National Assembly for Wales

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

04/07/2018

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth
1. Questions to the Cabinet Secretary for Economy and Transport

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni'r prynhawn yma yw'r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Lynne Neagle.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the Cabinet Secretary for Economy and Transport, and the first question is from Lynne Neagle.

Y Diwydiant Moduron
The Automotive Industry

1. Pa asesiad y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi'i wneud o effaith Brexit ar y diwydiant moduron? OAQ52464

1. What assessment has the Cabinet Secretary made of the impact of Brexit on the automotive industry? OAQ52464

Can I thank the Member for her keen interest in this particular subject, and assure her that we're in regular dialogue with both the Welsh Automotive Forum and the national sector bodies on the potential impact of Brexit? Based upon these discussions, and based on daily interaction with Welsh automotive companies, my officials continue to assess the potential scenarios.

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei diddordeb brwd yn y pwnc penodol hwn, a rhoi sicrwydd iddi ein bod yn trafod yn rheolaidd â Fforwm Modurol Cymru a chyrff cenedlaethol y sector ar effaith bosibl Brexit? Ar sail y trafodaethau hyn, ac ar sail rhyngweithio dyddiol â chwmnïau modurol Cymru, mae fy swyddogion yn parhau i asesu'r senarios posibl.

Thank you, Cabinet Secretary. I'm very proud that I've got hundreds of constituents employed in highly skilled, well-paid and unionised jobs in manufacturing in the automotive sector in Torfaen. I'm sure that, like me, you'll have seen numerous warnings from experts that Brexit, especially Brexit where we leave the customs union and single market, poses a very severe threat to automotive manufacturing in particular. Can I ask you—you mentioned assessments—to provide some detail on the assessments that you've made of a likely risk to the automotive sector, and what steps your Government is taking urgently to try and mitigate those risks, given what we know about just how competitive automotive manufacturing is and how dependent it is on just-in-time manufacturing principles? Thank you.

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n falch iawn fod gennyf gannoedd o etholwyr ar gyflogau da mewn swyddi medrus ac undebol ym maes gweithgynhyrchu yn y sector modurol yn Nhorfaen. Rwy'n siŵr y byddwch chi, fel finnau, wedi gweld nifer o rybuddion gan arbenigwyr fod Brexit, yn enwedig Brexit lle rydym yn gadael yr undeb tollau a'r farchnad sengl, yn fygythiad difrifol iawn i weithgynhyrchu modurol yn arbennig. A gaf fi ofyn ichi—fe sonioch chi am asesiadau—roi rhywfaint o fanylion ynglŷn â'r asesiadau a wnaed gennych o risg debygol i'r sector modurol, a pha gamau brys y mae eich Llywodraeth yn eu cymryd i geisio lliniaru'r risgiau hynny, o gofio'r hyn a wyddom ynglŷn â pha mor gystadleuol yw'r maes gweithgynhyrchu modurol, a pha mor ddibynnol yw'r maes ar egwyddorion gweithgynhyrchu mewn union bryd? Diolch.

Can I thank Lynne Neagle again for making an important point about just-in-time delivering? This is something that the outgoing Confederation of British Industry director recently talked of in the context of Brexit. And the Member is absolutely right—there are hundreds of her constituents employed in the automotive sector in Torfaen, and there are 19,000 people across Wales employed in this crucial sector, and crucial because it contributes over £3.5 billion worth of revenue to the economy. Across the UK, there are more than 800,000 people employed in the automotive industry. Very recently, the likes of BMW and other major employers have been talking about their concerns over Brexit. Now, we've been working with Cardiff Business School, as well as with the Welsh automotive forum, and with sector bodies across the UK, to assess the likely impact of Brexit scenarios on the automotive industry. There are some factors that we could mitigate, but many are out of our control, and that's why it gives us very grave concern that the UK Government, and the Cabinet particularly, have not reached an agreed position on a customs union.

A gaf fi ddiolch i Lynne Neagle unwaith eto am wneud pwynt pwysig ynghylch cyflenwi mewn union bryd? Mae hyn yn rhywbeth y bu cyfarwyddwr ymadawol Cydffederasiwn Diwydiant Prydain yn sôn amdano yn ddiweddar, yng nghyd-destun Brexit. Ac mae'r Aelod yn llygad ei lle—mae cannoedd o'i hetholwyr wedi'u cyflogi yn y sector modurol yn Nhorfaen, ac mae 19,000 o bobl ledled Cymru wedi'u cyflogi yn y sector allweddol hwn, ac mae'n allweddol am ei fod yn cyfrannu gwerth £3.5 biliwn o refeniw i'r economi. Ledled y DU, mae mwy na 800,000 o bobl wedi'u cyflogi yn y diwydiant modurol. Yn ddiweddar iawn, mae cwmnïau fel BMW a chyflogwyr mawr eraill wedi bod yn sôn am eu pryderon ynghylch Brexit. Nawr, rydym wedi bod yn gweithio gydag Ysgol Fusnes Caerdydd, yn ogystal â fforwm modurol Cymru, a chyrff y sector ledled y DU, i asesu effaith debygol senarios Brexit ar y diwydiant modurol. Mae rhai ffactorau y gallem eu lliniaru, ond mae llawer ohonynt y tu hwnt i'n rheolaeth, a dyna pam fod y ffaith nad yw Llywodraeth y DU, a'r Cabinet yn arbennig, wedi dod i gytundeb ynglŷn â'r undeb tollau yn peri cryn bryder inni.

Cabinet Secretary, you'll remember our exchanges in this Chamber over the concerns of the 1,000 or so jobs that could be lost if new opportunities aren't found for the Ford factory in Bridgend, in my region. And in our cross-party meeting with the Ford staff, at that time, Brexit wasn't their main concern, although I suspect it may be more of a concern now; it was, rather, their relationship with the American market. And of course, with President Trump's announcement on tariffs, you can see why this is now an immediate worry. As Welsh Government has invested heavily in offices around the world now, I wonder whether you can explain what those offices have been able to do in the meantime in order to expand opportunities for Ford across the globe. Thank you.

Ysgrifennydd y Cabinet, fe fyddwch yn cofio ein trafodaethau yn y Siambr hon ynglŷn â'r pryderon ynghylch yr oddeutu 1,000 neu fwy o swyddi a allai gael eu colli os na ddoir o hyd i gyfleoedd newydd ar gyfer ffatri Ford ym Mhen-y-bont ar Ogwr, yn fy rhanbarth i. Ac yn ein cyfarfod trawsbleidiol gyda staff Ford, ar y pryd, nid Brexit oedd eu prif bryder, er fy mod yn amau ​​y gallai fod yn fwy o bryder erbyn hyn; yn hytrach, eu prif bryder oedd eu perthynas â marchnad America. Ac wrth gwrs, gyda chyhoeddiad yr Arlywydd Trump ar dariffau, gallwch weld pam fod hyn bellach yn bryder uniongyrchol. Gan fod Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi'n helaeth mewn swyddfeydd ledled y byd bellach, tybed a allwch egluro'r hyn y mae'r swyddfeydd hynny wedi gallu ei wneud yn y cyfamser i ehangu cyfleoedd ar gyfer Ford ledled y byd. Diolch.

Well, we're in active discussions with other employers concerning utilising the Ford site in Bridgend and in terms of growing the automotive sector in Wales. Of course, Brexit, and the uncertainties concerning Brexit, are an inhibiting factor in terms of being able to attract investment. However, through our new offices not just in north America, but across Europe, we are discussing with major automotive companies the potential to see investment come to Wales. There is also, of course, the other challenge that we've discussed at that group, which concerns the need to transition to a decarbonised economy, and in particular ensure that as many UK-based automotive manufacturers move towards hybrid and electric power trends, and ensure that they see the challenge of producing diesel-only engines in terms of the likely impact that the targets that the UK Government has set out will have on their employers. So, there are three main challenges that we need to overcome: one, the known and as yet unknown consequences of Brexit; two, the American market of course, and developing the supply chain within the UK to take advantage of any possible opportunities presented by Brexit; and then three, ensuring that manufacturers embrace the decarbonisation agenda and the move towards ultra-low emissions vehicles.

Wel, rydym mewn trafodaethau gweithredol â chyflogwyr eraill ynghylch defnyddio safle Ford ym Mhen-y-bont ar Ogwr ac o ran tyfu'r sector modurol yng Nghymru. Wrth gwrs, mae Brexit, a'r ansicrwydd ynghylch Brexit, yn ffactor ataliol o ran gallu denu buddsoddiad. Fodd bynnag, drwy ein swyddfeydd newydd, nid yn unig yng ngogledd America, ond ledled Ewrop, rydym yn trafod y potensial i sicrhau buddsoddiad yng Nghymru gyda chwmnïau modurol mawr. Mae a wnelo hyn hefyd, wrth gwrs, â'r her arall rydym wedi'i thrafod yn y grŵp hwnnw, sy'n ymwneud â'r angen i drawsnewid i economi wedi'i datgarboneiddio, a sicrhau'n benodol fod cymaint â phosibl o weithgynhyrchwyr modurol yn y DU yn newid i ddefnyddio pŵer hybrid a thrydan, a sicrhau eu bod yn ymwybodol o'r her a ddaw yn sgil cynhyrchu peiriannau diesel yn unig o ran yr effaith debygol y bydd y targedau y mae Llywodraeth y DU wedi'u gosod yn ei chael ar eu cyflogwyr. Felly, mae tair prif her y mae angen i ni eu goresgyn: un, canlyniadau hysbys Brexit, a'r canlyniadau sydd hyd yma'n anhysbys; dau, marchnad America wrth gwrs, a datblygu'r gadwyn gyflenwi yn y DU i fanteisio ar unrhyw gyfleoedd posibl sy'n deillio o Brexit; a thri, sicrhau bod gweithgynhyrchwyr yn croesawu'r agenda ddatgarboneiddio, a'r newid i gerbydau allyriadau isel iawn.

I'm sure the Cabinet Secretary will agree with me that no sensible person wants to see tariffs on imports and exports of cars between Britain and the EU. In the unhappy event that the European Commission continues to block proposals for a free trade deal, it would be the EU that would come off worst because they export £3.9 billion-worth of cars to us; we export only £1.3 billion to them, and half the cars that are exported to Britain from the EU are from Germany alone. Has he seen that Rupert Stadler, the chairman of Audi, has said that there will be no winners if a trade deal wasn't struck between the EU and the UK, and it would cost jobs in Germany as well as Britain, and that Lutz Meschke from Porsche cars says failure to strike a deal would put German jobs at risk? And, of course, as a result of the Trump tariff plans, there would be massive problems created for the European car manufacturers, and that's because the EU imposes a 10 per cent tariff on cars imported from the US, whereas the US imposes only a 2.5 per cent tariff at the moment. So, it's the EU's protectionism and their own negotiating intransigence that produces these potential problems. 

Rwy'n siŵr y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â mi nad oes unrhyw unigolyn call yn dymuno gweld tariffau ar fewnforio ac allforio ceir rhwng Prydain a'r UE. Pe bai'r Comisiwn Ewropeaidd, yn anffodus, yn parhau i atal cynigion am gytundeb masnach rydd, yr UE a fyddai fwyaf ar eu colled gan eu bod yn allforio gwerth £3.9 biliwn o geir i ni; dim ond gwerth £1.3 biliwn rydym yn eu hallforio iddynt hwy, ac mae hanner y ceir sy'n cael eu hallforio i Brydain o'r UE yn dod o'r Almaen. A yw wedi gweld bod Rupert Stadler, cadeirydd Audi, wedi dweud na fyddai unrhyw un yn ennill pe na bai'r UE a'r DU yn dod i gytundeb masnach, ac y byddai'n arwain at golli swyddi yn yr Almaen yn ogystal â Phrydain, a bod Lutz Meschke o gwmni ceir Porsche yn dweud y byddai methu dod i gytundeb yn peryglu swyddi yn yr Almaen? Ac wrth gwrs, o ganlyniad i gynlluniau tariff Trump, byddai hynny'n arwain at broblemau anferthol i gynhyrchwyr ceir Ewrop, oherwydd bod yr UE yn gosod tariff o 10 y cant ar geir a fewnforiwyd o'r Unol Daleithiau, tra bo'r Unol Daleithiau yn gosod tariff o 2.5 y cant yn unig ar hyn o bryd. Felly, diffyndollaeth yr Undeb Ewropeaidd a'u anhyblygrwydd hwy wrth negodi sy'n peri’r problemau posibl hyn.

13:35

Look, nobody wins in the scenario that we have no agreed deal, based on the negotiations that have taken place. I think one area in which the Member is absolutely right in his assessment is in saying that this shouldn't just be a debate about who is going to be the worst loser and ensuring that the UK is not the worst loser. In order to ensure that we all benefit to the maximum, and that we all lose the least, we have to have a very pragmatic approach to negotiations, and that pragmatic approach means that the Prime Minister has to drop those red lines that she's embraced over many months and adopt a position that serves the purpose of sustaining employment. And that means continued participation in a customs union and free and unfettered access to the single market. We've been consistent now for some time in our position, and I would hope that, eventually, the UK Government and its Cabinet will adopt that position too. 

Edrychwch, nid oes unrhyw un yn ennill mewn senario lle nad oes gennym gytundeb, yn seiliedig ar y trafodaethau a gafwyd. Credaf mai un man lle mae'r Aelod yn gwbl gywir yn ei asesiad yw pan fo'n ddweud y dylai hon fod yn fwy na dadl ynghylch pwy fydd fwyaf ar ei golled a sicrhau nad y DU fydd fwyaf ar ei cholled. Er mwyn sicrhau ein bod oll yn elwa i'r eithaf, a'n bod oll yn colli cyn lleied ag y bo modd, rhaid i ni fabwysiadu ymagwedd bragmatig iawn tuag at y trafodaethau, ac mae'r ymagwedd bragmatig honno'n golygu bod yn rhaid i Brif Weinidog y DU anghofio'r llinellau coch y mae wedi bod mor hoff ohonynt dros fisoedd lawer a mabwysiadu safbwynt gyda'r nod o gynnal cyflogaeth. Ac mae hynny'n golygu parhau i fod yn rhan o undeb tollau a mynediad rhydd a dirwystr at y farchnad sengl. Rydym wedi bod yn gyson ers peth amser bellach yn ein safbwynt, a gobeithio y bydd Llywodraeth y DU a'i Chabinet yn mabwysiadu'r safbwynt hwnnw yn y pen draw hefyd.

Gwasanaethau Rheilffordd a Metro
Rail and Metro Services

2. Sut y bydd etholaeth Merthyr Tudful a Rhymni yn elwa ar fuddsoddi mewn rheilffyrdd a gwasanaethau metro? OAQ52455

2. How will investment in rail and metro services benefit the Merthyr Tydfil and Rhymney constituency? OAQ5245

Local people will be better connected and will be able to take advantage of job, health and leisure opportunities. The metro will deliver four trains per hour to each of the Heads of the Valleys communities north of Cardiff Queen Street, from 2022 for Merthyr, and from 2023 for Rhymney.

Bydd pobl leol yn fwy cysylltiedig a byddant yn gallu manteisio ar gyfleoedd swyddi, iechyd a hamdden. Bydd y metro yn darparu pedwar trên yr awr i bob un o gymunedau Blaenau'r Cymoedd i'r gogledd o orsaf Caerdydd Heol y Frenhines, o 2022 ymlaen ar gyfer Merthyr Tudful, ac o 2023 ymlaen ar gyfer Rhymni.

Thank you for that information, which sets out the clear benefits as we deliver the 2016 manifesto commitment in this regard. In the recent report by the Joseph Rowntree Foundation, entitled 'Effective housing for people on low incomes in the Welsh Valleys', there was a recommendation—it was recommendation 3 in fact—to improve access to employment. And the report states that employment-related initiatives can only be effective if they lead to decent, sustainable employment, and, in certain parts of Valleys, which I believe must include places like the upper Rhymney valley, that will require significant economic renewal. Now, given that there are only limited opportunities to directly intervene for the economic well-being of these communities, it seems to me that when the Welsh Government holds the levers of economic power, as with investment in the rail franchise and metro, we must make sure that our more isolated communities, like the upper Rhymney valley, are the direct beneficiaries of these projects. Can I therefore ask you, Cabinet Secretary, what you will do to ensure that this happens?

Diolch am y wybodaeth honno, sy'n nodi'r manteision clir wrth inni gyflawni ymrwymiad maniffesto 2016 yn y cyswllt hwn. Yn yr adroddiad diweddar gan Sefydliad Joseph Rowntree, 'Effective housing for people on low incomes in the Welsh Valleys', cafwyd argymhelliad—argymhelliad 3, mewn gwirionedd—i wella mynediad at gyflogaeth. A dywed yr adroddiad mai'r unig ffordd y gall mentrau sy'n gysylltiedig â chyflogaeth fod yn effeithiol yw os ydynt yn arwain at gyflogaeth gynaliadwy o safon, ac mewn rhai rhannau o'r Cymoedd, sy'n cynnwys lleoedd fel cwm Rhymni uchaf mae'n debyg, bydd angen gwaith adnewyddu economaidd sylweddol er mwyn sicrhau hynny. Nawr, o gofio mai ychydig iawn o gyfleoedd sydd ar gael i ymyrryd yn uniongyrchol er lles economaidd y cymunedau hyn, ymddengys i mi, pan fydd ysgogiadau pŵer economaidd yn nwylo Llywodraeth Cymru, fel gyda buddsoddiad yn y fasnachfraint reilffordd a'r metro, bydd yn rhaid inni sicrhau mai ein cymunedau mwy ynysig, megis cwm Rhymni uchaf, sy'n elwa'n uniongyrchol o'r prosiectau hyn. A gaf fi ofyn i chi felly, Ysgrifennydd y Cabinet, beth y byddwch yn ei wneud i sicrhau bod hyn yn digwydd?

Well, I'd agree entirely with the Member that transport has a crucial role to play in regeneration and growing the economy not just in established centres of wealth, but also in more deprived areas. And Rhymney will see investment in a new bay platform, will see investment in track stabling and charging points and enhanced light maintenance. And this will support the more and bigger trains that will be coming down the line, and it's also in addition to the four services an hour from 2023. But I'm pleased to be able to tell the Member that light maintenance of the rolling stock will be undertaken at the Rhymney stabling facilities, providing, as she rightly identifies, the opportunity for employment in the future. 

Wel, buaswn yn cytuno'n llwyr â'r Aelod fod gan drafnidiaeth rôl hanfodol i'w chwarae yn adfywio a thyfu'r economi nid yn unig mewn canolfannau cyfoeth sefydledig, ond hefyd mewn ardaloedd mwy difreintiedig. A bydd Rhymni yn cael buddsoddiad mewn platfform cilfach newydd; yn gweld buddsoddi mewn mannau cadw trenau ar y trac a phwyntiau gwefru a gwelliannau o ran mân waith cynnal a chadw. A bydd hyn yn cefnogi'r trenau ychwanegol a mwy o faint a fydd yn dod yn y dyfodol, ac mae'n ychwanegol at y pedwar gwasanaeth yr awr o 2023 ymlaen. Ond rwy'n falch o allu dweud wrth yr Aelod y bydd mân waith cynnal a chadw ar y cerbydau yn cael ei gwblhau yng nghyfleusterau cadw trenau Rhymni, gan ddarparu cyfle ar gyfer cyflogaeth yn y dyfodol, fel roedd hi'n gywir i nodi.

Residents in the upper Valleys have often told me that one of the greatest barriers to travelling to Cardiff to seek work is not the frequency of service or necessarily the speed, but the cost. So, from that perspective, can I really welcome the agreement between Welsh Government and the new franchise holder to reduce the fares from the upper Valleys, and can I ask the Cabinet Secretary will that apply in reverse for people travelling from Cardiff up to Merthyr for work or otherwise, and will it also apply to people coming from the upper Valleys to Newport?

Mae trigolion y Cymoedd uchaf wedi dweud wrthyf sawl tro mai un o'r rhwystrau mwyaf i deithio i Gaerdydd i chwilio am waith yw'r gost, ac nid amlder y gwasanaeth na'r cyflymder o reidrwydd. Felly, o safbwynt hynny, a gaf fi groesawu'r cytundeb rhwng Llywodraeth Cymru a deiliad newydd y fasnachfraint i leihau prisiau siwrneiau o'r Cymoedd uchaf, ac a gaf fi ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet a fydd yr un peth yn wir i bobl sy'n teithio o Gaerdydd i Ferthyr Tudful i weithio neu fel arall, ac a fydd hefyd yn wir i bobl sy'n dod o'r Cymoedd uchaf i Gasnewydd?

Yes, the aim with flatlining is to make sure that those who are accessing opportunities or coming from those communities at the Heads of the Valleys pay less, making sure that we bring a degree of equality of opportunity in terms of access and job opportunities. It's worth saying that one of the major barriers facing people who are not in work is the cost and availability of transport, and I identified one particular statistic that is of great concern to me and that is that 20 per cent of young people in the north-east of Wales are unable to get to their job interviews because they can't afford or access public transport. That is not acceptable in the twenty-first century, and I think the concessionary schemes and the flatlining agreement that we've reached with the operator and development partner are crucial in ensuring that everybody has access to employment opportunities.

Ie, y nod gyda gwastatáu yw sicrhau bod y bobl sy'n manteisio ar gyfleoedd neu'n dod o'r cymunedau ym Mlaenau'r Cymoedd yn talu llai, gan wneud yn siŵr ein bod yn darparu rhywfaint o gyfle cyfartal o ran mynediad a chyfleoedd gwaith. Mae'n werth dweud mai un o'r prif rwystrau sy'n wynebu pobl nad ydynt mewn gwaith yw cost ac argaeledd trafnidiaeth, a nodais un ystadegyn penodol sy'n peri cryn bryder i mi, sef nad yw 20 y cant o bobl ifanc yng ngogledd-ddwyrain Cymru yn gallu mynychu eu cyfweliadau gwaith gan na allant fforddio neu gael mynediad at drafnidiaeth gyhoeddus. Nid yw hynny'n dderbyniol yn yr unfed ganrif ar hugain, a chredaf fod y cynlluniau teithio rhatach a'n cytundeb gwastatáu gyda'r gweithredwr a'r partner datblygu yn hanfodol er mwyn sicrhau bod pawb yn cael mynediad at gyfleoedd gwaith.

13:40
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau y nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

Questions now from the party spokespeople. The Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth.

Diolch yn fawr iawn. Cyn i mi ddechrau, fe wnaf i egluro: cwestiynau i chi yw'r rhain, nid i'r Gweinidog dros dreftadaeth na'r iaith.

Buaswn i'n licio dechrau trwy longyfarch yr holl fusnesau hynny sydd ag agwedd iach ac adeiladol tuag at y Gymraeg, nid yn unig oherwydd eu bod nhw'n cefnogi'r Gymraeg a'n diwylliant ni, ond hefyd oherwydd eu bod nhw'n gweld gwerth i ddefnyddio'r Gymraeg yn eu busnes. Ond, wrth gwrs, mae yna eithriadau. Felly, o ystyried sylwadau gwbl sarhaus gan un cwmni—ni wnaf ei enwi—am yr iaith dros y dyddiau diwethaf, a ydych chi'n credu y gallwn ni wastad ddibynnu ar ewyllys da cwmnïau preifat i barchu a defnyddio'r iaith Gymraeg?

Thank you very much. Before I start, I will explain that these are questions to you, not the Minister for heritage or the Minister for the Welsh language.

I'd like to start by congratulating all of those businesses that have a healthy and constructive attitude towards the Welsh language, not only because they support the language and our culture but because they see a value in using the language in their businesses. But, of course, there are exceptions. So, given the insulting comments made by one company, which I won't name, about the language over the last few days, do you believe that we can always rely on goodwill among private companies to respect and use the Welsh language?

I don't think we can necessarily rely on goodwill alone; I think what it requires is goodwill, a degree of co-operation with Welsh Government, but also a recognition that if you are to be successful in business, particularly in the retail sector—and the company that the Member has not named is part of the retail sector—you need to engage with the community upon which you, basically, survive. If you're alienating a significant proportion of that community, you should not expect their custom. And so, it makes not just good business sense to adopt and embrace the Welsh language, but I think it also makes good commercial sense, because you can add value to your product and your services by using something that is unique, and the language is absolutely unique to Wales.

Ni chredaf y gallwn ddibynnu ar ewyllys da yn unig o reidrwydd; credaf mai'r hyn sydd ei angen yw ewyllys da, rhywfaint o gydweithredu â Llywodraeth Cymru, ond cydnabyddiaeth hefyd, os ydych am fod yn llwyddiannus mewn busnes, yn enwedig yn y sector manwerthu—ac mae'r cwmni nad yw'r Aelod wedi'i enwi yn rhan o'r sector manwerthu—mae angen i chi ymgysylltu â'r gymuned rydych yn dibynnu arni, yn y bôn, i oroesi. Os ydych yn gelyniaethu cyfran sylweddol o'r gymuned honno, ni ddylech ddisgwyl iddynt fod yn gwsmeriaid. Ac felly, nid yn unig ei bod yn gwneud synnwyr busnes da i fabwysiadu a chroesawu'r iaith Gymraeg, ond mae hefyd yn gwneud synnwyr masnachol da, gan y gallwch ychwanegu gwerth at eich cynnyrch a'ch gwasanaethau drwy ddefnyddio rhywbeth sy'n unigryw, ac mae'r iaith yn hollol unigryw i Gymru.

Mae hynny'n hollol iawn. Eto, o dynnu sylw at y busnesau hynny sydd eisoes yn gweithredu'n gadarnhaol, mae o'n fy nharo i y dylai'r busnesau hynny eu hunain gael eu defnyddio i annog busnesau eraill i fod yn fwy cadarnhaol tuag at yr iaith, yn enwedig hefyd o ystyried y cyfraniad mawr y gall y sector breifat ei wneud tuag at gyrraedd y nod o filiwn o siaradwyr Cymraeg. Pam felly, os caf fi ofyn, nad oedd apêl ar fusnesau i ymestyn eu cefnogaeth a'u defnydd o'r Gymraeg fel un o alwadau gweithredu craidd eich strategaeth economaidd chi ac yn enwedig lle mae yna gwmnïau wedi derbyn arian Llywodraeth?

That's entirely right. Also, in highlighting those businesses that are already working positively, it strikes me that those businesses themselves should be used to encourage other businesses to be more positive towards the language, particularly bearing in mind the major contribution that the private sector can make in terms of reaching the target of a million Welsh speakers. Why, therefore, might I ask, was there no appeal for businesses to extend their support and use of the Welsh language as one of the core calls to action of your economic strategy, particularly where companies have been in receipt of Government funds?

Of course, with the economic contract, that's designed to drive inclusive growth and then the calls to action is a new lens through which we'll be supporting businesses, intended to drive down the productivity gap between ourselves and many European countries. Within the economic contract, which is, I repeat, designed to drive inclusive growth, there is a certain point in the criteria to promote fair work, and fair work means that we have to ensure that people have access to good-quality jobs and that they're able to utilise their skills, and that includes, of course, being able to speak in the tongue that people choose to speak. I think the economic contract, in driving inclusive growth, won't just be of benefit in terms of reducing the gap in inequality in terms of wealth and well-being, but it will also be of assistance in making sure that we reduce the gap between those people who are working or living in Welsh-speaking communities, often in more rural and deprived areas, and those more successful economies in intensely urban areas.

Wrth gwrs, gyda'r contract economaidd, fe'i cynlluniwyd i sbarduno twf cynhwysol, a bydd y galwadau i weithredu yn lens newydd y byddwn yn cefnogi busnesau drwyddi, gyda'r bwriad o leihau'r bwlch cynhyrchiant rhyngom a llawer o wledydd Ewrop. O fewn y contract economaidd, a gynlluniwyd, dywedaf eto, er mwyn sbarduno twf cynhwysol, ceir pwynt penodol yn y meini prawf ar gyfer hyrwyddo gwaith teg, ac mae gwaith teg yn golygu bod yn rhaid inni sicrhau bod gan bobl fynediad at swyddi o ansawdd da a'u bod yn gallu defnyddio'u sgiliau, ac mae hynny'n cynnwys, wrth gwrs, y gallu i siarad yr iaith y mae pobl yn dewis ei siarad. Credaf y bydd y contract economaidd, wrth sbarduno twf cynhwysol, nid yn unig o fudd i leihau'r bwlch mewn anghydraddoldeb o ran cyfoeth a lles, ond bydd o gymorth hefyd i sicrhau ein bod yn lleihau'r bwlch rhwng y bobl sy'n gweithio neu sy'n byw mewn cymunedau Cymraeg eu hiaith, yn aml mewn ardaloedd mwy gwledig a difreintiedig, a'r economïau mwy llwyddiannus hynny mewn ardaloedd trefol iawn.

I think you're right—there is reference in the economic strategy to using economic development to grow and develop the language, but there's no reference there to how the language itself can boost economic growth. I chaired a recent meeting of Wales International, the cross-party group, and we looked at a report from the British Council on soft power and how to make the most of our soft power. It made a number of recommendations, and interesting ones. One thing that really strengthened Scotland's soft power abroad was the fact that it had had a referendum on independence recently—and I trust we'll have one in Wales before too long as well—but it was about boosting that nation's identity. And another thing that it said as a recommendation was that we should highlight those things that make us stand out from the rest of the UK, and there's an obvious one, which is the Welsh language. Isn't there, therefore, much more that Government can do to use the language and the fact that it makes us stand out and be different as a tool for growing our economy in Wales?

Credaf eich bod yn iawn—mae cyfeiriad yn y strategaeth economaidd at ddefnyddio datblygiad economaidd i dyfu a datblygu'r iaith, ond ni cheir unrhyw gyfeiriad at sut y gall yr iaith ei hun hybu twf economaidd. Cadeiriais un o gyfarfodydd diweddar Cymru Ryngwladol, y grŵp trawsbleidiol, a buom yn edrych ar adroddiad gan y Cyngor Prydeinig ar rym gymell tawel a sut i fanteisio i'r eithaf ar ein grym cymell tawel. Gwnaeth nifer o argymhellion, a rhai diddorol iawn hefyd. Un peth a gryfhaodd rym cymell tawel yr Alban dramor oedd y ffaith eu bod wedi cynnal refferendwm ar annibyniaeth yn ddiweddar—ac rwy'n hyderus y cawn un yng Nghymru heb fod yn rhy hir hefyd—ond roedd hynny'n rhoi hwb i hunaniaeth y genedl. A pheth arall a argymhellodd oedd y dylem dynnu sylw at y pethau sy'n gwneud inni sefyll allan oddi wrth weddill y DU, ac mae un peth amlwg, sef yr iaith Gymraeg. Felly, onid oes llawer mwy y gall y Llywodraeth ei wneud i ddefnyddio'r iaith a'r ffaith ei bod yn gwneud inni sefyll allan a bod yn wahanol fel arf ar gyfer tyfu ein heconomi yng Nghymru?

13:45

I'd agree entirely, and I think the example of the Euros is perfect in demonstrating how the attention of an entire continent—actually, the entire world—can focus on a small country and focus in on what its unique attributes are. In the case of the Euros, the Welsh language was being spoken very far and wide, and giving us that added value. But I'm delighted to be able to say that we will be looking at a specific project in Wales that will examine the potential of the Welsh language in driving economic development. That will be the Arfor project, which has been proposed by Adam Price, and which will be taken forward by this Government.

Rwy'n cytuno'n llwyr, a chredaf fod Ewro 2016 yn enghraifft berffaith i ddangos sut y gall sylw cyfandir cyfan—y byd i gyd, mewn gwirionedd—gael ei hoelio ar wlad fach a chanolbwyntio ar beth yw ei nodweddion unigryw. Yn achos Ewro 2016, siaradwyd y Gymraeg dros bob man, ac roedd hynny'n ychwanegu gwerth. Ond rwy'n falch iawn o allu dweud y byddwn yn edrych ar brosiect penodol yng Nghymru a fydd yn archwilio potensial yr iaith Gymraeg i sbarduno datblygiad economaidd. Prosiect Arfor fydd y prosiect hwnnw, prosiect a argymhellwyd gan Adam Price, a bydd yn cael ei ddatblygu gan y Llywodraeth hon.

Llefarydd y Ceidwadwyr, Suzy Davies.

Conservatives' spokesperson, Suzy Davies.

Diolch, Llywydd. Weinidog, thank you for visiting Neath abbey and the ironworks very recently with Jeremy Miles and me. I have to say the friends were delighted that you took the trouble to come and see them, so that they could show you the hard work that they've been doing, promoting and looking after that site, even though they don't own it. Obviously, it's owned by the local authority.

Tourism is one of the strands of the Valleys taskforce work, and I know that you agree with me and the friends that these sites, along with other culturally-significant sites in the Neath and Dulais valleys, have huge tourism potential. So, how can the Welsh Government help us to capitalise on the growth in wealth coming from the city deal, and promote Neath tourism as a coherent offer? And have you considered further a Resilience-style programme to help support community groups, like the friends of the ironworks, to manage and even assume full responsibility for some of our important cultural sites?

Diolch, Lywydd. Weinidog, diolch am ymweld ag abaty Nedd a'r gwaith haearn yn ddiweddar iawn gyda Jeremy Miles a minnau. Mae'n rhaid imi ddweud bod y cyfeillion yn falch iawn eich bod wedi dod i ymweld â hwy, fel y gallent ddangos y gwaith caled y maent wedi'i wneud yn hyrwyddo a gofalu am y safle hwnnw, er nad ydynt yn berchen arno. Yn amlwg, yr awdurdod lleol sy'n berchen arno.

Mae twristiaeth yn un o elfennau gwaith Tasglu'r Cymoedd, a gwn eich bod yn cytuno â mi a'r cyfeillion fod gan y safleoedd hyn, ynghyd â safleoedd diwylliannol pwysig eraill yng nghwm Nedd a chwm Dulais, gryn dipyn o botensial twristiaeth. Felly, sut y gall Llywodraeth Cymru ein cynorthwyo i fanteisio ar y twf mewn cyfoeth sy'n deillio o'r fargen ddinesig, a hyrwyddo twristiaeth yng Nghastell-nedd fel cynnig cydlynol? A ydych wedi rhoi rhagor o ystyriaeth i raglen debyg i Cymru Gydnerth er mwyn cynorthwyo i gefnogi grwpiau cymunedol, fel cyfeillion y gwaith haearn, i reoli a hyd yn oed i gymryd cyfrifoldeb llawn am rai o'n safleoedd diwylliannol pwysig?

I really enjoyed my visit to the abbey and to the ironworks—

Fe wnes i fwynhau fy ymweliad â'r abaty a'r gwaith haearn—

Ie, Mynachlog Nedd. Mae'n well imi ateb Suzy yn Gymraeg, onid yw?

Yes, Mynachlog Nedd in Welsh. I had better respond to Suzy in Welsh.

Gwnes i fwynhau fy nhaith yn arbennig. Roedd hi'n hyfryd gweld ansawdd y gwaith sydd wedi cael ei wneud yn barod ar yr abaty, yn dod â'r adeilad yn ôl i ddiogelwch—nid y cyfan ohono fo, ond rhannau ohono fo. Ond wrth gwrs, chawsom ni ddim gweld y gwaith mwyaf ardderchog; nid yw eto wedi'i gwblhau, ond rydw i'n sicr ei fod o'n cael ei wneud i'r safon uchaf.

Y ffordd y mae Cadw yn gweithio: byddwn ni'n cydweithio fel corff. Mae'r corff yn parhau yn rhan o Lywodraeth Cymru, ond y mae o'n cael ei reoli yn annibynnol o fewn y Llywodraeth. Cyn bo hir, mi fydd yna hysbyseb pellach i benodi cadeirydd a bwrdd i Cadw, ac yna rydym ni'n gobeithio y bydd y bwrdd hwnnw wedyn yn gallu parhau â'r gwaith o gydweithio â chymunedau sydd yn barod wedi dangos eu gofal am eu hetifeddiaeth. Mae yna enghraifft dda iawn wedi digwydd yn ddiweddar lle'r ydym ni wedi cael castell yn feddiant, yng Nghaergwrle a'r Hôb, oddi wrth y cyngor cymuned, ac y mae'r trafodaethau yn parhau o hyd i'r gwirfoddolwyr a oedd yn edrych ar ôl yr ardal o gwmpas y castell i barhau i wneud hynny, tra bod pobl sydd yn gweithio yn uniongyrchol i Cadw—contractwyr Cadw—yn gallu gofalu ar ôl yr henebion.

Felly, rydym ni'n gwerthfawrogi'n fawr iawn y gefnogaeth yr ydym ni'n ei chael gan wirfoddolwyr. Ac mi fyddaf i yn sicrhau, yn unrhyw gynlluniau a fydd yn cael eu datblygu ar gyfer glanhau ac addasu, yn arbennig y gwaith haearn sydd mor hanesyddol o ran adeiladu llongau ager, ac yn y blaen, yng Nghymru, y bydd y gwaith yna yn cael ei sicrhau, a bydd y gwirfoddolwyr yn parhau i gydweithio.

I very much enjoyed my visit. It was wonderful to see the quality of the work already done on the abbey, in bringing the building back to a safe state—not all of it, but parts of it, certainly. Of course, we didn't see the most excellent works because they haven't yet been completed, but I am sure that it is being done to the highest possible standard.

The way that Cadw works is that we collaborate as an organisation. It continues to be part of the Welsh Government, but it is independently managed within Government. Before too very long, there will be a further advertisement to appoint a chair and board for Cadw, and then I hope that that board will be able to continue with the work of collaborating with communities who have already demonstrated their care for their own heritage. There's been a very good example recently, where we took possession of a castle in Caergwrle and Hope from the community council, and negotiations are ongoing for the volunteers who looked after the area surrounding the castle to continue to do that whilst the professionals working for Cadw, as contractors, can look after the monuments.

So, we very much appreciate the support that we receive from volunteers. I will ensure, in any plans developed for cleaning and adapting, particularly the ironworks, which have such great historical significance in terms of building steamboats and so on in Wales, that that work will continue, and that the volunteers will continue to co-operate.

Well, thank you very much for that. Actually, I'm really pleased with the answer because, when we have so many individuals in our communities who really want to buy into the places in which they live, and help keep them strong and sustainable, we shouldn't overlook the opportunities for doing that.

Last weekend was, of course, Armed Forces Day, and I know that many of us here will have been paying our respects to serving and former armed forces personnel in our own ways. The Welsh Conservatives pledged to create a multi-site national military museum for Wales, building on, and including, existing museums. This would be an opportunity not just to show our veterans and serving personnel how much they mean to us, and to celebrate their achievements, but to examine wider questions about conflict and the changing nature of warfare, and the work of the forces in peacekeeping and non-military work as well. Last year, the UK Government committed £2 million to support a museum of military medicine in Wales. A museum of football is on the table here in Wales. What's your view on a national military museum for Wales?

Wel, diolch yn fawr iawn am hynny. Mewn gwirionedd, rwy'n hapus iawn gyda'ch ateb, oherwydd pan fo gennym gymaint o unigolion yn ein cymunedau sy'n awyddus iawn i gefnogi'r lleoedd lle maent yn byw, a chynorthwyo i'w cadw'n gryf a chynaliadwy, ni ddylem anwybyddu'r cyfleoedd i wneud hynny.

Wrth gwrs, y penwythnos diwethaf, roedd hi'n Ddiwrnod y Lluoedd Arfog, a gwn fod llawer ohonom yma wedi bod yn talu teyrnged i aelodau a chyn-aelodau'r lluoedd arfog yn ein ffyrdd ein hunain. Addawodd y Ceidwadwyr Cymreig greu amgueddfa filwrol genedlaethol aml-safle yn Nghymru, gan adeiladu ar a chynnwys yr amgueddfeydd sydd gennym eisoes. Byddai hyn yn gyfle nid yn unig i ddangos i'n cyn-filwyr ac aelodau presennol y lluoedd arfog gymaint y maent yn ei olygu i ni, ac i ddathlu eu llwyddiannau, ond hefyd i archwilio'r cwestiynau ehangach ynglŷn â rhyfel a natur newidiol rhyfela, a gwaith heddychlon ac anfilwrol y lluoedd hefyd. Y llynedd, ymrwymodd Llywodraeth y DU £2 filiwn i gefnogi amgueddfa feddygaeth filwrol yng Nghymru. Mae amgueddfa bêl-droed dan ystyriaeth yma yng Nghymru. Beth yw eich barn ynglŷn ag amgueddfa filwrol genedlaethol i Gymru?

13:50

Nid wyf wedi ystyried y cwestiwn yma, oherwydd rydw i'n parhau i ddisgwyl adroddiad ar un cynllun arall yn arbennig, sef oriel gelf gyfoes, ac mi fyddaf i’n ystyried honno pan ddaw'r adroddiad. Mae yna, wrth gwrs, nifer o elfennau o'n traddodiad milwrol yn cael eu coffau yn barod. Mae gan y gwahanol rannau o'r lluoedd arfog amgueddfeydd bychain. Mae yna amgueddfa, fel y gwyddoch chi, o fewn castell Caerdydd—Firing Line. Roeddwn i'n arfer bod yn gysylltiedig â'r amgueddfa honno cyn i fi ddod i'r swydd yma, ac felly rydw i'n hapus iawn i edrych ar y posibiliadau, ond mi fyddai'n rhaid i hynny fod yn bartneriaeth gyda'r lluoedd arfog eu hunain, os ydym ni'n mynd i dderbyn arteffactau neu unrhyw dystiolaeth hanesyddol ar gyfer unrhyw arddangosfa felly, neu amgueddfa felly. Nid wyf wedi gweld y cynllun gan y blaid Geidwadol Gymreig, ond mi fyddwn i'n croesawu cael cyfarfod i drafod hyn, pe byddech chi'n dymuno.

I've not considered this question because I am still awaiting a report on one further proposal, which is a contemporary art gallery, and I will consider that when I receive the report. There are, of course, a number of elements of our military traditions that are already commemorated. Various parts of the armed forces do have small museums of their own. There is a museum, as you will know, within Cardiff castle—the Firing Line. I used to be connected to that museum before I took this role, so I'm very happy to look at the possibilities, but that would have to be a partnership with the armed forces themselves, if we were to receive artefacts or historical evidence for any exhibitions of that kind or any museum of that kind. I haven't seen the proposal by the Welsh Conservatives, but I would welcome a meeting to discuss this if you so wish.

Thank you very much for that offer. I can recommend the manifesto of the Welsh Conservatives for a good read one night. [Interruption.] Oh, dear. Earlier this month, the Cabinet Secretary tweeted that he was,

'Delighted to announce that one of the latest UK productions to be commissioned by @NetflixUK is currently being filmed in Wales thanks to @WelshGovernment support.'

That is excellent news, I welcome that. However, with our ongoing inquiry into Welsh Government support for the media and the fact that the media investment budget is in suspension at the moment, can you confirm that we're talking financial support here? And if so, which fund or loan programme does that support come from?

Diolch yn fawr iawn am y cynnig. Gallaf argymell maniffesto'r Ceidwadwyr Cymreig fel rhywbeth da i'w ddarllen ryw gyda'r nos. [Torri ar draws.] O, diar. Yn gynharach y mis hwn, trydarodd Ysgrifennydd y Cabinet ei fod

Yn falch iawn o gyhoeddi bod un o'r cynyrchiadau diweddaraf i gael eu comisiynu yn y DU gan @NetflixUK yn cael ei ffilmio yng Nghymru ar hyn o bryd diolch i gefnogaeth @LlywodraethCym.

Mae hynny'n newyddion gwych, rwy'n croesawu hynny. Fodd bynnag, gyda'n hymchwiliad parhaus i gefnogaeth Llywodraeth Cymru i'r cyfryngau a'r ffaith bod y gyllideb fuddsoddi yn y cyfryngau wedi'i hatal dros dro, a allwch gadarnhau mai cefnogaeth ariannol sydd dan sylw yma? Ac os felly, o ba gronfa neu raglen fenthyca y daw'r cymorth hwnnw?

Rydym ni ar hyn o bryd yn edrych ar ein rhaglen fuddsoddi. Rydym ni yn edrych yn arbennig ar sut y gellir cyfuno datblygiad Cymru Greadigol, sy'n ymrwymiad ar gyfer y Llywodraeth gan Lafur Cymru. A'r drafodaeth rydw i wedi'i chael hyd yn hyn ydy y byddem ni'n rhagweld, pan fyddwn ni'n sefydlu Cymru Greadigol fel corff—a byddaf i'n dweud mwy am hyn, o bosibl, yn y pwyllgor yn fuan, oherwydd rydw i'n bwriadu rhoi tystiolaeth ar y mater yma—yna y byddwn ni'n cyfuno'r cronfeydd ar gyfer buddsoddi gyda gwaith Cymru Greadigol, fel y bydd y paneli presennol sydd yn penderfynu ar gefnogaeth ar gyfer y cyfryngau ac ar gyfer ffilmiau yn gallu cael dod yn rhan o'r corff hwnnw. Dyna rydw i'n meddwl fyddai'r ffordd resymol o symud ymlaen, ond nid oes penderfyniad wedi'i wneud ar hynny eto.

We are currently looking at our investment programme. We are looking particularly at how we can merge the development of Creative Wales, which is a Government commitment—a commitment made by Welsh Labour. The discussions that I've had to date are that we would anticipate that, when we do establish Creative Wales as an organisation—and I will say more about this at committee, because I do intend to give evidence on this issue—then we will bring together the investment funds with the work of Creative Wales, so the current panels that decide on support for the media and film could become part of that organisation. I think that would be the rational way to move ahead, but no decision on that has been made as of yet.

Llefarydd UKIP, David Rowlands.

UKIP spokesperson, David Rowlands.

Diolch, Llywydd. Does the Cabinet Secretary think that the failure to reduce the number of local authorities in Wales will make it more difficult to implement your economic strategy, as outlined in your document 'Prosperity for All'?

Diolch, Lywydd. A yw Ysgrifennydd y Cabinet o'r farn y bydd methu lleihau nifer yr awdurdodau lleol yng Nghymru yn ei gwneud yn anos gweithredu eich strategaeth economaidd, fel yr amlinellwyd yn eich dogfen 'Ffyniant i Bawb'?

Not necessarily, because the economic action plan places a particular focus on regional working and now that we have the chief regional officers in place and we have strong regional working through the development of growth and city deals, I'm confident that we'll be able to further strengthen regional economies with their own distinct identities in years to come. 

Nid o reidrwydd, oherwydd mae'r cynllun gweithredu economaidd yn rhoi pwyslais penodol ar weithio'n rhanbarthol, a chan fod y prif swyddogion rhanbarthol ar waith gennym bellach a bod gweithio rhanbarthol cryf yn digwydd drwy ddatblygiad y bargeinion twf a'r bargeinion dinesig, rwy'n hyderus y bydd modd inni gryfhau'r economïau rhanbarthol ymhellach gyda'u hunaniaeth unigryw eu hunain yn y blynyddoedd i ddod.

I thank the Cabinet Secretary for his answer, but does he not think that the multilayered approach to economic delivery has the very real potential of becoming a bureaucratic nightmare, and that the plethora of local government exacerbates this potential? 

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb, ond onid yw'n credu bod posibilrwydd go iawn y gallai'r ymagwedd amlhaenog hon tuag at gyflawniad economaidd droi'n hunllef fiwrocrataidd, a bod y gormodedd o lywodraeth leol yn gwaethygu'r posibilrwydd hwn?

I would say that we need to resolve certain pressing issues concerning local authority activities, including planning, for example. It's also essential that we have a simplified and more transparent process to support businesses—that's why Welsh Government is consolidating a number of funds into the economy futures fund. But, in the months to come, as we further implement the economic action plan, with a particular focus on the regional part of the plan, I'm keen to look at where we can consolidate as much as possible the activities that local government does in tandem and collaboration with Welsh Government, in order to further drive down the amount of bureaucracy and administration that many businesses complain of, and to make sure that we utilise our collective resources to best effect.

Buaswn yn dweud bod angen inni ddatrys rhai materion pwysig sy'n ymwneud â gweithgarwch awdurdodau lleol, gan gynnwys cynllunio, er enghraifft. Mae hefyd yn hanfodol fod gennym broses symlach a mwy tryloyw ar gyfer cefnogi busnesau—dyna pam fod Llywodraeth Cymru yn cydgrynhoi nifer o gronfeydd ar ffurf cronfa dyfodol yr economi. Ond yn y misoedd i ddod, wrth i ni roi'r cynllun gweithredu economaidd ar waith ymhellach, gyda ffocws penodol ar ran ranbarthol y cynllun, rwy'n awyddus i archwilio lle y gallwn gydgrynhoi cymaint â phosibl ar y gweithgarwch y mae llywodraeth leol yn ei gyflawni ar y cyd ac mewn cydweithrediad â Llywodraeth Cymru, er mwyn gwneud rhagor i leihau'r fiwrocratiaeth a'r weinyddiaeth y mae llawer o fusnesau yn cwyno amdanynt, ac i sicrhau ein bod yn gwneud y gorau o'n hadnoddau cyfunol.

Again, I thank the Cabinet Secretary for his answer, but if we look at the organisations now charged with delivering the strong regional-based economy—city deals, Valleys initiative, the remaining enterprise zones, the North Wales Economic Ambition Board and, of course, local authorities—surely, there is considerable blurring of demarcation between all these bodies. Is the Cabinet Secretary confident that they will be able to operate in a co-operative and cost-effective manner and do you have the evidence that this co-operation is in fact being implemented?

Unwaith eto, diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb, ond os edrychwn ar y sefydliadau sy'n gyfrifol bellach am ddarparu economi gref ar sail ranbarthol—y bargeinion dinesig, menter y Cymoedd, yr ardaloedd menter sy'n weddill, Bwrdd Uchelgais Economaidd Gogledd Cymru, ac wrth gwrs, yr awdurdodau lleol—yn sicr, mae'r ffiniau rhwng yr holl gyrff hyn yn aneglur. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn ffyddiog y gallant weithredu mewn modd cydweithredol a chosteffeithiol, ac a oes gennych dystiolaeth fod y cydweithrediad hwn yn digwydd mewn gwirionedd?

13:55

I think in terms of the regional plans that are being put together, those plans will need to lead to a framework for regional working that drives out the sometimes burdensome complexities with too many organisations and bodies doing essentially what the other body is doing, but in a different way or with a different branding exercise. What businesses tell us they want is one point of contact for all support from Government or local government, and that in terms of economic development we focus on those factors that can drive up productivity, we focus on making sure we've got people equipped with the right skills to fill vacancies, and that we go on investing in the right infrastructure. These are all components of the economic action plan and I'm confident that in maintaining the course that we have now set economic development on in Wales, we will lead to greater levels of prosperity—not just wealth, but greater levels of well-being as well.

O ran y cynlluniau rhanbarthol sy'n cael eu llunio, credaf y bydd angen i'r cynlluniau hynny arwain at fframwaith ar gyfer gweithio'n rhanbarthol sy'n cael gwared ar y cymhlethdodau a all fod yn feichus, gyda gormod o sefydliadau a chyrff yn gwneud yr un peth â'r corff arall yn y bôn, ond mewn ffordd wahanol neu gydag ymarfer brandio gwahanol. Dywed busnesau wrthym fod arnynt eisiau un pwynt cyswllt ar gyfer yr holl gymorth gan y Llywodraeth neu lywodraeth leol, ac o ran datblygu economaidd, ein bod yn canolbwyntio ar y ffactorau a all hybu cynhyrchiant, ein bod yn canolbwyntio ar sicrhau bod gan bobl y sgiliau cywir i lenwi swyddi gwag, a'n bod yn parhau i fuddsoddi yn y seilwaith cywir. Mae pob un o'r rhain yn elfennau o'r cynllun gweithredu economaidd ac rwy'n hyderus y byddwn, drwy gadw at y trywydd rydym wedi'i sefydlu bellach ar gyfer datblygu economaidd yng Nghymru, yn arwain at well lefelau o ffyniant—nid yn unig o ran cyfoeth, ond lefelau gwell o les hefyd.

Gweithredu'r Isafswm Cyflog
Application of the Minimum Wage

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am weithredu'r isafswm cyflog yng Nghymru? OAQ52459

3. Will the Cabinet Secretary make a statement on the application of the minimum wage in Wales? OAQ52459

The minimum wage is set by the UK Government and applies to all employers in Wales. We strongly support measures that increase household income and actively encourage businesses to consider paying the living wage as defined by the Living Wage Foundation.

Mae'r isafswm cyflog yn cael ei bennu gan Lywodraeth y DU ac mae'n berthnasol i bob cyflogwr yng Nghymru. Rydym yn cefnogi mesurau sy'n cynyddu incwm y cartref ac yn mynd ati'n weithredol i annog busnesau i ystyried talu'r cyflog byw fel y'i diffinnir gan y Living Wage Foundation.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. It's perhaps timely to welcome the appointment of Linda Dickens as the chair of the Welsh Government's fair work commission, because when it comes to the issue of the minimum wage and workers' rights generally, we can see that the ball game is beginning to change at UK Government level, where the hard line Brexiteers are now beginning to talk about the opportunities of deregulation—that is, removing workers' rights, standards and terms and conditions. So, the steps being taken by Welsh Government at this stage, I think, are very welcome.

My colleague Jo Stevens, the MP for Cardiff Central, raised last year the fact that there had been no prosecutions in Wales in 2016 for minimum wage breaches. I've just seen the announcement in respect of the 10 prosecutions that have taken place subsequently. Cabinet Secretary, it seems very clear that there is no will within the UK Government and no resource or commitment to dealing with the impact of the gig economy and the lack of worker rights. All of us as Assembly Members will know of companies and issues that arise where there are breaches of health and safety, terms and conditions, and where the minimum wage is clearly not being paid or is being abused through complex payment systems.

Do you not agree with me that, firstly, the fair work commission in Wales, establishing that as the ethos of employment within Wales is something that is very much desired? Secondly, isn't it about time that the issue of the minimum wage or certainly its enforcement should be devolved to a Government that's prepared to stand up for it?

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Efallai ei bod yn adeg addas i groesawu penodiad Linda Dickens yn gadeirydd comisiwn gwaith teg Llywodraeth Cymru, oherwydd mewn perthynas â mater yr isafswm cyflog a hawliau gweithwyr yn gyffredinol, gallwn weld bod y gêm yn dechrau newid ar lefel Llywodraeth y DU, lle mae Brexiteers digyfaddawd yn dechrau sôn bellach am gyfleoedd yn sgil dadreoleiddio—hynny yw, cael gwared ar hawliau, safonau a thelerau ac amodau gweithwyr. Felly, credaf y dylid croesawu'r camau a gymerir gan Lywodraeth Cymru ar y cam hwn.

Y llynedd, nododd fy nghyd-Aelod, Jo Stevens, yr AS dros Ganol Caerdydd, y ffaith na fu unrhyw erlyniadau yng Nghymru yn 2016 am dorri rheolau'r isafswm cyflog. Rwyf newydd weld y cyhoeddiad ynglŷn â'r 10 erlyniad a fu ers hynny. Ysgrifennydd y Cabinet, ymddengys yn glir iawn nad oes unrhyw ewyllys yn Llywodraeth y DU nac unrhyw adnoddau neu ymrwymiad i fynd i'r afael ag effaith yr economi gig a diffyg hawliau gweithwyr. Gŵyr pob un ohonom, fel Aelodau'r Cynulliad, am gwmnïau a materion sy'n codi lle y ceir achosion o dorri rheolau iechyd a diogelwch, telerau ac amodau, a lle mae'n amlwg nad yw'r isafswm cyflog yn cael ei dalu neu ei fod yn cael ei gamddefnyddio drwy systemau talu cymhleth.

Onid ydych yn cytuno â mi, yn gyntaf, fod sefydlu'r comisiwn gwaith teg yng Nghymru fel ethos cyflogaeth yng Nghymru yn rhywbeth y mae ei angen yn daer? Yn ail, onid yw'n hen bryd datganoli mater isafswm cyflog, neu'n sicr y broses o'i orfodi, i Lywodraeth sy'n barod i'w amddiffyn?

The Member makes many, many important points and I'd suggest that anybody who talks with great enthusiasm about the opportunities of deregulation should first just take a quick look at what's happened with bus services and then assess whether opportunities of deregulation are something that are always attractive and beneficial to the wider population.

Can I thank the Member for welcoming the appointment of the chair of the fair work commission and say that, whilst enforcement of the statutory living wage is pitifully under-resourced and the minimum wage is pitifully under-resourced in the UK, this is something that our fair work board has recognised? So, as we transition from a fair work board to the fair work commission, it's been decided that enforcement and how we can make sure this happens in Wales will be an early part of the commission's consideration. The commission should be reporting back with early recommendations in the spring of next year and I would hope, given that it is going to be a priority area of concern, that enforcement of this important process will be part of the report, with recommendations next spring.

Mae'r Aelod yn gwneud sawl pwynt pwysig a buaswn yn awgrymu y dylai unrhyw un sy'n siarad yn frwdfrydig ynghylch cyfleoedd dadreoleiddio roi ychydig o ystyriaeth yn gyntaf i'r hyn sydd wedi digwydd gyda gwasanaethau bws, ac asesu a yw cyfleoedd dadreoleiddio yn rhywbeth sydd bob amser yn ddeniadol ac yn fuddiol i'r boblogaeth ehangach.

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am groesawu penodiad cadeirydd y comisiwn gwaith teg a dweud, er bod y gwaith o orfodi'r cyflog byw statudol yn druenus o brin o adnoddau a bod yr isafswm cyflog yn druenus o brin o adnoddau yn y DU, fod hyn yn rhywbeth y mae ein bwrdd gwaith teg wedi'i gydnabod? Felly, wrth i ni newid o fwrdd gwaith teg i'r comisiwn gwaith teg, penderfynwyd y bydd gorfodi a sut y gallwn sicrhau bod hyn yn digwydd yng Nghymru yn rhan gynnar o ystyriaethau'r comisiwn. Dylai'r comisiwn fod yn adrodd yn ôl gydag argymhellion cynnar yn ystod gwanwyn y flwyddyn nesaf a buaswn yn gobeithio, o gofio'i fod am fod yn faes blaenoriaeth, y bydd gorfodi'r broses bwysig hon yn rhan o'r adroddiad, gydag argymhellion yn ystod y gwanwyn nesaf.

Cabinet Secretary, you'll know the Low Pay Commission is visiting Anglesey today and tomorrow to get the views of people affected by the minimum wage. Do you agree with me it's essential that all people are involved, from businesses, workers and trade unions—indeed, anyone with an interest in this important public policy area—to ensure that they deliver evidence so that next year's minimum wage is set at an appropriate level?

Ysgrifennydd y Cabinet, fe fyddwch yn gwybod bod y Comisiwn Cyflogau Isel yn ymweld ag Ynys Môn heddiw ac yfory i wrando ar farn pobl yr effeithiwyd arnynt gan yr isafswm cyflog. A ydych yn cytuno â mi ei bod yn hanfodol cynnwys pawb, o fusnesau, gweithwyr ac undebau llafur—yn wir, unrhyw un â buddiant yn y maes polisi cyhoeddus pwysig hwn—i sicrhau eu bod yn darparu tystiolaeth fel y gellir gosod isafswm cyflog y flwyddyn nesaf ar lefel briodol?

I'd agree that participation is crucial. The vast majority of businesses are incredibly responsible businesses and it's just a small minority that can be ruthless and exploit workers. In terms of ensuring that we get the best rates that can be paid, of course there are many concerns that need to be factored into it. They can't be factored into the setting of the wage rate unless participation by employers takes place, and for that reason I would certainly agree with the Member that participation is required.

Buaswn yn cytuno bod cyfranogiad yn hanfodol. Mae'r mwyafrif helaeth o fusnesau yn fusnesau hynod gyfrifol a lleiafrif bach yn unig sy'n gallu bod yn ddiegwyddor a chamfanteisio ar weithwyr. O ran gwneud yn siŵr ein bod yn sicrhau'r cyfraddau gorau y gellir eu talu wrth gwrs, mae angen ystyried llawer o elfennau. Ni ellir eu hystyried yn y broses o osod cyfraddau cyflog oni bai bod cyflogwyr yn cymryd rhan ynddi, ac am y rheswm hwnnw, buaswn yn sicr yn cytuno gyda'r Aelod bod angen cyfranogiad.

14:00

Michelle Brown. Michelle Brown? 

Michelle Brown. Michelle Brown?

Trafnidiaeth Cymru
Transport for Wales

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am wasanaethau ategol ar gyfer Trafnidiaeth Cymru? OAQ52460

4. Will the Cabinet Secretary make a statement on ancillary services for Transport for Wales? OAQ52460

Yes. Presently, Transport for Wales’s remit covers the implementation of the next rail service and the south Wales metro. TfW are establishing a plan to review the scope of services at key milestones throughout the contract. Where elements satisfy economic and deliverability tests, they will be delivered by Transport for Wales.

Gwnaf. Ar hyn o bryd, mae cylch gwaith Trafnidiaeth Cymru yn cynnwys y gwaith o roi'r gwasanaeth rheilffyrdd nesaf a metro de Cymru ar waith. Mae Trafnidiaeth Cymru yn sefydlu cynllun i adolygu cwmpas y gwasanaethau ar gerrig milltir allweddol drwy gydol y contract. Lle bydd elfennau'n bodloni profion economaidd a phrofion cyflawnadwyedd, cânt eu rhoi ar waith gan Trafnidiaeth Cymru.

I listened with interest to the Cabinet Secretary's answer to Dawn Bowden with regard to the depot at Rhymney, and I have to say what he's offered is not enough. I think more can be done for that economically deserving area, with particular regard—. He's mentioned stabling and light maintenance. I'd like to ask him how many jobs will that create, and what further can be done in the Rhymney area. 

Gwrandewais â diddordeb ar ateb Ysgrifennydd y Cabinet i Dawn Bowden mewn perthynas â'r depo yn Rhymni, a rhaid imi ddweud nad yw'r hyn a gynigiwyd ganddo yn ddigon. Credaf y gellir gwneud mwy dros yr ardal economaidd haeddiannol honno, yn enwedig—. Soniodd am fannau cadw trenau a mân waith cynnal a chadw. Hoffwn ofyn iddo faint o swyddi y bydd hynny'n eu creu, a beth arall y gellir ei wneud yn ardal Rhymni.

First of all, I'd say that the provision of four trains per hour is hugely, hugely beneficial to the community, and I'd also say that, whilst I know you've been a champion of establishing a depot there, the Taffs Well option was more deliverable. The alternative would have cost in the order of an additional £144 million. But we're keen to ensure that the metro is used to redevelop communities, particularly where transport hubs and where stations are going to be upgraded, and it's worth remembering that all of the stations are going to be upgraded as a consequence of the agreement we've reached with KeolisAmey. It's a startling fact that, in the last 15 years, approximately £600,000 has been spent on stations, whereas, in the next 15 years, we'll see something in the order of £194 million spent on stations. We've also had agreement that many of those stations will be utilised to support business development and business growth, particularly those stations where there is existing space and office availability, but where it's not fully utilised.

I can't give exact details in terms of the number of jobs that will be created as a consequence of the light maintenance that will be taking place, but I can give the Member assurance that we will look at exploiting every opportunity of the incredible sums of money that we are spending in the Valley to ensure that the Rhymney area gets as many new jobs attracted to the community as possible.   

Yn gyntaf oll, buaswn yn dweud bod darparu pedwar trên yr awr yn hynod o fuddiol i'r gymuned, a buaswn hefyd yn dweud, er y gwn eich bod o blaid sefydlu depo yno, fod opsiwn Ffynnon Taf yn fwy cyflawnadwy. Byddai'r dewis arall wedi costio oddeutu £144 miliwn yn ychwanegol. Ond rydym yn awyddus i sicrhau y defnyddir y metro i ailddatblygu cymunedau, yn enwedig lle bydd canolfannau trafnidiaeth a gorsafoedd yn cael eu huwchraddio, ac mae'n werth cofio y bydd pob un o'r gorsafoedd yn cael eu huwchraddio o ganlyniad i gytundeb rhyngom a KeolisAmey. Mae'n ffaith syfrdanol, dros y 15 mlynedd diwethaf, fod oddeutu £600,000 wedi'i wario ar orsafoedd, ac yn y 15 mlynedd nesaf, bydd oddeutu £194 miliwn yn cael ei wario ar orsafoedd. Rydym hefyd wedi cael cytundeb y bydd llawer o'r gorsafoedd hynny'n cael eu defnyddio i gefnogi datblygiad busnes a thwf busnes, yn enwedig y gorsafoedd gyda lle a swyddfeydd ar gael eisoes, ond lle nad ydynt wedi cael eu defnyddio i'r eithaf.

Ni allaf roi'r union fanylion o ran nifer y swyddi a gaiff eu creu o ganlyniad i'r mân waith cynnal a chadw a fydd yn mynd rhagddo, ond gallaf roi sicrwydd i'r Aelod y byddwn yn ceisio manteisio ar bob cyfle a ddaw yn sgil y symiau aruthrol o arian rydym yn eu gwario yn y Cwm i sicrhau bod ardal Rhymni yn denu cynifer o swyddi newydd â phosibl i'r gymuned.

Cabinet Secretary, Transport for Wales is at present seeking specialist civil contractors for the framework of rail works, which include ancillary works to stations, interchanges, car parks, roads and paths and other general construction work associated with rail enhancement. However, in 2014, your predecessor announced that Newport was to get £4 million for a new footbridge crossing the railway station, improvement to the new bus station and for bus stops in the city. I'm advised that this funding was never received and the work was not even undertaken. Could the Cabinet Secretary confirm this and advise the reason why these improvements did not proceed, in spite of being announced publicly in Wales? Thank you. 

Ysgrifennydd y Cabinet, ar hyn o bryd, mae Trafnidiaeth Cymru yn chwilio am gontractwyr sifil arbenigol ar gyfer fframwaith y gwaith ar y rheilffyrdd, sy'n cynnwys gwaith ategol ar orsafoedd, cyfnewidfeydd, meysydd parcio, ffyrdd a llwybrau a gwaith adeiladu cyffredinol arall sy'n gysylltiedig â gwella'r rheilffyrdd. Fodd bynnag, yn 2014, cyhoeddodd eich rhagflaenydd y byddai Casnewydd yn cael £4 miliwn ar gyfer pont droed newydd i groesi'r orsaf drenau, gwelliannau i'r orsaf fysiau newydd ac ar gyfer safleoedd bws yn y ddinas. Rwy'n deall na ddarparwyd y cyllid hwn ac na chafodd y gwaith ei wneud hyd yn oed. A all Ysgrifennydd y Cabinet gadarnhau hyn a rhoi gwybod inni pam na fwriwyd ymlaen â'r gwelliannau hyn, er iddynt gael eu cyhoeddi yng Nghymru? Diolch.

Thank you. Can I assure the Member that I'll look into this? It may require consultation with Network Rail. I'll need to look at the detail of the investment that was announced, and check against that what actually has been delivered. If there is a case of promises not being met, I'll then need to assess why it was that investment was not channelled into the station as the Member outlines. 

Diolch. A gaf fi sicrhau'r Aelod y byddaf yn edrych ar hyn? Efallai y bydd angen ymgynghori â Network Rail. Bydd angen imi edrych yn fanwl ar y buddsoddiad a gyhoeddwyd, a gwirio yn erbyn hynny yr hyn a gyflawnwyd mewn gwirionedd. Os ceir achos o dorri addewidion, bydd angen imi asesu wedyn pam na wnaed y buddsoddiad hwnnw yn yr orsaf fel y mae'r Aelod yn ei amlinellu.

Effaith Economaidd Cysylltedd Digidol
The Economic Impact of Digital Connectivity

5. Pa drafodaethau y mae Ysgrifennydd Cabinet wedi'u cael gydag Arweinydd y Tŷ ynghylch effaith economaidd cysylltedd digidol? OAQ52457

5. What discussions has the Cabinet Secretary had with the Leader of the House regarding the economic impact of digital connectivity? OAQ52457

I regularly discuss the importance of digital connectivity throughout Wales with the leader of the house, and we share the same view of its enormous importance to economic growth and sustainability throughout the country.

Rwy'n trafod pwysigrwydd cysylltedd digidol ledled Cymru yn rheolaidd gydag arweinydd y tŷ, ac rydym o'r un farn ynglŷn â'i bwysigrwydd enfawr i gynaliadwyedd a thwf economaidd ledled y wlad.

Thank you, Cabinet Secretary, for that reply and I'm particularly pleased that you are working with the leader of the house on this issue and opportunity, in fact, because, in addition to the community and household benefits of broadband and full fibre and digital connectivity, there are clear economic benefits as well. Statistics clearly show that the country will receive £20 for every £1 investment in broadband, and this is a great return on infrastructure investment. Would the Cabinet Secretary agree with me that we need to do all we can to invest in digital full fibre connectivity, and support the idea of a gigabit hub in and around the Flintshire/Wrexham area like I've previously suggested to the leader of the house?  

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet, ac rwy'n arbennig o falch eich bod yn gweithio gydag arweinydd y tŷ ar y mater a'r cyfle hwn, mewn gwirionedd, oherwydd, yn ogystal â manteision ffeibr llawn a band eang a chysylltedd digidol i'r gymuned ac i'r cartref, ceir manteision economaidd clir hefyd. Dengys ystadegau'n glir y bydd y wlad yn cael £20 am bob £1 a fuddsoddir mewn band eang, ac mae hwn yn elw gwych ar fuddsoddiad mewn seilwaith. A fyddai Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â mi fod angen inni wneud popeth a allwn i fuddsoddi mewn cysylltedd digidol ffeibr llawn, ac yn cefnogi'r syniad o sefydlu canolfan gigabit yn ac o gwmpas ardal y Fflint a Wrecsam, fel rwyf eisoes wedi'i awgrymu wrth arweinydd y tŷ?

Well, I'm delighted that in the summer the next phase of Superfast Cymru will be announced by the leader of the house. The Member is absolutely right to identify the economic benefits of digital connectivity. Indeed, the strong performance of the digital sector has helped to create or safeguard around about 11,000 high-value jobs in the last eight years as a consequence of Welsh Government support, and the sector's performance in the last year is particularly startling, for almost 30 per cent of foreign direct investment projects recorded for Wales came through the digital sector. So, it's a major, major contributor to the wealth of the nation. With regard particularly to north Wales, well, I'm very pleased to say that the six local authorities across north Wales are collaborating to develop a strategy to enhance digital connectivity right across the region. I know that the leaders of the growth deal bid will be very keen to explore every opportunity to exploit the latest digital technology and infrastructure.

Wel, rwyf wrth fy modd y bydd cam nesaf Cyflymu Cymru yn cael ei gyhoeddi gan arweinydd y tŷ yn yr haf. Mae'r Aelod yn llygad ei le wrth nodi manteision economaidd cysylltedd digidol. Yn wir, mae perfformiad cryf y sector digidol wedi helpu i greu neu ddiogelu oddeutu 11,000 o swyddi uchel eu gwerth yn yr wyth mlynedd diwethaf o ganlyniad i gefnogaeth Llywodraeth Cymru, ac mae perfformiad y sector yn y flwyddyn ddiwethaf yn arbennig o syfrdanol, gan fod bron i 30 y cant o brosiectau buddsoddi uniongyrchol o dramor a gofnodwyd yng Nghymru wedi dod drwy'r sector digidol. Felly, mae'n gyfrannwr pwysig iawn i gyfoeth y genedl. O ran gogledd Cymru yn benodol, wel, rwy'n falch iawn o ddweud bod y chwe awdurdod lleol yng ngogledd Cymru yn cydweithio i ddatblygu strategaeth i wella cysylltedd digidol ar draws y rhanbarth. Gwn y bydd arweinwyr cais y fargen twf yn awyddus iawn i archwilio pob cyfle i fanteisio ar y seilwaith a'r dechnoleg ddigidol ddiweddaraf.

14:05

When you announced your digital innovation review, Cabinet Secretary, you said that you wanted to develop the potential of our regions so that they would support better jobs closer to home, and this is something that I would agree with you on. You've also been very supportive, like me, of a mid Wales growth deal. Now, in order to ensure that mid Wales is plugged into the wider midlands economy, improvements in high-speed broadband and mobile connectivity should be part of any mid Wales growth deal. I wonder: would you agree with me on that view?

Can I ask what steps are you taking in association with your colleague the leader of the house to ensure that the digital divide between mid Wales and other parts of Wales does not widen further, which is, sadly, the case at the moment?

Pan gyhoeddoch chi eich adolygiad arloesi digidol, Ysgrifennydd y Cabinet, fe ddywedoch eich bod yn awyddus i ddatblygu potensial ein rhanbarthau er mwyn iddynt gynnal gwell swyddi yn nes at adref, ac mae hyn yn rhywbeth y byddwn yn cytuno â chi yn ei gylch. Rydych hefyd wedi bod yn gefnogol iawn, fel finnau, i fargen twf ar gyfer canolbarth Cymru. Nawr, er mwyn sicrhau bod canolbarth Cymru yn cysylltu ag economi ehangach canolbarth Lloegr, dylai gwelliannau o ran cysylltedd band eang cyflym iawn a signal ffonau symudol fod yn rhan o unrhyw fargen twf ar gyfer canolbarth Cymru. Tybed a fyddech yn cytuno â mi ar hynny?

A gaf fi ofyn pa gamau rydych yn eu cymryd ar y cyd â'ch cyd-Aelod, arweinydd y tŷ, i sicrhau nad yw'r gagendor digidol rhwng canolbarth Cymru a rhannau eraill o Gymru yn ehangu ymhellach, gan fod hynny, yn anffodus, yn digwydd ar hyn o bryd?

Well, I'm confident that, with the next phase of Superfast Cymru, we'll see that gap narrowed. The intention of the second phase, the next phase of the project, is to ensure that those harder-to-reach properties are connected, therefore leading to a narrowing of that gap that the Member has identified.

And I would support the Member's call for the growth deal in mid Wales to dovetail with interventions and deals across the border. It's absolutely essential that a good degree of collaboration and co-operation takes place on a cross-border basis. I'm certainly encouraging that. I know that Lord Bourne as well has stated that this should take place, and I'm pleased to be able to tell the Member today that it's my intention to meet with him, subject to his diary availability, on 24 July to meet with a number of businesses in mid Wales to discuss how it is that we can promote economic development in places like Newtown and Welshpool, utilising not just the built infrastructure such as roads and rail networks but also digital infrastructure.

Wel, rwy'n hyderus, gyda cham nesaf rhaglen Cyflymu Cymru, y byddwn yn gweld y bwlch hwnnw'n lleihau. Bwriad yr ail gam, cam nesaf y prosiect, yw sicrhau bod yr eiddo anodd eu cyrraedd yn cael eu cysylltu, gan arwain felly at leihau'r bwlch a nodwyd gan yr Aelod.

A buaswn yn cefnogi galwad yr Aelod i sicrhau bod y fargen twf yng nghanolbarth Cymru yn cydweddu ag ymyriadau a bargeinion dros y ffin. Mae'n gwbl hanfodol fod lefel dda o gydweithredu a chydweithio'n digwydd ar sail drawsffiniol. Rwy'n sicr yn annog hynny. Gwn fod yr Arglwydd Bourne hefyd wedi dweud y dylai hyn ddigwydd, ac rwy'n falch o allu dweud wrth yr Aelod heddiw fy mod yn bwriadu cyfarfod ag ef, os yw ei ddyddiadur yn caniatáu, ar 24 Gorffennaf i gyfarfod â nifer o fusnesau yn nghanolbarth Cymru i drafod sut y gallwn hyrwyddo datblygiad economaidd mewn lleoedd fel y Drenewydd a'r Trallwng, gan ddefnyddio nid yn unig y seilwaith adeiledig megis ffyrdd a rhwydweithiau rheilffyrdd, ond y seilwaith digidol hefyd.

Cabinet Secretary, the Swansea Bay city deal is built around and dependent upon digital connectivity. In the initial business case for the city deal, a new terabit capacity transatlantic cable between New York and Oxwich Bay was proposed but never made it into the final deal. The new link would have put Swansea Bay region at the heart of a digital superhighway, not just delivering higher speeds and greater capacity but also, more importantly, lower latency. So, Cabinet Secretary, what happened to the new transatlantic cable?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae bargen ddinesig Bae Abertawe yn seiliedig ac yn dibynnu ar gysylltedd digidol. Yn yr achos busnes cychwynnol ar gyfer y fargen ddinesig, cynigiwyd gosod cebl trawsatlantig newydd â chapasiti terabit rhwng Efrog Newydd a Bae Oxwich, ond ni chafodd ei gynnwys yn y fargen derfynol. Byddai'r cyswllt newydd wedi rhoi rhanbarth Bae Abertawe ar draffordd ddigidol, gan ddarparu nid yn unig cyflymderau uwch a gwell capasiti, ond hefyd, yn fwy pwysig, cuddni is. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, beth a ddigwyddodd i'r cebl trawsatlantig newydd?

Well, I always thought that the vision outlined by Sir Terry Matthews was absolutely compelling, and it's a vision that has been used to shape the Swansea Bay city deal. Now, it's for local authority leaders to construct a city deal that is based upon the existing strengths but also the future opportunities of the region. I know that the Swansea Bay city region leaders are determined to make best use of the levers available to them through the deal, and I am encouraging them to continue to reflect on that vision that was outlined by Sir Terry Matthews and to make sure that the interventions and investments that are made in the region get the maximum value for the people they're designed to serve.

Wel, roeddwn bob amser o'r farn fod y weledigaeth a amlinellwyd gan Syr Terry Matthews yn gwbl ardderchog, ac mae'n weledigaeth a ddefnyddiwyd i lunio bargen ddinesig Bae Abertawe. Nawr, cyfrifoldeb arweinwyr awdurdodau lleol yw llunio bargen ddinesig sy'n seiliedig ar gryfderau presennol yn ogystal â chyfleoedd y rhanbarth yn y dyfodol. Gwn fod arweinwyr dinas-ranbarth Bae Abertawe yn benderfynol o wneud y gorau o'r dulliau sydd ar gael iddynt drwy'r fargen, ac rwy'n eu hannog i barhau i feddwl am y weledigaeth a amlinellwyd gan Syr Terry Matthews ac i sicrhau bod yr ymyriadau a'r buddsoddiadau a wneir yn y rhanbarth yn sicrhau'r gwerth mwyaf posibl i'r bobl y cawsant eu llunio i'w gwasanaethu.

Hyrwyddo Ymgysylltiad Moesegol mewn Chwaraeon
Promoting Ethical Engagement in Sports

6. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i hyrwyddo ymgysylltiad moesegol mewn chwaraeon? OAQ52449

6. What action is the Welsh Government taking to promote ethical engagement in sports? OAQ52449

Thank you very much for that question. The Member will know that Sport Wales acts on our behalf as the Government-sponsored body in the whole field of sport. To that end, it hosted an ethics and integrity conference last year, highlighting the importance of recognising the values of fair play in sport and for all sports organisations and individuals to uphold the highest forms of integrity. 

Diolch yn fawr am eich cwestiwn. Bydd yr Aelod yn gwybod bod Chwaraeon Cymru yn gweithredu ar ein rhan fel y corff a noddir gan y Llywodraeth ym maes chwaraeon. I'r perwyl hwnnw, cynhaliodd gynhadledd y llynedd ar foeseg ac uniondeb, gan dynnu sylw at bwysigrwydd cydnabod gwerthoedd chwarae teg mewn chwaraeon, a'r angen i bob sefydliad chwaraeon ac unigolyn gynnal y lefelau uchaf o uniondeb.

I'm very pleased to hear that response, Minister, but I met with Sports Chaplaincy Wales just last week. They've got 50 volunteer chaplains working with sports clubs across the country, including some of our premier clubs—Cardiff, Swansea City football club, Ospreys, the Scarlets and the Cardiff Blues among them. They do a tremendous amount of work delivering around £0.5 million-worth of volunteer hours in terms of pastoral care, promoting ethical engagement in sports in the clubs in which they work, dealing with things like drug and alcohol misuse and, indeed, helping people through individual problems. I wonder if you could tell us what engagement the Welsh Government may have had with sports chaplaincy services and whether, if there hasn't been any engagement, you might be prepared to meet with them with me in order to discuss how they can support the Government's ambition to have ethical sportspeople in Wales in the future.

Rwy'n falch iawn o glywed eich ymateb, Weinidog, ond cyfarfûm â Sports Chaplaincy Wales yr wythnos diwethaf. Mae ganddynt 50 o gaplaniaid gwirfoddol yn gweithio gyda chlybiau chwaraeon ledled y wlad—gan gynnwys rhai o'n clybiau mwyaf—Caerdydd, clwb pêl-droed Dinas Abertawe, y Gweilch, y Scarlets a Gleision Caerdydd yn eu plith. Maent yn gwneud llawer iawn o waith yn darparu gwerth oddeutu £0.5 miliwn o oriau gwirfoddol ar ffurf gofal bugeiliol, hybu ymgysylltiad moesegol mewn chwaraeon yn clybiau y maent yn gweithio ynddynt, ymdrin â phethau fel camddefnyddio cyffuriau ac alcohol, ac yn wir, helpu pobl drwy eu problemau personol. Tybed a allech ddweud wrthym pa ymgysylltiad a gafwyd rhwng Llywodraeth Cymru a gwasanaethau caplaniaeth chwaraeon, ac os na fu unrhyw ymgysylltiad, a fyddech yn barod i gyfarfod â hwy gyda mi er mwyn trafod sut y gallant gefnogi uchelgais y Llywodraeth i sicrhau bod gennym athletwyr moesegol yng Nghymru yn y dyfodol.

14:10

Yes, I would be delighted to co-operate with chaplains in this field. Some of these sports chaplains are indeed known to me and I admire their work very much. I'm thinking particularly of the chaplaincy work going on in Swansea. So, yes, I would be very happy to join in that meeting because it is important to encourage the voluntary activity of faith communities, and that includes all faith communities, clearly, and there may be room for more humanist chaplaincies as well in this area, but I won't go into that this afternoon.

Buaswn wrth fy modd yn cydweithio gyda chaplaniaid yn y maes hwn. Rwy'n ymwybodol o rai o'r caplaniaid chwaraeon hyn ac rwy'n edmygu eu gwaith yn fawr iawn. Rwy'n meddwl yn benodol am y gwaith caplaniaeth sy'n mynd rhagddo yn Abertawe. Felly, buaswn yn fwy na pharod i gymryd rhan yn y cyfarfod hwnnw gan ei bod yn bwysig annog gweithgarwch gwirfoddol cymunedau ffydd, ac mae hynny'n cynnwys yr holl gymunedau ffydd, yn amlwg, ac efallai fod lle i gael rhagor o gaplaniaethau dyneiddiol yn y maes hwn, ond nid wyf am drafod hynny y prynhawn yma.

One of the issues that I'm concerned about, which is a huge ethical issue, is the increasing conjoining of the gambling industry with sport. There's research done by Goldsmiths college in London that shows that gambling logos are on televised matches most of the time. This is deliberately trying to inject into the minds of children that gambling is a part of being a sports fan, and it seems to me that this is wholly reprehensible. Now, the Football Association in England has announced an end to all sponsorship deals with betting companies, but, unfortunately, rugby has yet to kick out gambling from the game. So, what do you think the Welsh Government can do to tackle betting sponsorship in sport, which is making it endemic in the way that big tobacco was in the past?

Un o'r materion sy'n peri pryder imi, sy'n fater moesegol enfawr, yw'r cysylltiad cynyddol rhwng y diwydiant gamblo a chwaraeon. Mae ymchwil a wnaed gan goleg Goldsmiths yn Llundain yn dangos bod logos cwmnïau gamblo i'w gweld ar gemau a ddarlledir ar y teledu y rhan fwyaf o'r amser. Mae'n ymgais fwriadol i gyflyru meddyliau plant i feddwl bod gamblo yn rhan o fod yn gefnogwr chwaraeon, ac mae hynny'n gwbl resynus yn fy marn i. Nawr, mae'r Gymdeithas Bêl-droed yn Lloegr wedi cyhoeddi y bydd yr holl gytundebau nawdd â chwmnïau betio yn dod i ben, ond yn anffodus, nid yw rygbi wedi cicio gamblo allan o'r gêm eto. Felly, beth y credwch y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i fynd i'r afael â nawdd betio mewn chwaraeon, sy'n troi'r peth yn endemig yn yr un ffordd ag yr arferai'r cwmnïau tybaco mawr ei wneud yn y gorffennol?

I accept, certainly, the points that you make, and you will remember that the First Minister did respond last week to a question from our mutual friend here, Mick Antoniw, about the cross-government group that's been established to develop a strategic approach to reducing gambling-related harm across Wales, and I think it is essential that we should look again at the recommendations from the chief medical officer's annual report, which called for co-ordinated action and identified new activity that might be required both at the Wales and the UK level. And, since I've been asked specifically about the relationship between both football and more particularly rugby with betting, I will certainly raise these issues with the governing bodies of sports where there appears to be a promotion of gambling activity alongside the sporting activity, because that is not the role of sport governing bodies. I understand that sport governing bodies benefit from income in different ways, and that is a commercial matter for them, but, where the health of the population is damaged by promoting activity related to sport, then we, the Government, should intervene.

Yn sicr, rwy'n derbyn y pwyntiau a wnewch, a byddwch yn cofio bod y Prif Weinidog wedi ymateb yr wythnos diwethaf i gwestiwn gan ein cyfaill yma, Mick Antoniw, am y grŵp trawslywodraethol a sefydlwyd i ddatblygu dull strategol o leihau niwed sy'n gysylltiedig â gamblo ledled Cymru, a chredaf ei bod yn hanfodol ein bod yn edrych eto ar argymhellion adroddiad blynyddol y Prif Swyddog Meddygol, a alwodd am weithredu cydgysylltiedig ac a nododd weithgarwch newydd a allai fod yn angenrheidiol ar lefel Cymru a lefel y DU. A chan fy mod wedi cael fy holi ynglŷn â'r berthynas rhwng pêl-droed, ac yn fwy penodol, rhwng rygbi a betio, byddaf yn sicr yn codi'r materion hyn gyda chyrff rheoli chwaraeon lle mae'n ymddangos bod gweithgarwch gamblo'n cael ei hyrwyddo ochr yn ochr â gweithgarwch chwaraeon, gan nad dyna yw rôl y cyrff rheoli chwaraeon. Rwy'n deall bod cyrff rheoli chwaraeon yn elwa o incwm mewn ffyrdd gwahanol, ac mae hwnnw'n fater masnachol iddynt hwy, ond lle mae iechyd y boblogaeth yn cael ei niweidio drwy hyrwyddo gweithgarwch sy'n gysylltiedig â chwaraeon, dylem ni, y Llywodraeth, ymyrryd.

Tyfu'r Economi
Growing the Economy

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am sut y mae polisïau Llywodraeth Cymru yn tyfu'r economi? OAQ52439

7. Will the Cabinet Secretary make a statement on how the Welsh Government's policies are growing the economy? OAQ52439

Yes. The economic action plan sets out the actions we're taking to grow the economy and improve the business environment right across Wales.

Gwnaf. Mae'r cynllun gweithredu economaidd yn nodi'r camau gweithredu rydym yn eu cymryd i dyfu'r economi a gwella'r amgylchedd busnes ledled Cymru.

Thank you very much for that answer, Minister. The performance of the enterprise zones in creating jobs and boosting the economy and regeneration in Wales has been mixed. So much so, that the Assembly's economic committee said that the lack of available evidence has made it challenging to fully analyse their contribution to the Welsh economy.

Will the Cabinet Secretary commit to setting clear and realistic targets for enterprise zones, along with annual reports containing detailed data on their performance, in the interests of transparency so that their contribution to the Welsh economy can be properly scrutinised and monitored?

Diolch yn fawr iawn am eich ateb, Weinidog. Cymysg oedd perfformiad yr ardaloedd menter o ran creu swyddi a rhoi hwb i'r economi ac adfywio yng Nghymru. Cymaint felly fel bod pwyllgor economaidd y Cynulliad wedi dweud bod y diffyg tystiolaeth wedi'i gwneud yn anodd cynnal dadansoddiad llawn o'u cyfraniad i economi Cymru.

A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ymrwymo i osod targedau clir a realistig ar gyfer yr ardaloedd menter, ynghyd ag adroddiadau blynyddol sy'n cynnwys data manwl ar eu perfformiad, er budd tryloywder, fel y gellir monitro a chraffu'n briodol ar eu cyfraniad i economi Cymru?

Can I thank the Member for his question and say that, yes, there is a varying degree of success across the enterprise zones in Wales? That's in no small part due to the fact that each of the enterprise zones are at varying stages of development. Some are far more advanced and some have a higher intensity of business activity already established in them, which then can act as a magnet to draw in fresh investment. There is reform of the advisory network taking place and the architecture that advises us, including on enterprise zone activity, is being reformed; we've consolidated it. In the future, the activity that takes place within enterprise zones will have to comply also with the economic contract and the principles that are contained within the economic action plan. But I think it is important that we provide data in the most transparent way possible. I take on board the recommendations that the committee presented, and it's my hope in the future that we will be able to demonstrate a commitment to transparency in the delivery of data, and in the establishment of any targets for particular enterprise zones. However, I would also urge the Member to examine, in a broader way, the infrastructure that is being invested in enterprise zones to enable the sort of growth that established enterprise zones have enjoyed in recent years take place at speed.

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn a dweud bod yr ardaloedd menter yng Nghymru wedi cael graddau amrywiol o lwyddiant? Mae hynny i raddau helaeth oherwydd bod pob un o'r ardaloedd menter ar gamau amrywiol o'u datblygiad. Mae rhai'n llawer mwy datblygedig, ac mae gan rai fwy o weithgarwch busnes wedi'i sefydlu ynddynt eisoes, a gall hynny weithredu fel magned i ddenu buddsoddiad newydd. Mae'r rhwydwaith cynghori wrthi'n cael ei ddiwygio ac mae'r bensaernïaeth sy'n ein cynghori, gan gynnwys ar weithgaredd yr ardaloedd menter, yn cael ei diwygio; rydym wedi'i chydgrynhoi. Yn y dyfodol, bydd yn rhaid i'r gweithgarwch sy'n digwydd yn yr ardaloedd menter gydymffurfio hefyd â'r contract economaidd a'r egwyddorion sy'n rhan o'r cynllun gweithredu economaidd. Ond credaf ei bod yn bwysig ein bod yn darparu data yn y modd mwyaf tryloyw posibl. Rwy'n derbyn yr argymhellion a gyflwynwyd gan y pwyllgor, a gobeithiaf, yn y dyfodol, y gallwn ddangos ymrwymiad i dryloywder wrth ddarparu data, ac wrth osod unrhyw dargedau ar gyfer ardaloedd menter penodol. Fodd bynnag, hoffwn annog yr Aelod hefyd i ystyried, mewn ffordd ehangach, y seilwaith sy'n cael ei fuddsoddi yn yr ardaloedd menter i alluogi i'r math o dwf y mae'r ardaloedd menter sefydledig wedi'i fwynhau dros y blynyddoedd diwethaf ddigwydd yn gyflym.

14:15

Central to future economic growth, of course, will be our trading relations with the rest of the world. As part of its preparations to separate from the European Union, the UK Government has established 14 trade working groups that involve 21 third countries to lay groundwork for future independent trade deals upon leaving the European customs union. The Cabinet Secretary wrote to the external affairs committee in May, stating that the Welsh Government are not being invited to participate, or not been consulted on the work of such working groups, but the same committee has received correspondence from the Department for International Trade since then, saying that a forward work programme has been established with the devolved administrations. I wonder if the Cabinet Secretary can confirm that that has indeed happened, and could explain to the Assembly the extent of Welsh Government involvement in those trade working groups.

Bydd ein cysylltiadau masnachu â gweddill y byd, wrth gwrs, yn ganolog i dwf economaidd yn y dyfodol. Fel rhan o'r paratoadau i ymadael â'r Undeb Ewropeaidd, mae Llywodraeth y DU wedi sefydlu 14 gweithgor masnach sy'n cynnwys 21 o drydydd gwledydd i osod sylfeini ar gyfer cytundebau masnach annibynnol yn y dyfodol ar ôl gadael undeb tollau Ewrop. Ysgrifennodd Ysgrifennydd y Cabinet at y pwyllgor materion allanol ym mis Mai i ddweud nad yw Llywodraeth Cymru yn cael eu gwahodd i gymryd rhan, neu nad ymgynghorwyd â hi ynglŷn â gwaith gweithgorau o'r fath, ond mae'r un pwyllgor wedi cael gohebiaeth gan yr Adran Masnach Ryngwladol ers hynny'n dweud bod blaenraglen waith wedi'i sefydlu gyda'r gweinyddiaethau datganoledig. Tybed a all Ysgrifennydd y Cabinet gadarnhau bod hynny wedi digwydd, a thybed a all egluro i'r Cynulliad i ba raddau y mae Llywodraeth Cymru wedi cymryd rhan yn y gweithgorau hynny.

I'm not sure whether the letter that was received concerning the forward work programme and the involvement of the devolved administrations actually identified the degree to which the devolved administrations were actually part and parcel of the process of deciding on the particular piece of work that will be taken forward. I'd happily write to Members to clarify exactly what engagement has taken place between Welsh Government and UK Government on this matter, and, indeed, what engagement has taken place between the devolved administrations as well.

Nid wyf yn siŵr a oedd y llythyr a gafwyd ynghylch y flaenraglen waith a chyfranogiad y gweinyddiaethau datganoledig yn nodi, mewn gwirionedd, i ba raddau roedd y gweinyddiaethau datganoledig yn rhan annatod o'r broses o benderfynu ar y gwaith penodol a fydd yn cael ei ddatblygu. Buaswn yn fwy na pharod i ysgrifennu at yr Aelodau i egluro'n union pa ymgysylltiad a gafwyd rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU ar y mater hwn, ac yn wir, pa ymgysylltiad a gafwyd rhwng y gweinyddiaethau datganoledig hefyd.

Seilwaith Beicio Dinas-ranbarth Bae Abertawe
Cycling Infrastructure in the Swansea Bay City Region

8. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am seilwaith beicio dinas ranbarth bae Abertawe? OAQ52444

8. Will the Cabinet Secretary make a statement on cycling infrastructure in the Swansea bay city region? OAQ52444

Active travel, as set out in the national strategy, is a cornerstone of our approach to the integrated transport solution for the Swansea area. 

Mae teithio llesol, fel y nodir yn y strategaeth genedlaethol, yn rhan annatod o'n dull o sicrhau ateb trafnidiaeth integredig ar gyfer ardal Abertawe.

Can I thank the Cabinet Secretary for that response? There are a lot of good and well-used cycle tracks in the Swansea bay city region, including a large amount that are in the constituency of Julie James, coming along from Mayals towards county hall. But often, there are gaps, and these gaps are from where people live to the main cycle track, which stops a lot of people using it. I've got people living on an estate near me that has a brilliant cycle track—route 44 or route 45—but they've got to go down a lane that is narrow, that has got a 60 mph speed limit, and consequently people don't use their bikes because they don't want to do that mile, or half a mile, journey. What plans has the Welsh Government got to fill the gaps in the network? Because until it's safe to go the whole distance, very many people won't do it at all.

A gaf fi ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ymateb? Mae llawer o lwybrau beicio da sy'n cael cryn dipyn o ddefnydd yn ninas-ranbarth bae Abertawe, gan gynnwys nifer helaeth yn etholaeth Julie James, yn dod o Mayals tuag at neuadd y sir. Ond yn aml, ceir bylchau, ac mae'r bylchau hyn i'w gweld rhwng ble mae pobl yn byw a'r prif lwybr beicio, sy'n atal llawer o bobl rhag ei ddefnyddio. Mae gennyf bobl yn byw ar ystâd gyfagos sydd â llwybr beicio gwych—llwybr 44 neu lwybr 45—ond mae'n rhaid iddynt fynd ar hyd lôn gul iawn, â therfyn cyflymder o 60 mya, ac o ganlyniad, nid yw pobl yn defnyddio eu beiciau gan nad ydynt am deithio'r daith filltir neu hanner milltir o hyd. Pa gynlluniau sydd gan y Llywodraeth i lenwi'r bylchau yn y rhwydwaith? Oherwydd hyd nes ei bod yn ddiogel i deithio'r holl ffordd, ni fydd llawer o bobl yn ei wneud o gwbl.

I'm pleased to be able to tell the Member that we've announced an extra £60 million to support active travel across Wales. I think it's important to recognise the role that consultation has in developing integrated network maps and in ensuring that the existing route maps are up to scratch and reflect the infrastructure that's in place at present—and that the integrated network maps are able to identify any gaps in the provision of cycleways and footpaths so that, through consultation, people can be confident that their communities are fully recognised, and that all of the infrastructure within those communities is identified. And then, based on those maps, and based on the submissions from local authorities, either strategic programmes or local active travel schemes, or potentially both, can be funded from Welsh Government support funds. I think it's absolutely essential that local authorities identify deliverable but ambitious strategic routes and strategic opportunities, but also don't take their eyes off those local schemes, which can be an individual scheme or a package of improvements to identify those gaps and address those gaps, so that people are able to cycle or walk to work, to leisure opportunities and to friends and family.

Rwy'n falch o allu dweud wrth yr Aelod ein bod wedi cyhoeddi £60 miliwn yn ychwanegol i gefnogi teithio llesol ledled Cymru. Credaf ei bod yn bwysig cydnabod rôl ymgynghori wrth ddatblygu mapiau rhwydwaith integredig ac wrth sicrhau bod y mapiau llwybrau presennol yn cyrraedd y safon ac yn adlewyrchu'r seilwaith sydd ar waith ar hyn o bryd—ac y gall y mapiau rhwydwaith integredig nodi unrhyw fylchau yn y ddarpariaeth o lwybrau beicio a llwybrau troed fel y gall pobl, drwy ymgynghori, fod yn hyderus fod eu cymunedau'n cael eu cydnabod yn llawn, a bod yr holl seilwaith yn y cymunedau hynny wedi cael ei nodi. Ac yna, yn seiliedig ar y mapiau hynny, ac yn seiliedig ar y sylwadau gan awdurdodau lleol, gall rhaglenni strategol neu gynlluniau teithio llesol lleol, neu'r ddau beth o bosibl, gael eu hariannu drwy gronfeydd cymorth Llywodraeth Cymru. Credaf ei bod yn gwbl hanfodol fod awdurdodau lleol yn nodi llwybrau strategol a chyfleoedd strategol cyflawnadwy ond uchelgeisiol, ond hefyd, nad ydynt anghofio am y cynlluniau lleol hynny, a allai fod yn gynllun unigol neu'n becyn o welliannau i nodi'r bylchau hynny ac i fynd i'r afael â'r bylchau hynny, fel y gall pobl feicio neu gerdded i'r gwaith, at gyfleoedd hamdden ac at ffrindiau a theulu.

14:20

There's much frustration due to local authorities not investing in active travel infrastructure, and frustration is particularly high when new developments fail to take the active travel principles on board. Within my area, a recent planning application for a coffee drive-through in Birchgrove, Swansea failed to provide any active travel infrastructure for pedestrians or cyclists. I know the clue is in the title. [Laughter.] So, how can we truly expect people to become active if we are not prepared to put in essential infrastructure? Do you agree that we need to see a significant strengthening of the planning legislation here in Wales if we are truly to make strides in this area?

Ceir llawer o rwystredigaeth o ganlyniad i awdurdodau lleol nad ydynt yn buddsoddi yn y seilwaith teithio llesol, ac mae'r rhwystredigaeth yn arbennig o amlwg pan nad yw datblygiadau newydd yn ystyried egwyddorion teithio llesol. Yn fy ardal i, methodd cais cynllunio diweddar ar gyfer siop goffi archebu o'r car yn y Gellifedw, Abertawe nad oedd yn darparu unrhyw seilwaith teithio llesol ar gyfer cerddwyr neu feicwyr. Gwn fod y cliw yn y teitl. [Chwerthin.] Felly, sut y gallwn ddisgwyl i bobl deithio'n llesol os nad ydym yn barod i osod seilwaith hanfodol? A ydych yn cytuno bod angen deddfwriaeth gynllunio gryfach o lawer yma yng Nghymru os ydym am wneud cynnydd gwirioneddol yn y maes hwn?

I wouldn't wish to encourage either pedestrians or cyclists to go through drive-throughs at any fast food restaurant or cafe. However, I think it is important that provision is established at any leisure facility for bikes to be safely stored and locked and for people to be able to access them by foot on safe pedestrian footways. I think the design guidance for active travel routes plays an important role in this regard, but I think, also, we do need to take a look at planning guidance and planning rules and I think this is something that my colleague Lesley Griffiths has taken a very keen interest in in recent times. But I'd also add that there is now no excuse for not investing in active travel schemes, given that we have increased substantially the amount of resource available to local authorities to carry through those schemes. 

Ni fuaswn yn dymuno annog cerddwyr na beicwyr i ddefnyddio cyfleusterau archebu o'r car mewn unrhyw fwyty neu gaffi bwyd brys. Fodd bynnag, credaf ei bod yn bwysig sefydlu darpariaeth mewn unrhyw gyfleuster hamdden i storio beiciau dan glo yn ddiogel ac i bobl allu cael mynediad atynt ar droed ar lwybrau troed diogel i gerddwyr. Credaf fod y canllawiau dylunio ar gyfer llwybrau teithio llesol yn chwarae rôl bwysig yn hyn o beth, ond credaf hefyd fod angen inni edrych ar ganllawiau cynllunio a rheolau cynllunio, a chredaf fod hyn yn rhywbeth y mae fy nghyd-Aelod Lesley Griffiths wedi dangos cryn ddiddordeb ynddo yn ddiweddar. Ond buaswn hefyd yn ychwanegu nad oes esgus bellach dros beidio â buddsoddi mewn cynlluniau teithio llesol, o gofio ein bod wedi cynyddu'n sylweddol faint o adnoddau sydd ar gael i awdurdodau lleol gyflawni'r cynlluniau hynny.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol
2. Questions to the Counsel General

Yr eitem nesaf, felly, yw cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol. Y cwestiwn cyntaf—Simon Thomas.

The next item, therefore, is questions to the Counsel General. The first question is from Simon Thomas.

Gamblo Cymhellol
Problem Gambling

1. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i ddarparu i Lywodraeth Cymru ynghylch deddfu yn erbyn gamblo cymhellol? OAQ52463

1. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government regarding legislating against problem gambling? OAQ52463

Mae grŵp trawslywodraethol o swyddogion yn gyfrifol am ddatblygu dull gweithredu strategol i leihau niwed sy’n gysylltiedig â gamblo. Ar hyn o bryd mae’r grŵp wrthi’n ystyried argymhellion adroddiad blynyddol y prif swyddog meddygol, a bydd y grŵp yn cydlynu camau gweithredu ac yn nodi gweithgarwch newydd sy’n ofynnol, gan gynnwys unrhyw alwadau am gamau pellach sy’n ofynnol ar lefel y Deyrnas Unedig.

A cross-Government group of officials is tasked with developing a strategic approach to reducing gambling-related harm. The group is currently considering the recommendations in the chief medical officer’s annual report, and will co-ordinate action and identify new activity required, including any calls for further steps required at UK level.

Diolch i'r Cwnsler Cyffredinol am ei ateb. Mae’n amlwg bod nifer ohonom ni’n poeni am y peiriannau mewn siopau gamblo ac yn croesawu’r ffaith ei bod yn fwriad gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol i gyfyngu’r bets fesul un i £2 ar y peiriannu yna, ond wedyn yn cael ein siomi y bydd o leiaf dwy flynedd cyn bod hynny’n cael ei gyflawni. Mae yna ddulliau rheoli a deddfu gan Lywodraeth Cymru, gan gynnwys, wrth gwrs, deddfu cynllunio. Yn absenoldeb gweithredu gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol, a fyddai o fewn cymhwysedd y Senedd hon ac felly’r Llywodraeth i ddefnyddio rheolau cynllunio i gyfyngu ar y peiriannau hyn ac, efallai, i gyflwyno ein deddfwriaeth ein hunain i gyfyngu ar y peiriannau hyn?

I thank the Counsel General for that response. It's clear that many of us are concerned about the terminals in gambling shops and welcome the fact that the UK Government intends to limit the bet to £2 per wager on those terminals, but are disappointed that it will be at least two years before that is delivered. There are legislative tools in the hands of the Welsh Government, including using planning legislation. In the absence of action from the UK Government, would it be within the competence of this Parliament, and therefore the Government here, to use planning regulations to restrict the use of these terminals and to use our own legislation to restrict them?

Diolch am y cwestiwn pellach. Fel Llywodraeth, rŷm ni'n gweithio ar draws portffolio i sicrhau ein bod yn gwneud yr hyn y gallwn i daclo'r broblem hon, sydd yn broblem iechyd ac sy'n broblem eang. Mae'r prif swyddog meddygol yn arwain llawer iawn o'r gwaith hwnnw. Fel, efallai, y bydd yr Aelod yn gwybod, mae ymgynghoriad ar hyn o bryd ynghylch newidiadau i'r system gynllunio a fydd yn cynnig newid dosbarthu swyddfeydd betio o ddosbarth A2, sydd yn golygu y bydd angen cytundeb cynllunio er mwyn newid defnydd o'r math yna o swyddfa. Felly, os aiff hynny ymlaen, bydd hynny yn darparu cyfle i lywodraeth leol daclo hyn ar ryw lefel. Mae'r problemau'n digwydd yn sgil y swyddfeydd yma sydd yn lleihau pobl sydd yn dod i mewn i'r strydoedd mawr yn ein trefi a'n pentrefi ni. Felly, bydd y newid hwnnw, os aiff yn ei flaen, yn galluogi awdurdodau lleol i ddylunio eu cynlluniau LDP gyda'r broblem hon mewn golwg. O ran cymhwysedd ehangach yn ymwneud â gamblo, fel y bydd yr Aelod yn gwybod, mae cymhwysedd cyfyngedig iawn gan y Llywodraeth a'r Cynulliad yn y maes hwnnw, sy'n gyfyngedig i rifau peiriannau, yn hytrach na'r uchafswm sy'n gallu cael ei wario ar unrhyw un achlysur o gamblo. Mae cyfnod yn mynd i fod o ddwy flynedd cyn bod y newidiadau hynny yn dod i rym. Mae'r Llywodraeth yn croesawu'r ffaith bod y newid yn cyfyngu ar yr uchafswm, ond nid oes cynlluniau ar hyn o bryd i ddefnyddio pwerau cyfyngedig y Llywodraeth yn y cyfamser.

Thank you for that supplementary question. As a Government, we work across portfolio to ensure that we can tackle this problem, which is a health problem and is very widespread. The chief medical officer is leading on much of that work. As, perhaps, the Member will know, a consultation is taking place as regards changes to the planning system, which will propose a change in the categorisation of betting shops from category A2, which means that you would have to have a planning application in order to change the use of that kind of building. If that proceeds, that will provide an opportunity for local government to tackle this on some level. Problems occur when the buildings reduce the number that come into our towns and villages. So, if that change is made, it will enable local authorities to design LDPs with this problem in mind. As regards the broader competence on gambling, as the Member will know, the Government and the Assembly have very restricted competence, which is limited to the numbers of these terminals rather than the maximum amount of the wager that you can have. There will be a two-year period of time before these changes come into force. The Government welcomes the fact that the change will actually limit the total that can be placed on a bet, but there are no plans to use the Government's limited powers in the interim.

14:25
Hawliau Plant
Children's Rights

2. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o bwerau Llywodraeth Cymru i hyrwyddo hawliau plant? OAQ52458

2. What assessment has the Counsel General made of the Welsh Government's powers to advance children’s rights? OAQ52458

I thank the Member for the question and for her commitment and her work in this area generally. Members will know that the Rights of Children and Young Persons (Wales) Measure 2011 requires Ministers to have due regard to the requirements of the United Nations Convention on the Rights of the Child when exercising their functions. This requirement rightly continues to influence the Government’s policies, legislation and decisions.

Diolch i'r Aelod am ei chwestiwn ac am ei hymrwymiad a'i gwaith yn y maes hwn yn gyffredinol. Bydd yr Aelodau'n ymwybodol fod Mesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru) 2011 yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion roi sylw dyledus i ofynion Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn wrth arfer eu swyddogaethau. Mae'n gwbl iawn fod y gofyniad hwn yn parhau i ddylanwadu ar bolisïau, deddfwriaeth a phenderfyniadau'r Llywodraeth.

Thank you. I recently attended the children, young people and democracy event here in the Senedd, where I was shown what seemed to me to be a really innovative Street Law project that is designed to give children a good understanding of the law and their rights. It was actually highlighted when Hillary Clinton visited Wales recently. Given our commitment to children's rights and given that information is power, what more can the Welsh Government do to ensure that our children and young people do have sufficient understanding to uphold their rights?

Diolch. Yn ddiweddar, mynychais y digwyddiad plant, pobl ifanc a democratiaeth yma yn y Senedd, lle cefais weld yr hyn a oedd, yn fy marn i, yn brosiect Cyfraith Stryd gwirioneddol arloesol a gynlluniwyd i roi dealltwriaeth dda i blant o'r gyfraith a'u hawliau. Tynnwyd sylw ato, mewn gwirionedd, pan ymwelodd Hillary Clinton â Chymru yn ddiweddar. O gofio ein hymrwymiad i hawliau plant ac o gofio bod gwybodaeth yn rym, beth arall y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i sicrhau bod gan ein plant a'n pobl ifanc ddigon o ddealltwriaeth i gynnal eu hawliau?

This is a really vital issue. I think, as I've said before, legislating for rights is important, but unless you know how to find your rights and how to enforce your rights, they will always have a limited impact. In terms of the accessibility of the law to children and young people, there are particular challenges and particular strategies that we need to use in order to ensure that young people and children have the full effect of the rights that we legislate for on their behalf. The Welsh Government has a number of strategies for raising awareness, actually, amongst children and young people of their rights. I, too, was at the event in the Senedd, and I thought it was really illuminating—the range of organisations there working to increase advocacy on behalf of children and young people, but actually, more importantly, participation by them in the democratic process. I thought the Street Law initiative, which is based in Swansea University, is a really good example of that.

I was at the same event that she was at when the Llywydd was interviewing Hillary Clinton, and I thought it was marked how former Secretary Clinton was emphatic about the progress that Wales is making in this area and the emphasis that Wales is placing on this important issue. I'd commend to her as well a paper issued by the Children's Legal Centre in Wales, which is the first research paper they've issued, which is about this very issue of public legal education for children and young people in Wales. There are some very interesting ideas about what can be done on a Government level, but across Wales, to enhance public legal education, in particular in the context of children and young people.

Mae hwn yn fater hanfodol bwysig.Fel rwyf wedi'i ddweud eisoes, credaf fod deddfu ar gyfer hawliau yn bwysig, ond oni bai eich bod yn gwybod sut i ddod o hyd i'ch hawliau a sut i fynnu eich hawliau, bydd eu heffaith bob amser yn gyfyngedig. O ran hygyrchedd y gyfraith i blant a phobl ifanc, ceir heriau a strategaethau penodol y mae angen inni eu defnyddio er mwyn sicrhau bod pobl ifanc a phlant yn elwa o effaith lawn yr hawliau a ddeddfir gennym ar eu rhan. Mae gan Lywodraeth Cymru nifer o strategaethau ar gyfer codi ymwybyddiaeth plant a phobl ifanc o'u hawliau. Bûm innau yn y digwyddiad yn y Senedd, ac roeddwn o'r farn ei fod yn agoriad llygad—y nifer o sefydliadau a oedd yno'n gweithio i gynyddu eiriolaeth ar ran plant a phobl ifanc, ond mewn gwirionedd, yn bwysicach, eu cyfranogiad yn y broses ddemocrataidd. Roeddwn yn meddwl bod y fenter Cyfraith Stryd, sydd wedi'i lleoli ym Mhrifysgol Abertawe, yn enghraifft dda iawn o hynny.

Roeddwn yn yr un digwyddiad â hi pan fu'r Llywydd yn cyfweld Hillary Clinton, ac roeddwn yn meddwl ei bod yn wych fod y cyn-Ysgrifennydd Clinton yn canmol y cynnydd y mae Cymru'n ei wneud yn y maes hwn a'r pwyslais y mae Cymru'n ei roi ar y mater pwysig hwn. Buaswn yn cymeradwyo papur a gyhoeddwyd gan Ganolfan Gyfreithiol y Plant iddi hefyd, sef y papur ymchwil cyntaf a gyhoeddwyd ganddynt, sy'n ymwneud â'r union fater hwn o addysg gyfreithiol gyhoeddus ar gyfer plant a phobl ifanc yng Nghymru. Ceir syniadau diddorol iawn ynglŷn â'r hyn y gellir ei wneud ar lefel Llywodraeth, ond ledled Cymru, i wella addysg gyfreithiol gyhoeddus, yn arbennig yng nghyd-destun plant a phobl ifanc.

You referred, Counsel General, to the UNCRC and the protection that has under the children's rights Measure. I don't think it's just Government that looks at children's rights when it's developing its legislation, but I think it's fair to say that we as an Assembly consider that very strongly as well, when we decide to pass those laws. The operation of those laws lies in the hands of many of our public services, and I wonder what your view is on whether public services—whether that's local authorities or hospitals, health boards and so forth—should also pay due regard to the way that they implement those laws. Do we need statute for that to happen, or does your obligation to have due regard pass down to local authorities, for example, when they're doing that? It's a particular issue when it comes to the decisions about closing schools, and there's one in my area at the moment that I'm thinking of particularly. Thank you.

Fe gyfeirioch chi, Gwnsler Cyffredinol, at Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn a'r amddiffyniad sydd ganddo o dan y Mesur hawliau plant. Ni chredaf mai'r Llywodraeth yn unig sy'n edrych ar hawliau plant wrth ddatblygu ei deddfwriaeth, ond credaf ei bod yn deg dweud ein bod ni fel Cynulliad yn ystyried hynny'n ofalus iawn hefyd, pan fyddwn yn penderfynu pasio'r cyfreithiau hynny. Mae gweithrediad y cyfreithiau yn nwylo llawer o'n gwasanaethau cyhoeddus, a thybed beth yw eich barn ynglŷn ag a ddylai gwasanaethau cyhoeddus—boed yn awdurdodau lleol neu'n ysbytai, byrddau iechyd ac ati—roi sylw dyledus hefyd i'r ffordd y maent yn gweithredu'r cyfreithiau hynny. A oes angen statud i hynny ddigwydd, neu a yw eich rhwymedigaeth i roi sylw dyledus yn trosglwyddo i awdurdodau lleol, er enghraifft, pan fyddant yn gwneud hynny? Mae'n broblem benodol mewn perthynas â phenderfyniadau ynglŷn â chau ysgolion, ac mae un yn fy ardal i rwy'n meddwl amdani'n benodol. Diolch.

I thank you for that question. I didn't mean to suggest that the Assembly wasn't also engaged in that work. Obviously it is, and it has passed legislation to that very end, so I'm obviously very happy to acknowledge that. She will know of the report that my friend the Minister for children and social services, as he was at the time, launched in March, which indicated where we are in terms of compliance with the Measure generally and included some very useful analysis of the next steps that we need to take in order to ensure that the children's rights agenda is embedded much more broadly across the Welsh public sphere. I'm sure he will be giving that attention in the coming weeks and months.

Diolch am eich cwestiwn. Nid oeddwn yn ceisio awgrymu nad oedd y Cynulliad yn ymwneud â'r gwaith hwnnw hefyd. Mae'n amlwg ei fod, ac mae wedi pasio deddfwriaeth i'r perwyl hwnnw, felly rwy'n amlwg yn fwy na pharod i gydnabod hynny. Fe fydd hi'n gwybod am yr adroddiad a lansiodd fy nghyfaill y Gweinidog plant a gwasanaethau cymdeithasol, fel yr oedd ar y pryd, ym mis Mawrth, a dangosai ein sefyllfa o ran cydymffurfio â'r Mesur yn gyffredinol, ac roedd yn cynnwys dadansoddiad defnyddiol iawn o'r camau nesaf y mae angen inni eu cymryd er mwyn sicrhau bod yr agenda hawliau plant yn cael ei hymgorffori'n fwy eang ym mywyd cyhoeddus Cymru. Rwy'n siŵr y bydd yn rhoi sylw i hynny dros yr wythnosau a'r misoedd nesaf.

Rwy'n siŵr y byddwch chi'n ymwybodol o ofidiau a chwestiynau sydd wedi cael eu gofyn gan y pwyllgor plant a phobl ifanc, a phobl eraill fel y comisiynydd plant, a dweud y gwir, ynglŷn â phroses gyllidebu'r Llywodraeth nawr, lle'r ŷm ni yn fwyfwy yn cael asesiadau effaith integredig, yn hytrach, er enghraifft, nag asesiadau effaith penodol ar hawliau plant. Felly, a gaf fi ofyn i chi fel Llywodraeth i edrych ar yr arfer yna eto, ac i chi fel Cwnsler gadarnhau i chi'ch hunan eich bod chi'n cwrdd â goblygiadau deddfwriaethol domestig a rhyngwladol drwy beidio, yn yr achosion yma, â chynnal asesiadau effaith penodol ar hawliau plant, er mwyn sicrhau, er enghraifft, na fyddwn ni'n cael penderfyniadau fel diddymu y grant gwisg ysgol, fel y digwyddodd yn ddiweddar, heb fod yna asesiad trylwyr wedi cael ei wneud?

I'm sure you will be aware of questions that have been asked by the children and young people committee and by the children's commissioner on the Government's budgeting process, where we more and more receive integrated impact assessments, rather than, for example, specific impact assessments on the rights of children. So, can I ask you as a Government to look at that again, and for you, as Counsel General, to confirm for yourself that you are meeting the legislative requirements both domestically and internationally by not holding specific impact assessments in relation to the rights of children, to ensure, for example, that we won't see decisions such as the abolition of the school uniform grant, as we saw recently, without there having been a thorough assessment?

14:30

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn pellach hwnnw. Fel y gwnes i sôn wrth Suzy Davies nawr, mae'r Llywodraeth wedi gwneud dadansoddiad o'r hyn rŷm ni'n gorfod ei wneud yn sgil y Mesur, a'r oblygiadau i sicrhau ein bod ni'n cyrraedd y nod. Ond byddaf yn cymryd i mewn i ystyriaeth y sylwadau y mae newydd eu gwneud.

May I thank the Member for that supplementary question? As I said to Suzy Davies, the Government has carried out an analysis of what we will need to do following the Bill, to ensure that we will actually attain the aim. I will take into consideration the comments that he has just made.

Cymhwyso Cyfreithiau'r UE
The Application of EU Laws

3. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o gymhwyso cyfreithiau'r UE yng Nghymru a gaiff eu pasio yn ystod unrhyw gyfnod pontio Brexit? OAQ52451

3. What assessment has the Counsel General made of the application of EU laws in Wales that are passed during any Brexit transition period? OAQ52451

I thank the Member for that question. If EU law continues to apply in the UK during transition, as Part 4 of the current draft withdrawal agreement envisages, EU legal obligations will need to be implemented domestically during that period.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn hwnnw. Os bydd cyfraith yr UE yn parhau'n gymwys yn y DU yn ystod y cyfnod pontio, fel y mae Rhan 4 o'r cytundeb ymadael drafft cyfredol yn ei ragweld, bydd angen gweithredu rhwymedigaethau cyfreithiol yr UE yn y wlad hon yn ystod y cyfnod hwnnw.

Thank you for that answer, Counsel General, because it is important that, if we do get an agreement, there will be a transition period, and as part of that we'll be expected to abide by EU laws. But the EU withdrawal Bill only transposes EU laws as of the final date, which is 29 March. So, it is therefore a year for clarifying that, during the period of 29 March 2019 until the end of the transition period, any EU laws that are passed in Brussels will need to be transposed into UK or Welsh laws here in the Assembly, under our control.

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Gwnsler Cyffredinol, oherwydd mae'n bwysig, os ydym yn cael cytundeb, fod yna gyfnod pontio, ac fel rhan o hynny bydd disgwyl i ni lynu wrth gyfreithiau'r UE. Ond nid yw'r Bil ymadael â'r UE ond yn trosi cyfreithiau'r UE o'r dyddiad terfynol ymlaen, sef 29 Mawrth. Felly, mae yna flwyddyn i gadarnhau, yn ystod y cyfnod o 29 Mawrth 2019 hyd at ddiwedd y cyfnod pontio, y bydd angen trosi unrhyw ddeddfau UE sy'n cael eu pasio ym Mrwsel i gyfreithiau'r DU neu gyfreithiau Cymru yma yn y Cynulliad, o dan ein rheolaeth ni.

Well, just to be clear, the Welsh Government has supported throughout the efforts to secure a transitional period, and we very much welcome the agreement at the end of March European Council that there will be a transition period to 31 December 2020, subject to a final withdrawal agreement. We don't know, unfortunately, what approach the UK Government will take towards implementing EU laws during a transition period. We expect there to be a high degree of similarity between the practice now and during that transition to include a role in particular for Welsh Ministers, to make sure that EU law is implemented in devolved areas. Obviously, in order to ensure that single market participation and membership of the customs union in the short term is maintained, the acquis of European Union law, we'll need to be bound by those provisions. As I say, we don't know yet how that mechanism is proposed by the UK Government. As he will know, we are anticipating a withdrawal agreement and implementation Bill. It's our understanding that that will need to put mechanisms in place to deliver the UK's commitment, in terms of the transition period. We haven't yet had details of what that will contain. Obviously, we'll need to make a full assessment of that, and how it relates to the European Union (Withdrawal) Act 2018, as it's now been passed, when we have full sight of that.

Wel, i fod yn glir, mae Llywodraeth Cymru wedi cefnogi'r holl ymdrechion i sicrhau cyfnod pontio, ac rydym yn croesawu'r cytundeb a gafwyd yn y Cyngor Ewropeaidd ar ddiwedd mis Mawrth a oedd yn dweud y bydd cyfnod pontio i 31 Rhagfyr 2020, yn amodol ar gytundeb ymadael terfynol. Nid ydym yn gwybod, yn anffodus, pa ddull y bydd Llywodraeth y DU yn ei fabwysiadu mewn perthynas â gweithredu cyfreithiau'r UE yn ystod cyfnod pontio. Rydym yn disgwyl y bydd gradd uchel o debygrwydd rhwng yr arfer yn awr ac yn ystod y newid hwnnw i gynnwys rôl ar gyfer Gweinidogion Cymru yn arbennig, i wneud yn siŵr fod cyfreithiau'r UE yn cael eu gweithredu mewn meysydd datganoledig. Yn amlwg, er mwyn sicrhau bod cyfranogiad yn y farchnad sengl ac aelodaeth o'r undeb tollau yn y tymor byr yn cael eu cynnal, acquis cyfraith yr Undeb Ewropeaidd, bydd angen i ni gael ein rhwymo gan y darpariaethau hynny. Fel y dywedaf, nid ydym yn gwybod eto sut y caiff y mecanwaith hwnnw ei argymell gan Lywodraeth y DU. Fel y bydd yn gwybod, rydym yn rhagweld cytundeb ymadael a Bil gweithredu. Rydym yn deall y bydd angen i hwnnw roi mecanweithiau ar waith i gyflawni ymrwymiad y DU, o ran y cyfnod pontio. Nid ydym eto wedi cael manylion o'r hyn y bydd hwnnw'n ei gynnwys. Yn amlwg, bydd angen i ni wneud asesiad llawn o hwnnw, a sut y mae'n berthnasol i Ddeddf yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael) 2018, fel y mae wedi'i phasio bellach, pan fydd gennym olwg llawn ar hynny.

Hawliau Dinasyddion yr Ardal Economaidd Ewropeaidd
The Rights of European Economic Area Citizens

4. Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU am sicrhau bod hawliau dinasyddion yr Ardal Economaidd Ewropeaidd yn cael eu diogelu yn dilyn Brexit? OAQ52450

4. What discussions has the Counsel General had with the UK Government on ensuring that the rights of EEA citizens are protected following Brexit? OAQ52450

The Welsh Government has been clear that UK withdrawal from the EU should in no way lead to a dilution in rights protections. In terms of rights to move and reside, Wales welcomes and values individuals from around the world, and will continue to do so.

Mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn glir na ddylai ymadawiad y DU â'r UE arwain at wanhau diogelwch hawliau. O ran hawliau i symud a phreswylio, mae Cymru'n croesawu ac yn gwerthfawrogi unigolion o bob cwr o'r byd, a bydd yn parhau i wneud hynny.

Thank you for that answer, Counsel General. Last week, I was in Brussels, and I met with the Norwegian ambassador to the EU, and it was quite clear that there are some serious concerns in the EEA countries regarding this. Because there's a lot of talk about EU citizens' rights, and whilst we appreciate the EEA and the EU are so closely linked, there was no tight connection to ensure, in any withdrawal agreement, that those rights would be also applied to EEA citizens. Now, people may say there may not be many Icelandic citizens or Liechtenstein citizens in the UK, but there are over 20,000 Norwegian citizens in the UK, and some will be in Wales. So, it's important that we address this issue. So, will you therefore take up this matter with your counterparts in the UK Government to ensure that the rights of EEA citizens are not forgotten in the discussions that are going ahead on EU citizens?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Gwnsler Cyffredinol. Yr wythnos diwethaf, roeddwn ym Mrwsel, a chyfarfûm â llysgennad Norwy i'r UE, ac roedd yn eithaf clir fod rhai pryderon difrifol yng ngwledydd yr AEE ynglŷn â hyn. Oherwydd mae llawer o sôn am hawliau dinasyddion yr UE, ac er ein bod yn sylweddoli cysylltiad mor agos sydd rhwng yr AEE a'r UE, nid oedd unrhyw gysylltiad tynn i sicrhau, mewn unrhyw gytundeb ymadael, y byddai'r hawliau hynny hefyd yn berthnasol i ddinasyddion yr AEE. Nawr, efallai y bydd pobl yn dweud nad oes llawer o ddinasyddion o Wlad yr Iâ neu ddinasyddion o Liechtenstein yn y DU, ond mae dros 20,000 o ddinasyddion o Norwy yn y DU, a bydd rhai yng Nghymru. Felly, mae'n bwysig ein bod yn mynd i'r afael â'r mater hwn. Felly, a wnewch chi ddwyn y mater i sylw eich cymheiriaid yn Llywodraeth y DU i sicrhau nad yw hawliau dinasyddion yr AEE yn cael eu hanghofio yn y trafodaethau sy'n mynd rhagddynt ar ddinasyddion yr UE?

The Member makes a very important point. In fact, as his question acknowledges, it's not about the individual numbers involved, because the impact of this on an individual life, or an individual's plans, can be very, very significant. So, it's absolutely vital that we make sure that EEA citizens have the same protection as EU citizens will have under the deal as we currently understand it. We've paid careful attention to the drafts of the withdrawal agreement. Obviously, we are pleased to see, during the transition period, the proposals that that contains to ensure no change to citizens' rights.

We are carefully reviewing at the moment the statement of intent that the Home Office published on 21 June, which sets out their proposals for a settlement scheme, which would allow EU citizens to begin to take steps to confirm their status in advance of exit from the EU. That scheme is also intended to be open to EEA and Swiss nationals, as well as EU citizens, and we should analyse that with that in mind.

I should just remind the Assembly that the Welsh Government's position in relation to these issues is as set out in the 'Brexit and Fair Movement
of People' paper in September 2017, which sets out our belief that our future relationship with Europe should include a differentiated and preferential approach to immigration for EEA and Swiss nationals as well. 

Mae'r Aelod yn gwneud pwynt pwysig iawn. Yn wir, fel y mae ei gwestiwn yn cydnabod, nid yw'n ymwneud â'r rhifau unigol dan sylw, oherwydd gall effaith hyn ar fywyd unigolyn, neu gynlluniau unigolyn, fod yn sylweddol iawn. Felly, mae'n gwbl hanfodol ein bod yn gwneud yn siŵr fod dinasyddion yr AEE yn cael yr un amddiffyniad ag y bydd gan ddinasyddion yr UE o dan y cytundeb fel rydym yn ei ddeall ar hyn o bryd. Rydym wedi talu sylw manwl i'r drafftiau o'r cytundeb ymadael. Yn amlwg, rydym yn falch o weld, yn ystod y cyfnod pontio, yr argymhellion y mae'n eu cynnwys er mwyn sicrhau nad oes unrhyw newid i hawliau dinasyddion.

Ar hyn o bryd, rydym yn adolygu'r datganiad o fwriad a gyhoeddodd y Swyddfa Gartref ar 21 Mehefin yn ofalus. Mae'n amlinellu eu hargymhellion ar gyfer cynllun preswylio'n sefydlog, a fyddai'n galluogi dinasyddion yr UE i ddechrau cymryd camau i gadarnhau eu statws cyn gadael yr UE. Bwriedir i'r cynllun hwnnw fod yn agored i wladolion yr AEE a'r Swistir hefyd, yn ogystal â dinasyddion yr UE, a dylem ei ddadansoddi gyda hynny mewn cof.

Dylwn atgoffa'r Cynulliad fod sefyllfa Llywodraeth Cymru mewn perthynas â'r materion hyn fel y'i nodir yn mhapur 'Brexit a Thegwch o ran Symudiad Pobl' mis Medi 2017, sy'n amlinellu ein cred y dylai ein perthynas ag Ewrop yn y dyfodol gynnwys dull gwahaniaethol a ffafriol tuag at fewnfudo ar gyfer gwladolion yr AEE a'r Swistir yn ogystal.

14:35
Morlyn Llanw Bae Abertawe
Swansea Bay Tidal Lagoon

5. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o bwerau cyfreithiol Llywodraeth Cymru i gefnogi model newydd ar gyfer morlyn llanw bae Abertawe? OAQ52446

5. What assessment has the Counsel General made of the Welsh Government's legal powers to support a new model for the Swansea bay tidal lagoon? OAQ52446

I thank Mike Hedges for that question. I should say that whilst not in my constituency, constituents in Neath would stand to benefit from any development of this sort, so I will declare an interest insofar as that goes.

The Welsh Government stands ready to consider how it could use its powers to support alternative delivery models that may emerge from the marine energy summit and from the ongoing discussions with regional leaders, referred to in the statement of the Cabinet Secretary on 26 June.

Diolch i Mike Hedges am y cwestiwn hwnnw. Dylwn ddweud, er nad yw yn fy etholaeth, y byddai etholwyr Castell-nedd yn elwa o unrhyw ddatblygiad o'r math hwn, felly rwyf am ddatgan buddiant o ran hynny.

Mae Llywodraeth Cymru yn barod i ystyried sut y gallai ddefnyddio ei phwerau i gefnogi modelau cyflawni amgen a allai ddeillio o uwchgynhadledd ynni'r môr ac o'r trafodaethau parhaus gydag arweinwyr rhanbarthol, y cyfeirir atynt yn natganiad Ysgrifennydd y Cabinet ar 26 Mehefin.

Can I thank you for that response? There has been unanimity amongst those of us who represent the whole of that south-west Wales region, perhaps starting with my colleague and neighbour with the other half of it David Rees, but also the regional Members across party who have given their fullest support. So, this is not a party political comment as such. But a new model for the lagoon is being discussed, not based on the contract for difference, with the UK Government. So, the new model would not involve Westminster's reserved powers. Does the Welsh Government then have additional flexibility to support this method of funding the lagoon?

A gaf fi ddiolch i chi am yr ymateb hwnnw? Mae unfrydedd wedi bod ymysg y rhai ohonom sy'n cynrychioli'r rhanbarth cyfan hwnnw yn ne-orllewin Cymru, gan ddechrau efallai gyda fy nghyd-Aelod a fy nghymydog gyda'r hanner arall ohono, David Rees, ond hefyd yr Aelodau rhanbarthol ar draws y pleidiau sydd wedi dangos eu cefnogaeth yn llawn. Felly, nid yw hwn yn sylw gwleidyddiaeth plaid fel y cyfryw. Ond mae model newydd ar gyfer y morlyn yn cael ei drafod, nad yw'n seiliedig ar y contract gwahaniaeth, gyda Llywodraeth y DU. Felly, ni fyddai'r model newydd yn cynnwys y pwerau a gadwyd yn ôl gan San Steffan. A oes gan Lywodraeth Cymru hyblygrwydd ychwanegol i gefnogi'r dull hwn o ariannu'r morlyn?

I thank the Member for that supplementary question. He's right to say, obviously, that there's strong cross-party support in this Assembly and across Wales for the lagoon, which is why it's so disappointing that the UK Government took the decision that it did. As he rightly suggests in his question, the involvement of the UK Government was partly driven by the need for a contract for difference, which obviously is not devolved to Wales, and we don't have competence in the Assembly to set up a comparable regime to the contract for difference regime.

I'm aware, as he is, of the discussions that have been happening, and the press coverage in particular, of an alternative model, which might involve a mechanism other than a contract for difference method for delivery. Obviously, if that were the case, the powers of the Welsh Government would be different from a model where contract for difference is necessary. And subject to a large number of questions around resourcing, and broader questions, Welsh Ministers obviously do have broad, general executive powers to facilitate job creation and economic development, including by way of loans and guarantees and grants and so forth. In fact, those powers were actually the basis of the offer that the First Minister made to support the current proposal for the tidal lagoon. Those would need to be looked at in the context of a particular proposal if that comes forward, a concrete proposal, and obviously, again, in the context of state aid rules. Clearly, we'd need to either establish that there was no state aid or that the aid was compatible with the framework in the legislation. As I say, there isn't, at this point in time, a concrete proposal to evaluate, but he should rest assured that the Government will look at all its powers and consider them in that context if that proposal comes forward. 

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn atodol. Mae'n iawn i ddweud, yn amlwg, fod yna gefnogaeth drawsbleidiol gref yn y Cynulliad hwn ac ar draws Cymru i'r morlyn, a dyna pam ein bod mor siomedig fod Llywodraeth y DU wedi gwneud y penderfyniad a wnaeth. Fel y mae'n awgrymu'n briodol yn ei gwestiwn, roedd ymwneud Llywodraeth y DU wedi'i ysgogi'n rhannol gan yr angen am gontract gwahaniaeth, nad yw, yn amlwg, wedi'i ddatganoli i Gymru, ac nid oes gennym gymhwysedd yn y Cynulliad i sefydlu trefn debyg i gyfundrefn y contract gwahaniaeth.

Rwy'n ymwybodol, fel yntau, o'r trafodaethau sydd wedi bod yn digwydd, a'r sylw yn y wasg yn benodol, ynglŷn â model amgen a allai gynnwys mecanwaith heblaw dull contract gwahaniaeth ar gyfer cyflawni. Yn amlwg, pe bai hynny'n wir, byddai pwerau Llywodraeth Cymru yn wahanol i fodel lle mae angen contract gwahaniaeth. Ac yn amodol ar nifer fawr o gwestiynau ynglŷn ag adnoddau, a chwestiynau ehangach, mae'n amlwg fod gan Weinidogion Cymru bwerau gweithredol eang a chyffredinol i hwyluso creu swyddi a datblygu economaidd, gan gynnwys drwy gyfrwng benthyciadau a gwarantau a grantiau ac ati. Yn wir, y pwerau hynny oedd sail y cynnig a wnaeth Prif Weinidog Cymru i gefnogi'r cynnig cyfredol ar gyfer y morlyn llanw. Byddai'n rhaid edrych ar y rheini yng nghyd-destun cynnig penodol pe bai'n cael ei gyflwyno, cynnig pendant, ac yn amlwg unwaith eto, yng nghyd-destun rheolau cymorth gwladwriaethol. Yn amlwg, byddai angen inni sefydlu nad oedd unrhyw gymorth gwladwriaethol neu fod y cymorth yn gydnaws â'r fframwaith yn y ddeddfwriaeth. Fel y dywedaf, nid oes cynnig pendant i'w werthuso ar hyn o bryd, ond dylai fod yn dawel ei feddwl y bydd y Llywodraeth yn edrych ar ei holl bwerau ac yn eu hystyried yn y cyd-destun hwnnw pe bai'r cynnig yn cael ei gyflwyno.

As the Counsel General will know, the issue of the tidal lagoon is still very much a live issue, and, clearly, there are a number of possible options being mooted at the moment in terms of how we can possibly salvage this situation. Now, Plaid Cymru has long argued that we should establish a national energy company for Wales, with Wales's natural resources being used to deliver a sustainable and affordable energy supply. Clearly, the national model is one option. There are alternatives. One such suggestion is a local delivery model, led possibly by the city and county of Swansea, but there are also other regional options too. So, given the range of possible delivery options, which need to be explored, to what extent are you supporting the Welsh Government in discussing the legal and the linked financial issues with local government, public bodies and other stakeholders in Wales, and when can we expect the Welsh Government to bring forward a statement on this matter?

Fel y bydd y Cwnsler Cyffredinol yn gwybod, mae mater y morlyn llanw yn fater byw iawn o hyd, ac yn amlwg, mae yna nifer o opsiynau posibl yn cael eu crybwyll ar hyn o bryd o ran sut yn y byd y gallwn achub y sefyllfa hon. Nawr, mae Plaid Cymru wedi dadlau ers tro y dylid sefydlu cwmni ynni cenedlaethol ar gyfer Cymru, gydag adnoddau naturiol Cymru yn cael eu defnyddio i ddarparu cyflenwad ynni cynaliadwy a fforddiadwy. Yn amlwg, mae'r model cenedlaethol yn un opsiwn. Mae yna opsiynau eraill. Un awgrym o'r fath yw model cyflawni lleol, wedi'i arwain, o bosibl, gan ddinas a sir Abertawe, ond ceir opsiynau rhanbarthol eraill hefyd. Felly, o ystyried yr amrywiaeth o opsiynau cyflawni posibl, sydd angen eu harchwilio, i ba raddau rydych yn cynorthwyo Llywodraeth Cymru i drafod y materion cyfreithiol a'r materion ariannol sy'n gysylltiedig â llywodraeth leol, cyrff cyhoeddus a rhanddeiliaid eraill yng Nghymru, a phryd y gallwn ddisgwyl i Lywodraeth Cymru gyflwyno datganiad ar y mater hwn?

I thank the Member for his question and for reminding us of his support for a national energy not-for-profit, I believe, company. As I just said to Mike Hedges, there are clearly, as one knows from what one sees in the press and what discussions are going on, people who are looking creatively at what alternatives might be available to confirm the opportunity that exists in Wales—across Wales, in fact—to use our tidal capacity to generate renewable energy. As I have just said, from my personal point of view, my role will be to advise on the legal powers the Welsh Government have, but, obviously, those conversations, as you will have gleaned from my earlier response—I'm pursuing those discussions.

Diolch i'r Aelod am ei gwestiwn, ac am ein hatgoffa am ei gefnogaeth i gwmni ynni cenedlaethol, dielw rwy'n credu. Fel y dywedais wrth Mike Hedges yn awr, mae'n amlwg, fel y bydd rhywun yn gwybod o'r hyn a welir yn y wasg a'r trafodaethau sy'n mynd rhagddynt, fod yna bobl sy'n edrych yn greadigol ar ba opsiynau amgen a allai fod ar gael i gadarnhau'r cyfle sy'n bodoli yng Nghymru—ledled Cymru, mewn gwirionedd—i ddefnyddio ein capasiti llanw i gynhyrchu ynni adnewyddadwy. Fel rwyf newydd ei ddweud, o'm rhan i'n bersonol, fy rôl i fydd cynghori ar y pwerau cyfreithiol sydd gan Lywodraeth Cymru, ond yn amlwg, bydd y sgyrsiau hynny, fel y byddwch wedi'i gasglu o'r hyn a ddywedais yn fy ymateb cynharach—rwy'n mynd ar drywydd y trafodaethau hynny.

14:40
Deddf Cyfraith sy’n Deillio o’r Undeb Ewropeaidd (Cymru) 2018
Law Derived from the European Union (Wales) Act 2018

6. Pa drafodaethau y mae’r Cwnsler Cyffredinol wedi’u cynnal gyda swyddogion y gyfraith ynglŷn â Deddf Cyfraith sy’n Deillio o’r Undeb Ewropeaidd (Cymru) 2018? OAQ52465

6. What discussions has the Counsel General held with other law officers regarding the Law Derived from the European Union (Wales) Act 2018? OAQ52465

Nid wyf wedi trafod y Ddeddf hon gyda swyddogion eraill y gyfraith ers i'r Twrnai Cyffredinol dynnu yn ôl cyfeirio'r Bil, fel yr oedd bryd hynny, i'r Goruchaf Lys, a rhoddwyd Cydsyniad Brenhinol i'r Bil.

I have not discussed this with other law officers since the Attorney-General withdrew the reference of the Bill, as it then was, to the Supreme Court, and the Bill was given Royal Assent.

Diolch yn fawr. Wrth osod y cwestiwn, wrth gwrs, Gwnsler Cyffredinol, nid oeddwn yn gwybod eich bod yn gwneud datganiad ddoe, lle ges i gyfle i ofyn y cwestiwn atodol i chi ddoe yn hytrach na heddiw. Ond, serch hynny, mae digwyddiadau dros nos jest yn tanlinellu, rydw i'n meddwl, pa mor sensitif yw natur y ffaith bod y cytundeb rhynglywodraethol yn ein harwain ni at sefyllfa lle mae Deddf Cyfraith sy'n Deillio o'r Undeb Ewropeaidd (Cymru) yn cael ei thynnu'n ôl. Rydw i'n cyfeirio at y Papur Gwyn ar bysgodfeydd, sydd wedi'i gyhoeddi gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol y bore yma. Eto, nid oes adlewyrchiad yn y papur yna o'r trafodaethau y cawsom ni ddoe yn y Siambr yma am bysgodfeydd yng Nghymru. Mae'r pwysigrwydd bod y cytundeb rhynglywodraethol yn gorfod adlewyrchu'r fath o gytundeb masnach sy'n cael ei wneud yn y pen draw yn hollbwysig, rydw i'n meddwl, i'r penderfyniad ynglŷn ag a ydym ni'n cadw'r ddeddfwriaeth yn fan hyn a'r hawl i ddeddfu'n llwyr yn fan hyn, neu yn rhannu—fel y mae'r cytundeb rhynglywodraethol wedi ei wneud—â'r Llywodraeth yn San Steffan.

Ddoe, wrth ateb y cwestiwn roeddwn yn mynd i ofyn heddiw, wnaethoch chi ddweud eich bod yn cadw'r cytundeb rhynglywodraethol dan chwyddwydr wrth weld sut y mae'n gweithredu ac ati. Pa bryd y byddwch chi'n asesu a ydy'r cytundeb yma yn gweithredu? A fyddwch chi'n gwneud hynny cyn bod y cyfnod ymgynghorol a'r cyfnod i benderfynu ar ddiddymu'r Ddeddf yma yn dod i ben?

Thank you for that. In laying the question, of course, Counsel General, I didn't know that you were to make a statement yesterday, where I had an opportunity to ask the supplementary of you yesterday rather than today. However, events overnight just underline, I think, how sensitive the nature of the fact that the inter-governmental agreement is leading to a position where the Law Derived from the European Union (Wales) Act 2018 is to be withdrawn. I refer to the White Paper on fisheries published by the UK Government this morning. Again, there is no reflection in that paper of the discussions that we had just yesterday in this Chamber on fisheries in Wales. The importance of the inter-governmental agreement having to reflect the kind of trade deal that will be made ultimately is crucially important to the decision as to whether we retain legislation here, and the right to legislate fully here, or share—as the inter-governmental agreement does—with the Government in Westminster.


Yesterday, in answering the question I was going to ask today, you said that you were going to retain that inter-governmental arrangement under a spotlight to see how it operates. But, when will you assess whether this agreement is working effectively, and will you do that before the consultation period and the period to decide whether to repeal this Act comes to an end?

Mae'r cytundeb rhynglywodraethol yn un sydd yn glir ar yr hyn sydd angen digwydd o ran y goblygiadau i'r rhai sydd yn cytuno i'w dermau. Fel gwnes i grybwyll ar y mater ddoe, oherwydd y cytundeb hwn, fe wnaethom ni gael sicrwydd ar y newidiadau i'r Ddeddf sydd wedi, erbyn hyn, cael Cydsyniad Brenhinol yn San Steffan. Mae Llywodraeth Cymru yn glir bod hyn yn golygu bod mwy o bwerau yn dod i'r lle hwn yn sgil y cytundeb hwnnw. Rwy'n hapus i gymryd y cyfle hwn eto i sicrhau yr Aelod fod gan Lywodraeth Cymru pob bwriad i sicrhau bod y Llywodraeth hon a Llywodraeth San Steffan yn glynu'n agos at y termau y gwnaethpwyd cytundeb arnyn nhw yn y cytundeb hwnnw.

The inter-governmental agreement is one that is clear on what needs to happen as regards the obligations on the parties to that inter-governmental agreement. As I said yesterday, we need to have assurance on the amendments to the Act that has received Royal Assent in Westminster. That means that more powers will be coming to this place, following that agreement. I'm happy once again to take this opportunity to assure the Member that the Welsh Government has every intention of ensuring that this Government and the Westminster Government adhere closely to the heads of agreement in our agreement. Thank you.

Diolch i'r Cwnsler Cyffredinol.

Thank you, Counsel General.

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau amserol. Mae'r cwestiwn cyntaf i gael ei ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan David Rees.

The next item is the topical questions. The first question to be asked is to the Cabinet Secretary for Economy and Transport, and that first question is from David Rees.

Tata Steel a ThyssenKrupp
Tata Steel and ThyssenKrupp

3. Pa ddadansoddiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r effaith y caiff y cyhoeddiad wythnos ddiwethaf ynghylch uno TATA steel a ThyssenKrupp AG ar y diwydiant dur yng Nghymru? 195

3. What analysis has the Welsh Government undertaken of the impact on the steel industry in Wales of the merger between TATA steel and ThyssenKrupp AG announced last week? 195

We broadly welcome the announcement to create 50:50 joint venture to combine their European steel businesses and we continue to engage with the company and the trade unions to consider the detail of the announcement.

At ei gilydd, rydym yn croesawu'r cyhoeddiad i greu cyd-fenter 50:50 i gyfuno eu busnesau dur Ewropeaidd ac rydym yn parhau i ymgysylltu gyda'r cwmni a'r undebau llafur i ystyried manylion y cyhoeddiad.

I thank you for that answer, Cabinet Secretary. The announcement has undoubtedly lifted a cloud that has been hanging over the steelworks in the town for over two years now and offers hope of a secure future for the steel making in Port Talbot and other plants across Wales, because let's not forget that, actually, Port Talbot feeds those other plants as well. It's been welcomed by steelworkers, as you pointed out, who are actually meeting today to discuss it, as well as trade unions, politicians and the community across the town.

We are aware that the dark skies can come back—that's the problem. This proposal is actually focusing on the medium term and not the long term, because it talks about no compulsory redundancies before 2026 and the work to be done on the blast furnace to keep it operational until about 2026. So, there's still a longer term position. The ThyssenKrupp chief executive officer has often said that he's focusing on European operations and we are possibly not in his mind when it comes to that. 

So, will this agreement impact upon the investment that has already been committed by the Welsh Government, because you've already made the commitment to the power plant—phase 1 has gone through. The funding has not yet been released for phase 2. I know there has been an issue of conditionality. Where are we on that? So, again, there's security coming through from the Welsh Government on that process, on that side of it. Have you had discussions with Tata on this matter as to what investment they're talking about in their merger and where that will go? Will it be simply in maintenance and repair, or will it actually be in new technologies and investment in new plant to actually take it to the next level of productivity, such as the capital line for new coke ovens that need to be undertaken? And have you had discussions with the Secretary of State for BEIS, because there is still a steel sector deal that has not yet been agreed, and it seems, at the moment, the UK Government is failing to do its bit, and if we want long-term sustainability, you also have to have discussions with them? So, how is it all pulling together now, based upon this merger plan?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Diau fod y cyhoeddiad wedi codi cwmwl sydd wedi bod yn hongian dros y gwaith dur yn y dref ers dros ddwy flynedd bellach ac mae'n cynnig gobaith o ddyfodol diogel ar gyfer gwneud dur ym Mhort Talbot a gweithfeydd eraill ar draws Cymru, oherwydd gadewch i ni beidio ag anghofio, mewn gwirionedd, fod Port Talbot yn bwydo'r gweithfeydd eraill hynny yn ogystal. Mae wedi cael ei groesawu gan weithwyr dur, fel y nodwyd gennych, sy'n cyfarfod heddiw i'w drafod mewn gwirionedd, yn ogystal ag undebau llafur, gwleidyddion a'r gymuned ar draws y dref.

Rydym yn ymwybodol y gall yr awyr ddu ddychwelyd—dyna'r broblem. Mae'r cynnig hwn yn canolbwyntio ar y tymor canolig, mewn gwirionedd, ac nid y tymor hir, oherwydd mae'n sôn am sicrhau nad oes unrhyw ddiswyddiadau gorfodol cyn 2026 a'r gwaith sydd i'w wneud ar y ffwrnais chwyth i'w chadw'n weithredol hyd nes tua 2026. Felly, mae yna sefyllfa fwy hirdymor i'w thrafod o hyd. Mae prif swyddog gweithredol ThyssenKrupp wedi dweud yn aml ei fod yn canolbwyntio ar weithrediadau Ewropeaidd ac nid ydym, o bosibl, yn ei feddwl o ran hynny.

Felly, a fydd y cytundeb hwn yn effeithio ar y buddsoddiad sydd eisoes wedi'i ymrwymo gan Lywodraeth Cymru, oherwydd rydych eisoes wedi gwneud ymrwymiad i'r gwaith pŵer—mae cam 1 wedi mynd drwodd. Nid yw'r cyllid wedi'i ryddhau eto ar gyfer cam 2. Gwn fod mater amodoldeb wedi codi. Ble rydym ni ar hynny? Felly, unwaith eto, mae sicrhad yn dod o du Llywodraeth Cymru ar y broses honno, ar yr ochr honno i bethau. A ydych wedi cael trafodaethau gyda Tata ar y mater hwn o ran pa fuddsoddiad y maent yn sôn amdano yn eu cynllun uno a ble y bydd hwnnw'n mynd? A fydd yn mynd tuag at waith cynnal a chadw ac atgyweirio yn unig, neu a fydd yn mynd tuag at dechnolegau newydd a buddsoddiad mewn offer newydd i'w arwain at y lefel nesaf o gynhyrchiant, fel y llinell gyfalaf ar gyfer ffyrnau golosg newydd sydd eu hangen? Ac a ydych wedi cael trafodaethau gydag Ysgrifennydd Gwladol yr Adran Fusnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol, oherwydd nid ydym wedi cytuno ar fargen sector dur eto, ac mae'n ymddangos ar hyn o bryd fod Llywodraeth y DU yn methu chwarae ei rhan, ac os ydym eisiau cynaliadwyedd hirdymor, mae angen i chi gael trafodaethau gyda hwy hefyd? Felly, sut y mae popeth yn dod at ei gilydd yn awr, yn seiliedig ar y cynllun uno hwn?

14:45

Well, can I thank David Rees for his questions? I'd agree that the announcement does indeed offer hope for all of the plants across Wales and the UK. I think it's worth reflecting on where we were just two years ago, when skies were indeed very dark, and it was as a consequence of the hard work that the Welsh Government carried out, to a great extent, that we've reached the point that we're at today, where all those involved in the agreement can recognise the strength of the Welsh steel-making family. In terms of ensuring that dark skies don't return, we need to guarantee the competitiveness of Welsh steel making, as well as ensure that it is efficient and it is productive. Now, we are obviously carrying through our support. Our support, in many respects, will be dependent on binding conditions being agreed by Tata. However, it's essential that the UK Government steps up to the mark and addresses the concerns of the sector, particularly in regard to uncompetitive energy prices, but also the need for a sector deal. These were issues that were discussed very recently at the UK steel council. They were issues that I raised regularly with Ministers within BEIS, and that we raised through officials with their counterparts in BEIS, and indeed other departments. It's an interest that my colleague Lesley Griffiths has, considering the decarbonisation agenda and the need to ensure that we drive down emissions. We are able to support businesses in the steel sector in reducing carbon emissions, in making sure that there are power savings, in making sure that employees are fully and properly skilled, and our support will continue into the future. But if we are to get the efficient, competitive, productive steel-making operation that we wish to see for the long term in Wales and the UK, it will require decisive intervention by the UK Government.

Wel, a gaf fi ddiolch i David Rees am ei gwestiynau? Buaswn yn cytuno bod y cyhoeddiad, yn wir, yn cynnig gobaith i bob un o'r gweithfeydd ledled Cymru a'r DU. Mae'n werth myfyrio ar ble roeddem ddwy flynedd yn unig yn ôl, pan oedd yr awyr yn ddu iawn yn wir, ac o ganlyniad i waith caled Llywodraeth Cymru, i raddau helaeth, rydym wedi cyrraedd y pwynt hwn heddiw, lle mae pawb sy'n rhan o'r cytundeb yn gallu cydnabod cryfder teulu dur Cymru. O ran sicrhau nad yw'r awyr ddu yn dychwelyd, mae angen i ni warantu cystadleurwydd cynhyrchiant dur yng Nghymru, yn ogystal â sicrhau ei fod yn effeithlon ac yn gynhyrchiol. Nawr, bydd ein cymorth yn amlwg yn parhau. Bydd ein cymorth, ar sawl ystyr, yn dibynnu ar gytundeb Tata i amodau rhwymol. Fodd bynnag, mae'n hanfodol fod Llywodraeth y DU yn gwneud ei rhan ac yn rhoi sylw i bryderon y sector, yn enwedig mewn perthynas â phrisiau ynni anghystadleuol, ond hefyd yr angen am gytundeb sector. Roedd y rhain yn faterion a drafodwyd yn ddiweddar iawn yng nghyngor dur y DU. Roeddent yn faterion y byddwn yn eu codi'n rheolaidd gyda Gweinidogion o fewn yr Adran Fusnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol, ac y byddem yn eu codi drwy swyddogion gyda'u cymheiriaid yn yr Adran Fusnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol, ac yn wir mewn adrannau eraill. Mae'n rhywbeth sydd o diddordeb i fy nghyd-Aelod, Lesley Griffiths, o ystyried yr agenda ddatgarboneiddio a'r angen i sicrhau ein bod yn lleihau allyriadau. Rydym yn gallu cynorthwyo busnesau yn y sector dur i leihau allyriadau carbon, i wneud yn siŵr fod yna arbedion pŵer, i wneud yn siŵr fod gweithwyr yn meddu ar y sgiliau llawn a phriodol, a bydd ein cefnogaeth yn parhau i'r dyfodol. Ond os ydym am sicrhau'r gweithgarwch cynhyrchu dur effeithlon, cystadleuol a chynhyrchiol rydym eisiau ei weld yn hirdymor yng Nghymru ac yn y DU, bydd angen ymyriadau pendant gan Lywodraeth y DU.

Thank you, Cabinet Secretary, and I associate myself with the questions, actually, that were asked to you by David Rees. I think there will still be some residual concerns, going back to what we were talking about 18 months or so ago about the relationship with ThyssenKrupp and Tata, and the date that David mentioned, I think, is something that's firmly printed in our minds now. With that in mind, have you had any indication at all of the timeline for any potential investment in this plant? Obviously, the blast furnace is of huge importance there, and it's great to get the promises, but until somebody signs a cheque, it's a bit difficult to rely on those promises.

With the steel sector deal, obviously I agree that we need to know about this now, and I don't suppose that the Trump announcement has helped enormously.  Energy costs—and I think you did refer to it briefly—were a big issue when we were talking about this some months ago. Have you had any, shall we say, promising mood music that that's less of an issue now, and what steps have been taken to try and resolve those?

And then, finally, Tata has of course made huge commitments in terms of Swansea bay university, and a relationship with the steel innovation centre under the city deal. I wonder if you've had any news on whether this merged partnership would also be prepared to commit in the way that Tata's done to date. You said that you were considering the announcement, and perhaps you could raise that in any questions that you have when you're speaking to Tata and ThyssenKrupp.

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, ac rwy'n cysylltu fy hun â'r cwestiynau y mae David Rees newydd eu gofyn i chi mewn gwirionedd. Credaf y bydd rhai pryderon o hyd, yn mynd yn ôl at yr hyn roeddem yn sôn amdano tua 18 mis yn ôl am y berthynas â ThyssenKrupp a Tata, ac mae'r dyddiad y soniodd David amdano, rwy'n credu, yn rhywbeth sydd wedi'i argraffu'n gadarn ar ein meddyliau yn awr. Gyda hynny mewn golwg, a ydych wedi cael unrhyw syniad o gwbl o'r amserlen ar gyfer unrhyw fuddsoddiad posibl yn y gwaith hwn? Yn amlwg, mae'r ffwrnais chwyth yn bwysig iawn yno, ac mae'n wych cael addewidion, ond hyd nes y bydd rhywun yn llofnodi siec, mae hi braidd yn anodd dibynnu ar yr addewidion hynny.

Gyda bargen y sector dur, yn amlwg, rwy'n cytuno bod angen i ni wybod am hyn yn awr, ac nid wyf yn tybio bod cyhoeddiad Trump wedi helpu rhyw lawer iawn.  Roedd costau ynni—a chredaf eich bod wedi cyfeirio at hyn yn fyr—yn broblem fawr pan oeddem yn siarad am hyn rai misoedd yn ôl. A ydych wedi cael unrhyw arwydd addawol, gawn ni ddweud, sy'n awgrymu bod hynny'n llai o broblem erbyn hyn, a pha gamau a gymerwyd i geisio eu datrys?

Ac yn olaf, mae Tata, wrth gwrs, wedi gwneud ymrwymiadau enfawr o ran prifysgol bae Abertawe, a pherthynas â'r ganolfan arloesi dur o dan y fargen ddinesig. Tybed a ydych wedi cael unrhyw newyddion ynglŷn ag a fyddai'r bartneriaeth gyfunol hon hefyd yn barod i ymrwymo yn y ffordd y mae Tata wedi'i wneud hyd yma. Dywedasoch eich bod yn ystyried y cyhoeddiad, ac efallai y gallech godi hynny mewn unrhyw gwestiynau a fydd gennych pan fyddwch yn siarad â Tata a ThyssenKrupp.

Indeed. Can I thank Suzy Davies for her questions? She makes a very important point about the collaboration that's taken place in Swansea bay between higher education and the steel making of the region, and also some of the spin-off companies and the supply chain companies as well. It's my understanding that that collaboration will be maintained. However, we will be seeking to engage with the company and the trade unions to seek further information about the detail of the announcement, to ensure that that collaboration continues into the future, and to ensure that we secure iron and steel making in Wales for the long term.

Now, I think it's worth saying, in terms of the time frame, the joint venture is subject to regulatory examination by the authorities that include the European Commission and, until closing, both joint-venture companies are going to continue to operate as separate companies and as competitors, but, during that period, we expect to be able to take forward our discussions over the support that the Welsh Government can give to Tata insofar as the Welsh-based operations are concerned, but I would welcome the announcement of an extension of the employment pact to 2026, with a commitment to seek to avoid compulsory redundancies as a result of the joint venture.

In terms of the other commitments, Tata has committed to invest in a life extension of Port Talbot's blast furnace 5, which will proceed this year. I think, in general, this is a very, very positive announcement for steel making and all of the associated steel sites across Wales. However, we remain committed to ensuring that the long-term future of steel businesses in Wales can be guaranteed.

Yn wir. A gaf fi ddiolch i Suzy Davies am ei chwestiynau? Mae'n gwneud pwynt pwysig iawn ynglŷn â'r cydweithrediad sydd wedi bod ym mae Abertawe rhwng addysg uwch a gwaith dur y rhanbarth, yn ogystal â rhai o'r cwmnïau deilliedig a chwmnïau'r gadwyn gyflenwi. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, bydd y cydweithio hwnnw'n parhau. Fodd bynnag, byddwn yn ceisio ymgysylltu â'r cwmni a'r undebau llafur i ofyn am wybodaeth bellach ynglŷn â manylion y cyhoeddiad, i wneud yn siŵr fod y cydweithio hwnnw'n parhau yn y dyfodol, ac i sicrhau ein bod yn cadw cynhyrchiant haearn a dur yng Nghymru yn y tymor hir.

Nawr, rwy'n credu ei bod hi'n werth dweud, o ran yr amserlen, fod y gyd-fenter yn ddibynnol ar archwiliad rheoleiddio gan yr awdurdodau sy'n cynnwys y Comisiwn Ewropeaidd, a hyd nes y byddant yn cau, bydd y ddau gwmni cyd-fenter yn parhau i weithredu fel cwmnïau ar wahân ac fel cystadleuwyr, ond yn ystod y cyfnod hwnnw, rydym yn disgwyl y byddwn yn gallu bwrw ymlaen â'n trafodaethau mewn perthynas â'r cymorth y gall Llywodraeth Cymru ei roi i Tata o ran y gwaith sydd wedi'i leoli yng Nghymru, ond buaswn yn croesawu cyhoeddiad i ymestyn y cytundeb cyflogaeth i 2026, gydag ymrwymiad i geisio osgoi diswyddiadau gorfodol o ganlyniad i'r gyd-fenter.

O ran yr ymrwymiadau eraill, mae Tata wedi ymrwymo i fuddsoddi er mwyn ymestyn oes ffwrnais chwyth rhif 5 Port Talbot, a bydd hynny'n mynd rhagddo eleni. Yn gyffredinol, credaf fod hwn yn gyhoeddiad cadarnhaol iawn i'r diwydiant dur a'r holl safleoedd dur cysylltiedig ledled Cymru. Fodd bynnag, rydym yn parhau'n ymrwymedig i sicrhau y gellir gwarantu dyfodol hirdymor busnesau dur yng Nghymru.

14:50

I think the joint venture, on the face of it, seems like a positive step forward at the moment, but there are key questions to ask to ensure that we move forward with scrutiny and caution. Our first duty, of course, is to the workforce—the highly skilled workforce—that we have in Port Talbot. As I mentioned yesterday in questions to the leader of the house, Brexit is going to loom large in the prospects of the joint venture, and although the outlook right now, in the medium term, seems secure, our exit date from the EU is approaching, and this could, in fact, impact upon the joint venture. Last week, Heinrich Hiesinger—I'm not sure if I said that right—chief executive officer of Thyssenkrupp said, regarding the effects of Brexit on the JV, and I quote:

'We hope that whatever the outcome, there will be a free market.'

Of course, we can't guarantee that there will be a free market, with the Conservatives and your party needing to answer questions still on this on a UK Government level, and seeming to be blocking a free market or obfuscating it. So, I think we need answers on that.

I'd like the Welsh Government to outline what case they will make to the UK Government also regarding state aid and other industries, because Wales could be in a different environment in the future, with the UK Government redesigning those rules post Brexit under powers returning from the EU, and I believe there should be a more clear position on that at this date.

So, as I've said, over all, I would want to bring some security to the sector in Port Talbot. I know it's up until 2026, but I think that that is a medium-term goal and that we should all be keeping our eyes on that, and to reiterate that the investment in Port Talbot is key now, and I hope that the money going forward on the other phases of the agreement between Plaid Cymru and Labour in that regard will be able to go ahead smoothly because I do know that there were some teething problems to more funding getting their way. If we could avoid that so that the steelworks can be utilised and developed for the future, then that would be beneficial to everybody in this room and in our communities across Wales.

Rwy'n credu bod y gyd-fenter, ar yr wyneb, yn ymddangos fel cam cadarnhaol ymlaen ar hyn o bryd, ond mae yna gwestiynau allweddol i'w gofyn i sicrhau ein bod yn symud ymlaen gan graffu'n ofalus. I'r gweithlu y mae ein dyletswydd gyntaf, wrth gwrs—y gweithlu medrus iawn sydd gennym ym Mhort Talbot. Fel y soniais ddoe yn ystod y cwestiynau i arweinydd y tŷ, bydd rhan fawr i Brexit yn rhagolygon y gyd-fenter, ac er bod y rhagolygon ar hyn o bryd, yn y tymor canolig, yn ymddangos yn ddiogel, mae'r dyddiad y byddwn yn ymadael â'r UE yn agosáu, a gallai hyn effeithio ar y gyd-fenter mewn gwirionedd. Yr wythnos diwethaf, dywedodd Heinrich Hiesinger—nid wyf yn gwybod a ydw i wedi dweud ei enw'n gywir—prif swyddog gweithredol Thyssenkrupp, wrth sôn am effeithiau Brexit ar y gyd-fenter, a dyfynnaf:

Rydym yn gobeithio, beth bynnag fo'r canlyniad, y bydd yna farchnad rydd.

Wrth gwrs, ni allwn warantu y bydd yna farchnad rydd, gyda'r Ceidwadwyr a'ch plaid chi angen ateb cwestiynau ar hyn ar lefel Llywodraeth y DU o hyd, ac i'w gweld yn rhwystro neu'n cymylu'r dyfroedd ar farchnad rydd yn ôl pob golwg. Felly, credaf ein bod angen atebion ar hynny.

Hoffwn i Lywodraeth Cymru amlinellu pa achos y bydd yn ei wneud i Lywodraeth y DU ynghylch cymorth gwladwriaethol a diwydiannau eraill hefyd, oherwydd gallai Cymru fod mewn amgylchedd gwahanol yn y dyfodol, gyda Llywodraeth y DU yn ailgynllunio'r rheolau hynny ar ôl Brexit o dan bwerau sy'n dychwelyd o'r UE, a chredaf y dylid sicrhau safbwynt mwy clir ar hynny heddiw.

Felly, fel rwyf wedi'i ddweud, ar y cyfan, hoffwn ddod â rhywfaint o sicrwydd i'r sector ym Mhort Talbot. Gwn ei fod hyd nes 2026, ond credaf mai nod tymor canolig yw hwnnw a dylai pob un ohonom gadw ein llygaid ar hynny, ac rwy'n ailadrodd bod y buddsoddiad ym Mhort Talbot yn allweddol yn awr, ac rwy'n gobeithio y bydd yr arian ar gyfer camau eraill y cytundeb rhwng Plaid Cymru a'r Blaid Lafur yn hynny o beth yn gallu mynd rhagddo'n ddidrafferth oherwydd gwn fod rhai problemau cychwynnol wedi bod o ran sicrhau mwy o gyllid. Pe baem yn gallu osgoi hynny fel y gellid defnyddio a datblygu'r gwaith dur ar gyfer y dyfodol, byddai hynny'n fuddiol i bawb yn yr ystafell hon ac yn ein cymunedau ledled Cymru.

Can I thank the Member for her questions, and begin by saying that my party here, and in the UK as a whole, couldn't have demonstrated a greater commitment to sustaining steel making in the UK? We've been absolutely determined to influence the UK Government, and to influence the company in terms of long-term investment, and the work that we've invested in this area, I think, has paid dividends, and the announcement demonstrates it.

With the exception of the funding—and the Member rightly points to the support that the Welsh Government has been able to offer to Tata—I can say that, with the exception of funding for skills support, Tata won't be able to draw down funding against these offers until we have agreed the detail of overarching, legally binding conditions, and I would expect all Members to support that. We need to make sure that those conditions apply for several years, and that they are, indeed, legally binding.

Now, in terms of Brexit, we'll continue to work closely and constructively with Tata in terms of planning for the challenges and the opportunities presented by Brexit, but, to date, the Welsh Labour Government has offered £8 million towards an £18 million investment in the power plant at Port Talbot, and we continue to discuss the potential for further investments to increase efficiencies in this area, and I think it's worth reflecting on the important point that the Member makes concerning state aid rules. Well, until the UK has exited the European Union, of course, Welsh Ministers remain bound to comply fully with EU state aid rules, and any support provided to the steel sector must be given in accordance with EU state aid rules. However, post Brexit, whether and to what extent Welsh Ministers would continue to be bound by the EU state aid rules will depend on the terms of the withdrawal agreement that the UK negotiates with the EU. But it's absolutely essential that, during the course of the negotiations that are continuing, the UK Government recognises the importance of steel making to the UK.

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei chwestiynau, a dechrau drwy ddweud na fyddai fy mhlaid yma, ac yn y DU yn gyfan, wedi gallu dangos mwy o ymrwymiad i gynnal cynhyrchiant dur y DU? Rydym wedi bod yn gwbl benderfynol o ddylanwadu ar Lywodraeth y DU, a dylanwadu ar y cwmni o ran buddsoddiad hirdymor, ac rwy'n credu bod y gwaith rydym wedi'i fuddsoddi yn y maes hwn wedi talu ar ei ganfed, ac mae'r cyhoeddiad yn dangos hynny. 

Ar wahân i'r cyllid—ac mae'r Aelod yn iawn i dynnu sylw at y gefnogaeth y mae Llywodraeth Cymru wedi gallu ei chynnig i Tata—gallaf ddweud, ar wahân i gyllid ar gyfer cymorth sgiliau, ni fydd Tata yn gallu cael cyllid yn erbyn y cynigion hyn hyd nes y byddwn wedi cytuno ar fanylion amodau trosfwaol, sy'n rhwymol yn gyfreithiol, a buaswn yn disgwyl i'r holl Aelodau gefnogi hynny. Mae angen i ni wneud yn siŵr fod yr amodau hynny'n gymwys am nifer o flynyddoedd, a'u bod, yn wir, yn rhwymol yn gyfreithiol.

Nawr, o ran Brexit, byddwn yn parhau i weithio'n agos ac yn adeiladol gyda Tata i gynllunio ar gyfer yr heriau a'r cyfleoedd a gyflwynir gan Brexit, ond hyd yma, mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi cynnig £8 miliwn tuag at fuddsoddiad o £18 miliwn yn y gwaith pŵer ym Mhort Talbot, ac rydym yn parhau i drafod y potensial ar gyfer buddsoddiadau pellach i gynyddu arbedion effeithlorwydd yn y maes, ac mae'n werth myfyrio ar y pwynt pwysig y mae'r Aelod yn ei wneud mewn perthynas â rheolau cymorth gwladwriaethol. Wel, hyd nes y bydd y DU wedi gadael yr Undeb Ewropeaidd, wrth gwrs, mae Gweinidogion Cymru yn parhau i fod wedi'u rhwymo i gydymffurfio'n llawn â rheolau cymorth gwladwriaethol yr UE, ac mae'n rhaid i unrhyw gefnogaeth a ddarperir i'r sector dur fod yn unol â rheolau cymorth gwladwriaethol yr UE. Fodd bynnag, ar ôl Brexit, bydd i ba raddau, os o gwbl, y byddai Gweinidogion Cymru yn parhau i gael eu rhwymo gan reolau cymorth gwladwriaethol yr UE yn dibynnu ar delerau'r cytundeb ymadael y bydd y DU yn ei negodi gyda'r UE. Ond mae'n gwbl hanfodol, yn ystod y trafodaethau hynny sy'n parhau, fod Llywodraeth y DU yn cydnabod pwysigrwydd cynhyrchu dur i'r DU.

14:55

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet. Caiff y cwestiwn nesaf ei ateb gan Weinidog y Gymraeg—y cwestiwn gan Dawn Bowden.

Thank you to the Cabinet Secretary. The next question will be answered by the Minister for the Welsh language, and the question's from Dawn Bowden.

Trago Mills
Trago Mills

4. Beth yw ymateb Llywodraeth Cymru i'r sylwadau a wnaed gan berchennog Trago Mills fod arwyddion Cymraeg yn annibendod gweledol? 194

4. What is the Welsh Government's response to comments made by the owner of Trago Mills that Welsh language signage is visual clutter? 194

Well, can I just say that I was really disappointed to read Bruce Robertson's comments over the weekend, and I wrote a letter to him on Monday expressing my disappointment? And I must say that I think his comments are misinformed, and I think they are out of step with public opinion in Wales. I am happy to share that letter with Assembly Members.

Wel, a gaf fi ddweud fy mod wedi fy siomi'n fawr wrth ddarllen sylwadau Bruce Robertson dros y penwythnos, ac ysgrifennais lythyr ato ddydd Llun i fynegi fy siom? Ac mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn credu bod ei sylwadau'n gyfeiliornus, a chredaf eu bod yn anghyson â barn y cyhoedd yng Nghymru. Rwy'n hapus i rannu'r llythyr hwnnw gydag Aelodau'r Cynulliad.

Thank you for that response, Minister. You'll be aware that the bilingual signage was actually only one aspect of the comments that were reported last week, but I want to deal specifically with the language issue because it is a fact that Merthyr Tydfil has one of the lowest levels of identified Welsh speakers in Wales. I want to see that change and I've been supportive of Welsh language services and learning opportunities that are provided in Merthyr, most notably at Canolfan Soar that you visited with me only recently.

Despite the relatively low level of Welsh speakers, I've received representations from a number of constituents who were offended by the reported comments. And I understand that anger, because whether people speak Welsh or not, many value the language and know how important it is to normalise its use in everyday situations and activities, and, as a Welsh learner myself, I can vouch for the value of that. And, indeed, I see nurturing and developing the use of the Welsh language and fostering more positive attitudes towards it as an important responsibility for all of us.

Trago Mills is an important new business in my constituency and it's providing many valuable jobs, and I want to develop good working relations with them. So, would you agree with me that a more enlightened business practice that might in fact draw more people to support the business, rather than drive them to protest against it, which we're going to be seeing this weekend, would be for them to recognise the status of both languages and to embrace that fact?

Diolch i chi am yr ymateb hwnnw, Weinidog. Fe fyddwch yn gwybod mai un agwedd yn unig ar y sylwadau a nodwyd yr wythnos diwethaf oedd yr arwyddion dwyieithog, mewn gwirionedd, ond rwyf eisiau ymdrin yn benodol â mater yr iaith oherwydd mae'n ffaith mai Merthyr Tudful sydd ag un o'r lefelau isaf o siaradwyr Cymraeg dynodedig yng Nghymru. Rwyf eisiau gweld hynny'n newid ac rwyf wedi cefnogi gwasanaethau Cymraeg a'r cyfleoedd dysgu a ddarperir ym Merthyr, yn fwyaf nodedig yng Nghanolfan Soar y buom ein dwy'n ymweld â hi'n ddiweddar.

Er gwaethaf y lefel gymharol isel o siaradwyr Cymraeg, rwyf wedi cael sylwadau gan nifer o etholwyr a gafodd eu tramgwyddo gan y sylwadau a gofnodwyd. Ac rwy'n deall y dicter hwnnw, oherwydd, pa un a yw pobl yn siarad Cymraeg ai peidio, mae llawer yn gweld gwerth yr iaith ac yn gwybod pa mor bwysig yw normaleiddio ei defnydd mewn sefyllfaoedd a gweithgareddau bob dydd, ac fel dysgwr Cymraeg fy hun, gallaf dystio i werth hynny. Ac yn wir, rwy'n credu bod meithrin a datblygu'r defnydd o'r Gymraeg a meithrin agweddau mwy cadarnhaol tuag ati yn gyfrifoldeb pwysig i bob un ohonom.

Mae Trago Mills yn fusnes newydd pwysig yn fy etholaeth ac mae'n darparu llawer o swyddi gwerthfawr, ac rwyf eisiau datblygu cysylltiadau gwaith da gyda hwy. Felly, a fyddech yn cytuno â mi mai ymarfer busnes mwy goleuedig ar eu rhan, ac un a allai ddenu mwy o bobl i gefnogi'r busnes mewn gwirionedd yn hytrach na gwneud iddynt brotestio yn ei erbyn, fyddai iddynt gydnabod statws y ddwy iaith a chroesawu'r ffaith honno? 

Mae'n bwysig i ni i gyd gefnogi'r iaith ac mae hynny'n cynnwys Trago Mills.

It's important that we should all support the language and that includes Trago Mills.

Da iawn a diolch yn fawr i chi, Dawn, nid yn unig am ddod â'r achos yma gerbron y Senedd heddiw, ond hefyd am eich ymrwymiad chi tuag yr iaith.

Well done, and thank you very much, Dawn, not only for bringing this case before the Senedd today, but also for your commitment to the Welsh language.

I'd just like to thank you for your enthusiasm for the language, because we need to get to a million speakers and you're on that list, so thank you very much. I think you're absolutely right—I think that people underestimate the value of Welsh language education. We know that there is a lot of evidence to suggest that, actually, it helps broaden education in its wider sense, and there's evidence across the globe that bilingualism is a positive development. I think, also, it should be noted that there is increasing demand in places like Merthyr, and I'm very pleased to see that and I'd like to thank you for your support in that.

But I think there's also a commercial reason for him to do this. The fact is that, in the last census, if you look at how many people live within an hour of Trago Mills, there are about 110,000 people who speak Welsh, and 86 per cent of the people of Wales are enthusiastic and supportive about the Welsh language. So, it doesn't make any commercial sense not to be in the same place as those people, and so I do hope that the chair of Trago Mills will rethink his approach to the language.

Hoffwn ddiolch i chi am eich brwdfrydedd dros yr iaith, oherwydd mae angen inni gyrraedd miliwn o siaradwyr ac rydych chi ar y rhestr honno, felly diolch yn fawr iawn i chi. Credaf eich bod yn llygad eich lle—credaf fod pobl yn tanbrisio gwerth addysg Gymraeg. Gwyddom fod llawer o dystiolaeth yn awgrymu ei bod, mewn gwirionedd, yn helpu i ymestyn addysg yn ei ystyr ehangach, ac mae tystiolaeth ar draws y byd sy'n profi bod dwyieithrwydd yn ddatblygiad cadarnhaol. Rwy'n credu y dylid nodi hefyd fod galw cynyddol mewn lleoedd fel Merthyr Tudful, ac rwy'n falch iawn o weld hynny a hoffwn ddiolch i chi am eich cefnogaeth yn hynny o beth.

Ond credaf hefyd fod yna reswm masnachol iddo wneud hyn. Y ffaith yw, yn y cyfrifiad diwethaf, os edrychwch ar faint o bobl sy'n byw o fewn awr i Trago Mills, ceir tua 110,000 o bobl sy'n siarad Cymraeg, ac mae 86 y cant o bobl Cymru yn frwdfrydig ac yn gefnogol i'r iaith Gymraeg. Felly, nid yw'n gwneud unrhyw synnwyr masnachol iddynt beidio â bod yn yr un man â'r bobl hynny, ac felly rwy'n gobeithio y bydd cadeirydd Trago Mills yn ailystyried ei agwedd tuag at yr iaith.

Minister, the opening of the Trago Mills store in Merthyr Tydfil in April, with the creation of 350 jobs, was warmly welcomed, with the leader of the council calling it,

'a fantastic addition to Merthyr Tydfil's shopping offer and also because it's another landmark in the overall regeneration of the county borough.'

It is disappointing, therefore, to read these comments that have caused considerable outrage and could damage the profitability of this store. As you said, Minister, earlier, and I agree with it, it's important that business leaders understand that we are increasingly a bilingual country and that it's commercially beneficial for businesses to be respectful of each of the languages. You know, Minister, I can't speak Welsh, but I think it's great to have bilingual ability for every individual, especially if you live in a country and you speak the local language. It's not only interaction between trade and commercial benefit, but also political, social, economic and cultural. It is getting together. Language is the one that gets us together, and togetherness is the best virtue of all. Thank you.

Weinidog, cafodd agoriad siop Trago Mills ym Merthyr Tudful ym mis Ebrill, a greodd 350 o swyddi, ei groesawu'n fawr, gydag arweinydd y cyngor yn dweud

ei fod yn ychwanegu at yr hyn a gynigir i siopwyr ym Merthyr Tudful a'i fod hefyd yn garreg filltir yn adfywiad cyffredinol y fwrdeistref sirol.

Felly, mae'n siomedig darllen y sylwadau hyn sydd wedi achosi dicter sylweddol ac a allai niweidio proffidioldeb y siop. Fel y dywedoch chi'n gynharach, Weinidog, ac rwy'n cytuno â chi, mae'n bwysig fod arweinwyr busnes yn deall ein bod yn wlad gynyddol ddwyieithog a'i bod yn fanteisiol yn fasnachol i fusnesau ddangos parch tuag at y ddwy iaith. Wyddoch chi, Weinidog, nid wyf yn gallu siarad Cymraeg, ond rwy'n credu bod y gallu i bob unigolyn fod yn ddwyieithog yn beth gwych, yn enwedig os ydych yn byw mewn gwlad ac rydych yn siarad yr iaith leol. Mae'n ymwneud â budd gwleidyddol, cymdeithasol, economaidd a diwylliannol yn ogystal â rhyngweithio rhwng busnesau a budd masnachol. Mae'n ymwneud â dod at ein gilydd. Iaith yw'r peth sy'n dod â ni at ein gilydd, ac undod yw'r rhinwedd orau un. Diolch. 

15:00

Diolch yn fawr, Mohammad, and you're welcome to join me in being one of those million as well. I know you speak several other languages, so it should be fairly easy for you to pick up. So, there you go, you're on my list as well. Diolch yn fawr. 

I think it is important that we underline the importance of this company. There are a lot of jobs here in an area that needs jobs, so I actually wouldn't support those calls for people to be suspending their use of the shopping centre. I think that it's important that we do support businesses that are in Wales, but I do think that what we need to do is to encourage them and to make sure that they understand that they are investing in a bilingual country where there is this great support now for the Welsh language. Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr, Mohammad, ac mae croeso i chi ymuno â mi a dod yn un o'r miliwn yn ogystal. Gwn eich bod yn siarad nifer o ieithoedd eraill, felly dylai fod yn weddol hawdd i chi ei dysgu. Felly, dyna chi, rydych chi ar fy rhestr yn ogystal. Diolch yn fawr.

Credaf ei bod yn bwysig i ni danlinellu pwysigrwydd y cwmni hwn. Ceir llawer o swyddi yma mewn ardal sydd angen swyddi, felly mewn gwirionedd, ni fuaswn yn cefnogi'r galwadau ar bobl i beidio â defnyddio'r ganolfan siopa. Credaf ei bod yn bwysig ein bod yn cefnogi busnesau yng Nghymru, ond rwy'n credu mai'r hyn rydym angen ei wneud yw eu hannog a gwneud yn siŵr eu bod yn deall eu bod yn buddsoddi mewn gwlad ddwyieithog lle mae llawer o gefnogaeth yn awr i'r iaith Gymraeg. Diolch yn fawr.

Mae'n gwbl briodol eich bod chi yn beirniadu Trago Mills am eu sylwadau sarhaus at y Gymraeg, ond mae'n rhaid cofio mai beth ydy hyn mewn gwirionedd ydy'r enghraifft ddiweddaraf o broblem ehangach, a thystiolaeth goncrit mai ffolineb ydy credu y cawn ni chwarae teg i'r Gymraeg yn y sector breifat heb ddeddfwriaeth a thrwy ddibynnu ar ewyllys da. Rydych chi'n barod iawn eich beirniadaeth o record cwmnïau fel Sports Direct, GWR a rŵan Trago Mills ar y Gymraeg, ond yn llai parod o lawer i weithredu. 

Yn yr hydref, fe gytunodd y Cynulliad trawsbleidiol yma mai gweithredu sydd angen i ymestyn y safonau iaith i'r sector breifat. Sut felly ydych chi'n bwriadu gwireddu ewyllys y Cynulliad yma yn sgil y prawf pellach eto fyth fod angen gosod dyletswydd sylfaenol mewn cyfraith er mwyn i fusnesau mawrion barchu'r Gymraeg?

It is entirely appropriate that you criticise Trago Mills for their insulting comments on the Welsh language, but we must bear in mind that what this is in reality is the latest example of a broader problem, and concrete evidence that to believe that we can get fair play for the Welsh language in the private sector without legislation, and by relying on good will, is simply foolish. You're very happy to criticise the record of companies such as Sports Direct, GWR and now Trago Mills on the Welsh language, but are far less willing to take action.

In the autumn, this cross-party Assembly agreed that action is required to extend Welsh language standards to the private sector. How, therefore, do you intend to deliver the will of this Assembly given this further proof that we need to place a fundamental duty in law so that large businesses respect the Welsh language?

Nid wyf yn derbyn ei fod yn ffolineb i ddisgwyl i gwmnïau ddefnyddio'r iaith. Y ffaith yw bod lot o gwmnïau yn gwneud hynny. Os ydych chi'n edrych ar Aldi a Lidl, rwy'n meddwl bod record arbennig gyda nhw. Mae'n rhaid i ni werthfawrogi hynny. Rwy'n meddwl ei bod hi'n bwysig hefyd ein bod ni'n gwerthfawrogi nad yw hi'n bosibl gyda'r Ddeddf sydd gyda ni nawr i wneud unrhyw beth yn y maes yma. Rydych chi'n ymwybodol bod gen i lot mwy o ddiddordeb mewn hybu a hyrwyddo'r Gymraeg fel blaenoriaeth a dyna pam rŷm ni'n dod â phethau fel Cymraeg busnes i'r adwy, i sicrhau pan fydd pobl eisiau ymrwymo i'r iaith Gymraeg y bydd hawl ganddyn nhw wedyn i ofyn am help. Dyna beth ddylai Llywodraeth Cymru fod yn gwneud—rhoi help lle rŷm ni'n gallu i wireddu'r ffaith ein bod ni'n gobeithio y byddan nhw'n rhoi'r arwyddion hyn i fyny yn y dyfodol.

I don't accept that it is folly to expect companies to use the language. The fact is that many companies do. If you look at Aldi and Lidl, I believe that they have an excellent record, and we need to appreciate that. I do think that it's important that we appreciate that it's not possible with the Measure that we have now to do something in this field. You are aware that I have very much more interest in promoting the Welsh language as a priority, and that is why we're bringing business Welsh into the picture, to ensure that when people want to be committed to the Welsh language they have the right to ask for support. That is what the Welsh Government should be doing—assisting and supporting where possible to deliver on our expectation that they will put those signs up in the future.

Diolch i'r Gweinidog. Mae'r cwestiwn nesaf i'w ateb gan yr Ysgrifennydd Cabinet dros Lywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus. Mae'r cwestiwn gan Siân Gwenllian.

Thank you, Minister. The next question is to be answered by the Cabinet Secretary for Local Government and Public Services. The question is from Siân Gwenllian.

Adrefnu Llywodraeth Leol
Local Government Reorganisation

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gynlluniau adrefnu llywodraeth leol yn dilyn ei sylwadau yng nghynhadledd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ar 29 Mehefin 2018? 197

1. Will the Cabinet Secretary make a statement on local government reorganisation plans following his comments in the WLGA conference on 29 June 2018? 197

Member
Alun Davies AM 15:03:53
Cabinet Secretary for Local Government and Public Services

Presiding Officer, Members will be aware from our order papers that I'll be making a statement on this matter on 17 July.

Lywydd, bydd yr Aelodau'n ymwybodol o'n papurau trefn y byddaf yn gwneud datganiad ar y mater hwn ar 17 Gorffennaf.

Wel, rai misoedd yn ôl, fe gawsom ni wybod drwy flog personol fod y Llywodraeth wedi gwneud tro pedol arall ar adrefnu llywodraeth leol gan ollwng cynlluniau Mark Drakeford ar gyfer cydweithio rhanbarthol. Ddydd Gwener diwethaf, fe ges i a phawb arall oedd ddim yng nghynhadledd y WLGA yn Llandudno wybod drwy Trydar eich bod chi eto fyth wedi newid eich meddwl drwy gyhoeddi eich bod am gael gwared ar y map adrefnu. Ddwywaith, felly, mae datganiadau mor bwysig â hyn, sydd yn effeithio'r ffordd y mae gwasanaethau cyhoeddus yn cael eu rhedeg yn y dyfodol, wedi cael eu cyhoeddi heb i chi roi gwybod i Aelodau Cynulliad drwy ddatganiadau ysgrifenedig ffurfiol. Ddwywaith rydych chi wedi dangos sarhad llwyr a thanseilio hygrededd y Llywodraeth a rôl y Cynulliad fel corff deddfwriaethol Cymru. Yn arferol, ac yn ôl canllawiau Llywodraeth Cymru ar wneud penderfyniadau da, mae disgwyl i Weinidogion gyhoeddi eu hymateb i ymgynghoriad a gynhaliwyd a gwneud hyn yn amserol, ac fel arfer mae hynny yn digwydd yn y Cynulliad mewn datganiad llafar ffurfiol gydag adroddiad ynghlwm. Felly, o ystyried mai dim ond tair wythnos yn ôl y daeth y cyfnod ymgynghori i ben, a fedrwch chi gadarnhau mai ymateb yn uniongyrchol i'r ymgynghoriad oeddech chi yn eich sylwadau yng nghynhadledd y WLGA? Ac a ydych chi'n meddwl ei bod hi'n briodol i Weinidog wneud datganiadau polisi o arwyddocâd cenedlaethol yn y modd yma? 

Some months ago, we learnt through a personal blog that the Government had made another u-turn on the reorganisation of local government, dropping Mark Drakeford's proposals for regional collaboration. Last Friday, I and everyone else who wasn't at the WLGA conference at Llandudno, learnt through Twitter that you had once again changed your mind by announcing that you were going to scrap the reorganisation map. Twice, therefore, important statements such as these that impact on the way in which public services are run for the future have been announced without you informing Assembly Members through written statements in a formal way. Twice you have shown a total disrespect and undermined the credibility of the Government and the role of this Assembly as the legislative body for Wales. Usually, and according to Welsh Government guidance on making good decisions, Ministers are expected to publish their response to consultations held, and to do so in a timely manner. Usually, that does happen in the Assembly in a formal oral statement with a report attached. So, given that just three weeks ago the consultation period ended, can you confirm that you were responding directly to the consultation in your comments at the WLGA conference? And do you think it's appropriate for a Minister to make policy statements of national significance in this manner?

15:05

Presiding Officer, I repeat that I'll be making a full statement on this matter on 17 July, where I will be responding to the consultation and responding to other matters as well. However, the Member seems to believe that Ministers should be silent in terms of a national debate and not participate in national conversations outside of this Chamber. I'm sorry, if that is her case, then I disagree with her. I think it's absolutely right and proper that Ministers participate actively in the national debate around many issues that are the responsibility of this place, and others, and I will continue to do so. But I will always make substantive policy statement to this place, and to this place first. However, there is a national debate taking place around the future of our public services, and I will also participate in that debate.  

Lywydd, rwy'n ailadrodd y byddaf yn gwneud datganiad llawn ar y mater hwn ar 17 Gorffennaf, pan fyddaf yn ymateb i'r ymgynghoriad ac yn ymateb i faterion eraill yn ogystal. Fodd bynnag, ymddengys bod yr Aelod yn credu y dylai Gweinidogion fod yn dawedog mewn perthynas â dadl genedlaethol a pheidio â chymryd rhan mewn sgyrsiau cenedlaethol y tu allan i'r Siambr hon. Mae'n ddrwg gennyf, ond os mai dyna yw ei safbwynt, rwy'n anghytuno â hi. Credaf ei bod yn gwbl iawn a phriodol fod Gweinidogion yn cymryd rhan weithredol yn y ddadl genedlaethol ynghylch llawer o faterion sy'n gyfrifoldeb i'r lle hwn, ac eraill, a byddaf yn parhau i wneud hynny. Ond byddaf bob amser yn gwneud datganiad polisi sylweddol i'r lle hwn, ac i'r lle hwn yn gyntaf. Fodd bynnag, mae yna ddadl genedlaethol yn digwydd ynglŷn â dyfodol ein gwasanaethau cyhoeddus, a byddaf yn parhau i gymryd rhan yn y ddadl honno hefyd.

Thank you to Siân Gwenllian for bringing this question here today as a topical question. I was present at the WLGA conference, and I was there very close to the stage—I don't think I could have sat any closer, frankly—when the Cabinet Secretary came on stage to less than warm applause from a roomful of nearly 200 delegates. I have to say, after his speech, the applause was warmer; the difference being that he had announced in a split second that he was scrapping the map—the map that he told us when we met with him, if you remember, wasn't going to be a map.

Cabinet Secretary, I have scrutinised you alongside Siân Gwenllian, and even members of your own backbench, on your third set—when I say 'your', your Welsh Government's third set of proposals, so let's just run through this. In 20 years of devolution, we've had no less than 10 Cabinet Secretaries for local government. You are No. 5. These are the third set of proposals for local government reform. Now, as part of the WLGA conference, I was actually very privileged, alongside Rhun ap Iorwerth, to take part in a panel with Professor Gerald Holtham also about health and social care, and the integration of it, and making that a reality. One thing became abundantly clear, namely that good housing or bad housing affects our health. Education affects our health, and social care. Housing—. Sorry, education—I thought I'd written these down earlier. With local government, we have social care. Those are five fundamental services and policy areas that need to be integrated with local government. 

Diolch i Siân Gwenllian am gyflwyno'r cwestiwn hwn heddiw fel cwestiwn amserol. Roeddwn yn bresennol yng nghynhadledd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, ac roeddwn yno'n agos iawn at y llwyfan—nid wyf yn credu y buaswn wedi gallu eistedd yn agosach, a dweud y gwir—pan ddaeth Ysgrifennydd y Cabinet ar y llwyfan i gymeradwyaeth lai na chynnes gan lond ystafell o bron i 200 o gynrychiolwyr. Mae'n rhaid i mi ddweud bod y gymeradwyaeth yn gynhesach ar ôl ei araith; y gwahaniaeth oedd ei fod wedi cyhoeddi mewn eiliad ei fod yn cael gwared ar y map—y map hwnnw y dywedodd wrthym pan gyfarfuom ag ef, os cofiwch chi, nad oedd yn mynd i fod yn fap.

Ysgrifennydd y Cabinet, rwyf wedi craffu arnoch ochr yn ochr â Siân Gwenllian, ac mae Aelodau o'ch meinciau cefn eich hun hyd yn oed, ar eich trydedd gyfres—pan ddywedaf 'eich' rwy'n golygu'r drydedd gyfres o gynigion a gyflwynwyd gan eich Llywodraeth Cymru chi, felly gadewch i ni fynd drwy hyn. Mewn 20 mlynedd o ddatganoli, rydym wedi cael 10 o Ysgrifenyddion Cabinet dros lywodraeth leol. Chi yw Rhif 5. Hon yw'r drydedd gyfres o gynigion ar gyfer diwygio llywodraeth leol. Nawr, fel rhan o gynhadledd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, roedd yn fraint mawr, mewn gwirionedd, ochr yn ochr â Rhun ap Iorwerth, cael cymryd rhan mewn panel gyda'r Athro Gerald Holtham am iechyd a gofal cymdeithasol, a'r modd y caiff ei integreiddio, a gwneud hynny'n realiti. Daeth un peth yn glir iawn, sef bod tai da neu dai gwael yn effeithio ar ein hiechyd. Mae addysg yn effeithio ar ein hiechyd a gofal cymdeithasol. Mae tai—. Mae'n ddrwg gennyf, mae addysg—roeddwn yn meddwl fy mod wedi ysgrifennu'r rhain yn gynharach. Gyda llywodraeth leol, mae gennym ofal cymdeithasol. Dyna bump o wasanaethau sylfaenol a meysydd polisi y mae angen eu hintegreiddio â llywodraeth leol.

You do need to come to your question now. 

Mae angen i chi ddod at eich cwestiwn yn awr.

Now, I've asked time and time again, when you decide to go off on one bringing forward a Cabinet Green Paper, what consultation have you taken with your other Cabinet colleagues? One thing that was fundamentally agreed to in that room was that you cannot bring local government reform forward on its own; you do need to integrate health, education, social care and housing. So, Cabinet Secretary, Williams identified this in his report, 62 recommendations of which this Welsh Government has only ever gone forward with four, all relating to local government. Will you at some stage when you make your statement please look at it in a joined-up manner, and bring those other policy areas into line? If you do that, you will have the support of these benches. Thank you. 

Nawr, rwyf wedi gofyn dro ar ôl tro, pan fyddwch yn penderfynu bwrw iddi a chyflwyno Papur Gwyrdd y Cabinet, pa ymgynghori a wnaethoch gyda'ch cyd-Weinidogion eraill yn y Cabinet? Un peth sylfaenol y cytunwyd arno yn yr ystafell honno oedd na allwch gyflwyno diwygio llywodraeth leol ar ei ben ei hun; mae angen i chi integreiddio iechyd, addysg, gofal cymdeithasol a thai. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, mae Williams wedi nodi hyn yn ei adroddiad, a phedwar yn unig o'r 62 o argymhellion ynddo y mae'r Llywodraeth hon wedi bwrw ymlaen â hwy, i gyd yn ymwneud â llywodraeth leol. Ar ryw bwynt, pan fyddwch yn gwneud eich datganiad, a wnewch chi edrych arno mewn modd cydgysylltiedig os gwelwch yn dda, a chynnwys y meysydd polisi eraill hynny? Os gwnewch chi hynny, fe gewch gefnogaeth y meinciau hyn. Diolch.

Well, that would be lovely, wouldn't it? [Laughter.] I'm grateful to the Conservative spokesperson for the 20 years of history she's managed to weave into this topical question. I will be making a statement on these matters in two weeks' time, and I will address the matters that she's raised in her question.

Wel, byddai hynny'n hyfryd, oni fyddai? [Chwerthin.] Rwy'n ddiolchgar i lefarydd y Ceidwadwyr am yr 20 mlynedd o hanes y mae hi wedi llwyddo i'w wau i mewn i'r cwestiwn amserol hwn. Byddaf yn gwneud datganiad ar y materion hyn mewn pythefnos, a byddaf yn mynd i'r afael â'r materion y mae hi wedi'u codi yn ei chwestiwn.

15:10

Y cwestiwn nesaf i’w ateb gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus eto, a'r cwestiwn gan Vikki Howells. 

The next question is to be answered by the Cabinet Secretary for Local Government and Public Services once again. The question is from Vikki Howells. 

Tanau Gwair
Grass Fires

2. A wnaiff Llywodraeth Cymru ddatganiad am yr achosion diweddar o danau gwair sydd wedi effeithio ar gymunedau ledled Cymru? 196

2. Will the Welsh Government make a statement on the recent spate of grass fires affecting communities across Wales? 196

Presiding Officer, I think Members across the whole Chamber will wish to join me in thanking all those firefighters from across Wales who have worked extraordinarily hard over the past weeks. Their commitment, their expertise, their skills have been tested in some very difficult circumstances. I have made a written statement on this matter already today and I think that Members across the whole Chamber will wish to take time to consider that and ensure that we do pass on our thanks to the firefighters who have been involved in fighting these grass fires over the last few weeks.

Lywydd, credaf y bydd yr Aelodau ar draws y Siambr gyfan yn dymuno ymuno â mi i ddiolch i'r holl ddiffoddwyr tân o bob cwr o Gymru sydd wedi gweithio'n eithriadol o galed dros yr wythnosau diwethaf. Mae eu hymrwymiad, eu harbenigedd a'u sgiliau wedi cael eu profi mewn amgylchiadau anodd iawn. Rwyf wedi cyflwyno datganiad ysgrifenedig ar y mater hwn eisoes heddiw, a chredaf y bydd Aelodau ar draws y Siambr gyfan yn dymuno rhoi amser i'w ystyried a sicrhau ein bod yn mynegi ein diolch i'r diffoddwyr tân sydd wedi bod yn ymladd y tanau gwair hyn dros yr ychydig wythnosau diwethaf.

Thank you, Cabinet Secretary. Further to your written statement today, I'd just like to stress the fact that my constituency, like many across Wales, has been scarred by a series of devastating fires over the past few days. Incidents have included a forestry fire near Llwydcoed, described as hundreds of metres wide, the Maerdy mountain fire and the Hirwaun ironworks.

Firstly, Cabinet Secretary, I join with you in paying tribute to the bravery and endurance of our firefighters who work tirelessly to keep our communities safe, but secondly, with the suggestion that many of these fires may have been started deliberately, how is the Welsh Government working to prioritise measures to counter this dangerous and potentially fatal activity?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn dilyn eich datganiad ysgrifenedig heddiw, hoffwn bwysleisio bod fy etholaeth i, fel sawl un ledled Cymru, wedi'i chreithio gan gyfres o danau dinistriol dros y dyddiau diwethaf. Mae'r digwyddiadau wedi cynnwys tân mewn coedwig ger Llwydcoed, a ddisgrifiwyd fel tân cannoedd o fetrau o led, tân mynydd Maerdy a gwaith haearn Hirwaun.

Yn gyntaf, Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n ymuno â chi i dalu teyrnged i ddewrder a gwydnwch ein diffoddwyr tân sy'n gweithio'n ddiflino i gadw ein cymunedau yn ddiogel, ond yn ail, gyda'r awgrym y gallai llawer o'r tanau hyn fod wedi'u cynnau'n fwriadol, sut y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio i flaenoriaethu mesurau i atal y gweithgaredd peryglus hwn a allai fod yn angheuol?

Presiding Officer, I did visit firefighters on the duty watch in Tonypandy earlier today, and I spoke to them about the work they were doing across Wales and also to those firefighters from the south Wales area who had attended the fire on Saddleworth moor. I visited the station alongside Andrew Morgan, the leader of Rhondda Cynon Taf council, and we did discuss some of the wild fires that have affected the Member's constituency. I spoke to the firefighters who had worked up at Llwydcoed and around the site at Bryn Pica who had been working extraordinarily hard to keep that under control. I think we all owe these people a great debt of gratitude.

Presiding Officer, we do work with the fire service, the police and other partners to tackle deliberate grass fires at source. This means preventing them from happening in the first place by deterring those who may be thinking about getting involved. This encompasses a wide range of programmes, from general awareness raising to anti-arson patrols in high-risk areas, and tailored interventions with those who have offended or are at risk of doing so. The most intensive of these that we have long supported has a reoffending rate of under 5 per cent.

Lywydd, bûm yn ymweld â'r diffoddwyr tân a oedd ar ddyletswydd yn Nhonypandy yn gynharach heddiw, a siaradais â hwy am y gwaith y maent yn ei wneud ledled Cymru a hefyd â'r diffoddwyr tân o dde Cymru a oedd wedi bod yn ymladd y tân ar rosydd Saddleworth. Ymwelais â'r orsaf gydag Andrew Morgan, arweinydd cyngor Rhondda Cynon Taf, a buom yn trafod rhai o'r tanau gwyllt sydd wedi effeithio ar etholaeth yr Aelod. Siaradais â'r diffoddwyr tân a oedd wedi bod yn gweithio yn Llwydcoed ac o gwmpas y safle ym Mryn Pica, ac a oedd wedi bod yn gweithio yn eithriadol o galed i gadw'r tân hwnnw o dan reolaeth. Credaf fod arnom ddiolch mawr i'r bobl hyn.

Lywydd, rydym yn gweithio gyda'r gwasanaeth tân, yr heddlu a phartneriaid eraill i fynd i'r afael â thanau gwair bwriadol yn y tarddiad. Mae hyn yn golygu eu hatal rhag digwydd yn y lle cyntaf drwy atal y rhai sydd efallai'n ystyried ei wneud. Mae'n waith sy'n cynnwys ystod eang o raglenni, o godi ymwybyddiaeth gyffredinol i batrolau atal tanau bwriadol mewn ardaloedd risg uchel, ac ymyriadau wedi'u teilwra gyda'r rheini sydd wedi troseddu neu sydd mewn perygl o wneud hynny. Mae gan y mwyaf dwys o'r rhain a gefnogwyd gennym ers amser hir gyfradd aildroseddu o dan 5 y cant.

Cabinet Secretary, I do commend the written statement you made earlier today for concentrating on the prevention of fires and the work of the fire service and the other emergency services to raise awareness in schools and also just around the community about the dangers of starting fires. I think that's a really, really important part of their work, and we are seeing a lower incidence it seems now in terms of these fires. But also the public need to be aware that you can inadvertently start a fire by, for example, holding in a clumsy fashion a barbecue. You leave the area and it will be hours and hours later when a change in wind direction or whatever flares up and then you've got another grass fire. So, this is really, really important that we get this public education right, and I commend the efforts so far of the fire service.

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n cymeradwyo'r datganiad ysgrifenedig a wnaethoch yn gynharach heddiw am ganolbwyntio ar atal tanau a gwaith y gwasanaeth tân a gwasanaethau brys eraill i godi ymwybyddiaeth mewn ysgolion, ac o amgylch y gymuned hefyd, o beryglon dechrau tanau. Credaf fod honno'n rhan hollbwysig o'u gwaith ac mae'n ymddangos ein bod yn gweld llai o achosion o'r tanau hyn yn awr. Ond hefyd mae angen i'r cyhoedd fod yn ymwybodol y gallwch  ddechrau tân yn anfwriadol, er enghraifft, drwy gynnal barbeciw heb fod yn ofalus. Rydych yn gadael yr ardal ac oriau'n ddiweddarach bydd cyfeiriad y gwynt yn newid neu bydd beth bynnag ydyw'n tanio a dyna dân gwair arall. Felly, mae'n wirioneddol bwysig ein bod yn sicrhau bod yr addysg hon yn iawn ar gyfer y cyhoedd, ac rwy'n canmol ymdrechion y gwasanaeth tân hyd yma.

I join the Member in commending those efforts as well. At the same time as investing in the education and public awareness that the Member for South Wales Central has referred to, it is also useful to point out that the fire service itself has invested heavily in specialist equipment and training to take on these fires. The firefighters I spoke to this morning have been working together with Natural Resources Wales, bringing significant resource to bear on the fires across Wales, from the south Wales Valleys to north Wales to Ceredigion. At the same time, we have invested in altering firefighting vehicles, lightweight protective gear for working in upland areas, and drones, which safely and quickly provide vital intelligence to inform firefighting decisions.

Rwy'n ymuno â'r Aelod i ganmol yr ymdrechion hefyd. Ar yr un pryd â buddsoddi mewn addysg ac ymwybyddiaeth y cyhoedd fel y nododd yr Aelod dros Ganol De Cymru, mae hefyd yn ddefnyddiol nodi bod y gwasanaeth tân ei hun wedi buddsoddi'n helaeth mewn offer arbenigol a hyfforddiant i fynd i'r afael â'r tanau hyn. Mae'r diffoddwyr tân y siaradais â hwy y bore yma wedi bod yn gweithio gyda Cyfoeth Naturiol Cymru, gan ddefnyddio adnoddau sylweddol ar gyfer mynd i'r afael â'r tanau ledled Cymru, o Gymoedd de Cymru i ogledd Cymru i Geredigion. Ar yr un pryd, rydym wedi buddsoddi mewn gwaith i addasu cerbydau diffodd tân, offer amddiffynnol ysgafn ar gyfer gweithio mewn ardaloedd ucheldir, a dronau, sy'n darparu gwybodaeth hanfodol ar gyfer llywio penderfyniadau diffodd tân yn ddiogel ac yn sydyn.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet. 

Thank you, Cabinet Secretary.

4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90-second Statements

Yr eitem nesaf yw'r datganiadau 90 eiliad, a'r datganiad cyntaf, David Rees.

The next item is 90-second statements, and the first statement is from David Rees. 

Diolch, Llywydd. During the week in which we celebrate the seventieth anniversary of our national health service, we also lost one of its pioneers in primary care. Julian Tudor Hart was born in 1927 in London, the son of politically active doctors. His early life growing up in a home steeped in radical politics, which was regularly used as a transit centre for refugees fleeing fascist oppression in Europe, shaped his values and beliefs—values and beliefs that he never moved away from throughout his life.

Julian followed his father's career path and studied medicine at Cambridge before moving on to London. After graduating, he took up posts in hospitals and urban general practice before working at the Archie Cochrane-led Medical Research Council Epidemiology Unit, where he met his wife and research partner, Mary. Now, this background in epidemiology taught him to study how his patients' lifestyles caused their ill health, and he worked with them to improve this.

In 1961, he moved to the coal mining community of Glyncorrwg in the Afan valley and set up practice, where he stayed for 30 years until he retired. Julian turned Glyncorrwg into an international name associated with innovative general practice. He was a man of theory and action. He was a researcher, lecturer, writer of articles, papers and books, with many of his most innovative ideas making their way into everyday practice. His concept of the inverse care law is as relevant now as it was when it was published in The Lancet decades ago—in fact, as far back as 1971. A true visionary, he undertook many research projects in a community setting, which many said could not be done, but was successful because he had faith in the altruism of the citizens of Glyncorrwg and the upper Afan valley, and they trusted and respected him.

He felt passionately that good healthcare was the right of everyone, and that services couldn't be targeted at those most in need unless the national health service was free of market influences and allowed to concentrate solely on patient welfare.

Llywydd, I could go on for another 90 seconds, because his life went well beyond that, even after retirement. Julian Tudor Hart was, and remains, one of the true giants of the national health service.

Diolch, Lywydd. Yn ystod yr wythnos y dathlwn ben blwydd ein gwasanaeth iechyd gwladol yn 70 oed, rydym hefyd wedi colli un o'i harloeswyr ym maes gofal sylfaenol. Ganwyd Julian Tudor Hart ym 1927 yn Llundain, yn fab i feddygon a oedd yn weithgar yn wleidyddol. Ffurfiwyd ei werthoedd a'i gredoau gan ei fagwraeth gynnar mewn cartref a oedd wedi'i drwytho mewn gwleidyddiaeth radical, ac a gâi ei ddefnyddio'n rheolaidd fel man trosglwyddo ffoaduriaid a oedd yn ffoi rhag gorthrwm ffasgaidd yn Ewrop—gwerthoedd a chredoau a arhosodd gydag ef dros weddill ei fywyd.

Dilynodd Julian lwybr gyrfa ei dad ac astudio meddygaeth yng Nghaergrawnt cyn symud i Lundain. Ar ôl graddio, cafodd swyddi mewn ysbytai ac ym maes ymarfer cyffredinol trefol cyn gweithio yn Uned Epidemioleg y Cyngor Ymchwil Feddygol dan arweiniad Archie Cochrane, lle y cyfarfu â'i wraig a'i bartner ymchwil, Mary. Nawr, dysgodd y cefndir hwn ym maes epidemioleg ef i astudio sut roedd ffyrdd o fyw ei gleifion yn achosi eu salwch, a bu'n gweithio gyda hwy i wella hyn.

Ym 1961, symudodd i gymuned lofaol Glyncorrwg yng nghwm Afan a sefydlu practis, lle'r arhosodd am 30 mlynedd nes iddo ymddeol. Trodd Julian Lyncorrwg yn enw rhyngwladol sy'n gysylltiedig ag ymarfer cyffredinol arloesol. Roedd yn ddyn a ganolbwyntiai ar ddamcaniaeth ac ar weithredu. Roedd yn ymchwilydd, yn ddarlithydd, yn awdur erthyglau, papurau a llyfrau, gyda llawer o'i syniadau mwyaf arloesol yn gwneud eu ffordd i mewn i ymarfer bob dydd. Mae ei gysyniad o ddeddf gofal gwrthgyfartal yr un mor berthnasol yn awr â phan gafodd ei gyhoeddi yn The Lancet ddegawdau yn ôl—yn wir, mor bell yn ôl ag 1971. Ag yntau'n ddyn â gweledigaeth go iawn, cyflawnodd lawer o brosiectau ymchwil mewn lleoliadau cymunedol, rhywbeth yr oedd llawer o bobl yn dweud na ellid ei wneud, ond roedd yn llwyddiannus oherwydd bod ganddo ffydd yn allgaredd dinasyddion Glyncorrwg a chwm Afan uchaf, ac roeddent yn ymddiried ynddo ac yn ei barchu.

Teimlai'n angerddol fod gan bawb hawl i ofal iechyd da, ac na fyddai'n bosibl targedu gwasanaethau at y rhai oedd eu hangen fwyaf oni bai bod y gwasanaeth iechyd gwladol yn rhydd rhag dylanwadau'r farchnad ac wedi'i ganiatáu i ganolbwyntio'n unig ar les cleifion.

Lywydd, gallwn barhau am 90 eiliad arall, oherwydd roedd ei fywyd yn mynd ymhell y tu hwnt i hynny, hyd yn oed ar ôl iddo ymddeol. Roedd Julian Tudor Hart, ac mae'n parhau i fod, yn un o gewri go iawn y gwasanaeth iechyd gwladol.

15:15

Mae cyfraniad Meic Stephens, a fu farw ddoe yn 79 oed, tuag at lenyddiaeth Cymraeg a Chymreig yn amhrisiadwy. Drwy ei waith diflino fel awdur, bardd, cyfarwyddwr cyngor y celfyddydau, sefydlwr cylchgronau ac athro prifysgol fe ehangodd ein gwerthfawrogiad a’n dealltwriaeth o ystod llenyddiaeth ein cenedl yn y ddwy iaith.

Yn enedigol o Drefforest, fe aeth ati gydag arddeliad i addysgu ei hun, gan dreulio cyfnodau yn Aberystwyth, Bangor a Rennes yn Llydaw cyn mynd ati i ddysgu gwahanol grefftau, fel athro Ffrangeg yng Nglyn Ebwy ac yna'n newyddiadurwr gyda’r Western Mail. Er mai ar aelwyd di-Gymraeg y cafodd ei fagu, penderfynodd gofleidio ei dreftadaeth Gymraeg gydag arddeliad. Roedd yn genedlaetholwr i’r carn. Yn wir, fe oedd yn gyfrifol am ysgrifennu’r slogan bythgofiadwy ‘Cofiwch Dryweryn’ ar y graig yna ger Llanrhystud: gweithred chwyldroadol bwysig gan ŵr hynaws a meddylgar. Mae dyled Cymru i Meic Stephens yn anferth, a bydd yn cael ei gofio am byth fel arwr llenyddol cenedlaethol.

The contribution made by Meic Stephens, who passed away yesterday at the age of 79, to Welsh literature is priceless. Through his tireless work as an author, poet, director of the arts council, founder of magazines and university tutor he enhanced our appreciation and understanding of the range of our nation’s literature in both languages.

Born in Treforest, he was self-taught, spending periods in Aberystwyth, Bangor and Rennes in Brittany before learning different crafts, as a French teacher in Ebbw Vale and then as a journalist at the Western Mail. Although brought up in a non-Welsh-speaking home, he decided to embrace his Welsh heritage with conviction. He was a nationalist to the core. Indeed, he was responsible for writing the unforgettable slogan, ‘Cofiwch Dryweryn’, on that rock near Llanrhystud. This was an important revolutionary act by an affable and thoughtful man. Wales’s debt to Meic Stephens is enormous, and he will forever be remembered as a national literary hero.

Earlier this year, we commemorated the centenary of the Representation of the People Act 1918. More than 5 million mainly working-class men received the vote, and nearly 8.5 million women also became voters. But these women did not receive the franchise on an equal basis. Rather, under that Act, new women voters had to be over 30 years of age. They or their husbands also had to meet stringent property qualifications. Equality in terms of the franchise had to wait another decade. It was on 2 July 1928 that the Representation of the People (Equal Franchise) Act became law. This granted all women aged over 21 the vote, regardless of the property they owned, regardless of their husbands.

Some commentators have referred to the consensus and lack of controversy over this, suggesting, perhaps, that there is an air of historic inevitability. We must not make the mistake of overlooking the transformative nature of the 1928 Act. Politics became more representative. The electorate of Aberdare, for example, swelled by around 7,000, and, finally, women could now vote on an equal basis to men. Neglecting this historic occasion also does a disservice to the campaigners who fought during the intervening period for this principle of equality, campaigners like the Viscountess Rhondda. As the 1928 Act celebrates its ninetieth birthday, we remember what one commentator has called 'this simplest, yet most radical of reforms'.

Yn gynharach eleni, roeddem yn coffáu canmlwyddiant Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1918. Derbyniodd mwy na 5 miliwn o ddynion dosbarth gweithiol yn bennaf y bleidlais a daeth bron 8.5 miliwn o fenywod yn bleidleiswyr hefyd. Ond ni chafodd y menywod hyn yr etholfraint ar sail gyfartal. Yn hytrach, o dan y Ddeddf honno, roedd yn rhaid i bleidleiswyr newydd a oedd yn fenywod fod dros 30 oed. Roedd yn rhaid iddynt hwy neu eu gwŷr fodloni cymwysterau eiddo llym hefyd. Roedd yn rhaid i gydraddoldeb o ran yr etholfraint aros degawd arall. Ar 2 Gorffennaf 1928 y daeth Deddf Cynrychiolaeth y Bobl (Etholfraint Gyfartal) yn gyfraith. Roedd y Ddeddf hon yn caniatáu i bob menyw dros 21 oed bleidleisio, heb ystyried yr eiddo roeddent yn berchen arno, heb ystyried eu gwŷr.

Mae rhai sylwebyddion wedi cyfeirio at y consensws a'r diffyg dadlau ynglŷn â hyn, gan awgrymu, efallai, fod yna elfen o anocheledd hanesyddol. Mae'n rhaid i ni beidio â gwneud y camgymeriad o anwybyddu natur drawsnewidiol Deddf 1928. Daeth gwleidyddiaeth yn fwy cynrychioliadol. Cafwyd cynnydd o oddeutu 7,000 yn nifer yr etholwyr yn Aberdâr, er enghraifft, ac o'r diwedd, gallai menywod bleidleisio ar sail gyfartal i ddynion bellach. Mae esgeuluso'r achlysur hanesyddol hwn hefyd yn gwneud anghymwynas â'r ymgyrchwyr a fu'n brwydro yn y cyfamser dros yr egwyddor hon o gydraddoldeb, ymgyrchwyr fel Is-Iarlles Rhondda. Gyda Deddf 1928 yn dathlu ei phen blwydd yn 90 oed, rydym yn cofio'r hyn a alwyd gan un sylwebydd 'y symlaf, ac eto'r mwyaf radical o ddiwygiadau'.

Thank you, and I would hope that you'd look at the screens now, please. I was thrilled to attend the tenth National Armed Forces Day 2018, held in Llandudno on Saturday along with my colleague Darren Millar AM. Much excitement had already built in witnessing the arrival of the frigate HMS Somerset in Llandudno bay, along with the arrival on the promenade of army tanks to include a Jackal, helicopter and a Typhoon jet. We stood, with other dignitaries, excited for the parade to begin. 

Diolch i chi, a gobeithio y gwnewch chi edrych ar y sgriniau yn awr, os gwelwch yn dda. Roeddwn wrth fy modd yn mynychu degfed Diwrnod Cenedlaethol y Lluoedd Arfog 2018, a gynhaliwyd yn Llandudno ddydd Sadwrn gyda fy nghyd-Aelod, Darren Millar AC. Roedd llawer o gyffro wedi datblygu eisoes wrth weld ffrigad HMS Somerset yn cyrraedd bae Llandudno, ynghyd â dyfodiad tanciau'r fyddin ar y promenâd gan gynnwys hofrennydd Jackal ac awyren jet Typhoon. Fe safem, gyda phobl bwysig eraill, yn llawn cyffro i'r orymdaith gychwyn.

15:20

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Glorious sunshine saw Her Royal Highness the Princess Royal, our Prime Minister, the Rt Hon Theresa May, Fusilier Shenkin IV, the regimental goat, taken from our Great Orme, and 100,000 people lining the North Shore Promenade, providing rapturous applause in support of all those individuals and families who selflessly serve in our armed forces. This year, also marking the RAF centenary, it was particularly special to see the Red Arrows display conclude with the number 100 painted across the sky and followed by the RAF battle of Britain memorial flight.

Llywydd—Deputy—I would like to take this opportunity to thank all those involved in organising and to those taking part in what was such a memorable event. This went some way in particular to acknowledge the brave and courageous commitment by our servicemen, servicewomen and veterans, and simply to say 'thank you'.

Yn yr heulwen gogoneddus, daeth Ei Huchelder Brenhinol y Dywysoges Frenhinol, ein Prif Weinidog, y Gwir Anrhydeddus Theresa May, Ffiwsilwr Shenkin IV, yr afr gatrodol, oddi ar y Gogarth, a 100,000 o bobl i sefyll ar Bromenâd Traeth y Gogledd, gan gymeradwyo'n frwd i ddangos eu cefnogaeth i'r holl unigolion a theuluoedd sy'n gwasanaethu'n anhunanol yn ein lluoedd arfog. Eleni, sydd hefyd yn nodi canmlwyddiant yr awyrlu brenhinol, roedd yn arbennig o hyfryd gweld arddangosiad y Red Arrows yn dod i ben gyda'r rhif 100 wedi'i beintio ar draws yr awyr a'i ddilyn gan ehediad yr awyrlu brenhinol i goffáu Brwydr Prydain.

Lywydd—Ddirprwy—hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i ddiolch i bawb a oedd yn rhan o'r trefniadau ac i'r rhai a gymerodd ran mewn digwyddiad mor hynod o gofiadwy. Cyfrannodd y digwyddiad yn arbennig i gydnabod ymrwymiad dewr ac eofn ein milwyr a'n cyn-filwyr, ac yn syml i ddweud 'Diolch'.

5. Dadl ar adroddiad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ar ei ymchwiliad i Iechyd Emosiynol ac Iechyd Meddwl Plant a Phobl Ifanc
5. Debate on the Children, Young People and Education Committee report on its inquiry into the Emotional and Mental Health of Children and Young People

Item 5 on the agenda is a debate on the Children, Young People and Education Committee's report on its inquiry into the emotional mental health of children and young people, and I call on the Chair of that committee to move the motion. Lynne Neagle.

Eitem 5 ar yr agenda yw dadl ar adroddiad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ar ei ymchwiliad i iechyd meddwl emosiynol plant a phobl ifanc, a galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor hwnnw i wneud y cynnig. Lynne Neagle.

Cynnig NDM6756 Lynne Neagle

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

Yn nodi adroddiad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ar Iechyd Emosiynol ac Iechyd Medwl Plant a Phobl Ifanc yng Nghymru a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 26 Ebrill 2018.

Motion NDM6756 Lynne Neagle

To propose that the National Assembly for Wales:

Notes the Children, Young People and Education Committee report on the Emotional and Mental Health of Children and Young People in Wales which was laid in the Table Office on 26 April 2018.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I usually begin by saying I’m pleased to open this debate, but, today, I’m more than pleased; I’m proud and privileged to address this Chamber on the Children, Young People and Education Committee's 'Mind over matter' report.

For me, the emotional and mental health of our children and young people is one of the most important issues, if not the most important issue, for us as an Assembly. Ensuring that our next generation of leaders in this place, and in our nation’s schools, hospitals, farms and factories are resilient, mentally well, and equipped with the tools to tackle the challenges that will inevitably come their way, is a fundamental responsibility for all of us.

It is estimated that one in 10 young people will experience a mental health problem, and nearly three in four young people fear the reaction of friends when they talk about it. Half of all mental health problems begin by the age of 14, and three quarters by a young person’s mid twenties. And that is why we chose to dedicate much of the winter term to this crucial inquiry.

Our predecessor committee in the fourth Assembly undertook a comprehensive review of specialist mental health services for children and young people in Wales. We wanted to revisit that and to hold the Welsh Government to account on its progress. But we wanted to go further. We were also committed to looking at what support could be provided to avoid escalation to specialist services. The costs of emotional and mental ill health—not just to the public purse, but, most importantly, to the children, young people and families involved—are too high for us not to try to stem the flow earlier.

We know that, without support, mental distress can have a severe impact on children’s well-being, their development and their attainment. But evidence also shows that, with appropriate and timely support, children and young people who have encountered emotional and mental health issues can live well and happy lives. This need not, and should not, be an inevitable spiral.

Before we continue, I want us to hear from children and young people themselves. We are committed to giving them a voice in all the committee's work, and this inquiry was no exception. I want to put on record my thanks to all those who spoke with us, but particularly to those children and young people who let us visit them and who spoke so openly and powerfully about issues that, even as adults, we often struggle to articulate.

During the course of our inquiry, we collected the experience of young people in a variety of ways. One of them was a video, with young people participating in Newport Mind’s Changing Minds project, which provides peer support for young people who are struggling with their mental health. I know some of them are in the gallery today. I’d like to welcome them here and give everyone a chance to listen to what they have to say.  

Diolch i chi, Ddirprwy Lywydd. Fel arfer, rwy'n cychwyn drwy ddweud ei bod hi'n bleser cael agor y ddadl, ond heddiw, mae'n fwy na phleser; rwy'n falch, ac mae'n fraint cael annerch y Siambr hon ar adroddiad 'Cadernid Meddwl' y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg.

I mi, iechyd emosiynol a iechyd meddwl ein plant a'n pobl ifanc yw un o'r materion pwysicaf, os nad y mater pwysicaf, i ni fel Cynulliad. Mae sicrhau bod y genhedlaeth nesaf o arweinwyr y lle hwn, ac ysgolion, ysbytai, ffermydd a ffatrïoedd ein cenedl yn wydn, yn feddyliol iach, ac yn meddu ar yr adnoddau i fynd i'r afael â'r heriau a fydd, yn anochel, yn eu hwynebu, yn gyfrifoldeb sylfaenol i bob un ohonom.

Amcangyfrifir y bydd un o bob 10 o bobl ifanc yn cael profiad o broblem iechyd meddwl, ac mae bron dri o bob pedwar unigolyn ifanc yn ofni ymateb eu ffrindiau pan fyddant yn siarad amdano. Mae hanner yr holl broblemau iechyd meddwl wedi dechrau erbyn 14 oed, a thri chwarter erbyn ugeiniau canol yr unigolyn ifanc. A dyna pam y dewisom neilltuo llawer o dymor y gaeaf i'r ymchwiliad hanfodol hwn.

Cynhaliodd y pwyllgor a'n rhagflaenodd yn y pedwerydd Cynulliad adolygiad cynhwysfawr o wasanaethau iechyd meddwl arbenigol ar gyfer plant a phobl ifanc yng Nghymru. Roeddem eisiau edrych ar hynny eto a dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif ar ei gynnydd. Ond roeddem eisiau mynd gam ymhellach. Roeddem hefyd yn ymrwymedig i ystyried pa gymorth y gellid ei roi i osgoi uwchgyfeirio at wasanaethau arbenigol. Mae costau salwch emosiynol a salwch meddwl—nid yn unig i bwrs y wlad, ond yn bwysicaf oll, i'r plant, y bobl ifanc a'r teuluoedd sy'n dioddef yn ei sgil—yn rhy uchel i ni beidio â cheisio atal y llif yn gynharach.

Heb gymorth, gwyddom fod trallod meddwl yn gallu effeithio'n ddifrifol ar lesiant plant, eu datblygiad a'u cyrhaeddiad. Ond gyda chymorth priodol ac amserol, mae tystiolaeth hefyd yn dangos y gall plant a phobl ifanc sydd wedi cael problemau iechyd meddwl ac iechyd emosiynol fyw bywydau iach a hapus. Nid oes angen i hyn, ac ni ddylai, fod yn sefyllfa sy'n gwaethygu'n anochel.

Cyn i ni barhau, rwyf eisiau i ni glywed gan blant a phobl ifanc eu hunain. Rydym wedi ymrwymo i roi llais iddynt yn holl waith y pwyllgor, ac nid oedd yr ymchwiliad hwn yn eithriad. Rwyf eisiau cofnodi fy niolch i bawb a siaradodd â ni, ond yn enwedig i'r plant a'r bobl ifanc a roddodd ganiatâd i ni ymweld â hwy ac a siaradodd mor agored ac mor rymus am faterion rydym yn aml, hyd yn oed fel oedolion, yn ei chael hi'n anodd eu mynegi.

Yn ystod ein hymchwiliad, casglwyd tystiolaeth o brofiadau pobl ifanc mewn amrywiaeth o ffyrdd. Un ohonynt oedd drwy fideo, gyda'r bobl ifanc sy'n cymryd rhan ym mhrosiect Newid Meddyliau Mind Casnewydd, sy'n darparu cefnogaeth gan gymheiriaid ar gyfer pobl ifanc sy'n cael trafferth gyda'u hiechyd meddwl. Gwn fod rhai ohonynt yn yr oriel heddiw. Hoffwn eu croesawu yma a rhoi cyfle i bawb wrando ar yr hyn sydd ganddynt i'w ddweud.  

Dangoswyd cyflwyniad clyweledol. Mae’r trawsgrifiad mewn dyfynodau isod yn drawsgrifiad o’r cyfraniadau llafar yn y cyflwyniad. 

An audio-visual presentation was shown. The transcription in quotation marks below is a transcription of the oral contributions in the presentation.

Hayden: 'My issues started around year 8, so I was about 13 or 14, and I was always offered a counsellor, but that would never really happen. So, I just sort of dealt with it on my own, and then, one day, it was just enough was enough; I didn’t know where to turn to.'

Hayden: 'Dechreuodd fy mhroblemau o gwmpas blwyddyn 8, felly roeddwn tua 13 neu 14, ac roeddwn yn cael cynnig cwnselydd bob amser, ond ni fyddai hynny byth yn digwydd mewn gwirionedd. Felly, roeddwn yn rhyw fath o ymdrin â'r peth ar fy mhen fy hun, ac yna, un diwrnod, digon oedd digon; nid oeddwn yn gwybod at bwy i droi.'

Tristan: 'It was just a taboo subject to talk about mental health and just how you’re feeling, particularly for men it was, I know.'

Tristan: 'Roedd siarad am iechyd meddwl a sut rydych yn teimlo yn dabŵ, yn enwedig i ddynion, rwy'n gwybod.'

Thomas: 'I think if I’d got these issues addressed a lot earlier, it wouldn’t have boiled over to the point—.'

Thomas: 'Pe bai'r problemau hyn wedi cael sylw yn llawer cynharach, ni fyddent wedi gwaethygu i'r pwynt—.'

15:25

Regan: 'I feel like there should be more access to support within schools and a lot more notice that that support is there, available for people.'

Regan: 'Rwy'n teimlo y dylai fod mwy o fynediad at gymorth mewn ysgolion a llawer mwy o hysbysrwydd fod y cymorth hwnnw yno, ar gael i bobl.'

Tristan: 'Trying to help young people is different tools, so it's like exploring different avenues from a young age, like meditation, just yoga, it could be exercise—not just simply, "Oh, you’re not feeling well; go and speak to someone". Life isn’t like that. You’re not going to have someone to talk to all the time, and that doesn’t work for everyone.'

Tristan: 'Mae angen dulliau gwahanol o geisio helpu pobl ifanc, felly mae'n debyg i archwilio gwahanol bosibiliadau o oedran ifanc, fel myfyrdod, fel ioga, gallai fod yn ymarfer corff—yn hytrach na dim ond dweud "O, nid ydych yn teimlo'n dda; ewch i siarad â rhywun". Nid yw bywyd yn gweithio felly. Nid ydych yn mynd i gael rhywun i siarad â hwy drwy'r amser, ac nid yw hynny'n gweithio i bawb.'

Thomas: 'If the teachers had a little bit of training, just enough to catch bad mental health—it doesn’t matter if you have depression or anxiety, bad mental health is bad mental health. From not having enough sleep to worrying about exams, it all affects us.'

Thomas: 'Pe bai'r athrawon wedi cael ychydig o hyfforddiant, digon i adnabod salwch meddwl—nid oes gwahaniaeth ai iselder neu orbryder rydych yn ei ddioddef, salwch meddwl yw salwch meddwl. O beidio â chael digon o gwsg i boeni am arholiadau, mae'n effeithio ar bawb ohonom.'

I’m sure that you’d all like to join me in thanking the young people for sharing their views and experiences with us. I hope that gives everyone a taste of some of the things that came up during our inquiry.

So, what did we conclude? We believe that a step change is urgently needed in the support available for the emotional and mental health of children and young people in Wales. What is available has been too limited for too long. We have called our report 'Mind over matter', because we think the time has come to do just that—to put mind over matter; to deliver appropriate, timely, and effective emotional and mental health support for our children and young people, once and for all.

While we recognise that improvements have been made in specialist child and adolescent mental health services in the last two years, it is not enough. More is needed, particularly in relation to primary care services, crisis care, and how we refer our most vulnerable children and young people into support services. Medical diagnosis alone should not be the key that opens the door to support. Being without a diagnosed disorder does not diminish the severity of distress and harm experienced. It should not act as a barrier to getting help with services.

We need to urgently help this so-called 'missing middle'. Our predecessor committee was told in 2014 that too many children and young people entering specialist CAMHS were being referred there incorrectly and ought to be helped in other parts of the system. By 2018, not enough has changed. The pieces of the jigsaw that need to be in place to support children and young people outside the most specialist settings are simply not there. Four years since the last inquiry, this is unacceptable. It must be addressed urgently by the Welsh Government.

As a committee, we believe that something drastic must be done at the preventative end of services. If we continue failing to provide emotional well-being, resilience and early intervention support, children and young people will continue suffering unnecessarily. It also means that the sustainability of more specialist mental health services will continue to be under threat.

So, what needs to happen? We think that a major step change is needed in the priority given to the emotional resilience and well-being of children and young people. We have called on the Government to make this a stated national priority. But words alone will not do. They need to be underpinned by the planning, resource and commitment to deliver real change. We think that ring-fenced resource is needed to make schools hubs of cross-sector and cross-professional support for emotional and mental well-being based in our communities. We also think that those who work with children and young people should be trained in emotional and mental health awareness, to tackle issues of stigma, promote good mental health, and enable signposting to services where necessary.

Reform of the curriculum in Wales offers a once-in-a-generation opportunity to embed well-being into our children’s lives, and schools are very well-placed to make a significant contribution to building an emotionally resilient population of young people. But they cannot do it alone. We are certainly not expecting teachers and other school staff to become experts in mental health. Support from other statutory and third sector bodies, most notably health, is crucial. The whole-school approach, where an ethos of good mental health runs through everything, needs to be a cross-sector responsibility and a genuine step change is needed to deliver it.

Our report makes one key recommendation and 27 in support of it. Taken together, we believe that these will deliver the step change that is needed to build a population of emotionally resilient and mentally healthy children and young people in Wales. They are detailed, demanding and ambitious, and I make no apologies for that. Our children and young people deserve our ambition to be high, and our demands to be significant on their behalf.

That is why I regrettably have to say that I and the committee are deeply disappointed with the Welsh Government’s response to our recommendations. Firstly, too many vital points have been rejected. Secondly, while many recommendations are accepted in principle, this is largely on the basis that the Welsh Government perceives that the things we have called for are already in place. Well, I say to the Welsh Government today: we do not agree with you. We do not believe sufficient attention has been given to the robust and comprehensive evidence that we have presented in our report. Finally, the Government’s response does not meet our expectation of, and demand for, a step change in approach. As a committee, we reject this response; it is not good enough. Neither the detailed evidence we’ve outlined, provided by a range of experts with significant experience in the field, nor the recommendations to which we have given considerable and serious thought have met with the acknowledgement, analysis and respect they deserve. The step change we have called for is not visible in this response as it stands. Our ambition is not met with the ambition we expect and demand of our Government. As such, today, I invite the Cabinet Secretaries to reflect again on their response, and to come back to us early in the autumn term with a renewed approach. Our committee will then use our time to explore these important issues with the Cabinet Secretaries in the forensic detail this important topic deserves.

Now, I do not wish to conclude my remarks on a negative note. Our report has been welcomed on a cross-sector, cross-party basis. It has been welcomed as an important step towards the transformative change that our children and young people deserve. It has been welcomed as a key part of the important journey that I and my fellow members of the committee are determined and committed to travel and complete in this Assembly. As our report says, this is a subject that touches us all, and an area in which we all have a responsibility and an ability to make change happen. We are unwilling to allow this vital issue to be handed on in a legacy report yet again to a successor committee in the sixth Assembly, saying, 'More needs to be done.' The time has now come to put mind over matter, and make the step change that is so urgently needed.

Rwy'n siwr y byddai pawb ohonoch yn hoffi ategu fy niolch i'r bobl ifanc am rannu eu barn a'u profiadau gyda ni. Gobeithio ei fod wedi rhoi blas i bawb o rai o'r pethau a gododd yn ystod ein hymchwiliad.

Felly, beth oedd ein casgliad? Rydym yn credu bod angen newid sylweddol ar frys yn y cymorth sydd ar gael ar gyfer iechyd emosiynol ac iechyd meddwl plant a phobl ifanc yng Nghymru. Mae'r hyn sydd ar gael wedi bod yn rhy gyfyngedig yn rhy hir. Rydym wedi galw ein hadroddiad yn 'Cadernid Meddwl', oherwydd credwn ei bod hi'n bryd i ni sicrhau hynny—dangos cadernid meddwl; darparu cymorth iechyd meddwl ac iechyd emosiynol priodol, amserol ac effeithiol ar gyfer ein plant a'n pobl ifanc, unwaith ac am byth.

Er ein bod yn cydnabod bod gwelliannau wedi cael eu gwneud mewn gwasanaethau arbenigol ar gyfer plant a phobl ifanc dros y ddwy flynedd ddiwethaf, nid yw'n ddigon. Mae angen gwneud mwy, yn enwedig mewn perthynas â gwasanaethau gofal sylfaenol, gofal argyfwng a sut yr atgyfeiriwn ein plant a'n pobl ifanc fwyaf agored i niwed at wasanaethau cymorth. Ni ddylai diagnosis meddygol gael ei weld fel yr unig allwedd sy'n agor y drws i gymorth. Nid yw'r ffaith nad yw rhywun wedi cael diagnosis o anhwylder yn lleihau difrifoldeb y trallod a'r niwed a ddioddefir. Ni ddylai hynny fod yn rhwystr rhag cael cymorth gyda gwasanaethau.

Mae angen dybryd i ni helpu'r hyn a elwir yn 'canol coll'. Yn 2014, dywedwyd wrth y pwyllgor a'n rhagflaenai fod gormod o plant a phobl ifanc mewn gwasanathau iechyd meddwl plant a'r glasoed (CAMHS) arbenigol yn cael eu hatgyfeirio yno yn amhriodol ac y dylid eu helpu mewn rhannau eraill o'r system. Erbyn 2018, nid oes digon wedi newid. Yn syml, mae'r darnau jig-so a ddylai fod yn eu lle ar gyfer cefnogi plant a phobl ifanc y tu allan i'r rhan fwyaf o leoliadau arbenigol ar goll. Bedair blynedd ers yr ymchwiliad diwethaf, mae hyn yn annerbyniol. Mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru fynd i'r afael â hyn ar frys.

Fel pwyllgor, credwn fod yn rhaid gwneud rhywbeth drastig ar y pen ataliol i'r gwasanaethau. Os ydym yn parhau i fethu darparu llesiant emosiynol, gwydnwch a chymorth ymyrraeth gynnar, bydd plant a phobl ifanc yn parhau i ddioddef yn ddiangen. Mae hefyd yn golygu y bydd cynaliadwyedd gwasanaethau iechyd meddwl mwy arbenigol yn parhau i fod o dan fygythiad.

Felly, beth sydd angen digwydd? Credwn fod angen newid sylweddol yn y flaenoriaeth a roddir i wydnwch emosiynol a llesiant plant a phobl ifanc. Rydym wedi galw ar y Llywodraeth i sicrhau bod hon yn flaenoriaeth genedlaethol benodol. Ond nid yw geiriau'n unig yn ddigon. Mae angen iddynt fod yn seiliedig ar gynlluniau, adnoddau ac ymrwymiad i gyflawni newid gwirioneddol. Credwn fod angen clustnodi adnoddau i wneud ysgolion yn ganolfannau cymorth traws-sector a thrawsbroffesiynol ar gyfer llesiant emosiynol a meddyliol yn ein cymunedau. Credwn hefyd y dylid rhoi hyfforddiant ymwybyddiaeth iechyd meddwl ac iechyd emosiynol i'r rheini sy'n gweithio gyda phlant a phobl ifanc, i fynd i'r afael â materion yn ymwneud â stigma, hybu iechyd meddwl da, a'u galluogi i gyfeirio at wasanaethau lle bo angen.

Mae diwygio'r cwricwlwm yng Nghymru yn cynnig cyfle unwaith mewn cenhedlaeth i ymgorffori llesiant ym mywydau ein plant, ac mae ysgolion mewn sefyllfa dda iawn i wneud cyfraniad sylweddol tuag at adeiladu poblogaeth o bobl ifanc sy'n wydn yn emosiynol. Ond ni allant wneud hynny ar eu pennau eu hunain. Yn sicr nid ydym yn disgwyl i athrawon ac aelodau eraill o staff ysgol ddod yn arbenigwyr mewn iechyd meddwl. Mae cefnogaeth gan gyrff statudol eraill a chyrff y trydydd sector, ac iechyd yn enwedig, yn hanfodol. Mae angen i'r dull ysgol gyfan, lle mae ethos iechyd meddwl da yn llifo drwy bopeth, fod yn gyfrifoldeb traws-sector ac rydym angen newid sylweddol go iawn ar gyfer cyflawni hynny.

Mae ein hadroddiad yn gwneud un argymhelliad allweddol a 27 i'w gefnogi. Gyda'i gilydd, credwn y bydd y rhain yn sicrhau'r newid sylweddol sydd ei angen i adeiladu poblogaeth o blant a phobl ifanc sy'n wydn yn emosiynol ac yn feddyliol iach yng Nghymru. Maent yn fanwl, yn heriol ac yn uchelgeisiol, ac nid wyf yn ymddiheuro am hynny. Mae ein plant a'n pobl ifanc yn haeddu cael uchelgais uchel wedi'i gosod, ac yn haeddu'r galwadau sylweddol rydym yn eu gwneud ar eu rhan.

Dyna pam y mae'n rhaid i mi ddweud, yn anffodus, fy mod i a'r pwyllgor yn siomedig iawn gydag ymateb Llywodraeth Cymru i'n hargymhellion. Yn gyntaf, mae gormod o bwyntiau hanfodol wedi'u gwrthod. Yn ail, er bod llawer o argymhellion wedi cael eu derbyn mewn egwyddor, mae hyn, i raddau helaeth, ar y sail fod Llywodraeth Cymru o'r farn fod y pethau rydym wedi galw amdanynt eisoes yn eu lle. Wel, rwy'n dweud wrth Lywodraeth Cymru heddiw: nid ydym yn cytuno â chi. Nid ydym yn credu bod digon o sylw wedi cael ei roi i'r dystiolaeth gadarn a chynhwysfawr rydym wedi'i chyflwyno yn ein hadroddiad. Yn olaf, nid yw ymateb y Llywodraeth yn bodloni ein disgwyliadau, a'n galwadau am newid sylweddol o ran dull o weithredu. Fel pwyllgor, rydym yn gwrthod yr ymateb hwn; nid yw'n ddigon da. Nid yw'r dystiolaeth fanwl rydym wedi'i hamlinellu, a ddarparwyd gan amrywiaeth o arbenigwyr sydd â phrofiad helaeth yn y maes, na'r argymhellion rydym wedi'u hystyried yn fanwl ac yn ddifrifol wedi cael y gydnabyddiaeth, y dadansoddiad na'r parch y maent yn eu haeddu. Nid yw'r newid sylweddol rydym wedi galw amdano i'w weld yn yr ymateb hwn fel ag y mae. Nid yw'r Llywodraeth hon wedi ymateb i'n huchelgais â'r uchelgais rydym yn ei ddisgwyl ac yn ei fynnu ganddi. Fel y cyfryw, heddiw, rwy'n gwahodd Ysgrifenyddion y Cabinet i fyfyrio eto ar eu hymateb, ac i ddod yn ôl atom yn gynnar yn ystod tymor yr hydref gydag ymagwedd newydd. Bydd ein pwyllgor wedyn yn defnyddio ein hamser i archwilio'r materion pwysig hyn gydag Ysgrifenyddion y Cabinet gyda'r manylder fforensig y mae'r pwnc pwysig hwn yn ei haeddu.

Nawr, nid wyf yn dymuno dod â fy sylwadau i ben ar nodyn negyddol. Mae ein hadroddiad wedi'i groesawu ar sail drawsbleidiol a thraws-sector. Fe'i croesawyd fel cam pwysig tuag at y newid trawsffurfiol y mae ein plant a'n pobl ifanc yn ei haeddu. Fe'i croesawyd fel rhan allweddol o'r daith bwysig rwyf fi a fy nghyd-aelodau ar y pwyllgor yn ymrwymedig iddi ac yn benderfynol o'i theithio a'i chwblhau yn y Cynulliad hwn. Fel y dywed ein hadroddiad, dyma bwnc sy'n cyffwrdd â phawb ohonom, a maes lle mae gan bawb ohonom gyfrifoldeb a gallu i wneud i newid ddigwydd. Nid ydym yn barod i ganiatáu i'r mater hollbwysig hwn gael ei drosglwyddo ymlaen mewn adroddiad etifeddiaeth arall i bwyllgor olynol yn y chweched Cynulliad, gan ddweud, 'Mae angen gwneud mwy.' Mae'r amser wedi dod i ni ddangos cadernid meddwl, a sicrhau'r newid sylweddol rydym ei angen mor ddirfawr.

15:30

Thank you. There are a number of Members who wish to speak in this debate. Therefore, I will be applying the five-minute rule very strictly. So, it's no good looking at me and smiling if you've got another half a page. The answer will be 'no', the button will go off, and I will call the next speaker. I'm sorry to do that, but we have a number of people who want to speak who are not committee members, and I think that is a great testament to the work of the committee, that others want to take part. So, I just ask you all to bear in mind the five-minute rule strictly, and we'll see how we get on. Darren Millar.

Diolch. Mae yna nifer o Aelodau sy'n dymuno siarad yn y ddadl. Felly, byddaf yn defnyddio'r rheol pum munud yn llym iawn. Felly, nid oes unrhyw ddiben i chi edrych arnaf a gwenu os oes gennych hanner tudalen arall. Yr ateb fydd 'na', byddaf yn gwasgu'r botwm ac yn galw'r siaradwr nesaf. Mae'n ddrwg gennyf wneud hynny, ond mae gennym nifer o bobl sy'n dymuno siarad nad ydynt yn aelodau o'r pwyllgor, ac rwy'n credu bod hynny'n tystio i waith y pwyllgor, fod eraill am gymryd rhan. Felly, gofynnaf i chi gadw at y rheol pum munud, a chawn weld sut yr aiff hi. Darren Millar.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Seven point two billion pounds, 6,000 emergency admissions into our hospitals and 300 lives per year; that is the cost of mental health every single year here in Wales. And I'm sure that everybody in this Chamber recognises the severity of needing to get to grips with this problem, and the urgency, given that we've had very little progress to date, to take action to tackle it. We know that around three quarters of all mental illnesses start before a child reaches their eighteenth birthday, and that children from socially disadvantaged backgrounds, or those with parents with existing mental health illnesses themselves, are more likely to develop mental health problems of their own. It's very clear from the Children, Young People and Education Committee's work that we need to build more resilience in childhood and adolescence, and to take some urgent action to address the difficulties that many of our young people face when needing to access more specialist care too. Our 'Mind over matter' report sets out the challenges and the details and provides a host of sensible, practical recommendations to address them. It was universally welcomed by stakeholders, but not—or so it seems—by the Welsh Government.

I have to say, I don't think I've seen a single Government response, in the 11 years that I've been a member of this National Assembly, that is so disappointing and complacent. Just seven recommendations have been accepted, nine have been rejected in whole or in part, and of the rest, those that have been described as 'accepted in principle' frankly should have 'rejected' sat beside them, because 'accepted in principle' is not an accurate description of the response that we read on the paper. There's no wonder, therefore, that we've had a chorus of voices from stakeholders who have been in touch with committee members and other Members of this National Assembly prior to the debate this afternoon to express their concerns. The Cabinet Secretaries for health and education have managed to unite not one, not two, but 73 psychologists to sign a single letter calling for all of the recommendations in our report to be implemented in full. The children's commissioner has said that the response that's been received is a missed opportunity, and said that the current system it not adequate or coherent. The NSPCC have said that it won't deliver the step change that's required and they are absolutely right. We need to see that step change, and it's a shame that the only one that some people seem interested in is a step change from one office into the First Minister's office. 

I really do feel that the Welsh Government needs to tear its response up and go back to the drawing board and to produce something that is a little bit more respectful, not just to the committee, but to those stakeholders and those individuals who provided the evidence on which our report is based. We're fed up with empty words. We've seen reports that have identified problems before in previous assemblies, and I'm afraid we haven't seen the action coming from the Welsh Government, from successive Ministers, to be able to deal with the challenges. We saw good practice in the evidence that we received—good practice on building mental health resilience in our schools. Schools such as Ysgol Pen y Bryn in my own constituency and their mindfulness programme—a wonderful opportunity that we presented and suggested should be rolled out further in other schools. Yet, your response to our recommendation 3 was complacent, it was inadequate, and it simply suggested more of the same and suggested that you're already doing the things that were necessary. That isn't the case. 

You've rejected our recommendation 9 and part of our recommendation 11, which call for simple things like data to be collected and published on a regular basis on mental health waiting times for children and young people seeking assessment and intervention, whether in primary or secondary care. It is shocking—absolutely shocking—that those recommendations have been rejected, and it suggests a complete lack of priority for our children and young people here in Wales. Unless we have that data, we're not going to be able to hold people to account. And it's no wonder that organisations like the Betsi Cadwaladr health board have got in excess of 1,000 young people, more than all of the other health boards in Wales combined, on waiting lists for more than a year, waiting to access assessments and waiting to access treatment for their acute secondary care issues in mental health. It's completely unacceptable. And it's for the sake of those 1,000 individuals in north Wales, and the others around the country, that we need to see the step change that our report refers to.

So, I think we need to stick this particular response in a place where the sun don't shine, the shredder, and come up with something much better in accordance with the wishes of the committee, because that's the only thing on which we're going to see any change. 

Diolch, Ddirprwy Lywydd. £7.2 biliwn o bunnoedd, 6,000 o dderbyniadau brys i'n hysbytai a 300 o fywydau y flwyddyn; dyna yw cost iechyd meddwl bob blwyddyn yma yng Nghymru. Ac rwy'n siŵr fod pawb yn y Siambr hon yn cydnabod difrifoldeb yr angen i fynd i'r afael â'r broblem hon, a'r brys, o gofio nad ydym wedi cael fawr iawn o gynnydd hyd yn hyn ar roi camau ar waith i fynd i'r afael â hyn. Rydym yn gwybod bod tua thri chwarter yr holl achosion o salwch meddwl yn dechrau cyn i'r plentyn gyrraedd eu pen blwydd yn ddeunaw oed, a bod plant o gefndiroedd difreintiedig, neu'r rhai sydd â rhieni sydd â salwch meddwl eu hunain eisoes, yn fwy tebygol o i ddatblygu problemau iechyd meddwl eu hunain. Mae'n glir iawn o waith y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg fod angen inni adeiladu mwy o wydnwch yn ystod plentyndod a blynyddoedd yr arddegau, a rhoi camau ar waith ar frys i fynd i'r afael â'r anawsterau y mae llawer o'n pobl ifanc yn eu hwynebu pan fyddant angen gofal mwy arbenigol hefyd. Mae ein hadroddiad 'Cadernid Meddwl' yn nodi'r heriau a'r manylion ac yn darparu llu o argymhellion synhwyrol ac ymarferol i fynd i'r afael â hwy. Cafodd ei groesawu'n unfrydol gan randdeiliaid, ond nid gan Lywodraeth Cymru—neu felly mae'n ymddangos.

Rhaid imi ddweud, nid wyf yn meddwl fy mod wedi gweld un ymateb gan y Llywodraeth, yn yr 11 mlynedd y bûm yn aelod o'r Cynulliad Cenedlaethol hwn, sydd mor siomedig a hunanfodlon. Saith o argymhellion yn unig a gafodd eu derbyn, gwrthodwyd naw yn llwyr neu'n rhannol, ac o blith y gweddill, a bod yn onest, dylai'r rhai a ddisgrifiwyd fel rhai a dderbyniwyd mewn egwyddor fod wedi'u nodi fel rhai a wrthodwyd, gan nad yw 'derbyn mewn egwyddor' yn ddisgrifiad cywir o'r ymateb a ddarllenasom ar y papur. Nid yw'n syndod felly fod llu o randdeiliaid wedi bod mewn cysylltiad ag aelodau'r pwyllgor ac aelodau eraill o'r Cynulliad Cenedlaethol hwn cyn y ddadl y prynhawn yma i fynegi eu pryderon. Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros addysg ac Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd wedi llwyddo i uno nid un, nid dau, ond 73 o seicolegwyr i lofnodi un llythyr yn galw am weithredu pob un o'r argymhellion yn ein hadroddiad yn llawn. Mae'r comisiynydd plant wedi dweud bod yr ymateb a ddaeth i law yn gyfle a gollwyd, a dywedodd nad yw'r system bresennol yn ddigonol nac yn gydlynol. Mae'r NSPCC wedi dweud nad yw'n mynd i sicrhau'r newid sylweddol sydd ei angen, ac maent yn hollol gywir. Mae angen inni weld y newid sylweddol hwnnw, ac mae'n drueni mai'r unig newid y mae rhai pobl i'w gweld â diddordeb ynddo yw'r newid sylweddol o un swydd i swydd y Prif Weinidog.

Rwy'n teimlo o ddifrif fod angen i Lywodraeth Cymru rwygo'i hymateb ac ailfeddwl a chynhyrchu rhywbeth sy'n dangos ychydig bach mwy o barch, nid yn unig at y pwyllgor, ond at y rhanddeiliaid a'r unigolion a ddarparodd y dystiolaeth y seiliwyd ein hadroddiad arni. Rydym wedi cael llond bol ar eiriau gwag. Rydym wedi gweld adroddiadau sydd wedi nodi problemau o'r blaen mewn  Cynulliadau blaenorol, ac yn anffodus nid ydym wedi gweld gweithredu gan Lywodraeth Cymru, gan Weinidogion olynol, i allu ymdrin â'r heriau. Gwelsom arferion da yn y dystiolaeth a gawsom—arfer da ar adeiladu gwydnwch iechyd meddwl yn ein hysgolion. Ysgolion megis Ysgol Pen y Bryn yn fy etholaeth fy hun a'u rhaglen ymwybyddiaeth ofalgar—cyfle gwych a gyflwynwyd gennym ac yr awgrymwyd y dylid ei gyflwyno ymhellach mewn ysgolion eraill. Eto i gyd, roedd eich ymateb i argymhelliad 3 yn hunanfodlon, yn annigonol, ac yn awgrymu mwy o'r un peth a dim mwy na hynny. Roedd hefyd yn awgrymu eich bod eisoes yn gwneud y pethau a oedd yn angenrheidiol. Nid yw hynny'n wir.

Rydych wedi gwrthod argymhelliad 9 a rhan o'n hargymhelliad 11, sy'n galw am bethau syml megis casglu a chyhoeddi data yn rheolaidd ar amseroedd aros iechyd meddwl ar gyfer plant a phobl ifanc sydd wedi gofyn am asesiad ac ymyrraeth, mewn gofal sylfaenol neu ofal eilaidd. Mae'n waradwyddus—yn gwbl warthus—fod yr argymhellion hynny wedi'u gwrthod, ac mae'n awgrymu diffyg blaenoriaeth i'n plant a'n pobl ifanc yma yng Nghymru. Oni bai ein bod yn cael y data hwnnw, nid ydym yn mynd i allu dwyn pobl i gyfrif. Ac nid yw'n syndod fod gan sefydliadau fel bwrdd iechyd Betsi Cadwaladr dros 1,000 o bobl ifanc, mwy na'r holl fyrddau iechyd eraill yng Nghymru gyda'i gilydd, ar restrau aros ers dros flwyddyn, yn aros i gael asesiadau ac yn aros i gael triniaeth ar gyfer eu problemau gofal eilaidd acíwt mewn iechyd meddwl. Mae'n gwbl annerbyniol. Ac er mwyn y 1,000 o unigolion yng ngogledd Cymru, ac eraill o amgylch y wlad, mae angen inni weld y newid sylweddol y mae ein hadroddiad yn cyfeirio ato.

Felly, credaf y dylem roi'r ymateb penodol hwn mewn man lle nad yw'r haul yn disgleirio, y peiriant rhwygo papur, a meddwl am rywbeth llawer gwell yn unol â dymuniadau'r pwyllgor, gan mai dyna'r unig beth rydym yn mynd i weld unrhyw newid yn ei gylch.

15:35

A gaf i jest ddweud ar y cychwyn fy mod i a'm plaid i yn cytuno gyda phrif argymhellion y pwyllgor yma? Wrth gwrs, y prif argymhelliad yw bod y mater yma yn dod yn flaenoriaeth genedlaethol benodedig. Nawr, mi glywon ni gyfeiriad at adroddiadau blaenorol y pwyllgor—adroddiad yn ôl yn 2014, er enghraifft, a arweiniodd at beth newid o safbwynt gofal yn y maes yma. Ond mae angen nawr i ni fynd i'r lefel nesaf, ac mae'r ystadegau yn mynnu hynny. Rydym ni wedi clywed rhai yn barod. Yn 2017, er enghraifft, mi welodd Childline Cymru 20 y cant o gynnydd yn nifer y galwadau ynghylch hunanladdiad. Yn y 12 mis i fis Hydref 2016, mi gafwyd 19,000 o atgyfeiriadau at wasanaethau CAMHS yng Nghymru—3,000 yn fwy na'r flwyddyn flaenorol. Felly, mae problemau lles emosiynol a iechyd meddwl plant a phobl ifanc yn tyfu ac mae angen pwyslais newydd, pwyslais didrugaredd, ar ochr ataliol y llwybr gofal—lles emosiynol, gwydnwch ac ymyrraeth gynnar. Rydym ni wedi clywed am y canol coll—y missing middle yma—ac os nad yw'r Llywodraeth yn cyflwyno y newid trawsnewidiol y mae'r pwyllgor eisiau'i weld, mi fydd y gwasanaethau ar frig y sbectrwm yn mynd yn gwbl anghynaladwy oherwydd nid fydd modd 'cope-io' gyda'r niferoedd a fydd yn galw am y gwasanaethau.

Ni all ysgolion, wrth gwrs, ddim ysgwyddo'r her yma ar eu pennau eu hunain. Dyna pam rydym am weld dull cyflawni systemau cyfan—whole-systems approach—lle mae plant, pobl ifanc, ysgolion, gofal cymdeithasol, iechyd a'r sector wirfoddol i gyd yn cyd-dynnu ac yn cydweithio i ddarparu'r gwasanaeth a'r gefnogaeth orau posib. Tra bod uchelgais y pwyllgor yn glir—bod angen y gweithredu trawsnewidiol yna—mae'n rhaid dweud bod ymateb y Llywodraeth, fel y dywedais i ddoe wrth y Prif Weinidog, yn llipa, yn hunanfodlon ac yn gwbl annigonol. Mae yn siom, ac rwy'n rhannu siom Aelodau eraill bod cyn lleied o'r argymhellion wedi eu derbyn a bod cynifer wedi'u derbyn mewn egwyddor, ac, yn wir, bod cynifer wedi'u gwrthod. Gwrthodwyd, er enghraifft, yr argymhelliad y dylid mapio argaeledd staff nad ydyn nhw yn addysgu mewn ysgolion ond sydd yna i gefnogi iechyd a lles emosiynol. 'O, cyfrifoldeb awdurdodau lleol a byrddau iechyd yw hynny', meddai'r Llywodraeth. Wel, pasio'r buck yw hynny, oherwydd mae hon yn broblem genedlaethol a rôl Llywodraeth yw cymryd y darlun cenedlaethol yna i ystyriaeth. Mwy o ddata ar gael a mwy o wybodaeth i'r cyhoedd ynglŷn â sut mae byrddau iechyd yn gwario eu harian ar wasanaethau iechyd meddwl i blant—yn cael ei wrthod. Mae hwnnw'n dweud rhywbeth am dryloywder, buaswn i'n dweud, hefyd.

Fe argymhellodd y pwyllgor bod angen sicrhau bod pawb sy'n gofalu am blant a phobl ifanc yn cael hyfforddiant ym maes ymwybyddiaeth o iechyd emosiynol ac iechyd meddwl ac yn gallu cyfeirio pobl wedyn, neu deimlo'n fwy hyderus ynglŷn â chyfeirio pobl ifanc, at wasanaethau eraill. Sawl gwaith clywsom ni, fel pwyllgor, staff ysgolion yn dweud nad ŷn nhw ddim yn teimlo eu bod nhw wedi ymbweru i fedru ymateb i'r hyn yr oedden nhw'n pigo i fyny arno fe yn yr ystafell ddosbarth? Yn wir, maen nhw'n cael eu llethu gan yr achosion yma ac mae angen help arnyn nhw, ac ar y gweithlu ehangach. Mae'r cwricwlwm, wrth gwrs, yn mynd i gyfrannu, ond fel rwy'n dweud, mae yna weithlu ehangach sylweddol.

Mae yna bwynt arall, rwy'n meddwl, yn fan hyn, sydd wedi dod fwyfwy i'r amlwg. Yn amlwg, mae Ysgrifenyddion Cabinet a Gweinidogion yn rhannu'r cyfrifoldeb am hyn ac mae hynny'n gallu bod yn gryfder ar adegau, ond yn amlwg, rwy'n ofni, mae'n gallu bod yn wendid hefyd ar adegau, oherwydd y peryg yw bod neb yn gyrru'r mater yma—bod neb yn cymryd perchnogaeth ac yn rhoi momentwm wedyn i'r ymdrech o fynd i'r afael â'r broblem. O ganlyniad, mae 'derbyn mewn egwyddor' yn dod yn rhyw fath o ymateb default sydd, i bob pwrpas, yn golygu 'busnes fel arfer' ac nid newid trawsnewidiol. Rwy'n cefnogi'r sylwadau a wnaeth y Cadeirydd a'i beirniadaeth hi o'r Llywodraeth—mae e'n fethiant amlwg yn fy marn i, yn yr achos yma. Mi wnes i awgrymu ddoe, os ydym ni o ddifrif ynglŷn â rhannu cyfrifoldebau ar draws Llywodraeth, yna dylem ni fod yn edrych ar arweinydd y Llywodraeth i fod yn gyrru hwn, fel yr unig berson, buaswn i'n meddwl, sydd â statws digonol i sicrhau bod hwn yn wirioneddol yn flaenoriaeth genedlaethol.

Yn fyr, i gloi, rwyf jest eisiau sôn am un cynllun penodol yr wyf fi wedi dod ar ei draws e. SAP yw'r acronym—student assistance programme. Rhaglen yw e i blant a phobl ifanc rhwng pedwar ac 19 oed. Mae'n cael ei weithredu ar hyn o bryd yn ysgolion Wrecsam, lle mae plant yn dod at ei gilydd i siarad am eu teimladau a'u problemau er mwyn gallu cael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw. Maen nhw'n cael eu cyfeirio at wasanaethau os oes angen hefyd. Mae grwpiau o gyfoedion yn dod at ei gilydd, maen nhw'n cwrdd yn wythnosol mewn ysgolion cynradd ac ysgolion uwchradd, ac mae e'n caniatáu adnabod y problemau rydym yn sôn amdanyn nhw'n gynnar. Mae wedi cael—

May I say at the outset that I and my party agree with the main recommendations of the committee? The main recommendation, of course, is that this should become a designated national priority. We've heard reference to previous reports done by committees—one in 2014, for example, which led to some changes in terms of care in this area. But we now need to move to the next level, and the statistics insist upon that. We've heard some already. In 2017, for example, Childline Cymru saw a 20 per cent increase in the number of calls on suicide. In the 12 months to October 2016, there were 19,000 referrals to CAMHS services in Wales, 3,000 more than the previous year. So, emotional well-being and mental health problems among children and young people are growing, and we need an uncompromising emphasis on the preventative side of the care pathway—resilience, emotional well-being and early intervention. We've heard about the missing middle, and if the Government doesn't introduce transformational change, as the committee has recommended, then the services at the top of the spectrum will become entirely unsustainable because we won't be able to cope with the numbers that will require those services.

Schools, of course, can't shoulder this burden alone, and that is why we want to see a whole-systems approach, where children, young people, schools, social care, health and the voluntary sector all work together and collaborate in order to provide the service and support and do so to the best possible standard. But, while the committee's ambition is clear—that we need this transformational action—I have to say that the Government's response, as I said to the First Minister yesterday, is very weak, is complacent and is inadequate. It is disappointing, and I share the disappointment of other Members that so few of the recommendations have been accepted and that so many are accepted in principle and, indeed, that many have been rejected entirely. They've rejected the recommendation that we should map out the availability of staff who don't teach in school but are there to support the emotional health and well-being of pupils. 'Oh, that's the responsibility of local authorities and health boards', according to the Government. But that is buck passing, because this is a national problem. It is the role of Government to look at that national bigger picture and to take it into account. More data available and more information to the public in terms of how health boards spend their funds on mental health services for children—that, again, is rejected, and that tells you something about transparency, I would say, too.

The committee recommended that we need to ensure that everyone who cares for children and young people are given appropriate training in terms of the emotional and mental health of children and young people and can refer people then, or feel confident in referring young people, to other services. How many times did we, as a committee, hear school staff saying that they didn't feel empowered to respond to what they were picking up on in the classroom? Indeed, they are overwhelmed by these cases, and they need assistance, as does the broader workforce. The curriculum, of course, will contribute to this, but, as I say, there is a broader workforce.

There is another point here too, which has emerged more and more. Clearly, Cabinet Secretaries and Ministers share responsibility in this area. That can be a strength at times, but clearly I feel it can also be a weakness because the risk is that nobody drives this issue, and nobody takes ownership and provides that momentum to the effort to tackle these problems. As a result, 'accepting in principle' becomes some sort of default response that, to all intents and purposes, means 'business as usual' and not transformational change. I support the comments made by the Chair and her criticism of the Government. It is a clear failure, in my view, in this case. I suggested yesterday that, if we are serious about sharing responsibilities across Government, then we should be looking to the leader of that Government to be driving this, as the only person, I would have thought, who has sufficient status to ensure that this truly is a national priority.

Briefly, to conclude, I want to talk about one specific scheme that I have come across, which is SAP—the student assistance programme. It's a programme for children and young people between 14 and 19. It is implemented at the moment in schools in Wrexham, where children come together to discuss their feelings and problems, so that they can access the support that they need. They are referred to services where necessary too, and groups of peers come together. They meet on a weekly basis in secondary and primary schools, and this allows them to identify the problems that we are talking about at an early stage. It has been—

15:40

Of the key recommendations in this report, the only ones the Government accepts are the ones that either require no action or are not measurable. They accept the recommendation to state the emotional and mental well-being and resilience of our children and young people as a national priority, but when it comes to the recommendations that mean they have to take action, the Government start to fudge and spin their responses with either rejections or only accepting recommendations in principle, which we all know means that nothing meaningful will be done.

I don't know what more this committee can do to get the Government to take the actions needed. The situation is desperate. As Darren has mentioned already, more than 1,000 children and young people are waiting 12 to 18 months for neurodevelopmental assessment in Betsi Cadwaladr, and the committee has recommended that the Government immediately develop a recovery plan. What's the Welsh Government's response? They say they'll write to Betsi Cadwaladr, asking them to set out a recovery plan. First, this problem has been growing for years on Labour's watch, so why have they not asked Betsi to do this previously? If they have, why ask again? Secondly, the current board presided over this disgusting, inhumane backlog and helped create it in the first place, so what makes the Government think that one of the main creators of the problem have any idea how to fix it? The Government talks about establishing baselines for the delivery of neurodevelopmental pathways, but that's pointless when it comes to health boards that are under this Government's watch that routinely, and by increasing margins, miss the existing baselines.

In the week we celebrate 70 years of the NHS, and Labour try to claim they're the sole guardians of Bevan's legacy, it is important to remember he said that people should have access when ill to the best care that medical skill can provide. Well, the Cabinet Secretary for health is nowhere near providing that. The longer the wait, the more mentally ill a sufferer can become. The risk of suicide or self-harm increases, their education will be further damaged and life for their families becomes increasingly difficult.

As a committee, we looked at this in great detail, as a group of AMs from very, very different parties, coming together to try to improve the lives of children and young people, so why does the Cabinet Secretary think it will be okay to reject some of the recommendations and only accept in principle most of the others? At point 4, you say you accept it in principle, but then you actually reject its key recommendation, saying you won't endorse a specific programme the committee are asking you to, even though that project involves the Samaritans, who I think have a much deeper insight into mental health issues than you, Cabinet Secretary.

Point 9 of this Government's response tells Welsh youngsters and their parents all they need to know about what the Labour Government think of their own management of this issue. The Government are refusing the committee's recommendation, a very sensible recommendation, to publish data on waiting times for assessment and interventions for children and young people since the commencement of the provisions of the Mental Health (Wales) Measure 2010. I'm sure that if the data were good news, the Cabinet Secretary would have already announced it. So, I do wonder what positive reason there could be for the Welsh Government to withhold this information from the public.

The situation has become so intolerable that nothing less than a full acceptance and commitment to implement all of the recommendations from the committee is going to be good enough. The Government still has its head in the sand over this problem, and their attitude of 'Make the right noise, but do nothing' is what led to this problem in the first place. The Cabinet Secretary should be bending over backwards to apologise to the young people and families he and his Government have so badly let down and do everything the committee has recommended.

So, finally, my despair at the scale of the problem is topped only my despair that, still, even in the face of a report such as this, they are still trying to spin their way out of it while Welsh children and young people suffer. The Government's response is disgusting, and I will leave my comments there. 

O'r argymhellion allweddol yn yr adroddiad hwn, yr unig rai y mae'r Llywodraeth yn eu derbyn yw'r rhai nad ydynt yn galw am unrhyw weithredu neu'r rhai nad ydynt yn fesuradwy. Maent yn derbyn yr argymhelliad i ddatgan bod lles a gwydnwch emosiynol a meddyliol ein plant a phobl ifanc yn flaenoriaeth genedlaethol, ond yn achos yr argymhellion sy'n golygu bod yn rhaid iddynt weithredu, mae'r Llywodraeth yn dechrau osgoi a sbinio eu hymatebion drwy wrthod argymhellion neu eu derbyn mewn egwyddor yn unig, ac mae pawb ohonom yn gwybod bod hynny'n golygu na chaiff unrhyw beth ystyrlon ei wneud.

Nid wyf yn gwybod beth arall y gall y pwyllgor hwn ei wneud i'r Llywodraeth roi'r camau sydd eu hangen ar waith. Mae'r sefyllfa'n anobeithiol. Fel y soniodd Darren eisoes, mae mwy na 1,000 o blant a phobl ifanc yn aros 12 i 18 mis am asesiad niwroddatblygiadol yn Betsi Cadwaladr, ac mae'r pwyllgor wedi argymell bod y Llywodraeth yn datblygu cynllun adfer ar unwaith. Beth yw ymateb Llywodraeth Cymru? Maent yn dweud y byddant yn ysgrifennu at Betsi Cadwaladr i ofyn iddynt amlinellu cynllun adfer. Yn gyntaf, mae'r broblem hon wedi bod yn tyfu ers blynyddoedd tra bo Llafur mewn grym, felly pam nad ydynt wedi gofyn i Betsi Cadwaladr wneud hyn o'r blaen? Os ydynt wedi gwneud hynny, pam gofyn eto? Yn ail, mae'r bwrdd presennol wedi llywyddu dros yr ôl-groniad ffiaidd ac annynol hwn ac wedi helpu i'w greu yn y lle cyntaf, felly beth sy'n gwneud i'r Llywodraeth gredu bod gan un o'r prif elfennau a greodd y broblem unrhyw syniad sut i'w datrys? Mae'r Llywodraeth yn sôn am sefydlu llinellau sylfaen ar gyfer darparu llwybrau niwroddatblygiadol, ond mae hynny'n ddibwrpas pan fo byrddau iechyd o dan oruchwyliaeth y Llywodraeth yn methu cyrraedd y llinellau sylfaen presennol fel mater o drefn, ac yn gynyddol felly.

Yn yr wythnos y dathlwn ben blwydd y GIG yn 70 oed, a phan fo Llafur yn ceisio honni mai hwy yw unig warcheidwaid etifeddiaeth Bevan, mae'n bwysig cofio ei fod wedi dweud y dylai pobl gael mynediad pan fyddant yn sâl at y gofal gorau y gall sgiliau meddygol eu darparu. Wel, nid yw Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd yn dod yn agos at ddarparu hynny. Po hwyaf yr amser aros, y mwyaf o salwch meddwl y bydd dioddefwr yn ei wynebu. Mae'r risg o hunanladdiad neu hunan-niwed yn cynyddu, bydd eu haddysg yn cael ei niweidio ymhellach a bydd bywydau eu teuluoedd yn mynd yn fwyfwy anodd.

Fel pwyllgor, fe edrychwyd ar hyn yn fanwl iawn, fel grŵp o Aelodau Cynulliad o bleidiau gwahanol iawn yn dod at ei gilydd i geisio gwella bywydau plant a phobl ifanc, felly pam y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn meddwl y bydd hi'n iawn gwrthod rhai o'r argymhellion a derbyn y rhan fwyaf o'r lleill mewn egwyddor yn unig? Ym mhwynt 4, dywedwch eich bod yn ei dderbyn mewn egwyddor, ond wedyn rydych yn gwrthod yr argymhelliad allweddol, gan ddweud na fyddwch yn cefnogi rhaglen benodol y mae'r pwyllgor yn gofyn i chi ei chefnogi, er bod y prosiect yn cynnwys y Samariaid, y credaf fod ganddynt ddealltwriaeth ddyfnach o lawer o faterion iechyd meddwl na chi, Ysgrifennydd y Cabinet.

Mae pwynt 9 yn ymateb y Llywodraeth yn dweud wrth bobl ifanc Cymru a'u rhieni bopeth sydd angen iddynt ei wybod ynglŷn â beth y mae'r Llywodraeth Lafur yn ei feddwl o'r modd y maent wedi rheoli'r mater hwn. Mae'r Llywodraeth yn gwrthod argymhelliad y pwyllgor, sy'n argymhelliad synhwyrol iawn, i gyhoeddi data ar amseroedd aros am asesiadau ac ymyriadau ar gyfer plant a phobl ifanc ers cychwyn darpariaethau Mesur Iechyd Meddwl (Cymru) 2010. Pe bai'r data'n newyddion da, rwy'n siŵr y byddai Ysgrifennydd y Cabinet eisoes wedi ei gyhoeddi. Felly, tybed pa reswm cadarnhaol a allai fod dros awydd Llywodraeth Cymru i atal y wybodaeth hon rhag cyrraedd y cyhoedd.

Mae'r sefyllfa mor annioddefol bellach fel na fydd dim llai na derbyniad llawn ac ymrwymiad i weithredu holl argymhellion y pwyllgor yn ddigon da. Mae'r Llywodraeth â'i phen yn y tywod o hyd ynglŷn â'r broblem hon, a'u hagwedd 'Gwneud y synau iawn, ond gwneud dim' sydd wedi arwain at y broblem yn y lle cyntaf. Dylai Ysgrifennydd y Cabinet fod yn gwneud ei orau glas i ymddiheuro i'r bobl ifanc a'r teuluoedd y mae ef a'i Lywodraeth wedi gwneud cymaint o gam â hwy a gwneud popeth y mae'r pwyllgor wedi ei argymell.

Felly, yn olaf, yn fwy na fy anobaith ynglŷn â maint y broblem, rwy'n anobeithio am eu bod o hyd, hyd yn oed yn wyneb adroddiad fel hwn, yn dal i geisio sbinio'u ffordd allan ohoni tra bo plant a phobl ifanc yng Nghymru yn dioddef. Mae ymateb y Llywodraeth yn ffiaidd, ac fe adawaf fy sylwadau yno.

15:45

I'm a member of the committee, and I think this is one of the most important inquiries that we have actually undertaken. I know the Government does acknowledge that children's emotional and mental health is an issue that crosses so many boundaries between so many different people and so many different organisations—health, schools, youth support organisations, youth clubs, CAMHS—so I welcome the committee's recommendation and the Government's acceptance that it should be a national priority, but I think if you have something as a national priority, you have to go all out to achieve it, and it's in the more detailed recommendations that we don't really have the response that we were hoping for.

I agree very strongly with the committee's view that it should be the business of everyone who comes into contact with children to have their well-being and mental health at the forefront of their minds, because what could be more precious than a child's state of mind? We must aim for a generation of emotionally secure, happy children with a positive mindset, but to do that the Welsh Government does have to take action.

The report recommends that everyone who cares, volunteers or works with children and young people be trained in emotional and mental health awareness so that they can tackle issues of stigma and promote good mental health. Now, the Government accepts this, but only accepts it in principle. It is disappointing to see this described as 'unrealistic'. Surely, most people who work with children receive, as a minimum, some initial training, so why could not this include an element to at least raise awareness of the importance of looking out for children's emotional and mental well-being? I can't see that there's any problem at all in that, and I don't see that that's unrealistic at all. I think it's essential that initial teacher training has this built in, and the training that youth workers have, the training that health staff have, and I really think that that is something that could be incorporated into the training that already takes place with no problem. So, I do not accept that it is unrealistic that that recommendation should be taken forward.

Now, I think when a child's mental health suffers, it does cause a huge amount of stress and upset for their family, their friends, for the school, for everybody who works with them. The ripples from a child's mental health, I think, go so far, and many of us have experienced that issue. Families can do their best to provide for their children emotionally and materially, but problems with your emotional and mental health can happen to every family. So, children's mental health is a great leveller. But I think we do know that there are particularly vulnerable groups, and two of those are looked-after children and adopted children, and I think it's important to signal that out. 

Last week, I sponsored an event in which Adoption UK launched its report, called 'Bridging the Gap', about giving adopted children an equal chance in school. Adopted children do need extra support in school, and schools are maybe not sometimes as aware of this as they should be—there is an understanding gap. And it shows that 65 per cent of adopted children did not feel that their teachers fully understood how to support them, and this rose to 74 per cent at secondary school age. So, I think this is very concerning that the feedback from adopted children—who, we know, because of attachment issues they may have had early in life, are more vulnerable to have mental health problems—didn't feel that they could turn to their teachers. I do think that our report has reflected that, really, in most of the aspects that we've dealt with—that children have to seek support and wait for support in a way that the Chair has described that is not acceptable.

I feel it should be the burning mission of this Assembly to ensure that our children do grow up with sound, healthy bodies and minds, and that it should be our burning mission to make this happen. So, I feel that this report does lay it out, but I do think it is up to the Government to ensure that this is their burning mission as well, and that together we can all work together to make our children happy and fulfilled.

Rwy'n aelod o'r pwyllgor, a chredaf mai dyma un o'r ymchwiliadau mwyaf pwysig a gyflawnwyd gennym mewn gwirionedd. Gwn fod y Llywodraeth yn cydnabod bod iechyd emosiynol ac iechyd meddwl plant yn fater sy'n croesi cymaint o ffiniau rhwng cymaint o wahanol bobl a chymaint o wahanol sefydliadau—iechyd, ysgolion, sefydliadau cefnogi ieuenctid, clybiau ieuenctid, CAMHS—felly, croesawaf argymhelliad y pwyllgor a derbyniad y Llywodraeth y dylai fod yn flaenoriaeth genedlaethol, ond os oes gennych rywbeth yn flaenoriaeth genedlaethol, credaf fod yn rhaid ichi wneud popeth a allwch i'w chyflawni, ac yn yr argymhellion mwy manwl ni chawsom yr ymateb y gobeithiem ei gael mewn gwirionedd.

Rwy'n cytuno'n gryf â barn y pwyllgor y dylai pawb sy'n dod i gysylltiad â phlant roi eu lles a'u hiechyd meddwl yn flaenaf yn eu meddyliau, oherwydd beth allai fod yn bwysicach na chyflwr meddwl plentyn? Rhaid inni anelu i gael cenhedlaeth o blant hapus a sicr yn emosiynol, gyda meddylfryd cadarnhaol, ond i wneud hynny rhaid i Lywodraeth Cymru weithredu.

Mae'r adroddiad yn argymell y dylai pawb sy'n gofalu am blant, neu'n gwirfoddoli neu'n gweithio gyda phlant a phobl ifanc gael hyfforddiant mewn ymwybyddiaeth o iechyd emosiynol ac iechyd meddwl fel y gallant fynd i'r afael â materion stigma a hyrwyddo iechyd meddwl da. Nawr, mae'r Llywodraeth yn derbyn hyn, ond mewn egwyddor yn unig. Mae'n siomedig gweld hyn yn cael ei ddisgrifio fel rhywbeth 'afrealistig'. Does bosib nad yw'r rhan fwyaf o bobl sy'n gweithio gyda phlant yn cael rhywfaint o leiaf o hyfforddiant cychwynnol, felly pam na allai hyn gynnwys elfen i godi ymwybyddiaeth fan lleiaf o bwysigrwydd gofalu am les emosiynol a meddyliol plant? Ni allaf weld bod unrhyw broblem o gwbl yn hynny, ac nid wyf yn gweld bod hynny'n afrealistig o gwbl. Credaf ei bod yn hanfodol ei fod wedi'i gynnwys mewn hyfforddiant cychwynnol i athrawon, a'r hyfforddiant y mae gweithwyr ieuenctid yn ei gael, yr hyfforddiant y mae staff iechyd yn ei gael, ac rwy'n meddwl o ddifrif fod hynny'n rhywbeth y gellid ei ymgorffori yn yr hyfforddiant sydd eisoes yn digwydd heb unrhyw drafferth. Felly, nid wyf yn derbyn bod gweithredu'r argymhelliad hwnnw'n afrealistig.

Nawr, pan fydd iechyd meddwl plentyn yn dioddef, credaf fod hynny'n achosi llawer iawn o straen a gofid i'w teulu, eu ffrindiau, yr ysgol, a phawb sy'n gweithio gyda hwy. Credaf fod goblygiadau iechyd meddwl plentyn mor bellgyrhaeddol ac mae llawer ohonom wedi profi'r problemau hynny. Gall teuluoedd wneud eu gorau i ddarparu ar gyfer eu plant yn emosiynol ac yn faterol, ond gall problemau gyda'ch iechyd emosiynol a'ch iechyd meddwl ddigwydd i bob teulu. Felly, mae iechyd meddwl plant yn broblem sy'n gallu effeithio ar deuluoedd o bob math. Ond credaf fod pawb ohonom yn gwybod bod yna grwpiau sy'n arbennig o agored i niwed, a dau o'r grwpiau hynny yw plant sy'n derbyn gofal a phlant wedi'u mabwysiadu, ac mae'n bwysig cyfleu hynny.

Yr wythnos diwethaf, noddais ddigwyddiad pan lansiodd Adoption UK eu hadroddiad o'r enw 'Bridging the Gap' ar roi cyfle cyfartal i blant wedi'u mabwysiadu yn yr ysgol. Mae angen cymorth ychwanegol ar blant wedi'u mabwysiadu yn yr ysgol, ac efallai nad yw ysgolion mor ymwybodol o hynny ag y dylent fod weithiau—mae yna fwlch yn y ddealltwriaeth. Ac mae'n dangos nad oedd 65 y cant o blant wedi'u mabwysiadu yn teimlo bod eu hathrawon yn deall yn iawn sut i'w cefnogi, a chodai hyn i 74 y cant yn ystod oedran ysgol uwchradd. Felly, credaf ei fod yn destun pryder mawr fod yr adborth gan blant wedi'u mabwysiadu—sydd, fel y gwyddom, oherwydd problemau ymlyniad y gallent fod wedi'u cael yn gynnar mewn bywyd, yn fwy agored i gael problemau iechyd meddwl—yn dangos nad oeddent yn teimlo y gallent droi at eu hathrawon. Rwy'n credu bod ein hadroddiad wedi adlewyrchu hynny mewn gwirionedd yn y rhan fwyaf o'r elfennau y buom yn ymdrin â hwy—fod plant yn gorfod gofyn am gymorth ac aros am gymorth mewn modd y mae'r Cadeirydd wedi'i alw'n annerbyniol.

Rwy'n teimlo y dylai'r Cynulliad hwn ei gwneud hi'n genhadaeth danbaid i sicrhau bod ein plant yn tyfu i fyny'n iach yn gorfforol ac yn feddyliol, ac mai ein cenhadaeth danbaid ni yw gwneud i hyn ddigwydd. Teimlaf felly fod yr adroddiad hwn yn nodi'r cyfan hyn, ond credaf mai mater i'r Llywodraeth yw sicrhau ei bod hi'n genhadaeth danbaid iddi hi yn ogystal, ac y gallwn, gyda'n gilydd, gydweithio i wneud ein plant yn hapus ac yn fodlon.

15:50

Today is 4 July, and in Jefferson's sparkling prose, we are reminded that we are born with inalienable rights, and the most important are

'Life, Liberty and the pursuit of Happiness'.

Now, 'the pursuit of happiness' we would define as some form of emotional well-being today, and there's absolutely no doubt that the denial of effective help and diagnosis of emotional and mental health conditions in childhood has a huge impact on the person and their development as adults, and the potential for their happiness and the pursuit of all sorts of goals in life.

I speak from my own experience. It was not something picked up. I have lived with periods of depression and, more particularly, anxiety, throughout my life. A lot of my coping mechanisms have been self-learnt and, more latterly, through effective health interventions. But, you know, it's an incredibly alienating experience, and I remember, even at university, being completely perplexed by some of my symptoms and not having a basic apprehension of what they were. That, I think, is a terrible situation to be in.

I commend this report. I think it is outstanding, as is Lynne Neagle, who has to be one of our greatest backbenchers, and the way you hold your side to account is a masterclass about how people should pursue the national good, and that takes you way beyond partisan politics. You're held in the highest esteem across the Chamber. 

Can I just say that I have the privilege of chairing the Government's ministerial advisory group on outcomes for children? We met on Friday, and this report, 'Mind over matter', was one of the agenda items, and it was received with great enthusiasm, particularly amongst the third sector representatives that are crucial to the working of that group. But there was some concern, in particular, about this practice of accepting in principle. Now, I explained, in a fairly neutral way, that this was something that had been the practice in Governments' responses to reports for many years, and that a committee would usually spend a lot of time returning to the items that had been accepted in principle, and examining how deep that was after six months, a year or whatever, whether something had practically been done, or whether it was a way of basically putting something on the shelf. So, I know you will return to this when you come to your in-depth scrutiny post report, and I know the Ministers will be aware of this as well, and they will know the concern and the frustration of some Members here. But I do remind the Cabinet Secretaries that the Permanent Secretary last year said that the Welsh Government would move away from the practice of accepting recommendations in principle and say frankly whether they accept the recommendation as it's framed or not, and then they can give their reasons for that. I do think that's at the heart of real accountability. It is somewhat frustrating to see what happens in this report.

Can I just turn to some of the detail? I think the need to focus now on the preventative end of the pathway is really, really important, otherwise we will see further difficulties with the acute end, and the referral via CAMHS in the inappropriate referrals out of not knowing where else to go, so you make a CAMHS referral. I think some of the practical suggestions—the national approach for schools, including the need for a guidance teacher model, so that lead members of staff have responsibility and enable other teachers to pick up the things—this is basic pedagogy. I find it astonishing that it is referred to as somehow being impractical that, amongst the most highly professional people we have in our country, the teaching staff are not capable of this. They should receive the training and the support to do it. The importance of therapeutic intervention has been very, very key in my own experience, and the active offer of advocacy for children accessing mental health services.

Can I commend, in particular, recommendation 22—the assessment of the emotional and mental health needs of children entering care? That's of particular concern to the ministerial advisory group. And recommendation 23—the Welsh Government to assess the provision of emotional mental health services for looked-after children, and this should be informed by the work of the ministerial advisory group—[Inaudible.]

Mae'n 4 Gorffennaf heddiw, ac yn rhyddiaith ddisglair Jefferson, cawn ein hatgoffa ein bod yn cael ein geni â hawliau diymwad, a'r mwyaf pwysig yw

bywyd, rhyddid a'r ymchwil am ddedwyddwch.

Nawr, byddem yn diffinio'r 'ymchwil am ddedwyddwch' fel rhyw fath o lesiant emosiynol heddiw, ac nid oes unrhyw amheuaeth o gwbl fod amddifadu plant o gymorth effeithiol a diagnosis o gyflyrau iechyd meddwl ac iechyd emosiynol yn ystod plentyndod yn effeithio'n enfawr ar yr unigolyn a'u datblygiad fel oedolion, a'r potensial i fod yn hapus a'r ymdrech i gyflawni pob math o nodau mewn bywyd.

Rwy'n siarad o fy mhrofiad fy hun. Nid rhywbeth a nodais ydyw. Rwyf wedi byw gyda chyfnodau o iselder ac yn fwy arbennig, gorbryder, ar hyd fy oes. Dysgais lawer o fy ffyrdd o ymdopi drosof fy hun ac yn fwy diweddar, drwy ymyriadau iechyd effeithiol. Ond wyddoch chi, mae'n brofiad sy'n dieithrio rhywun yn enfawr, a hyd yn oed yn y brifysgol, rwy'n cofio bod mewn dryswch llwyr ynglŷn â rhai o fy symptomau a heb ddealltwriaeth sylfaenol o'r hyn oeddent. Credaf fod honno'n sefyllfa ofnadwy i fod ynddi.

Rwy'n cymeradwyo'r adroddiad hwn. Credaf ei fod yn rhagorol, fel y mae Lynne Neagle, sy'n un o'n Haelodau meinciau cefn gorau yn bendant, ac mae eich ffordd o ddwyn eich hochr chi i gyfrif yn ddosbarth meistr ar sut y dylai pobl fynd ar drywydd y lles cenedlaethol ac mae hynny'n mynd â chi ymhell y tu hwnt i wleidyddiaeth plaid. Rydych yn ennyn y parch mwyaf ar draws y Siambr.

A gaf fi ddweud mai fy mraint yw cadeirio grŵp cynghori Gweinidog y Llywodraeth ar ganlyniadau i blant? Cawsom gyfarfod ddydd Gwener, ac roedd yr adroddiad hwn, 'Cadernid Meddwl', yn un o'r eitemau ar yr agenda, a chafodd ei dderbyn gyda llawer o frwdfrydedd, yn enwedig ymhlith cynrychiolwyr y trydydd sector sy'n hollbwysig i waith y grŵp. Ond roedd peth pryder, yn arbennig, am yr arfer hwn o dderbyn mewn egwyddor. Nawr, fe eglurais, mewn ffordd weddol niwtral, fod hyn yn rhywbeth sydd wedi bod yn arfer yn ymatebion y Llywodraeth i adroddiadau ers blynyddoedd lawer, ac fel arfer byddai pwyllgor yn treulio llawer o amser yn dychwelyd at yr eitemau a gafodd eu derbyn mewn egwyddor, ac yn archwilio pa mor ddwfn roedd hynny'n mynd ar ôl chwe mis, blwyddyn neu beth bynnag, a wnaed rhywbeth yn ymarferol neu ai ffordd oedd hi o osod rhywbeth o'r neilltu yn y bôn. Felly, gwn y byddwch yn dychwelyd at hyn pan ddowch at y gwaith craffu manwl yn sgil yr adroddiad, a gwn y bydd y Gweinidogion yn ymwybodol o hyn yn ogystal, a byddant yn gwybod am bryder a rhwystredigaeth rhai o'r Aelodau yma. Ond rwy'n atgoffa Ysgrifenyddion y Cabinet fod yr Ysgrifennydd Parhaol wedi dweud y llynedd y byddai Llywodraeth Cymru yn symud oddi wrth yr arfer o dderbyn argymhellion mewn egwyddor ac yn dweud yn onest a ydynt yn derbyn yr argymhelliad fel y'i lluniwyd ai peidio, ac yna gallant roi eu rhesymau am hynny. Credaf mai dyna sy'n dangos atebolrwydd go iawn. Mae gweld yr hyn sy'n digwydd yn yr adroddiad hwn yn rhwystredig braidd.

A gaf fi droi at rywfaint o'r manylion? Credaf fod yr angen i ganolbwyntio yn awr ar ben ataliol y llwybr yn bwysig tu hwnt, neu fel arall byddwn yn gweld anawsterau pellach gyda'r pen acíwt, ac atgyfeirio trwy CAMHS, gyda'r atgyfeiriadau amhriodol o beidio â gwybod ble arall i fynd, felly rydych yn gwneud atgyfeiriad CAMHS. Rwy'n credu bod rhai o'r awgrymiadau ymarferol—y dull cenedlaethol o weithredu ar gyfer ysgolion, gan gynnwys yr angen am fodel athro arweiniol, fel bod aelodau arweiniol o staff â chyfrifoldeb ac yn galluogi athrawon eraill i nodi pethau—addysgeg sylfaenol yw hyn. Mae'n anhygoel i mi y cyfeirir ato fel rhywbeth sy'n anymarferol mewn rhyw ffordd, ac ymhlith y bobl fwyaf proffesiynol sydd gennym yn ein gwlad, nad yw staff addysgu'n gallu gwneud hyn. Dylent gael hyfforddiant a chymorth i'w wneud. Mae pwysigrwydd ymyrraeth therapiwtig wedi bod yn allweddol iawn yn fy mhrofiad fy hun, a'r cynnig gweithredol o eiriolaeth ar gyfer plant sy'n cael gwasanaethau iechyd meddwl.

A gaf fi gymeradwyo argymhelliad 22 yn benodol—asesiad o anghenion iechyd emosiynol ac iechyd meddwl plant sy'n dechrau derbyn gofal? Mae hynny'n peri pryder penodol i grŵp cynghori'r Gweinidog. Ac argymhelliad 23—fod Llywodraeth Cymru i asesu'r ddarpariaeth o wasanaethau iechyd emosiynol ac iechyd meddwl ar gyfer plant sy'n derbyn gofal, a dylai hyn gael ei lywio gan waith grŵp cynghori'r Gweinidog—[Anhyglyw.]