I say, it's a huge project. It's very ambitious. I don't believe that it's been done in this form before in any nation, combining all modes of transport. So, it is a very innovative piece of technology that is still under development, but as soon as we can roll it out, we will do.
A gaf i ddiolch i Peredur Owen Griffiths am ei gwestiynau heddiw? Byddwn yn cytuno, eto, â llawer o'r hyn y mae'r Aelod wedi'i ddweud, yn enwedig am yr angen parhaus i wella hygyrchedd trafnidiaeth gyhoeddus. Mae'r agenda 'Teithio i bawb' yn ymwneud â chynllunio a darparu gwasanaethau a seilwaith trwy brofiad byw pobl sy'n wynebu'r rhwystrau mwyaf heriol yn eu bywydau bob dydd. Dyna pam y gwnaethom ni sefydlu'r panel mynediad a chynhwysiant yn Trafnidiaeth Cymru, i sicrhau bod yr holl brosiectau, yr holl wasanaethau y mae Trafnidiaeth Cymru yn gyfrifol amdanyn nhw, yn cael eu gwerthuso'n llawn gan bobl sydd â phrofiad byw o rwystrau ofnadwy, ac mae rhai ohonyn nhw wedi'u hamlinellu heddiw. Dyna hefyd pam rydym ni'n sefydlu panel pobl ifanc o fewn Trafnidiaeth Cymru, i gael profiad byw pobl ifanc o bob cwr o Gymru, a sicrhau bod y syniadau a'r arloesedd diweddaraf yn dod o'r cyhoedd yn gyffredinol, o gofio fy mod i'n credu bod yr ymennydd creadigol yn cyrraedd uchafbwynt yng nghanol yr ugeiniau, felly mae angen i ni gael cymaint o syniadau gan bobl ifanc ag y gallwn ni.
O ran yr hyn rydym ni wedi'i gyflawni yn y maes hwn, byddwn yn awgrymu i'r Aelodau edrych ar fetro de Cymru, lle rydym ni wedi defnyddio mynediad di-risiau ym mhob un o'r gorsafoedd. Roedd hynny'n ymdrech hynod uchelgeisiol, ac fe gawsom ni gymorth pobl o'r panel mynediad a chynhwysiant. Rwy'n credu ein bod ni hefyd wedi cael help gan y Fonesig Tanni Grey-Thompson yn hyn o beth, i wneud yn siŵr bod metro de Cymru, pan oeddem ni'n buddsoddi £1 biliwn ynddo, yn gallu cael ei ddefnyddio gan bawb, waeth pa mor symudol neu beth yw'r rhwystrau yn eu bywydau bob dydd. Byddwn yn parhau i fuddsoddi yn yr un modd ar draws y rhwydwaith. Rwy'n falch iawn bod Shotton a Rhiwabon—ac rwy'n gwneud datganiad etholaethol yma: mae Rhiwabon yn fy etholaeth i—wedi cyrraedd o'r rhestr hir i'r rhestr fer. Mae'n eithaf amlwg mai'r unig reswm y llwyddon nhw i wneud hynny yw oherwydd ein bod ni'n barod i roi arian cyfatebol i'r gorsafoedd penodol hynny. Ac mewn gohebiaeth rydw i wedi'i weld, mae'n amlwg iawn bod awdurdodau trafnidiaeth sy'n rhoi arian cyfatebol mewn sefyllfa fuddiol iawn, iawn i allu bod yn gymwys ar gyfer cyllid Mynediad i Bawb, a dyna pam y llwyddodd Rhiwabon a Shotton i fynd o'r rhestr hir i'r rhestr fer. Mewn mannau eraill mewn rhannau o Loegr rwy'n credu nad oedd arian cyfatebol ar gael gan awdurdodau trafnidiaeth, a dyna pam y cyrhaeddodd ein gorsafoedd i'r rhestr derfynol. Felly, rwy'n falch iawn bod hynny wedi digwydd, ac rwy'n gwybod y bydd yn rhoi llawer o gysur i bobl sy'n defnyddio'r gorsafoedd penodol hynny, ond sy'n aml yn wynebu heriau enfawr wrth gael mynediad at drenau sy'n aros yno.
Mae ap Trafnidiaeth Cymru yn ddarn hynod uchelgeisiol o dechnoleg sy'n cael ei ddatblygu ar hyn o bryd. Yn y bôn, yr hyn ydyw yw un man canolog, un pwynt gwybodaeth ar gyfer pob dull trafnidiaeth gyhoeddus yng Nghymru. Bydd yn adlewyrchu symudiadau byw gwasanaethau bws a gwasanaethau rheilffyrdd, a'r nod yn y pen draw yw integreiddio prisiau â'r system hefyd, fel y gall pobl symud o un dull trafnidiaeth i ddull arall o drafnidiaeth, heb orfod poeni am brynu tocyn papur, a dim ond gwneud hynny trwy un ap gyda gwybodaeth fyw am yr holl systemau sydd ar gael iddyn nhw. Fel y dywedais i, mae'n brosiect enfawr. Mae'n uchelgeisiol iawn. Nid wyf yn credu ei fod wedi cael ei wneud yn y ffurf hon o'r blaen mewn unrhyw genedl, gan gyfuno pob dull o drafnidiaeth. Felly, mae'n ddarn arloesol iawn o dechnoleg sy'n dal i gael ei ddatblygu, ond cyn gynted ag y gallwn ni ei gyflwyno, byddwn yn gwneud hynny.
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. I spoke recently to a constituent living with disabilities, and he mentioned many similar experiences to which Peredur Owen Griffiths and Sam Rowlands have already mentioned. He gave a terrible account of being stranded at a railway station. He also said that he could not use his local railway station in Grangetown. It is clear that you passionately believe, Cabinet Secretary, that every single person living in Wales and visiting Wales should be able to use our transport network, but my constituent left me clearly saying that he felt that people living with disabilities were being used as a tick-box exercise rather than being at the heart of policy making and decision making. Now, I know that is not your view—I'm just saying what he told me. Will the Cabinet Secretary give a commitment today to my constituent and to others, as Sam Rowlands and Peredur Owen Griffiths have mentioned, that the view of passengers with disabilities are fundamental to changes made to ensure public transport in Wales is accessible and available to all? Diolch yn fawr.
Diolch, Ysgrifennydd Cabinet. Siaradais yn ddiweddar ag etholwr sy'n byw gydag anableddau, a soniodd am lawer o brofiadau tebyg i'r hyn y soniodd Peredur Owen Griffiths a Sam Rowlands amdanyn nhw eisoes. Adroddodd hanesyn ofnadwy o fod yn sownd mewn gorsaf reilffordd. Dywedodd hefyd na allai ddefnyddio ei orsaf reilffordd leol yn Grangetown. Mae'n amlwg eich bod yn credu'n angerddol, Ysgrifennydd Cabinet, y dylai pob person sy'n byw yng Nghymru ac sy'n ymweld â Chymru allu defnyddio ein rhwydwaith trafnidiaeth, ond dywedodd fy etholwr wrtha i yn glir ei fod yn teimlo bod pobl sy'n byw gydag anableddau yn cael eu defnyddio fel ymarfer ticio blychau yn hytrach na bod wrth wraidd llunio polisïau a gwneud penderfyniadau. Nawr, rwy'n gwybod nad dyna yw eich barn chi—dim ond dweud yr hyn a ddywedodd wrthyf i ydw i. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi ymrwymiad heddiw i'm hetholwr ac i eraill, fel y soniodd Sam Rowlands a Peredur Owen Griffiths, bod barn teithwyr ag anableddau yn sylfaenol i newidiadau a wneir i sicrhau bod trafnidiaeth gyhoeddus yng Nghymru yn hygyrch ac ar gael i bawb? Diolch yn fawr.
Can I thank the Member? I couldn't agree more. I think it's vitally important that we receive the lived experience and act on the lived experience of people who have suffered as a result of poor standards, poor infrastructure, poor services. That's the aim of the access and inclusion panel, and I met with them, I think, three times in 2025 to ascertain what priorities they believe Transport for Wales should focus on and the Welsh Government should focus on moving forward. And we've made some good progress since we launched the travel for all agenda as a result of the insight and intelligence that the access and inclusion panel, as well as many others, including the older people's commissioner and the young people's commissioner as well, have been able to share with us, and, of course, youth parliamentarians, who have been hugely helpful in highlighting challenges and gaps in the services that they utilise.
We have launched the anti-racism training effort throughout all of the TfW front-line staff, and as part of the anti-racist action plan, all staff have been engaged in that anti-racism training. Regardless of background, everybody should feel respected and included on our transport network.
I also was looking at Trustpilot yesterday. It's very interesting. If you check Trustpilot and just go through some of the comments, often Trustpilot is very negative, but, actually, I was reading some of the comments of people who have used TfW services. One that struck me concerned a staff member, and that particular staff member was identified as 'a lifesaver' by this particular individual. Now, I know some people experience a poor quality of service on parts of the network, but when it comes to TfW, I can assure the Member and I can assure his constituents that we work in social partnership with our trade unions. We work as closely as we possibly can with our trade unions to ensure that staff in TfW are employed to the highest standards, that they are respected by this Government, by their bosses, and by the general public as well. And that's created, I think, on the TfW network, a very positive, respectful and dignified atmosphere and engagement between staff and the public, and it's resulted in what I believe is a very good rating on Trustpilot. It currently stands at 3.6, compared to other rail operators that struggle to get over 1.7. So, it is very, very strong, the Trustpilot rating. I expect the trolls will now try to drive that rating down, but let it be stated that today, before people knew about it and it was all purely objective, the Trustpilot rating for TfW was about as good as it gets for any form of transport provision.
So, could I just in conclusion thank the Member for highlighting the importance of bringing the lived experience of people who face disabling barriers every day of their life to policy formation and to delivery of transport systems?
A gaf i ddiolch i'r Aelod? Allwn i ddim cytuno mwy. Rwy'n credu ei bod hi'n hanfodol bwysig ein bod yn derbyn profiad bywyd a gweithredu ar brofiad byw pobl sydd wedi dioddef o ganlyniad i safonau gwael, seilwaith gwael, gwasanaethau gwael. Dyna nod y panel mynediad a chynhwysiant, ac fe wnes i gyfarfod â nhw, rwy'n credu, dair gwaith yn 2025 i ganfod pa flaenoriaethau maen nhw'n credu y dylai Trafnidiaeth Cymru ganolbwyntio arnyn nhw ac y dylai Llywodraeth Cymru ganolbwyntio arnyn nhw yn y dyfodol. Ac rydym ni wedi gwneud rhywfaint o gynnydd da ers i ni lansio'r agenda Teithio i Bawb o ganlyniad i'r ddirnadaeth a'r deallusrwydd y mae'r panel mynediad a chynhwysiant, yn ogystal â llawer o rai eraill, gan gynnwys y comisiynydd pobl hŷn a'r comisiynydd pobl ifanc hefyd, wedi gallu eu rhannu gyda ni, ac, wrth gwrs, seneddwyr ieuenctid, sydd wedi bod yn hynod o ddefnyddiol wrth dynnu sylw at heriau a diffygion yn y gwasanaethau maen nhw'n eu defnyddio.
Rydym ni wedi lansio'r ymdrech hyfforddi gwrth-hiliaeth i holl staff rheng flaen Trafnidiaeth Cymru, ac fel rhan o'r cynllun gweithredu gwrth-hiliol, mae'r holl staff wedi bod yn rhan o'r hyfforddiant gwrth-hiliaeth hwnnw. Waeth beth fo'u cefndir, dylai pawb deimlo eu bod yn cael eu parchu a'u cynnwys ar ein rhwydwaith trafnidiaeth.
Roeddwn i hefyd yn edrych ar Trustpilot ddoe. Mae'n ddiddorol iawn. Os ydych chi'n edrych ar Trustpilot a dim ond yn darllen rhai o'r sylwadau, yn aml mae Trustpilot yn negyddol iawn, ond, mewn gwirionedd, roeddwn i'n darllen rhai o sylwadau pobl sydd wedi defnyddio gwasanaethau Trafnidiaeth Cymru. Roedd un a wnaeth argraff arnaf i yn ymwneud ag aelod o staff, ac fe gafodd yr aelod o staff penodol hwnnw ei ddisgrifio fel 'achubwr bywyd' gan yr unigolyn penodol hwn. Nawr, rwy'n gwybod bod rhai pobl yn profi ansawdd gwael o wasanaeth ar rannau o'r rhwydwaith, ond o ran Trafnidiaeth Cymru, gallaf sicrhau'r Aelod a gallaf sicrhau ei etholwyr ein bod yn gweithio mewn partneriaeth gymdeithasol â'n hundebau llafur. Rydym ni'n gweithio mor agos ag y gallwn ni gyda'n hundebau llafur i sicrhau bod staff yn Trafnidiaeth Cymru yn cael eu cyflogi i'r safonau uchaf, eu bod yn cael eu parchu gan y Llywodraeth hon, gan eu penaethiaid, a chan y cyhoedd hefyd. Ac mae hynny'n creu, rwy'n credu, ar rwydwaith Trafnidiaeth Cymru, awyrgylch cadarnhaol, parchus ac urddasol iawn ac ymwneud parchus rhwng staff a'r cyhoedd, ac mae wedi arwain at yr hyn rwy'n credu sy'n sgôr dda iawn ar Trustpilot. Ar hyn o bryd y sgôr yw 3.6, o'i gymharu â chwmnïau rheilffyrdd eraill sy'n cael trafferth cael dros 1.7. Felly, mae'n gryf iawn, sgôr Trustpilot. Rwy'n disgwyl y bydd y gelynion ar-lein nawr yn ceisio dod â'r sgôr honno i lawr, ond rwy'n dweud yma heddiw, cyn i bobl wybod amdano a phan oedd y cyfan yn gwbl wrthrychol, roedd y sgôr Trustpilot ar gyfer Trafnidiaeth Cymru gystal ag y gall fod ar gyfer unrhyw fath o ddarpariaeth trafnidiaeth.
Felly, a gaf i gloi drwy ddiolch i'r Aelod am dynnu sylw at bwysigrwydd defnyddio profiad byw pobl sy'n wynebu rhwystrau anabledd bob dydd o'u bywyd i lunio polisïau a darparu systemau trafnidiaeth?
Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.
I thank the Cabinet Secretary.
Eitem 8 sydd nesaf. Rheoliadau Cynlluniau Gostyngiadau'r Dreth Gyngor (Gofynion Rhagnodedig a'r Cynllun Diofyn) (Diwygiadau Amrywiol) (Cymru) 2026 yw'r rhain. Yr Ysgrifennydd Cabinet dros gyllid sy'n gwneud y cynnig—Mark Drakeford.
Item 8 is next, the Council Tax Reduction Schemes (Prescribed Requirements and Default Scheme) (Miscellaneous Amendments) (Wales) Regulations 2026. The Cabinet Secretary for finance is moving the motion—Mark Drakeford.
Cynnig NDM9105 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Cynlluniau Gostyngiadau’r Dreth Gyngor (Gofynion Rhagnodedig a’r Cynllun Diofyn) (Diwygiadau Amrywiol) (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 9 Rhagfyr 2025.
Motion NDM9105 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft The Council Tax Reduction Schemes (Prescribed Requirements and Default Scheme) (Miscellaneous Amendments) (Wales) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 9 December 2025.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch yn fawr, Llywydd. Dwi'n symud y cynnig.
Thank you very much, Llywydd. I move the motion.
I'm pleased to bring these regulations forward today, as we have done every year, because they represent one of the most direct and effective ways we can support those who need it the most. The council tax reduction scheme provides direct financial help to low-income households across Wales by reducing their council tax bills. These amendments ensure those entitlements are maintained, keeping direct and effective help in place by keeping pace with inflation and welfare changes. Over 256,000 households across Wales will benefit as a result.
For the next financial year, support for working-age people, disabled people and carers will increase by 3.8 per cent, in line with the consumer prices index. Pension-age households will see increases aligned with the UK Government's standard minimum guarantee and the uprating of housing benefit. This year the regulations also incorporate new Welsh welfare provisions, including neonatal care and pay arrangements, and extending the rule, allowing a universal credit claim to satisfy the habitual residence test, making access to help simpler. The amended regulations will also ensure that no applicant living in Wales is disadvantaged because they have received a payment under compensation schemes, including the LGBT veterans redress scheme, and that disabled people are entitled to apply.
Llywydd, this scheme remains one of the Welsh Government's most powerful tools for tackling poverty. Year after year, it delivers real help to those who need it most. Approving these regulations today will mean continuing that commitment. I am grateful as ever to the Legislation, Justice and Constitution Committee for its consideration of the regulations. The Welsh Government agrees with the points raised by the committee, and the regulations will be corrected prior to them being made. I ask Members to approve the regulations today.
Rwy'n falch o gyflwyno'r rheoliadau hyn heddiw, fel yr ydym ni wedi'i wneud bob blwyddyn, oherwydd eu bod yn cynrychioli un o'r ffyrdd mwyaf uniongyrchol ac effeithiol y gallwn ni gefnogi'r rhai sydd ei angen fwyaf. Mae'r cynllun lleihau'r dreth gyngor yn darparu cymorth ariannol uniongyrchol i aelwydydd incwm isel ledled Cymru drwy leihau eu biliau'r dreth gyngor. Mae'r gwelliannau hyn yn sicrhau bod yr hawliau hynny'n cael eu cynnal, gan gadw cymorth uniongyrchol ac effeithiol yn ei le trwy gyfateb i chwyddiant a newidiadau lles. Bydd dros 256,000 o aelwydydd ledled Cymru yn elwa o ganlyniad.
Ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf, bydd cefnogaeth i bobl o oedran gweithio, pobl anabl a gofalwyr yn cynyddu 3.8 y cant, yn unol â'r mynegai prisiau defnyddwyr. Bydd aelwydydd oedran pensiwn yn gweld cynnydd yn cyd-fynd â gwarant isafswm safonol Llywodraeth y Deyrnas Unedig ac uwchraddio budd-dal tai. Eleni mae'r rheoliadau hefyd yn ymgorffori darpariaethau lles newydd yng Nghymru, gan gynnwys gofal newyddenedigol a threfniadau cyflog, ac ymestyn y rheol, gan ganiatáu i hawliad credyd cynhwysol fodloni'r prawf preswylio arferol, gan wneud mynediad at gymorth yn symlach. Bydd y rheoliadau diwygiedig hefyd yn sicrhau nad oes unrhyw ymgeisydd sy'n byw yng Nghymru dan anfantais oherwydd eu bod wedi derbyn taliad o dan gynlluniau iawndal, gan gynnwys y cynllun gwneud iawn i gyn-filwyr LHDT, a bod gan bobl anabl hawl i wneud cais.
Llywydd, mae'r cynllun hwn yn parhau i fod yn un o offer mwyaf pwerus Llywodraeth Cymru ar gyfer mynd i'r afael â thlodi. Flwyddyn ar ôl blwyddyn, mae'n darparu help go iawn i'r rhai sydd ei angen fwyaf. Bydd cymeradwyo'r rheoliadau hyn heddiw yn golygu parhau â'r ymrwymiad hwnnw. Rwy'n ddiolchgar fel erioed i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am ei ystyriaeth o'r rheoliadau. Mae Llywodraeth Cymru yn cytuno â'r pwyntiau a godwyd gan y pwyllgor, a bydd y rheoliadau'n cael eu cywiro cyn cael eu llunio. Gofynnaf i'r Aelodau gymeradwyo'r rheoliadau heddiw.
Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, Mike Hedges.
The Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, Mike Hedges.
Diolch, Llywydd. The Legislation, Justice and Constitution Committee considered the draft regulations last week, alongside the Welsh Government's response to our draft report. The committee's report contains five technical reporting points and one merits scrutiny reporting point.
Two of the technical reporting points indicate that there are errors in specific amounts identified for amendment. In one instance, the existing text to be amended states £244.40, however the regulation incorrectly states that £244 is the amount to be updated. In another instance, in the Welsh text, the reverse is true: the existing text states £244, whereas these regulations state that £244.40 is the amount to be updated.
The committee's third technical reporting point highlights an incorrect reference to a subparagraph in the Welsh text, and the fifth technical reporting point highlights that there is a discrepancy between the new amounts to be inserted in the Welsh and English texts. The former states £87.99, whereas the latter states £87.88. The Welsh Government has agreed with these four reporting points and will make corrections prior to the regulations. However, the Welsh Government has only partially agreed to our first technical reporting point, which raised the potential inconsistency between English and Welsh texts.
Finally, the committee's merits scrutiny reporting point highlights that these instruments have been prepared outside the new software of Welsh statutory instruments and may therefore require minor formatting improvement before being made by Welsh Ministers.
Diolch, Llywydd. Ystyriodd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad y rheoliadau drafft yr wythnos diwethaf, ochr yn ochr ag ymateb Llywodraeth Cymru i'n hadroddiad drafft. Mae adroddiad y pwyllgor yn cynnwys pum pwynt adrodd technegol ac un yn pwynt adrodd craffu ar rinweddau.
Mae dau o'r pwyntiau adrodd technegol yn dangos bod gwallau mewn symiau penodol a nodwyd i'w diwygio. Mewn un achos, mae'r testun presennol i'w ddiwygio yn nodi £244.40, fodd bynnag, mae'r rheoliad yn nodi'n anghywir mai £244 yw'r swm sydd i'w ddiweddaru. Mewn achos arall, yn y testun Cymraeg, mae'r gwrthwyneb yn wir: mae'r testun presennol yn nodi £244, tra bod y rheoliadau hyn yn nodi mai £244.40 yw'r swm i'w ddiweddaru.
Mae trydydd pwynt adrodd technegol y pwyllgor yn tynnu sylw at gyfeiriad anghywir at is-baragraff yn y testun Cymraeg, ac mae'r pumed pwynt adrodd technegol yn tynnu sylw at anghysondeb rhwng y symiau newydd sydd i'w mewnosod yn y testunau Cymraeg a Saesneg. Mae'r cyntaf yn nodi £87.99, tra bod yr ail yn nodi £87.88. Mae Llywodraeth Cymru wedi cytuno â'r pedwar pwynt adrodd hyn a bydd yn gwneud cywiriadau cyn y rheoliadau. Fodd bynnag, dim ond yn rhannol y mae Llywodraeth Cymru wedi cytuno i'n pwynt adrodd technegol cyntaf, a gododd yr anghysondeb posibl rhwng testunau Cymraeg a Saesneg.
Yn olaf, mae pwynt adrodd craffu ar rinweddau'r pwyllgor yn tynnu sylw at y ffaith bod yr offerynnau hyn wedi'u paratoi y tu allan i feddalwedd newydd offerynnau statudol Cymru ac felly efallai y bydd angen mân welliannau fformatio cyn iddyn nhw gael eu gwneud gan Weinidogion Cymru.
Does gyda fi ddim siaradwyr eraill. Ydy'r Ysgrifennydd Cabinet eisiau ychwanegu unrhyw beth?
I have no other speakers. Does the Cabinet Secretary wish to reply?
Diolch i'r pwyllgor, fel arfer, am y gwaith manwl, ac fel y dywedais i, bydd y rheoliadau yn cael eu cywiro cyn i fi eu llofnodi nhw, os bydd y Senedd yn cytuno.
I thank the committee again for their detailed work and, as I said, the regulations will be corrected before I sign them off, if the Senedd agrees to them.
Os felly, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, maen nhw wedi eu cytuno.
If so, the proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 9 sydd nesaf. Y Rheoliadau'r Dreth Gyngor (Disgowntiau, Diystyriadau ac Esemptiadau) (Cymru) 2026 yw'r rhain. Yr Ysgrifennydd Cabinet eto i wneud y cynnig—Mark Drakeford.
Item 9 is next, the Council Tax (Discounts, Disregards and Exemptions) (Wales) Regulations 2026. I call on the Cabinet Secretary again to move the motion—Mark Drakeford.
Cynnig NDM9106 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau'r Dreth Gyngor (Disgowntiau, Diystyriadau ac Esemptiadau) (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 9 Rhagfyr 2025.
Motion NDM9106 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft The Council Tax (Discounts, Disregards and Exemptions) (Wales) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 9 December 2025.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Llywydd. Dwi'n symud y cynnig.
Thank you, Llywydd. I move the motion.
These regulations are a clear statement of the Welsh Government's commitment to fairness. They deliver on our programme for government commitment in this Senedd term to review the 53 different categories of discount, disregard and exemptions, which had grown up over many years.
The regulations in front of the Senedd this afternoon have been shaped through constructive collaboration with local government, experts, stakeholders, and they reflect what people across Wales are entitled to expect: a council tax system that includes a framework for mitigations for those who need it and a framework that is modern, accessible and fair and which improves tax efficiency.
For over three decades, the council tax discounts, disregards and exemptions have provided essential support to households facing financial pressures or living in unique circumstances. Today more than 0.5 million Welsh households across Wales benefit from these measures. It's a powerful reminder of why this work is so important, but also why it was necessary to carry out a review. The Local Government Finance Wales Act 2024 gave us the opportunity to consolidate and update these measures. These regulations simplify and consolidate all the provisions into a single new Welsh statutory instrument, improving accessibility, reducing complexity, eliminating barriers and making it easier for people to claim their entitlements without stigma and without confusion.
Some changes go further. They support our housing strategy by tackling long-term empty homes, helping communities regenerate, promoting sustainable development through the use of existing housing stock. While these measures do not solve every challenge, they do make a real contribution to improving housing supply and thus preventing homelessness. I should make it clear this afternoon, Llywydd, that the 25 per cent single adult discount remains unchanged. That is safeguarded in full in these regulations.
We've also listened to the specific challenges for those who provide refuge for survivors of violence against women, domestic abuse and sexual violence. I'm proud that these regulations create a new exemption for emergency temporary refuge accommodation, recognising the vital role these services play in providing safe spaces for survivors. Llywydd, this is a modernised, accessible and fairer framework that reflects, I believe, the values of this Senedd and the needs of our communities.
Mae'r rheoliadau hyn yn ddatganiad eglur o ymrwymiad Llywodraeth Cymru i degwch. Maen nhw'n cyflawni ein hymrwymiad yn rhaglen llywodraethu yn y tymor Senedd hwn i adolygu'r 53 gwahanol gategori o ostyngiadau, diystyriadau ac eithriadau, a oedd wedi cynyddu dros nifer o flynyddoedd.
Mae'r rheoliadau sydd o flaen y Senedd y prynhawn yma wedi cael eu llunio drwy gydweithio adeiladol â llywodraeth leol, arbenigwyr, rhanddeiliaid, ac maen nhw'n adlewyrchu'r hyn y mae gan bobl ledled Cymru yr hawl i'w ddisgwyl: system dreth gyngor sy'n cynnwys fframwaith ar gyfer lliniaru i'r rhai sydd ei angen a fframwaith sy'n fodern, yn hygyrch ac yn deg ac sy'n gwella effeithlonrwydd treth.
Ers dros dri degawd, mae gostyngiadau, diystyriadau ac eithriadau'r dreth gyngor wedi rhoi cymorth hanfodol i aelwydydd sy'n wynebu pwysau ariannol neu'n byw o dan amgylchiadau unigryw. Heddiw, mae mwy na 0.5 miliwn o aelwydydd ledled Cymru yn elwa o'r mesurau hyn. Mae'n ein hatgoffa'n rymus o'r rheswm pam mae'r gwaith hwn mor bwysig, ond hefyd pam roedd angen cynnal adolygiad. Rhoddodd Deddf Cyllid Llywodraeth Leol Cymru 2024 gyfle i ni gydgrynhoi a diweddaru'r mesurau hyn. Mae'r rheoliadau hyn yn symleiddio ac yn cydgrynhoi'r holl ddarpariaethau mewn un offeryn statudol newydd i Gymru, gan wella hygyrchedd, lleihau cymhlethdod, cael gwared ar rwystrau a'i gwneud hi'n haws i bobl hawlio eu hawliadau heb stigma a heb ddryswch.
Mae rhai newidiadau yn mynd ymhellach. Maen nhw'n cefnogi ein strategaeth dai drwy fynd i'r afael â chartrefi gwag hirdymor, helpu cymunedau i adfywio, hyrwyddo datblygu cynaliadwy trwy ddefnyddio'r stoc dai bresennol. Er nad yw'r mesurau hyn yn datrys pob her, maen nhw'n gwneud cyfraniad gwirioneddol at wella'r cyflenwad tai a thrwy hynny atal digartrefedd. Dylwn ei gwneud hi'n eglur y prynhawn yma, Llywydd, bod y gostyngiad o 25 y cant i oedolyn sengl yn parhau i fod heb ei newid. Mae hwnnw'n cael ei ddiogelu'n llawn yn y rheoliadau hyn.
Rydym ni hefyd wedi gwrando ar yr heriau penodol i'r rhai sy'n darparu lloches i oroeswyr trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol. Rwy'n falch bod y rheoliadau hyn yn creu eithriad newydd ar gyfer llety lloches dros dro brys, gan gydnabod y rhan hanfodol y mae'r gwasanaethau hyn yn ei chwarae o ran cynnig mannau diogel i oroeswyr. Llywydd, mae hwn yn fframwaith modern, hygyrch a thecach sy'n adlewyrchu, yn fy marn i, gwerthoedd y Senedd hon ac anghenion ein cymunedau.
Rwyf yn ddiolchgar i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am ei ystyriaeth o'r rheoliadau. Rwyf yn cytuno gyda phwyntiau 1 i 4 a 6. Bydd y pwyntiau yn cael eu cywiro cyn i'r rheoliadau gael eu gwneud. Gofynnaf i'r Aelodau gymeradwyo'r rheoliadau heddiw.
I'm grateful to the Legislation, Justice and Constitution Committee for their consideration of these regulations. I agree with points 1 to 4 and point 6. These will be corrected before the regulations are made. I ask Members to approve these regulations today.
Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, Mike Hedges.
The Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, Mike Hedges.
Diolch, Llywydd. The Legislation, Justice and Constitution Committee considered the draft regulations last week and the Welsh Government's response yesterday. The committee's report contained six technical reporting points and one merits scrutiny reporting point. Of the six technical reporting points, five highlight phrases that require a definition or further explanation, such as the term 'billing authority' and 'leave to enter or remain'. The other technical reporting point highlights an inconsistency between the meaning of the English and Welsh texts. Specifically, whereas the English text of regulation 2 uses the term 'P', which was defined in the opening words of the definition of 'leave to enter or remain', the Welsh regulation 2 does not. The Welsh Government has accepted five of the six technical reporting points and will make those corrections prior to making the regulations.
Finally, as with the regulations debated under the previous item, the committee's merits scrutiny reporting point highlights that the instrument has been prepared outside the new software for Welsh statutory instruments, and may therefore require minor formatting improvements before being made by the Welsh Government.
Diolch, Llywydd. Fe wnaeth Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad ystyried y rheoliadau drafft yr wythnos diwethaf ac ymateb Llywodraeth Cymru ddoe. Roedd adroddiad y pwyllgor yn cynnwys chwe phwynt adrodd technegol ac un pwynt adrodd craffu ar rinweddau. O'r chwe phwynt adrodd technegol, mae pump yn tynnu sylw at ymadroddion sydd angen diffiniad neu esboniad pellach, fel y term 'awdurdod bilio' a 'caniatâd i ddod i mewn neu i aros'. Mae'r pwynt adrodd technegol arall yn tynnu sylw at anghysondeb rhwng ystyr y testunau Cymraeg a Saesneg. Yn benodol, er bod testun Saesneg rheoliad 2 yn defnyddio'r term 'P', a ddiffiniwyd yng ngeiriau agoriadol y diffiniad o 'caniatâd i ddod i mewn neu i aros', nid yw rheoliad Cymraeg 2 yn gwneud hynny. Mae Llywodraeth Cymru wedi derbyn pump o'r chwe phwynt adrodd technegol a bydd yn gwneud y cywiriadau hynny cyn gwneud y rheoliadau.
Yn olaf, yn yr un modd â'r rheoliadau a drafodwyd o dan yr eitem flaenorol, mae pwynt adrodd craffu ar rinweddau'r pwyllgor yn tynnu sylw at y ffaith fod yr offeryn wedi cael ei baratoi y tu allan i'r feddalwedd newydd ar gyfer offerynnau statudol Cymru, ac felly efallai y bydd angen mân welliannau fformatio cyn iddo gael ei wneud gan Lywodraeth Cymru.
I'd just like to take this opportunity to raise a point related to exemption H, which currently exempts empty properties that have been held for future use by a minister of any religion, from which they perform their religious duties, from paying council tax. The change proposed would limit this exception to 12 months, and could have a damaging consequence for churches by increasing the financial pressure that many are under. It could also lead to a loss of pastoral care, community outreach and support for some of the most vulnerable people in our communities. As the Cabinet Secretary will know, clergy recruitment is not like filling a standard vacancy. It is a vocation deeply rooted in calling and commitment, and, in many cases, particularly in our Welsh-speaking communities, appointments can take years to make, not months.
Moreover, imposing such a short time limit will do nothing to encourage the repurposing of these homes. Clergy houses are not surplus assets to be casually redeployed. They must remain available, sometimes for extended periods, while new ministers are discerned and appointed. Can I therefore urge the Welsh Government to look again at this change and see what can be done to keep the current exemption? Will the Cabinet Secretary also meet with representatives of the church to discuss its impact? Thank you.
Hoffwn i fanteisio ar y cyfle hwn i godi pwynt sy'n ymwneud ag eithriad H, sydd ar hyn o bryd yn eithrio eiddo gwag sydd wedi cael eu cadw i'w defnyddio yn y dyfodol gan weinidog o unrhyw grefydd, o le mae'n cyflawni ei ddyletswyddau crefyddol, rhag talu treth gyngor. Byddai'r newid arfaethedig yn cyfyngu'r eithriad hwn i 12 mis, a gallai gael canlyniad niweidiol i eglwysi trwy gynyddu'r pwysau ariannol y mae llawer ohonyn nhw'n eu hwynebu. Gallai hefyd arwain at golli gofal bugeiliol, allgymorth cymunedol a chymorth i rai o'r bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymunedau. Fel y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod, nid yw recriwtio clerigwyr fel llenwi swydd wag safonol. Mae'n alwedigaeth sydd wedi'i gwreiddio'n ddwfn mewn galwad ac ymrwymiad, ac, mewn llawer o achosion, yn enwedig yn ein cymunedau Cymraeg eu hiaith, gall penodiadau gymryd blynyddoedd i'w gwneud, nid misoedd.
Ar ben hynny, ni fydd gosod terfyn amser mor fyr yn gwneud dim i annog addasu'r cartrefi hyn at ddibenion gwahanol. Nid yw tai clerigwyr yn asedau dros ben i gael eu hailddefnyddio'n ddifeddwl. Mae'n rhaid iddyn nhw barhau i fod ar gael, weithiau am gyfnodau estynedig, tra bod gweinidogion newydd yn cael eu darganfod a'u penodi. Felly, a gaf i annog Llywodraeth Cymru i edrych eto ar y newid hwn a gweld beth y gellir ei wneud i gadw'r eithriad presennol? A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet hefyd gyfarfod â chynrychiolwyr yr eglwys i drafod ei effaith? Diolch.
Ysgrifennydd y Cabinet i ymateb.
The Cabinet Secretary to reply.
Diolch yn fawr, Llywydd. I am happy to keep the matter under review and, indeed, to meet any of those who wish to discuss the changes. The Member is right, class H exemption does introduce a one-year limit for properties held by ministers. I don't think there is a strong case for keeping empty property longer than one year, simply because it might be needed by people in the future. We've had many, many debates on the floor of the Senedd about the blighting effect that long-term empty properties have on local communities. We have other policies designed to encourage their long-term and beneficial use. That's what this change aims to do, but it is a change, Llywydd, and on that basis, I'm happy to provide an assurance that we will keep it carefully under review.
Diolch yn fawr, Llywydd. Rwy'n hapus i barhau i adolygu'r mater ac, yn wir, i gyfarfod ag unrhyw un o'r rhai sy'n dymuno trafod y newidiadau. Mae'r Aelod yn iawn, mae eithriad dosbarth H yn cyflwyno cyfyngiad o flwyddyn ar gyfer eiddo a ddelir gan weinidogion. Nid wyf i'n credu bod dadl gref dros gadw eiddo gwag yn hirach na blwyddyn, dim ond oherwydd y gallai fod ei angen ar bobl yn y dyfodol. Rydym ni wedi cael llawer iawn o ddadleuon ar lawr y Senedd am yr effaith andwyol y mae eiddo gwag hirdymor yn ei chael ar gymunedau lleol. Mae gennym ni bolisïau eraill sydd â'r bwriad o annog eu defnydd hirdymor a buddiol. Dyna beth mae'r newid hwn yn ceisio ei wneud, ond mae'n newid, Llywydd, ac ar y sail honno, rwy'n hapus i roi sicrwydd y gwnawn ni barhau i'w adolygu'n ofalus.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Na. Felly, mae'r cynnig yna wedi ei dderbyn.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? There is no objection. Therefore, the motion is agreed.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 10, Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Darparu Gwybodaeth am Newidiadau mewn Amgylchiadau) (Cymru) 2026. Yr Ysgrifennydd Cabinet dros Gyllid a’r Gymraeg i wneud y cynnig—Mark Drakeford.
Item 10, the Non-Domestic Rating (Provision of Information About Changes of Circumstances) (Wales) Regulations 2026. The Cabinet Secretary for Finance and Welsh Language to move the motion—Mark Drakeford.
Cynnig NDM9104 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Ardrethu Annomestig (Darparu Gwybodaeth am Newidiadau mewn Amgylchiadau) (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 9 Rhagfyr 2025.
Motion NDM9104 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft The Non-Domestic Rating (Provision of Information About Changes of Circumstances) (Wales) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 9 December 2025.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Symudaf y cynnig, Llywydd.
I move the motion, Llywydd.
These regulations form part of our package of measures to address avoidance of non-domestic rates. This package has been developed through joint working with local government over several years. Under current arrangements, ratepayers are not obliged to notify billing authorities of changes of circumstances that would affect their non-domestic rates liability. A minority—and I stress it is a minority, Llywydd—of ratepayers knowingly withhold information if they believe that this will help them avoid or reduce their liability. In particular, billing authorities are not always notified about changes of ratepayer or occupation status for a property, preventing the billing authority from correctly calculating and attributing liability. These regulations create a duty for ratepayers to report these simple but important changes of circumstances to the billing authority. This will improve the accuracy of non-domestic rates bills and reduce the potential for avoidance.
Mae'r rheoliadau hyn yn rhan o'n pecyn o fesurau i fynd i'r afael ag osgoi ardrethi annomestig. Datblygwyd y pecyn hwn drwy gydweithio â llywodraeth leol dros nifer o flynyddoedd. O dan y trefniadau presennol, nid oes yn rhaid i dalwyr ardrethi hysbysu awdurdodau bilio am newidiadau i amgylchiadau a fyddai'n effeithio ar eu rhwymedigaeth ardrethi annomestig. Mae lleiafrif—ac rwy'n pwysleisio ei fod yn lleiafrif, Llywydd—o dalwyr ardrethi yn celu gwybodaeth yn fwriadol os byddan nhw'n credu y bydd hyn yn eu helpu i osgoi neu leihau eu hatebolrwydd. Yn benodol, nid yw awdurdodau bilio bob amser yn cael eu hysbysu am newidiadau i statws talwr ardrethi neu feddiannaeth ar gyfer eiddo, gan atal yr awdurdod bilio rhag cyfrifo a phriodoli atebolrwydd yn gywir. Mae'r rheoliadau hyn yn creu dyletswydd ar dalwyr ardrethi i hysbysu'r awdurdod bilio am y newidiadau syml ond pwysig hyn i amgylchiadau. Bydd hyn yn gwella cywirdeb biliau ardrethi annomestig ac yn lleihau'r potensial i'w hosgoi.
Rwy'n ddiolchgar i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am ei ystyriaeth o'r rheoliadau. Rwyf wedi ystyried yr ymateb i'r ddau bwynt craffu technegol a gafodd eu codi. Bydd nifer fach o gywiriadau yn cael eu gwneud i'r rheoliadau cyn eu llofnodi, os bydd y Senedd yn eu cymeradwyo. A dwi'n gofyn i'r Aelodau gymeradwyo'r rheoliadau heddiw.
I am grateful to the Constitution, Legislation and Justice Committee for their consideration of these regulations. I have considered the response to the two technical scrutiny points that were raised. A small number of corrections will be made to the regulations before they are signed, if the Senedd approves them this afternoon. And I urge Members to approve these regulations this afternoon.
Cadeirydd y pwyllgor i gyfrannu—Mike Hedges.
The Chair of the committee to contribute—Mike Hedges.
Diolch, Llywydd. The Legislation, Justice and Constitution Committee considered the draft regulations on 12 January and subsequently considered the Welsh Government response to the committee’s report yesterday. The committee’s report contains two technical and two merits reporting points. The first technical reporting point requests further explanation around the form or meaning of the wording in relation to regulation 4(6)(b), which states that a claim to recover a penalty must not be made if a review is made under the regulation. The Welsh Government response is that they will amend the word 'made' to 'requested' prior to making the regulations.
The second technical reporting point highlights an inconsistency between the English and Welsh texts. The Welsh Government do not accept this reporting point, saying they do not consider there to be any difference in meaning between the two languages.
The first merits reporting point highlights that any sum received by a billing authority by way of a penalty must be paid into the Welsh consolidated fund.
Finally, as with previous regulations debated this afternoon, the second merits reporting point notes that the instrument was prepared outside the new software for Welsh statutory instruments and, as such, minor formatting improvements will need to be made during the registration process if this legislation is approved by the Senedd and made by Welsh Ministers.
Diolch, Llywydd. Ystyriodd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad y rheoliadau drafft ar 12 Ionawr ac wedi hynny ystyriodd ymateb Llywodraeth Cymru i adroddiad y pwyllgor ddoe. Mae adroddiad y pwyllgor yn cynnwys dau bwynt adrodd technegol a dau bwynt adrodd ar rinweddau. Mae'r pwynt adrodd technegol cyntaf yn gofyn am esboniad pellach ynghylch ffurf neu ystyr y geiriad o ran rheoliad 4(6)(b), sy'n datgan na ddylid gwneud hawliad i adennill cosb os gwneir adolygiad o dan y rheoliad. Ymateb Llywodraeth Cymru yw y bydd yn diwygio'r gair 'gwneir' i 'gofynnir am' cyn gwneud y rheoliadau.
Mae'r ail bwynt adrodd technegol yn tynnu sylw at anghysondeb rhwng y testunau Cymraeg a Saesneg. Nid yw Llywodraeth Cymru yn derbyn y pwynt adrodd hwn, gan ddweud nad ydyn nhw o'r farn bod unrhyw wahaniaeth mewn ystyr rhwng y ddwy iaith.
Mae'r pwynt adrodd ar rinweddau cyntaf yn tynnu sylw at y ffaith fod yn rhaid talu unrhyw swm a dderbynnir gan awdurdod bilio ar ffurf cosb i gronfa gyfunol Cymru.
Yn olaf, yn yr un modd â rheoliadau blaenorol a drafodwyd y prynhawn yma, mae'r ail bwynt adrodd ar rinweddau yn nodi bod yr offeryn wedi cael ei baratoi y tu allan i'r feddalwedd newydd ar gyfer offerynnau statudol Cymru ac, o'r herwydd, bydd angen gwneud mân welliannau fformatio yn ystod y broses gofrestru os caiff y ddeddfwriaeth hon ei chymeradwyo gan y Senedd a'i gwneud gan Weinidogion Cymru.
Ysgrifennydd y Cabinet? Na, dim byd i ychwanegu. Neb arall i siarad. Felly, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, mae'r cynnig o dan eitem 10 wedi'i dderbyn hefyd.
Cabinet Secretary? No, nothing to add. We have no other speakers. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? There is no objection. Therefore, the motion under item 10 is agreed.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 11 fydd y Rheoliadau Treth Gwarediadau Tirlenwi (Cyfraddau Treth) (Cymru) (Diwygio) (Rhif 2) 2025. Dwi'n galw ar Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid i wneud y cynnig—Mark Drakeford.
Item 11 is the Landfill Disposals Tax (Tax Rates) (Wales) (Amendment) (No. 2) Regulations 2025. I call on the Cabinet Secretary for finance to move the motion—Mark Drakeford.
Cynnig NDM9107 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo Rheoliadau Treth Gwarediadau Tirlenwi (Cyfraddau Treth) (Cymru) (Diwygio) (Rhif 2) 2025 a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 9 Rhagfyr 2025.
Motion NDM9107 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves The Landfill Disposals Tax (Tax Rates) (Wales) (Amendment) (No.2) Regulations 2025 laid in the Table Office on 9 December 2025.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch yn fawr, Llywydd. In the draft outline budget statement in October, I set out the Welsh Government’s intended approach to increasing the rates of landfill disposal tax, or LDT, from 1 April. However, following the UK Government's setting of its landfill tax rates for England in the autumn budget, I now ask the Senedd to agree a new approach to the lower LDT rate in Wales to prevent the risk of waste tourism occurring.
Llywydd, the UK Government made the decision to stop the gap in the rates of landfill tax from continuing to grow by setting its lower rate at £8.65 per tonne. Setting the same lower rate of LDT in Wales will be an increase above the forecast retail prices index, but it will certainly mitigate the risk of waste tourism between England and Wales, and waste being diverted into Wales because it is cheaper to do so. The standard rate of LDT will increase to £130.75 per tonne, and the unauthorised rate will increase to £196.15 per tonne, as per my outline in October. Most importantly of all, Llywydd, by setting the rates in this way we ensure that LDT continues to deliver against this Senedd's environmental goals, the purpose that has always been at the heart of this tax. I ask Members to support these regulations this afternoon.
Diolch yn fawr, Llywydd. Yn natganiad y gyllideb amlinellol ddrafft ym mis Hydref, nodais ddull arfaethedig Llywodraeth Cymru o gynyddu cyfraddau treth gwarediadau tirlenwi, neu LDT, o 1 Ebrill. Fodd bynnag, ar ôl i Lywodraeth y DU osod ei chyfraddau treth tirlenwi ar gyfer Lloegr yng nghyllideb yr hydref, gofynnaf nawr i'r Senedd gytuno ar ddull newydd o ymdrin â'r gyfradd LDT is yng Nghymru i atal y perygl y bydd twristiaeth gwastraff yn digwydd.
Llywydd, gwnaeth Llywodraeth y DU y penderfyniad i atal y bwlch rhwng y cyfraddau treth tirlenwi rhag parhau i dyfu drwy osod ei chyfradd is ar £8.65 y dunnell. Bydd gosod yr un gyfradd is o LDT yng Nghymru yn gynnydd uwchlaw'r mynegai prisiau manwerthu a ragwelir, ond bydd yn sicr yn lliniaru'r perygl o dwristiaeth gwastraff rhwng Cymru a Lloegr, a gwastraff yn cael ei ddargyfeirio i Gymru gan ei bod hi'n rhatach gwneud hynny. Bydd y gyfradd safonol o LDT yn cynyddu i £130.75 y dunnell, a bydd y gyfradd anawdurdodedig yn cynyddu i £196.15 y dunnell, yn unol â fy amlinelliad ym mis Hydref. Yn bwysicaf oll, Llywydd, drwy osod y cyfraddau yn y modd hwn, rydym ni'n sicrhau bod LDT yn parhau i gyflawni yn erbyn nodau amgylcheddol y Senedd hon, y ddiben sydd wedi bod wrth wraidd y dreth hon erioed. Gofynnaf i'r Aelodau gefnogi'r rheoliadau hyn y prynhawn yma.
Cadeirydd y pwyllgor deddfwriaeth, Mike Hedges.
The Chair of the legislation committee, Mike Hedges.
Diolch, Llywydd. The Legislation, Justice and Constitution Committee considered the regulations on 15 December. The committee report contained one merits scrutiny reporting point. It highlights that the Welsh Revenue Authority must pay amounts collected in the exercise of its functions relating to devolved taxes, such as landfill disposals tax, into the Welsh consolidated fund. A response from the Welsh Government to this reporting point was not required.
Diolch, Llywydd. Ystyriodd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad y rheoliadau ar 15 Rhagfyr. Roedd adroddiad y pwyllgor yn cynnwys un pwynt adrodd craffu ar rinweddau. Mae'n tynnu sylw at y ffaith fod yn rhaid i Awdurdod Cyllid Cymru dalu symiau a gesglir wrth arfer ei swyddogaethau yn ymwneud â threthi datganoledig, fel treth gwarediadau tirlenwi, i gronfa gyfunol Cymru. Nid oedd angen ymateb gan Lywodraeth Cymru i'r pwynt adrodd hwn.
Yr Ysgrifennydd Cabinet? Na, does neb arall yn moyn siarad. Felly, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, mae'r cynnig o dan eitem 11 wedi'i dderbyn.
The Cabinet Secretary? No, there are no other speakers. Therefore the proposal is to agree the motion. Does any Member object? There are no objections. Therefore, the motion under item 11 is agreed.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Yr eitem nesaf yw eitem 12, sef y cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil Tanwydd Hedfan Cynaliadwy yw hwn. Ysgrifennydd y Cabinet dros Economi, Ynni a Chynllunio, Rebecca Evans.
Item 12 is the next item, which is the legislative consent motion on the Sustainable Aviation Fuel Bill. I call on the Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning, Rebecca Evans.
Cynnig NDM9108 Rebecca Evans
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 29.6, yn cytuno y dylai'r darpariaethau yn y Bil Tanwydd Hedfan Cynaliadwy, i’r graddau y maent yn ystyried materion datganoledig, gael eu hystyried gan Senedd y DU.
Motion NDM9108 Rebecca Evans
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 29.6, agrees that provisions in the Sustainable Aviation Fuel Bill, in so far as they have regard to devolved matters, should be considered by the UK Parliament.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Llywydd. I move the motion and recommend the Senedd consents to the relevant provisions in the Sustainable Aviation Fuel Bill as set out in the legislative consent memorandum laid on this Bill. The Bill introduces a new revenue certainty mechanism to support the production of sustainable aviation fuel, SAF, in the UK. It would do this by designating a counterparty, a company wholly owned by the Government, to engage in contracts with SAF producers to guarantee the price of the sale of eligible SAF. To finance the revenue certainty mechanism, the Bill would introduce a levy on conventional aviation fuel suppliers. The revenue certainty mechanism is intended to be a time-limited measure to stimulate an early market and help support the production of SAF across the UK. It will no longer be needed once investors have confidence in the market price and the first-of-a-kind technology has proved itself at a commercial scale.
The Bill is intended to realise the economic benefits associated with developing the domestic sustainable aviation fuel industry, help secure the supply of such fuel and establish the UK as a global leader in the decarbonisation of the aviation sector. With a long-established aerospace sector, its rich industrial heritage and highly skilled workforce, Wales is looking towards a more sustainable future. We are well placed to play a significant role in developing feedstocks of SAF from non-agricultural sources. We're already making positive progress in this regard, and I look forward to Wales securing the additional future economic benefits that this will bring, such as the jobs generated from SAF plants located in Wales.
The Bill provides a suitable platform with a unique opportunity to tackle climate change for the aviation sector on a UK-wide approach. I'm grateful to the Climate Change, Environment and Infrastructure Committee and to the Legislation, Justice and Constitution Committee for their scrutiny of the Bill.
Members will want to know why I've scheduled the LCM debate today when there are ongoing debates in the House of Lords and the Bill isn't yet fully settled. Holding this debate today ensures that the Senedd's views are heard and represented in the passage of this important legislation, especially as the UK parliamentary timetable for this Bill could extend beyond the end of this sixth Senedd. If further amendments are made to the Bill, we'll ensure that there is a further legislative consent memorandum tabled.
Moving to implementation, if the Bill is passed, we will ensure that the Welsh Government continues to work closely with our partners and stakeholders in Wales and across the UK.
Diolch, Llywydd. Rwy'n gwneud y cynnig ac yn argymell bod y Senedd yn cydsynio i'r darpariaethau perthnasol yn y Bil Tanwydd Hedfan Cynaliadwy fel y'u nodir yn y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol a osodwyd ar y Bil hwn. Mae'r Bil yn cyflwyno mecanwaith sicrwydd refeniw newydd i gefnogi cynhyrchu tanwydd hedfan cynaliadwy, SAF, yn y DU. Byddai'n gwneud hyn trwy ddynodi parti i gontract, cwmni sy'n eiddo i'r Llywodraeth yn llwyr, i gymryd rhan mewn contractau gyda chynhyrchwyr SAF i warantu pris gwerthu SAF cymwys. Er mwyn ariannu'r mecanwaith sicrwydd refeniw, byddai'r Bil yn cyflwyno ardoll ar gyflenwyr tanwydd hedfan confensiynol. Bwriedir i'r mecanwaith sicrwydd refeniw fod yn fesur â chyfyngiad amser i ysgogi marchnad gynnar ac i helpu i gynorthwyo'r gwaith o gynhyrchu SAF ledled y DU. Ni fydd ei angen mwyach unwaith y bydd gan fuddsoddwyr hyder ym mhris y farchnad ac y bydd y dechnoleg gyntaf o'r fath wedi profi ei hun ar raddfa fasnachol.
Bwriedir i'r Bil wireddu'r manteision economaidd sy'n gysylltiedig â datblygu'r diwydiant tanwydd hedfan cynaliadwy domestig, i helpu i sicrhau cyflenwad tanwydd o'r fath a sefydlu'r DU fel arweinydd byd-eang o ran datgarboneiddio'r sector hedfan. Gyda sector awyrofod hirsefydlog, ei threftadaeth ddiwydiannol gyfoethog a'i gweithlu hynod fedrus, mae Cymru yn edrych tuag at ddyfodol mwy cynaliadwy. Rydym ni mewn sefyllfa dda i chwarae rhan arwyddocaol o ran datblygu porthiant SAF o ffynonellau nad ydyn nhw'n amaethyddol. Rydym ni eisoes yn gwneud cynnydd cadarnhaol yn hyn o beth, ac edrychaf ymlaen at Gymru yn sicrhau'r manteision economaidd ychwanegol y bydd hyn yn eu cynnig yn y dyfodol, fel y swyddi a gynhyrchir gan weithfeydd SAF wedi'u lleoli yng Nghymru.
Mae'r Bil yn cynnig llwyfan addas â chyfle unigryw i fynd i'r afael â newid hinsawdd ar gyfer y sector hedfan ar sail dull ar gyfer y DU gyfan. Rwy'n ddiolchgar i'r Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith ac i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am eu gwaith craffu ar y Bil.
Bydd yr Aelodau eisiau gwybod pam rwyf i wedi trefnu'r ddadl memorandwm cydsyniad deddfwriaethol heddiw pan fo dadleuon yn parhau yn Nhŷ'r Arglwyddi ac nad yw'r Bil wedi'i setlo'n llawn eto. Mae cynnal y ddadl hon heddiw yn sicrhau bod safbwyntiau'r Senedd yn cael eu clywed a'u cynrychioli wrth basio'r ddeddfwriaeth bwysig hon, yn enwedig gan y gallai amserlen seneddol y DU ar gyfer y Bil hwn ymestyn y tu hwnt i ddiwedd y chweched Senedd hon. Os gwneir gwelliannau pellach i'r Bil, byddwn yn sicrhau bod memorandwm cydsyniad deddfwriaethol pellach yn cael ei gyflwyno.
Gan symud i weithrediad, os caiff y Bil ei basio, byddwn yn sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn parhau i weithio'n agos gyda'n partneriaid a'n rhanddeiliaid yng Nghymru a ledled y DU.
Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad, Mike Hegdes.
The Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, Mike Hedges.
Diolch, Llywydd. The committee reported on memorandum No. 1 on 23 July 2025 and on memorandum No. 2 and memorandum No. 3 earlier this morning. The original memorandum sought the Senedd's consent for 15 clauses. The Welsh Government considers that clause 1 to 5 and 10 to 15 relate to environmental protection and economic development and therefore have regard to devolved matters. The Welsh Government also considers that clauses 6 to 9 relate to the implementation of the provisions in the clauses listed above and therefore also have regard to devolved matters and meet the test in Standing Order 29. The UK Government agreed that consent is required for clauses 1 to 5 and 12 to 19, as well as some aspects of clauses 10 and 11. The committee concluded that clauses 1 to 19 and Schedule 1 to the Bill had regard to devolved matters and therefore meet the test in Standing Order 29, meaning that the Senedd's consent should have been sought for the entire Bill.
Memorandum No. 2 and memorandum No. 3 seek consent for amendments to clauses referred to in the first memorandum, including a new clause relating to consultation with the Welsh Ministers. The committee agrees with the assessment and that consent is required. The report we laid this morning did, however, make one recommendation. We noted that, in our first report, we said that consent should be required for clauses 16 to 19 of the Bill—a view shared by the UK Government but not the Welsh Government. We therefore ask the Cabinet Secretary to explain whether she agrees with the conclusion to our report in that regard, and, if not, what the implications are for any decisions or consent taken by the Senedd.
Diolch, Llywydd. Adroddodd y pwyllgor ar femorandwm Rhif 1 ar 23 Gorffennaf 2025 ac ar femorandwm Rhif 2 a memorandwm Rhif 3 yn gynharach y bore yma. Roedd y memorandwm gwreiddiol yn gofyn am gydsyniad y Senedd ar gyfer 15 cymal. Mae Llywodraeth Cymru o'r farn bod cymalau 1 i 5 a 10 i 15 yn ymwneud â diogelu'r amgylchedd a datblygiad economaidd ac felly maen nhw'n berthnasol i faterion datganoledig. Mae Llywodraeth Cymru hefyd o'r farn bod cymalau 6 i 9 yn ymwneud â gweithredu'r darpariaethau yn y cymalau a restrir uchod ac felly hefyd yn berthnasol i faterion datganoledig ac yn bodloni'r prawf yn Rheol Sefydlog 29. Cytunodd Llywodraeth y DU fod angen cydsyniad ar gyfer cymalau 1 i 5 a 12 i 19, yn ogystal â rhai agweddau ar gymalau 10 ac 11. Daeth y pwyllgor i'r casgliad bod cymalau 1 i 19 ac Atodlen 1 i'r Bil yn berthnasol i faterion datganoledig ac felly'n bodloni'r prawf yn Rheol Sefydlog 29, sy'n golygu y dylid bod wedi gofyn am gydsyniad y Senedd ar gyfer y Bil cyfan.
Mae memorandwm Rhif 2 a memorandwm Rhif 3 yn gofyn am gydsyniad ar gyfer gwelliannau i gymalau y cyfeirir atyn nhw yn y memorandwm cyntaf, gan gynnwys cymal newydd yn ymwneud ag ymgynghori â Gweinidogion Cymru. Mae'r pwyllgor yn cytuno â'r asesiad a bod angen cydsyniad. Fodd bynnag, fe wnaeth yr adroddiad a osodwyd gennym ni y bore yma un argymhelliad. Fe wnaethom ni nodi ein bod ni wedi dweud, yn ein hadroddiad cyntaf, y dylai fod angen cydsyniad ar gyfer cymalau 16 i 19 y Bil—barn a rennir gan Lywodraeth y DU ond nid Llywodraeth Cymru. Rydym ni'n gofyn felly i Ysgrifennydd y Cabinet esbonio a yw'n cytuno â'r casgliad i'n hadroddiad yn hynny o beth, ac, os nad yw, beth yw'r goblygiadau i unrhyw benderfyniadau neu gydsyniad a wneir gan y Senedd.
I have no speakers. The Cabinet Secretary to respond.
Does gen i ddim siaradwyr. Ysgrifennydd y Cabinet i ymateb.
Diolch, Llywydd. In closing the debate, I would like to thank the committees and the Chair for the contribution to today's debate. I note that the CCEI committee issued its report yesterday, following the scrutiny of the legislative consent memorandum for the Bill, and I very much welcome that committee's position of overall support. I also do want to take this opportunity to acknowledge that, due to the unfortunate timing over the Christmas period, with regard to preparing and laying SLCM No. 3, the committee didn't receive the appropriate amount of time to scrutinise and report on the amendment. So, I do want to take this moment to apologise to the committee regarding that and commit to ensuring that that situation is avoided, where at all possible, going forward.
I do note that the LJC committee highlighted in its report of July 2025 that the Bill doesn't delegate any regulation-making powers to the Welsh Ministers. It further notes that delegated powers are being given to the Secretary of State to act in areas that have regard to devolved matters. I am content with the approach being taken in this regard, as there is a very clear rationale for maintaining continuity and consistency right across the UK.
I also note that the committee considered that the Senedd's consent should be sought for the entire Bill, but I'm seeking consent for clauses set out in the memorandum because the advice that I received was that consent is not required for clauses 17 to 20. But I do, of course, agree with the LJC committee that inter-governmental co-ordination of policy areas can be very challenging, especially when matters relate to devolved functions.
However, decarbonisation of aviation does require that UK-wide alignment. And I remain committed to the Welsh Government working with other Governments in the UK to deliver co-ordinated policy action that will deliver our respective emissions reductions targets also. So, to conclude, in recognition of the positive impacts of this Bill, I do recommend that the Senedd supports it and gives consent.
Diolch, Llywydd. Wrth gloi'r ddadl, hoffwn ddiolch i'r pwyllgorau a'r Cadeirydd am y cyfraniad at y ddadl heddiw. Rwy'n nodi bod y Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith wedi cyhoeddi ei adroddiad ddoe, ar ôl craffu ar y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol ar gyfer y Bil, ac rwy'n croesawu'n fawr safbwynt y pwyllgor hwnnw o gefnogaeth gyffredinol. Hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn hefyd i gydnabod, oherwydd yr amseriad anffodus dros gyfnod y Nadolig, o ran paratoi a gosod memorandwm cydsyniad deddfwriaethol atodol Rhif 3, na chafodd y pwyllgor y cyfnod priodol o amser i graffu ac adrodd ar y gwelliant. Felly, hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i ymddiheuro i'r pwyllgor am hynny ac ymrwymo i sicrhau bod y sefyllfa honno yn cael ei hosgoi, lle bo hynny'n bosibl, yn y dyfodol.
Rwy'n nodi bod y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad wedi tynnu sylw yn ei adroddiad ym mis Gorffennaf 2025 nad yw'r Bil yn dirprwyo unrhyw bwerau gwneud rheoliadau i Weinidogion Cymru. Mae hefyd yn nodi bod pwerau dirprwyedig yn cael eu rhoi i'r Ysgrifennydd Gwladol i weithredu mewn meysydd sy'n berthnasol i faterion datganoledig. Rwy'n fodlon â'r dull sy'n cael ei fabwysiadu yn hyn o beth, gan fod rhesymeg eglur iawn dros gynnal parhad a chysondeb ar draws y DU gyfan.
Rwy'n nodi hefyd bod y pwyllgor o'r farn y dylid gofyn am gydsyniad y Senedd ar gyfer y Bil cyfan, ond rwy'n gofyn am gydsyniad ar gyfer cymalau a nodir yn y memorandwm gan mai'r cyngor a gefais oedd nad oes angen cydsyniad ar gyfer cymalau 17 i 20. Ond rwy'n cytuno, wrth gwrs, â'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad y gall cydgysylltu meysydd polisi yn rhynglywodraethol fod yn anodd iawn, yn enwedig pan fo materion yn ymwneud â swyddogaethau datganoledig.
Fodd bynnag, mae datgarboneiddio hedfan yn gofyn am y cysondeb hwnnw ar draws y DU. Ac rwy'n dal i fod wedi ymrwymo i Lywodraeth Cymru yn gweithio gyda Llywodraethau eraill yn y DU i gyflawni camau polisi cydgysylltiedig a fydd yn cyflawni ein targedau lleihau allyriadau priodol hefyd. Felly, i gloi, gan gydnabod effeithiau cadarnhaol y Bil hwn, rwy'n argymell bod y Senedd yn ei gefnogi ac yn rhoi cydsyniad.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Na, dim gwrthwynebiad. Felly, mae'r cynnig wedi'i dderbyn.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No, there is no objection. The motion is therefore agreed.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Mae eitem 13 wedi cael ei gohirio.
Does yna ddim pleidleisiau y prynhawn yma. Felly, dyna ni; dyna ddiwedd ar ein gwaith ni, a dyna ddiwedd y cyfarfod.
Item 13 has been postponed.
There are no votes to be taken this afternoon. And that brings today's proceedings to a close.
Daeth y cyfarfod i ben am 18:16.
The meeting ended at 18:16.