16420
7
2026-11-03T13:30:01
782223
0
Cy
2026-11-03T00:00:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=-48599&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=-48599&l=en
261103-0
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782238
1
Cy
2026-11-03T13:32:59
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=180&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=180&l=en
261103-0
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
784390
2
Cy
261103-0
I
<p>Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.</p>
<p>Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant wrth gyflwyno’r busnes.</p>
<p>In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.</p>
<p>[R] indicates that the Member has declared an interest when tabling the business.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782224
3
Cy
261103-0
I
<p>Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair. </p>
<p>The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Huw Irranca-Davies) in the Chair.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782226
4
En
2026-11-03T13:30:01
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Prynhawn da. Good afternoon, everybody. </p>
<p>Prynhawn da. Prynhawn da, bawb.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782230
5
Cy
2026-11-03T13:30:03
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4&l=en
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Croeso nôl i chi i gyd. Rydyn ni'n dechrau nawr gyda'r cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac yn gyntaf, cwestiwn 1, Steve Bayliss. </p>
<p>Welcome back to you all. We will begin this afternoon with questions to the First Minister, and first of all, question 1, Steve Bayliss. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782227
6
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
B
Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Cwm Taf Morgannwg
Cwm Taf Morgannwg University Local Health Board
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782228
7
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
O
8696
8696
Steve Bayliss AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8696
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8696
Bayliss, Steve
<p>1. Pa sicrwydd y mae Llywodraeth Cymru wedi'i geisio gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg ynglŷn â'u trefniadau diogelu a chapasiti ymwelwyr iechyd? OQ64801 [R]</p>
<p>1. What assurances has the Welsh Government sought from Cwm Taf Morgannwg University Health Board about their safeguarding arrangements and health visiting capacity? OQ64801 [R]</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782229
8
En
2026-11-03T13:30:24
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=25&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=25&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>Diolch yn fawr iawn. The Welsh Government has sought comprehensive assurances from Cwm Taf Morgannwg University Local Health Board on safeguarding arrangements and health visiting capacity during the industrial action. The health board provided evidence of safeguarding oversight, risk assessment, multi-agency working and recovery planning. This evidence demonstrated appropriate governance and action to protect children and families. As recovery progresses, ongoing monitoring remains important to identify any emerging needs and ensure safeguarding continues to be prioritised.</p>
<p>Diolch yn fawr iawn. Mae Llywodraeth Cymru wedi gofyn am sicrwydd cynhwysfawr gan Fwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Cwm Taf Morgannwg ar drefniadau diogelu a chapasiti ymwelwyr iechyd yn ystod y gweithredu diwydiannol. Fe wnaeth y bwrdd iechyd ddarparu tystiolaeth o oruchwyliaeth diogelu, asesu risg, gweithio amlasiantaeth a chynllunio adferiad. Roedd y dystiolaeth hon yn dangos llywodraethu a gweithredu priodol i amddiffyn plant a theuluoedd. Wrth i adferiad fynd rhagddo, mae monitro parhaus yn parhau i fod yn bwysig i nodi unrhyw anghenion sy'n dod i'r amlwg a sicrhau bod diogelu yn parhau i gael ei flaenoriaethu.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782231
9
En
2026-11-03T13:30:58
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=59&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=59&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
8696
8696
Steve Bayliss AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8696
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8696
Bayliss, Steve
<p>Diolch, First Minister. I accept that the health board is the employer, but holding it to account on child safety is your responsibility. On 16 September, your Cabinet Minister for health told this Chamber that he had sought and received detailed assurances on safeguarding. Eight days later, the board's own nursing director proposed only qualified assurance on safeguarding, and limited assurance on capacity, warning that reduced contact diminishes opportunities to identify hidden harm. That is the child nobody yet knows is at risk. When the First Minister was first told about the safeguarding and capacity concerns, its quality committee's paper records 'ministerial requirements'. On 13 October, you spoke of full transparency. Then let families see the evidence. Within seven days, will you publish what Ministers required, what the board replied and the number of child health contacts missed or deferred—totals, not names? Diolch. </p>
<p>Diolch, Brif Weinidog. Rwy'n derbyn mai'r bwrdd iechyd yw'r cyflogwr, ond eich cyfrifoldeb chi yw ei ddwyn i gyfrif am ddiogelwch plant. Ar 16 Medi, dywedodd eich Gweinidog Cabinet dros iechyd wrth y Siambr hon ei fod wedi gofyn am sicrwydd manwl ar ddiogelu ac wedi ei dderbyn. Wyth diwrnod yn ddiweddarach, cynigiodd cyfarwyddwr nyrsio y bwrdd ei hun sicrwydd amodol yn unig ar ddiogelu, a sicrwydd cyfyngedig ar gapasiti, gan rybuddio bod llai o gyswllt yn lleihau cyfleoedd i nodi niwed cudd. Y plentyn nad oes neb yn gwybod eto ei fod mewn perygl yw hwnnw. Pan ddywedwyd wrth y Prif Weinidog am y pryderon diogelu a chapasiti gyntaf, mae papur ei bwyllgor ansawdd yn cofnodi 'gofynion gweinidogol'. Ar 13 Hydref, fe wnaethoch chi sôn am dryloywder llawn. Felly gadewch i deuluoedd weld y dystiolaeth. O fewn saith diwrnod, a wnewch chi gyhoeddi'r hyn yr oedd ei angen ar Weinidogion, beth wnaeth y bwrdd ei ateb a nifer y cysylltiadau iechyd plant a fethwyd neu a ohiriwyd—cyfansymiau, nid enwau? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782236
10
En
2026-11-03T13:32:10
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=131&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=131&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>This Government, of course, has been transparent throughout, and I should emphasise also that the review was commissioned because of the exceptional duration of the dispute, not because there was evidence of safeguarding failures. And where services experience prolonged disruption, it is of course entirely right that Ministers seek additional assurance and challenge, and that is precisely the action that we took as a Government. Our responsibility is to be satisfied that appropriate safeguards remain in place, that risks are being identified, and that those risks are being managed effectively, and that is exactly what the review was designed to do. I welcome the assurance provided by the health board, while recognising, of course, the need for continued vigilance. And this has all been done, as I say, in a transparent manner.</p>
<p>Mae'r Llywodraeth hon, wrth gwrs, wedi bod yn dryloyw o'r cychwyn, a dylwn bwysleisio hefyd bod yr adolygiad wedi cael ei gomisiynu oherwydd hyd eithriadol yr anghydfod, nid oherwydd bod tystiolaeth o fethiannau diogelu. A lle ceir tarfu estynedig ar wasanaethau, mae'n gwbl briodol, wrth gwrs, bod Gweinidogion yn gofyn am sicrwydd a her ychwanegol, a dyna'n union y camau a gymerwyd gennym ni fel Llywodraeth. Ein cyfrifoldeb ni yw bod yn fodlon bod mesurau diogelu priodol yn dal i fod ar waith, bod risgiau'n cael eu nodi, a bod y risgiau hynny'n cael eu rheoli'n effeithiol, a dyna'n union y bwriadwyd i'r adolygiad ei wneud. Rwy'n croesawu'r sicrwydd a roddwyd gan y bwrdd iechyd, gan gydnabod, wrth gwrs, yr angen i barhau i fod yn wyliadwrus. Ac mae hyn i gyd wedi cael ei wneud, fel y dywedais, mewn ffordd dryloyw.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782239
11
Cy
2026-11-03T13:32:59
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=180&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=180&l=en
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
330
330
Sera Evans AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330
Evans, Sera
<p>Brif Weinidog, ar sawl achlysur yn ystod yr anghydfod yma, rydw i a chydweithwyr o Blaid Cymru wedi cyfarfod ag ymwelwyr iechyd ac, yn wir, ag Unite. Mae'n amlwg bod y diffyg cyswllt teuluoedd rheolaidd o ganlyniad i'r streic wedi creu, ac yn parhau i greu, risg i blant. Gwyddom fod nifer yr atgyfeiriadau diogelu ar draws etholaethau'r bwrdd iechyd wedi gostwng. Po hiraf y parha'r anghydfod hwn, y mwyaf yw'r pryder hwnnw. </p>
<p>Gwn fod y Gweinidog Cabinet wedi bod yn herio'r bwrdd iechyd i ddarprau diweddariadau rheolaidd a thystiolaeth gadarn o'r mesurau lliniaru sydd ar waith, gan gydnabod, wrth gwrs, mai'r ffordd orau o sicrhau diogelwch plant a theuluoedd yw drwy ddod o hyd i ddatrysiad i'r anghydfod hirsefydlog hwn, a ddechreuodd ymhell cyn i'r Llywodraeth hon ddod i rym. O ystyried hynny, Brif Weinidog, pa bwysau ychwanegol y mae'r Llywodraeth yn ei roi er mwyn sicrhau bod y mater hwn yn cael ei ddatrys yn fuan? Diolch. </p>
<p>First Minister, on several occasions during this dispute, I and Plaid Cymru colleagues have met with health visitors and, indeed, with Unite. It's clear that the lack of regular family contact as a result of the strike has created, and continues to create, risks for children. We know that the number of safeguarding referrals across the constituencies of the health board has fallen. The longer this dispute continues, the greater that concern. </p>
<p>I know that the Cabinet Minister has been challenging the health board to provide regular updates and robust evidence of the mitigation measures in place, recognising that the best way to ensure the safety of children and families is by finding a solution to this long-standing dispute that started way before this Government came into office. Given that, First Minister, what extra pressure is the Government exerting in order to ensure that this matter is resolved soon? Thank you. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782249
12
Cy
2026-11-03T13:34:08
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=249&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=249&l=en
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>Rydw i, wrth gwrs, yn rhannu’r pryder yna am yr effaith mae’r anghydfod hir yma yn ei chael ar blant ac ar deuluoedd. A dyna pam rydyn ni wedi, fel roeddwn i’n dweud yn gynharach, gofyn am sicrwydd, mewn manylder, gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg ynglŷn â’r camau diogelu oedd mewn lle. Rydyn ni’n cario ymlaen i gadw llygad gofalus ar y trefniadau hynny, ac mi fyddwn ni’n dal y bwrdd iechyd, wrth gwrs, i gyfrif, i sicrhau bod plant a theuluoedd yn cael eu gwarchod.</p>
<p>Mae’r Llywodraeth yma wedi ymwneud yn weithredol, ym mhob ffordd y gallwn ni, efo’r bwrdd iechyd ac efo cynrychiolwyr yr undebau llafur er mwyn ceisio annog datrysiad buan i’r anghydfod yma. Mi ydyn ni eisiau ei weld o'n cael ei ddatrys mor fuan â phosib, ac mi fyddwn ni'n cario ymlaen i wneud popeth priodol y gallwn ni er mwyn sicrhau bod datrysiad yn cael ei ganfod.</p>
<p>I, of course, share that concern about the impact that this long-running dispute is having on children and on families. And that's why, as I said earlier, we have asked for assurances in some detail from Cwm Taf Morgannwg University Local Health Board on the safeguarding arrangements that were in place. We continue to keep a very close eye on those arrangements, and we will, of course, hold the health board to account in order to ensure that children and families are protected. </p>
<p>This Government has engaged actively in every way that we can with the health board and with representatives of trade unions in order to try and encourage early resolution of this dispute. We do want to see it resolved as soon as possible, and we will continue to do everything that we appropriately can in order to ensure that a resolution is found.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782232
13
Cy
2026-11-03T13:35:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=301&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=301&l=en
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782233
14
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
B
Cyllideb yr Hydref
The Autumn Budget
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782234
15
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
O
12182
12182
Louise Emery AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182
Emery, Louise
<p>2. Pa asesiad mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith cyllideb yr hydref Llywodraeth y DU ar fusnesau bach manwerthu, lletygarwch a hamdden yng Nghymru? OQ64842</p>
<p>2. What assessment has the Welsh Government made of the impact of the UK Government’s autumn budget on small retail, hospitality and leisure businesses in Wales? OQ64842</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782235
16
En
2026-11-03T13:35:26
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=327&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=327&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>We are, Llywydd, currently considering the implications of the autumn budget announcements for Wales. The Welsh Government remains focused on prioritising permanent support for the small businesses that are the heart of our vibrant town centres and high streets. We have made significant early progress on delivery of that commitment, with the permanent 30 per cent reduction in business rates for eligible retail, hospitality and leisure premises from April next year.</p>
<p>Rydym ni, Lywydd, yn ystyried goblygiadau cyhoeddiadau cyllideb yr hydref i Gymru ar hyn o bryd. Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i ganolbwyntio ar flaenoriaethu cymorth parhaol i'r busnesau bach sy'n ganolog i'n canol trefi a'n strydoedd mawr bywiog. Rydym ni wedi gwneud cynnydd cynnar sylweddol o ran cyflawni'r ymrwymiad hwnnw, gyda'r gostyngiad parhaol o 30 y cant i ardrethi busnes ar gyfer adeiladau manwerthu, lletygarwch a hamdden cymwys o fis Ebrill y flwyddyn nesaf.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782237
17
En
2026-11-03T13:35:54
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=355&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=355&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
12182
12182
Louise Emery AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182
Emery, Louise
<p>So, you've probably guessed, First Minister, that I'm going to talk about the threshold, which has been increased to £18,000 for small retail, hospitality and leisure premises in England. In Wales, if we just remind the Chamber, it's £6,000, with tapered relief up to £12,000. Will your Government assess how many Welsh businesses would actually benefit if the threshold matched over in England and publish that estimated cost ahead of the Welsh budget? Diolch.</p>
<p>Felly, mae'n debyg eich bod chi wedi dyfalu, Brif Weinidog, fy mod i'n mynd i siarad am y trothwy, sydd wedi cael ei gynyddu i £18,000 ar gyfer safleoedd manwerthu, lletygarwch a hamdden bach yn Lloegr. Yng Nghymru, dim ond i atgoffa'r Siambr, £6,000 yw'r trothwy, â rhyddhad graddedig hyd at £12,000. A wnaiff eich Llywodraeth asesu faint o fusnesau yng Nghymru fyddai'n elwa mewn gwirionedd pe bai'r trothwy yn cyfateb i Loegr a chyhoeddi'r gost amcangyfrifedig honno cyn cyllideb Cymru? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782241
18
En
2026-11-03T13:36:19
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=380&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=380&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>It's not so much looking at what's happening in England as deciding what best we can do and how far we can push the support that we give businesses here in Wales. We showed a real declaration of intent, I think, by taking that permanent measure from April next year with the 30 per cent relief. So, I think we have shown our determination to find every way we can of supporting businesses. We will look at all opportunities, moving forward, including any that might emerge as a result of a budget that still leaves Wales with less money to spend in real terms next year.</p>
<p>Nid yw'n fater cymaint o edrych ar yr hyn sy'n digwydd yn Lloegr ag y mae'n fater o benderfynu beth orau y gallwn ni ei wneud a pha mor bell y gallwn ni wthio'r cymorth yr ydym ni'n ei roi i fusnesau yma yng Nghymru. Fe wnaethom ni ddangos datganiad gwirioneddol o fwriad, rwy'n credu, trwy gymryd y mesur parhaol hwnnw o fis Ebrill y flwyddyn nesaf gyda'r rhyddhad o 30 y cant. Felly, rwy'n meddwl ein bod ni wedi dangos ein penderfyniad i ddod o hyd i bob ffordd y gallwn o gynorthwyo busnesau. Byddwn yn edrych ar bob cyfle, wrth symud ymlaen, gan gynnwys unrhyw rai a allai ddod i'r amlwg o ganlyniad i gyllideb sy'n dal i adael Cymru â llai o arian i'w wario mewn termau real y flwyddyn nesaf.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782243
19
En
2026-11-03T13:36:59
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=420&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=420&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
12172
12172
Rebeca Phillips AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12172
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172
Phillips, Rebaca
<p>Last week's recess gave me the opportunity to speak to many businesses across Brycheiniog Tawe Nedd, many welcoming the decision by this Plaid Cymru Government to cut business rates by 30 per cent for eligible high-street hospitality and leisure businesses. But the UK Government ignored Plaid Cymru's calls during the autumn budget to cut VAT for our high-street businesses, many of which are still struggling. Would the First Minister agree with me that this is a missed opportunity that could have made a real difference to our hospitality, hair and beauty businesses across Wales? Diolch.</p>
<p>Rhoddodd toriad yr wythnos diwethaf gyfle i mi siarad â llawer o fusnesau ar draws Brycheiniog Tawe Nedd, â llawer ohonyn nhw'n croesawu'r penderfyniad gan y Llywodraeth Plaid Cymru hon i dorri ardrethi busnes 30 y cant i fusnesau lletygarwch a hamdden cymwys ar y stryd fawr. Ond fe wnaeth Llywodraeth y DU anwybyddu galwadau Plaid Cymru yn ystod cyllideb yr hydref i dorri TAW i'n busnesau stryd fawr, y mae llawer ohonyn nhw'n dal i fod mewn trafferthion. A fyddai'r Prif Weinidog yn cytuno â mi bod hwn yn gyfle a fethwyd a allai fod wedi gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i'n busnesau lletygarwch, gwallt a harddwch ledled Cymru? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782245
20
En
2026-11-03T13:37:35
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=456&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=456&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>I'm pleased to hear that businesses in the Member's constituency welcome our early action to rebalance the business rates system. This permanent reduction will apply to 20,000 or so retail, hospitality and leisure properties across Wales. It's a significant number. It will provide a total benefit worth over £30 million to eligible businesses from April next year. We are using the levers available for us to support businesses in the sector, using our devolved powers. VAT isn't one of those, of course. Whilst those calls on the UK Government to take action are on one side of the balance, we also look at what we can do within our powers now, and that, as I say, is what we will continue to do, moving forward, looking at every opportunity to make sure that we target those businesses that are most in need of our help. Helping those leisure, retail and hospitality businesses in Wales, we thought, was a very, very important step to take.</p>
<p>Rwy'n falch o glywed bod busnesau yn etholaeth yr Aelod yn croesawu ein camau cynnar i ail-gydbwyso'r system ardrethi busnes. Bydd y gostyngiad parhaol hwn yn berthnasol i tua 20,000 o safleoedd manwerthu, lletygarwch a hamdden ledled Cymru. Mae'n nifer sylweddol. Bydd yn darparu cyfanswm budd gwerth dros £30 miliwn i fusnesau cymwys o fis Ebrill y flwyddyn nesaf. Rydym ni'n defnyddio'r ysgogiadau sydd ar gael i ni i gynorthwyo busnesau yn y sector, gan ddefnyddio ein pwerau datganoledig. Nid yw TAW yn un o'r rheini, wrth gwrs. Tra bod y galwadau hynny ar Lywodraeth y DU i weithredu ar un ochr o'r cydbwysedd, rydym ni hefyd yn edrych ar yr hyn y gallwn ni ei wneud o fewn ein pwerau nawr, a dyna, fel y dywedais, yw'r hyn y byddwn ni'n parhau i'w wneud, yn y dyfodol, gan edrych ar bob cyfle i wneud yn siŵr ein bod ni'n targedu'r busnesau hynny sydd angen ein cymorth fwyaf. Roedd helpu'r busnesau hamdden, manwerthu a lletygarwch hynny yng Nghymru, yn ein barn ni, yn gam pwysig iawn, iawn i'w gymryd.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782248
21
En
2026-11-03T13:38:39
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=520&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=520&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
12175
12175
Shav Taj AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175
Taj, Shav
<p>I think we can all agree that we want to see our high streets thriving and keenly await some of the decisive action from the Government in relation to the budget. But there also, I guess, really does now need to be a conversation about where we target that support and how we sustain strong and vibrant communities in all of our constituencies, which is why I welcome the fact that the UK Labour Government is raising taxes on gambling, increasing machine games duty from 20 per cent to 25 per cent for higher stakes machines. Following this Labour budget, vape and adult gaming centres in England will no longer be eligible for small business rates relief. The extra revenue that then this creates will help fund and support the kinds of businesses that support stronger communities and healthy high streets, which, again, we all want to see here in Wales. So, when it comes to supporting small businesses in Wales, will this Government, then, consider following the example of the UK Labour Government and ask that vape and gambling shops also pay their fair share?</p>
<p>Rwy'n credu y gallwn ni i gyd gytuno ein bod ni eisiau gweld ein strydoedd mawr yn ffynnu ac yn aros yn awyddus am rywfaint o'r camau pendant gan y Llywodraeth o ran y gyllideb. Ond mae wir angen nawr hefyd, mae'n debyg, cael sgwrs am le'r ydym ni'n targedu'r cymorth hwnnw a sut rydym ni'n cynnal cymunedau cryf a bywiog ym mhob un o'n hetholaethau, a dyna pam rwy'n croesawu'r ffaith bod Llywodraeth Lafur y DU yn codi trethi ar gamblo, gan gynyddu treth gemau peiriant o 20 y cant i 25 y cant ar gyfer peiriannau betio mwy o arian. Yn dilyn y gyllideb Lafur hon, ni fydd fydd canolfannau fêps a hapchwarae oedolion yn Lloegr yn gymwys i gael rhyddhad ardrethi busnesau bach mwyach. Bydd y refeniw ychwanegol y mae hyn wedyn yn ei greu yn helpu i ariannu a chynorthwyo'r mathau o fusnesau sy'n cefnogi cymunedau cryfach a strydoedd mawr iach, yr ydym ni, eto, i gyd eisiau eu gweld yma yng Nghymru. Felly, o ran cynorthwyo busnesau bach yng Nghymru, a wnaiff y Llywodraeth hon, felly, ystyried dilyn esiampl Llywodraeth Lafur y DU a gofyn bod siopau fêps a gamblo hefyd yn talu eu cyfran deg?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782255
22
En
2026-11-03T13:39:37
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=578&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=578&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>Again, I make the case that it's not a matter of us following what happens in England, where the UK Government is able to take action using reserved powers. That is one thing. We must always look at the way in which we can use our powers in the most effective way. We have limited funding. The fact that public spending is going down next year in real terms as a result of the budget doesn't make things easier, but it's a matter then of targeting those specific areas that we believe can benefit most from the help that we can put in place. If we have a focus on the kinds of high streets that we want to build, and the way that the help that we put in there, including through the work of the taskforce, helps to create those vibrant high streets, I think that is the way that this new Plaid Cymru Government shows that we are serious about supporting towns and city centres the length and breadth of Wales.</p>
<p>Eto, rwy'n gwneud y ddadl nad yw'n fater ohonom ni'n dilyn yr hyn sy'n digwydd yn Lloegr, lle mae Llywodraeth y DU yn gallu gweithredu gan ddefnyddio pwerau a gedwir yn ôl. Dyna un peth. Mae'n rhaid i ni edrych bob amser ar y ffordd y gallwn ni ddefnyddio ein pwerau yn y ffordd fwyaf effeithiol. Mae gennym ni gyllid cyfyngedig. Nid yw'r ffaith bod gwariant cyhoeddus yn gostwng y flwyddyn nesaf mewn termau real o ganlyniad i'r gyllideb yn gwneud pethau'n haws, ond mae'n fater wedyn o dargedu'r meysydd penodol hynny yr ydym ni'n credu y gallan nhw elwa fwyaf o'r cymorth y gallwn ni ei roi ar waith. Os oes gennym ni bwyslais ar y mathau o strydoedd mawr yr ydym ni eisiau eu hadeiladu, a'r ffordd y mae'r cymorth yr ydym ni'n ei gyflwyno yno, gan gynnwys drwy waith y tasglu, yn helpu i greu'r strydoedd mawr bywiog hynny, rwy'n credu mai dyna'r ffordd y mae'r Llywodraeth Plaid Cymru newydd hon yn dangos ein bod ni o ddifrif am gynorthwyo canol trefi a dinasoedd ar hyd a lled Cymru.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782240
23
En
2026-11-03T13:40:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=601&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=601&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782256
24
Cy
2026-11-03T00:00:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=-48599&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=-48599&l=en
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782246
25
En
2026-11-03T13:40:41
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=642&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=642&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782247
26
En
2026-11-03T13:40:45
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=646&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=646&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782244
27
En
2026-11-03T13:40:33
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=634&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=634&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
145
145
Paul Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145
Davies, Paul
<p>First Minister, I recently visited the Wolfscastle Country Hotel and Spa, and restaurant, in my constituency, which is celebrating its fiftieth anniversary this year. It's a fantastic hospitality business that is a significant employer, supports local suppliers and helps boost the local economy. During my visit, we had a frank discussion about the significant challenges facing the hospitality sector and the need for Governments at both ends of the M4 to do more to support the sector and safeguard its future. As we've just heard, whilst some announcements were made in relation to business rates, unfortunately the UK Government's autumn budget failed to deliver the support that many hospitality businesses in Wales had hoped for. In addition to your earlier answer, can you give us an indication what the Welsh Government will be offering in its own upcoming budget to specifically support hospitality businesses like the Wolfscastle hotel so that they can continue investing in the local economy and providing vital jobs in the local community?</p>
<p>Brif Weinidog, ymwelais yn ddiweddar â Gwesty Gwledig a Sba, a bwyty, Wolfscastle yn fy etholaeth i, sy'n dathlu ei hanner can mlwyddiant eleni. Mae'n fusnes lletygarwch gwych sy'n gyflogwr sylweddol, yn cefnogi cyflenwyr lleol ac yn helpu i roi hwb i'r economi leol. Yn ystod fy ymweliad, cawsom drafodaeth onest am yr heriau sylweddol sy'n wynebu'r sector lletygarwch a'r angen i Lywodraethau ar ddau ben yr M4 wneud mwy i gefnogi'r sector a diogelu ei ddyfodol. Fel yr ydym ni newydd glywed, er i rai cyhoeddiadau gael eu gwneud yn ymwneud ag ardrethi busnes, yn anffodus methodd cyllideb hydref Llywodraeth y DU â darparu'r cymorth yr oedd llawer o fusnesau lletygarwch yng Nghymru wedi gobeithio amdano. Yn ogystal â'ch ateb cynharach, a allwch chi roi syniad i ni o'r hyn y bydd Llywodraeth Cymru yn ei gynnig yn ei chyllideb ei hun sydd ar fin cael ei chyhoeddi i gynorthwyo'n benodol busnesau lletygarwch fel gwesty Wolfscastle fel y gallan nhw barhau i fuddsoddi yn yr economi leol a darparu swyddi hanfodol yn y gymuned leol?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782250
28
En
2026-11-03T13:41:41
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=702&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=702&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>Let me wish the Wolfscastle hotel a happy fiftieth birthday and hope it remains a thriving local business for many, many years to come. I agree with the Member that this is a budget that fails to deliver for Wales in a number of different ways. But, again, I make the case that we haven't waited for just the results of the UK budget; the announcement that was made by the finance Minister and I—she even pulled a pint for me while making that announcement—was a clear declaration that we wanted to act as quickly as we could. Having said that, we will always look for opportunities to see how we can use the powers that we have to identify those businesses that are most in need of support. We have identified this as a sector that is important to us in terms of the economy, in terms of the vibrancy of our high streets and our communities. We will always look for different ways, more ways, and push the boundaries of what we can do as a Government within the limitations that we all know arise from that budget, which did indeed let Wales down.</p>
<p>Gadewch i mi ddymuno pen-blwydd hapus yn hanner cant i westy Wolfscastle a gobeithio y bydd yn parhau i fod yn fusnes lleol sy'n ffynnu am flynyddoedd lawer iawn i ddod. Rwy'n cytuno â'r Aelod bod hon yn gyllideb sy'n methu â chyflawni i Gymru mewn nifer o wahanol ffyrdd. Ond, eto, rwy'n gwneud y ddadl nad ydym ni wedi aros am ganlyniadau cyllideb y DU yn unig; roedd y cyhoeddiad a wnaed gan y Gweinidog cyllid a minnau—fe wnaeth hi hyd yn oed dynnu peint i mi wrth wneud y cyhoeddiad hwnnw—yn ddatganiad eglur ein bod ni eisiau gweithredu cyn gynted ag y gallem ni. Wedi dweud hynny, byddwn bob amser yn chwilio am gyfleoedd i weld sut y gallwn ni ddefnyddio'r pwerau sydd gennym i nodi'r busnesau hynny sydd angen cymorth fwyaf. Rydym ni wedi nodi hwn fel sector sy'n bwysig i ni o ran yr economi, o ran bywiogrwydd ein strydoedd mawr a'n cymunedau. Byddwn bob amser yn chwilio am wahanol ffyrdd, mwy o ffyrdd, ac yn gwthio ffiniau'r hyn y gallwn ni ei wneud fel Llywodraeth o fewn y cyfyngiadau yr ydym ni i gyd yn gwybod sy'n deillio o'r gyllideb honno, a wnaeth wir adael Cymru'n brin.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782257
29
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
B
Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782254
30
Cy
2026-11-03T13:42:59
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=780&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=780&l=en
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Galwaf yn awr ar arweinwyr y pleidiau i holi'r Prif Weinidog. Yn gyntaf, arweinydd Reform UK, Helen Jenner.</p>
<p>I now call on the party leaders to question the First Minister. First of all, the leader of Reform UK, Helen Jenner.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782260
31
En
2026-11-03T13:43:07
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=788&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=788&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
12153
12153
Helen Jenner AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153
Leader of the Opposition
Arweinydd yr Wrthblaid
Jenner, Hellen
<p>Diolch, Lywydd. First Minister, when you were in opposition, you said that Wales needed its own COVID inquiry and that the bereaved families deserved answers. Now you're in Government, you're offering them a review without the powers of public inquiry. Are you becoming Wales's answer to Keir Starmer, saying one thing in opposition and doing another in office?</p>
<p>Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, pan oeddech chi'n wrthblaid, fe wnaethoch chi ddweud bod angen ei hymchwiliad COVID ei hun ar Gymru a bod y teuluoedd mewn profedigaeth yn haeddu atebion. Nawr eich bod chi mewn Llywodraeth, rydych chi'n cynnig adolygiad iddyn nhw heb bwerau ymchwiliad cyhoeddus. A ydych chi'n troi'n ateb Cymru i Keir Starmer, gan ddweud un peth fel gwrthblaid a gwneud un arall mewn grym?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782262
32
En
2026-11-03T13:43:01
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=782&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=782&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>This Government is doing exactly what we said. Just as we said we would introduce the most generous childcare offer anywhere in the UK, we're pressing ahead with it; prioritising the NHS, we're pushing ahead with it; supporting farmers, we're pushing ahead with that. On the COVID issue, we were very, very clear in the manifesto, and for some time before the manifesto, that what we wanted was a means to find the answers that we need to give people assurances that, when another pandemic happens—I hope it's not for a very, very long time, but when it happens—we have learnt the lessons from it. We have an ability now—and we will get more detail this afternoon from this Government—and we have now a mechanism that helps us, yes, to learn from what has happened, but, in doing so, looking forward to giving the people of Wales what they deserve, which is the answers about that future response to COVID. That, surely, is what we're looking for as a nation now.</p>
<p>Mae'r Llywodraeth hon yn gwneud yn union yr hyn y gwnaethom ni ei ddweud. Yn union fel y gwnaethom ni ddweud y byddem ni'n cyflwyno'r cynnig gofal plant mwyaf hael yn unrhyw le yn y DU, rydym ni'n bwrw ymlaen ag ef; blaenoriaethu'r GIG, rydym ni'n bwrw ymlaen ag ef; cynorthwyo ffermwyr, rydym ni'n bwrw ymlaen â hynny. Ar fater COVID, roeddem ni'n eglur iawn, iawn yn y maniffesto, ac am gryn amser cyn y maniffesto, mai'r hyn yr oeddem ni ei eisiau oedd ffordd o ddod o hyd i'r atebion sydd eu hangen arnom ni i roi sicrwydd i bobl, pan fydd pandemig arall yn digwydd—rwy'n gobeithio nad yw hynny am amser hir iawn, ond pan fydd yn digwydd—ein bod ni wedi dysgu'r gwersi ohono. Mae gennym ni'r gallu rŵan—a byddwn ni'n cael mwy o fanylion y prynhawn yma gan y Llywodraeth hon—ac mae gennym ni fecanwaith bellach sy'n ein helpu ni, ie, i ddysgu o'r hyn sydd wedi digwydd, ond, wrth wneud hynny, edrych ymlaen at roi i bobl Cymru yr hyn y maen nhw'n ei haeddu, sef yr atebion am yr ymateb hwnnw i COVID yn y dyfodol. Dyna, siawns, yw'r hyn yr ydym ni'n chwilio amdano fel cenedl rŵan.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782263
33
En
2026-11-03T13:44:28
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=869&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=869&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
12153
12153
Helen Jenner AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153
Jenner, Hellen
<p>Will witnesses be compelled to give evidence under oath—yes or no? The fact is the answer is 'no', First Minister, isn't it? I want to remind you of some of the commitments your party made to COVID bereaved families. You've stood in this Chamber and been on the airwaves to argue that Wales needs its own specific COVID inquiry. You criticised the then Labour Government for resisting scrutiny and said the families deserved answers. Your party repeated that commitment in your 2024 general election manifesto. In March this year, your Trefnydd privately reassured one of the bereaved families campaigners that there would be no rolling back on that commitment—no rolling back, First Minister. And on 20 March, just seven weeks before the Senedd election, your now health Minister confirmed to BBC Wales that witnesses would be compelled to give evidence under oath. His words, not mine, First Minister. Yet, on 22 October, you confirmed that the Government's review would have no statutory powers to compel witnesses. First Minister, these families were given repeated assurances by senior members of your party, including you. So, what has changed? Did you dupe bereaved families for votes?</p>
<p>A fydd tystion yn cael eu gorfodi i roi tystiolaeth o dan lw—byddan neu na fyddan? Y gwir amdani yw mai'r ateb yw 'na fyddan', Brif Weinidog, ynte? Hoffwn eich atgoffa am rai o'r ymrwymiadau a wnaeth eich plaid i deuluoedd a ddioddefodd brofedigaeth COVID. Rydych chi wedi sefyll yn y Siambr hon ac wedi bod ar y cyfryngau i ddadlau bod angen ei hymchwiliad COVID penodol ei hun ar Gymru. Fe wnaethoch chi feirniadu'r Llywodraeth Lafur ar y pryd am wrthsefyll craffu a dweud bod y teuluoedd yn haeddu atebion. Fe wnaeth eich plaid ailadrodd yr ymrwymiad hwnnw yn eich maniffesto ar gyfer etholiad cyffredinol 2024. Ym mis Mawrth eleni, fe wnaeth eich Trefnydd roi sicrwydd preifat i un o ymgyrchwyr y teuluoedd mewn profedigaeth na fyddai unrhyw gefnu ar yr ymrwymiad hwnnw—dim cefnu, Brif Weinidog. Ac ar 20 Mawrth, saith wythnos yn unig cyn etholiad y Senedd, cadarnhaodd eich Gweinidog iechyd i BBC Wales y byddai tystion yn cael eu gorfodi i roi tystiolaeth o dan lw. Ei eiriau ef, nid fy rhai i, Brif Weinidog. Ac eto, ar 22 Hydref, fe wnaethoch chi gadarnhau na fyddai gan adolygiad y Llywodraeth unrhyw bwerau statudol i orfodi tystion. Brif Weinidog, rhoddwyd sicrwydd dro ar ôl tro i'r teuluoedd hyn gan aelodau uwch o'ch plaid, gan gynnwys chi. Felly, beth sydd wedi newid? A wnaethoch chi dwyllo teuluoedd mewn profedigaeth am bleidleisiau?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782222
34
En
2026-11-03T13:45:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=901&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=901&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782242
35
En
2026-11-03T13:45:37
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=938&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=938&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>Again, I'd make the case that we are delivering exactly what it said in our manifesto we would deliver, which is to provide answers in order to prepare us for the eventuality of another pandemic in future. I've been here for a few years longer than her, and most of those years—</p>
<p>Eto, byddwn yn gwneud y ddadl ein bod yn cyflawni'n union yr hyn yr oedd yn ei ddweud yn ein maniffesto y byddem ni'n ei gyflawni, sef darparu atebion er mwyn ein paratoi ni ar gyfer pandemig arall posibl yn y dyfodol. Rwyf i wedi bod yma am ychydig flynyddoedd yn hirach na hi, a threuliwyd mwyafrif y blynyddoedd hynny—</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782300
36
En
2026-11-03T13:45:55
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=956&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=956&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
12153
12153
Helen Jenner AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153
Jenner, Hellen
<p>You can't tell.</p>
<p>Allwch chi ddim dweud.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782301
37
En
2026-11-03T13:45:58
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=959&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=959&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>—were spent as health spokesman for my party. And the Member is right that we were the first, back in probably April or May 2020, to call for a COVID inquiry for Wales. There was no talk of a COVID inquiry at all. The reason we wanted that was not that we wanted a particular model of inquiry, but that we wanted answers to whatever it was that was emerging around us in those early days of COVID. We knew that this was of such a serious nature that we would want to make sure that we were prepared to face a pandemic in future, learning lessons. </p>
<p>Now, standing here, I'm not interested in a witch hunt, I'm not interested in particular models, I'm interested in the answers. And in the election and for a long time before the election, it is this model that I totally believe—. She may disagree with me, but I am totally convinced, and have been for some time, that this is the best way to provide the answers that we owe the people of Wales and the victims and their families.</p>
<p>—fel llefarydd iechyd dros fy mhlaid. Ac mae'r Aelod yn iawn mai ni oedd y cyntaf, yn ôl ym mis Ebrill neu fis Mai 2020 yn ôl pob tebyg, i alw am ymchwiliad COVID i Gymru. Nid oedd unrhyw sôn am ymchwiliad COVID o gwbl. Y rheswm yr oeddem eisiau hynny oedd nid ein bod ni eisiau model penodol o ymchwiliad, ond ein bod ni eisiau atebion i beth bynnag oedd yn dod i'r amlwg o'n cwmpas ni yn y dyddiau cynnar hynny o COVID. Roeddem ni'n gwybod bod hyn o natur mor ddifrifol y byddem ni eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni'n barod i wynebu pandemig yn y dyfodol, gan ddysgu gwersi.</p>
<p>Rŵan, yn sefyll yma, nid oes gen i ddiddordeb mewn erledigaeth, nid oes gen i ddiddordeb mewn modelau penodol, mae gen i ddiddordeb yn yr atebion. Ac yn yr etholiad ac am amser hir cyn yr etholiad, y model hwn yr wyf i'n credu'n llwyr—. Efallai ei bod hi'n anghytuno â mi, ond rwy'n gwbl argyhoeddedig, ac wedi bod ers cryn amser, mai dyma'r ffordd orau o ddarparu'r atebion sy'n ddyledus gennym ni i bobl Cymru a'r dioddefwyr a'u teuluoedd.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782252
38
En
2026-11-03T13:47:03
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1024&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1024&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
12153
12153
Helen Jenner AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153
Jenner, Hellen
<p>First Minister, these were your commitments, not mine, not Reform's, and I'm simply holding you to account by asking you why you haven't kept to them. And I'll say once again, the question is: will witnesses be compelled to give evidence under oath? And the answer is 'no'. And that's simply not good enough for these families.</p>
<p>First Minister, a leaked letter to Betsi Cadwaladr University Health Board staff has revealed that the health board has approved a formal consultation on proposals to cease its urgent primary care centre services across north Wales by 31 March next year. These centres were established to relieve pressure on GP surgeries and emergency departments. And you know as well as anyone in this Chamber what that pressure looks like, especially at hospital emergency departments. Penrhos Stanley hospital in Holyhead has already lost the St David's Hospice ward. The award-winning specialist leg ulcer and complex wound service has been reduced to just one member of staff, while the minor injuries unit has, on occasion, operated on reduced hours. Where does this end, First Minister? What next? Are we eventually going to see somewhere like Penrhos Stanley hospital close altogether? Betsi Cadwaladr remains in special measures, and I don't want to hear that these decisions are simply a matter for the health board. Your Government has responsibility for overseeing this health board, and your health Minister, sitting right there, has statutory powers of intervention. So, will you ask your health Minister to urgently examine the use of those powers to prevent these proposed cuts? Because the people of north Wales expect their Government to take responsibility, not stand by and wipe their hands while more local healthcare services are put at risk.</p>
<p>Brif Weinidog, eich ymrwymiadau chi oedd y rhain, nid fy ymrwymiadau i, nid rhai Reform, ac y cwbl rwy'n ei wneud yw eich dwyn i gyfrif trwy ofyn i chi pam nad ydych chi wedi cadw atyn nhw. Ac fe wnaf i ddweud unwaith eto, y cwestiwn yw: a fydd tystion yn cael eu gorfodi i roi tystiolaeth o dan lw? A'r ateb yw 'na fyddan'. Ac, yn syml, nid yw hynny'n ddigon da i'r teuluoedd hyn.</p>
<p>Brif Weinidog, mae llythyr at staff Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr a ddatgelwyd yn answyddogol wedi datgelu bod y bwrdd iechyd wedi cymeradwyo ymgynghoriad ffurfiol ar gynigion i derfynu ei wasanaethau canolfannau gofal sylfaenol brys ledled gogledd Cymru erbyn 31 Mawrth y flwyddyn nesaf. Sefydlwyd y canolfannau hyn i leddfu pwysau ar feddygfeydd teulu ac adrannau achosion brys. Ac rydych chi'n gwybod cystal ag unrhyw un yn y Siambr hon sut mae'r pwysau hynny yn edrych, yn enwedig mewn adrannau achosion brys ysbytai. Mae ysbyty Penrhos Stanley yng Nghaergybi eisoes wedi colli ward Hosbis Dewi Sant. Mae'r gwasanaeth wlserau coes a chlwyfau cymhleth arbenigol arobryn wedi cael ei gwtogi i un aelod o staff yn unig, ac mae'r uned mân anafiadau wedi gweithredu, ar adegau, ar sail oriau cyfyngedig. I le mae hyn yn arwain, Brif Weinidog? Beth nesaf? A ydym ni'n mynd i weld rhywle fel ysbyty Penrhos Stanley yn cau yn gyfan gwbl yn y pen draw? Mae Betsi Cadwaladr yn dal i fod yn destun mesurau arbennig, ac nid wyf i eisiau clywed bod y penderfyniadau hyn yn fater i'r bwrdd iechyd yn unig. Mae gan eich Llywodraeth gyfrifoldeb am oruchwylio'r bwrdd iechyd hwn, ac mae gan eich Gweinidog iechyd, sy'n eistedd yn y fan yna, bwerau ymyrryd statudol. Felly, a wnewch chi ofyn i'ch Gweinidog iechyd archwilio ar frys y defnydd o'r pwerau hynny i atal y toriadau arfaethedig hyn? Oherwydd bod pobl gogledd Cymru yn disgwyl i'w Llywodraeth gymryd cyfrifoldeb, nid sefyll o'r neilltu a golchi eu dwylo tra bod mwy o wasanaethau gofal iechyd lleol yn cael eu rhoi mewn perygl.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782264
39
En
2026-11-03T13:48:36
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1117&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1117&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>So, just as this Government did exactly as we promised we would on finding answers following the COVID pandemic, we are delivering exactly as we said we would on Betsi Cadwaladr—a troubled health board that all of us want to see desperately turning a corner. We are in the privileged position of being able to try to help it to turn that corner. It's why my health Minister pressed on in the early days of this new Government to find what those steps are that need to be taken. Measures were announced in June, commissioning an independent review of leadership, governance and culture at the health board, which is expected to be submitted to the Welsh Government imminently so that we can move forward. </p>
<p>When it comes to operational decisions by health boards, we all know, of course, that those are decisions for the health board itself, and this has to be put, though, in the context of the sustainable GP services that we all want to see in place. There is an expectation by this Government that health boards engage openly and transparently with patients, with staff, with communities about proposals that they have, and my understanding is that no decision has been taken by the health board on this matter. But we also, of course, as a Welsh Government, expect very, very clearly that health boards, wherever they are, deliver sustainable, accessible GP services, and that is our expectation for Betsi Cadwaladr, as for the rest of Wales's health boards.</p>
<p>Felly, yn union fel y gwnaeth y Llywodraeth hon yn union fel y gwnaethom ni addo y byddem ni o ran dod o hyd i atebion yn dilyn y pandemig COVID, rydym ni'n cyflawni yn union fel y gwnaethom ni ddweud y byddem ni o ran Betsi Cadwaladr—bwrdd iechyd cythryblus y mae pob un ohonom ni eisiau'n daer ei weld yn troi cornel. Rydym ni yn y sefyllfa freintiedig o allu ceisio ei helpu i droi'r gornel honno. Dyna pam wnaeth fy Ngweinidog iechyd fwrw ymlaen yn nyddiau cynnar y Llywodraeth newydd hon i ddod o hyd i'r camau hynny y mae angen eu cymryd. Cyhoeddwyd mesurau ym mis Mehefin, gan gomisiynu adolygiad annibynnol o arweinyddiaeth, llywodraethiant a diwylliant yn y bwrdd iechyd, y disgwylir iddo gael ei gyflwyno i Lywodraeth Cymru yn fuan fel y gallwn ni symud ymlaen.</p>
<p>O ran penderfyniadau gweithredu gan fyrddau iechyd, rydym ni i gyd yn gwybod, wrth gwrs, bod y rheini'n benderfyniadau i'r bwrdd iechyd ei hun, ac mae'n rhaid rhoi hyn, fodd bynnag, yng nghyd-destun y gwasanaethau meddygon teulu cynaliadwy yr ydym ni i gyd eisiau eu gweld ar waith. Ceir disgwyliad gan y Llywodraeth hon bod byrddau iechyd yn ymgysylltu yn agored ac yn dryloyw â chleifion, â staff, â chymunedau am gynigion sydd ganddyn nhw, a fy nealltwriaeth i yw nad oes unrhyw benderfyniad wedi cael eu gwneud gan y bwrdd iechyd ar y mater hwn. Ond rydym ni hefyd, wrth gwrs, fel Llywodraeth Cymru, yn disgwyl yn eglur iawn, iawn bod byrddau iechyd, ble bynnag y maen nhw, yn darparu gwasanaethau meddygon teulu cynaliadwy a hygyrch, a dyna ein disgwyliad ar gyfer Betsi Cadwaladr, fel ar gyfer gweddill byrddau iechyd Cymru.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782258
40
En
2026-11-03T13:50:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1201&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1201&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782259
41
Cy
2026-11-03T13:50:14
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1215&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1215&l=en
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Arweinydd Llafur Cymru, Ken Skates.</p>
<p>Leader of Welsh Labour, Ken Skates.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782261
42
En
2026-11-03T13:50:16
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1217&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1217&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
267
267
Ken Skates AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267
Leader of Welsh Labour
Arweinydd Llafur Cymru
Skates, Ken
<p>Diolch, Lywydd. First Minister, before May's elections, your party made a raft of promises. But, six months on, health visitors in Cwm Taf are still waiting for you to end a dispute that you'd promised to end within days; parents on low incomes are still waiting for payments that you promised within weeks of the election; council tax revaluation, one of the key issues on which you walked away from the co-operation agreement in the last Senedd, has been kicked into the long grass; and you promised never to repeat the injustice of Thatcherism, but you're looking at snatching free milk from schoolchildren. We thought that <em>The Traitors</em> season had come to an end, First Minister, but isn't it the case that people in the public gallery today and across Wales have found themselves with a Government that isn't being faithful to its promises?</p>
<p>Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, cyn etholiadau mis Mai, fe wnaeth eich plaid chi gyfres o addewidion. Ond, chwe mis yn ddiweddarach, mae ymwelwyr iechyd yng Nghwm Taf yn dal i aros i chi roi terfyn ar anghydfod yr oeddech chi wedi addo rhoi terfyn arno o fewn dyddiau; mae rhieni ar incwm isel yn dal i aros am daliadau y gwnaethoch chi eu haddo o fewn wythnosau i'r etholiad; mae ailbrisio'r dreth gyngor, un o'r materion allweddol y gwnaethoch chi gerdded i ffwrdd o'r cytundeb cydweithio yn y Senedd ddiwethaf o'i herwydd, wedi cael ei roi o'r neilltu; ac fe wnaethoch chi addo byth ailadrodd anghyfiawnder Thatcheriaeth, ond rydych chi'n edrych ar gipio llaeth am ddim oddi ar blant ysgol. Roedden ni'n meddwl bod cyfres <em>The Traitors</em> wedi dod i ben, Brif Weinidog, ond onid yw'n wir bod pobl yn yr oriel gyhoeddus heddiw a ledled Cymru wedi cael eu hunain â Llywodraeth nad yw'n bod yn ffyddlon i'w haddewidion?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782272
43
En
2026-11-03T13:51:03
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1264&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1264&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>All those, with respect, are nonsense, of course, because, on council tax, whereas the previous administration kicked it to one side and did nothing, we are determined that we need to find a more progressive solution to council tax as it is. On school milk, a consultation is happening because a contract came to an end, and milk continues to be delivered in schools as part of free breakfasts. We're looking at a Government here that made a set of promises, and I know it's a new concept, but it's a Government that's sticking to those promises in making sure that we are delivering the free childcare; that we are delivering those free school meals, with further announcements this week on expansion; that we are delivering help for families with the cost-of-living crisis. That is what people are seeing in this Government: a Government of action.</p>
<p>Mae'r rheini i gyd, gyda pharch, yn nonsens, wrth gwrs, oherwydd, o ran y dreth gyngor, tra bod y weinyddiaeth flaenorol wedi ei roi o'r neilltu a gwneud dim, rydym ni'n benderfynol bod angen i ni ddod o hyd i ateb mwy blaengar i'r dreth gyngor fel y mae. O ran llaeth ysgol, mae ymgynghoriad yn digwydd oherwydd bod contract wedi dod i ben, ac mae llaeth yn parhau i gael ei ddosbarthu mewn ysgolion yn rhan o frecwast am ddim. Rydym ni'n edrych ar Lywodraeth yma sydd wedi gwneud cyfres o addewidion, ac rwy'n gwybod ei fod yn gysyniad newydd, ond mae'n Llywodraeth sy'n cadw at yr addewidion hynny drwy wneud yn siŵr ein bod ni'n darparu'r gofal plant am ddim; ein bod ni'n darparu'r prydau ysgol am ddim hynny, gyda chyhoeddiadau pellach yr wythnos hon ar ehangu; ein bod ni'n darparu cymorth i deuluoedd gyda'r argyfwng costau byw. Dyna'r hyn y mae pobl yn ei weld yn y Llywodraeth hon: Llywodraeth sy'n gweithredu.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782277
44
En
2026-11-03T13:51:55
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1316&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1316&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
267
267
Ken Skates AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267
Skates, Ken
<p>I apologise for laughing. This is no laughing matter, I'm afraid. People do feel let down by broken promises, and perhaps a review or a plan to review or a plan to establish a commission to review the broken promises of your Government is required.</p>
<p>Six months into your Government's term, families caring for children with complex and additional needs are finding that support is disappearing rather than getting better. Last week, funding ran out for Clwb Cwtsh, Wales's only provider of support for children with complex needs over the school holidays, and Sarah, a parent who relies on this service, has contacted me about the impact that it's having. Her son, Thomas, attends Ysgol Pen Coch in Flint. She wants to know why children with disabilities are being left behind by this Plaid Cymru Government. And, First Minister, it goes without saying that Welsh Labour will be seeking reinstatement of this vital support, obviously, through the process of budget negotiations and through correspondence. But that, surely, shouldn't be necessary. Will you, today, make a commitment, to Sarah and so many others, on what they are calling for, for this Government to reinstate the support immediately?</p>
<p>Rwy'n ymddiheuro am chwerthin. Nid yw hwn yn fater i chwerthin amdano, mae gen i ofn. Mae pobl yn teimlo eu bod wedi cael eu siomi gan addewidion a dorrwyd, ac efallai bod angen adolygiad neu gynllun i adolygu neu gynllun i sefydlu comisiwn i adolygu'r addewidion a dorrwyd gan eich Llywodraeth.</p>
<p>Chwe mis i mewn i dymor eich Llywodraeth, mae teuluoedd sy'n gofalu am blant ag anghenion cymhleth ac ychwanegol yn canfod bod cymorth yn diflannu yn hytrach na gwella. Yr wythnos diwethaf, daeth cyllid i ben ar gyfer Clwb Cwtsh, yr unig ddarparwr o gymorth i blant ag anghenion cymhleth yn ystod gwyliau'r ysgol yng Nghymru, ac mae Sarah, rhiant sy'n dibynnu ar y gwasanaeth hwn, wedi cysylltu â mi ynglŷn â'r effaith y mae'n ei chael. Mae ei mab, Thomas, yn mynychu Ysgol Pen Coch yn y Fflint. Mae eisiau gwybod pam mae plant ag anableddau yn cael eu gadael ar ôl gan y Llywodraeth Plaid Cymru hon. A, Brif Weinidog, nid oes angen dweud y bydd Llafur Cymru yn ceisio ailgyflwyno'r cymorth hanfodol hwn, yn amlwg, drwy'r broses o drafodaethau cyllideb a thrwy ohebiaeth. Ond ni ddylai hynny, siawns, fod yn angenrheidiol. A wnewch chi, heddiw, wneud ymrwymiad i Sarah a chynifer o bobl eraill, ar yr hyn y maen nhw'n galw amdano, i'r Llywodraeth hon ailgyflwyno'r cymorth ar unwaith?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782290
45
En
2026-11-03T13:53:09
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1390&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1390&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>So, we remember, don't we, Labour going into the recent election with £9 million for additional learning needs. We didn't think that was enough. And I'm pleased that we now have come to an agreement where we're able to, hopefully, release some £60 million as a first step towards strengthening additional learning needs, which is something that the Member and I want to see happening. This is about using our position here, and working constructively with other parties, to make sure that we do deliver on additional learning needs.</p>
<p>We have now a position where an opposition Member here in the Senedd, after last week's budget, seems to be hanging out the bunting, celebrating great wins for Wales, despite the truth being that we are now receiving a real-terms decrease in the public spending that we have in order to spend on matters such as additional learning needs. When we have a Labour Party that, on paper, says it has £14 billion for rail, but the Labour leader here was again hanging out the bunting, celebrating £30 million, one five hundredth of what the Labour Party in Government say they will offer Wales.</p>
<p>Let's be realistic about the need for us to all work together, recognising the pressures that we are under and finding the ways that we can work together, such as on ALN, to make a difference to people's lives, and it comes from co-operation.</p>
<p>Felly, rydym ni'n cofio, onid ydym ni, Llafur yn mynd i'r etholiad diweddar â £9 miliwn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol. Doedden ni ddim yn meddwl bod hynny'n ddigon. Ac rwy'n falch ein bod ni bellach wedi dod i gytundeb lle'r ydym ni'n gallu, gobeithio, rhyddhau tua £60 miliwn fel cam cyntaf tuag at gryfhau anghenion dysgu ychwanegol, sy'n rhywbeth y mae'r Aelod a minnau eisiau ei weld yn digwydd. Mae hyn yn fater o ddefnyddio ein sefyllfa yma, a gweithio'n adeiladol gyda phleidiau eraill, i wneud yn siŵr ein bod ni'n cyflawni o ran anghenion dysgu ychwanegol.</p>
<p>Mae gennym ni sefyllfa bellach lle mae'n ymddangos bod Aelod o'r wrthblaid yma yn y Senedd, ar ôl cyllideb yr wythnos diwethaf, yn codi'r baneri, gan ddathlu buddugoliaethau mawr i Gymru, er gwaethaf y ffaith mai'r gwir yw ein bod ni bellach yn derbyn gostyngiad mewn termau real i'r gwariant cyhoeddus sydd gennym ni er mwyn gwario ar faterion fel anghenion dysgu ychwanegol. Pan fo gennym ni Blaid Lafur sydd, ar bapur, yn dweud bod ganddi £14 biliwn ar gyfer rheilffyrdd, ond roedd yr arweinydd Llafur yma eto yn codi'r baneri, gan ddathlu £30 miliwn, un pum canfed o'r hyn y mae'r Blaid Lafur mewn Llywodraeth yn dweud y byddan nhw'n ei gynnig i Gymru.</p>
<p>Gadewch i ni fod yn realistig ynglŷn â'r angen i ni gyd weithio gyda'n gilydd, gan gydnabod y pwysau sydd arnom ni a dod o hyd i'r ffyrdd y gallwn ni weithio gyda'n gilydd, fel ar ADY, i wneud gwahaniaeth i fywydau pobl, ac mae'n dod o gydweithredu.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782308
46
Cy
2026-11-03T13:54:41
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1482&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1482&l=en
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Darren Millar.</p>
<p>Leader of the Welsh Conservatives, Darren Millar.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782311
47
En
2026-11-03T13:54:44
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1485&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1485&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
171
171
Darren Millar AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171
Leader of the Welsh Conservatives
Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig
Millar, Darren
<p>Diolch, Lywydd. I will say, it's a bit rich of the Labour leader complaining about broken promises when we've still got hundreds of thousands of people on waiting lists and lots of people waiting over two years in spite of your broken promises.</p>
<p>Now, if I can turn to the First Minister. First Minister, back in early 2025, I was contacted by Emily Vaughn. She was a victim and survivor of grooming gangs. She was trafficked around the UK and raped more than 1,000 times by hundreds of men. Your predecessor as First Minister declined every invitation I made to meet with Emily Vaughn. Instead, she said that Emily would be involved in the Welsh Government's own work on tackling this issue, but there's been a lack of progress. I raised concerns about this last year, and again in February. Emily contacted me again just a couple of weeks ago. She's still heard nothing now for months, in spite of these assurances. She's heard nothing about the work that Ministers are doing on modern slavery; she's heard nothing about the promised adult victim survivors advisory group. And yet this is in spite of the fact that, in September, the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health told this Chamber that survivors' voices would be heard and that their experiences would drive change. Well, I say this to you, First Minister: Emily has a voice, she wants to be heard, but she doesn't feel as though anyone in the Welsh Government is listening. Will you take the opportunity today to agree to meet with Emily and me in order to listen to what she has to say?</p>
<p>Diolch, Lywydd. Fe wnaf i ddweud, mae'n un dda bod yr arweinydd Llafur yn cwyno am addewidion a dorrwyd pan fo gennym ni gannoedd o filoedd o bobl ar restrau aros o hyd a llawer o bobl yn aros dros ddwy flynedd er gwaethaf eich addewidion a dorrwyd.</p>
<p>Nawr, os caf i droi at y Prif Weinidog. Brif Weinidog, yn ôl ar ddechrau 2025, cysylltodd Emily Vaughn â mi. Roedd hi'n ddioddefwr ac yn oroeswr gangiau meithrin perthynas amhriodol. Cafodd ei masnachu ledled y DU a'i threisio dros 1,000 o weithiau gan gannoedd o ddynion. Gwrthododd eich rhagflaenydd fel Prif Weinidog bob gwahoddiad a wnes i i gyfarfod ag Emily Vaughn. Yn hytrach, dywedodd y byddai Emily yn rhan o waith Llywodraeth Cymru ei hun ar fynd i'r afael â'r mater hwn, ond bu diffyg cynnydd. Fe wnes i godi pryderon am hyn y llynedd, ac eto ym mis Chwefror. Cysylltodd Emily â mi eto dim ond wythnos neu ddwy yn ôl. Nid yw wedi clywed dim byd o hyd ers misoedd bellach, er gwaethaf y sicrwydd hwn. Nid yw wedi clywed dim am y gwaith y mae Gweinidogion yn ei wneud ar gaethwasiaeth fodern; nid yw wedi clywed dim am y grŵp cynghori goroeswyr ddioddefwyr sy'n oedolion a addawyd. Ac eto mae hyn er gwaethaf y ffaith bod y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod wedi dweud wrth y Siambr hon, ym mis Medi, y byddai lleisiau goroeswyr yn cael eu clywed ac y byddai eu profiadau yn ysgogi newid. Wel, rwy'n dweud hyn wrthych chi, Brif Weinidog: mae gan Emily lais, mae eisiau cael ei chlywed, ond nid yw'n teimlo fel bod unrhyw un yn Llywodraeth Cymru yn gwrando. A wnewch chi fanteisio ar y cyfle heddiw i gytuno i gyfarfod ag Emily a minnau er mwyn gwrando ar yr hyn sydd ganddi i'w ddweud?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782251
48
En
2026-11-03T13:55:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1501&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1501&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782268
49
En
2026-11-03T13:56:24
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1585&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1585&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>Listening is at the heart of everything that we do. I'm a firm believer that we as politicians are conveners of the ideas that we need to bring together to sort out the many issues that we have as a nation and to make the most of the opportunities that we have, and that absolutely includes learning from lived experiences. It's why I want bereaved families to take part and to contribute towards the review that we are putting in place, to learn lessons for the future following the COVID pandemic. And the same is true in this case. If Emily wants to speak with Government Ministers to share her lived experience, why would I not want to engage with that?</p>
<p>Mae gwrando yn ganolog i bopeth yr ydym ni'n ei wneud. Rwy'n grediniwr cryf ein bod ni fel gwleidyddion yn gynullwyr y syniadau y mae angen i ni eu tynnu at ei gilydd i ddatrys y problemau niferus sydd gennym ni fel cenedl ac i fanteisio i'r eithaf ar y cyfleoedd sydd gennym ni, ac mae hynny'n sicr cynnwys dysgu o brofiadau bywyd. Dyna pam yr wyf i eisiau i deuluoedd mewn profedigaeth gymryd rhan ac i gyfrannu at yr adolygiad yr ydym ni'n ei roi ar waith, i ddysgu gwersi ar gyfer y dyfodol yn dilyn pandemig COVID. Ac mae'r un peth yn wir yn yr achos hwn. Os yw Emily eisiau siarad â Gweinidogion y Llywodraeth i rannu ei phrofiad bywyd, pam na fyddwn i eisiau ymgysylltu â hynny?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782274
50
En
2026-11-03T13:57:12
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1633&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1633&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
171
171
Darren Millar AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171
Millar, Darren
<p>Well, thank you for that response, First Minister. I think it is important that she meets with you, as the leader of the Welsh Government, in order that we can assure her and other brave victims who have talked about their experiences that you will be determined, as we all need to be, to stamp out the abuse, the horrible abuse that's been experienced by people like Emily and many others, especially when they were children, at the hands of these evil and wicked perpetrators.</p>
<p>One of the things that you and I still have yet to agree on is the need for a Wales-wide inquiry. We clearly have a UK Government-initiated inquiry into grooming gangs. That has taken the decision now to undertake an investigation in Wales, and that is welcome. But in spite of that, we know that Wales is very different from England. It's a more rural nation; we have more fragmented local government; social services legislation is different; we have a rights-based approach to legislation around children; and community safety is devolved, while policing isn't. These are the same sorts of arguments that you used to posit when you called for a Wales-specific COVID-19 inquiry.</p>
<p>So, after meeting with Emily, which I hope can be scheduled very, very soon, will you agree to look again at the case for a Wales-specific inquiry into grooming gangs, so that we can be sure that we learn lessons and prevent more vulnerable children from being groomed and raped by gangs of paedophiles across our country, and so that we can hold public services to account for any failures?</p>
<p>Wel, diolch am yr ateb yna, Brif Weinidog. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig ei bod yn cyfarfod â chi, fel arweinydd Llywodraeth Cymru, fel y gallwn ni ei sicrhau hi a dioddefwyr dewr eraill sydd wedi siarad am eu profiadau y byddwch chi'n benderfynol, fel y mae angen i ni i gyd fod, i ddileu'r cam-drin, y cam-drin ofnadwy a ddioddefwyd gan bobl fel Emily a llawer o bobl eraill, yn enwedig pan oedden nhw'n blant, wrth law'r troseddwyr anfad ac ofnadwy hyn.</p>
<p>Un o'r pethau nad ydych chi a minnau wedi cytuno arno eto yw'r angen am ymchwiliad Cymru gyfan. Mae'n amlwg bod gennym ni ymchwiliad a sefydlwyd gan Lywodraeth y DU i gangiau meithrin perthynas amhriodol. Mae hwnnw wedi gwneud y penderfyniad nawr i gynnal ymchwiliad yng Nghymru, ac mae hynny i'w groesawu. Ond er gwaethaf hynny, rydym ni'n gwybod bod Cymru yn wahanol iawn i Loegr. Mae'n genedl fwy gwledig; mae gennym ni lywodraeth leol fwy tameidiog; mae deddfwriaeth gwasanaethau cymdeithasol yn wahanol; mae gennym ni ddull sy'n seiliedig ar hawliau o ymdrin â ddeddfwriaeth yn ymwneud â phlant; ac mae diogelwch cymunedol wedi'i ddatganoli, ond nid yw plismona. Dyma'r un math o ddadleuon yr oeddech chi'n arfer eu gwneud pan wnaethoch chi alw am ymchwiliad COVID-19 penodol i Gymru.</p>
<p>Felly, ar ôl cyfarfod ag Emily, yr wyf i'n gobeithio y gellir ei drefnu yn fuan iawn, a wnewch chi gytuno i edrych eto ar y ddadl dros ymchwiliad penodol i Gymru i gangiau meithrin perthynas amhriodol, fel y gallwn ni fod yn sicr ein bod ni'n dysgu gwersi ac yn atal mwy o blant agored i niwed rhag cael eu denu i berthynas amhriodol a chael eu treisio gan gangiau o bedoffilyddion ledled ein gwlad, ac fel y gallwn ni ddwyn gwasanaethau cyhoeddus i gyfrif am unrhyw fethiannau?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782276
51
En
2026-11-03T13:58:48
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1729&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1729&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>I will repeat what I've said before, because there's nothing more important than making sure that people are safe, that people feel safe, that they trust authority to look after them, and goodness knows people have plenty of reason to mistrust authority. I have said previously that I will always be open to considering what are the best means to find answers on these issues. It could be on a whole raft of issues.</p>
<p>We've returned again to the COVID issue. I believe we're doing the right thing on that. I believe we're doing the right thing in engaging with the UK inquiry on grooming gangs, especially given the engagement that we had as a Government with that inquiry, wanting that inquiry to be as intensely involved in looking at what was happening in Wales as possible. And now that we have that assurance that work specifically is being done to learn the experience of Wales as a part of that inquiry, that gives me confidence that this is an inquiry that is very relevant to our situation in Wales and that will help us find answers. We'll wait and see what comes out of that, and if we feel that that is woefully inadequate and has failed to get to grips with some of the issues that we face here, let's look again. I am satisfied that the measures being taken now have, at their core, the interests of women, young people and vulnerable people in Wales who need answers about whether authority can be trusted to look after them.</p>
<p>Fe wnaf i ailadrodd yr hyn yr wyf i wedi ei ddweud o'r blaen, oherwydd does dim byd pwysicach na gwneud yn siŵr bod pobl yn ddiogel, bod pobl yn teimlo'n ddiogel, eu bod nhw'n ymddiried mewn awdurdod i ofalu amdanyn nhw, ac yn gwbl sicr mae gan bobl ddigon o reswm i ddrwgdybio awdurdod. Rwyf i wedi dweud o'r blaen y byddaf i bob amser yn agored i ystyried beth yw'r ffyrdd gorau o ddod o hyd i atebion ar y materion hyn. Gallai fod ar gyfres gyfan o faterion.</p>
<p>Rydym ni wedi dychwelyd eto at fater COVID. Rwy'n credu ein bod ni'n gwneud y peth iawn ar hynny. Rwy'n credu ein bod ni'n gwneud y peth iawn wrth ymgysylltu ag ymchwiliad y DU ar gangiau meithrin perthynas amhriodol, yn enwedig o gofio'r ymgysylltiad a gawsom fel Llywodraeth gyda'r ymchwiliad hwnnw, eisiau i'r ymchwiliad hwnnw chwarae rhan mor ddwys â phosibl yn y gwaith o edrych ar yr hyn a oedd yn digwydd yng Nghymru. A rŵan bod gennym ni'r sicrwydd hwnnw bod gwaith yn cael ei wneud yn benodol i ddysgu profiad Cymru yn rhan o'r ymchwiliad hwnnw, mae hynny'n rhoi hyder i mi bod hwn yn ymchwiliad sy'n berthnasol iawn i'n sefyllfa yng Nghymru ac a fydd yn ein helpu i ddod o hyd i atebion. Byddwn yn aros i weld beth sy'n dod allan o hynny, ac os byddwn ni'n teimlo bod hynny'n druenus o annigonol ac wedi methu â mynd i'r afael â rhai o'r problemau sy'n ein hwynebu ni yma, gadewch i ni edrych eto. Rwy'n fodlon bod gan y mesurau sy'n cael eu cymryd nawr, wrth eu gwraidd, fuddiannau menywod, pobl ifanc a phobl agored i niwed yng Nghymru sydd angen atebion ynghylch a ellir ymddiried mewn awdurdod i ofalu amdanyn nhw.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782266
52
En
2026-11-03T14:00:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1801&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1801&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782279
53
Cy
2026-11-03T00:00:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=-48599&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=-48599&l=en
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782280
54
Cy
2026-11-03T14:00:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1801&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1801&l=en
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782281
55
En
2026-11-03T14:03:20
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2001&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2001&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782269
56
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
B
Cynaliadwyedd Fferyllfeydd Cymunedol
Sustainability of Community Pharmacies
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782270
57
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
O
12179
12179
Claire Archibald AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12179
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12179
Archibald, Claire
<p>3. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau cynaliadwyedd economaidd fferyllfeydd cymunedol? OQ64809</p>
<p>3. What is the Welsh Government doing to ensure the economic sustainability of community pharmacies? OQ64809</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782271
58
En
2026-11-03T14:00:40
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1841&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1841&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>We want to put community pharmacy at the heart of a stronger primary care service. We will be investing to enable pharmacies to provide more clinical care closer to home. We want to build on current arrangements, working in partnership with the community pharmacy network, to make sure that it is sustainable for the future and build on the clearly vital role pharmacies already play in communities across Wales.</p>
<p>Rydym ni eisiau gwneud fferylliaeth gymunedol yn ganolog i wasanaeth gofal sylfaenol cryfach. Byddwn yn buddsoddi i alluogi fferyllfeydd i ddarparu mwy o ofal clinigol yn agosach at adref. Rydym ni eisiau adeiladu ar y trefniadau presennol, gan weithio mewn partneriaeth â'r rhwydwaith fferyllfeydd cymunedol, i wneud yn siŵr ei fod yn gynaliadwy ar gyfer y dyfodol ac adeiladu ar y rhan sy'n amlwg yn hanfodol y mae fferyllfeydd eisoes yn ei chwarae mewn cymunedau ledled Cymru.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782265
59
En
2026-11-03T14:01:07
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1868&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1868&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
12179
12179
Claire Archibald AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12179
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12179
Archibald, Claire
<p>Thank you, First Minister. It's quite nice to hear you talk about funding. I've been speaking to pharmacies across my constituency and wider, and they tell me that their colleagues across Wales share the same concerns about underfunding and rising costs. They tell me they are regularly dispensing medicines for less than they pay for them. How is that fair? And how can we expect them to keep absorbing these losses alongside rising staffing and running costs? Our pharmacies are pillars of our community. We rely on them, our GPs rely on them and so do our accident and emergency departments. They need our support and we cannot afford to lose them. So, I'm asking today: will your Government review how pharmacies are reimbursed for medicines and take action when they are constantly being paid less than the medicines cost them? Yes or no? Diolch.</p>
<p>Diolch, Brif Weinidog. Mae'n eithaf braf eich clywed chi'n siarad am gyllid. Rwyf i wedi bod yn siarad â fferyllfeydd ar draws fy etholaeth ac yn ehangach, ac maen nhw'n dweud wrthyf i fod eu cydweithwyr ledled Cymru yn rhannu'r un pryderon am danariannu a chostau cynyddol. Maen nhw'n dweud wrthyf i eu bod nhw'n dosbarthu meddyginiaethau yn rheolaidd am lai nag y maen nhw'n talu amdanyn nhw. Sut mae hynny'n deg? A sut allwn ni ddisgwyl iddyn nhw barhau i amsugno'r colledion hyn ochr yn ochr â chostau staffio a rhedeg cynyddol? Mae ein fferyllfeydd yn gonglfeini o'n cymuned. Rydym ni'n dibynnu arnyn nhw, mae ein meddygon teulu yn dibynnu arnyn nhw ac felly hefyd ein hadrannau damweiniau ac achosion brys. Maen nhw angen ein cefnogaeth ac allwn ni ddim fforddio eu colli. Felly, rwy'n gofyn heddiw: a wnaiff eich Llywodraeth adolygu sut mae fferyllfeydd yn cael eu had-dalu am feddyginiaethau a gweithredu pan fyddan nhw'n yn cael eu talu llai nag y mae'r meddyginiaethau yn eu costio iddyn nhw yn gyson? Gwnaiff neu na wnaiff? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782278
60
En
2026-11-03T14:01:50
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=1911&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=1911&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>Again, I can only emphasise how important it is that we have a sustainable community pharmacy network. We talk about primary care, and all too often we can think that we're only talking about GP surgeries. GP surgeries are very important, but we're talking about the whole raft of providers of primary care. I think positive steps have been taken in recent years around the expansion of the minor ailments scheme to emphasise the fact that a community pharmacy really is a first contact point for more and more people, but we have to make sure that the support is there for them. Our manifesto committed to putting the NHS on a new and sustainable footing, with greater emphasis on prevention, keeping people well and shifting focus and resources towards day-to-day health services. The role of community pharmacy in that clearly is vital. A strong, sustainable community pharmacy network is absolutely essential to our ambition to shift towards prevention and deliver more care closer to home. In our deliberations about how we make sure that we get money to the front line in the context of falling funds as a result of the UK Government, we will absolutely have a focus on how we can work as positively as we possibly can to make the most of our community pharmacy network.</p>
<p>Eto, ni allaf ond bwysleisio pa mor bwysig yw hi bod gennym ni rwydwaith fferyllfeydd cymunedol cynaliadwy. Rydym ni'n siarad am ofal sylfaenol, ac yn rhy aml gallwn feddwl mai dim ond am feddygfeydd teulu yr ydym ni'n siarad. Mae meddygfeydd teulu yn bwysig iawn, ond rydym ni'n siarad am yr holl gyfres o ddarparwyr gofal sylfaenol. Rwy'n credu bod camau cadarnhaol wedi cael eu cymryd yn y blynyddoedd diwethaf o ran ehangu'r cynllun mân anhwylderau i bwysleisio'r ffaith bod fferyllfa gymunedol wir yn bwynt cyswllt cyntaf i fwy a mwy o bobl, ond mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod y gefnogaeth yno iddyn nhw. Fe wnaeth ein maniffesto ymrwymo i roi'r GIG ar sail newydd a chynaliadwy, â mwy o bwyslais ar atal, cadw pobl yn iach a symud pwyslais ac adnoddau tuag at wasanaethau iechyd o ddydd i ddydd. Mae swyddogaeth fferylliaeth gymunedol yn hynny yn amlwg yn hanfodol. Mae rhwydwaith fferyllfeydd cymunedol cryf a chynaliadwy yn gwbl hanfodol i'n huchelgais i symud tuag at atal a darparu mwy o ofal yn agosach at adref. Yn ein hystyriaethau ynghylch sut rydym ni'n gwneud yn siŵr ein bod ni'n cael arian i'r rheng flaen yng nghyd-destun cyllid sy'n gostwng o ganlyniad i Lywodraeth y DU, byddwn yn bendant yn canolbwyntio ar sut y gallwn ni weithio mor gadarnhaol â phosibl fanteisio i'r eithaf ar ein rhwydwaith fferyllfeydd cymunedol.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782282
61
En
2026-11-03T14:03:20
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2001&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2001&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
518
518
Lindsay Whittle AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=518
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=518
Whittle, Lindsay
<p>First Minister, the Welsh Government has a vision to shift more emphasis onto primary care, which is so welcome and so long overdue. We've heard that community pharmacies are a central component of that and I'm sure there's no Member here who disagrees with that statement. I was going to ask you what work you're doing to invest in the community pharmacy network, but I'm going to ask you what we can do to stabilise the network so that the sector can continue to bring their expert care closer to the people. And if I could sneak—. And what further work can be done to improve public awareness of pharmacy services to strengthen their role in front-line services and help to ensure that sustainable future? Because it's what they do and they do it very well.</p>
<p>Brif Weinidog, mae gan Lywodraeth Cymru weledigaeth i symud mwy o bwyslais ar ofal sylfaenol, sydd i'r groesawu'n fawr ac mor hir-ddisgwyliedig. Rydym ni wedi clywed bod fferyllfeydd cymunedol yn elfen ganolog o hynny ac rwy'n siŵr nad oes yr un Aelod yma sy'n anghytuno â'r datganiad hwnnw. Roeddwn i'n mynd i ofyn i chi pa waith rydych chi'n ei wneud i fuddsoddi yn y rhwydwaith fferyllfeydd cymunedol, ond rwy'n mynd i ofyn i chi beth allwn ni ei wneud i sefydlogi'r rhwydwaith fel y gall y sector barhau i ddod â'u gofal arbenigol yn agosach at y bobl. Ac os caf i sleifio—. A pha waith pellach y gellir ei wneud i wella ymwybyddiaeth y cyhoedd o wasanaethau fferyllfeydd i gryfhau eu swyddogaeth mewn gwasanaethau rheng flaen a helpu i sicrhau'r dyfodol cynaliadwy hwnnw? Oherwydd dyna'r hyn y maen nhw'n ei wneud ac maen nhw'n ei wneud yn dda iawn.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782283
62
En
2026-11-03T14:04:12
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2053&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2053&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>Public awareness is very important, and, just as we were mentioning earlier, making sure that more and more people know about what they can get out of visiting their community pharmacy first is very important. We can all play a part in that. In terms of sustainability, yes, I use that word a lot, but it's not just freezing what we have. We want to expand clinical services, don't we? And expanding those clinical services is key to the sustainability of community pharmacy in Wales. The more people know about the services that they can offer, the more that they are able to offer. They're at the business end of health within our communities. They are the ones who are there, able to nip problems in the bud, their doors open to the communities that they serve. Through the Help Us Help You campaign, for example, we provide pharmacies and health boards with national communications materials to promote services locally, to ensure more people understand what their pharmacy can do. Creating that momentum behind the growth of the sector is key to its sustainability in the long term.</p>
<p>Mae ymwybyddiaeth gyhoeddus yn bwysig iawn, ac, yn union fel yr oeddem ni'n sôn yn gynharach, mae gwneud yn siŵr bod mwy a mwy o bobl yn gwybod am yr hyn y gallan nhw ei gael o ymweld â'u fferyllfa gymunedol yn gyntaf yn bwysig iawn. Fe allwn ni i gyd chwarae rhan yn hynny. O ran cynaliadwyedd, ydw, rwy'n defnyddio'r gair hwnnw llawer, ond nid yw'n fater o rewi'r hyn sydd gennym ni yn unig. Rydym ni eisiau ehangu gwasanaethau clinigol, onid ydym ni? Ac mae ehangu'r gwasanaethau clinigol hynny yn allweddol i gynaliadwyedd fferylliaeth gymunedol yng Nghymru. Po fwyaf y mae pobl yn ei wybod am y gwasanaethau y gallan nhw eu cynnig, y mwyaf y maen nhw'n gallu eu cynnig. Maen nhw ar ben busnes iechyd yn ein cymunedau. Nhw yw'r rhai sydd yno, yn gallu datrys problemau yn eu mebyd, eu drysau ar agor i'r cymunedau y maen nhw'n eu gwasanaethu. Trwy'r ymgyrch Helpwch Ni i'ch Helpu Chi, er enghraifft, rydym ni'n darparu deunyddiau cyfathrebu cenedlaethol i fferyllfeydd a byrddau iechyd i hyrwyddo gwasanaethau yn lleol, i sicrhau bod mwy o bobl yn deall yr hyn y gall eu fferyllfa ei wneud. Mae creu'r momentwm hwnnw y tu ôl i dwf y sector yn allweddol i'w gynaliadwyedd yn yr hirdymor.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782267
63
En
2026-11-03T14:05:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2101&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2101&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782302
64
En
2026-11-03T14:07:46
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2267&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2267&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782275
65
En
2026-11-03T14:05:26
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2127&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2127&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
332
332
Mike Hedges AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332
Hedges, Mike
<p>We all depend on community pharmacies. There was a pharmacy in Morriston, run by Jhoots, which had a shortage of medicines and where the staff were not paid for several months. In January this year, Jhoots Pharmacy entered administration, with the administrators' statement outlining £19 million of debt. Fortunately, the pharmacy was taken over, and also fortunately, Morriston, where I live, has a large number of pharmacies. This is not true across Gŵyr Abertawe. Pharmacies need more support. I support better publicising of what pharmacies can provide, such as flu vaccines. Will the Welsh Government consider increasing the number of items pharmacies can prescribe? For example, rosacea cream needs a prescription. If we do let pharmacies prescribe more, it will reduce pressure on GP surgeries and help pharmacies.</p>
<p>Rydym ni i gyd yn dibynnu ar fferyllfeydd cymunedol. Roedd fferyllfa yn Nhreforys, a oedd yn cael ei redeg gan Jhoots, a oedd â phrinder meddyginiaethau a lle na chafodd y staff eu talu am sawl mis. Ym mis Ionawr eleni, aeth Fferyllfa Jhoots i ddwylo'r gweinyddwyr, â datganiad y gweinyddwyr yn amlinellu £19 miliwn o ddyled. Yn ffodus, cymerwyd y fferyllfa drosodd, a hefyd yn ffodus, mae gan Dreforys, lle rwy'n byw, nifer fawr o fferyllfeydd. Nid yw hyn yn wir ar draws Gŵyr Abertawe. Mae fferyllfeydd angen mwy o gymorth. Rwy'n cefnogi rhoi cyhoeddusrwydd gwell i'r hyn y gall fferyllfeydd ei ddarparu, fel brechlynnau ffliw. A wnaiff Llywodraeth Cymru ystyried cynyddu nifer yr eitemau y gall fferyllfeydd eu rhagnodi? Er enghraifft, mae angen presgripsiwn ar gyfer eli acne rhosynnaidd. Os gwnawn ni adael i fferyllfeydd ragnodi mwy, bydd yn lleihau pwysau ar feddygfeydd teulu ac yn helpu fferyllfeydd.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782288
66
En
2026-11-03T14:06:15
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2176&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2176&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>I think we should always have a view to looking at how we can expand the services that are provided by community pharmacy. We have learnt, through the minor ailments scheme and people's engagement with it, that there's a lot more that a community pharmacy can offer than most people think. It would be a mistake by any government not to work very closely with community pharmacy to see what can be expanded, how that would work. Of course, we have now more direct prescribers within community pharmacy. That is the direction of travel that we want to continue on. </p>
<p>Rwy'n credu y dylem ni bob amser fod â llygad ar sut y gallwn ni ehangu'r gwasanaethau sy'n cael eu darparu gan fferyllfeydd cymunedol. Rydym ni wedi dysgu, drwy'r cynllun mân anhwylderau ac ymgysylltiad pobl ag ef, bod llawer mwy y gall fferyllfa gymunedol ei gynnig nag y mae'r rhan fwyaf o bobl yn ei feddwl. Byddai'n gamgymeriad gan unrhyw lywodraeth i beidio â gweithio'n agos iawn gyda fferylliaeth gymunedol i weld beth y gellir ei ehangu, sut y byddai hynny'n gweithio. Wrth gwrs, mae gennym ni ragnodwyr mwy uniongyrchol ym maes fferylliaeth gymunedol bellach. Dyna'r cyfeiriad teithio yr ydym ni eisiau parhau i'w ddilyn.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782289
67
En
2026-11-03T14:06:55
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2216&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2216&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
336
336
Natasha Asghar AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336
Asghar, Natasha
<p>First Minister, community pharmacies are often the first point of contact for people seeking healthcare, playing a vital role in keeping people well, supporting our NHS and taking pressure off already stretched GP practices and emergency departments. Not only that, they also deliver more than 84,000 NHS clinical service consultations each and every single month, yet the network has fallen from 716 pharmacies in 2019 to 683 today. That's 33 fewer local pharmacies at a time when prescription volumes, clinical activity, workforce costs and expectations are all increasing. The loss of a local pharmacy can have significant impact, particularly on older people, those with long-term health conditions and people who may struggle to travel further afield. As well as outlining what the Welsh Government is doing to support the sustainability of community pharmacy networks in Wales, will the First Minister also explain what steps are being taken to reverse the drop in the number of pharmacies here in Wales?</p>
<p>Brif Weinidog, yn aml, fferyllfeydd cymunedol yw'r pwynt cyswllt cyntaf i bobl sy'n chwilio am ofal iechyd, gan chwarae rhan hanfodol yn y gwaith o gadw pobl yn iach, cefnogi ein GIG a thynnu pwysau oddi ar feddygfeydd teulu ac adrannau achosion brys sydd eisoes wedi'u hymestyn. Nid yn unig hynny, maen nhw hefyd yn darparu mwy na 84,000 o ymgynghoriadau gwasanaeth clinigol GIG bob un mis, ac eto mae'r rhwydwaith wedi gostwng o 716 o fferyllfeydd yn 2019 i 683 heddiw. Mae hynny'n 33 yn llai o fferyllfeydd lleol ar adeg pan fo niferoedd presgripsiynau, gweithgarwch clinigol, costau gweithlu a disgwyliadau i gyd yn cynyddu. Gall colli fferyllfa leol gael effaith sylweddol, yn enwedig ar bobl hŷn, y rhai sydd â chyflyrau iechyd hirdymor a phobl a allai gael trafferth yn teithio ymhellach i ffwrdd. Yn ogystal ag amlinellu'r hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi cynaliadwyedd rhwydweithiau fferyllfeydd cymunedol yng Nghymru, a wnaiff y Prif Weinidog hefyd esbonio pa gamau sy'n cael eu cymryd i wrthdroi'r gostyngiad i nifer y fferyllfeydd yma yng Nghymru?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782291
68
En
2026-11-03T14:07:45
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2266&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2266&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>The answer to that last question is the sustainability of the sector as a whole, and making sure the contracts that are in place allow those businesses to be viable. We need them to be viable. When deciding on how contracts work between Government and pharmacies, that's at the core of it. The Member mentioned some statistics; here are some more: 0.5 million consultations have been delivered through the common ailments scheme. I think it was 200,000 independent prescribing consultations in community pharmacies last year. That is significant, as the Member says, in terms of the pressure that it takes off general practice. I also make the case—. We often have questions here, as we have had today, on the vibrancy of high streets. The pharmacy plays a key role in terms of footfall on our high streets. It's very important that we maintain and support pharmacies as a beating heart of town centres.</p>
<p>Yr ateb i'r cwestiwn olaf yna yw cynaliadwyedd y sector yn ei gyfanrwydd, a gwneud yn siŵr bod y contractau sydd ar waith yn caniatáu i'r busnesau hynny fod yn hyfyw. Mae angen iddyn nhw fod yn hyfyw. Wrth benderfynu ar sut mae contractau yn gweithio rhwng y Llywodraeth a fferyllfeydd, mae hynny'n ganolog iddo. Soniodd yr Aelod am rai ystadegau; dyma fwy: darparwyd 0.5 miliwn o ymgynghoriadau drwy'r cynllun anhwylderau cyffredin. Rwy'n credu ei fod yn 200,000 o ymgynghoriadau rhagnodi annibynnol mewn fferyllfeydd cymunedol y llynedd. Mae hynny'n arwyddocaol, fel y dywed yr Aelod, o ran y pwysau y mae'n eu cymryd oddi ar feddygfeydd teulu. Rwy'n gwneud y ddadl hefyd—. Rydym ni'n aml yn cael cwestiynau yma, fel yr ydym ni wedi eu cael heddiw, am fywiogrwydd strydoedd mawr. Mae'r fferyllfa yn chwarae rhan allweddol o ran nifer yr ymwelwyr â'n strydoedd mawr. Mae'n bwysig iawn ein bod ni'n cynnal ac yn cefnogi fferyllfeydd fel curiad calon canol trefi.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782303
69
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
B
Cysylltiadau Cryfach rhwng Cymru a Gweddill y DU
Stonger Links between Wales and the Rest of the UK
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782304
70
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
O
8734
8734
Sam Rowlands AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734
Rowlands, Sam
<p>4. Sut mae'r Prif Weinidog yn hyrwyddo cydweithrediad ac yn meithrin cysylltiadau cryfach rhwng Cymru a gweddill y Deyrnas Unedig? OQ64843</p>
<p>4. How is the First Minister promoting cooperation and building stronger links between Wales and the rest of the United Kingdom? OQ64843</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782305
71
En
2026-11-03T14:08:57
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2338&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2338&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>Co-operation takes many forms, of course. In recent weeks, for example, I proposed an economic partnership to make sure that the Welsh Government and the UK Government work better together in delivering prosperity to people in Wales. It's an issue I was able to discuss with the Prime Minister at the National Economic Council last week. That partnership, which must be based on respect, has to also sit alongside changes to our devolution settlement, so that we have the tools we need to improve delivery of Welsh public services.</p>
<p>Mae cydweithrediad yn cymryd sawl ffurf, wrth gwrs. Yn yr wythnosau diwethaf, er enghraifft, cynigiais bartneriaeth economaidd i wneud yn siŵr bod Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU yn cydweithio'n well i sicrhau ffyniant i bobl yng Nghymru. Mae'n fater y cefais gyfle i'w drafod gyda Phrif Weinidog y DU yn y Cyngor Economaidd Cenedlaethol yr wythnos diwethaf. Mae'n rhaid i'r bartneriaeth honno, y mae'n rhaid iddi fod yn seiliedig ar barch, hefyd eistedd ochr yn ochr â newidiadau i'n setliad datganoli, fel bod gennym ni'r arfau sydd eu hangen arnom ni i wella'r ddarpariaeth o wasanaethau cyhoeddus Cymru.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782309
72
En
2026-11-03T14:09:29
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2370&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2370&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
8734
8734
Sam Rowlands AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734
Rowlands, Sam
<p>Thank you for your response, First Minister, and I was pleased to see you at the National Economic Council in Glasgow as well. I'm sure you entered into those discussions with a genuinely open mind, because it's clear from the people of Wales, First Minister, that people want close collaboration within the United Kingdom, not just to drive growth, but because they understand the deep, long-held links we have, and because we want to see Wales, England, Scotland and Northern Ireland work together for an ambitious future. This seems at odds, First Minister, with your separatist summit held with the leaders of Sinn Féin and the Scottish National Party here in Cardiff just a couple of months ago, where you spent time plotting to break up our United Kingdom—completely the opposite to promoting co-operation and building the stronger links that the people of Wales want to see. It is clear that Plaid Cymru’s plans to sever those crucial economic, cultural and human links that Wales has with the rest of the UK would be disastrous for Wales. So, First Minister, I'll ask you now: what plans do you have to listen to the people of Wales and strengthen Wales's future inside the United Kingdom?</p>
<p>Diolch am eich ateb, Brif Weinidog, ac roeddwn i'n falch o'ch gweld chi yn y Cyngor Economaidd Cenedlaethol yn Glasgow hefyd. Rwy'n siŵr eich bod chi wedi ymuno â'r trafodaethau hynny â meddwl gwirioneddol agored, oherwydd mae'n amlwg gan bobl Cymru, Brif Weinidog, bod pobl eisiau cydweithrediad agos o fewn y Deyrnas Unedig, nid yn unig i ysgogi twf, ond oherwydd eu bod nhw'n deall y cysylltiadau dwfn, hirsefydlog sydd gennym ni, ac oherwydd ein bod ni eisiau gweld Cymru, Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon yn gweithio gyda'i gilydd ar gyfer dyfodol uchelgeisiol. Mae hyn yn ymddangos yn groes, Brif Weinidog, i'ch uwchgynhadledd ymwahanwyr a gynhaliwyd gydag arweinwyr Sinn Féin a Phlaid Genedlaethol yr Alban yma yng Nghaerdydd ychydig fis neu ddau yn unig yn ôl, lle gwnaethoch chi dreulio amser yn cynllwynio i chwalu ein Teyrnas Unedig—y gwrthwyneb llwyr i hyrwyddo cydweithrediad a chreu'r cysylltiadau cryfach y mae pobl Cymru eisiau eu gweld. Mae'n amlwg y byddai cynlluniau Plaid Cymru i dorri'r cysylltiadau economaidd, diwylliannol a dynol hollbwysig hynny sydd gan Gymru â gweddill y DU yn drychinebus i Gymru. Felly, Brif Weinidog, fe wnaf i ofyn i chi nawr: pa gynlluniau sydd gennych chi i wrando ar bobl Cymru a chryfhau dyfodol Cymru o fewn y Deyrnas Unedig?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782273
73
En
2026-11-03T14:10:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2401&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2401&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782285
74
En
2026-11-03T14:10:30
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2431&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2431&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>He's still shuddering at the idea of three First Ministers meeting to talk about how we can work together in the interests of the people that we serve. Let me go back to his opening remarks. It might come as a surprise to him—I'm not sure why it should, given what I've said over the years—that I also believe in close collaboration between us as nations within these islands, and I also appreciate and think we should make the most of the deep, long-held links between us in these islands. The difference between he and I is that I don't believe the way that we work together in these islands works particularly well when all the cards are held by a UK Government that cares very, very little about the well-being of the people of Wales. I say let us have the powers in our own hands and use those powers to build those very close, collaborative links that make the most of the deep, long-held links between us in these islands. That's the difference between us: I don't think things as they are now work as well as they could for Wales.</p>
<p>We are within the United Kingdom now, which is why I engaged with the Prime Minister and his Cabinet colleagues in Glasgow last week in a positive spirit, and why I was pleased to leave with genuine gains for Wales, with a significant step forward on fiscal flexibility and on borrowing powers, so that we can use our tools as a Parliament and as a Government in the interest of the people of Wales. We now have an assurance that the Prime Minister personally will look at how he can invest more politically in understanding the injustice of rail underfunding for Wales. That's an important step forward. We have agreement that the proposal I put on the table for a partnership of growth will be looked at in detail now, between Welsh Government and UK Government officials, so that we can find that common ground to create prosperity in all parts of Wales, which is what I've always wanted, and what I'm reading that Andy Burnham wants too. This is positive. I believe in positive collaboration. Don't be scared.</p>
<p>Mae'n dal i deimlo ias at y syniad o dri Phrif Weinidog yn cyfarfod i siarad am sut y gallwn ni gydweithio er budd y bobl yr ydym ni'n eu gwasanaethu. Gadewch i mi ddychwelyd at ei sylwadau agoriadol. Efallai y bydd yn syndod iddo—dydw i ddim yn siŵr pam y dylai, o gofio'r hyn yr wyf i wedi ei ddweud dros y blynyddoedd—fy mod innau hefyd yn credu mewn cydweithrediad agos rhyngom ni fel cenhedloedd o fewn yr ynysoedd hyn, ac rwyf i hefyd yn sylweddoli ac yn meddwl y dylem ni fanteisio i'r eithaf ar y cysylltiadau hirdymor dwfn rhyngom ni yn yr ynysoedd hyn. Y gwahaniaeth rhyngddo ef a minnau yw nad wyf i'n credu bod y ffordd yr ydym ni'n gweithio gyda'n gilydd yn yr ynysoedd hyn yn gweithio'n arbennig o dda pan fo Llywodraeth y DU sy'n poeni ychydig iawn, iawn am lesiant pobl Cymru yn dal y cardiau i gyd. Rwy'n dweud gadewch i ni gael y pwerau yn ein dwylo ein hunain a defnyddio'r pwerau hynny i greu'r cysylltiadau cydweithredol, agos iawn hynny sy'n manteisio i'r eithaf ar y cysylltiadau hirdymor dwfn rhyngom ni yn yr ynysoedd hyn. Dyna'r gwahaniaeth rhyngom ni: nid wyf i'n meddwl bod pethau fel y maen nhw rŵan yn gweithio cystal ag y gallen nhw i Gymru.</p>
<p>Rydym ni o fewn y Deyrnas Unedig rŵan, a dyna pam y gwnes i ymgysylltu â Prif Weinidog y DU a'i gyd-aelodau o'r Cabinet yn Glasgow yr wythnos diwethaf mewn ysbryd cadarnhaol, a pham yr oeddwn i'n falch o adael gydag enillion gwirioneddol i Gymru, â cham sylweddol ymlaen ar hyblygrwydd cyllidol ac ar bwerau benthyg, fel y gallwn ni ddefnyddio ein harfau fel Senedd ac fel Llywodraeth er budd pobl Cymru. Mae gennym ni sicrwydd rŵan y bydd Prif Weinidog y DU yn bersonol yn edrych ar sut y gall fuddsoddi'n fwy gwleidyddol mewn deall anghyfiawnder tanariannu Cymru o ran rheilffyrdd. Mae hwnnw'n gam pwysig ymlaen. Mae gennym ni gytundeb y bydd y cynnig a roddais ar y bwrdd ar gyfer partneriaeth o dwf yn cael ei ystyried yn fanwl rŵan, rhwng swyddogion Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU, fel y gallwn ni ddod o hyd i'r tir cyffredin hwnnw i greu ffyniant ym mhob rhan o Gymru, sef yr hyn yr wyf i wedi bod ei eisiau erioed, ac yr wyf i'n ei ddarllen y mae Andy Burnham ei eisiau hefyd. Mae hyn yn gadarnhaol. Rwy'n credu mewn cydweithrediad cadarnhaol. Peidiwch â bod ofn.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782296
75
Cy
2026-11-03T14:12:42
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2563&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2563&l=en
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
8371
8371
Elwyn Vaughan
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8371
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371
Vaughan, Elwyn
<p>Mae diddordebau Cymru yn cael eu gwasanaethu orau drwy wneud ei phenderfyniadau ei hun, ac mae'r drefn gyfansoddiadol bresennol yn annheg yn ei hanfod. Ond tra bod y trefniadau presennol yn parhau, rhaid iddynt rymuso Cymru mewn ffordd wirioneddol. Yr wythnos diwethaf, yn sgil cyfarfod â'r Prif Weinidog, daethoch allan o'r cyfarfod gyda mwy o gytundeb gan Lywodraeth San Steffan ar yr hyn sydd ei angen ar Gymru. Fodd bynnag, a fyddech chi’n cytuno â mi fod rhaid troi'r sicrwydd gan y Prif Weinidog bod caniatáu mwy o hyblygrwydd cyllidol i Lywodraeth Cymru yn fater o sut a phryd yn realiti heb oedi? Ac a yw'n cytuno ymhellach â mi, os yw'r Prif Weinidog i gael ei arwain gan yr hyn sydd orau i Gymru, nad yr hyn sydd orau i rai Aelodau Seneddol yn San Steffan sy'n bwysig, ond bod rhaid i hynny olygu trafodaethau ar unwaith ac ystyrlon ynghylch datganoli plismona a chyfiawnder?</p>
<p>Wales's interests are best served by making its own decisions, and the current constitutional setup is essentially unfair. But as long as the current arrangements continue, they need to genuinely empower Wales. Last week, as a result of a meeting with the Prime Minister, you came out of the meeting with more of an agreement from the UK Government on what is needed for Wales. However, would you agree with me that the assurance from the Prime Minister that allowing more financial flexibility for the Welsh Government is a matter of how and when should become a reality without delay? And does he further agree with me that if the Prime Minister is to be guided by what's best for Wales rather than what's best for some MPs in Westminster, that has to mean immediate and meaningful talks about devolving policing and justice?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782325
76
Cy
2026-11-03T14:13:33
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2614&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2614&l=en
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>Dwi'n cytuno yn gryf. Dwi'n ddiolchgar am y cwestiwn yna i allu adeiladu ar y sylwadau y gwnes i funud neu ddau yn ôl. Dwi yn cytuno bod galwadau adeiladol y Llywodraeth yma wedi arwain at sylwadau cadarnhaol gan y Prif Weinidog ar hyblygrwydd cyllidol i Gymru, fel y dywedais i. Mi ges i gyfle, fel y dywedais i, nodi nifer o feysydd eraill efo'r Prif Weinidog—ar reilffyrdd, ar bartneriaeth twf—lle dwi'n meddwl bod yna enillion go iawn i gael eu gwneud. Ond, mae'n glir iawn nad ydy'r ddadl ar ddatganoli plismona a chyfiawnder yn symud ar y cyflymder y byddai Llywodraeth Cymru yn ei ddymuno. Felly, mi fyddwn ni yn cryfhau eto, ac yn atgyfnerthu’r ffordd rydyn ni'n mynd â’r ddadl honno i argyhoeddi Gweinidogion yn San Steffan fod yr achos dros ddatganoli heddlu a chyfiawnder yn gryfach nag erioed. Mae pob tystiolaeth yn pwyntio at hynny fel cam fyddai'n elwa pobl Cymru. Yn yr un modd, rydyn ni'n dal yn aros i'r Trysorlys symud er mwyn galluogi Llywodraeth Cymru i fwrw ymlaen efo'r peilot taliad plant Cynnal, ac mi fyddwn ni yn annog y Llywodraeth i beidio ffrwyno ymdrechion Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â thlodi plant. Felly, mae yna gamau breision rydyn ni angen gweld yn cael eu cymryd gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig.</p>
<p>I strongly agree. I'm grateful for that question, to be able to build on the comments that I made just a few moments ago. I agree that the constructive calls made by this Government have led to positive comments from the Prime Minister on fiscal flexibility for Wales, as I said. I had an opportunity, as I said, to set out a number of other areas with the Prime Minister—on the growth partnership and the railways—where there are real gains to be made, I think. But it's very clear that the argument on the devolution of justice and policing isn't moving at the pace that the Welsh Government would want to see. So we will, again, strengthen and reinforce how we take that argument to convince Ministers in Westminster that the case for the devolution of justice and policing is stronger than ever. All of the evidence points to that as a step that would benefit the people of Wales. Likewise, we are still waiting for the Treasury to move to allow the Welsh Government to proceed with the Cynnal child payment pilot, and we would encourage the Government not to hamper the Welsh Government's efforts to deal with child poverty. So there are great steps needed to be made by the UK Government.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782326
77
En
2026-11-03T14:14:56
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2697&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2697&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
5113
5113
Nigel Williams AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5113
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113
Williams, Nigel
<p>Well, First Minister, you've certainly succeeded in one kind of cross-border co-operation, haven't you? People travelling from Wales to England to buy alcohol for a start—good news for English retailers, but not for Welsh businesses. </p>
<p>Turning to a matter of a more serious nature, I know personally the pain of losing someone close from the scourge of cancer, and there are other people in this Chamber for whom the same has happened. So, what practical arrangements are you pursuing with NHS services elsewhere in the UK so that people in north Wales waiting for cancer treatment or specialist treatment can access available capacity when services here cannot meet their needs? And how will you show that those arrangements are reducing delays?</p>
<p>Wel, Brif Weinidog, rydych chi'n sicr wedi llwyddo mewn un math o gydweithrediad trawsffiniol, onid ydych chi? Pobl sy'n teithio o Gymru i Loegr i brynu alcohol i ddechrau—newyddion da i fanwerthwyr Lloegr, ond nid i fusnesau Cymru.</p>
<p>Gan droi at fater o natur fwy difrifol, rwy'n gwybod yn bersonol y boen o golli rhywun agos o bla canser, a cheir pobl eraill yn y Siambr hon y mae'r un peth wedi digwydd iddyn nhw. Felly, pa drefniadau ymarferol ydych chi'n mynd ar eu trywydd gyda gwasanaethau GIG mewn rhannau eraill o'r DU fel y gall pobl yn y gogledd sy'n aros am driniaeth canser neu driniaeth arbenigol gael mynediad at y capasiti sydd ar gael pan na all gwasanaethau yma ddiwallu eu hanghenion? A sut wnewch chi dangos bod y trefniadau hynny yn lleihau oediadau?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782287
78
En
2026-11-03T14:15:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2701&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2701&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782292
79
En
2026-11-03T14:15:40
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2741&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2741&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>On alcohol pricing—Members might laugh—this is a serious health issue. The question of cross-border trade is one that was taken very seriously on a serious issue by the committee that looked at this and in the previous Government, when it introduced this legislation. These are serious issues, as is the question of cross-border health provision—people travel in both directions, of course, for healthcare across the border, as is normal. Making sure that those agreements are solid and in place to provide for patients in Wales when they go across the border is something that my health Minister works on with his team, to strengthen and to make sure those arrangements are as resilient as possible. And, of course, on cancer services in particular, we will become the first Welsh Government to have a long-term cancer plan, because we recognise that this is something that the people of Wales deserve.</p>
<p>O ran prisiau alcohol—fe allai Aelodau chwerthin—mae hwn yn fater difrifol iawn o ran iechyd. Mae'r fasnach drawsffiniol yn fater difrifol iawn a ystyriwyd yn ddifrifol iawn gan y pwyllgor a oedd yn edrych ar hyn ac yn y Llywodraeth flaenorol, pan gyflwynodd hi'r ddeddfwriaeth hon. Mae'r rhain yn faterion difrifol, felly hefyd y mater o ddarpariaeth iechyd drawsffiniol—bydd pobl yn teithio i'r ddau gyfeiriad, wrth gwrs, ar gyfer gofal iechyd dros y ffin, sy'n rhywbeth arferol. Mae sicrhau bod y cytundebau hynny'n gadarn ac yn eu lle ar gyfer darparu ar gyfer cleifion yng Nghymru pan fyddan nhw'n mynd dros y ffin yn rhywbeth y mae fy Ngweinidog iechyd yn gweithio arno gyda'i dîm, i gryfhau a sicrhau bod y trefniadau hynny mor gydnerth â phosibl. Ac, wrth gwrs, o ran gwasanaethau canser yn arbennig, byddwn ni y Llywodraeth gyntaf i fod â chynllun canser hirdymor, oherwydd rydym ni'n cydnabod bod hynny'n rhywbeth y mae pobl Cymru yn ei haeddu.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782297
80
En
2026-11-03T14:16:40
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2801&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2801&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
12156
12156
Huw Thomas AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156
Thomas, Huw
<p>On the First Minister's reference to what he's on the as record saying, can I give another quote by the First Minister? When he met the European Union's ambassador to the UK last year, he said that</p>
<p>'Brexit has caused deep damage to Wales’s economy, and unless the structural barriers to trade and investment are removed, the UK Government’s growth ambitions will remain unrealised.' </p>
<p>Now, I entirely agree with him, and I hope that he will join me in welcoming today's news of an UK-EU draft deal removing post-Brexit checks on food and agricultural exports. The UK Labour Government is getting on with delivering for the Welsh economy; Welsh voters will be expecting the Welsh Government to do likewise. But the First Minister has devoted a significant amount of time since coming into office promoting Welsh independence. Now, do you accept, First Minister, that you are campaigning to introduce the very trade barriers, frictions and, indeed, borders that, in the case of Brexit, you have argued have caused such damage to the Welsh economy?</p>
<p>O ran cyfeiriad y Prif Weinidog at yr hyn a ddywedodd ef ar gofnod, a gaf i ddyfynnu’r Prif Weinidog unwaith eto? Pan wnaeth ef gwrdd â llysgennad yr Undeb Ewropeaidd i'r DU y llynedd, fe ddywedodd</p>
<p>'Mae Brexit wedi achosi difrod mawr i economi Cymru, ac oni bai y bydd y rhwystrau strwythurol rhag masnach a buddsoddiad yn cael eu diddymu, ni chaiff uchelgeisiau Llywodraeth y DU o ran twf fyth mo'u gwireddu.'</p>
<p>Nawr, rwy'n cytuno yn llwyr ag ef, ac rwy'n gobeithio y gwnaiff ef ymuno â mi i groesawu'r newyddion heddiw am gytundeb drafft rhwng y DU a'r UE sy'n diddymu gwiriadau wedi Brexit ar allforion bwyd ac amaethyddol. Mae Llywodraeth Lafur y DU yn bwrw ymlaen i gyflawni er mwyn economi Cymru; fe fydd pleidleiswyr Cymru yn disgwyl i Lywodraeth Cymru wneud yr un peth. Ond mae'r Prif Weinidog wedi neilltuo cryn dipyn o amser ers dod i rym ar gyfer hyrwyddo annibyniaeth Cymru. Nawr, a ydych chi'n derbyn, Brif Weinidog, eich bod chi'n ymgyrchu i gyflwyno'r union rwystrau o ran masnach, ffrithiant ac, yn wir, ffiniau'r ydych chi, yn achos Brexit, wedi dadlau eu bod nhw wedi achosi cymaint o ddifrod i economi Cymru?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782307
81
En
2026-11-03T14:17:38
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2859&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2859&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>We're getting used to the Labour, Conservative and Reform alliance against Wales daring to have ambition.</p>
<p>Rydym ni'n ymgyfarwyddo â chynghrair Llafur, y Ceidwadwyr a Reform yn erbyn Cymru sy'n meiddio bod ag uchelgais.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782306
82
En
2026-11-03T14:17:46
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2867&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2867&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
12156
12156
Huw Thomas AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156
Thomas, Huw
<p>Oh, come on. </p>
<p>O, dewch o 'na.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782310
83
En
2026-11-03T14:17:48
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2869&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2869&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>Let me respond to the question on Europe—</p>
<p>Gadewch i mi ymateb i'r cwestiwn am Ewrop—</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782312
84
En
2026-11-03T14:17:51
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2872&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2872&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
12156
12156
Huw Thomas AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156
Thomas, Huw
<p>We want to see Wales succeed, First Minister. What are you doing?</p>
<p>Rydym ni'n dymuno gweld Cymru yn llwyddo, Brif Weinidog. Beth ydych chi'n ei wneud?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782315
85
En
2026-11-03T14:17:55
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2876&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2876&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>Welsh Government has been working—</p>
<p>Mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn gweithio—</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782314
86
En
2026-11-03T14:17:57
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2878&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2878&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Can we listen to the response from the First Minister?</p>
<p>A gawn ni wrando ar yr ymateb gan y Prif Weinidog?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782313
87
En
2026-11-03T14:18:01
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2882&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2882&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>Welsh Government has been working constructively with the UK Government on the sanitary and phytosanitary issue. I was able to discuss with the UK Prime Minister last week the question of our relationship with the European Union. I am pleased that we have warmer words from a Labour Prime Minister. I encouraged him, though, to be braver. I encouraged him to go further and to talk about now getting back into the customs union and back into the single market. That is where we want to see an alliance being built of people who are genuinely pro a close relationship with the European Union. Plaid Cymru is clear that that is the relationship that we want to have. I invite the Member to join me in calling on the UK Prime Minister to act in the same way.</p>
<p>Mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn gweithio yn adeiladol gyda Llywodraeth y DU ar fesurau iechydol a ffytoiechydol. Fe gefais i gyfle'r wythnos diwethaf i drafod cwestiwn ein perthynas ni gyda'r Undeb Ewropeaidd. Rwy'n falch o glywed geiriau cynhesach gan Brif Weinidog o'r Blaid Lafur. Fe wnes i ei annog ef i fod yn fwy eofn. Fe wnes i ei annog ef i fynd ymhellach a siarad am ddychwelyd i'r undeb tollau a dychwelyd i'r farchnad sengl. Yn hynny o beth yr ydym ni'n awyddus i weld meithrin cynghrair o bobl sy'n wirioneddol bleidiol i berthynas glòs â'r Undeb Ewropeaidd. Mae Plaid Cymru yn eglur mai honno yw'r berthynas yr ydym ni'n dymuno ei chael. Rwy'n gwahodd yr Aelod i ymuno â mi i alw ar Brif Weinidog y DU i weithredu yn yr un modd.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782319
88
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
B
System Fudd-daliadau i Gymru
A Welsh Benefits System
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782320
89
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
O
4491
4491
Alun Cox AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4491
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4491
Cox, Alun
<p>5. Pa gynnydd mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o ran gweithredu system fudd-daliadau i Gymru? OQ64827</p>
<p>5. What progress has the Welsh Government made in implementing a Welsh benefits system? OQ64827</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782321
90
En
2026-11-03T14:18:57
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2938&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2938&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>We are making good progress towards our programme for government commitment for a compassionate Welsh welfare system. As an initial priority, we are improving the administration of existing Welsh benefits, helping more people receive the support that they are entitled to. We will continue to press for additional welfare powers to deliver made-in-Wales support schemes that reflect our values and meet the needs of communities across Wales.</p>
<p>Rydym ni'n cyflymu tua'r nod gyda'n rhaglen ar gyfer ymrwymiad y llywodraeth ar gyfer cyfundrefn les dosturiol i Gymru. Yn flaenoriaeth gychwynnol, rydym ni'n gwella'r broses o weinyddu budd-daliadau sy'n bodoli ar hyn o bryd yng Nghymru, gan helpu mwy o bobl i fod â'r cymorth y mae ganddyn nhw hawl i'w gael. Fe fyddwn ni'n dal ati i bwyso am bwerau ychwanegol o ran lles ar gyfer darparu cynlluniau cymorth a wnaed yng Nghymru sy'n adlewyrchu ein gwerthoedd ac yn diwallu anghenion cymunedau ledled Cymru.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782323
91
En
2026-11-03T14:19:21
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=2962&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=2962&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
4491
4491
Alun Cox AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4491
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4491
Cox, Alun
<p>Diolch, Brif Weinidog. I recently met with the Bevan Foundation and discussed a Welsh benefits system and how it could help deliver real outcomes for some of the poorest households in Wales, without stigma or requiring people to provide duplicate information and navigate duplicate systems. The Bevan Foundation has also long called for a Welsh child payment, and I'm pleased that the Welsh Government is working to develop the Cynnal pilot. This represents not only an important part of a Welsh benefits system, but something that could be life-changing for so many low-income families.</p>
<p>We know the payment could interact with benefits and tax, but the UK Government could introduce a disregard so that families living in poverty in receipt of these payments would not be penalised. What assurances has the First Minister had from the UK Government that these barriers will be lifted so that the Welsh Government can proceed to roll out Cynnal and support can reach those that need it most?</p>
<p>Diolch, Brif Weinidog. Yn ddiweddar, fe wnes i gyfarfod â Sefydliad Bevan i drafod system budd-daliadau Cymru a sut y gallai helpu i gyflawni canlyniadau gwirioneddol ar gyfer rhai o'r aelwydydd tlotaf yng Nghymru, heb warthnod na gofyn i bobl ddarparu gwybodaeth ddyblyg na llywio drwy gyfundrefnau dyblyg. Mae Sefydliad Bevan wedi galw ers tro am daliad plant yng Nghymru hefyd, ac rwy'n falch fod Llywodraeth Cymru yn gweithio i ddatblygu cynllun treialu Cynnal. Mae hwn yn cynrychioli, nid yn unig ran bwysig o'r system budd-daliadau yng Nghymru, ond rhywbeth a allai drawsnewid bywydau cymaint o deuluoedd ar incwm isel.</p>
<p>Fe wyddom ni y gallai'r taliad ryngweithio â budd-daliadau a threth, ond fe allai Llywodraeth y DU gyflwyno anwybyddiad fel na fyddai teuluoedd sy'n byw mewn tlodi sy'n derbyn y taliadau hyn yn cael eu cosbi. Pa sicrwydd a gafodd y Prif Weinidog gan Lywodraeth y DU y bydd y rhwystrau hyn yn cael eu codi fel gall Llywodraeth Cymru fwrw ymlaen â chyflwyno Cynnal ac y gall cymorth gael ei estyn at y rhai sydd â'r angen mwyaf amdano?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782284
92
En
2026-11-03T14:20:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3001&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3001&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782286
93
En
2026-11-03T14:20:21
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3022&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3022&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>This is a crucial issue. We're still awaiting confirmation from the UK Government on the treatment of Cynnal payments for tax and reserved benefits. We continue to press for the assurance needed to maximise support for families. Ministers and officials have consistently raised these issues with UK Government counterparts and stressed the importance of resolving how the payments are treated in relation to tax and benefits. I should report that there's still positivity around this. We hold the UK Government to account over it because we remain committed to delivering the Cynnal pilot as intended, to ensuring that eligible families receive the full benefit of the support available, as we make the case for the devolution of broader welfare powers. So, we'll continue to engage closely with UK Government on this and press for the decisions needed to remove those barriers to implementation.</p>
<p>Mae hwn yn fater allweddol. Rydym ni'n dal i fod yn aros am gadarnhad gan Lywodraeth y DU am yr ymdriniaeth â thaliadau Cynnal ar gyfer treth a budd-daliadau neilltuedig. Rydym ni'n dal ati i bwyso am y sicrwydd sydd ei angen i wneud i sicrhau'r gefnogaeth fwyaf i deuluoedd. Mae gweinidogion a swyddogion wedi codi'r materion hyn yn gyson gyda chymheiriaid yn Llywodraeth y DU ac wedi pwysleisio pwysigrwydd datrys yr ymdriniaeth â'r taliadau o ran trethiant a budd-daliadau. Fe ddylwn i adrodd bod calondid yn parhau ynglŷn â hyn. Rydym ni'n dal Llywodraeth y DU i gyfrif am y peth am ein bod ni'n dal i fod yn ymrwymedig i gyflawni cynllun treialu Cynnal fel y bwriadwyd, i sicrhau bod teuluoedd cymwys yn cael y budd llawn o'r cymorth sydd ar gael, wrth i ni ddadlau'r achos dros ddatganoli pwerau lles ehangach. Felly, fe fyddwn ni'n parhau i ymgysylltu yn glòs â Llywodraeth y DU yn hyn o beth ac yn pwyso am y penderfyniadau angenrheidiol i gael gwared ar y rhwystrau hynny rhag rhoi hyn ar waith.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782324
94
En
2026-11-03T14:24:12
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3253&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3253&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782293
95
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
B
Gwasanaethau Cymorth Iechyd Meddwl i Bobl Ifanc
Mental Health Support Services for Young People
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782294
96
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
O
12188
12188
Claire Johnson-Wood AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12188
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12188
Johnson-Wood, Claire
<p>6. Pa drafodaethau diweddar y mae'r Prif Weinidog wedi'u cael gyda'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ynghylch gwasanaethau cymorth iechyd meddwl i bobl ifanc? OQ64844</p>
<p>6. What recent discussions has the First Minister had with the Cabinet Minister for Health and Care regarding mental health support services for young people? OQ64844</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782295
97
En
2026-11-03T14:21:34
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3095&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3095&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>The Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health keeps me and Government routinely updated on the implementation of the strategy. That includes how the work to develop the open access model for mental health services will support our children and young people.</p>
<p>Mae'r Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Llywodraeth a minnau'n rheolaidd o ran rhoi'r strategaeth ar waith. Mae hynny'n cynnwys sut y bydd y gwaith i ddatblygu'r model mynediad agored ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl yn cefnogi ein plant a'n pobl ifanc.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782299
98
En
2026-11-03T14:21:52
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3113&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3113&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
12188
12188
Claire Johnson-Wood AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12188
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12188
Johnson-Wood, Claire
<p>Given that specialist psychological therapy waiting times in Wales remain at the highest levels since the pandemic, with thousands waiting more than 26 weeks, what concrete commitments, if any, emerge from those discussions with the Cabinet Secretary to reduce specialist child and adolescent mental health services and therapy waits for young people in the Betsi Cadwaladr and Powys health board areas that serve Gwynedd Maldwyn?</p>
<p>O ystyried bod amseroedd aros therapi seicolegol arbenigol yng Nghymru yn dal i fod ar y cyfraddau uchaf ers y pandemig, gyda miloedd yn aros am dros 26 wythnos, pa ymrwymiadau pendant, os oes yna o gwbl, sy'n dod i'r golwg o'r trafodaethau hynny gyda'r Ysgrifennydd Cabinet i leihau amseroedd aros gwasanaethau iechyd meddwl arbenigol a therapi i blant a phobl ifanc yn ardaloedd bwrdd iechyd Betsi Cadwaladr a Phowys sy'n gwasanaethu Gwynedd Maldwyn?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782298
99
En
2026-11-03T14:22:21
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3142&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3142&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>I'm not sure if it is one issue. Whether it's child and adolescent mental health or adult mental health, it will always be a range of measures that we need to make sure are robust. So, on children and young people, we can look at the broad range from school-based counselling to the open access support that I mentioned, and, of course, there's the CAMHS in-reach itself. The in-reach to schools teams focus on early intervention rather than waiting for problems to escalate. That's the key thing, and they do that by providing expert consultation, liaison advice and training. What we want to do as a Government is to make sure that that suite of measures that young people are able to access, depending on the nature of the issues that they face, are there for them where they want to access them, and that we genuinely have a no-wrong-door approach to the delivery of mental health services.</p>
<p>Nid wyf i'n siŵr mai un mater yw hwn. Os yw iechyd meddwl plant a phobl ifanc neu iechyd meddwl oedolion dan sylw, fe fydd yna ystod o fesurau bob amser y bydd angen i ni sicrhau eu bod yn gadarn. Felly, o ran plant a phobl ifanc, fe allwn ni edrych ar yr ystod eang o'r cwnsela sydd ar gael mewn ysgolion i'r cymorth mynediad agored yr oeddwn i'n sôn amdano ac, wrth gwrs, mae mewngymorth CAMHS ynddo'i hun. Mae timau mewngymorth yr ysgolion yn canolbwyntio ar ymyrraeth gynnar yn hytrach nag ar aros hyd nes y bydd problemau yn gwaethygu. Dyna'r hyn sy'n allweddol, ac maen nhw'n gwneud hynny trwy ddarparu ymgynghoriad arbenigol, cyngor cyswllt a hyfforddiant. Yr hyn yr ydym ni'n awyddus i'w wneud yn y Llywodraeth yw sicrhau bod y gyfres honno o fesurau y mae pobl ifanc yn gallu cael mynediad atyn nhw, yn ddibynnol ar natur y materion y maen nhw'n eu hwynebu, ar gael iddyn nhw ym mha le y byddan nhw'n dymuno cael gafael arnyn nhw, a bod dull dim drws anghywir gwirioneddol gennym ni ar gyfer y ddarpariaeth o wasanaethau iechyd meddwl.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782316
100
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
B
Cyfleusterau Chwaraeon Cymunedol yng Nghefn Gwlad Cymru
Community Sporting Facilities in Rural Wales
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782317
101
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
O
12187
12187
Andrew Griffin AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12187
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12187
Griffin, Andrew
<p>7. Pa asesiad mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o ddigonolrwydd cyllid ar gyfer cyfleusterau chwaraeon cymunedol yng nghefn gwlad Cymru? OQ64806</p>
<p>7. What assessment has the First Minister made of the adequacy of funding for community sporting facilities in rural Wales? OQ64806</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782318
102
En
2026-11-03T14:23:34
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3215&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3215&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>As the Cabinet Minister for Culture and Sport said in Plenary here on 14 October, Sport Wales is right now working with governing bodies, local authorities and other partners to develop, for the first time, a national picture of sports facilities across Wales. This initial phase of the work will identify gaps in the evidence that we have on what provision is in place and then establish how that information can be maintained, creating a stronger evidence base to support, then, policy and future strategic capital investment.</p>
<p>Fel dywedodd Gweinidog y Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon yn y Cyfarfod Llawn yma ar 14 Hydref, fod Chwaraeon Cymru yn gweithio ar hyn o bryd gyda chyrff llywodraethu, awdurdodau lleol a phartneriaid eraill i ddatblygu, am y tro cyntaf, ddarlun cenedlaethol o gyfleusterau chwaraeon ledled Cymru. Fe fydd y cam cychwynnol hwn o'r gwaith yn nodi bylchau yn y dystiolaeth sydd gennym ni o ran pa ddarpariaeth sydd ar gael a nodi wedyn sut y gellir cynnal yr wybodaeth honno, gan greu sylfaen gryfach o dystiolaeth ar gyfer cefnogaeth, ac yna, polisi a buddsoddi cyfalaf strategol yn y dyfodol.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782322
103
En
2026-11-03T14:24:11
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3252&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3252&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
12187
12187
Andrew Griffin AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12187
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12187
Griffin, Andrew
<p>Thank you, First Minister. Grass-roots sport is essential to the health and well-being of our communities, particularly in rural areas where alternative facilities can be many miles away. In Powys alone, the council estimates that £16.8 million is needed over the next decade simply to bring its leisure facilities into good repair. Meanwhile in Gwynedd, concerns have been raised about the equality of leisure facilities and the declining number of children receiving swimming lessons. Your Government recently announced £13 million in capital funding for sport across Wales. What assurances can you give that rural communities, such as those in Gwynedd Maldwyn, will receive a fair share of that investment, and that access to basic sporting facilities will not become another casualty of the pressures facing local government?</p>
<p>Diolch, Brif Weinidog. Mae chwaraeon ar lawr gwlad yn hanfodol i iechyd a llesiant ein cymunedau ni, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig lle gall cyfleusterau eraill fod filltiroedd lawer i ffwrdd. Ym Mhowys yn unig, mae'r cyngor yn amcangyfrif y bydd angen £16.8 miliwn dros y degawd nesaf i atgyweirio ei gyfleusterau hamdden yn iawn. Yng Ngwynedd yn y cyfamser, mae pryderon wedi cael eu codi ynglŷn â chydraddoldeb cyfleusterau hamdden a'r gostyngiad yn nifer y plant sy'n cael gwersi nofio. Yn ddiweddar, fe gyhoeddodd eich Llywodraeth chi £13 miliwn o gyllid cyfalaf ar gyfer chwaraeon ledled Cymru. Pa sicrwydd a allwch chi ei roi y bydd cymunedau cefn gwlad, fel y rhai sydd yng Ngwynedd Maldwyn, yn cael cyfran deg o'r buddsoddiad hwnnw, ac na fydd mynediad at gyfleusterau chwaraeon sylfaenol yn rhywbeth arall sy'n dioddef oherwydd y pwysau sydd ar lywodraeth leol?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782342
104
Cy
2026-11-03T00:00:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=-48599&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=-48599&l=en
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782420
105
Cy
2026-11-03T00:00:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=-48599&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=-48599&l=en
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782328
106
En
2026-11-03T14:25:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3301&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3301&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782253
107
En
2026-11-03T14:25:02
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3303&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3303&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>Government is determined to look at all the options that are before us. The Member mentions swimming lessons—of course, we have a programme that is rolling out swimming lessons to children throughout Wales. We've identified that as something that's important for health, for safety and so on. But the truth of the matter is we don't have a sense of the scale of the problem that we face. The Member references a number of estimates that have been brought forward by local authorities, and I've no reason to doubt those figures at all, but the totals that we're looking at in terms of the gaps in provision are going to be greater than that, aren't they? So, the answers that we need to be putting in place are long term. The truth is, though, that we need to understand the scale of the problem. There are examples of investments going on right now: Bro Dysynni in Tywyn, a new all-weather hockey and football pitch, supported by £360,000 of partnership investment between Welsh Government, Sport Wales and partners. Again, in that part of Wales, Byw'n Iach facilities across Gwynedd are seeing investment in improved leisure, fitness and wellbeing facilities, supporting that sort of broader agenda of local participation across all age groups.</p>
<p>But on rurality in particular, I'd include this in the work that we're doing on rural-proofing, so that when we make decisions as a Government on investment in improving our estate for sports and leisure, we remember, as the Member says, those specific requirements of rural areas, where rurality and distances make access to provision more challenging than it does in many urban areas.</p>
<p>Mae'r llywodraeth yn benderfynol o ystyried yr holl ddewisiadau sydd ar gael inni. Mae'r Aelod yn sôn am wersi nofio—wrth gwrs, mae gennym ni raglen sy'n cyflwyno gwersi nofio i blant ledled Cymru. Rydym ni wedi nodi hynny fel rhywbeth sy'n bwysig o ran iechyd, diogelwch ac ati. Ond y gwir amdani yw nad oes syniad gennym ni o raddfa'r broblem yr ydym ni'n ei hwynebu. Mae'r Aelod yn cyfeirio at nifer o amcangyfrifon sydd wedi cael eu cyflwyno gan yr awdurdodau lleol, ac nid oes unrhyw reswm gennyf i amau'r ffigurau hynny o gwbl, ond fe fydd y cyfansymiau'r ydym ni'n edrych arnyn nhw o ran y bylchau yn y ddarpariaeth yn fwy na'r rhain, oni fyddan nhw? Felly, mae'r atebion y mae angen i ni fod yn eu rhoi ar waith yn rhai hirdymor. Y gwir amdani, er hynny, yw bod angen i ni ddeall maint y broblem. Mae yna enghreifftiau o fuddsoddiadau sy'n digwydd ar hyn o bryd: Bro Dysynni yn Nhywyn, cae hoci a phêl-droed newydd ar gyfer bob tywydd, gyda chefnogaeth £360,000 o fuddsoddiad partneriaeth rhwng Llywodraeth Cymru, Chwaraeon Cymru a phartneriaid. Unwaith eto, yn yr ardal honno o Gymru, mae cyfleusterau Byw'n Iach ledled Gwynedd yn gweld buddsoddiad mewn gwell cyfleusterau hamdden, ffitrwydd a llesiant sy'n cefnogi'r agenda fwy eang honno o gyfranogiad lleol ar draws pob grŵp oedran.</p>
<p>Ond o ran ardaloedd gwledig yn arbennig, fe fyddwn i'n cynnwys hynny yn y gwaith yr ydym ni'n ei wneud ar ddiogelu cefn gwlad fel ein bod ni'n cofio, wrth wneud penderfyniadau yn y Llywodraeth ar fuddsoddi mewn gwella ein hystad ar gyfer chwaraeon a hamdden, fel dywed yr Aelod, y gofynion penodol hynny sydd mewn ardaloedd cefn gwlad, lle mae gwledigrwydd a phellteroedd yn golygu bod mynediad at ddarpariaeth yn fwy heriol nag y mae mewn llawer o ardaloedd trefol.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782330
108
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
B
Addysg Bellach ym Mhontypridd Cynon Merthyr
Further Education in Pontypridd Cynon Merthyr
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782331
109
Cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
O
5107
5107
Vikki Howells AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107
Howells, Vikki
<p>8. Sut y bydd Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r gwaith o ddarparu addysg bellach ym Mhontypridd Cynon Merthyr? OQ64805</p>
<p>8. How will the Welsh Government support the delivery of further education in Pontypridd Cynon Merthyr? OQ64805</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782332
110
En
2026-11-03T14:26:50
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3411&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3411&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>The Welsh Government makes a significant investment, of course, in further education in Pontypridd Cynon Merthyr and across Wales. We recognise the vitally important role of further education in supporting economic growth and skills development too, with some £466 million being provided for mainstream further education provision via Medr in this financial year.</p>
<p>Mae Llywodraeth Cymru yn gwneud buddsoddiad sylweddol, wrth gwrs, mewn addysg bellach ym Mhontypridd Cynon Merthyr a ledled Cymru. Rydym ni'n cydnabod swyddogaeth hanfodol bwysig addysg bellach wrth gefnogi twf economaidd a datblygu sgiliau hefyd, gyda thua £466 miliwn yn cael ei ddarparu ar gyfer darpariaeth addysg bellach brif ffrwd drwy gyfrwng Medr yn y flwyddyn ariannol hon.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782335
111
En
2026-11-03T14:27:11
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3432&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3432&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
5107
5107
Vikki Howells AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107
Howells, Vikki
<p>Thank you for that answer, First Minister. Naturally, I'm really pleased that thanks to the UK Labour Government and pressure from Welsh Labour MSs, there will now be an additional £60 million to support ALN, including £2.5 million for the FE sector through that second supplementary budget.</p>
<p>Now, FE is really under pressure to support learners with ALN. My local college, Coleg y Cymoedd, has noted a 50 per cent increase in demand, and that's before we look at the participation pressures, which have now risen from an estimated 5,000 learners this year to 5,500 learners unfunded, the equivalent of an entire college of young people without funding.</p>
<p>Now, as the finance Minister confirmed, the extra money for ALN that Labour has secured will include an allocation of funding for long-term planning, which is vital. The college in Merthyr Tydfil has told me they're experiencing increased need in year, as learners are diagnosed. So, how will that resilience and flexibility that's really needed to address this be built into future funding?</p>
<p>Diolch i chi am yr ateb yna, Brif Weinidog. Yn naturiol, rwy'n falch iawn, diolch i Lywodraeth Lafur y DU a phwysau oddi wrth ASau Llafur Senedd Cymru, y bydd £60 miliwn ychwanegol nawr i gefnogi ADY, yn cynnwys £2.5 miliwn ar gyfer y sector AB drwy'r ail gyllideb atodol honno.</p>
<p>Nawr, mae AB dan bwysau gwirioneddol o ran cefnogaeth i ddysgwyr gydag ADY. Mae fy ngholeg lleol, Coleg y Cymoedd, wedi nodi cynnydd o 50 y cant yn y galw, a hynny cyn i ni edrych ar y pwysau o ran cyfranogiad, sydd wedi codi erbyn hyn o amcangyfrif o 5,000 o ddysgwyr eleni hyd 5,500 o ddysgwyr na chafodd eu cyllido, sy'n cyfateb i goleg cyfan o bobl ifanc heb unrhyw gyllid.</p>
<p>Nawr, fel roedd y Gweinidog dros gyllid yn ei gadarnhau, fe fydd yr arian ychwanegol ar gyfer ADY y gwnaeth y Blaid Lafur ei sicrhau yn cynnwys dyraniad o gyllid ar gyfer cynllunio hirdymor, sy'n hanfodol. Mae'r coleg ym Merthyr Tudful wedi dweud wrthyf i eu bod nhw'n gweld mwy o angen yn ystod y flwyddyn, wrth i ddysgwyr gael eu diagnosis. Felly, sut fydd y cydnerthedd a'r hyblygrwydd hwnnw y mae taer angen amdano i fynd i'r afael â hyn yn cael eu cynnwys mewn cyllid yn y dyfodol?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782336
112
En
2026-11-03T14:28:22
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3503&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3503&l=cy
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
2717
2717
Rhun ap Iorwerth AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717
First Minister of Wales
Prif Weinidog Cymru
ap Iorwerth, Rhun
<p>Again, I'll take this opportunity to say that I'm pleased that we were able to deliver on this joint determination of ours to deal with the pressures on ALN, and as I have maintained, an element of it has been about agreeing on a quantum of money, but it's about how we can use that and how that's rolled out. So, it's not just that we've been able to talk about a sum of money, it's that we've been able to sit around the table and decide between us how we spend that money, and I think that's very positive co-operation between us, and I'm very pleased that within that is the £2.5 million that's specifically around ALN in further education.</p>
<p>Now, the Member knows full well, as a former tertiary education Minister, that we have seen increasing pressures on FE in recent years, and we inherited from her, from the last Government, a significant set of pressures. That's something now that we deal with, but that we look to building partnerships to make sure that we are as able as we can to build an FE sector that really is fit for the future. We have such great strengths within FE, and that represents opportunities for our young people. That is the key thing. Our job as a Government, and we're always looking for partners to work with on this, is to unlock those opportunities.</p>
<p>Unwaith eto, rwyf i am achub ar y cyfle hwn i ddweud fy mod i'n falch ein bod ni wedi gallu cyflawni'r penderfyniad cydweithredol hwn i ymdrin â'r pwysau ar ADY, ac fel rwyf i wedi dadlau, mae elfen o hyn wedi ymwneud â chytuno ar swm o arian, ond mae'n ymwneud â sut y gallwn ni ddefnyddio hwnnw a sut y caiff hwnnw ei gyflwyno. Felly, nid yn unig ein bod wedi gallu siarad am swm o arian, ond ein bod wedi gallu eistedd o gwmpas y bwrdd a phenderfynu rhyngom ein gilydd sut y byddwn ni'n gwario'r arian hwnnw, ac rwy'n credu bod hwnnw'n gydweithrediad cadarnhaol iawn rhyngom ni, ac rwy'n falch iawn fod y £2.5 miliwn sy'n ymwneud yn benodol ag ADY mewn addysg bellach o fewn i hynny.</p>
<p>Nawr, fel gŵyr yr Aelod yn dda iawn, a hithau'n gyn-Weinidog dros addysg drydyddol, ein bod ni wedi gweld pwysau cynyddol ar AB yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ac rydym ni wedi etifeddu oddi wrthi hi, oddi wrth y Llywodraeth ddiwethaf, gyfres sylweddol o bwysau. Mae honno'n rhywbeth yr ydym ni'n ymdrin â hi nawr, ond ein bod ni'n edrych ar feithrin partneriaethau i sicrhau ein bod ni mor alluog ag y gallwn fod i adeiladu sector AB sy'n wirioneddol addas i'r dyfodol. Mae gennym gryfderau mor amlwg o fewn AB, ac mae hynny'n cynrychioli cyfleoedd i'n pobl ifanc. Hwnnw yw'r peth allweddol. Ein gwaith ni yn y Llywodraeth, ac rydym ni'n chwilio am bartneriaid bob amser i weithio gyda nhw ar hyn, yw datgloi'r cyfleoedd hynny.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782339
113
Cy
2026-11-03T14:29:54
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3595&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3595&l=en
261103-1
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Diolch, Brif Weinidog.</p>
<p>Thank you, First Minister.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782421
114
Cy
2026-11-03T14:25:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3301&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3301&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Mae diwrnod prysur iawn o’n blaenau ni, felly symudwn ymlaen at y datganiad a chyhoeddiad busnes. Galwaf ar y Trefnydd, Heledd Fychan. </p>
<p>We have a long day ahead of us, so we will move on to the business statement and announcement. I call on the Trefnydd, Heledd Fychan. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782400
115
En
2026-11-03T14:35:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3901&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3901&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782329
116
Cy
2026-11-03T14:30:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3601&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3601&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782333
117
Cy
2026-11-03T00:00:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=-48599&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=-48599&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782337
118
En
2026-11-03T14:30:22
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3623&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3623&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782334
119
Cy
2026-11-03T14:30:04
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3605&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3605&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport
Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon
Fychan, Heledd
<p>Diolch, Lywydd. Mae yna un newid i fusnes y Senedd yr wythnos hon. Ni chyflwynwyd pwnc ar gyfer y ddadl fer. Felly, o ganlyniad, mae’r ddadl wedi ei thynnu oddi ar agenda yfory. Mae busnes drafft y tair wythnos nesaf wedi’i nodi yn y datganiad busnes, sydd, fel arfer, ar gael i’r Aelodau yn electronig.</p>
<p>Thank you, Llywydd. There's one change to this week's Senedd business. No topic was tabled for this week's short debate. Consequently, this has been removed from tomorrow's agenda. Draft business for the next three weeks is shown on the business statement, which, as usual, is available to Members electronically. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782338
120
En
2026-11-03T14:30:23
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3624&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3624&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
11971
11971
Llŷr Powell AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971
Powell, Llyr
<p>November is Men's Health Awareness Month, commonly known as 'Movember'. In Wales, life expectancy for a man is 78. For a woman, it's 82—almost a four-year gap there. More men are dying by suicide, at a rate almost three times that of their female counterparts. Prostate cancer in Wales is going to increase by 2035. Men are facing a lot of health issues, and I'd be grateful if the Trefnydd could ask the health Minister to come forward in this men's health month with a strategy for men's health specifically, because far too many men now are dying young, and of diseases, without getting the care that they need. So, I'd be grateful, Trefnydd, if you could ask the Minister to come forward.</p>
<p>Tachwedd yw Mis Ymwybyddiaeth Iechyd Dynion, a elwir yn gyffredin yn 'Movember'. Yng Nghymru, disgwyliad oes dyn yw 78. I fenyw, mae'n 82—mae yna fwlch o bedair blynedd yna. Mae mwy o ddynion yn marw trwy hunanladdiad, ar gyfradd sydd bron i dair gwaith yn uwch na'u cymheiriaid benywaidd. Bydd cyfraddau canser y prostad yng Nghymru yn cynyddu erbyn 2035. Mae dynion yn wynebu llawer o broblemau iechyd, ac fe fyddwn i'n ddiolchgar pe bai'r Trefnydd yn gallu gofyn i'r Gweinidog iechyd ddod ymlaen ym mis iechyd dynion eleni gyda strategaeth ar gyfer iechyd dynion yn benodol, oherwydd mae llawer gormod o ddynion yn marw yn ifanc, ac oherwydd clefydau erbyn hyn, heb fod â'r gofal y mae ei angen arnyn nhw. Felly, fe fyddwn i'n ddiolchgar, Drefnydd, pe byddech chi'n gofyn i'r Gweinidog ddod ymlaen.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782341
121
Cy
2026-11-03T14:31:13
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3674&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3674&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Diolch i’r Aelod am godi’r mater hwn a gofyn am y datganiad. Mi wnaf i’r Gweinidog yn ymwybodol o hynny. Mae’r Aelod wedi sôn am nifer o ystadegau. Yn amlwg, mae yna anghydraddoldebau mawr ledled Cymru. Mae yna amrywiaeth mawr o ran oedrannau, ac o ran yr anghydraddoldeb mewn rhannau gwahanol o Gymru. Felly, mi wnaf i’n sicr ei wneud o’n ymwybodol o’r hyn rydych chi wedi’i godi heddiw.</p>
<p>I thank the Member for raising this issue and requesting a statement. I will make the Minister aware of that. The Member has mentioned a number of statistics. Clearly, there are major inequalities across Wales. There is great variance in terms of age, and in terms of inequalities in different parts of Wales. So, I will certainly make him aware of the issues that you've raised today. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782350
122
Cy
2026-11-03T14:31:44
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3705&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3705&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
12149
12149
Lis McLean AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12149
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149
McLean, Lis
<p>A gaf i ofyn am ddatganiad gan Weinidog y Cabinet dros gyfiawnder cymdeithasol, os gwelwch yn dda? Nid yw hanesion am ymosodiadau rhywiol mewn prifysgolion yn unigryw i Gymru, ond yr hyn sy’n amlwg yng Nghymru yw bod disgwyl i bobl, ar adeg pan fyddant fwyaf agored i niwed, fynd trwy broses gwyno cymhleth. Mae angen proses sy’n ddigon cadarn ac annibynnol i wirio bod y polisïau hynny’n cael eu gweithredu’n effeithiol, ac i sicrhau bod sefydliadau’n atebol am unrhyw fethiant i wneud hynny. Ar hyn o bryd, beth sydd gennym ni yng Nghymru yw fframwaith rheoleiddio Medr, nad yw’n mynd yn ddigon pell, ac sydd wedi’i feirniadu am fod yn broses hunanwerthuso gan brifysgolion. Felly, Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Weinidog y Cabinet dros gyfiawnder cymdeithasol ynghylch pa asesiad sydd wedi’i wneud o’r angen i newid y fframwaith rheoleiddio yng Nghymru er mwyn atal methiannau tebyg rhag digwydd eto?</p>
<p>May I request a statement from the Cabinet Minister for social justice? Stories about sexual assaults in universities are not unique to Wales, but what is clear in Wales is that people, at a time when they are most vulnerable, are expected to go through a complex complaints process. We need a process that is robust and independent enough to ensure that those policies are being effectively implemented, and to ensure that organisations are accountable for any failing to do so. At the moment, what we have in Wales is a regulatory framework through Medr that doesn't go far enough, and which has been criticised for being a self-evaluation process by the universities themselves. So, Trefnydd, can I request a statement by the Cabinet Minister for social justice on what assessment has been made of the need to change the regulatory framework in Wales in order to prevent similar failings from happening again?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782375
123
Cy
2026-11-03T14:32:47
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3768&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3768&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Diolch i’r Aelod am godi’r mater hwn. Yn amlwg, dwi’n gobeithio bod pawb ohonom ni yn unfrydol, o ran y Senedd hon, does yna ddim lle i aflonyddu rhywiol, trais rhywiol na cham-drin unrhyw le yng Nghymru, gan gynnwys yn ein prifysgolion. A rhaid i fyfyrwyr allu astudio a chymryd rhan mewn bywyd prifysgol yn ddiogel. Dyna’r man cychwyn i bob un ohonom ni.</p>
<p>Mae Llywodraeth Cymru wedi cryfhau’r fframwaith rheoleiddio yn ddiweddar, ac mae gofynion Medr yn ymdrin yn benodol â diogelwch dysgwyr a staff, gan gynnwys rhyddid rhag aflonyddu, camymddygiad trais, gan gynnwys trais rhywiol, a throseddau casineb. Mae Medr yn gweithio gydag Iechyd Cyhoeddus Cymru a Chynrychiolydd Cenedlaethol ar gyfer Trais yn Erbyn Menywod, Cam-Drin Domestig a Thrais Rhywiol Llywodraeth Cymru i dargedu pecyn cymorth VAWDASV i wella cysondeb ar draws y sector addysg uwch.</p>
<p>Mae’n rhaid inni hefyd fod yn glir mai nid jest mater o reoleiddio drwy addysg yn unig ydy hyn. Mae atal trais rhywiol yn gofyn am ymateb Llywodraeth gyfan—rhywbeth rydym ni wedi ymrwymo fel Llywodraeth i fod yn ymwneud ag o. Mae o hefyd yn gofyn am ymateb gan gymdeithas gyfan, gan ddod â’r agenda ehangach trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol at ei gilydd.</p>
<p>I thank the Member for raising this issue. Evidently, I hope that all of us are unanimous in this Senedd that there is no room for sexual harassment, sexual violence or abuse anywhere in Wales, including in our universities. And students have to be able to study and take part in university life safely. That's the starting point for all of us.</p>
<p>The Welsh Government has strengthened the regulatory framework recently, and the requirements of Medr do deal specifically with the safety of staff and teachers, including freedom from harassment, violent misconduct, including sexual abuse, and hate crimes. Medr is working with Public Health Wales and the National Adviser for Violence Against Women, Domestic Abuse and Sexual Violence in the Welsh Government to target the support package on VAWDASV to improve consistency across the higher education sector.</p>
<p>We also have to be clear that it's not just an issue of regulation through education. Preventing sexual violence requires a whole-Government response, and we're committed to doing that. It also needs a response from all of society, bringing the wider VAWDASV agenda together.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782394
124
En
2026-11-03T14:34:05
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3846&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3846&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
174
174
Lynne Neagle AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174
Neagle, Lynne
<p>Trefnydd, can I ask for a statement on eating disorder in-patient services in Wales? It's more than three years since I updated the Chamber on the predecessor to the joint commissioning committee being asked to undertake a feasibility study on in-patient eating disorder services. Still there is no outcome from that work, and, meanwhile, patients with eating disorders are having to travel to England for their treatment, with all the consequences that entails. This is urgent. Can I ask for a statement on when we can expect an outcome from the JCC on this vital piece of work?</p>
<p>Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad ar wasanaethau i gleifion mewnol sydd ag anhwylderau bwyta yng Nghymru? Mae dros dair blynedd wedi bod ers i mi ddiweddaru'r Siambr ynghylch y cais a gafodd yr hyn a oedd yn rhagflaenu'r cyd-bwyllgor comisiynu i gynnal astudiaeth ddichonoldeb ar wasanaethau i gleifion mewnol ag anhwylderau bwyta. Eto i gyd, nid oes canlyniad wedi bod o'r gwaith hwnnw ac, yn y cyfamser, mae cleifion ag anhwylderau bwyta yn gorfod teithio i Loegr am eu triniaethau, gyda'r canlyniadau i gyd a ddaw yn sgil hynny. Mae'n fater o frys. A gaf i ofyn am ddatganiad o ran pryd y gallwn ni ddisgwyl canlyniad gan y cyd-bwyllgor comisiynu ar y darn hanfodol hwn o waith?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782398
125
Cy
2026-11-03T14:34:49
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3890&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3890&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Diolch i’r Aelod am godi’r mater yna. Mi wnaf i wneud yn sicr bod y Gweinidog cyfrifol yn ymwybodol o’r cais ac yn ystyried a oes angen camau pellach. </p>
<p>I thank the Member for raising that issue. I will ensure that the responsible Minister is aware of that request and does consider whether further steps are required. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782327
126
En
2026-11-03T14:35:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3901&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3901&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
145
145
Paul Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145
Davies, Paul
<p>Trefnydd, I'd like to request a statement from the Cabinet Minister for Health and Care regarding dentistry, following reports that Hywel Dda University Health Board has a £5.1 million underspend in dental funding for 2026-27. Now, this news is, of course, deeply worrying for patients across west Wales as access to NHS dentistry remains one of the most significant healthcare challenges facing local communities. My constituents continue to report difficulties accessing an NHS dentist, and so it's difficult to understand how such a substantial amount of funding can remain unspent. This of course raises serious questions about workforce capacity planning and what impact this could have on efforts to improve access to NHS dental services in west Wales. Therefore, I'd be grateful if we could have a statement from the Welsh Government regarding dentistry so that we can openly question the Cabinet Minister about any discussions that have taken place with Hywel Dda University Health Board regarding this specific underspend, as well as what further steps are being taken to improve access for patients who continue to struggle to get an NHS dentist.</p>
<p>Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ynglŷn â deintyddiaeth, yn dilyn adroddiadau bod gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda danwariant o £5.1 miliwn mewn cyllid deintyddol ar gyfer 2026-27. Nawr, mae'r newyddion hyn, wrth gwrs, yn peri pryder mawr iawn i gleifion ledled y gorllewin gan fod mynediad at ddeintyddiaeth y GIG yn parhau i fod yn un o'r heriau mwyaf arwyddocaol o ran gofal iechyd sy'n wynebu cymunedau lleol. Mae fy etholwyr i'n dal i sôn am anawsterau wrth gael mynediad at ddeintydd y GIG, ac felly mae hi'n anodd deall sut y gallai swm mor sylweddol o gyllid fod heb ei wario. Mae hyn wrth gwrs yn codi cwestiynau difrifol ynglŷn â chynllunio capasiti'r gweithlu a pha effaith y gallai hynny ei gael ar ymdrechion i wella mynediad at wasanaethau deintyddol y GIG yn y gorllewin. Felly, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe caem ni ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ynglŷn â deintyddiaeth ar gyfer gallu holi'r Gweinidog Cabinet yn agored am unrhyw drafodaethau sydd wedi digwydd gyda Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda ynglŷn â'r tanwariant penodol hwn, yn ogystal â pha gamau pellach sy'n cael eu cymryd i wella mynediad ar gyfer cleifion sy'n dal i brofi anhawster o ran cael triniaeth gan ddeintydd y GIG.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782343
127
Cy
2026-11-03T14:36:12
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=3973&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=3973&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Diolch i'r Aelod am godi'r mater. Mae deintyddiaeth yn rhywbeth, dwi'n gwybod, sydd yn bryder i nifer o Aelodau. Byddwch chi wedi clywed y Gweinidog Cabinet yn cydnabod yr heriau hynny, ac yn amlinellu'r hyn y mae'r Llywodraeth yn ei wneud. O ran y materion penodol rydych chi'n eu codi, mi fyddwn i'n gofyn i chi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal yn benodol o ran bwrdd iechyd Hywel Dda, a, hefyd, mae yna gyfle i holi cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet yr wythnos nesaf yn y Siambr hon.</p>
<p>I thank the Member for raising this issue. Dentistry is a concern for many Members, I know. You will have heard the Cabinet Minister recognising those challenges, and outlining what the Government is doing. In terms of the specific issues that you raise, I would ask you to write to the Cabinet Minister for Health and Care specifically on Hywel Dda health board, and, also, there is an opportunity to ask questions to the Cabinet Minister next week in the Chamber.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782345
128
En
2026-11-03T14:36:44
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4005&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4005&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
4562
4562
Laura Anne Jones AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562
Jones, Laura Anne
<p>I'd like two statements, please, Trefnydd. Now, there's something totally wrong with socialist Governments at both ends of the M4 utterly content to give away British taxpayers' money to everyone except the British. At a time when British people are really struggling and our infrastructure is crumbling, I ask myself why on earth is Labour spaffing away £40 million in the Caribbean on green projects and is this Plaid Government wasting £60 million on the nation of sanctuary policy whilst our own Welsh people are on their knees. It has to stop. Can the Government make a statement, setting out exactly how much it gets to spend on foreign aid, foreign people and foreign projects? Because I for one think this Chamber and everyone in it deserve a proper explanation of how, in these times of hardship, you can possibly justify that.</p>
<p>Secondly, I'd like to call for a statement from the Welsh Government recognising the bravery, the courage and the sacrifice of Welsh men and women who fought to suppress the slave trade—Welsh men like Robert Everett and Morgan John Rhys and our great Welsh, English, Scottish and Irish sailors that served together, united in the Royal Navy, under the British Empire, fighting to stop this evil trade. We should be proud of their courage, their sacrifice and their contribution. Will the Welsh Government affirm this in the statement, setting out how their actions will be remembered in our schools, in our museums and in our commemorations? Diolch.</p>
<p>Fe hoffwn i gael dau ddatganiad, os gwelwch chi'n dda, Drefnydd. Nawr, mae rhywbeth cwbl amhriodol ynghylch Llywodraethau sosialaidd ar ddau ben yr M4 sy'n gwbl fodlon rhannu arian trethdalwyr Prydain i bawb heblaw am bobl Prydain. Ar adeg pan fo pobl Prydain yn profi anawsterau wrth i'n seilwaith ni ddirywio, rwy'n gofyn i mi fy hun pam ar y ddaear mae'r Blaid Lafur yn taflu £40 miliwn yn y Caribî ar brosiectau gwyrdd a pham y mae Llywodraeth Plaid Cymru yn gwastraffu £60 miliwn ar bolisi cenedl noddfa pan fo'r Cymry ar eu gliniau. Mae'n rhaid i hyn stopio. A wnaiff y Llywodraeth ddatganiad, yn nodi yn union faint y mae hi'n ei wario ar gymorth tramor, pobl o dramor a phrosiectau tramor? Oherwydd rwy'n credu bod y Siambr hon a phawb sydd ynddi hi'n haeddu esboniad priodol o ran sut, yn y cyfnodau hyn o galedi, yr ydych chi'n gallu cyfiawnhau hynny.</p>
<p>Yn ail, fe hoffwn i alw am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru yn cydnabod dewrder, gwroldeb ac aberth dynion a menywod o Gymru a frwydrodd yn erbyn y fasnach gaethweision—Cymry fel Robert Everett a Morgan John Rhys a'n morwyr gwych o Gymru, Lloegr, yr Alban ac Iwerddon a wasanaethodd gyda'i gilydd, fel un yn y Llynges Frenhinol, dan yr Ymerodraeth Brydeinig, gan ymladd i atal y fasnach ddrwg hon. Fe ddylem ni fod yn falch o'u dewrder, eu haberth a'u cyfraniad. A wnaiff Llywodraeth Cymru gadarnhau hyn yn y datganiad, gan nodi sut y bydd eu gweithredoedd nhw'n cael eu cofio yn ein hysgolion, yn ein hamgueddfeydd ac yn ein coffawdwriaethau? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782363
129
Cy
2026-11-03T14:38:17
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4098&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4098&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Wel, dwi'n falch o weld yr Aelod yn cymryd y cyfle i siarad yn y Siambr hon, a hithau heb gyflwyno dadl fer a fyddai wedi gallu bod ar un o'r meysydd hyn mae hi wedi gofyn am ddatganiad arnyn nhw heddiw. Mae'n un peth i ofyn am amser, ond pan mae gan yr Aelod yr amser i gyflwyno a chael dadl fer a pheidio â gwneud hynny, yna mae'n rhaid i fi ofyn pam gofyn am ddatganiadau yn amser y Llywodraeth pan nad ydy hi hyd yn oed yn gallu rhoi dadl fer i mewn ei hun.</p>
<p>Well, I'm pleased to see the Member taking this opportunity to speak in the Chamber, without actually introducing a short debate that could have covered one of these topics that she has asked for statements on today. It is one thing to ask for time, but when the Member has that time to table a short debate and doesn't do that, then I have to question why ask for statements in Government time when she can't even table her own short debate.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782373
130
Cy
2026-11-03T14:38:50
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4131&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4131&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
12165
12165
Elfed Williams AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12165
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12165
Williams, Elfed
<p>Gaf fi ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal am benderfyniad Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr i ymgynghori ar gau canolfannau gofal sylfaenol brys yng Nghaergybi, Bangor a Thremadog? Dwi'n derbyn yn llwyr mai ymgynghoriad y bwrdd iechyd yw hwn i'w berchnogi ac nad oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw ddweud yng ngwaith strategol a gweithredol y byrddau iechyd. Serch hynny, dwi'n credu ei bod hi'n bwysig fy mod yn cyfleu graddfa'r pryderon y mae'r newyddion yma wedi ei achosi ym Mangor Conwy Môn ac ar draws y gogledd. Byddwn yn gwerthfawrogi datganiad gan y Gweinidog iechyd sydd yn gosod allan safbwynt clir gan Lywodraeth Cymru ar bwysigrwydd canolfannau gofal sylfaenol brys fel modd o ddarparu gwasanaeth iechyd allweddol o fewn ein cymunedau.</p>
<p>Could I ask for a statement from the Cabinet Minister for Health and Care about the decision by Betsi Cadwaladr University Health Board to consult on closing urgent primary care centres in Holyhead, Bangor and Tremadog? I totally accept that this is the health board's consultation to own and that the Welsh Government has no say in the strategic and operational work of the health boards. However, I think it's important that I convey the scale of the concerns prompted by this news in Bangor Conwy Môn and across north Wales. I would appreciate a statement from the health Minister that sets out a clear view from the Welsh Government on the importance of urgent primary care centres as a means of providing key health services within our communities.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782383
131
Cy
2026-11-03T14:39:51
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4192&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4192&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Byddwch chi hefyd wedi clywed ymateb y Prif Weinidog yn gynharach heddiw. Ond, yn sicr, mi ydym ni fel Llywodraeth yn cydnabod cryfder y teimlad am fynediad at ofal iechyd ledled gogledd Cymru, ac yn arbennig felly ar Ynys Môn. Dwi'n deall pam mae dyfodol gwasanaethau gofal brys lleol mor bwysig i gleifion a chymunedau. Yn sicr, mi fyddwn ni yn gofyn i bawb ymgysylltu gyda'r bwrdd iechyd ar y mater hwn. Mae'n bwysig, wrth gwrs, fod byrddau iechyd yn ymgysylltu'n agored ac yn dryloyw efo cleifion, staff, cymunedau a rhanddeiliaid ehangach yn unol â chanllawiau cenedlaethol. Mi fyddwch chi'n ymwybodol bod y ganolfan gofal sylfaenol brys yn parhau i weithredu fel arfer hyd nes bydd unrhyw benderfyniad yn y dyfodol. Mae'r ffaith eich bod chi wedi codi hwn yn dangos cryfder y teimlad yn lleol ar y mater hwn, heb os.</p>
<p>I thank the Member for raising this issue. You will also have heard the First Minister's response earlier today. But, certainly, we as a Government recognise the strength of feeling on access to healthcare across north Wales, and particularly on Anglesey. I do understand why the future of emergency care services locally is so important to patients and communities. Certainly, we would ask everyone to engage with the health board on this issue. It is important, of course, that health boards engage openly and transparently with patients, staff, communities and broader stakeholder groups in accordance with national guidance. You will be aware that the urgent primary care centre is continuing to operate as usual until any future decision is taken. The fact that you've raised this does show the strength of feeling locally on this issue, without doubt.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782344
132
Cy
2026-11-03T14:40:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4201&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4201&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782346
133
En
2026-11-03T14:40:48
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4249&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4249&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
4983
4983
Jane Dodds AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983
Dodds, Jane
<p>Prynhawn da, Drefnydd. I'd like to request two statements, if I may. One is on the provision of speech and language therapy in our youth justice services. Three years ago, the Senedd's Equality and Social Justice Committee recommended embedding speech and language therapists in every youth offending team in Wales, but at the time the Welsh Labour Government rejected this. So, I'd be pleased to hear how the Plaid Cymru Government will ensure that this funding is in place.</p>
<p>Secondly, I'd like to request a statement on British Gas resuming forced prepayment meter installations. British Gas made £56 billion in profit, and yet they are going into the houses now. This has now resumed. They are planning to go into houses to install, forcibly, prepayment meters. So, I'd like to hear how the Welsh Government is going to protect vulnerable families in Wales. Diolch yn fawr iawn.</p>
<p>Prynhawn da, Drefnydd. Fe hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad, os caf i. Mae un ynglŷn â'r ddarpariaeth o therapi iaith a lleferydd yn ein gwasanaethau cyfiawnder ieuenctid. Dair blynedd yn ôl, fe argymhellodd Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol y Senedd ymgorffori therapyddion iaith a lleferydd ym mhob tîm troseddwyr ifanc yng Nghymru, ond ar y pryd fe wrthododd Llywodraeth Plaid Lafur Cymru wneud hynny. Felly, fe fyddwn i'n falch o glywed sut y bydd Llywodraeth Plaid Cymru yn sicrhau bod y cyllid hwn ar waith.</p>
<p>Yn ail, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad ar British Gas yn ailddechrau gosod mesuryddion rhagdalu yn orfodol. Fe wnaeth British Gas elw o £56 biliwn, ac eto maen nhw'n mynd i mewn i'r tai nawr. Mae hyn wedi ailddechrau nawr. Maen nhw'n bwriadu mynd i mewn i dai i osod mesuryddion rhagdalu trwy rym. Felly, fe hoffwn i glywed sut mae Llywodraeth Cymru am amddiffyn teuluoedd agored i niwed yng Nghymru. Diolch yn fawr iawn.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782348
134
Cy
2026-11-03T14:41:45
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4306&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4306&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Diolch i'r Aelod am godi'r ddau fater pwysig yna. Ar yr ail bwynt, bydd nifer o Aelodau, wrth gwrs, yn cofio yr hyn a ddigwyddodd yn 2023 pan godwyd hwn, ac yn drawsbleidiol yr ymateb cryf a fuodd, o'r Llywodraeth bryd hynny ond hefyd gan yr holl bleidiau yma. Yn sicr, mi fydd y Gweinidog yn cysylltu gyda British Gas o ran hyn. Rydym ni'n cydnabod bod hyn yn creu pryder mawr ac y bydd o hefyd yn creu mwy o bwysau ar aelwydydd sydd yn barod o dan bwysau aruthrol o ran hyn.</p>
<p>O ran y mater cyntaf, fel roeddech chi'n sôn yn eich cwestiwn i mi, wnaeth y Llywodraeth flaenorol ddim derbyn yr argymhelliad i ymgorffori therapydd iaith a lleferydd pwrpasol ym mhob tîm troseddau ieuenctid. Mi ydym ni fel Llywodraeth yn edrych o'r newydd ar sut y gall plant a phobl ifanc sydd mewn cysylltiad â gwasanaethau cyfiawnder ieuenctid gael mynediad mwy cyson at y cymorth lleferydd, iaith a chyfathrebu cywir pan fydd ei angen arnyn nhw. Mi drafododd panel cynghori cyfiawnder ieuenctid Cymru y materion hyn ar 30 Hydref, gyda'r Dirprwy Brif Weinidog yn bresennol. Gwahoddwyd y panel i wneud sylwadau ar yr heriau a nodwyd a'r cyfeiriad teithio arfaethedig, a hefyd i helpu i liwio cam nesaf y gwaith hwnnw.</p>
<p>I thank the Member for raising those two important issues. On that second point, a number of Members will remember what happened in 2023 when this issue was raised, and on a cross-party basis there was a strong response, from the Government at that time but also from all of the parties in this place. Certainly, the Minister will contact British Gas about this. We do recognise that this causes great concern and that it will cause more pressure on already-pressured households.</p>
<p>In terms of the first issue, as you mentioned in your question, the previous Government didn't accept the recommendation to embed a speech and language therapist in every youth justice team. We are looking anew as a Government at how young people and children who are involved with youth justice services can have more consistent access to the correct speech, language and communication support when those services are needed from them. The Wales youth justice advisory panel discussed these issues on 30 October, with the Deputy First Minister present. The panel was invited to make comments on the challenges noted and the proposed direction of travel, and also to help to steer the next stage of that work.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782355
135
En
2026-11-03T14:43:05
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4386&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4386&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
12174
12174
Cai Parry-Jones AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174
Parry-Jones, Cai
<p>Trefnydd, I'd like to call for a statement on how the Welsh Government is ensuring that HMO licensing puts the concerns of local residents first and that access to housing prioritises local people. Byba Properties Ltd has submitted plans to Cardiff Council to convert 50 Hendre Road in Trowbridge into a five bedroom house in multiple occupation. This has caused significant concern among local residents, who have stated in their petition that, quote,</p>
<p>'Hendre Road is predominantly a residential street where many families have found a peaceful and supportive environment. The change into an HMO could disrupt our way of life, exacerbating existing problems and creating new challenges.'</p>
<p>Another quote from that petition:</p>
<p>'HMOs often lead to transient populations, which can undermine the sense of community and stability that we have worked so hard to build.'</p>
<p>I am proud to stand alongside Trowbridge's Reform Councillor Ed Topham in opposing this. I therefore call for a Welsh Government statement. Diolch.</p>
<p>Drefnydd, fe hoffwn i alw am ddatganiad ar sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod trwyddedu tai amlfeddiannaeth yn rhoi pryderon trigolion lleol yn gyntaf a bod mynediad at dai yn blaenoriaethu pobl leol. Mae Byba Properties Ltd wedi cyflwyno cynlluniau i Gyngor Caerdydd i drosi 50 Heol Hendre yn Trowbridge yn dŷ amlfeddiannaeth gyda phum ystafell wely. Mae hyn wedi achosi pryder sylweddol ymhlith trigolion lleol, sydd wedi datgan yn eu deiseb, rwy'n dyfynnu,</p>
<p>'Heol breswyl yw Heol Hendre yn bennaf lle mae llawer o deuluoedd wedi dod o hyd i amgylchedd sy'n dawel a chefnogol. Fe allai'r newid i dŷ amlfeddiannaeth amharu ar ein ffordd o fyw, gan waethygu problemau presennol a chreu heriau newydd.'</p>
<p>Dyma ddyfyniad arall o'r ddeiseb honno:</p>
<p>'Mae tai amlfeddiannaeth yn arwain yn aml at boblogaethau dros dro, sy'n gallu tanseilio'r ymdeimlad o gymuned a sefydlogrwydd yr ydym ni wedi gweithio mor galed i'w feithrin.'</p>
<p>Rwy'n falch o sefyll ochr yn ochr â Chynghorydd Reform Trowbridge, Ed Topham, wrth wrthwynebu hyn. Felly, rwy'n galw am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782356
136
Cy
2026-11-03T14:44:01
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4442&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4442&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Mae yna ddadl eisoes wedi bod ar y mater hwn yn ddiweddar iawn yma yn y Senedd, a ni fyddai cael amser pellach yn ddefnydd da o amser y Llywodraeth ar hyn o bryd.</p>
<p>There has already been a debate on this issue very recently here in the Senedd, and providing further time wouldn't be a good use of Government time at the moment.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782357
137
En
2026-11-03T14:44:15
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4456&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4456&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
171
171
Darren Millar AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171
Millar, Darren
<p>Trefnydd, can I call for a statement from the Cabinet Minister for enterprise on the Global Centre of Rail Excellence, a company that is owned by the Welsh Government and therefore Welsh taxpayers? In 2021, £70 million-worth of public funding was invested into this project on the promise that hundreds of millions would be delivered by the private sector on top of the Government investment and that many jobs would follow. But what happened was that the Welsh Government simply bought a big hole in the ground, which is largely still a big hole in the ground. There doesn't appear to have been any progress on securing any investment, and the Welsh Government at the moment has simply kicked down the road a further decision on what to do about the project until next year. In the meantime, the chief executive's remuneration package has risen by more than 11 per cent in two years and now stands at more than £267,000 per year, with £39,000 per year in employer pension contributions alone. They are eye-watering sums. The taxpayer deserves to know whether they're getting value for money from this project. So, I would like a statement demonstrating who authorised those sorts of pay increases, when the promised private investment and jobs will materialise, and whether we can have some clarity from the Welsh Government on the timetable, because many people think that the taxpayer has been sold a pup on this issue and that we need to make sure that we safeguard our money in the future.</p>
<p>Trefnydd, a gaf i alw am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros fenter ar y Ganolfan Ragoriaeth Fyd-Eang ar gyfer Rheilffyrdd, cwmni sy'n eiddo i Lywodraeth Cymru ac felly i drethdalwyr Cymru? Yn 2021, fe fuddsoddwyd gwerth £70 miliwn o gyllid cyhoeddus yn y prosiect hwn ar yr addewid y byddai cannoedd o filiynau yn cael eu cyflenwi gan y sector preifat ar ben buddsoddiad y Llywodraeth ac y byddai llawer o swyddi yn dilyn hynny. Ond yr hyn a ddigwyddodd oedd na wnaeth Llywodraeth Cymru ddim ond prynu twll mawr yn y ddaear, sydd i raddau helaeth yn dal i fod yn dwll mawr yn y ddaear. Mae hi'n ymddangos nad oes unrhyw gynnydd wedi bod o ran sicrhau unrhyw fuddsoddiad, ac mae Llywodraeth Cymru ar y foment wedi gohirio penderfyniad pellach o ran beth i'w wneud ynghylch y prosiect tan y flwyddyn nesaf. Yn y cyfamser, mae pecyn tâl y prif weithredwr wedi codi gan fwy nag 11 y cant mewn dwy flynedd ac mae hwnnw'n fwy na £267,000 y flwyddyn erbyn hyn, gyda £39,000 y flwyddyn mewn cyfraniadau pensiwn cyflogwyr yn unig. Mae'r rhain yn symiau syfrdanol. Mae trethdalwyr yn haeddu cael gwybod a ydyn nhw'n cael gwerth am arian o'r prosiect hwn. Felly, fe hoffwn i ddatganiad i amlygu pwy a wnaeth awdurdodi codiadau cyflog o'r fath, pryd fydd y buddsoddiad preifat a'r swyddi a addawyd yn cael eu gwireddu, ac a oes modd inni gael rhywfaint o eglurder oddi wrth Lywodraeth Cymru ynglŷn â'r amserlen, oherwydd mae llawer o bobl yn credu y gwerthwyd cath mewn cwd i'r trethdalwr yn yr achos hwn a bod angen i ni sicrhau ein bod ni'n diogelu ein harian yn y dyfodol.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782347
138
En
2026-11-03T14:45:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4501&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4501&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782349
139
Cy
2026-11-03T14:45:48
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4549&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4549&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Diolch i'r Aelod am godi'r mater yma. Mi wnaf i sicrhau bod y Gweinidog cyfrifol yn ymwybodol o'r hyn rydych chi wedi ei godi. Mi fyddwch chi wedi clywed ymatebion gan y Prif Weinidog a'r Gweinidog yn rhoi sicrwydd o ran gwerth am arian a'r cwestiynau rydyn ni'n eu gofyn rŵan fel Llywodraeth. Felly, dwi'n gobeithio eich bod chi wedi clywed y sicrwydd hwnnw. Dwi'n ailddatgan y sicrwydd hwnnw, ac fel gwnes i ddweud, mi fyddaf i'n gwneud y Gweinidog yn ymwybodol.</p>
<p>I thank the Member for raising this issue. I will ensure that the Minister responsible will be aware of what you've raised. You will have heard responses by the First Minister and the Minister giving that assurance in terms of value for money and the questions that we're asking as a Government. So, I do hope that you have heard that assurance. I do restate that assurance and, as I said, I will make the Minister aware.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782354
140
En
2026-11-03T14:46:15
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4576&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4576&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
12190
12190
Francesca O'Brien AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190
O'Brien, Francesca
<p>I would like to request a statement from the Welsh Government on their policy towards face coverings and religious dress in Government buildings. Llywydd, I've just come back from my ninth visit to Turkey, which is a Muslim country, and one type of face covering, the burqa, is banned in their public buildings. Here is a list of all the other countries that have also banned the burqa in public buildings: the Netherlands, France, Italy, Denmark, Austria, Portugal, Belgium, Bulgaria, Sri Lanka, Tunisia, Kazakhstan, Chad and the Congo. So, I would like a statement from the Welsh Government on whether they will ban face coverings, including the burqa, in Government offices, schools and hospitals, and whether any guidance to local councils will require them to do so. Diolch, Lywydd.</p>
<p>Fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar ei pholisi o ran gorchuddion wyneb a gwisgoedd crefyddol yn adeiladau'r Llywodraeth. Lywydd, rwyf i newydd ddod adref ar ôl fy nawfed ymweliad â Thwrci, sy'n wlad Fwslimaidd, ac mae un math o orchudd wyneb, y burqa, yn waharddedig yn eu hadeiladau cyhoeddus. Dyma restr o'r gwledydd eraill sydd wedi gwahardd y burqa mewn adeiladau cyhoeddus hefyd: yr Iseldiroedd, Ffrainc, yr Eidal, Denmarc, Awstria, Portiwgal, Gwlad Belg, Bwlgaria, Sri Lanka, Tunisia, Kazakhstan, Chad a'r Congo. Felly, fe hoffwn i ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ynghylch a fydd hi'n gwahardd gorchuddion wyneb, gan gynnwys y burqa, yn swyddfeydd y Llywodraeth, mewn ysgolion ac ysbytai, ac a fydd yna unrhyw ganllawiau ar gyfer cynghorau lleol sy'n gofyn iddyn nhw wneud hynny. Diolch, Lywydd.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782368
141
En
2026-11-03T14:47:06
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4627&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4627&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>A statement was given by the Deputy First Minister last week, and let me give another statement: all cultures are equal in this Senedd.</p>
<p>Rhoddwyd datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog yr wythnos diwethaf, a gadewch i minnau wneud datganiad arall: mae pob diwylliant yn gyfartal yn y Senedd hon.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782374
142
En
2026-11-03T14:47:19
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4640&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4640&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
336
336
Natasha Asghar AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336
Asghar, Natasha
<p>Business Minister, can I please request a statement from the Cabinet Secretary for health about support for people living with ME across Wales? Recent research suggests that around 18,500 people in Wales have ME, or chronic fatigue syndrome, but Action for ME estimates that it's nearly as many as 62,000. Around one in four people with ME experience severe symptoms, with some left homebound and bedbound as well. I recently met with Action for ME, who shared concerning findings from their latest big survey, which revealed 81 per cent of respondents in Wales said they do not feel supported by the NHS, while 82 per cent reported receiving no ongoing support or follow-up care for their ME. Despite these challenges, Wales has no ME delivery plan or named national clinical lead responsible for improving services. Action for ME has called for both measures to help improve consistency of care alongside greater investment in research. Will the Cabinet Secretary, therefore, make a statement outlining what action has been taken following the Welsh Government's recent engagement with ME charities, what steps are being taken to address the gaps in NHS care identified by Action for ME's survey, and whether the Government will commit to introducing a Wales-specific delivery plan and appointing a named clinical lead for ME?</p>
<p>Weinidog Busnes, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd am gymorth i bobl sy'n byw gyda ME ledled Cymru? Mae ymchwil ddiweddar yn awgrymu bod tua 18,500 o bobl yng Nghymru â'r cyflwr ME, neu syndrom blinder cronig, ond mae Action for ME yn amcangyfrif y rhif fel bron i 62,000. Mae tua un o bob pedwar o bobl â ME yn profi symptomau difrifol, gyda rhai yn cael eu gadael yn gaeth i'r tŷ ac yn gaeth i'r gwely hefyd. Yn ddiweddar, fe wnes i gyfarfod ag Action for ME, a ddangosodd ganfyddiadau pryderus eu harolwg mawr diweddaraf, a oedd yn datgelu bod 81 y cant o'r ymatebwyr yng Nghymru yn dweud nad ydyn nhw'n teimlo eu bod nhw'n cael eu cefnogi gan y GIG, tra bod 82 y cant yn dweud nad oedden nhw'n cael unrhyw gymorth parhaus na gofal dilynol ar gyfer eu cyflyrau ME. Er gwaethaf yr heriau hyn, nid oes gan Gymru gynllun cyflawni ME nac arweinydd clinigol cenedlaethol enwebedig sy'n gyfrifol am wella gwasanaethau. Mae Action for ME wedi galw am y ddau fesur i helpu i wella cysondeb gofal ochr yn ochr â mwy o fuddsoddiad mewn ymchwil. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet, felly ddatganiad i amlinellu pa gamau a gafodd eu cymryd yn dilyn ymgysylltiad diweddar Llywodraeth Cymru ag elusennau ME, pa gamau sy'n cael eu cymryd i fynd i'r afael â'r bylchau o ran gofal y GIG a nodwyd gan arolwg Action for ME, ac a fydd y Llywodraeth yn ymrwymo i gyflwyno cynllun cyflawni penodol i Gymru a phenodi arweinydd clinigol enwebedig ar gyfer ME?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782379
143
Cy
2026-11-03T14:48:23
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4704&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4704&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Wel, diolch i'r Aelod am godi'r mater yna. Mae'r Gweinidog Cabinet yma ac wedi clywed yr hyn rydych chi wedi ei godi. Fel y gwnaethoch chi sôn, fe wnaeth o gyfarfod yn ddiweddar gyda'r grwpiau hynny, ac mi fydd yna gynlluniau rŵan yn cael eu datblygu.</p>
<p>Well, I thank the Member for raising that issue. The Cabinet Minister is here and will have heard the comments that you made. As you mentioned, he recently met with those groups and plans will now be developed.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782393
144
En
2026-11-03T14:48:40
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4721&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4721&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
12158
12158
Jason O'Connell AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158
O'Connell, Jason
<p>Trefnydd, can I have a statement from the health Minister outlining how the watered down COVID review will deliver justice for COVID bereaved families? I'd like to read a quote:</p>
<p>'The Government has chosen not to subject its pandemic record to full, Wales-specific scrutiny, unlike the approach taken in Scotland. If we are given the opportunity to lead the next Welsh Government, we'll take a different path.'</p>
<p>Now, those aren't my words, they are the words of your health Minister. Just weeks before the election, your health Minister assured bereaved families that the review would have statutory powers. Those families believed in Plaid Cymru. They believed in you. Trefnydd, bereaved families are watching today—some are here in the gallery, some are watching from home—and after years of fighting for answers, they deserve more than another political explanation. They deserve to know why the commitment has changed. They deserve to know why the statutory inquiry that they painstakingly handcrafted with Plaid Cymru has been abandoned. Now, you yourself said we need a statutory inquiry just like they have in Scotland, in this very Chamber, 11 months ago. It's clear that this can only be called a shameful betrayal from Plaid Cymru of these families, and they deserve answers. Diolch.</p>
<p>Drefnydd, a gaf i ddatganiad gan y Gweinidog iechyd i amlinellu sut y bydd yr adolygiad COVID a gafodd ei lastwreiddio yn gwneud cyfiawnder â theuluoedd mewn profedigaeth oherwydd COVID? Fe hoffwn i ddarllen dyfyniad:</p>
<p>'Mae'r Llywodraeth wedi dewis peidio â gwneud ei chyflawniad ar y pandemig yn destun craffu llawn penodol i Gymru, yn wahanol i'r dull a weithredwyd yn yr Alban. Os cawn gyfle i arwain y Llywodraeth nesaf yng Nghymru, fe fyddwn ni'n dewis llwybr gwahanol.'</p>
<p>Nawr, nid fy ngeiriau i mo'r rhain, geiriau eich Gweinidog iechyd chi ydyn nhw. Ychydig wythnosau cyn yr etholiad, rhoddodd eich Gweinidog iechyd sicrwydd i deuluoedd mewn profedigaeth y byddai gan yr adolygiad bwerau statudol. Roedd gan y teuluoedd hynny ffydd ym Mhlaid Cymru. Roedd ganddyn nhw ffydd ynoch chi. Drefnydd, mae teuluoedd mewn profedigaeth yn gwylio heddiw—mae yna rai yn yr oriel, rhai yn gwylio o gartref—ac wedi blynyddoedd o frwydro am atebion, maen nhw'n haeddu mwy nag esboniad gwleidyddol arall. Maen nhw'n haeddu gwybod pam y mae'r ymrwymiad wedi newid. Maen nhw'n haeddu gwybod pam y mae'r ymchwiliad statudol y gwnaethon nhw ei lunio mor ofalus gyda Phlaid Cymru wedi cael ei roi o'r neilltu. Nawr, fe wnaethoch chi ddweud bod angen ymchwiliad statudol arnom ni'n union fel yr un yn yr Alban, yn yr union Siambr hon, 11 mis yn ôl. Mae hi'n amlwg na allwch chi alw hyn yn ddim ond enghraifft o Blaid Cymru yn bradychu'r teuluoedd hyn, sy'n gywilyddus, ac maen nhw'n haeddu cael atebion. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782399
145
Cy
2026-11-03T14:49:58
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4799&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4799&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Wel, dwi'n hapus i ddarparu copi o agenda heddiw i'r Aelod os nad ydych chi'n ymwybodol bod yna ddatganiad am fod ar COVID y prynhawn yma. Ond mi wnaf i wneud y pwynt yma: mae rhai ohonon ni yn y Siambr yma wedi gweithio efo teuluoedd, y COVID <em>bereaved families,</em> am flynyddoedd, wedi dod i'w nabod nhw'n dda, dod i nabod straeon torcalonnus eu teuluoedd nhw. Ac mae yna rai pobl yma rŵan yn chwarae gemau gwleidyddol yn hytrach na thrio ffeindio'r datrysiadau i'r atebion gwirioneddol hynny, a hefyd edrych i'r dyfodol. Mi gewch chi ddefnyddio fy ngeiriau i yn y gorffennol heddiw—wrth gwrs y cewch chi—ac mi gaiff y teuluoedd, y COVID <em>bereaved families</em>. Ond mae fy nghydwybod i'n glir o ran yr ymrwymiad hwnnw gan y Llywodraeth yma i ddysgu'r gwersi ac i sicrhau cyfiawnder i'r teuluoedd hynny. Felly, yn ddiamwys, mi fedraf i roi yr amod honno. Ond, os ydych chi am ddefnyddio fy ngeiriau i, mae gen i'r cyfle hefyd i ddefnyddio fy ngeiriau i yn ôl, a dwi wedi gweithio efo'r teuluoedd hynny am flynyddoedd, fel nifer yn y Siambr hon, ac mae o'n golygu gymaint i ni, fel ag y mae o i nifer o bobl ledled Cymru, i gael y datrysiadau a'r atebion hynny.</p>
<p>Well, I'm content to provide a copy of the agenda to the Member if he's not aware that there is a statement to be made on COVID this afternoon. But I will make this point: some of us in this Chamber have worked with COVID bereaved families for many years, have got to know them very well, and have got to know the heartbreaking stories in their families. And there are some people here now who are playing political games rather than trying to find the solutions to the genuine questions, and also looking to the future. You can use my words from the past today—of course, you can do that, as can the COVID bereaved families. But my conscience is clear, as there's a commitment from the Welsh Government to learn those lessons and to ensure justice for those families. So, unambiguously, I can give that commitment. But if you want to use my words, I have the opportunity to use my words back, and I have worked with those families for many years, as have many in this Chamber, and it does mean a great deal to us, as it does to many people around Wales, to get those answers and solutions.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782340
146
Cy
2026-11-03T14:50:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4801&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4801&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782366
147
Cy
2026-11-03T14:52:02
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4923&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4923&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782367
148
En
2026-11-03T14:52:03
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4924&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4924&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782381
149
Cy
2026-11-03T00:00:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=-48599&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=-48599&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782358
150
Cy
2026-11-03T14:51:14
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4875&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4875&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Yn olaf, Drefnydd, James Evans.</p>
<p>Finally, Trefnydd, James Evans.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782359
151
En
2026-11-03T14:51:17
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4878&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4878&l=cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
8585
8585
James Evans AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585
Evans, James
<p>Diolch, Lywydd. I'd like to have two statements, please, Trefnydd, with one from the Minister for education around the protection for small rural schools. In my constituency, Gladestry Church in Wales School is under threat of closure from the local Liberal Democrat-controlled Powys County Council. So, I'd like to know what further protections the Government can offer for small schools that are under threat of closure.</p>
<p>I'd also like a statement from the First Minister, who is sat beside you, on the wildfire summit, because a number of my constituents and bodies have contacted me concerned that the round-table was actually full of the usual suspects and not many people who were actually out there battling the fires, including our farmers. There was only one farmer in that summit who was actually battling fires. So, I'd like to have—[<em>Interruption</em>.] Well, you can chunter away; perhaps you'll give us a statement, First Minister, because I'd like to have that statement from the First Minister to update us on the wildfire summit and what actions are going to come out from it.</p>
<p>Diolch, Lywydd. Fe hoffwn i gael dau ddatganiad, os gwelwch chi'n dda, Drefnydd, gydag un ohonyn nhw gan y Gweinidog dros addysg ynglŷn â diogelu ysgolion bychain yng nghefn gwlad. Yn fy etholaeth i, mae Ysgol yr Eglwys yng Nghymru yn Llanfair Llythynwg dan fygythiad o gael ei chau gan Gyngor Sir Powys a reolir gan y Democratiaid Rhyddfrydol yn lleol. Felly, fe hoffwn i wybod pa amddiffyniadau pellach y gall y Llywodraeth eu cynnig i ysgolion bychain sydd dan fygythiad o gael eu cau.</p>
<p>Hefyd, fe hoffwn i gael datganiad gan y Prif Weinidog, sy'n eistedd wrth eich ymyl chi, ar yr uwchgynhadledd tanau gwyllt, oherwydd mae nifer o fy etholwyr a chyrff wedi cysylltu â mi yn mynegi pryder fod y bwrdd crwn mewn gwirionedd yn llawn o'r un hen rai y byddech chi'n eu disgwyl ac nid oedd llawer o bobl yn bresennol a fu'n ymladd yn erbyn y tanau gwirioneddol, sy'n cynnwys ein ffermwyr ni. Dim ond un ffermwr a oedd yn yr uwchgynhadledd honno a oedd wedi bod yn ymladd yn erbyn tanau gwirioneddol. Felly, fe hoffwn i gael— [<em>Torri ar draws</em>.] Wel, mae croeso i chi rwgnach; efallai y gwnewch chi roi datganiad i ni, Brif Weinidog, oherwydd fe hoffwn i gael y datganiad hwnnw gan y Prif Weinidog i'n diweddaru ni ar yr uwchgynhadledd tanau gwyllt a pha gamau sydd ar ddod yn sgil honno.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782456
152
Cy
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
I
<p>Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair.</p>
<p>The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782369
153
Cy
2026-11-03T14:52:14
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4935&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4935&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Diolch. Mae'r Prif Weinidog wedi clywed eich cais chi fan yna. Ond, hefyd, mi oedd yna fwy nag un, yn ôl yr hyn rydych chi wedi ei ddweud—. Mi oedd yna undebau amaeth yno, mi oedd yna ffermwyr wedi eu heffeithio, mwy na 40 o gynrychiolwyr o'r sectorau cyhoeddus a phreifat, gwirfoddolwyr a rhanddeiliaid eraill yno at ei gilydd. Yn amlwg, mi ydych chi, ar ran etholwyr, wastad yn gallu ysgrifennu at y Prif Weinidog neu unrhyw Weinidog o ran unrhyw beth rydych chi eisiau ei godi o ran etholwyr.</p>
<p>Thank you. The First Minister heard your request there. However, in response to what you said, there were agricultural unions there, there were affected farmers, there were more than 40 representatives of the public and private sectors, volunteers and other stakeholders, who all came together for that summit. Clearly, on behalf of constituents, you can always write to the First Minister or any other Minister on any issues that you wish to raise with Ministers on behalf of constituents.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782377
154
Cy
2026-11-03T14:52:45
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4966&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4966&l=en
261103-2
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Diolch yn fawr iawn i chi, Drefnydd.</p>
<p>Thank you very much, Trefnydd.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782385
155
Cy
2026-11-03T14:52:47
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4968&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4968&l=en
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Symudwn ymlaen i eitem 3, datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad ar adolygiad COVID-19 o ran Cymru. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad, Dafydd Trystan Davies. Diolch.</p>
<p>We'll move now to item 3, a statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and Constitution on the Wales COVID-19 review. I call on the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution, Dafydd Trystan Davies. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782388
156
En
2026-11-03T14:53:04
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=4985&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=4985&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12140
12140
Dafydd Trystan Davies AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140
Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution
Y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad
Trystan Davies, Dafydd
<p>Diolch, Ddirprwy Lywydd. Today, I update Members on our manifesto and programme for government commitment to ensure that Wales learns the lessons of COVID-19, strengthens its resilience, and is better prepared for any future pandemic. The COVID pandemic impacted everyone living in Wales. Thousands died, tens of thousands suffered severe ill health, many of whom continue to suffer today, and not one element of our society was untouched by the pandemic. It placed extraordinary demands on our health and care services, disrupted education and daily life, and brought loss and hardship to many people. Like many families across Wales, my own has been affected by long COVID. It is a personal reminder that, for many of us, the impact of the pandemic is far from over. When looking back, we owe it to everyone affected, and especially to those who lost loved ones, to examine what happened honestly and to ensure that the lessons have been learnt.</p>
<p>We know that the risks of pandemics are likely to arise with greater frequency over the coming decades, not least due to the impact of climate change. We must act with decisiveness in adapting to these potential threats, because when the next pandemic happens—and it will—we must ensure that our public services have properly planned and prepared.</p>
<p>Diolch, Ddirprwy Lywydd. Heddiw, rwy'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am ein maniffesto a'n rhaglen ar gyfer ymrwymiad y llywodraeth i sicrhau bod Cymru yn dysgu gwersi COVID-19, yn gwella ei chydnerthedd, ac yn fwy parod i ymateb i unrhyw bandemig yn y dyfodol. Effeithiodd pandemig COVID ar bawb sy'n byw yng Nghymru. Bu filoedd farw, fe ddioddefodd degau o filoedd salwch difrifol, ac mae llawer ohonyn nhw'n dal i ddioddef heddiw, ac nid oedd unrhyw elfen yn ein cymdeithas ni na chafodd ei chyffwrdd gan y pandemig. Roedd yn rhoi gofynion eithriadol ar ein gwasanaethau iechyd a gofal, yn amharu ar addysg a bywyd bob dydd, ac fe ddaeth â cholledion a chaledi i lawer o bobl. Fel llawer o deuluoedd ledled Cymru, mae COVID hir wedi effeithio ar fy nheulu innau. Mae hwnnw'n atgofiad personol, i lawer ohonom ni, fod effaith y pandemig ymhell o fod wedi dod i ben. Wrth edrych yn ôl, fe ddylem ni, er mwyn pawb yr effeithiwyd arnyn nhw, ac yn enwedig er mwyn y rhai a gollodd eu hanwyliaid, archwilio'r hyn a ddigwyddodd mewn ffordd ddiffuant a sicrhau bod y gwersi wedi cael eu dysgu.</p>
<p>Fe wyddom ni fod risgiau y bydd pandemig eto yn debygol o godi yn amlach dros y degawdau nesaf, yn enwedig oherwydd effaith newid hinsawdd. Mae'n rhaid i ni weithredu gyda phenderfyniad wrth addasu i'r bygythiadau posibl hyn, oherwydd pan fydd y pandemig nesaf yn digwydd—ac fe ddaw—fe fydd hi'n rhaid i ni sicrhau bod ein gwasanaethau cyhoeddus ni wedi cael eu cynllunio a'u paratoi yn briodol.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782391
157
Cy
2026-11-03T14:54:37
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=5078&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=5078&l=en
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12140
12140
Dafydd Trystan Davies AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140
Trystan Davies, Dafydd
<p>Heddiw, felly, dwi'n cyhoeddi y bydd panel annibynnol, sef panel adolygu a phanel sicrwydd COVID-19 Cymru, yn cael ei sefydlu. Ei brif ddiben fydd asesu a yw gallu Cymru i ymateb i bandemig neu argyfwng cenedlaethol yn y dyfodol yn gryfach. Bydd yn asesu a yw gwersi wedi arwain at welliannau ymarferol, a yw'r gwelliannau hynny wedi gwreiddio ac yn cyflawni'r effaith a fwriadwyd, ac a oes angen gwneud mwy. Ar ôl darllen adroddiad modiwl 6 diweddaraf o ymchwiliad COVID y Deyrnas Gyfunol, mae'n glir i fi bod llawer iawn o waith i'w wneud i sicrhau bod y gwersi i Gymru yn cael eu dysgu'n iawn ac yn drylwyr.</p>
<p>Bydd y panel yn cael ei arwain gan arbenigwyr ac yn annibynnol ar Lywodraeth Cymru. Bydd yn canolbwyntio ar wasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol i oedolion, gwasanaethau sydd o fewn cyfrifoldeb datganoledig i raddau helaeth. Roedden nhw'n rhan ganolog o ymateb Cymru i'r pandemig ac wedi'u codi'n gyson fel materion o bryder mawr i deuluoedd mewn profedigaeth ac eraill a gafodd eu heffeithio'n sylweddol. Rhaid—rhaid—i ni allu dangos, yn hytrach na datgan, fod y gwersi wedi'u deall, fod camau wedi'u cymryd yn sgil y gwersi hynny, a'u bod wedi'u cynnal ar draws y system. Ac mae'n rhaid i ni allu gwneud hyn mewn modd amserol a<em> focused.</em></p>
<p>Mae'n bleser gen i gyhoeddi, felly, fod yr Athro Daniel Wincott, athro yn y gyfraith yn Ysgol y Gyfraith a Gwleidyddiaeth ym Mhrifysgol Caerdydd, wedi cytuno i fod yn gadeirydd annibynnol ar y panel. Mae'n dod ag arbenigedd helaeth ym meysydd cyfraith gyhoeddus, datganoli Cymru, llywodraethant cyfansoddiadol, gweinyddiaeth gyhoeddus a gweithrediad llywodraeth. Ar y panel hefyd bydd yna arbenigwyr o feysydd systemau gofal iechyd, gofal cymdeithasol ac iechyd y cyhoedd, gan sicrhau bod gan y panel ystod eang o wybodaeth i asesu tystiolaeth, i gwestiynu rhagdybiaethau ac i herio Llywodraeth Cymru. Byddaf i'n cadarnhau'r aelodaeth yn fuan, a dwi'n disgwyl i'r panel gyfarfod am y tro cyntaf yn gynnar yn y flwyddyn newydd.</p>
<p>Bydd yr adolygiad yma'n ategu ymchwiliad cyhoeddus COVID-19 y Deyrnas Unedig yn hytrach na'i ddyblygu. Bydd yn adeiladu ar y dystiolaeth sylweddol sydd eisoes wedi'i gasglu, gan gynnwys canfyddiadau'r ymchwiliad, adolygiadau sydd wedi'u cyhoeddi a gwaith perthnasol arall. Pan does dim digon o dystiolaeth neu bydd yna fylchau'n parhau, bydd modd i'r panel archwilio materion mewn mwy o fanylder a nodi beth arall sydd angen ei wneud. Mae ymchwiliad COVID-19 Prydain wedi gwneud cynnydd pellach sylweddol yn y misoedd diweddar, gyda llawer o dystiolaeth eisoes wedi'i ystyried, ac mae hyn yn tanlinellu'r angen i adolygiad Cymru ategu gwaith ymchwiliad statudol y Deyrnas Unedig yn hytrach na'i ddyblygu.</p>
<p>Bydd profiadau bywyd yn rhan bwysig o waith yr adolygiad yng Nghymru. Ar eu pen eu hunain, all tystiolaeth wedi'i chyhoeddi a thystiolaeth ddogfennol ddim dangos sut mae newidiadau'n effeithio ar unigolion, teuluoedd a chymunedau. Felly, byddaf i'n gofyn i'r panel ystyried y ffordd orau o sicrhau bod lleisiau dinasyddion yn llywio ei waith ac yn ei helpu i farnu a yw gwelliannau yn gwneud gwahaniaeth ymarferol.</p>
<p>Bydd y panel yn adrodd yn gyhoeddus. Trwy ganolbwyntio ar dystiolaeth a chanlyniadau, bydd y gwaith yn nodi'r cynnydd sydd wedi'i wneud a'r gwendidau sy'n parhau ac yn rhoi sicrwydd ynghylch pa mor barod a gwydn yw gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol yma yng Nghymru. Pan fydd y panel yn dod o hyd i arferion da, byddwn am eu rhannu. Pan fydd yn dod o hyd i wendidau, ansicrwydd neu weithredu anghyflawn, byddwn yn ystyried ei gasgliadau'n ofalus ac yn ymateb yn dryloyw, ac yn gweithredu i sicrhau eu bod nhw'n cael sylw.</p>
<p>Today, therefore, I announce that an independent panel, a review-and-assurance panel for COVID-19 Wales, will be established. Its main aim will be to assess whether Wales's capability to respond to a pandemic or a national emergency in the future is strengthened. It will assess whether lessons have been learnt and have led to practical improvements, and whether those improvements have taken root and are delivering the impacts needed, and whether we need to do more. Having read the most recent module 6 report from the UK COVID-19 inquiry, it is clear to me that much work remains to be done in order to ensure that the lessons for Wales are properly and thoroughly learnt.</p>
<p>The panel will be expert led and independent of the Welsh Government. It will focus on health and adult social care, services that are substantially within devolved responsibility. They were a central part of Wales's response to the pandemic and were frequently raised as matters of deep concern to bereaved families and others significantly affected. We must—we must—be able to demonstrate, not simply assert, that the lessons have been understood, acted upon and sustained across the system. And we must be able to do this in a focused and timely manner.</p>
<p>I'm pleased to announce, therefore, that Professor Daniel Wincott, professor of law at Cardiff University School of Law and Politics, has agreed to serve as the panel's independent chair. He brings extensive expertise in public law, Welsh devolution, constitutional governance, public administration and the operation of government. The panel will also consist of experts in healthcare systems, social care and public health, giving the panel the breadth of knowledge needed to test evidence, to challenge assumptions and also to challenge the Welsh Government. I will soon confirm the membership, and I expect the panel to meet for the first time early in the new year.</p>
<p>The review will complement, not duplicate, the UK COVID-19 public inquiry. It will make best use of the substantial evidence already collected, including inquiry findings, published reviews and other relevant work. Where evidence is insufficient or where gaps remain, it will be able to examine issues in greater depth and identify what more needs to be done. The UK COVID-19 inquiry has made significant further progress in recent months, with substantial evidence having already been considered, and that emphasises the need for the Welsh review to complement the work of the UK statutory inquiry rather than to duplicate it.</p>
<p>Lived experience will be an important part of the work of the review in Wales. Alone, published and documentary evidence cannot show how changes are impacting communities, families and individuals. I will therefore ask the panel to consider how best to ensure that citizens' voices inform its work and help it to judge whether improvements are making a practical difference.</p>
<p>The panel will report publicly. Evidence-led and outcome-focused assessment will identify progress and remaining vulnerabilities and provide assurance about the readiness and resilience of health and social care services here in Wales. When the panel finds good practice, we will want to share it. Where it finds weaknesses, uncertainty or incomplete implementation, we will consider its conclusions carefully and act to ensure that they are addressed, and do so transparently.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782352
158
Cy
2026-11-03T14:55:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=5101&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=5101&l=en
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782365
159
En
2026-11-03T14:59:11
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=5352&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=5352&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12140
12140
Dafydd Trystan Davies AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140
Trystan Davies, Dafydd
<p>We must also ensure that the work of Government to learn from COVID-19 is strengthened, and that the lessons from the pandemic lead to practical improvements in terms of preparedness and resilience arrangements as swiftly as possible. In recent months, as a Government, we've provided substantive responses to both modules 3 and 4, with policy teams and relevant organisations implementing actions and beginning to implement those actions. We've adopted the national infection prevention and control manual developed by NHS Scotland. Public Health Wales is continuing to work with UK partners to ensure that guidance that future assessments of transmission risk consider the wider context, including how easily infection spreads, the environment, ventilation, the type of care setting and the care being provided. We've also concluded our year-long participation in Exercise Pegasus, the largest pandemic preparedness exercise ever undertaken in the UK, bringing partners together from across Government, NHS Wales, Public Health Wales, local resilience forums, the third sector and wider UK organisations. And the Welsh Government's report on the findings from this exercise will be published shortly.</p>
<p>I'm confident, therefore, that the review that we are announcing today will reinforce the substantial range of activity that is taking place to futureproof our services and emergency response protocols. But Ministers remain accountable for progress in their portfolios, with collective responsibility across Cabinet and Government for ensuring that lessons lead to lasting change. I will bring together ministerial colleagues regularly to assess progress in implementing lessons and consider where further action is needed. This will maintain sustained attention and scrutiny across Government, ensuring that momentum is maintained and lessons continue to inform our work.</p>
<p>Let me reiterate my earlier point: there is much work to be done to ensure that the lessons are properly learnt. Dirprwy Lywydd, learning lessons doesn't diminish the dedication shown by staff, volunteers, carers and communities across Wales; it honours their contribution by ensuring that public services can respond to future crises with confidence and clarity.</p>
<p>Our commitment to action is also grounded in remembrance of those whose lives were lost and changed by the pandemic. We must remember those who lost their lives to COVID-19 and the deep impact this has had on their families, friends and communities. I have asked officials to consider how this Government can suitably mark the commemoration of the pandemic here in Wales. There is significant grief in our communities that is still keenly felt. We owe it to those communities to properly mark that grief and those bereavements.</p>
<p>Our responsibility is to turn remembrance into resolve and lessons into lasting change. This review will help to test our progress honestly and transparently. We will act where needed and strengthen public confidence in our preparedness by so doing. Learning lessons from the pandemic that affected so many lives here in Wales is at the core of the steps I am announcing today, and that is how we will honour all of those affected and build a safer, more resilient Wales for the future. Diolch yn fawr.</p>
<p>Mae'n rhaid i ni sicrhau hefyd fod gwaith y Llywodraeth o ddysgu o COVID-19 yn cael ei rymuso, a bod gwersi'r pandemig yn arwain at welliannau ymarferol ynghylch trefniadau o ran parodrwydd a chydnerthedd cyn gynted â phosibl. Yn ystod y misoedd diwethaf, yn y Llywodraeth, rydym ni wedi darparu ymatebion sylweddol i fodiwlau 3 a 4, gyda thimau polisi a sefydliadau perthnasol yn gweithredu camau gweithredu ac yn dechrau rhoi'r camau hynny ar waith. Rydym ni wedi mabwysiadu'r llawlyfr cenedlaethol ar atal a rheoli heintiau a ddatblygwyd gan GIG yr Alban. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn parhau i weithio gyda phartneriaid yn y DU i sicrhau bod canllawiau sy'n asesu'r risg o drosglwyddo yn y dyfodol yn ystyried y cyd-destun ehangach, gan gynnwys pa mor rhwydd y bydd haint yn ymledu, yr amgylchedd, awyru, y math o leoliad gofal a'r gofal sy'n cael ei ddarparu. Rydym ni wedi cwblhau ein cyfranogiad am flwyddyn gyfan yn Ymarfer Pegasus, yr ymarfer parodrwydd pandemig mwyaf a gynhaliwyd yn y DU erioed, gan ddod â phartneriaid ynghyd o bob rhan o'r Llywodraeth, GIG Cymru, Iechyd Cyhoeddus Cymru, fforymau cydnerthedd lleol, y trydydd sector a sefydliadau'r DU yn fwy eang. Ac fe fydd adroddiad Llywodraeth Cymru ar ganfyddiadau'r ymarfer hwn yn cael ei gyhoeddi cyn bo hir.</p>
<p>Rwy'n hyderus, gan hynny, y bydd yr adolygiad yr ydym ni'n ei gyhoeddi heddiw yn atgyfnerthu'r ystod sylweddol o weithgareddau sy'n digwydd i ddiogelu ein gwasanaethau a'n protocolau ymateb brys i'r dyfodol. Ond mae Gweinidogion yn dal i fod yn atebol am gynnydd yn eu portffolios, gyda chyfrifoldeb ar y cyd ar draws y Cabinet a'r Llywodraeth am sicrhau bod gwersi yn arwain at newid parhaol. Fe fyddaf i'n dod â chyd-Weinidogion at ei gilydd yn rheolaidd i asesu cynnydd wrth roi gwersi ar waith ac ystyried lle bydd angen camau pellach. Fe fydd hyn yn cynnal sylw a chraffu parhaus ar draws y Llywodraeth, gan sicrhau bod momentwm yn cael ei gynnal ac y bydd gwersi yn parhau i lywio ein gwaith.</p>
<p>Gadewch i mi ailadrodd fy mhwynt cynharach: mae llawer o waith i'w wneud i sicrhau bod y gwersi yn cael eu dysgu yn briodol. Ddirprwy Lywydd, nid yw dysgu gwersi yn dibrisio'r ymroddiad a ddangosir gan staff, gwirfoddolwyr, gofalwyr a chymunedau ledled Cymru; mae hynny'n anrhydeddu eu cyfraniad nhw drwy sicrhau bod gwasanaethau cyhoeddus yn gallu ymateb i argyfyngau yn y dyfodol gyda hyder a phendantrwydd.</p>
<p>Hefyd, fe seiliwyd ein hymrwymiad ni i weithredu ar goffáu'r rhai y collwyd ac y newidwyd eu bywydau oherwydd y pandemig. Mae'n rhaid i ni gofio'r rhai a gollodd eu bywydau i COVID-19 a'r effaith ddofn a gafodd hynny ar eu teuluoedd, eu cyfeillion a'u cymunedau. Rwyf i wedi gofyn i swyddogion ystyried sut y gall y Llywodraeth hon nodi coffâd y pandemig yma yng Nghymru mewn modd priodol. Mae galar sylweddol yn ein cymunedau yn cael ei deimlo yn arw o hyd. Rydym ni'n ddyledus i'r cymunedau hynny i nodi'r galar hwnnw a'r profedigaethau hynny'n briodol.</p>
<p>Ein cyfrifoldeb ni yw troi'r cofio yn benderfyniad a'r gwersi yn newid parhaol. Fe fydd yr adolygiad hwn yn helpu i roi prawf ar ein cynnydd mewn ffordd onest a thryloyw. Fe fyddwn ni'n gweithredu lle bo angen ac yn cryfhau hyder y cyhoedd yn ein parodrwydd trwy wneud hynny. Mae dysgu gwersi o'r pandemig a effeithiodd ar gymaint o fywydau yma yng Nghymru wrth wraidd y camau yr wyf i'n eu cyhoeddi heddiw, a dyna sut yr ydym ni am anrhydeddu pawb yr effeithiwyd arnyn nhw ac yn meithrin Cymru fwy diogel a chydnerth i'r dyfodol. Diolch yn fawr.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782351
160
En
2026-11-03T15:00:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=5401&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=5401&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782361
161
Cy
2026-11-03T15:03:03
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=5584&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=5584&l=en
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782364
162
En
2026-11-03T15:03:07
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=5588&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=5588&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12170
12170
Iain McIntosh AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12170
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170
McIntosh, Iain
<p>I'd like to thank the Cabinet Minister for his statement and acknowledge the fact that the Welsh Government is finally taking steps to establish a Wales-specific COVID review. But, having listened to what we've just heard, I have to say, I am concerned that this isn't going to deliver what the bereaved families have actually been asking for. Because there's a big difference between looking at whether we're better prepared for the next pandemic and properly investigating what went wrong during the last one, and that's the distinction I want to focus on today.</p>
<p>Dirprwy Lywydd, more than 13,000 people in Wales lost their lives to COVID. Behind every one of those deaths is a family, families who have waited years for answers about what happened to their loved ones. Last week, Members received the voices of the Welsh COVID bereaved, and some of those accounts were absolutely heartbreaking. One daughter described watching her mother die through a care home window because she wasn't allowed inside. Another account described a care home losing 26 of its 52 residents after untested hospital patients were transferred in. And one family lost their father after he caught COVID in hospital, only to receive a letter inviting him for his vaccination the following week. These are the people this process must deliver answers for.</p>
<p>Cabinet Minister, you've announced an independent review panel, and I acknowledge the appointment of an independent chair, but your statement makes it very clear that the panel's main purpose is to assess whether Wales is better prepared for a future pandemic. That's important, of course it is, but what about accountability for the decisions made during the last pandemic, because there are still some very serious questions that need to be answered? Why did the Welsh Government wait until 23 October 2020 to introduce the firebreak, despite receiving advice weeks earlier? Why were more than 1,000 patients reportedly discharged into Welsh care homes without being tested? Why were there delays in vaccinating some of our most vulnerable care home residents? And why did the Welsh Government have personal protective equipment stockpiles containing equipment that had expired years earlier? These weren't just administrative decisions. They potentially affect people's lives, and the families deserve to know why those decisions were made and who was responsible.</p>
<p>So, here's my first concern. Nowhere in your statement do you confirm that this panel will have legal powers to compel witnesses to give evidence or require documents to be handed over. And that matters, because if a former Minister or senior official refuses to co-operate, what can this panel actually do about it? Can it compel them to attend? Can it demand the evidence, or will it simply have to accept whatever information people choose to provide? Because surely we cannot have a process where the people responsible for making decisions can decide for themselves whether they want to answer questions about them or not.</p>
<p>And there's another issue. You say the panel will consider how best to involve bereaved families. I'd like to thank the Cabinet Minister for his—. Sorry, let me start again. You say the panel will consider how best to involve bereaved families, but why is that still something to be considered? That's the point I'm making. Surely those families should be guaranteed a meaningful role from the very beginning. They've waited long enough, and they've already made it clear what they want. They want a process that can establish the truth and hold decision makers accountable. I understand the Government doesn't want to duplicate the UK COVID inquiry, and I agree that we shouldn't waste tax moneys unnecessarily, but the families themselves have suggested a focused Wales inquiry, using evidence already gathered by the UK inquiry while retaining the powers needed to obtain further evidence where necessary. So, why has that option not been taken forward? And what evidence does the Government have that the panel announced today will deliver the same level of scrutiny?</p>
<p>Dirprwy Lywydd, I also notice that the Minister hasn't given us a budget or a reporting deadline. We're told that the panel will meet for the first time in the new year, but how long will it take? How much will it cost? And when will the families finally get some answers?</p>
<p>So, I want to finish with four straightforward questions. First, will this panel have the legal powers to compel witnesses and to obtain documents, and if not, why not? Secondly, will bereaved families be guaranteed a meaningful role in this work? Thirdly, what is the budget, and when will the panel report? And fourthly, will it investigate the decisions made by Welsh Ministers during the pandemic, or will it only examine whether we're better prepared for the next one?</p>
<p>Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am ei ddatganiad a chydnabod y ffaith bod Llywodraeth Cymru o'r diwedd yn cymryd camau i sefydlu adolygiad COVID sy'n benodol i Gymru. Ond, ar ôl gwrando ar yr hyn rydyn ni newydd ei glywed, mae'n rhaid i mi ddweud, rwy'n pryderu nad yw hyn yn mynd i gyflawni'r hyn y mae'r teuluoedd mewn profedigaeth wedi bod yn gofyn amdano. Oherwydd mae yna wahaniaeth mawr rhwng edrych i weld a ydym wedi paratoi'n well ar gyfer y pandemig nesaf ac ymchwilio'n iawn i'r hyn a aeth o'i le yn ystod yr un diwethaf, a dyna'r gwahaniaeth rydw i eisiau canolbwyntio arno heddiw.</p>
<p>Ddirprwy Lywydd, collodd dros 13,000 o bobl yng Nghymru eu bywydau i COVID. Y tu ôl i bob un o'r marwolaethau hynny mae teulu, teuluoedd sydd wedi aros am flynyddoedd am atebion am yr hyn a ddigwyddodd i'w hanwyliaid. Yr wythnos diwethaf, derbyniodd yr Aelodau leisiau teuluoedd Cymru a gollodd anwyliaid i COVID, ac roedd rhai o'r adroddiadau hynny'n gwbl dorcalonnus. Disgrifiodd un ferch fel yr oedd yn gwylio ei mam yn marw trwy ffenestr y cartref gofal oherwydd nad oedd hi'n cael mynd i mewn. Disgrifiodd adroddiad arall gartref gofal yn colli 26 o'i 52 preswylydd ar ôl i gleifion ysbyty heb eu profi gael eu trosglwyddo yno. Ac fe gollodd un teulu eu tad ar ôl iddo ddal COVID yn yr ysbyty, dim ond i dderbyn llythyr yn ei wahodd i'w frechu yr wythnos ganlynol. Dyma'r bobl y mae'n rhaid i'r broses hon roi atebion iddynt.</p>
<p>Weinidog Cabinet, rydych wedi cyhoeddi panel adolygu annibynnol, ac rwy'n cydnabod penodi cadeirydd annibynnol, ond mae eich datganiad yn ei gwneud yn glir iawn mai prif bwrpas y panel yw asesu a yw Cymru wedi paratoi yn well ar gyfer pandemig yn y dyfodol. Mae hynny'n bwysig, wrth gwrs, ond beth am atebolrwydd am y penderfyniadau a wnaed yn ystod y pandemig diwethaf, oherwydd mae yna rai cwestiynau difrifol iawn sydd angen eu hateb o hyd? Pam wnaeth Llywodraeth Cymru aros tan 23 Hydref 2020 i gyflwyno'r cyfnod atal byr, er gwaethaf y ffaith iddynt dderbyn cyngor wythnosau ynghynt? Pam y cafodd mwy na 1,000 o gleifion eu rhyddhau i gartrefi gofal yng Nghymru heb gael eu profi yn ôl y sôn? Pam oedd oedi wrth frechu rhai o'n preswylwyr cartrefi gofal mwyaf agored i niwed? A pham oedd gan Lywodraeth Cymru stociau cyfarpar diogelu personol a oedd yn cynnwys cyfarpar a oedd wedi dod i ben flynyddoedd ynghynt? Nid penderfyniadau gweinyddol yn unig oedd y rhain. Maen nhw'n effeithio ar fywydau pobl, ac mae'r teuluoedd yn haeddu gwybod pam y gwnaethpwyd y penderfyniadau hynny a phwy oedd yn gyfrifol.</p>
<p>Felly, dyma fy mhryder cyntaf. Nid yn unman yn eich datganiad yr ydych yn cadarnhau y bydd gan y panel hwn bwerau cyfreithiol i orfodi tystion i roi tystiolaeth neu ei gwneud yn ofynnol i ddogfennau gael eu trosglwyddo. Ac mae hynny'n bwysig, oherwydd os yw cyn-Weinidog neu uwch swyddog yn gwrthod cydweithredu, beth all y panel hwn ei wneud ynghylch y peth? A all eu gorfodi i fod yn bresennol? A all ofyn am y dystiolaeth, neu a fydd yn rhaid iddo dderbyn unrhyw wybodaeth y mae pobl yn dewis ei rhoi? Oherwydd yn sicr ni allwn gael proses lle gall y bobl sy'n gyfrifol am wneud penderfyniadau benderfynu drostyn nhw eu hunain a ydyn nhw am ateb cwestiynau amdanynt ai peidio.</p>
<p>Ac mae yna fater arall. Rydych chi'n dweud y bydd y panel yn ystyried y ffordd orau o gynnwys teuluoedd mewn profedigaeth. Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am ei—. Mae'n ddrwg gennyf, gadewch i mi ddechrau eto. Rydych chi'n dweud y bydd y panel yn ystyried y ffordd orau o gynnwys teuluoedd mewn profedigaeth, ond pam mae hynny'n dal i fod yn rhywbeth i'w ystyried? Dyna'r pwynt rydw i'n ei wneud. Yn sicr, dylid gwarantu rôl ystyrlon o'r cychwyn cyntaf. Maen nhw wedi aros yn ddigon hir, ac maen nhw eisoes wedi ei gwneud yn glir beth yw eu dymuniad. Maen nhw eisiau proses sy'n gallu sefydlu'r gwir a dal y rhai sy'n gwneud penderfyniadau i gyfrif. Rwy'n deall nad yw'r Llywodraeth eisiau dyblygu ymchwiliad COVID y DU, ac rwy'n cytuno na ddylem wastraffu arian treth yn ddiangen, ond mae'r teuluoedd eu hunain wedi awgrymu ymchwiliad â ffocws ar Gymru, gan ddefnyddio tystiolaeth sydd eisoes wedi'i chasglu gan ymchwiliad y DU gan gadw'r pwerau sydd eu hangen i gael rhagor o dystiolaeth pan fo angen. Felly, pam nad yw'r opsiwn hwnnw wedi'i fabwysiadu? A pha dystiolaeth sydd gan y Llywodraeth y bydd y panel a gafodd ei gyhoeddi heddiw yn cyflwyno'r un lefel o graffu?</p>
<p>Ddirprwy Lywydd, sylwaf hefyd nad yw'r Gweinidog wedi rhoi cyllideb na dyddiad cau'r adroddiad i ni. Dywedir wrthym y bydd y panel yn cwrdd am y tro cyntaf yn y flwyddyn newydd, ond pa mor hir y bydd yn ei gymryd? Faint fydd yn ei gostio? A phryd fydd y teuluoedd o'r diwedd yn cael rhai atebion?</p>
<p>Felly, rwyf am orffen gyda phedwar cwestiwn syml. Yn gyntaf, a fydd gan y panel hwn y pwerau cyfreithiol i orfodi tystion ac i gael gafael ar ddogfennau, ac os na fydd, pam? Yn ail, a fydd teuluoedd mewn profedigaeth yn cael rôl ystyrlon yn y gwaith hwn? Yn drydydd, beth yw'r gyllideb, a phryd y bydd y panel yn adrodd? Ac yn bedwerydd, a fydd yn ymchwilio i'r penderfyniadau a wnaed gan Weinidogion Cymru yn ystod y pandemig, neu a fydd dim ond yn archwilio i weld a ydym wedi paratoi'n well ar gyfer yr un nesaf?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782362
163
En
2026-11-03T15:05:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=5701&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=5701&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782378
164
En
2026-11-03T15:08:16
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=5897&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=5897&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Thank you.</p>
<p>Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782380
165
En
2026-11-03T15:08:16
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=5897&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=5897&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12170
12170
Iain McIntosh AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12170
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170
McIntosh, Iain
<p>Because that's the real issue here. Nobody disputes the importance— </p>
<p>Oherwydd dyna'r gwir broblem yma. Nid oes neb yn dadlau pwysigrwydd—</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782384
166
En
2026-11-03T15:08:19
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=5900&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=5900&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Can you conclude, please?</p>
<p>Allwch chi ddod i ben, os gwelwch yn dda?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782387
167
En
2026-11-03T15:08:19
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=5900&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=5900&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12170
12170
Iain McIntosh AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12170
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170
McIntosh, Iain
<p>—of learning lessons and preparing for future emergencies, but we cannot simply move on to the next pandemic without properly examining what happened during the last one. The families deserve more than assurances that lessons have been learned. They deserve to know what went wrong, why it went wrong, and who was responsible.</p>
<p>—dysgu gwersi a pharatoi ar gyfer argyfyngau yn y dyfodol, ond ni allwn symud ymlaen i'r pandemig nesaf heb archwilio'n iawn beth ddigwyddodd yn ystod yr un diwethaf. Mae'r teuluoedd yn haeddu mwy na sicrwydd bod gwersi wedi'u dysgu. Maen nhw'n haeddu gwybod beth aeth o'i le, pam aeth o'i le, a phwy oedd yn gyfrifol.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782390
168
En
2026-11-03T15:08:38
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=5919&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=5919&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Sorry, Iain. Conclude, please.</p>
<p>Mae'n ddrwg gen i, Iain. Gorffennwch, os gwelwch yn dda.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782392
169
En
2026-11-03T15:08:39
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=5920&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=5920&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12170
12170
Iain McIntosh AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12170
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170
McIntosh, Iain
<p>And until those questions are properly answered, I don't believe this Government can honestly claim to have delivered what families were promised. Diolch.</p>
<p>A hyd nes y bydd y cwestiynau hynny'n cael eu hateb yn iawn, nid wyf yn credu y gall y Llywodraeth hon honni yn onest ei bod wedi cyflawni'r hyn a addawyd i deuluoedd. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782397
170
En
2026-11-03T15:08:50
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=5931&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=5931&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12140
12140
Dafydd Trystan Davies AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140
Trystan Davies, Dafydd
<p>I thank the opposition spokesperson for those questions. Let me begin in reverse order. In order to properly learn lessons, you have to be clear what went wrong, and that is clearly part of the process of learning lessons. I was struck by module 6, which you may have seen, recently published by the UK COVID inquiry, which looks in some depth at some of the issues in Wales around social care particularly. Some of the personal accounts that you've referenced there were very clear in that—I mean, in the failures identified by that module 6 report. So, I am clear that the review will need to learn lessons, and in order to learn lessons, will need to be able to identify what went wrong as part of learning lessons.</p>
<p>The budget is within the public inquiries line of the Welsh Government, and that is subject to the ongoing process. We've allocated that there will be money within that budget line, which is some millions—that is the budget line for the public inquiries unit of the Welsh Government. It is £1.5 million in terms of the initial budget that we've been looking at there for the year ahead.</p>
<p>Are we talking about the bereaved families being part of the review? I very much hope that they will play a full part in that review, and I will do anything I can to ensure that they can play that full part, and encourage the chair and the panel to involve them as far as is possible.</p>
<p>You have identified the issues. It is a non-statutory review. We've been clear about that. I would expect every Welsh Government Minister who’s served in this place to support this review in completing its work and in learning lessons for the future. I think that is a reasonable expectation that I should place on Welsh Government Ministers and on the public sector in Wales.</p>
<p>Diolch i lefarydd yr wrthblaid am y cwestiynau yna. Gadewch i mi ddechrau mewn trefn wrthdro. Er mwyn dysgu gwersi yn iawn, mae'n rhaid i chi fod yn glir beth aeth o'i le, ac mae hynny'n amlwg yn rhan o'r broses o ddysgu gwersi. Cefais fy nharo gan fodiwl 6, a welsoch efallai, a gyhoeddwyd yn ddiweddar gan ymchwiliad COVID y DU, sy'n edrych yn fanwl ar rai o'r materion yng Nghymru sy'n ymwneud â gofal cymdeithasol yn arbennig. Roedd rhai o'r adroddiadau personol rydych chi wedi cyfeirio atyn nhw yn y fan yna yn glir iawn o ran—hynny yw, am y methiannau a nodwyd gan yr adroddiad modiwl 6 hwnnw. Felly, rwy'n glir y bydd angen i'r adolygiad ddysgu gwersi, ac er mwyn dysgu gwersi, bydd angen gallu nodi'r hyn a aeth o'i le fel rhan o ddysgu gwersi.</p>
<p>Mae'r gyllideb o fewn llinell ymholiadau cyhoeddus Llywodraeth Cymru, ac mae hynny'n amodol ar y broses barhaus. Rydym wedi dyrannu arian o fewn y llinell gyllideb honno, sef rhai miliynau—dyna'r llinell gyllideb ar gyfer uned ymchwiliadau cyhoeddus Llywodraeth Cymru. Mae'n £1.5 miliwn o ran y gyllideb gychwynnol yr ydym wedi bod yn edrych arni ar gyfer y flwyddyn i ddod.</p>
<p>Ydyn ni'n sôn am gael y teuluoedd mewn profedigaeth yn rhan o'r adolygiad? Rwy'n gobeithio'n fawr y byddan nhw'n chwarae rhan lawn yn yr adolygiad hwnnw, a byddaf yn gwneud popeth y gallaf i sicrhau eu bod nhw'n gallu chwarae'r rhan lawn honno, ac annog y cadeirydd a'r panel i'w cynnwys cyn belled ag y bo modd.</p>
<p>Rydych chi wedi nodi'r materion. Mae'n adolygiad anstatudol. Rydyn ni wedi bod yn glir am hynny. Byddwn yn disgwyl i bob Gweinidog Llywodraeth Cymru sydd wedi gwasanaethu yn y lle hwn gefnogi'r adolygiad hwn i gwblhau ei waith ac i ddysgu gwersi ar gyfer y dyfodol. Rwy'n credu bod hynny'n ddisgwyliad rhesymol y dylwn ei roi ar Weinidogion Llywodraeth Cymru ac ar y sector cyhoeddus yng Nghymru.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782360
171
En
2026-11-03T15:10:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=6001&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=6001&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782382
172
En
2026-11-03T15:11:22
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=6083&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=6083&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
267
267
Ken Skates AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267
Skates, Ken
<p>My thoughts and the thoughts of all of my Welsh Labour colleagues are today with those who lost loved ones during the pandemic and those who continue to live with its consequences and, of course, with all those who worked tirelessly to keep our communities safe during what was the biggest public health challenge this country has faced in living memory. It is vital that we continue to learn lessons from that time and to ensure that Wales is as prepared as possible for any future pandemic. That must remain our shared objective.</p>
<p>The UK COVID inquiry has received thousands of pages of evidence from the Welsh Government and has heard extensive oral evidence from former Ministers and from civil servants, and importantly, that work is ongoing. It has not yet fully reported. I think it is important that the purpose, scope and intended outcomes of the Government's review are clearly understood. In particular, the Minister needs to be clear about how this work will complement the UK COVID inquiry and what additional lessons it's intended to identify for Wales. That clarity will be important for everyone affected by the pandemic, including bereaved families who understandably want answers and reassurance that lessons are being learned.</p>
<p>So, can the Minister set out how the review will complement rather than duplicate the work that's already been undertaken by the UK inquiry, and how it will relate to the recommendations that are yet to be published? And given the concerns already raised by some bereaved families, can you tell us what steps the Government will take to ensure that those affected feel their voices are properly heard? It's difficult to see at this stage how this matches the expectations of bereaved families who feel let down, to say the least, by this Government.</p>
<p>Today's statement fails to identify the terrible harm that COVID-19 inflicted on young people and on their well-being, on education, on employment, businesses and the economy as a whole. Why? Infection control was a key concern in these areas as well as, of course, in health and care settings. How can you guarantee the independence of the review panel where political appointments are being made? And, as I've already said, infection control was the biggest issue influencing what happened during the pandemic, so do you agree with this, and who do you believe has the adequate expertise in this field to be part of the review?</p>
<p>With regard to Exercise Pegasus, in which I and a number of my colleagues participated, I'm afraid it did not reflect the recommendations of all modules of the UK inquiry. And turning to those previous modules, does this Government have a different position or a different view on any of the recommendations from previous modules?</p>
<p>Will the review meet publicly? Will all documents submitted to the review be available to the public? And how much will this review cost over the course of not just the single financial year that it will take place over, but in total? You mentioned a figure of £1.5 million. What will be the total amount that the review will cost, and how does that compare to the cost of a Wales-specific COVID inquiry?</p>
<p>Finally, I think the most important question to ask in any form of inquiry is not necessarily when, what or where, but why. Minister, why were Plaid Cymru promising a Wales-specific COVID inquiry before the election, only to drop it after getting into power? If you argue that a review is the same as an inquiry, can you therefore explain why you allowed the public to believe you meant that they'd have a public inquiry, if it was only ever your intention to set up a review? Diolch.</p>
<p>Mae fy meddyliau a meddyliau fy holl gyd-Aelodau Llafur Cymru heddiw gyda'r rhai a gollodd anwyliaid yn ystod y pandemig a'r rhai sy'n parhau i fyw gyda'i ganlyniadau ac, wrth gwrs, gyda phawb a weithiodd yn ddiflino i gadw ein cymunedau'n ddiogel yn ystod yr hyn oedd yr her iechyd cyhoeddus fwyaf y mae'r wlad hon wedi'i hwynebu o fewn cof. Mae'n hanfodol ein bod yn parhau i ddysgu gwersi o'r cyfnod hwnnw ac i sicrhau bod Cymru mor barod â phosibl ar gyfer unrhyw bandemig yn y dyfodol. Rhaid i hynny barhau i fod ein hamcan cyffredin.</p>
<p>Mae ymchwiliad COVID y DU wedi derbyn miloedd o dudalennau o dystiolaeth gan Lywodraeth Cymru ac wedi clywed tystiolaeth lafar helaeth gan gyn-Weinidogion a gweision sifil, ac yn bwysig, mae'r gwaith hwnnw'n parhau. Nid yw wedi adrodd yn llawn eto. Rwy'n credu ei bod yn bwysig bod pwrpas, cwmpas a chanlyniadau arfaethedig adolygiad y Llywodraeth yn cael eu deall yn glir. Yn benodol, mae angen i'r Gweinidog fod yn glir ynglŷn â sut y bydd y gwaith hwn yn ategu ymchwiliad COVID y DU a pha wersi ychwanegol y bwriedir eu nodi ar gyfer Cymru. Bydd yr eglurder hwnnw'n bwysig i bawb yr effeithiwyd arnynt gan y pandemig, gan gynnwys teuluoedd mewn profedigaeth sydd eisiau atebion a sicrwydd bod gwersi yn cael eu dysgu.</p>
<p>Felly, a all y Gweinidog nodi sut y bydd yr adolygiad yn ategu yn hytrach na dyblygu'r gwaith sydd eisoes wedi'i wneud gan ymchwiliad y DU, a sut y bydd yn ymwneud â'r argymhellion sydd eto i'w cyhoeddi? Ac o ystyried y pryderon sydd eisoes wedi'u codi gan rai teuluoedd mewn profedigaeth, a allwch chi ddweud wrthym ba gamau y bydd y Llywodraeth yn eu cymryd i sicrhau bod y rhai yr effeithiwyd arnynt yn teimlo bod eu lleisiau yn cael eu clywed yn iawn? Mae'n anodd gweld ar hyn o bryd sut mae hyn yn cyd-fynd â disgwyliadau teuluoedd mewn profedigaeth sy'n teimlo eu bod wedi cael eu siomi, a dweud y lleiaf, gan y Llywodraeth hon.</p>
<p>Mae'r datganiad heddiw yn methu â nodi'r niwed ofnadwy a achosodd COVID-19 i bobl ifanc ac ar eu llesiant, ar addysg, ar gyflogaeth, busnesau a'r economi gyfan. Pam? Roedd rheoli heintiau yn bryder allweddol yn y meysydd hyn yn ogystal â mewn lleoliadau iechyd a gofal wrth gwrs. Sut allwch chi warantu annibyniaeth y panel adolygu lle mae penodiadau gwleidyddol yn cael eu gwneud? Ac, fel y dywedais i eisoes, rheoli heintiau oedd y mater mwyaf a oedd yn dylanwadu ar yr hyn a ddigwyddodd yn ystod y pandemig, felly ydych chi'n cytuno â hyn, a phwy ydych chi'n credu sydd â'r arbenigedd digonol yn y maes hwn i fod yn rhan o'r adolygiad?</p>
<p>O ran Ymarfer Pegasus, yr oeddwn i a nifer o fy nghyd-Aelodau yn cymryd rhan ynddo, rwy'n ofni nad oedd yn adlewyrchu argymhellion pob modiwl o ymchwiliad y DU. Ac wrth droi at y modiwlau blaenorol hynny, a oes gan y Llywodraeth hon safbwynt gwahanol neu farn wahanol ar unrhyw un o'r argymhellion o fodiwlau blaenorol?</p>
<p>A fydd yr adolygiad yn cwrdd yn gyhoeddus? A fydd yr holl ddogfennau a gyflwynir i'r adolygiad ar gael i'r cyhoedd? A faint fydd yr adolygiad hwn yn ei gostio dros gyfnod nid yn unig y flwyddyn ariannol unigol y bydd yn digwydd ynddi, ond yn gyfan gwbl? Fe wnaethoch chi sôn am ffigur o £1.5 miliwn. Beth fydd cyfanswm cost yr adolygiad, a sut mae hynny'n cymharu â chost ymchwiliad COVID sy'n benodol i Gymru?</p>
<p>Yn olaf, rwy'n credu nad y cwestiwn pwysicaf i'w ofyn mewn unrhyw fath o ymchwiliad o reidrwydd yw pryd, beth neu ble, ond pam. Weinidog, pam oedd Plaid Cymru yn addo ymchwiliad COVID penodol i Gymru cyn yr etholiad, dim ond i'w ollwng ar ôl dod i rym? Os ydych chi'n dadlau bod adolygiad yr un peth ag ymchwiliad, a allwch chi felly esbonio pam y gwnaethoch chi ganiatáu i'r cyhoedd gredu eich bod chi'n golygu y bydden nhw'n cael ymchwiliad cyhoeddus, os eich bwriad oedd sefydlu adolygiad yn unig? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782370
173
En
2026-11-03T15:15:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=6301&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=6301&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782372
174
En
2026-11-03T15:15:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=6301&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=6301&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782371
175
En
2026-11-03T15:15:33
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=6334&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=6334&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12140
12140
Dafydd Trystan Davies AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140
Trystan Davies, Dafydd
<p>Diolch to the spokesperson for a wide range of questions. I'll begin by stating very clearly that the Plaid Cymru manifesto set out—and I've read it numerous times recently—that</p>
<p>'we will establish a review of Wales’s Covid response, its legacies and lessons for the future within the first year of the next Senedd term, with a targeted focus'.</p>
<p>That's the 2026 manifesto for this election. That is the manifesto upon which we stood and upon which we were elected to this Senedd. I would hope that the inquiry is as public and transparent as possible. The spokesperson will be aware that there are some issues of confidentiality around medical issues that would need to be dealt with, but I would expect the inquiry to be as public and transparent as possible. I would expect us as a Government—and we will—to set out all of our responses to the UK COVID-19 inquiry and our responses to those recommendations.</p>
<p>There is a programme of work, as the spokesperson will be aware, in the UK COVID inquiry, and what my officials have been working on is a prospective programme of work for our review, which would complement that and would build upon the work and the evidence gathering that is being undertaken by the UK COVID inquiry. I, like the opposition spokesperson, pay tribute to the bereaved families, acknowledge their grief, and very much hope that their experiences will form a central part of the considerations of the review, as I have set out.</p>
<p>Diolch i'r llefarydd am ystod eang o gwestiynau. Rwyf am ddechrau trwy ddatgan yn glir iawn bod maniffesto Plaid Cymru yn nodi—ac rwyf wedi ei ddarllen sawl gwaith yn ddiweddar—</p>
<p>'yn ystod blwyddyn gyntaf tymor nesaf y Senedd, byddwn yn sefydlu adolygiad o ymateb Cymru i Covid, ei sgileffeithiau, a’r gwersi ar gyfer y dyfodol, gan ganolbwyntio'.</p>
<p>Dyna faniffesto 2026 ar gyfer yr etholiad hwn. Dyna'r maniffesto yr oeddem yn sefyll arno ac y cawsom ein hethol i'r Senedd hon arno. Byddwn yn gobeithio bod yr ymchwiliad mor gyhoeddus a thryloyw â phosibl. Bydd y llefarydd yn ymwybodol bod rhai materion cyfrinachedd ynghylch materion meddygol y byddai angen ymdrin â nhw, ond byddwn yn disgwyl i'r ymchwiliad fod mor gyhoeddus a thryloyw â phosibl. Byddwn yn disgwyl i ni fel Llywodraeth—a byddwn ni'n nodi ein holl ymatebion i ymchwiliad COVID-19 y DU a'n hymatebion i'r argymhellion hynny.</p>
<p>Mae rhaglen waith, fel y bydd y llefarydd yn ymwybodol, yn ymchwiliad COVID y DU, a'r hyn y mae fy swyddogion wedi bod yn gweithio arno yw darpar raglen waith ar gyfer ein hadolygiad ni, a fyddai'n ategu hynny ac a fyddai'n adeiladu ar y gwaith a'r casglu tystiolaeth sy'n cael ei wneud gan ymchwiliad COVID y DU. Rwyf i, fel llefarydd yr wrthblaid, yn talu teyrnged i'r teuluoedd mewn profedigaeth, yn cydnabod eu galar, ac yn gobeithio'n fawr y bydd eu profiadau yn rhan ganolog o ystyriaethau yr adolygiad, fel yr wyf wedi'i nodi.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782389
176
En
2026-11-03T15:17:33
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=6454&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=6454&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
336
336
Natasha Asghar AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336
Asghar, Natasha
<p>Can I thank the Cabinet Minister for this afternoon's statement and also for taking the time out to speak with me before the contribution today?</p>
<p>Where do we begin? What on earth has happened here today, Cabinet Minister? Because for years, Plaid Cymru, like the Welsh Conservatives, supported calls for a Wales-specific COVID inquiry. Both of our parties lobbied the previous Labour Government to launch the probe relentlessly throughout the last Senedd term. It is probably one of the very few things on this planet that we actually agreed on together.</p>
<p>Given how vocal Plaid Cymru has been on this important topic, I think most people thought that this was going to be a done deal and that we would get just that when your party came into power in May this year. Well, how wrong could we be? Because this review is nowhere near enough. It is certainly nowhere near what we and, more importantly, the people who lost loved ones during the pandemic were promised. How have we gone from being promised a full-blown independent Wales-specific COVID inquiry to a mere review, Cabinet Minister? Because just under a year ago, the now First Minister said, and I quote:</p>
<p>'despite failings during the COVID response, the Labour Welsh Government still refused to establish a Welsh COVID inquiry so we can truly learn lessons. Plaid Cymru will right this wrong.'</p>
<p>On another occasion, Plaid Cymru's leader told the Welsh Parliament, and again I quote for everyone:</p>
<p>'Surely Welsh government can see now what I and the Covid-bereaved campaigners have long called for, which is that we need that full Welsh Covid inquiry, if we're to have any chance of getting at the real truth and learning lessons.'</p>
<p>Mabon ap Gwynfor, now our health Minister, said last summer, and again I quote:</p>
<p>'From the very outset, we on these benches were firm in our belief that the scale of the pandemic, as well as the influence of Welsh Government decisions in dealing with its impact, deserved a full Wales-specific public inquiry'.</p>
<p>'That's why a Plaid Cymru Government would establish a COVID inquiry for Wales within the first year of the next Senedd term'.</p>
<p>These were clearly nothing more than hollow words and empty promises, weren't they, Cabinet Minister? Did Plaid Cymru ever have any genuine intention of delivering on its pledge to hold an inquiry, or were you just making the right noises in the run-up to the election? Because, quite frankly, for me, this is an unbelievable u-turn.</p>
<p>What I find a particularly bitter pill to swallow is the fact that Plaid Cymru politicians have totally disrespected and strung along bereaved families. You have genuinely sold them down the river. It is no wonder the COVID bereaved families group—who, I must say, have been truly remarkable in every way in their campaigning—feel like they have had the rug pulled from underneath them. By not holding a statutory inquiry, I fear important questions will remain unanswered, Cabinet Minister.</p>
<p>Last term, as I'm sure many of you will recall, the Senedd established a COVID committee. Conservative Member Tom Giffard was, in fact, a Co-chair of this committee, and Members from all different parties were sitting on this committee too. It was a great start, but, unfortunately, its powers were limited. That's why a review simply cannot achieve what an inquiry can. Can't you see that, Cabinet Minister? With an inquiry, you can compel witnesses to give evidence. You simply can't do that with a review. Do you honestly think, Cabinet Minister, that the likes of Vaughan Gething, Mark Drakeford and other key players are going to voluntarily take part in such a thing? We all know that a review cannot guarantee the proper transparency an inquiry can.</p>
<p>Does the Cabinet Minister accept that a review is destined to fail from the start, or is that part of Plaid Cymru's plans? Because, Cabinet Minister, the UK inquiry will not, I fear, put the Welsh Government's actions and decisions under a microscope in the same way a Welsh inquiry would. Wales runs the risk of becoming a footnote in the UK inquiry's final findings, and we cannot allow that to happen. The Plaid Cymru Government—in fact, the Plaid Cymru party as a whole—used to share the same train of thought until recently. Cabinet Minister, there's nothing wrong in admitting that you've made a mistake. It is to be expected with a new Government still finding the ropes, although I'm still not quite sure how Plaid Cymru can make a blunder as big as this one. So, will you and your colleagues drop this review and instead bring forward an independent Wales-specific COVID inquiry, which Plaid Cymru originally promised? Thank you.</p>
<p>A gaf i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am ddatganiad y prynhawn yma a hefyd am neilltuo amser i siarad â mi cyn y cyfraniad heddiw?</p>
<p>Ble ydyn ni'n dechrau? Beth ar y ddaear sydd wedi digwydd yma heddiw, Weinidog Cabinet? Oherwydd am flynyddoedd, roedd Plaid Cymru, fel y Ceidwadwyr Cymreig, yn cefnogi galwadau am ymchwiliad COVID sy'n benodol i Gymru. Fe wnaeth y ddwy blaid lobïo'r Llywodraeth Lafur flaenorol i lansio'r ymchwiliad yn ddi-baid trwy gydol tymor y Senedd ddiwethaf. Mae'n debyg ei fod yn un o'r ychydig bethau ar y blaned hon y gwnaethom gytuno arno gyda'n gilydd.</p>
<p>O ystyried pa mor barod i leisio barn y mae Plaid Cymru wedi bod ar y pwnc pwysig hwn, rwy'n credu bod y rhan fwyaf o bobl yn meddwl bod hon yn mynd i fod yn fargen wedi'i chytuno ac y byddem yn cael honno pan ddaeth eich plaid i rym ym mis Mai eleni. Wel, pa mor anghywir y gallem ni fod? Oherwydd nid yw'r adolygiad hwn yn hanner digon. Yn sicr, nid yw'n agos at yr hyn a addawyd i ni ac, yn bwysicach fyth, y bobl a gollodd anwyliaid yn ystod y pandemig. Sut rydyn ni wedi mynd o gael addewid o ymchwiliad COVID annibynnol sy'n benodol i Gymru i adolygiad yn unig, Weinidog Cabinet? Oherwydd ychydig llai na blwyddyn yn ôl, dywedodd y Prif Weinidog erbyn hyn, ac rwy'n dyfynnu:</p>
<p>'Er gwaethaf methiannau yn ystod yr ymateb i COVID, roedd Llywodraeth Lafur Cymru yn dal i wrthod sefydlu ymchwiliad COVID yng Nghymru fel y gallwn ddysgu gwersi mewn gwirionedd. Bydd Plaid Cymru yn cywiro'r camgymeriad hwn.'</p>
<p>Ar achlysur arall, dywedodd arweinydd Plaid Cymru wrth Senedd Cymru, ac eto rwy'n dyfynnu ar gyfer pawb:</p>
<p>'Yn sicr gall llywodraeth Cymru weld nawr yr hyn rydw i ac ymgyrch y teuluoedd a gollodd anwyliaid i COVID wedi galw amdano ers amser maith, sef bod angen yr ymchwiliad Covid llawn hwnnw sy'n benodol i Gymru, os ydym am gael unrhyw gyfle i gael y gwir go iawn a dysgu gwersi.'</p>
<p>Dywedodd Mabon ap Gwynfor, ein Gweinidog iechyd bellach, yr haf diwethaf, ac eto dyfynnaf:</p>
<p>'O'r cychwyn cyntaf, roeddem ni ar y meinciau yma yn gadarn fod maint amlwg y pandemig, ynghyd â dylanwad penderfyniadau Llywodraeth Cymru wrth ymdrin a'i effaith, yn haeddu ymchwiliad cyhoeddus llawn i Gymru'.</p>
<p>'Dyna pam y byddai Llywodraeth Plaid Cymru yn sefydlu ymchwiliad COVID i Gymru yn y flwyddyn gyntaf o dymor nesaf y Senedd'.</p>
<p>Yn amlwg, nid oedd y rhain yn ddim mwy na geiriau gwag ac addewidion gwag, onid oedden nhw, Weinidog Cabinet? A oedd gan Blaid Cymru erioed unrhyw fwriad gwirioneddol i gyflawni ei haddewid i gynnal ymchwiliad, neu a oeddech chi'n gwneud y synau cywir yn y cyfnod cyn yr etholiad? Oherwydd, i fod yn gwbl onest, i mi, mae hwn yn dro pedol anghredadwy.</p>
<p>Yr hyn rwy'n ei weld yn annymunol iawn yw'r ffaith bod gwleidyddion Plaid Cymru wedi amharchu'n llwyr y teuluoedd mewn profedigaeth a'u camarwain. Rydych chi wir wedi eu bradychu. Nid yw'n syndod bod y grŵp teuluoedd a gollodd anwyliaid i COVID—sydd, mae'n rhaid i mi ddweud, wedi bod yn wirioneddol ryfeddol ym mhob ffordd yn eu hymgyrchu—yn teimlo fel pe bai'r tir wedi'i dynnu o dan eu traed. Trwy beidio â chynnal ymchwiliad statudol, rwy'n ofni y bydd cwestiynau pwysig yn aros heb eu hateb, Weinidog Cabinet.</p>
<p>Y tymor diwethaf, fel yr wyf yn siŵr y bydd llawer ohonoch yn cofio, sefydlodd y Senedd bwyllgor COVID. Yr Aelod Ceidwadol Tom Giffard oedd, mewn gwirionedd, yn gyd-gadeirydd y pwyllgor hwn, ac roedd Aelodau o bob plaid wahanol yn eistedd ar y pwyllgor hwn hefyd. Roedd yn ddechrau gwych, ond, yn anffodus, roedd ei bwerau yn gyfyngedig. Dyna pam na all adolygiad gyflawni'r hyn y gall ymchwiliad. Allwch chi ddim gweld hynny, Weinidog Cabinet? Gydag ymchwiliad, gallwch orfodi tystion i roi tystiolaeth. Ni allwch wneud hynny gydag adolygiad. Ydych chi'n onest yn meddwl, Weinidog Cabinet, bod pobl fel Vaughan Gething, Mark Drakeford a chwaraewyr allweddol eraill yn mynd i gymryd rhan yn wirfoddol yn y fath beth? Rydym i gyd yn gwybod na all adolygiad warantu tryloywder priodol fel y gall ymchwiliad.</p>
<p>A yw'r Gweinidog Cabinet yn derbyn bod adolygiad yn mynd i fethu o'r cychwyn cyntaf, neu a yw hynny'n rhan o gynlluniau Plaid Cymru? Oherwydd, Weinidog Cabinet, ni fydd ymchwiliad y DU, rwy'n ofni, yn rhoi gweithredoedd a phenderfyniadau Llywodraeth Cymru o dan ficrosgop yn yr un modd ag y byddai ymchwiliad yng Nghymru. Mae Cymru mewn perygl o ddod yn droednodyn yng nghanfyddiadau terfynol ymchwiliad y DU, ac ni allwn ganiatáu i hynny ddigwydd. Roedd Llywodraeth Plaid Cymru—mewn gwirionedd, plaid Plaid Cymru yn ei chyfanrwydd—yn arfer rhannu'r un ffrwd o feddwl tan yn ddiweddar. Weinidog Cabinet, does dim o'i le mewn cyfaddef eich bod wedi gwneud camgymeriad. Mae'n ddisgwyliedig pan fo Llywodraeth newydd yn dal i ymgyfarwyddo â'r gwaith, er nad wyf yn hollol siŵr sut y gall Plaid Cymru wneud camgymeriad mor fawr â hwn. Felly, a wnewch chi a'ch cyd-Aelodau roi'r gorau i'r adolygiad hwn ac yn hytrach cyflwyno ymchwiliad COVID annibynnol sy'n benodol i Gymru, sef yr hyn a addawodd Plaid Cymru yn wreiddiol? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782376
177
En
2026-11-03T15:20:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=6601&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=6601&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782396
178
En
2026-11-03T15:21:23
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=6684&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=6684&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12140
12140
Dafydd Trystan Davies AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140
Trystan Davies, Dafydd
<p>Thank you to the spokesperson for those questions. We have been clear that the COVID review as set up by this Government will ensure that we learn those lessons. I would expect this Senedd and the people of Wales to hold us to account for learning those lessons. The measure of the success of this Government in this area will be how we learn those lessons. We have set out, you've set out, our colleagues have set out eloquently why those lessons desperately need to be learnt. They need to be learnt in a timely fashion, they need to be learnt in an effective fashion and that is why we are setting up the review today.</p>
<p>You've made comments that the UK COVID inquiry would give no attention whatsoever to Wales—[<em>Interruption.</em>] A footnote, even. Thank you. I would gently suggest to the Member that it would be good to read the module 6 report, for example, which has recently been published, where there are over 100 comments regarding the performance of the Welsh Government and Wales in relation to social care. I'm afraid to say it is grim reading, it is damning reading, but it is clear in its view on the actions of the then Welsh Government. That, amongst many other things, persuades me that we need to learn those lessons promptly, effectively and efficiently, which is why we have settled on a review.</p>
<p>Diolch i'r llefarydd am y cwestiynau yna. Rydym wedi bod yn glir y bydd yr adolygiad COVID fel y'i sefydlwyd gan y Llywodraeth hon yn sicrhau ein bod yn dysgu'r gwersi hynny. Byddwn yn disgwyl i'r Senedd hon a phobl Cymru ein dal i gyfrif am ddysgu'r gwersi hynny. Mesur llwyddiant y Llywodraeth hon yn y maes hwn fydd sut rydyn ni'n dysgu'r gwersi hynny. Rydym wedi nodi, rydych chi wedi nodi, mae ein cyd-Aelodau wedi nodi'n huawdl pam y mae angen dysgu'r gwersi hynny yn ddirfawr. Mae angen eu dysgu mewn modd amserol, mae angen eu dysgu mewn modd effeithiol a dyna pam rydyn ni'n sefydlu'r adolygiad heddiw.</p>
<p>Rydych chi wedi gwneud sylwadau na fyddai ymchwiliad COVID y DU yn rhoi unrhyw sylw o gwbl i Gymru—[<em>Torri ar draws.</em>] Troednodyn, hyd yn oed. Diolch. Byddwn yn awgrymu yn dawel fach i'r Aelod y byddai'n dda pe bai'n darllen adroddiad modiwl 6, er enghraifft, a gyhoeddwyd yn ddiweddar, lle mae dros 100 o sylwadau ynglŷn â pherfformiad Llywodraeth Cymru a Chymru mewn perthynas â gofal cymdeithasol. Mae gen i ofn dweud fod ei ddarllen yn dorcalonnus, mae'n ddamniol, ond mae'n glir yn ei farn ar weithredoedd Llywodraeth Cymru ar y pryd. Mae hynny, ymhlith llawer o bethau eraill, yn fy argyhoeddi bod angen i ni ddysgu'r gwersi hynny yn brydlon, yn effeithiol ac yn effeithlon, a dyna pam rydym wedi penderfynu ar adolygiad.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782395
179
En
2026-11-03T15:23:07
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=6788&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=6788&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
5025
5025
Anthony Slaughter AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5025
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5025
Slaughter, Anthony
<p>While there is so much to be welcomed and much that I would agree with in the Minister's statement today, I do remain confused and disappointed by the Government's stated position this afternoon. After calling for a statutory Welsh inquiry for many years, like so many others, whilst in opposition, Plaid Cymru have now downgraded to a non-statutory review. Like others, I have met with representatives of the bereaved families and they do feel deeply let down by this decision. A non-statutory review risks unnecessary duplication of work already carried out by the UK inquiry whilst lacking the power to compel witnesses to provide evidence under oath. The COVID-19 Bereaved Families for Justice campaign proposed a short, sharp statutory inquiry focused on the issues that have been insufficiently scrutinised by the UK inquiry, which they believe could be delivered within a budget of £10 million. They have stated that they are not prepared to participate in yet another review that has no powers to hold decision makers accountable or drive forward meaningful changes. Is the Government confident that this proposed review can go ahead in a meaningful way without participation from bereaved families? Diolch.</p>
<p>Er bod cymaint i'w groesawu a llawer y byddwn i'n cytuno â nhw yn natganiad y Gweinidog heddiw, rwy'n parhau i fod yn ddryslyd ac yn siomedig gan safbwynt datganedig y Llywodraeth y prynhawn yma. Ar ôl galw am ymchwiliad statudol i Gymru ers blynyddoedd lawer, fel cymaint o rai eraill, pan oedd yn wrthblaid, mae Plaid Cymru bellach wedi israddio i adolygiad anstatudol. Fel eraill, rwyf wedi cwrdd â chynrychiolwyr y teuluoedd mewn profedigaeth ac maen nhw'n teimlo'n siomedig iawn gan y penderfyniad hwn. Mae adolygiad anstatudol yn peryglu dyblygu gwaith diangen a wnaed eisoes gan ymchwiliad y DU a does ganddo ddim pŵer i orfodi tystion i ddarparu tystiolaeth o dan lw. Cynigiodd ymgyrch y teuluoedd a gollodd anwyliaid i COVID-19 dros gyfiawnder ymchwiliad statudol byr, miniog sy'n canolbwyntio ar y materion nad ydynt wedi'u bod yn destun craffu'n ddigonol gan ymchwiliad y DU, y maen nhw'n credu y gellid eu cyflawni o fewn cyllideb o £10 miliwn. Maen nhw wedi datgan nad ydyn nhw'n barod i gymryd rhan mewn adolygiad arall nad oes ganddo unrhyw bwerau i ddal y rhai sy'n gwneud penderfyniadau i gyfrif neu i ysgogi newidiadau ystyrlon. A yw'r Llywodraeth yn hyderus y gall yr adolygiad arfaethedig hwn fynd ymlaen mewn ffordd ystyrlon heb gyfranogiad teuluoedd mewn profedigaeth? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782401
180
En
2026-11-03T15:24:18
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=6859&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=6859&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12140
12140
Dafydd Trystan Davies AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140
Trystan Davies, Dafydd
<p>I thank the Member. One of the reasons for establishing a review is that that is an effective way of complementing the work of the UK COVID inquiry and ensuring that there is a forum for a focus on Wales. I shall repeat the point that I have already made: I should very much hope that the COVID bereaved families and those who have suffered from COVID in all its forms will play a full and active part in the review. That is what I will be asking the chair of the review to ensure and that is the commitment I make today to this Chamber. </p>
<p>Diolch i'r Aelod. Un o'r rhesymau dros sefydlu adolygiad yw bod hynny'n ffordd effeithiol o ategu gwaith ymchwiliad COVID y DU a sicrhau bod fforwm ar gyfer canolbwyntio ar Gymru. Byddaf yn ailadrodd y pwynt yr wyf eisoes wedi'i wneud: dylwn i obeithio'n fawr y bydd y teuluoedd a gollodd anwyliaid i COVID a'r rhai sydd wedi dioddef o COVID yn ei holl ffurfiau yn chwarae rhan lawn a gweithredol yn yr adolygiad. Dyna'r hyn y byddaf yn gofyn i gadeirydd yr adolygiad ei sicrhau a dyna'r ymrwymiad rwy'n ei wneud heddiw i'r Siambr hon.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782353
181
En
2026-11-03T15:25:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=6901&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=6901&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782402
182
En
2026-11-03T15:25:08
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=6909&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=6909&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
4983
4983
Jane Dodds AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983
Dodds, Jane
<p>I feel very sad standing here today. I feel very sad for the families affected, many of whom are in the public gallery and are actually shaking their heads at what you've said, I'm afraid. I feel very sad that the integrity of this Senedd has been compromised. The reason I say that is I sat here in the last Senedd term hearing very clearly from both the current Cabinet Minister for health and the First Minister how important it was to have that independent inquiry. And I feel very sad that I haven't heard the word 'sorry' in your statement this afternoon: sorry that you've let down the families, sorry that you have to have another tack. Being honest, there are things that change, but the people who deserve to hear that you are very sorry are those families sitting in the gallery and those families affected. So, will you now use this opportunity to apologise and to say 'sorry'? Diolch yn fawr iawn.</p>
<p>Rwy'n teimlo'n drist iawn yn sefyll yma heddiw. Rwy'n teimlo'n drist iawn am y teuluoedd yr effeithiwyd arnynt, llawer ohonyn nhw yn yr oriel gyhoeddus ac mewn gwirionedd yn ysgwyd eu pennau ar yr hyn rydych chi wedi'i ddweud, mae gen i ofn. Rwy'n teimlo'n drist iawn bod uniondeb y Senedd hon wedi'i beryglu. Y rheswm pam rwy'n dweud hynny yw hyn, roeddwn i'n eistedd yma yn nhymor y Senedd ddiwethaf yn clywed yn glir iawn gan y Gweinidog Cabinet dros iechyd presennol a'r Prif Weinidog ynghylch pa mor bwysig oedd cael yr ymchwiliad annibynnol hwnnw. Ac rwy'n teimlo'n drist iawn nad wyf wedi clywed y gair 'mae'n ddrwg gennyf' yn eich datganiad y prynhawn yma: bod yn ddrwg gennych am siomi'r teuluoedd, bod yn ddrwg gennych am ddewis trywydd arall. I fod yn onest, mae yna bethau sy'n newid, ond y bobl sy'n haeddu clywed ei bod hi'n ddrwg iawn gennych yw'r teuluoedd hynny sy'n eistedd yn yr oriel a'r teuluoedd hynny yr effeithiwyd arnynt. Felly, a wnewch chi nawr ddefnyddio'r cyfle hwn i ymddiheuro ac i ddweud 'mae'n ddrwg gennyf'? Diolch yn fawr iawn.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782403
183
En
2026-11-03T15:26:07
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=6968&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=6968&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12140
12140
Dafydd Trystan Davies AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140
Trystan Davies, Dafydd
<p>Diolch to the Member. We have been clear, the manifesto was clear, that a Plaid Cymru Government would seek to establish a COVID review. That is what we are doing today. I acknowledge the immense work that the COVID bereaved families have done, their loss, their grief, how they were let down during the pandemic. I am deeply sorry for that—I am deeply, deeply sorry for that. I don't think any human being who sat there listening to the families talk of losing loved ones in detail, and in awful detail, could not be moved by that experience. That leads me to the conclusion that we must learn the lessons and learn the lessons promptly and effectively. I acknowledge—and I acknowledge those who have campaigned—that is not the conclusion that others have reached, and I am sorry we have not reached an agreement on that. But that is the conclusion—conscientiously, carefully, thoughtfully—that I have reached.</p>
<p>Diolch i'r Aelod. Rydym wedi bod yn glir, roedd y maniffesto yn glir, y byddai Llywodraeth Plaid Cymru yn ceisio sefydlu adolygiad COVID. Dyna beth rydyn ni'n ei wneud heddiw. Rwy'n cydnabod y gwaith aruthrol y mae'r teuluoedd a gollodd anwyliaid i COVID wedi'i wneud, eu colled, eu galar, sut y cawsant eu siomi yn ystod y pandemig. Mae'n ddrwg gennyf am hynny—mae'n ddrwg iawn gennyf am hynny. Nid wyf yn credu na allai unrhyw fod dynol a oedd yn eistedd yno yn gwrando ar y teuluoedd yn siarad am golli anwyliaid mewn manylder, a manylder ofnadwy, beidio â chael ei gyffwrdd hyd at ddagrau gan y profiad hwnnw. Mae hynny'n fy arwain i'r casgliad bod yn rhaid i ni ddysgu'r gwersi a dysgu'r gwersi yn brydlon ac yn effeithiol. Rwy'n cydnabod—ac rwy'n cydnabod y rhai sydd wedi ymgyrchu—nid dyna'r casgliad y mae eraill wedi ei gyrraedd, ac mae'n ddrwg gennyf nad ydym wedi dod i gytundeb ar hynny. Ond dyna'r casgliad—yn gydwybodol, yn ofalus, yn feddylgar—yr wyf wedi ei gyrraedd.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782404
184
En
2026-11-03T15:27:40
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=7061&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=7061&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12173
12173
Nick Carter AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12173
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12173
Carter, Nick
<p>After six years and three different Labour First Ministers, your announcement that Wales will finally have our own focused COVID review marks real progress. The ongoing UK inquiry started four years ago, but it has been criticised for minimal scrutiny of Welsh decision makers. Testimony from Welsh Government officials and Ministers was very limited, and their written evidence was described as often slow, incomplete or missing entirely—not to mention the disappearing WhatsApp messages. Last month's UK care sector report has been described as weak on establishing responsibility and lacking recommendations, both crucial here in Wales, where so many untested patients were discharged from hospital back into care homes. There is also concern that the UK inquiry has failed to properly consider the impact on young people on so many different levels, especially the most disadvantaged. Rather than focus wholly on blame, our review must consider deeper lessons to be learnt and provide a road map for long-term support for the children who have paid a hidden price. Finally, the concerns of the COVID-19 Bereaved Families for Justice Cymru should be addressed. In particular, will the Minister confirm what steps can be taken should witnesses refuse to come forward or the UK inquiry does not co-operate? Diolch.</p>
<p>Ar ôl chwe blynedd a thri Phrif Weinidog Llafur gwahanol, mae eich cyhoeddiad y bydd gan Gymru ein hadolygiad COVID ein hunain o'r diwedd yn nodi cynnydd gwirioneddol. Dechreuodd ymchwiliad parhaus y DU bedair blynedd yn ôl, ond mae wedi cael ei feirniadu am gyn lleied o graffu ar wneuthurwyr penderfyniadau Cymru. Roedd tystiolaeth gan swyddogion a Gweinidogion Llywodraeth Cymru yn gyfyngedig iawn, ac roedd eu tystiolaeth ysgrifenedig yn aml yn araf, anghyflawn neu ar goll yn gyfan gwbl—heb sôn am y negeseuon WhatsApp a ddiflannodd. Mae adroddiad sector gofal y DU fis diwethaf wedi cael ei ddisgrifio fel un gwan o ran sefydlu cyfrifoldeb a diffyg argymhellion, y ddau yn hanfodol yma yng Nghymru, lle cafodd cymaint o gleifion heb eu profi eu rhyddhau o'r ysbyty yn ôl i gartrefi gofal. Mae pryder hefyd bod ymchwiliad y DU wedi methu ag ystyried yn iawn yr effaith ar bobl ifanc ar gymaint o wahanol lefelau, yn enwedig y rhai mwyaf difreintiedig. Yn hytrach na chanolbwyntio'n llwyr ar fai, rhaid i'n hadolygiad ystyried gwersi dyfnach i'w dysgu a darparu map ffordd ar gyfer cymorth hirdymor i'r plant sydd wedi talu pris cudd. Yn olaf, dylid mynd i'r afael â phryderon yr ymgyrch dros gyfiawnder y teuluoedd a gollodd anwyliaid i Covid-19. Yn benodol, a wnaiff y Gweinidog gadarnhau pa gamau y gellir eu cymryd pe bai tystion yn gwrthod dod ymlaen neu os nad yw ymchwiliad y DU yn cydweithredu? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782406
185
En
2026-11-03T15:28:57
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=7138&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=7138&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12140
12140
Dafydd Trystan Davies AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140
Trystan Davies, Dafydd
<p>I thank the Member for the questions. I think the impact on young people is clear and continuing. I was discussing matters with the Cabinet Minister for education yesterday about the work that she is doing to make sure that we learn the lessons and we improve our education system around attendance and around those issues with schools that have been clearly a hangover from COVID.</p>
<p>I repeat my statement from earlier: I would expect former Welsh Government Ministers and public servants in Wales to fully co-operate with this inquiry; that is a wholly reasonable expectation. I set that out in front of the Senedd, and I will report to the Senedd if that expectation is not met.</p>
<p>In terms of the UK COVID inquiry, the points are very well made. Officials have already been in close discussion with the UK COVID inquiry to ensure that the vast amount of evidence submitted by the previous Government, and others, is available to this review, so we can build on and complement the UK inquiry, not duplicate what has already gone on. These are the core elements of why I have taken the decision that I have, and proposed to my Cabinet colleagues that this is the way we properly learn the lessons from the COVID pandemic here in Wales.</p>
<p>Diolch i'r Aelod am y cwestiynau. Rwy'n credu bod yr effaith ar bobl ifanc yn glir ac yn barhaus. Roeddwn i'n trafod materion gyda'r Gweinidog Cabinet dros addysg ddoe am y gwaith y mae hi'n ei wneud i sicrhau ein bod yn dysgu'r gwersi ac yn gwella ein system addysg o ran presenoldeb ac o ran y materion hynny gydag ysgolion sydd wedi bod yn amlwg yn gur pen ar ôl COVID.</p>
<p>Ailadroddaf fy natganiad cynharach: byddwn yn disgwyl i gyn-Weinidogion Llywodraeth Cymru a gweision cyhoeddus yng Nghymru gydweithredu'n llawn â'r ymchwiliad hwn; mae hynny'n ddisgwyliad cwbl resymol. Rwy'n nodi hynny o flaen y Senedd, a byddaf yn adrodd i'r Senedd os nad yw'r disgwyliad hwnnw'n cael ei gyflawni.</p>
<p>O ran ymchwiliad COVID y DU, mae'r pwyntiau wedi'u gwneud yn dda iawn. Mae swyddogion eisoes wedi bod mewn trafodaeth agos ag ymchwiliad COVID y DU i sicrhau bod y swm helaeth o dystiolaeth a gyflwynwyd gan y Llywodraeth flaenorol, ac eraill, ar gael i'r adolygiad hwn, fel y gallwn adeiladu ar ymchwiliad y DU ac ategu ymchwiliad, nid dyblygu'r hyn sydd eisoes wedi digwydd. Dyma elfennau craidd pam rydw i wedi gwneud y penderfyniad a wnes i, ac wedi cynnig i fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet mai dyma'r ffordd yr ydym yn dysgu'r gwersi o'r pandemig COVID yma yng Nghymru.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782405
186
En
2026-11-03T15:30:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=7201&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=7201&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782418
187
En
2026-11-03T15:30:31
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=7232&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=7232&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12142
12142
Benjamin Hodge Mckenna AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12142
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142
Hodge Mckenna, Benjamin
<p>This review is a broken promise, and it's a pale imitation of the accountability that the people of Wales were led to expect. Plaid Cymru spent years demanding a fully-fledged, Wales-specific COVID inquiry, with the powers to compel evidence. And instead, they have chosen to undertake a non-statutory process that cannot require the attendance of witnesses, or compel evidence under oath. I understand, Minister, that you expect former Ministers and civil servants to participate, but you had the power to force them to, and you've chosen not to use it. Bereaved families in Wales have rightly pointed out that without those necessary powers, this review risks becoming nothing more than an expensive exercise in reputation management. </p>
<p>The UK inquiry has already shown that there were serious failures in Wales that warrant further investigation, but this review may be unlikely to be able to explore those failures in a necessary level of detail. The people of Wales deserve a process with real teeth, they deserve a process that examines failures to protect the vulnerable and they deserve a Government that actually delivers on what they promised. Diolch yn fawr. </p>
<p>Mae'r adolygiad hwn yn addewid wedi'i dorri, ac mae'n ddynwarediad gwan o'r atebolrwydd yr oedd pobl Cymru yn cael eu harwain i'w ddisgwyl. Treuliodd Plaid Cymru flynyddoedd yn mynnu ymchwiliad COVID llawn, sy'n benodol i Gymru, gyda'r pwerau i orfodi tystiolaeth. Ac yn lle hynny, maen nhw wedi dewis ymgymryd â phroses anstatudol na all ofyn am bresenoldeb tystion, neu orfodi tystiolaeth o dan lw. Rwy'n deall, Weinidog, eich bod chi'n disgwyl i gyn-Weinidogion a gweision sifil gymryd rhan, ond roedd gennych y pŵer i'w gorfodi i wneud hynny, ac rydych chi wedi dewis peidio â'i ddefnyddio. Mae teuluoedd a gollodd anwyliaid yng Nghymru wedi nodi'n gywir nad yw'r adolygiad hwn mewn perygl o fod yn ddim mwy nag ymarfer costus o reoli enw da.</p>
<p>Mae ymchwiliad y DU eisoes wedi dangos bod methiannau difrifol yng Nghymru sy'n haeddu ymchwiliad pellach, ond efallai y bydd yr adolygiad hwn yn annhebygol o allu archwilio'r methiannau hynny ar y lefel angenrheidiol o fanylion. Mae pobl Cymru yn haeddu proses gyda dannedd go iawn, maen nhw'n haeddu proses sy'n archwilio methiannau i amddiffyn y rhai agored i niwed ac maen nhw'n haeddu Llywodraeth sy'n cyflawni'r hyn maen nhw'n ei addo. Diolch yn fawr.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782419
188
En
2026-11-03T15:31:43
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=7304&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=7304&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12140
12140
Dafydd Trystan Davies AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140
Trystan Davies, Dafydd
<p>Diolch. I agree, we need a review to look, with teeth, with effectiveness, at what has gone on. As you've mentioned, there were very serious failings identified by the UK COVID inquiry. We need to learn those lessons, and we need to learn those lessons effectively so that those things do not happen again. </p>
<p>Diolch. Rwy'n cytuno, mae angen adolygiad arnom i edrych, gyda dannedd, gydag effeithiolrwydd, ar yr hyn sydd wedi digwydd. Fel y sonioch chi, roedd methiannau difrifol iawn wedi'u nodi gan ymchwiliad COVID y DU. Mae angen i ni ddysgu'r gwersi hynny, ac mae angen i ni ddysgu'r gwersi hynny yn effeithiol fel nad yw'r pethau hynny'n digwydd eto.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782422
189
Cy
2026-11-03T15:32:05
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=7326&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=7326&l=en
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Ac yn olaf, Weinidog Cabinet, Andrew R.T. Davies. </p>
<p>Finally, Cabinet Minister, Andrew R.T. Davies. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782424
190
En
2026-11-03T15:32:07
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=7328&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=7328&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
143
143
Andrew R.T. Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143
Davies, Andrew R.T.
<p>Thank you, Deputy Presiding Officer. Minister, I have a very high regard for you, but you've sold the COVID bereaved families out here. Your telling remark in answer to a question was that this is an inquiry. It's not an inquiry, it's a review. And you have sold out on what Minister after Minister who sit on that front bench now, when they were shadow spokespeople, were saying to the public, and to this Senedd, that you were going to come forward with a statutory inquiry that, ultimately, would have powers to compel witnesses.</p>
<p>So, I have three questions for you, Minister. One: if your witnesses do not turn up, or evidence is withheld, will you put powers before the commission to ultimately compel those witnesses to come before them? Two: when you look at the Senedd Cymru (Member Accountability and Elections) Act 2026, if you look at what your colleagues said in opposition, and you compare it to the contents of that Bill, I would suggest that the First Minister, the health Minister and the leader of the house would be on a charge today for misleading people and not holding true to their word when they came into Government. And the final point I will make to you is: why did you rule out the inquiry that the COVID bereaved families put before you, that was worked up with the health Minister—and the e-mails are there for us all to see, that he was working with the COVID bereaved families—that would cost £10 million and would be delivered within 18 months? Why did you rule that out?</p>
<p>Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, mae gen i barch mawr iawn atoch chi, ond rydych chi wedi bradychu'r teuluoedd a gollodd anwyliaid i COVID yma. Eich sylw mewn ateb i gwestiwn oedd bod hwn yn ymchwiliad. Nid ymchwiliad mohono, adolygiad ydyw. Ac rydych chi wedi troi eich cefn ar yr hyn yr oedd Gweinidog ar ôl Gweinidog sy'n eistedd ar y fainc flaen honno nawr, pan oeddent yn llefarwyr yr wrthblaid, yn ei ddweud wrth y cyhoedd, ac i'r Senedd hon, eich bod chi'n mynd i gyflwyno ymchwiliad statudol a fyddai, yn y pen draw, â phwerau i orfodi tystion.</p>
<p>Felly, mae gen i dri chwestiwn i chi, Weinidog. Un: os nad yw eich tystion yn ymddangos, neu os bydd tystiolaeth yn cael ei chadw'n ôl, a fyddwch chi'n rhoi pwerau gerbron y comisiwn i orfodi'r tystion hynny i ddod ger ei fron yn y pen draw? Dau: pan edrychwch ar Ddeddf Senedd Cymru (Atebolrwydd ac Etholiadau Aelodau) 2026, os edrychwch ar yr hyn a ddywedodd eich cyd-Aelodau yn yr wrthblaid, ac rydych chi'n ei gymharu â chynnwys y Bil hwnnw, byddwn yn awgrymu y byddai'r Prif Weinidog, y Gweinidog iechyd ac arweinydd y tŷ yn cael eu cyhuddo heddiw o gamarwain pobl a pheidio â chadw'n driw i'w gair pan ddaethant i'r Llywodraeth. A'r pwynt olaf y byddaf yn ei wneud i chi yw: pam wnaethoch chi ddiystyru'r ymchwiliad a roddodd y teuluoedd a gollodd anwyliaid i COVID ger eich bron, a gafodd ei lunio gyda'r Gweinidog iechyd—ac mae'r e-byst yno i ni i gyd eu gweld, ei fod yn gweithio gyda'r teuluoedd a gollodd anwyliaid i COVID—byddai hynny'n costio £10 miliwn ac yn cael ei gyflwyno o fewn 18 mis? Pam wnaethoch chi ddiystyru hynny?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782434
191
En
2026-11-03T15:33:39
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=7420&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=7420&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12140
12140
Dafydd Trystan Davies AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12140
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12140
Trystan Davies, Dafydd
<p>I thank the Member for the questions. Let me just return once more to what was in the manifesto, upon which everyone, everyone on these benches, stood:</p>
<p>'we will establish a review'—</p>
<p>a review—</p>
<p>'of Wales’s Covid response, its legacies and lessons for the future within the first year of the next Senedd term, with a targeted focus'.</p>
<p>That is what I am delivering today. </p>
<p>The Member has made the point regarding the compelling of evidence. That has been made by several colleagues. I do expect Government Ministers to play a full part in that inquiry. If that isn't the case, then I will report it to the Senedd and take what steps necessary following that. But I do not believe we will get there, because the focus of this inquiry is on learning lessons, on ensuring the people of Wales are safer in the future, by understanding what happened, by honouring the legacy of those who fell during the COVID pandemic, and by ensuring better preparedness for the future.</p>
<p>Let me acknowledge: these are not easy issues, these are not issues where there will be agreement. There are people who have campaigned for many, many years on various aspects of this, and I want to pay tribute to all of them. I will say this: as we return to these matters, as I'm sure we will, in questions in the months and years ahead, what I very much hope to be able to do—to this Senedd, to the families and to everyone else—is to report on genuine progress on learning the lessons, on being clear where there were failings and on building a safer and more resilient Wales for the future. That is what my pledge is to you as Members of this Senedd. Diolch yn fawr.</p>
<p>Diolch i'r Aelod am y cwestiynau. Gadewch i mi ddychwelyd unwaith eto at yr hyn oedd yn y maniffesto, y gwnaeth pawb, pawb ar y meinciau hyn, sefyll arno, sef, yn ystod blwyddyn gyntaf tymor nesaf y Senedd:</p>
<p>'byddwn yn sefydlu adolygiad'—</p>
<p>adolygiad—</p>
<p>'o ymateb Cymru i Covid, ei sgil-effeithiau, a’r gwersi ar gyfer y dyfodol, gan ganolbwyntio'.</p>
<p>Dyna beth rydw i'n ei gyflawni heddiw.</p>
<p>Mae'r Aelod wedi gwneud y pwynt ynglŷn â chymhelliant tystiolaeth. Mae hynny wedi'i wneud gan sawl cyd-Aelod. Rwy'n disgwyl i Weinidogion y Llywodraeth chwarae rhan lawn yn yr ymchwiliad hwnnw. Os nad yw hynny'n wir, yna byddaf yn ei adrodd i'r Senedd ac yn cymryd y camau angenrheidiol yn dilyn hynny. Ond nid wyf yn credu y byddwn yn cyrraedd hynny, oherwydd pwyslais yr ymchwiliad hwn yw dysgu gwersi, sicrhau bod pobl Cymru yn fwy diogel yn y dyfodol, drwy ddeall beth ddigwyddodd, trwy anrhydeddu etifeddiaeth y rhai a syrthiodd yn ystod pandemig COVID, a thrwy sicrhau gwell parodrwydd ar gyfer y dyfodol.</p>
<p>Gadewch i mi gydnabod: nid yw'r rhain yn faterion hawdd, nid yw'r rhain yn faterion lle bydd cytundeb. Mae yna bobl sydd wedi ymgyrchu ers blynyddoedd lawer ar wahanol agweddau ar hyn, ac rwyf am dalu teyrnged i bob un ohonynt. Dywedaf hyn: wrth i ni ddychwelyd at y materion hyn, fel yr wyf yn siŵr y byddwn ni, mewn cwestiynau yn y misoedd a'r blynyddoedd i ddod, yr hyn yr wyf yn gobeithio'n fawr y gallaf ei wneud—i'r Senedd hon, i'r teuluoedd ac i bawb arall—yw adrodd ar gynnydd gwirioneddol o ran dysgu'r gwersi, bod yn glir ble roedd methiannau ac adeiladu Cymru fwy diogel a chydnerth ar gyfer y dyfodol. Dyna beth yw fy addewid i chi fel Aelodau o'r Senedd hon. Diolch yn fawr.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782410
192
En
2026-11-03T15:35:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=7501&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=7501&l=cy
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782500
193
Cy
2026-11-03T00:00:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=-48599&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=-48599&l=en
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782412
194
Cy
2026-11-03T15:35:42
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=7543&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=7543&l=en
261103-3
3. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Adolygiad COVID-19 o ran Cymru
3. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: Wales COVID-19 Review
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Diolch, Weinidog Cabinet.</p>
<p>Thank you, Cabinet Minister.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782414
195
Cy
2026-11-03T15:35:44
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=7545&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=7545&l=en
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Symudwn ymlaen at eitem 4, datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: gweithio mewn partneriaeth gyda'r trydydd sector. Galwaf ar y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb, Sioned Williams.</p>
<p>We will move now to item 4, a statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: partnership working with the third sector. I call on the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality, Sioned Williams.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782416
196
Cy
2026-11-03T15:36:02
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=7563&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=7563&l=en
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
8670
8670
Sioned Williams AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670
Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality
Y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb
Williams, Sioned
<p>Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Mae ein rhaglen lywodraethu, yn gwbl briodol, yn gosod grymuso cymunedau, gweithio mewn partneriaeth a bod yn atalgar wrth wraidd ein gwaith. Yn y cyd-destun hyn, rwyf heddiw am amlinellu'n glir y berthynas yr ŷn ni fel Llywodraeth yn dymuno ei meithrin â'r trydydd sector, sut y byddwn yn cefnogi'r sector ac yn cydnabod pwysigrwydd gwirfoddolwyr.</p>
<p>Rydym wedi ymrwymo'n llwyr i gyflawni ein dyletswyddau i hyrwyddo'r sector cymunedol a gwirfoddol ac i gyflawni'r ymrwymiadau a nodir yng nghynllun y trydydd sector presennol, oherwydd mae taith ddatganoli Cymru wastad wedi cael ei llywio gan y berthynas â'r sector cymunedol a gwirfoddol. Mae gan Gymru seiliau cadarn ar gyfer partneriaeth well rhwng y Llywodraeth a'r sector, ac rŷn ni wedi gweld rhannau eraill o'r Deyrnas Gyfunol yn troi at Gymru wrth iddynt ddatblygu eu trefniadau eu hunain.</p>
<p>Cyflwynwyd y cynllun trydydd sector presennol yn 2014. Ers hynny, rŷn ni wedi gweld newidiadau a digwyddiadau sylweddol yn effeithio ar Gymru a'i chymunedau—o COVID-19 a phwysau'r argyfwng costau byw i newidiadau deddfwriaethol pwysig fel Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Yn sgil ein huchelgeisiau ar gyfer Cymru, a'n hymrwymiad i weithio mewn partneriaeth, mae'n bryd bellach inni lunio perthynas newydd â'r sector, perthynas sy'n adeiladu ar wersi diweddar ac sy'n adlewyrchu'r uchelgeisiau yr ydym yn eu rhannu ar gyfer Cymru. Rwyf am weld cynllun sy'n parhau i fod yn addas i'w ddiben ac sy'n gweithio i'r Llywodraeth ac i'r sector gwirfoddol. Er bod cynllun yn bwysig, er mwyn iddo gael effaith go iawn, mae angen y seilwaith a'r mecanweithiau cywir i'w alluogi i fod yn fyw ac i wireddu ar ei uchelgais.</p>
<p>Rŷn ni'n ffodus bod gennym eisoes gyngor partneriaeth y trydydd sector a Chefnogi Trydydd Sector Cymru. Mae'r elfennau pwysig hyn o isadeiledd yn galluogi perthynas weithio positif â'r sector cymunedol a gwirfoddol a chynrychiolaeth effeithiol ar lefel genedlaethol, ranbarthol a lleol. Mae'r cynllun hefyd yn cynnwys y cod ymarfer ar gyfer ariannu'r trydydd sector, sy'n offeryn allweddol i lywio ffordd Llywodraeth Cymru o ariannu'r sector.</p>
<p>Bydd pob un ohonom, dwi'n siŵr, wedi ymweld â grwpiau cymunedol a sefydliadau gwirfoddol, gan gydnabod a gwerthfawrogi'r cyfraniad y maent yn ei wneud. Ond yn yr un modd â'r gwasanaethau cyhoeddus, rŷn ni hefyd yn gweld y pwysau sy'n wynebu'r sefydliadau gwirfoddol hynny, sydd yn aml ymhlith y mannau cyntaf y mae pobl yn troi atyn nhw, nid yn unig mewn argyfwng, ond hefyd pan fyddant am weld newid yn eu cymunedau.</p>
<p>Y mis diwethaf, cadarnhaodd y Cabinet ei ymrwymiad i god ymarfer ar gyfer ariannu'r trydydd sector a'i bum egwyddor. Mae'r egwyddorion hyn yn cynnwys, er enghraifft, y ffaith bod deialog gynnar a pharhaus yn sicrhau ein bod yn datblygu perthnasoedd cryf â'r trydydd sector. Mae'r perthnasoedd hyn, yn eu tro, yn cefnogi datblygu polisi, darparu gwasanaethau a dull tîm Cymru o fynd i'r afael â'r heriau sy'n wynebu ein cymunedau.</p>
<p>Thank you very much, Dirprwy Lywydd. Our programme for government, quite rightly, places community empowerment, partnership working and prevention at the heart of delivery. It is in this context that today I want to clearly set out the relationship that we as a Government want with the third sector, how we will support the sector and recognise the importance of volunteers.</p>
<p>We are fully committed to discharging our duties to promote the community and voluntary sector and to delivering on the commitments set out in the existing third sector scheme, because the devolution journey in Wales has always been steered by the relationship with the community and voluntary sector. Wales has strong foundations for better partnership between Government and the sector, and we have seen other parts of the UK look to Wales as they develop their own mechanisms and arrangements.</p>
<p>The current third sector scheme was put in place back in 2014. Since then, we've seen significant events and changes impact Wales and its communities—from COVID-19 and the pressures of the cost-of-living crisis to important legislative changes such as the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. As a result of our ambitions for Wales and our commitment to partnership working, it is now time for us to shape a new relationship with the sector, a relationship that builds on recent lessons and reflects our shared ambitions for Wales. I want to see a scheme that continues to be fit for purpose and that works for Government and the voluntary sector. Whilst having a scheme is important, in order for it to have genuine impact, it needs the right infrastructure and mechanisms to bring it to life and to realise its ambition.</p>
<p>We are fortunate in that we already have the third sector partnership council and Third Sector Support Wales. These important pieces of infrastructure enable positive working relationships with the community and voluntary sector and effective representation at national, regional and local levels. The scheme also includes the code of practice for funding the third sector, which is a key tool in guiding Welsh Government's funding of the sector.</p>
<p>We will all, I'm sure, have visited community groups and voluntary organisations, recognising and valuing the contribution that they make. But as with our public services, we also see the pressure facing those voluntary organisations, which are often the first places that people turn to, not just in a crisis, but also when they want to see change in their communities.</p>
<p>Last month, Cabinet confirmed its commitment to the third sector funding code and its five principles. These principles include, for example, the fact that early and continuous dialogue ensures we develop strong relationships with the third sector. These relationships, in turn, support policy development, service delivery and a team Wales approach to tackling the challenges facing our communities.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782415
197
Cy
2026-11-03T15:40:02
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=7803&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=7803&l=en
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
8670
8670
Sioned Williams AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670
Williams, Sioned
<p>Mae’r cod yn hyrwyddo’r defnydd o gytundebau ariannu tymor hir lle bo hynny’n briodol. Mae manteision ariannu tymor hir yn cynnwys galluogi sefydliadau a ariennir i gynllunio gwasanaethau’n well, heb y cylch <em>stop-start</em> a welir yn aml gyda chytundebau sy’n flwyddyn o hyd. Mae hefyd yn galluogi contractau cyflogaeth hirach, sy’n arwain at well recriwtio a chadw staff, ac yn lleihau biwrocratiaeth i’r adran ariannu ac i’r sefydliad sy’n cael ei ariannu.</p>
<p>Mae cytundebau ariannu blynyddol yn golygu bod y sefydliad sy’n cael ei ariannu yn ysgwyddo’r holl risgiau a’r beichiau sy’n gysylltiedig â darparu gwasanaethau. Gall yr ansicrwydd ynghylch a fydd ffrwd cyllid yn parhau neu a gaiff ei brosesu mewn modd amserol olygu bod sefydliadau’n rhoi hysbysiadau diswyddo i weithwyr neu’n colli staff oherwydd contractau tymor byr neu ansicrwydd parhaus. Mae trosiant uchel ymhlith staff yn golygu costau ychwanegol sy’n gallu effeithio ar y gallu i ddarparu gwasanaethau. Dyna pam, fel Llywodraeth, rŷn ni wedi ymrwymo i weithredu’r cod.</p>
<p>Mae gwirfoddolwyr a sefydliadau gwirfoddol wrth galon pob cymuned. Nhw yw’r peth sy’n dal ein cymunedau ynghyd. Mae hynny’n rhywbeth dylem ni fyth anghofio. Mae gwirfoddolwyr Blood Bikes Cymru, timau achub mynydd, criwiau badau achub a’r ymatebwyr cyntaf cymunedol i gyd yn wirfoddolwyr. Nid yw’r cyhoedd efallai bob amser yn ymwybodol o hynny. Mae gwirfoddoli’n arbennig oherwydd ei fod yn rhywbeth y gall pob un ohonom ei wneud os yw’r cyfleoedd cywir ar gael. Ni ddylai cefndir nac amgylchiadau magwraeth unigolyn fod yn rhwystr.</p>
<p>Mae ein cymunedau a’n cymdeithas yn gyfoethocach o lawer oherwydd gwirfoddolwyr, ac mae hynny’n rhywbeth y dylem ymfalchïo ynddo a’i ddathlu. Mae’r weledigaeth ar gyfer gwirfoddoli yng Nghymru, a gyd-ddatblygwyd, ynghyd â’i chynllun gweithredu, yn canolbwyntio ar greu cyfleoedd gwirfoddoli diogel, cefnogol a chynaliadwy. Maent yn darparu naratif cydlynol a fydd yn galluogi sefydliadau ar draws pob sector a rhan o’r Llywodraeth i ryddhau potensial gwirfoddolwyr presennol a rhai’r dyfodol mewn ffyrdd a fydd o fudd i’r gwirfoddolwyr eu hunain ac i’r bobl y maent yn eu cefnogi. Bydd y Llywodraeth hon yn darparu arweinyddiaeth strategol, ynghyd â phartneriaid allweddol eraill, ar gyfer gwirfoddoli yng Nghymru. Byddwn yn helpu i gael gwared ar rwystrau, ehangu cyfranogiad, cefnogi sefydliadau sy’n cynnwys gwirfoddolwyr, a sicrhau bod gwirfoddoli’n cael ei gydnabod fel cyfrannwr allweddol at lesiant a bywyd ein cymunedau.</p>
<p>Y sector cymunedol a gwirfoddol yw cydwybod gymdeithasol a foesol ein cenedl. Maent yn sicrhau nad oes neb yn cael ei adael ar ôl nac yn cael ei eithrio. Fodd bynnag, heb sefydliadau cryf a chanolfannau cymunedol, ni all gwirfoddoli ddigwydd. Er bod gwirfoddoli ei hun yn rhad ac am ddim, mae cost ynghlwm wrth sicrhau ei fod yn ddiogel ac yn cael ei reoli’n dda. Drwy weithio mewn partneriaeth, gall y Llywodraeth a’r sector ddarparu atebion creadigol sy’n gwella ein cynnig ac yn lleihau dyblygu, oherwydd gall y trydydd sector fod yn ystwyth ac yn hyblyg wrth ymateb i anghenion cymunedau—er enghraifft, y cysylltiad cadarnhaol rhwng gweithgarwch corfforol ac iechyd.</p>
<p>Ni ellir cyflawni ein rhaglen lywodraethu heb y sector cymunedol a gwirfoddol annibynnol a’r gwirfoddolwyr sy’n ei gefnogi. Fel Cabinet, rŷn ni'n cydnabod hyn, a dyna pam yr ŷn ni wedi cadarnhau ein hymrwymiad i gynllun y trydydd sector ac wedi cytuno ar egwyddorion y cod ymarfer ar ariannu’r trydydd sector, yn ogystal â’r weledigaeth ar gyfer gwirfoddoli yng Nghymru.</p>
<p>Wythnos nesaf yw Wythnos yr Ymddiriedolwyr. Ni all ein helusennau weithredu heb eich cyfraniad chi. Felly, i bawb sy’n gwirfoddoli neu sy’n helpu mewn unrhyw ffordd, hoffwn ddweud 'diolch' ar ran ein Llywodraeth. Mae ein cymunedau’n fwy diogel ac yn iachach oherwydd eich cyfraniad. Diolch.</p>
<p>The code advocates for the use of longer term funding agreements where this is appropriate. The benefits of longer term funding include allowing funded organisations to plan better services, without the stop-start cycle we often see with one-year agreements. It also means longer employment contracts, leading to improved recruitment and retention of staff, and it cuts bureaucracy for both the funding department and the funded organisation.</p>
<p>Annual funding agreements mean that the funded organisation bears all the risks and burdens of the delivery of services. The uncertainty around whether a funding stream will continue or will be processed in a timely manner can see organisations issue redundancy notices to employees or lose staff due to short-term contracts or continued uncertainty. High turnover of staff has a cost implication and can affect the ability to deliver services. This is why, as a Government, we are committed to implementing the code.</p>
<p>Volunteers and voluntary organisations are at the heart of every community. They are the social glue that keeps our communities together. That is something we should never forget. Blood Bikes Cymru volunteers, mountain rescue teams, lifeboat crews and community first responders are all volunteers. The public perhaps are not always aware of that. Volunteering is special because it's something we can all do with the right opportunities. A person’s background or upbringing should not be a barrier.</p>
<p>Our communities and society are all the richer for volunteers, and this is something we should be proud of and celebrate. The co-developed vision for volunteering in Wales, along with its implementation plan, is focused on creating safe, supported and sustainable volunteering opportunities. They form a coherent narrative that will allow organisations across all sectors and parts of Government to unleash current and future volunteers’ potential in ways that will benefit both the volunteers and those people they support. This Government will provide the strategic leadership, along with other key partners, for volunteering in Wales. We will help to remove barriers, widen participation, support volunteer-involving organisations, and ensure volunteering is recognised as a key contributor to community well-being and community life.</p>
<p>The community and voluntary sector is our nation's social and moral conscience. They ensure no-one is left out or left behind. However, without good organisations and community centres, volunteering cannot take place. Whilst the act of volunteering is free, there is a cost associated with ensuring it is safe and well managed. By working in partnership, the Government and the sector can provide creative solutions that enhance our offer and remove duplication, because the third sector is able to be both nimble and flexible to the needs of communities—for example, the positive connection between sports activity and health.</p>
<p>Our programme for government cannot be delivered without the independent community and voluntary sector and the volunteers who support it. As a Cabinet, we recognise that, and that's why we've confirmed our commitment to the third sector scheme and agreed the principles of the code of practice for funding the third sector, as well as the vision for volunteering in Wales.</p>
<p>Next week is Trustees' Week. Our charities cannot operate without your contribution. So, to all those people who volunteer or help in any way, I’d like to say 'thank you' on behalf of our Government. Our communities are safer and healthier because of your contribution. Thank you.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782409
198
Cy
2026-11-03T15:45:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=8101&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=8101&l=en
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782411
199
En
2026-11-03T15:45:08
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=8109&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=8109&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
12185
12185
Cristiana Emsley AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185
Emsley, Cristiana
<p>I thank the Deputy First Minister for her statement, and I join her in thanking the thousands of volunteers and third sector organisations across Wales. Their contribution is enormous. But that is precisely why they deserve more from the Government than warm words, and, Deputy First Minister, there are a lot of warm words in the statement—partnership working, community empowerment, strategic leadership, shared ambitions, a team Wales approach—but remarkably few targets, deadlines or measurable outcomes. And we have heard this language before.</p>
<p>The current third sector scheme dates from 2014, so if Government now wants to shape a new relationship with the sector, what exactly is going to change? Because perhaps the most revealing part of your statement is your own description of the current funding system. You acknowledge that one-year funding creates uncertainty, that organisations can be forced to issue redundancy notices, that they lose experienced staff, that high turnover affects service delivery. I agree. But those are not theoretical problems, they are consequences of the funding environment over which your Government presides. So when you tell us that the funding code advocates longer term funding, I have a simple question: how much Welsh Government third sector funding is currently awarded on a one-year basis, and by what date will you substantially reduce it? Because advocating longer term funding is very different from providing it, and partnership cannot mean Government holding the purse strings whilst charities carry the risk. Your own statement says that, under annual agreements, the funded organisations bear the risk and burdens of delivery. That is quite an admission. So what are you going to do about it?</p>
<p>This brings me to accountability. The Welsh Government distributes hundreds of millions of pounds in grants to third sector organisations. Taxpayers have every right to expect proper scrutiny, but accountability must operate in both directions. Organisations receiving public money must demonstrate what they achieved, and Government must demonstrate that its funding decisions are transparent and based on evidence of what works. What changed for the person who needed help? That is the outcome. So what outcomes will you publish? How many organisations will move onto multi-year settlements? How much bureaucracy will be removed? And when can this Senedd objectively judge whether any of this has worked?</p>
<p>I also want to ask specifically about small community organisations. When Government talks about the third sector, there is a danger it hears disproportionately from organisations large enough to employ policy officers, bid writers and professional fundraising teams. The small organisations in Wales may have one employee or none. It might be five volunteers around a kitchen table. They don't have a compliance department of somebody permanently available for another grant application, consultation or procurement exercise, yet they are often closest to the people we represent. So what assessment have you made of whether the current system inadvertently advantages large professionalised organisations over smaller grass-roots organisations? And what will you change to ensure those smaller voices are genuinely heard?</p>
<p>There is another sentence in your statement that deserves scrutiny. You say:</p>
<p>'Our programme for government cannot be delivered without the independent community and voluntary sector.'</p>
<p>Precisely. But if Government increasingly relies upon the third sector to deliver its programme, partnership must not become a polite description for outsourcing responsibility. Charities should complement effective public services. They should not become the emergency service, permanently filling gaps left by the state. Nor should organisations become afraid to challenge Government because Government is also their funder. So what safeguards will protect their independence, including their ability to criticise you?</p>
<p>Deputy First Minister, nobody disputes the value of volunteers or the importance of the third sector. The question is whether this Government can turn around another statement of good intentions into something organisations can actually see. So, I'll finish with three straightforward tests: how many organisations will receive longer term funding, by when, and what measurable outcomes will you publish so that this Senedd can hold you accountable? Because the existing scheme has been in place for 12 years. After 12 years, another declaration of commitment to partnership is not enough. Partnership will be proven by what changes, not by how often the word appears in a Government statement. Diolch.</p>
<p>Diolch i'r Dirprwy Brif Weinidog am ei datganiad, ac rwy'n ymuno â hi i ddiolch i'r miloedd o wirfoddolwyr a sefydliadau'r trydydd sector ledled Cymru. Mae eu cyfraniad yn enfawr. Ond dyna'n union pam mae nhw'n haeddu mwy gan y Llywodraeth na geiriau teg, a, Dirprwy Brif Weinidog, mae yna lawer o eiriau teg yn y datganiad—gweithio mewn partneriaeth, grymuso cymunedau, arweinyddiaeth strategol, uchelgeisiau cyffredin, dull tîm Cymru—ond ychydig iawn o dargedau, dyddiadau terfyn neu ganlyniadau mesuradwy. Ac rydyn ni wedi clywed yr iaith hon o'r blaen.</p>
<p>Mae'r cynllun trydydd sector presennol yn dyddio o 2014, felly os yw'r Llywodraeth erbyn hyn eisiau llunio perthynas newydd â'r sector, beth yn union sy'n mynd i newid? Oherwydd efallai mai'r rhan fwyaf dadlennol o'ch datganiad yw eich disgrifiad eich hun o'r system ariannu bresennol. Rydych chi'n cydnabod bod ariannu blwyddyn unigol yn creu ansicrwydd, bod sefydliadau'n gallu cael eu gorfodi i gyhoeddi hysbysiadau diswyddo, eu bod yn colli staff profiadol, bod trosiant uchel yn effeithio ar y ddarpariaeth gwasanaeth. Rwy'n cytuno. Ond nid problemau damcaniaethol yw'r rhain, maen nhw o ganlyniad i'r amgylchedd ariannu y mae eich Llywodraeth chi yn llywyddu drosto. Felly, pan fyddwch chi'n dweud wrthym ni fod y cod ariannu yn annog cyllid tymor hwy, mae gennyf i gwestiwn syml: faint o gyllid trydydd sector Llywodraeth Cymru sy'n cael ei ddyfarnu ar hyn o bryd ar sail blwyddyn unigol, ac erbyn pa ddyddiad y byddwch chi'n ei leihau'n sylweddol? Oherwydd, mae cefnogi cyllid tymor hwy yn wahanol iawn i'w ddarparu, ac ni all partneriaeth olygu bod y Llywodraeth yn gyfrifol am yr arian wrth i elusennau ysgwyddo'r risg. Mae'ch datganiad eich hun yn dweud, o dan gytundebau blynyddol, fod y sefydliadau sy'n cael eu hariannu yn ysgwyddo risg a beichiau cyflawni. Mae hynny'n dipyn o gyfaddefiad. Felly beth ydych chi'n mynd i'w wneud am y peth?</p>
<p>Mae hyn yn dod â mi at atebolrwydd. Mae Llywodraeth Cymru yn dosbarthu cannoedd o filiynau o bunnoedd mewn grantiau i sefydliadau'r trydydd sector. Mae gan drethdalwyr bob hawl i ddisgwyl craffu priodol, ond rhaid i atebolrwydd weithredu ddwyffordd. Rhaid i sefydliadau sy'n cael arian cyhoeddus ddangos yr hyn y maen nhw wedi'i gyflawni, a rhaid i'r Llywodraeth ddangos bod ei phenderfyniadau ariannu'n dryloyw ac yn seiliedig ar dystiolaeth o'r hyn sy'n gweithio. Beth newidiodd i'r person yr oedd angen help arnyn nhw? Dyna'r canlyniad. Felly pa ganlyniadau fyddwch chi'n eu cyhoeddi? Faint o sefydliadau fydd yn symud i setliad aml-flwyddyn? Faint o fiwrocratiaeth fydd yn cael ei ddileu? A phryd y gall y Senedd hon farnu yn wrthrychol a yw unrhyw un o'r rhain wedi gweithio?</p>
<p>Rwyf hefyd eisiau gofyn yn benodol am sefydliadau cymunedol bach. Pan fydd y Llywodraeth yn siarad am y trydydd sector, mae risg ei bod yn clywed yn anghymesur gan sefydliadau digon mawr i gyflogi swyddogion polisi, ysgrifenwyr ceisiadau a thimau codi arian proffesiynol. Efallai y bydd gan y sefydliadau bach yng Nghymru un gweithiwr neu ddim un. Gallai fod yn bum gwirfoddolwr o gwmpas bwrdd y gegin. Does ganddyn nhw ddim adran gydymffurfio neu rywun sydd ar gael yn barhaol ar gyfer cais arall am grant, ymgynghoriad neu ymarfer caffael arall, ond yn aml maen nhw agosaf at y bobl yr ydyn ni'n eu cynrychioli. Felly pa asesiad ydych chi wedi'i wneud o ran a yw'r system bresennol yn rhoi manteisio anfwriadol i sefydliadau proffesiynol mawr dros sefydliadau llai ar lawr gwlad? A beth fyddwch chi'n ei newid i sicrhau bod y lleisiau llai hynny wir yn cael eu clywed?</p>
<p>Mae brawddeg arall yn eich datganiad sy'n haeddu craffu arni. Rydych chi'n dweud,</p>
<p>'Ni ellir cyflawni ein rhaglen lywodraethu heb y sector cymunedol a gwirfoddol annibynnol a’r gwirfoddolwyr'.</p>
<p>Yn union. Ond os yw'r Llywodraeth yn dibynnu fwyfwy ar y trydydd sector i gyflawni ei rhaglen, ni ddylai partneriaeth ddod yn ddisgrifiad cwrtais ar gyfer cyfrifoldeb allanol. Dylai elusennau ategu gwasanaethau cyhoeddus effeithiol. Ni ddylen nhw ddod yn wasanaeth brys, gan lenwi'n barhaol y bylchau y mae'r wladwriaeth yn eu gadael. Ni ddylai sefydliadau ofni herio'r Llywodraeth oherwydd bod y Llywodraeth hefyd yn eu hariannu. Felly pa fesurau diogelu fydd yn amddiffyn eu hannibyniaeth, gan gynnwys eu gallu i'ch beirniadu chi?</p>
<p>Ddirprwy Brif Weinidog, nid oes neb yn gwadu gwerth gwirfoddolwyr na phwysigrwydd y trydydd sector. Y cwestiwn yw a all y Llywodraeth hon droi datganiad arall o fwriadau da yn rhywbeth y gall sefydliadau wir ei weld. Felly, fe wnaf i orffen gyda thri phrawf syml: faint o sefydliadau fydd yn cael cyllid tymor hwy, erbyn pryd, a pha ganlyniadau mesuradwy y byddwch chi'n eu cyhoeddi fel y gall y Senedd hon eich dal yn atebol? Oherwydd. mae'r cynllun presennol wedi bod ar waith ers 12 mlynedd. Ar ôl 12 mlynedd, nid yw datganiad arall o ymrwymiad i bartneriaeth yn ddigon. Bydd partneriaeth yn cael ei phrofi gan yr hyn sy'n newid, nid gan ba mor aml y mae'r gair yn ymddangos mewn datganiad gan y Llywodraeth. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782407
200
En
2026-11-03T15:50:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=8401&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=8401&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782408
201
Cy
2026-11-03T15:50:27
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=8428&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=8428&l=en
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
8670
8670
Sioned Williams AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670
Williams, Sioned
<p>Diolch yn fawr am y cwestiynau. Fe wnaf i ganolbwyntio ar y cyllido. Fel gwnes i osod mas yn gryf iawn, dwi'n meddwl, yn y datganiad, fe wnes i bwysleisio bod y Cabinet yma wedi ymrwymo i sicrhau ein bod ni'n ymrwymo i'r cod ymarfer, sydd, wrth gwrs, yn ffurfio rhan o'r cynllun trydydd sector statudol. Mae hynny wedi cael ei gydgynhyrchu gyda'r trydydd sector, rhwng y cyngor partneriaeth trydydd sector, ac mae hynny yn gwneud yn siŵr ei fod e'n rhywbeth sy'n hygyrch, ei fod e'n rhywbeth sy'n parhau i fod yn berthnasol, a hefyd ei fod e wedi'i ddiweddaru'n gyson.</p>
<p>Mae pum egwyddor y cod nid jest yn unig wedi ffocysu ar gyllido; maen nhw hefyd wedi eu bwriadu i greu amgylchfyd holistaidd ar gyfer cael perthynas a dealltwriaeth bositif rhwng y sector a phwy bynnag sy'n darparu'r cyllid. Felly, rŷn ni'n glir iawn bod cyllido amlflwyddyn yn rhywbeth sydd yn cefnogi gwasanaethau gwell o ran yr hyn sy'n cael ei ddarparu gan y trydydd sector. Mae e hefyd, fel soniais i yn y datganiad, yn sicrhau bod y sefydliadau a'r grwpiau gwirfoddol yna yn gallu cynllunio'n well, ac, yn sicr o ran y rhai sydd â staff, eu bod nhw'n medru rhoi sicrwydd i staff. Ac felly, fel gwnes i osod mas yn glir iawn yn y datganiad o ran yr amgylchfyd cyllido yna, oherwydd ein bod ni wedi ymrwymo i ddarparu cyllid amlflwyddyn lle bo hynny yn briodol ac yn bosib, fe fyddwn ni'n parhau i hyrwyddo cyllido tymor hwy a hefyd annog pob un yn y sector cyhoeddus sydd hefyd yn gyllidwyr, yn arianwyr, i ddilyn y cod ymarfer ar gyfer ariannu'r trydydd sector.</p>
<p>Fe wnaethoch chi sôn am, a wnes i sôn a chyfeirio, wrth gwrs, at y ffaith bod y cynllun trydydd sector heb ei ddiweddaru ers 2014. A dyna pam rŷn ni nawr yn adolygu'r cynllun hwnnw, achos, fel soniais i, mae cymaint o bethau wedi newid yn ein cymdeithas ni—yr holl bethau rŷn ni wedi bod trwyddo ers 2014, y ffordd mae pobl yn ymwneud â'i gilydd, y dechnoleg sydd nawr ar gael—ac rwy'n siŵr bod nifer o bobl yn y Siambr yma yn clywed gan grwpiau bod yna her o ran cael pobl i wirfoddoli mewn ffordd efallai oedd yn haws mewn dyddiau a fu. Mae pobl nawr yn gweithio mewn ffyrdd gwahanol nag oedden nhw. Mae eu penwythnosau nhw yn edrych yn wahanol. Ac wrth gwrs mae'r pethau sydd wedi digwydd, y digwyddiadau mawr hefyd, fel soniais i, fel COVID, wedi cael effaith ar hynny. Felly, mae angen—mae'n hen bryd i'r cynllun gael ei adolygu.</p>
<p>Felly, mae yna grŵp wedi cael ei sefydlu, y grŵp partneriaeth cyngor trydydd sector, i ystyried sut gall y berthynas cael ei chryfhau a'i gwneud yn fwy effeithiol. Felly, pan fydd yna fwy o fanylion gen i ynglŷn â sut mae'r gwaith yna'n datblygu, rwy'n ymrwymo i ddod â hynny nôl i'r Senedd.</p>
<p>Yn olaf wedyn, fe wnaethoch chi sôn am grwpiau llai, sefydliadau llai, yn enwedig y rhai sydd wedi cael eu harwain gan wirfoddolwyr, a dwi wir yn cydnabod bod yr heriau yna yn gallu bod yn wahanol i grwpiau llai, yn enwedig y grwpiau yna sy'n cael eu rhedeg gan wirfoddolwyr. Felly, dwi yn cydnabod, ac wedi codi hyn fy hunan o feinciau'r wrthblaid, fod yn rhaid i'r gofynion o ran adrodd a gwerthuso a monitro adlewyrchu maint y cyllid sy'n cael ei ddarparu, cydnabod natur y sefydliad sy'n cael ei gyllido, achos dwi'n meddwl bod yr elfen yna o <em>proportionality</em> yn y berthynas yna o ran cyllido teg yn bwysig iawn.</p>
<p>Thank you very much for those questions. I will focus on funding. As I set out very strongly, I think, in the statement, I did emphasise that this Cabinet has committed to ensuring that we commit to the code of practice, which is part of the statutory third sector scheme. That has been co-produced with the third sector, through the third sector partnership council, and that ensures that it is accessible and that it continues to be relevant and that it is regularly updated.</p>
<p>There are five principles in the code, which are not only focused on funding; they are also intended to create a holistic environment for a positive relationship and understanding between the sector and whoever provides the funding to it. So, we are very clear that multi-year funding is something that does support better services in terms of what is provided through the third sector. As I mentioned in the statement, it also ensures that those organisations and voluntary groups can plan more effectively, and, certainly for those that have staff, can provide assurances to staff too. And so, as I set out very clearly in my statement in terms of that funding environment, because we have committed to provide multi-year funding where that is appropriate and possible, we will continue to promote longer term funding and also encourage all those in the public sector that are also funders to follow that code of practice in relation to the funding of the third sector.</p>
<p>You mentioned and I also referred to the fact that the third sector scheme hadn't been updated since 2014. And that's why we are now reviewing that, because, as I mentioned, there are so many things that have changed in our society in that period—all of those things that we've been through since 2014, the way that people engage with each other, the technology that's now available—and I'm sure that many of the people in this Chamber hear from groups that there are challenges in attracting volunteers and that that might have been easier in days gone by. People now work in different ways. Their weekends look different. And of course there have been those major events, as I mentioned, such as COVID, of course, which has had an impact there. So, there is a need—it is about time that this was reviewed.</p>
<p>Therefore, a group has been established, the third sector partnership council group has been established, to consider how that relationship can be strengthened and made more effective. So, when I have further details as to how that work is progressing, I do commit to bring that back to the Senedd.</p>
<p>Finally, you mentioned smaller groups and smaller organisations, particularly those that are volunteer led, and I do recognise that those challenges can be different for smaller groups, particularly those groups that are run by volunteers. So, I do recognise, and have raised this issue myself on the opposition benches, that the requirements in relation to monitoring, evaluation and reporting do have to reflect the scale of the funding provided and recognise the nature of the organisation that is funded, because I do think that that element of proportionality in terms of that relationship and fair funding is very important indeed.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782417
202
Cy
2026-11-03T15:55:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=8701&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=8701&l=en
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782435
203
En
2026-11-03T15:55:51
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=8752&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=8752&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
12175
12175
Shav Taj AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175
Taj, Shav
<p>I want to thank the Minister for her statement today, and I know that she is genuinely committed to the sector, and it's a sector that does incredibly important work for us across the whole of Wales. According to a report from the Wales Council for Voluntary Action, published in May this year when this Government formed, more than 200,000 regular volunteers support the work of more than 10,000 registered organisations in Wales. And as someone who, myself, has volunteered and represented and worked in the sector, I know genuinely the difference that the organisations make to everyday people's lives in so many different ways. In Wales, the total value of the sector to the economy has been estimated at £2.5 billion, with £4 billion of a tangible social value. So, clearly, it's a crucial part of Wales's future as well as the current.</p>
<p>I want to take, of course, this opportunity to recognise the long-standing contribution of Jane Hutt, the previous Minister, whose years and years of dedicated service were integral in building many of the partnerships and the networks and structures that still do underpin the relationships between the Welsh Government and the third sector today. The sector still benefits from initiatives like the revised third sector funding code and the longer term arrangements through the single advice fund. So, I welcome the Minister's commitment to the third sector partnership council, which will be a continuation of that good work done by the previous Labour Government. So, I'm sure the Minister will continue to engage.</p>
<p>During the pandemic, of course, we know that volunteers demonstrated the very best of us, supporting vulnerable people and keeping communities connected. These opportunities are valuable, particularly for young people who develop skills and confidence and have that pathway into the world of work. Now, through my work, I have seen support for refugees and asylum seekers as they settle and integrate into our communities; services that are helping people facing homelessness and housing insecurity; support for disabled children and their families; VAWDASV services supporting women and children; and programmes that help, actually, people gain the skills and confidence and experience, of course, that they need to access employment.</p>
<p>Now, without the third sector, the safety net protecting some of the most vulnerable people would become much smaller, and the job of Government would, clearly, be way too big. And we know that Wales is always stronger, as you say, Minister, because our voluntary sector actually exists. Now, we should also, of course, recognise their vital contribution to social care—the organisations that help people live independently, that support unpaid carers, and that work alongside the NHS and local government to deliver essential services. Quite simply, we couldn't deliver many of the care and support services that we rely on without the contribution of volunteers.</p>
<p>The sector's a major employer and a workforce largely made up, of course, of women. From care and support services to housing advice—all of the above—they provide vital support every day. Now, this success has been built, of course, on years of social partnership between Government, trade unions, local authorities, volunteers, voluntary organisations, and I welcome that you will continue to do that work and strengthen that approach as well. Which then, I guess, leads me also to welcoming the focus on sustained funding. I think it's absolutely critical. Longer term funding arrangements, such as those introduced through the single advice fund, have demonstrated clearly the benefits that greater certainty can bring for organisations, staff and service users, including helping them in terms of recruitment and retention.</p>
<p>However, many organisations continue, of course, as you recognise, to face challenges recruiting and retaining skilled staff. Funding pressures can make it difficult to offer competitive pay, secure employment and clear opportunities for progression, despite the essential services that these workers then provide. If we are serious then, of course, about sustainable services, we must also be serious about fair pay, fair work and workforce development. So, can the Cabinet Minister then please outline how the commitment to sustainable funding will translate into improved workforce sustainability and better retention across the sector? What measures will the Government use to assess whether the principles of the third sector funding code are then delivering tangible improvements for organisations, for workers and the communities that they serve? Because the third sector continues to be squeezed, and we know that the pressures that they face in providing crucial services for some of the most vulnerable people in our communities mean they have—. Quite often, those individuals become vulnerable themselves while they're providing that service.</p>
<p>It's also true that the third sector is changing. We have many more social enterprises and community interest companies addressing new challenges and playing an even bigger role in everyday life and wider society. So, can the Minister define the third sector and the voluntary sector? What does this Government consider as a voluntary sector group?</p>
<p>And finally, as the Minister said in her statement, one of the principles of this funding code is early and continuous dialogue. I know from my previous experience as general secretary of TUC Cymru about the importance of informal meetings, of course, and maintaining that working relationship between all of the official scheduled arrangements. So, could the Minister take this opportunity to commit to maintaining that same level of flexibility and transparency, allowing an open and constructive dialogue with the sector? And I think that we should all really welcome the fact—</p>
<p>Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog am ei datganiad heddiw, ac rwy'n gwybod ei bod hi'n wirioneddol ymrwymedig i'r sector, ac mae'n sector sy'n gwneud gwaith hynod bwysig i ni ledled Cymru gyfan. Yn ôl adroddiad gan Gyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, a gyhoeddwyd ym mis Mai eleni pan gafodd y Llywodraeth hon ei ffurfio, mae mwy na 200,000 o wirfoddolwyr rheolaidd yn cefnogi gwaith mwy na 10,000 o sefydliadau cofrestredig yng Nghymru. Ac fel rhywun sydd, fy hun, wedi gwirfoddoli a chynrychioli a gweithio yn y sector, rwy'n gwybod y gwahaniaeth y mae'r sefydliadau yn ei wneud i fywydau pobl gyffredin mewn cymaint o wahanol ffyrdd. Yng Nghymru, amcangyfrifir bod y sector yn werth cyfanswm o £2.5 biliwn i'r economi, gyda £4 biliwn o werth cymdeithasol diriaethol. Felly, yn amlwg, mae'n rhan hanfodol o ddyfodol Cymru yn ogystal â'r presennol.</p>
<p>Rwyf eisiau achub ar y cyfle hwn, wrth gwrs, i gydnabod cyfraniad hirsefydlog Jane Hutt, y Gweinidog blaenorol, yr oedd ei blynyddoedd lawer o wasanaeth ymroddedig yn rhan annatod o ddatblygu llawer o'r partneriaethau a'r rhwydweithiau a'r strwythurau sy'n dal i fod yn sail i'r berthynas rhwng Llywodraeth Cymru a'r trydydd sector heddiw. Mae'r sector yn dal i elwa ar fentrau fel y cod diwygiedig ar gyfer ariannu'r trydydd sector a'r trefniadau tymor hwy drwy'r gronfa gynghori sengl. Felly, rwy'n croesawu ymrwymiad y Gweinidog i gyngor partneriaeth y trydydd sector, a fydd yn parhau â'r gwaith da hwnnw a wnaethpwyd gan y Llywodraeth Lafur flaenorol. Felly, rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog yn parhau i ymgysylltu.</p>
<p>Yn ystod y pandemig, wrth gwrs, rydyn ni'n gwybod bod gwirfoddolwyr wedi dangos yr ochr orau ohonom ni, gan gefnogi pobl agored i niwed a chadw cymunedau wedi'u cysylltu. Mae'r cyfleoedd hyn yn werthfawr, yn enwedig i bobl ifanc sy'n datblygu sgiliau a hyder ac sydd â'r llwybr hwnnw i'r byd gwaith. Nawr, trwy fy ngwaith, rwyf wedi gweld cefnogaeth i ffoaduriaid a cheiswyr lloches wrth iddyn nhw ymgartrefu a dod yn rhan o'n cymunedau; gwasanaethau sy'n helpu pobl sy'n wynebu digartrefedd ac ansicrwydd tai; cymorth i blant anabl a'u teuluoedd; gwasanaethau trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol sy'n cefnogi menywod a phlant; a rhaglenni sydd, mewn gwirionedd, yn helpu pobl i ennill y sgiliau a'r hyder a'r profiad sydd eu hangen arnyn nhw, wrth gwrs, i gael gwaith.</p>
<p>Nawr, heb y trydydd sector, byddai'r rhwyd ddiogelwch sy'n amddiffyn rhai o'r bobl fwyaf agored i niwed yn lleihau'n sylweddol ac, yn amlwg, byddai gan y Llywodraeth lawer gormod o waith i'w wneud. Ac rydyn ni'n gwybod bod Cymru bob amser yn gryfach, fel rydych chi wedi'i ddweud, Weinidog, oherwydd bodolaeth ein sector gwirfoddol. Nawr, fe ddylen ni hefyd, wrth gwrs, gydnabod eu cyfraniad hanfodol i ofal cymdeithasol—y sefydliadau sy'n helpu pobl i fyw'n annibynnol, sy'n cefnogi gofalwyr di-dâl, ac sy'n gweithio ochr yn ochr â'r GIG a llywodraeth leol i ddarparu gwasanaethau hanfodol. Yn syml, fydden ni ddim yn gallu darparu llawer o'r gwasanaethau gofal a chymorth rydyn ni'n dibynnu arnyn nhw heb gyfraniad gwirfoddolwyr.</p>
<p>Mae'r sector yn gyflogwr mawr a menywod yw'r gweithlu ar y cyfan, wrth gwrs. O wasanaethau gofal a chymorth i gyngor tai—pob un o'r uchod—maen nhw'n rhoi cymorth hanfodol bob dydd. Nawr, mae'r llwyddiant hwn wedi'i adeiladu, wrth gwrs, ar flynyddoedd o bartneriaeth gymdeithasol rhwng y Llywodraeth, undebau llafur, awdurdodau lleol, gwirfoddolwyr, mudiadau gwirfoddol, ac rwy'n croesawu'r ffaith y byddwch chi'n parhau i wneud y gwaith hwnnw a chryfhau'r dull hwnnw hefyd. Mae hynny wedyn, tybiwn i, yn fy arwain hefyd i groesawu'r ffocws ar gyllid parhaus. Rwy'n credu ei fod yn hollol hanfodol. Mae trefniadau cyllido tymor hwy, fel y rhai a gyflwynwyd drwy'r gronfa gynghori sengl, wedi dangos yn glir y manteision y gall mwy o sicrwydd eu rhoi i sefydliadau, staff a defnyddwyr gwasanaethau, gan gynnwys eu helpu o ran recriwtio a chadw.</p>
<p>Fodd bynnag, mae llawer o sefydliadau'n parhau, wrth gwrs, fel rydych chi'n ei gydnabod, i wynebu heriau wrth recriwtio a chadw staff medrus. Gall pwysau ariannu ei gwneud hi'n anodd cynnig cyflog cystadleuol, cyflogaeth ddiogel a chyfleoedd clir i gamu ymlaen yn y gwaith, er gwaethaf y gwasanaethau hanfodol y mae'r gweithwyr hyn wedyn yn eu darparu. Os ydyn ni o ddifrif felly, wrth gwrs, ynglŷn â gwasanaethau cynaliadwy, rhaid i ni hefyd fod o ddifrif ynglŷn â chyflog teg, gwaith teg a datblygu'r gweithlu. Felly, a all y Gweinidog Cabinet amlinellu sut y bydd yr ymrwymiad i gyllid cynaliadwy yn arwain at well cynaliadwyedd o ran y gweithlu a chyfraddau cadw gwell ar draws y sector? Pa fesurau y bydd y Llywodraeth yn eu defnyddio i asesu a yw egwyddorion y cod ar gyfer ariannu'r trydydd sector yn darparu gwelliannau amlwg i sefydliadau, i weithwyr ac i'r cymunedau y maen nhw'n eu gwasanaethu? Oherwydd mae'r trydydd sector yn parhau i gael ei wasgu, ac rydyn ni'n gwybod bod y pwysau y maen nhw'n eu hwynebu wrth ddarparu gwasanaethau hanfodol i rai o'r bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymunedau yn golygu bod ganddyn nhw—. Yn eithaf aml, mae'r unigolion hynny'n dod yn agored i niwed eu hunain wrth ddarparu'r gwasanaeth hwnnw.</p>
<p>Mae hefyd yn wir bod y trydydd sector yn newid. Mae gennym ni lawer mwy o fentrau cymdeithasol a chwmnïau buddiant cymunedol sy'n mynd i'r afael â heriau newydd ac yn chwarae rôl hyd yn oed mwy ym mywyd bob dydd a'r gymdeithas ehangach. Felly, a all y Gweinidog ddiffinio'r trydydd sector a'r sector gwirfoddol? Beth mae'r Llywodraeth hon yn ei ystyried fel grŵp sector gwirfoddol?</p>
<p>Ac yn olaf, fel y dywedodd y Gweinidog yn ei datganiad, un o egwyddorion y cod ariannu hwn yw deialog gynnar a pharhaus. Rwy'n gwybod o fy mhrofiad blaenorol fel ysgrifennydd cyffredinol TUC Cymru pa mor bwysig yw cyfarfodydd anffurfiol, wrth gwrs, a chynnal y berthynas waith honno rhwng yr holl drefniadau swyddogol sydd wedi'u trefnu. Felly, a allai'r Gweinidog achub ar y cyfle hwn i ymrwymo i gynnal yr un lefel honno o hyblygrwydd a thryloywder, gan ganiatáu deialog agored ac adeiladol gyda'r sector? Ac rwy'n credu y dylen ni i gyd groesawu'r ffaith—</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782423
204
En
2026-11-03T16:00:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=9001&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=9001&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782429
205
En
2026-11-03T16:01:16
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=9077&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=9077&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Can I ask you to conclude, please?</p>
<p>A gaf fi ofyn i chi orffen, os gwelwch yn dda?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782431
206
En
2026-11-03T16:01:17
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=9078&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=9078&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
12175
12175
Shav Taj AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175
Taj, Shav
<p>—that the Government's pledged to honour the funding code. And now, of course, the five tests that are within it are going to be the next bit.</p>
<p>—bod y Llywodraeth wedi addo anrhydeddu'r cod ariannu. A nawr, wrth gwrs, y pum prawf sydd ynddo fydd y peth nesaf.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782433
207
Cy
2026-11-03T16:01:26
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=9087&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=9087&l=en
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
8670
8670
Sioned Williams AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670
Williams, Sioned
<p>Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am y gefnogaeth i'r datganiad heddiw. Dwi'n meddwl ein bod ni'n gwbl gytûn, onid ydym ni, ynglŷn â phwysigrwydd gwirfoddoli i'n cymdeithas ni, ac fel gwnaeth hi sôn mor eglur, yr holl fathau o wahaniaeth mae'r trydydd sector yn gallu ei wneud.</p>
<p>Thank you very much to the Member for her support for today's statement. I think we are completely in agreement, aren't we, about the importance of volunteering to our society, and as she mentioned so clearly, all the different kinds of difference that the third sector can make.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782436
208
En
2026-11-03T16:01:53
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=9114&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=9114&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
8670
8670
Sioned Williams AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670
Williams, Sioned
<p>All over Wales, it's remarkable. I know many of us have seen this in action in our constituencies. Good people are giving help for free, where they feel it is needed. They're making things better for other people, putting themselves at the service of other people, for the places where they live, and also, of course, for the wider environment. And we know, of course, that although it's 32 per cent of people in Wales, which is an awful lot—one in three, nearly, of people in Wales—are doing formal volunteering with charities and other volunteer-involving organisations, so many more, as we know, volunteer informally in the heart of the communities where we live. Just good people giving whatever time and effort they can spare to make things better. So, you know, those voluntary actions, as the Member spelt out, touch every aspect of the lives of our communities.</p>
<p>I'm a trustee of a foodbank. The volunteers we have there are incredible. They keep that foodbank going. They raise the money for the foodbank. They keep the community hubs running. They run our sports clubs. Think of all the sports clubs that run in our communities that would not be there and would not give those opportunities to our young people, and people of all ages who enjoy activity, if it weren't for those sports clubs. And you're quite right to point out the vital work that's being done in social care and also in our hospitals. There are many friends of hospitals organisations out there, which I'm sure every one of us come into contact with when we visit loved ones in hospitals. They're working with refugees. They're working with victims of crime. They're working with prisoners. Our faith and belief groups, they hold our communities together and provide pastoral care when people are at their very lowest.</p>
<p>So, you can tell that I've got a similar passion for this work. We, as a Government, will do everything we can to support those organisations. But we do recognise, as I said, that we have this long-standing infrastructure, to which the Member has referred, to support and promote this activity, including the Volunteering Wales platform, which is run through the WCVA in conjunction with the county voluntary councils, of course, which cover the whole of Wales. And I'm sure, again, we all know the great work that they do.</p>
<p>As I said, I think how and why people want to volunteer is developing. So, we have to be nimble as well in our support of that. And that is something that I want this Government to really look at, in partnership, to make sure that what we are looking at—. As I said, the scheme is from 2014. It really does need a new pair of eyes looking at it, aligning it with policy and legislation that's happened since then, as well as those societal changes. But what we can do is try and make sure that we have a bright and uniquely Welsh future for volunteering; something that is safe, something that is supported, and something that is sustainable.</p>
<p>So, obviously, I've talked about the multi-year funding; we absolutely recognise the importance of that and I think I spelt that out in my statement and in the previous answer, so I won't reiterate that again. But we would also urge anyone else who is funding the community and voluntary sector—because it isn't just Government—to also adopt the code of practice for funding the third sector for the very reasons that you've set out.</p>
<p>Ym mhob cwr o Gymru, mae'n rhyfeddol. Rwy'n gwybod bod llawer ohonon ni wedi gweld hyn ar waith yn ein hetholaethau. Mae pobl dda yn rhoi help am ddim, lle maen nhw'n teimlo bod ei angen. Maen nhw'n gwella pethau i bobl eraill, yn rhoi o'u hunain i wasanaethu pobl eraill, i'r lleoedd lle maen nhw'n byw, a hefyd, wrth gwrs, i'r amgylchedd ehangach. Ac rydyn ni'n gwybod, wrth gwrs, er bod 32 y cant o bobl yng Nghymru, sy'n llawer iawn—un o bob tri, bron, o bobl yng Nghymru—yn gwirfoddoli'n ffurfiol gydag elusennau a sefydliadau eraill sy'n ymwneud â gwirfoddoli, mae cymaint mwy, fel y gwyddom ni, yn gwirfoddoli'n anffurfiol yng nghanol y cymunedau lle rydyn ni'n byw. Pobl dda sy'n rhoi pa bynnag amser ac ymdrech y gallan nhw eu sbario i wneud pethau'n well. Felly, wyddoch chi, mae'r gweithredoedd gwirfoddol hynny, fel y mae'r Aelod wedi'i nodi, yn cyffwrdd â phob agwedd ar fywydau ein cymunedau.</p>
<p>Rwy'n ymddiriedolwr banc bwyd. Mae'r gwirfoddolwyr sydd gennym ni yno yn anhygoel. Maen nhw'n cadw'r banc bwyd hwnnw i fynd. Maen nhw'n codi'r arian ar gyfer y banc bwyd. Maen nhw'n cadw'r hybiau cymunedol i fynd. Maen nhw'n rhedeg ein clybiau chwaraeon. Meddyliwch am yr holl glybiau chwaraeon sy'n cael eu rhedeg yn ein cymunedau na fyddai yno ac na fydden nhw'n rhoi'r cyfleoedd hynny i'n pobl ifanc, a phobl o bob oed sy'n mwynhau gweithgarwch, oni bai am y clybiau chwaraeon hynny. Ac rydych chi'n eithaf iawn i dynnu sylw at y gwaith hanfodol sy'n cael ei wneud mewn gofal cymdeithasol a hefyd yn ein hysbytai. Mae yna lawer o sefydliadau ffrindiau ysbytai allan yna, y mae pob un ohonon ni, rwy'n siŵr, yn dod ar eu traws pan fyddwn ni'n ymweld ag anwyliaid mewn ysbytai. Maen nhw'n gweithio gyda ffoaduriaid. Maen nhw'n gweithio gyda dioddefwyr troseddu. Maen nhw'n gweithio gyda charcharorion. Ein grwpiau ffydd a chred, maen nhw'n dal ein cymunedau gyda'i gilydd ac yn darparu gofal bugeiliol pan fydd pobl ar eu hisaf.</p>
<p>Felly, gallwch chi ddweud bod gen i angerdd tebyg am y gwaith hwn. Byddwn ni, fel Llywodraeth, yn gwneud popeth o fewn ein gallu i gefnogi'r sefydliadau hynny. Ond rydyn ni'n cydnabod, fel y dywedais i, fod gennym ni'r seilwaith hirsefydlog hwn, y mae'r Aelod wedi cyfeirio ato, i gefnogi a hyrwyddo'r gweithgarwch hwn, gan gynnwys platfform Gwirfoddoli Cymru, sy'n cael ei gynnal drwy CGGC ar y cyd â'r cynghorau gwirfoddol sirol, wrth gwrs, sy'n cwmpasu Cymru gyfan. Ac rwy'n siŵr, eto, ein bod ni i gyd yn gwybod am y gwaith gwych maen nhw'n ei wneud.</p>
<p>Fel y dywedais i, rwy'n credu bod sut a pham mae pobl eisiau gwirfoddoli yn datblygu. Felly, mae'n rhaid i ni fod yn ystwyth hefyd wrth gefnogi hynny. Ac mae hynny'n rhywbeth rwyf eisiau i'r Llywodraeth hon ei ystyried, mewn partneriaeth, i wneud yn siŵr bod yr hyn rydyn ni'n ei ystyried—. Fel y dywedais i, mae'r cynllun wedi bod ar waith ers 2014. Mae wir angen pâr newydd o lygaid i edrych arno, i sicrhau ei fod yn gyson â pholisïau a deddfwriaeth sydd wedi digwydd ers hynny, yn ogystal â'r newidiadau cymdeithasol hynny. Ond yr hyn y gallwn ni ei wneud yw ceisio sicrhau bod gennym ni ddyfodol disglair i wirfoddoli sy'n unigryw i Gymru; rhywbeth sy'n ddiogel, rhywbeth sy'n cael ei gefnogi, a rhywbeth sy'n gynaliadwy.</p>
<p>Felly, yn amlwg, rwyf wedi siarad am y cyllid amlflwyddyn; rydyn ni'n cydnabod pwysigrwydd hynny yn llwyr ac rwy'n credu fy mod i wedi nodi hynny yn fy natganiad ac yn yr ateb blaenorol, felly wnaf i ddim ailadrodd hynny eto. Ond bydden ni hefyd yn annog unrhyw un arall sy'n ariannu'r sector cymunedol a gwirfoddol—oherwydd nid dim ond y Llywodraeth sy'n gwneud hynny—i fabwysiadu'r cod ymarfer ar gyfer ariannu'r trydydd sector hefyd am yr union resymau rydych chi wedi'u nodi.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782426
209
En
2026-11-03T16:05:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=9301&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=9301&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782428
210
En
2026-11-03T16:05:37
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=9338&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=9338&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
4787
4787
Peter Fox AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4787
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787
Fox, Peter
<p>Can I thank you, Deputy First Minister, for your statement today, and for recognising, as I knew you would, the vital contribution that Wales's third sector makes to communities across Wales? I share many of the sentiments that have been shared today. We will all talk about the same things, but it's important we all do share the importance of this issue. There's no disagreement that voluntary organisations and community groups are often the first to identify local needs and the last to walk away when challenges arise. They are vital in supporting vulnerable residents. So, I welcome the positive messages, but very clearly, from my experience, positive messages have to translate into tangible outcomes. For decades in public service, I've heard the same calls from the third sector and fine words from those of us in governments, and we haven't delivered and filled those gaps. So, it's important we do do that.</p>
<p>Deputy First Minister, you've spoken previously about the importance of respect, solidarity and fairness and about working with partners across the public, private and third sectors to tackle poverty, reduce inequality and strengthen communities. Those are objectives, I believe, that Members across the Chamber can support, however, if partnership is to mean anything meaningful, it must extend beyond just consultations. Across Wales, many organisations continue to tell us that whilst partnership structures exist, they often feel excluded from decisions that directly affect them. Too frequently, funding arrangements remain short term—I know you're addressing that—uncertainty persists from year to year, and organisations are forced to devote valuable resources to securing their own survival rather than focusing on the communities they serve. So, I also welcome your commitment in the statement to revising or revisiting the code of practice for funding, and this is absolutely fundamental—and I welcome multi-year settlements—but sometimes there's a conversation about the quantum as well because so many bodies are just really struggling to make ends meet.</p>
<p>In my own constituency, organisations such as Age Connects Torfaen provide invaluable services. The Widdershins Centre, which I visited the other day, becomes a hub for community activity, supporting families, carers and vulnerable residents. It's a crucial facility. And there are hundreds of those across Wales that save us billions of pounds a year and help people in a way that public services couldn't do, and this should be truly valued. Just look at St David's Hospice. It provides exceptional end-of-life care and support for families at the most difficult moments in their lives, yet like many hospices across Wales, it continues to rely heavily on charitable fundraising to sustain services that ultimately help reduce pressure on the wider healthcare system, and that has to be taken into account somewhere.</p>
<p>If Government and public bodies rely upon the expertise and reach of the third sector, then funding must reflect the true cost of delivering services. Long-term planning requires long-term certainty. Deputy First Minister, I would therefore welcome further detail on how the Welsh Government intends to strengthen implementation of the funding code of practice, increase the availability of multi-year funding arrangements and ensure that voluntary organisations are involved at the earliest stages of policy development, rather than consulted only after decisions have largely been made. Given your commitment today to develop a refreshed third sector scheme and shape a new relationship with the sector, can you also set out the timetable for this work and explain how voluntary organisations themselves will be involved in designing those changes?</p>
<p>The third sector remains one of Wales's greatest assets and strengths. It possesses local knowledge, deep community trust and an ability to reach people who often will be overlooked by statutory services. If we are serious about tackling poverty, reducing inequality and building stronger communities, then the third sector must be treated as a true partner, and that means not only recognising its contribution, but recognising and providing the certainty and resources and influence necessary for it to thrive. Diolch.</p>
<p>A gaf fi ddiolch i chi, Ddirprwy Brif Weinidog, am eich datganiad heddiw, ac am gydnabod, fel roeddwn i'n gwybod y byddech chi'n ei wneud, y cyfraniad hanfodol y mae'r trydydd sector yng Nghymru yn ei wneud i gymunedau ledled Cymru? Rwy'n rhannu llawer o'r teimladau sydd wedi'u rhannu heddiw. Byddwn ni i gyd yn siarad am yr un pethau, ond mae'n bwysig ein bod ni i gyd yn rhannu pwysigrwydd y mater hwn. Nid oes unrhyw anghytundeb mai mudiadau gwirfoddol a grwpiau cymunedol yw'r cyntaf yn aml i nodi anghenion lleol a'r olaf i droi eu cefn pan fydd heriau'n codi. Maen nhw'n hanfodol wrth gefnogi preswylwyr sy'n agored i niwed. Felly, rwy'n croesawu'r negeseuon cadarnhaol, ond yn amlwg iawn, o fy mhrofiad i, mae'n rhaid i negeseuon cadarnhaol drosi'n ganlyniadau amlwg. Am ddegawdau mewn gwasanaeth cyhoeddus, rwyf wedi clywed yr un galwadau gan y trydydd sector a geiriau teg gan y rhai ohonon ni mewn llywodraethau, a dydyn ni ddim wedi cyflawni a llenwi'r bylchau hynny. Felly, mae'n bwysig ein bod ni'n gwneud hynny.</p>
<p>Ddirprwy Brif Weinidog, rydych chi wedi sôn o'r blaen am bwysigrwydd parch, undod a thegwch ac am weithio gyda phartneriaid ar draws y sector cyhoeddus, y sector preifat a'r trydydd sector i fynd i'r afael â thlodi, lleihau anghydraddoldeb a chryfhau cymunedau. Mae'r rheini'n amcanion, rwy'n credu, y gall Aelodau ar draws y Siambr eu cefnogi, fodd bynnag, os yw partneriaeth i olygu unrhyw beth ystyrlon, rhaid iddi ymestyn y tu hwnt i ymgyngoriadau yn unig. Ledled Cymru, mae llawer o sefydliadau yn parhau i ddweud wrthym, er bod strwythurau partneriaeth yn bodoli, eu bod nhw'n aml yn teimlo eu bod yn cael eu heithrio rhag penderfyniadau sy'n effeithio'n uniongyrchol arnyn nhw. Yn rhy aml, mae trefniadau ariannu'n parhau i fod yn rhai tymor byr—rwy'n gwybod eich bod chi'n mynd i'r afael â hynny—mae ansicrwydd yn parhau o flwyddyn i flwyddyn, ac mae sefydliadau'n cael eu gorfodi i neilltuo adnoddau gwerthfawr i sicrhau eu goroesiad eu hunain yn hytrach na chanolbwyntio ar y cymunedau maen nhw'n eu gwasanaethu. Felly, rwy'n croesawu eich ymrwymiad yn y datganiad i adolygu neu ailedrych ar y cod ymarfer ar gyfer ariannu, ac mae hyn yn hollol sylfaenol—ac rwy'n croesawu setliadau amlflwyddyn—ond weithiau mae yna sgwrs am y cwantwm hefyd oherwydd mae cymaint o gyrff yn ei chael hi'n anodd cael dau ben llinyn ynghyd.</p>
<p>Yn fy etholaeth fy hun, mae sefydliadau fel Age Connects Torfaen yn darparu gwasanaethau amhrisiadwy. Mae Canolfan Widdershins, y gwnes i ymweld â hi y diwrnod o'r blaen, yn dod yn ganolfan ar gyfer gweithgareddau cymunedol, gan gefnogi teuluoedd, gofalwyr a thrigolion sy'n agored i niwed. Mae'n gyfleuster hanfodol. Ac mae cannoedd o'r rheini ledled Cymru sy'n arbed biliynau o bunnoedd y flwyddyn i ni ac sy'n helpu pobl mewn ffordd na allai gwasanaethau cyhoeddus ei wneud, ac fe ddylai hyn wir gael ei werthfawrogi. Edrychwch ar Hosbis Dewi Sant. Mae'n darparu gofal diwedd oes eithriadol a chymorth i deuluoedd ar yr adegau anoddaf yn eu bywydau, ond fel llawer o hosbisau ledled Cymru, mae'n parhau i ddibynnu'n drwm ar weithgarwch codi arian elusennol i gynnal gwasanaethau sydd, yn y pen draw, yn helpu i leihau pwysau ar y system gofal iechyd ehangach, ac mae'n rhaid i hynny gael ei ystyriaeth yn rhywle.</p>
<p>Os yw'r Llywodraeth a chyrff cyhoeddus yn dibynnu ar arbenigedd a chyrhaeddiad y trydydd sector, yna rhaid i gyllid adlewyrchu gwir gost darparu gwasanaethau. Mae cynllunio hirdymor yn gofyn am sicrwydd hirdymor. Ddirprwy Brif Weinidog, byddwn i felly yn croesawu mwy o fanylion ynghylch sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu cryfhau gweithredu'r cod ymarfer ariannu, cynyddu'r trefniadau ariannu amlflwyddyn sydd ar gael a sicrhau bod mudiadau gwirfoddol yn cymryd rhan yn y camau cynharaf o ddatblygu polisi, yn hytrach na chael eu cynnwys dim ond pan fydd penderfyniadau fwy neu lai wedi cael eu gwneud. O ystyried eich ymrwymiad heddiw i ddatblygu cynllun trydydd sector wedi'i ddiweddaru a llunio perthynas newydd â'r sector, allwch chi hefyd nodi'r amserlen ar gyfer y gwaith hwn ac esbonio sut y bydd y mudiadau gwirfoddol eu hunain yn rhan o gynllunio'r newidiadau hynny?</p>
<p>Mae'r trydydd sector yn parhau i fod yn un o asedau a chryfderau mwyaf Cymru. Mae'n meddu ar wybodaeth leol, mae'r gymuned yn ymddiried yn fawr ynddo ac mae'n gallu cyrraedd pobl a fydd yn aml yn cael eu hanwybyddu gan wasanaethau statudol. Os ydym o ddifrif ynglŷn â mynd i'r afael â thlodi, lleihau anghydraddoldeb a datblygu cymunedau cryfach, yna rhaid i'r trydydd sector gael ei drin fel partner go iawn, ac mae hynny'n golygu nid yn unig cydnabod y cyfraniad mae'n ei wneud, ond cydnabod a darparu'r sicrwydd a'r adnoddau a'r dylanwad sydd eu hangen arno i ffynnu. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782427
211
En
2026-11-03T16:10:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=9601&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=9601&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782430
212
Cy
2026-11-03T16:10:12
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=9613&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=9613&l=en
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
8670
8670
Sioned Williams AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670
Williams, Sioned
<p>Diolch yn fawr, Peter Fox, am y croeso yna rydych chi wedi'i roi i'r ffaith ein bod ni'n datgan, gyda'r datganiad heddiw, y gwerth a'r gydnabyddiaeth rydyn ni'n eu rhoi ar ein sector gwirfoddol a'r trydydd sector.</p>
<p>Thank you very much, Peter Fox, for that welcome that you've given to the fact that we are making a statement today regarding the value and the recognition that we give to our voluntary and third sectors.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782437
213
En
2026-11-03T16:10:31
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=9632&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=9632&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
8670
8670
Sioned Williams AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670
Williams, Sioned
<p>The points that you've raised, I fully agree with and, I think, I have addressed in this statement. But I will reiterate: we, as a Cabinet, have committed to fully discharging our duties under the existing scheme, under the third sector scheme, of which the code of practice, as regards funding, is a part. But that third sector partnership council relationship group has been established now to consider—so, fully in partnership, fully co-developed between Government and the sector—how that relationship can be strengthened, be made more effective under the third sector scheme. So, we are working closely, I can assure you, with our third sector partners to create the environment that we all want, I think, from the contributions I've heard today, where we can make sure that our third sector organisations can thrive. So, as I said, that code of practice, which is the part about multi-year funding, forms part of the statutory third sector scheme. That has been co-produced with the third sector, through the funding and compliance sub-committee of the third sector partnership council. So, that's, as I was saying, to make sure that it's relevant and accessible and up to date. So, that is an ongoing relationship, a two-way relationship.</p>
<p>As regards the question that you asked around rising costs, there's a squeeze, as you said, that is on, with finances becoming constrained and things getting harder. We know, and as I've said, that there are tens of thousands of voluntary organisations and third sector organisations across Wales, supporting the most vulnerable in our society, and as I've spelt out, we understand how crucial they are. We obviously can't provide direct financial help for every single one of them, but our infrastructure is there to support them all. So, the code, for instance, recognises the importance of full cost recovery and the need, as I said previously, to be flexible. Many of the factors that have led to the rising costs and those pressures on funding are beyond the control of the Welsh Government, but that doesn't mean, of course, that we can't do anything. And that's the attitude we're taking. So, other parts of the infrastructure, as well as obviously looking at how we fund, are also about making sure that organisations can access support on safeguarding, how they can get support on encouraging and supporting volunteering, and, of course, that funding through Third Sector Support Wales, which is the WCVA and the 19 county voluntary councils.</p>
<p>Of course, there are other things, and you quite rightly pointed out those sort of hubs, because many organisations depend on places, don't they, in the communities, to be able to do the activities that they do to support people in those communities. So, of course, we have a community facilities programme. That's something else that the Government provides, capital funding, which gives grants for community-led projects, which is to aim to improve and aid, assist and expand those much-needed community facilities. That has provided over £82 million to 673 projects across Wales. Some of them will be funded now by the supplementary budget that we're about to pass, because there is capital funding within that that will help support specifically the community facilities programme.</p>
<p>So, I hope you can see absolutely funding, absolutely partnership are crucial parts of this relationship and the support that the Government must put in place for voluntary organisations and the third sector generally. But there are specific things that we can do also beyond that general funding.</p>
<p>Y pwyntiau rydych chi wedi'u codi, rwy'n cytuno'n llwyr â nhw, ac rwy'n credu fy mod i wedi mynd i'r afael â nhw yn y datganiad hwn. Ond fe wnaf i ailadrodd: rydyn ni, fel Cabinet, wedi ymrwymo i gyflawni ein dyletswyddau yn llawn o dan y cynllun presennol, o dan gynllun y trydydd sector, y mae'r cod ymarfer, o ran ariannu, yn rhan ohono. Ond mae grŵp perthynas cyngor partneriaeth y trydydd sector hwnnw wedi'i sefydlu nawr i ystyried—felly, mewn partneriaeth lwyr, wedi'i gyd-ddatblygu'n llwyr rhwng y Llywodraeth a'r sector—sut all y berthynas honno gael ei chryfhau, ei gwneud yn fwy effeithiol o dan gynllun y trydydd sector. Felly, rydyn ni'n gweithio'n agos, gallaf eich sicrhau chi, gyda'n partneriaid trydydd sector i greu'r amgylchedd rydyn ni i gyd ei eisiau, rwy'n credu, o'r cyfraniadau rwyf wedi'u clywed heddiw, lle gallwn ni wneud yn siŵr bod ein sefydliadau trydydd sector yn gallu ffynnu. Felly, fel y dywedais i, mae'r cod ymarfer hwnnw, sef y rhan sy'n ymwneud â chyllid amlflwyddyn, yn rhan o'r cynllun trydydd sector statudol. Mae hwnnw wedi'i gydgynhyrchu gyda'r trydydd sector, trwy is-bwyllgor ariannu a chydymffurfiaeth cyngor partneriaeth y trydydd sector. Felly, mae hynny, fel yr oeddwn i'n ei ddweud, i sicrhau ei fod yn berthnasol ac yn hygyrch ac yn gyfredol. Felly, mae honno'n berthynas barhaus, yn berthynas ddwyffordd.</p>
<p>O ran y cwestiwn y gwnaethoch chi ei ofyn ynglŷn â chostau cynyddol, mae yna wasgfa, fel y gwnaethoch chi ei ddweud, ar hyn o bryd, gyda chyllid yn cael ei gyfyngu a phethau'n mynd yn anoddach. Rydyn ni'n gwybod, ac fel y dywedais, i mae yna ddegau o filoedd o fudiadau gwirfoddol a sefydliadau'r trydydd sector ledled Cymru, yn cefnogi'r rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas, ac fel yr wyf i wedi'i nodi, rydyn ni'n deall pa mor hanfodol ydyn nhw. Yn amlwg, allwn ni ddim rhoi cymorth ariannol uniongyrchol i bob un ohonyn nhw, ond mae ein seilwaith yno i'w cefnogi nhw i gyd. Felly, mae'r cod, er enghraifft, yn cydnabod pwysigrwydd adennill costau llawn a'r angen, fel y dywedais i o'r blaen, i fod yn hyblyg. Mae llawer o'r ffactorau sydd wedi arwain at y costau cynyddol a'r pwysau hynny ar gyllid y tu hwnt i reolaeth Llywodraeth Cymru, ond dydy hynny ddim yn golygu, wrth gwrs, na allwn ni wneud unrhyw beth. A dyna'r agwedd rydyn ni'n ei chymryd. Felly, mae rhannau eraill o'r seilwaith, yn ogystal ag edrych yn amlwg ar sut rydyn ni'n ariannu, hefyd yn ymwneud â sicrhau bod sefydliadau'n gallu cael mynediad at gymorth ar ddiogelu, sut y gallan nhw gael cymorth ar annog a chefnogi gwirfoddoli, ac, wrth gwrs, y cyllid hwnnw drwy Cefnogi Trydydd Sector Cymru, sef CGGC a'r 19 o gynghorau gwirfoddol sirol.</p>
<p>Wrth gwrs, mae yna bethau eraill, ac fe wnaethoch chi nodi, yn gywir ddigon, y math hynny o ganolfannau, oherwydd mae llawer o sefydliadau'n dibynnu ar leoedd, onid ydyn nhw, yn y cymunedau, i allu gwneud y gweithgareddau maen nhw'n eu gwneud i gefnogi pobl yn y cymunedau hynny. Felly, wrth gwrs, mae gennym ni raglen cyfleusterau cymunedol. Mae hynny'n rhywbeth arall y mae'r Llywodraeth yn ei ddarparu, cyllid cyfalaf, sy'n rhoi grantiau ar gyfer prosiectau dan arweiniad y gymuned, gyda'r nod o wella a chynorthwyo, cefnogi ac ehangu'r cyfleusterau cymunedol hynny y mae mawr eu hangen. Mae hynny wedi darparu dros £82 miliwn i 673 o brosiectau ledled Cymru. Bydd rhai ohonyn nhw'n cael eu hariannu nawr gan y gyllideb atodol rydyn ni ar fin ei phasio, oherwydd mae cyllid cyfalaf yn y gyllideb honno a fydd yn helpu i gefnogi'r rhaglen cyfleusterau cymunedol yn benodol.</p>
<p>Felly, rwy'n gobeithio y gallwch chi weld bod cyllid, bod partneriaeth wir yn rhannau hanfodol o'r berthynas hon a'r cymorth y mae'n rhaid i'r Llywodraeth ei roi ar waith i fudiadau gwirfoddol a'r trydydd sector yn gyffredinol. Ond mae yna bethau penodol y gallwn ni eu gwneud hefyd y tu hwnt i'r cyllid cyffredinol hwnnw.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782448
214
En
2026-11-03T16:14:48
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=9889&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=9889&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
12141
12141
Zaynub Akbar AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12141
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12141
Akbar, Zaynub
<p>I welcome the opportunity to highlight the vital contribution that the third sector makes to communities across Wales and that the Welsh Government and the Cabinet Minister also recognise its importance. Third sector organisations are at the forefront of tackling inequality, supporting our most vulnerable in society, as well as promoting social justice and cohesive communities, often relieving pressure on our public services. However, many partners are struggling with short-term funding cycles and the uncertainty that comes with that, which ultimately makes it difficult for these organisations to provide quality services and plan for the future. We've seen a real-life example of this with Chwarae Teg in 2023. Firstly, I'd like to know how the Welsh Government will ensure the resilience of the third sector in the face of current financial pressures. I also want to raise another scenario that I really think we need to start preparing for, around the growing use of and reliance on AI technology. We have already seen AI take jobs in the private sector, so I'd like to know how the Welsh Government is mitigating job losses in the third sector in Wales specifically as a result of developments in AI, for example with administration jobs. Will AI be included in the new scheme? </p>
<p>Rwy'n croesawu'r cyfle i dynnu sylw at y cyfraniad hanfodol y mae'r trydydd sector yn ei wneud i gymunedau ledled Cymru ac at y ffaith bod Llywodraeth Cymru a'r Gweinidog Cabinet hefyd yn cydnabod ei bwysigrwydd. Mae sefydliadau'r trydydd sector yn chwarae rhan flaenllaw wrth fynd i'r afael ag anghydraddoldeb, cefnogi'r rhai sydd fwyaf agored i niwed mewn cymdeithas, yn ogystal â hyrwyddo cyfiawnder cymdeithasol a chymunedau cydlynol, gan leddfu'r pwysau ar ein gwasanaethau cyhoeddus yn aml. Fodd bynnag, mae llawer o bartneriaid yn ei chael hi'n anodd ymdopi â chylchoedd cyllido tymor byr a'r ansicrwydd sy'n dod gyda hynny sydd, yn y pen draw, yn ei gwneud hi'n anodd i'r sefydliadau hyn ddarparu gwasanaethau o safon a chynllunio ar gyfer y dyfodol. Rydyn ni wedi gweld enghraifft go iawn o hyn gyda Chwarae Teg yn 2023. Yn gyntaf, hoffwn i wybod sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau cydnerthedd y trydydd sector yn wyneb y pwysau ariannol presennol. Rwyf hefyd eisiau codi senario arall rwyf wir yn credu bod angen i ni ddechrau paratoi ar ei chyfer, o amgylch y defnydd cynyddol o dechnoleg AI a'r ddibyniaeth gynyddol arni. Rydyn ni eisoes wedi gweld AI yn cymryd swyddi yn y sector preifat, felly hoffwn i wybod sut mae Llywodraeth Cymru yn lliniaru colli swyddi yn y trydydd sector yng Nghymru yn benodol o ganlyniad i ddatblygiadau mewn AI, er enghraifft gyda swyddi gweinyddol. A fydd AI yn cael ei gynnwys yn y cynllun newydd?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782432
215
En
2026-11-03T16:15:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=9901&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=9901&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782442
216
En
2026-11-03T16:16:03
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=9964&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=9964&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
8670
8670
Sioned Williams AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670
Williams, Sioned
<p>Diolch yn fawr. Thank you very much for that question. As I've already spelled out, although the Welsh Government can't provide direct financial support for every single organisation—and we do give a lot of direct financial support through many of our grant programmes—what we try and do is provide advice to support the resilience of third sector organisations. There's advice on governance, advice on funding, advice on safeguarding and volunteering. As I said, the things that we are able to do that can help with resilience from a financial point of view are on that funding code, things like promoting full cost recovery, flexibility, and constructive early engagement between funders and the funded body.</p>
<p>Your point about AI is a very interesting one. This is something across Cabinet that we're all considering, I think, in all of our portfolios: the effect, in so many different ways, that this revolution is going to have on ways of doing things, and certainly on workforce. It is something that, across our portfolios, we are actively looking at. So, I can't give you a direct answer on that, but that is something I'm sure will come up in the group that I mentioned that has been established to look at the third sector scheme, and to make sure that it is current and relevant. This is precisely why I think we need a review, because things happen, don't they? Technology and society change. The third sector can't stand still because society doesn't stand still. So, thank you for that really interesting point. Diolch.</p>
<p>Diolch yn fawr. Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn hwnnw. Fel rwyf eisoes wedi'i nodi, er na all Llywodraeth Cymru ddarparu cymorth ariannol uniongyrchol i bob un sefydliad—ac rydyn ni yn rhoi llawer o gymorth ariannol uniongyrchol trwy lawer o'n rhaglenni grant—yr hyn rydyn ni'n ceisio ei wneud yw rhoi cyngor i gefnogi cydnerthedd sefydliadau'r trydydd sector. Mae yna gyngor ar lywodraethu, cyngor ar gyllid, cyngor ar ddiogelu a gwirfoddoli. Fel y dywedais i, mae'r pethau y gallwn ni eu gwneud a all helpu gyda chydnerthedd o safbwynt ariannol ar y cod ariannu hwnnw, pethau fel hyrwyddo adennill costau llawn, hyblygrwydd, ac ymgysylltu adeiladol cynnar rhwng cyllidwyr a'r corff sy'n cael ei ariannu.</p>
<p>Mae eich pwynt am AI yn un diddorol iawn. Mae hyn yn rhywbeth ar draws y Cabinet rydyn ni i gyd yn ei ystyried, rwy'n credu, ym mhob un o'n portffolios: yr effaith, mewn cymaint o wahanol ffyrdd, y mae'r chwyldro hwn yn mynd i'w chael ar ffyrdd o wneud pethau, ac yn sicr ar y gweithlu. Mae'n rhywbeth rydyn ni'n ei ystyried ar draws ein portffolios. Felly, allaf i ddim rhoi ateb uniongyrchol i chi ar hynny, ond mae hynny'n rhywbeth rwy'n siŵr y bydd yn codi yn y grŵp y soniais i amdano sydd wedi'i sefydlu i edrych ar gynllun y trydydd sector, ac i wneud yn siŵr ei fod yn gyfredol ac yn berthnasol. Dyma'n union pam rwy'n credu bod angen adolygiad arnom, oherwydd mae pethau'n digwydd, onid ydyn nhw? Mae technoleg a chymdeithas yn newid. All y trydydd sector ddim aros yn ei unfan, oherwydd dydy cymdeithas ddim yn aros yn ei hunfan. Felly, diolch am y pwynt diddorol iawn hwnnw. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782444
217
En
2026-11-03T16:17:54
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=10075&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=10075&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
8696
8696
Steve Bayliss AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8696
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8696
Bayliss, Steve
<p>Deputy First Minister, community groups across Afan Ogwr Rhondda deserve fair access to funding, and taxpayers deserve to see where it goes. Your programme for government commits to good value for money across the third sector. I agree. But publishing a payment to an intermediary does not show who ultimately received the money or what it achieved. More than £330,000 went through one charity, the Books Council of Wales. In September, the internal review of my Books Council of Wales freedom of information request confirmed that the Welsh Government does not hold a final recipient list, individual payment accounts, or recipient-level reconciliation. Will you publish an annual register of Welsh Government grants to or through third sector bodies showing recipient organisations, amounts, criteria and results, with the first published alongside the next third sector scheme annual report? Diolch. </p>
<p>Ddirprwy Brif Weinidog, mae grwpiau cymunedol ar draws Afan Ogwr Rhondda yn haeddu mynediad teg at gyllid, ac mae trethdalwyr yn haeddu gweld ble mae'n mynd. Mae eich rhaglen lywodraethu yn ymrwymo i werth da am arian ar draws y trydydd sector. Rwy'n cytuno. Ond dydy cyhoeddi taliad i gyfryngwr ddim yn dangos pwy gafodd yr arian yn y pen draw neu beth y'i cyflawnodd. Aeth mwy na £330,000 drwy un elusen, Cyngor Llyfrau Cymru. Ym mis Medi, cadarnhaodd yr adolygiad mewnol o fy nghais rhyddid gwybodaeth mewn perthynas â Chyngor Llyfrau Cymru nad oes gan Lywodraeth Cymru restr derbynwyr terfynol, cyfrifon talu unigol, na chysoni ar lefel derbynwyr. A wnewch chi gyhoeddi cofrestr flynyddol o grantiau Llywodraeth Cymru i gyrff trydydd sector neu drwyddynt sy'n dangos y sefydliadau sy'n derbyn arian, y symiau, y meini prawf a'r canlyniadau, gyda'r gyntaf yn cael ei chyhoeddi ochr yn ochr ag adroddiad blynyddol nesaf cynllun y trydydd sector? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782447
218
Cy
2026-11-03T16:19:05
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=10146&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=10146&l=en
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
8670
8670
Sioned Williams AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670
Williams, Sioned
<p>Diolch yn fawr. Wrth gwrs, mae nifer o'n sefydliadau ni wedi cael statws elusennol er mwyn gallu manteisio ar fathau gwahanol o gyllid wrth i bethau fynd yn dynnach ac yn dynnach o ran y pwrs cyhoeddus. Yr hyn y gallaf i sicrhau yr Aelod yw y byddwn ni'n parhau i sicrhau bod yna allbynnau da, a bod yna dryloywder, a bod yna atebolrwydd o ran yr arian rŷn ni'n ei ddarparu trwy ein hymwneud a'n hymgysylltiad â chyngor partneriaeth y trydydd sector, sut rŷn ni'n delifro'r cod ariannu, ac, wrth gwrs, drwy'r cynlluniau a fydd yn dod o dan hynny. Mae adolygiad o'r cynllun trydydd sector, dwi'n meddwl, yn rhoi cyfle i ni gryfhau tryloywder ac i gryfhau atebolrwydd.</p>
<p>Of course, a number of our organisations have charitable status in order to take advantage of different kinds of funding as things get tighter and tighter in terms of the public purse. What I can assure the Member is that we will continue to ensure that there are good outputs and transparency and accountability in terms of the funding that we provide through our relationship and engagement with the third sector partnership council, how we deliver the funding code, and, of course, through schemes that come under that. A review of the third sector scheme, I think, provides an opportunity for us to strengthen transparency and to strengthen accountability.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782438
219
Cy
2026-11-03T16:20:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=10201&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=10201&l=en
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782450
220
Cy
2026-11-03T00:00:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=-48599&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=-48599&l=en
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782439
221
Cy
2026-11-03T16:20:13
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=10214&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=10214&l=en
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Yn olaf, Ddirprwy Brif Weinidog, Jane Dodds.</p>
<p>Finally, Deputy First Minister, Jane Dodds.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782440
222
Cy
2026-11-03T16:20:16
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=10217&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=10217&l=en
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
4983
4983
Jane Dodds AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983
Dodds, Jane
<p>Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch yn fawr iawn am y datganiad.</p>
<p>Thank you, Deputy Presiding Officer, and thank you very much for the statement.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782441
223
En
2026-11-03T16:20:20
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=10221&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=10221&l=cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
4983
4983
Jane Dodds AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983
Dodds, Jane
<p>I'm pleased to hear the statement. I'm pleased to hear about the code. I have absolutely no doubt about your commitment to the third sector. But there has been a theme across the contributions, about that multi-year funding. Many organisations just cannot continue on the basis of one year of funding. In the Powys Association of Voluntary Organisations, 55 per cent have seen their income remain static over two years, and around a third are already using their reserves to cover their core costs. I know you would not find that acceptable. We're seeing that impact in many organisations. Montgomeryshire Family Crisis Centre, which helps people across Powys in relation to domestic violence, has seen a £100,000 cut, and that's going to affect their services to children. So, could you just give us a timetable for when you will be able to look at that multi-year funding programme? Diolch yn fawr iawn.</p>
<p>Rwy'n falch o glywed y datganiad. Rwy'n falch o glywed am y cod. Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth o gwbl am eich ymrwymiad i'r trydydd sector. Ond mae yna thema wedi bod ar draws y cyfraniadau, am y cyllid amlflwyddyn hwnnw. Ni all llawer o sefydliadau barhau ar sail blwyddyn o gyllid. Yng Nghymdeithas Mudiadau Gwirfoddol Powys, mae 55 y cant wedi gweld eu hincwm yn aros yn ei unfan dros ddwy flynedd, ac mae tua thraean eisoes yn defnyddio eu cronfeydd wrth gefn i dalu am eu costau craidd. Rwy'n gwybod na fyddech chi'n ystyried hynny'n dderbyniol. Rydyn ni'n gweld yr effaith honno mewn llawer o sefydliadau. Mae Canolfan Argyfwng Teulu Sir Drefaldwyn, sy'n helpu pobl ledled Powys o ran trais domestig, wedi gweld toriad o £100,000, ac mae hynny'n mynd i effeithio ar eu gwasanaethau i blant. Felly, a allwch chi roi amserlen i ni ar gyfer pryd y byddwch chi'n gallu ystyried y rhaglen ariannu amlflwyddyn honno? Diolch yn fawr iawn.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782502
224
Cy
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
I
<p>Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair.</p>
<p>The Llywydd (Huw Irranca-Davies) took the Chair.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782445
225
Cy
2026-11-03T16:21:23
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=10284&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=10284&l=en
261103-4
4. Datganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb: Gweithio mewn Partneriaeth gyda'r Trydydd Sector
4. Statement by the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality: Partnership Working with the Third Sector
C
8670
8670
Sioned Williams AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670
Williams, Sioned
<p>Diolch. Rŷn ni'n barod wedi ymrwymo i hynny fel Cabinet, fel rwyf wedi dweud, o ran ein hymrwymiad i ddarparu cyllid amlflwyddyn ar draws yr holl raglenni trydydd sector rŷn ni'n eu darparu. Rŷn ni wedi ymrwymo, lle bo hynny'n briodol ac yn bosib, y byddwn ni'n gwneud hynny. Felly, mae'r Cabinet wedi cytuno i hynny, a dyna pam rwy'n gwneud y datganiad hwn gerbron y Senedd heddiw. Wrth gwrs, byddwn ni yn parhau i annog ac i hyrwyddo setliadau amlflwyddyn rhwng unrhyw un sy'n ariannu ac yn derbyn arian gan arianwyr, gan gynnwys, fel rôn i'n sôn, arianwyr eraill—pobl eraill sy'n darparu cyllid ar gyfer y trydydd sector o fewn y sector cyhoeddus—i ddilyn y cod ymarfer yna ac i sicrhau eu bod nhw'n ymrwymo i hynny ac yn gweithredu hynny yn fwy na jest geiriau. Mae'r cod, fel rôn i'n ei ddweud, yn rhoi disgwyliadau clir ar y cyllid y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu, ac rŷn ni wedi ymrwymo i hynny yn llawn. Fe fyddwn ni yn parhau, wrth gwrs, i weithio gyda'r trydydd sector i sicrhau bod gweithredu hynny yn cael ei gryfhau ac i sicrhau bod hynny'n cael ei fabwysiadu'n ehangach.</p>
<p>Thank you. We've already committed to that as a Cabinet, as I've said, in terms of our commitment to providing multi-year funding across all the third sector programmes we provide. We have committed, where it's appropriate and possible, that we will do so. So, the Cabinet has agreed to that, and that's why I'm making this statement before the Senedd today. Of course, we will continue to encourage multi-year settlements between anyone that funds and receives funding from funders, including, as I mentioned, other funders—other people who provide funding for the third sector within the public sector—to follow the code of practice and to ensure that they commit to that and implement that in more than just words. The code, as I said, provides clear expectations on the funding that the Welsh Government provides, and we have committed to that fully. We will continue, of course, to work with the third sector to ensure that implementing that is strengthened and to ensure that that is adopted on a wider level. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782449
226
Cy
2026-11-03T16:22:59
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=10380&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=10380&l=en
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Symudwn yn awr at eitem 5, datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet, Mabon ap Gwynfor.</p>
<p>We move now to item 5, a statement by the Cabinet Minister for Health and Care. I call on the Cabinet Minister, Mabon ap Gwynfor.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782457
227
Cy
2026-11-03T16:23:10
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=10391&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=10391&l=en
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
Cabinet Minister for Health and Care
Y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal
ap Gwynfor, Mabon
<p>Diolch, Lywydd. Pan ddes i'n Weinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, fe wnes i ymrwymo i ddatblygu strategaeth hirdymor i fynd i'r afael â'r heriau allweddol sy'n wynebu’r gwasanaeth iechyd. Heddiw, dwi'n falch o gael rhoi diweddariad i'r Aelodau ar y gwaith. Mae hwn yn waith sy'n cael ei ddatblygu ochr yn ochr â'n gweledigaeth hirdymor ehangach ar gyfer iechyd a gofal, gan ddod â'r gwaith o drawsnewid y gweithlu a gwasanaethau at ei gilydd i wireddu gweledigaeth gydlynol ar gyfer dyfodol NHS Cymru.</p>
<p>Mae'r materion sy'n wynebu gweithlu'r NHS yn gymhleth ac weithiau'n wrthgyferbyniol. Mae gan y gwasanaeth fwy o staff nag erioed, ond mae'r ffaith fod y galw’n cynyddu ac yn mynd yn fwyfwy cymhleth, ynghyd â phwysau o ran cyflenwi staff i'r gweithlu a chyfyngiadau ariannol, yn golygu bod timau ymroddedig yn dal i fod o dan bwysau sylweddol. Nid cynyddu niferoedd y gweithlu a'r rhai sy'n cael eu hyfforddi yw'r ateb syml fydd yn datrys yr heriau hyn. Mae'n rhaid inni wella a sefydlogi gwasanaethau rŵan, moderneiddio'r ffordd mae ein gweithlu yn cael ei gynllunio a'i ddefnyddio a chreu'r amodau ar gyfer trawsnewid dros dymor hirach. Bydd strategaeth y gweithlu yn cefnogi pob rhan o'r daith honno.</p>
<p>Dros yr haf, mi wnaethon ni gynnydd sylweddol drwy ddod â'r ystyriaethau o ran y gweithlu, gwasanaethau, ansawdd, materion gweithredol a materion ariannol at ei gilydd. Dywedodd staff rheng flaen wrthyn ni beth sydd ei angen i'w grymuso nhw i wella gwasanaethau: gwelliannau o ran dylunio gwasanaethau, gwaith tîm, cymorth a defnydd staff, yn ogystal â sicrhau cydweddiad agosach rhwng cynllunio'r gweithlu, addysg, hyfforddiant ac anghenion y dyfodol. Mae'r gwaith hwn wedi crisialu cyfeiriad clir ar gyfer strategaeth y gweithlu, a hynny ar sail tair blaenoriaeth gysylltiedig: datblygu gwasanaethau cynaliadwy sy'n defnyddio pobl, sgiliau, amser ac adnoddau cyhoeddus yn effeithiol; yn ail, creu gweithleoedd iach a chynhwysol lle mae pobl yn cael eu trin yn deg ac yn cael eu harwain yn dda, lle maen nhw’n ddiogel ac yn cael eu cefnogi, ac yn gallu gwella'r gwasanaethau y maen nhw'n eu darparu; ac yn drydydd, adeiladu'r sgiliau a'r timau sydd eu hangen ar gyfer y dyfodol, gan sicrhau eu bod nhw’n cyd-fynd â newidiadau yn anghenion y boblogaeth, y pwyslais ar atal a modelau gofal newydd. Mae hyn yn cynnwys cryfhau sgiliau Cymraeg ar draws ein gweithlu fel bod pobl yn cael y gofal maen nhw ei angen yn yr iaith sy'n diwallu eu hanghenion orau.</p>
<p>Thank you, Llywydd. When I became Cabinet Minister for Health and Care, I committed to developing a long-term strategy to address the key workforce challenges facing the health service in Wales. Today, I'm pleased to update Members on this work. This is work that's being developed alongside our wider long-term vision for health and care, bringing the process of workforce and service transformation together to realise a coherent vision for the future of NHS Wales.</p>
<p>The issues facing the NHS workforce are complex and sometimes contradictory. The NHS has more staff than ever before, but the fact that there is rising and increasingly complex demand, along with workforce supply pressures and financial constraints, mean that dedicated teams remain under significant pressure. Simply increasing workforce numbers and training numbers is not the simple answer that will solve these challenges. We must improve and stabilise services now, modernise the way that our workforce is planned and deployed and create the conditions for longer term transformation. The workforce strategy will support each part of that journey.</p>
<p>Over the summer, we made significant progress by bringing together workforce, service, quality, operational and financial considerations together. Front-line staff told us what they need in order to empower them to improve services, namely better service design, teamwork, support and deployment, as well as closer alignment between workforce planning, education, training and future needs. This work has crystallised a clear direction for the workforce strategy, based on three connected priorities: developing sustainable services that deploy people, skills, time and public resources effectively; secondly, creating healthy and inclusive workplaces where people are treated fairly and are led well, where they are safe, supported and able to improve the services that they deliver; and thirdly, building the skills and teams needed for the future, aligned with changes in population needs, as well as a focus on prevention and new models of care. This includes strengthening Welsh language skills across our workforce so that people receive the care they need in the language that best meets their needs.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782443
228
Cy
2026-11-03T16:25:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=10501&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=10501&l=en
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782451
229
En
2026-11-03T16:25:53
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=10554&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=10554&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
ap Gwynfor, Mabon
<p>These priorities share one ambition: people across Wales receiving safe, high-quality and joined-up care from well-supported, appropriately skilled teams that can adapt as needs change. They will be underpinned by strong leadership and sustainable services.</p>
<p>The workforce strategy is part of a wider programme of health and care transformation, and we can't deliver it in isolation. The emerging long-term vision for health and care will set the direction for modernising services around prevention, population need and care closer to home. Community by Design and our work on cancer, mental health, women’s health and digital transformation will shape how and where care is provided.</p>
<p>The workforce strategy must support these developments by ensuring Wales has the skills, roles and teams needed for future models of care. Workforce planning must connect with service design, clinical pathways, finance, quality, education, digital capability and the shift towards prevention and community-based care. The strategy will be clinically led, credible and deliverable, and developed with those responsible for putting it into practice. It will help drive generational change for the people of Wales in the way care is planned and delivered.</p>
<p>We're now beginning targeted engagement on the workforce strategy to test and strengthen the approach with NHS staff, trade unions, professional bodies, workforce leaders, education partners and other stakeholders. This will sit alongside the wider period of engagement and collaboration on the future of health and care in Wales that I will set out to system leaders tomorrow.</p>
<p>This Welsh Government is determined to bring renewed energy and pace to the shift towards prevention and care closer to home, creating a more sustainable NHS in which services are planned around the needs of individuals and communities rather than organisational or professional boundaries. As promised in our first 100 days plan, we convened senior NHS leaders at the primary care and Community by Design summit in June to agree practical action. There was strong energy, a shared focus on solutions and agreement on the direction. Our priority now is delivery, supported by practical implementation and clear accountability.</p>
<p>Over the summer, Community by Design developed a national model supporting local action on population health and prevention, co-ordinated care for people with chronic conditions and urgent same-day care. Greater integration across the NHS—from primary care contractors and community teams to hospitals—will provide joined-up support focused on what matters to people.</p>
<p>The workforce strategy will be central to enabling this integration across settings and professional groups. It will support the skills, roles, teams and cultural change needed to deliver care closer to home, help people remain well and reduce avoidable pressure on hospitals.</p>
<p>Health boards are developing plans to increase the proportion of expenditure directed to primary care and community care by 0.5 percentage points each year from 2027-28. I will convene a further summit before Christmas to review progress, maintain momentum and translate our shared commitment into tangible improvements for patients, communities and practices. </p>
<p>Mae'r blaenoriaethau hyn yn rhannu un uchelgais: bod pobl ledled Cymru yn derbyn gofal diogel, cydgysylltiedig o ansawdd uchel gan dimau â sgiliau da sy'n cael eu cefnogi'n dda ac sy'n gallu addasu wrth i anghenion newid. Byddant yn cael eu hategu gan arweinyddiaeth gref a gwasanaethau cynaliadwy.</p>
<p>Mae strategaeth y gweithlu yn rhan o raglen ehangach o drawsnewid iechyd a gofal, ac allwn ni ddim ei chyflawni ar wahân. Bydd y weledigaeth hirdymor sy'n dod i'r amlwg ar gyfer iechyd a gofal yn gosod y cyfeiriad ar gyfer moderneiddio gwasanaethau ynghylch atal, angen y boblogaeth a gofal yn nes at y cartref. Bydd Cymunedol o'r Cychwyn a'r gwaith rydyn ni wedi'i wneud ar ganser, iechyd meddwl, iechyd menywod a thrawsnewid digidol yn llywio sut a ble y caiff gofal ei ddarparu.</p>
<p>Rhaid i strategaeth y gweithlu gefnogi'r datblygiadau hyn drwy sicrhau bod gan Gymru y sgiliau, y rolau a'r timau sydd eu hangen ar gyfer modelau gofal yn y dyfodol. Rhaid i gynllunio'r gweithlu gysylltu â dylunio gwasanaethau, llwybrau clinigol, cyllid, ansawdd, addysg, galluogrwydd digidol a'r newid tuag at atal a gofal cymunedol. Bydd y strategaeth yn cael ei harwain yn glinigol, yn gredadwy ac yn gyflawnadwy, ac yn cael ei datblygu gyda'r rhai sy'n gyfrifol am ei rhoi ar waith. Bydd yn helpu i ysgogi newid cenedliadol i bobl Cymru yn y ffordd y mae gofal yn cael ei gynllunio a'i ddarparu.</p>
<p>Rydyn ni nawr yn dechrau gweithgarwch ymgysylltu wedi'i dargedu ar strategaeth y gweithlu i brofi a chryfhau'r dull gyda staff y GIG, undebau llafur, cyrff proffesiynol, arweinwyr y gweithlu, partneriaid addysg a rhanddeiliaid eraill. Bydd hyn yn eistedd ochr yn ochr â'r cyfnod ehangach o ymgysylltu a chydweithio ar ddyfodol iechyd a gofal yng Nghymru y byddaf yn ei amlinellu i arweinwyr systemau yfory.</p>
<p>Mae'r Llywodraeth Cymru hon yn benderfynol o ddod ag egni a chyflymder newydd i'r newid tuag at atal a gofal yn nes at y cartref, gan greu GIG mwy cynaliadwy lle mae gwasanaethau yn cael eu cynllunio o amgylch anghenion unigolion a chymunedau yn hytrach na ffiniau sefydliadol neu broffesiynol. Fel yr addawyd yn ein cynllun 100 diwrnod cyntaf, fe wnaethon ni ymgynnull uwch arweinwyr y GIG yn yr uwchgynhadledd gofal sylfaenol a Chymunedol o'r Cychwyn ym mis Mehefin i gytuno ar gamau gweithredu ymarferol. Roedd yna egni cryf, ffocws ar y cyd ar atebion a chytundeb ar y cyfeiriad. Ein blaenoriaeth nawr yw cyflawni, gyda chefnogaeth gweithredu ymarferol ac atebolrwydd clir.</p>
<p>Dros yr haf, fe ddatblygodd Cymunedol o'r Cychwyn fodel cenedlaethol sy'n cefnogi gweithredu lleol ar atal ac iechyd y boblogaeth, gofal cydgysylltiedig i bobl â chyflyrau cronig a gofal brys ar yr un diwrnod. Bydd mwy o integreiddio ar draws y GIG—o gontractwyr gofal sylfaenol a thimau cymunedol i ysbytai—yn darparu cymorth cydgysylltiedig sy'n canolbwyntio ar yr hyn sy'n bwysig i bobl.</p>
<p>Bydd strategaeth y gweithlu yn ganolog i alluogi'r integreiddio hwn ar draws lleoliadau a grwpiau proffesiynol. Bydd yn cefnogi'r sgiliau, y rolau, y timau a'r newid diwylliannol sydd eu hangen i ddarparu gofal yn nes at y cartref, helpu pobl i aros yn iach a lleihau pwysau y gellir ei osgoi ar ysbytai.</p>
<p>Mae byrddau iechyd yn datblygu cynlluniau i gynyddu cyfran y gwariant sy'n cael ei gyfeirio at ofal sylfaenol a gofal cymunedol 0.5 pwynt canran bob blwyddyn o 2027-28. Byddaf yn cynnull uwchgynhadledd arall cyn y Nadolig i adolygu cynnydd, cynnal momentwm a throsi ein hymrwymiad cyffredin yn welliannau diriaethol i gleifion, cymunedau a phractisau.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782458
230
Cy
2026-11-03T16:29:21
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=10762&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=10762&l=en
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
ap Gwynfor, Mabon
<p>Mae hyn yn dangos y dull ymarferol a chydweithredol fydd yn sail i'r strategaeth. Rŷn ni eisoes yn dysgu o wasanaethau rheng flaen, gan ddod â phartneriaid at ei gilydd a chymryd camau gweithredu pan fydd heriau uniongyrchol yn gofyn am ymateb cenedlaethol. Bydd y strategaeth yn cysylltu'r gwaith hwn, gyda mwy o bwyslais ar brofiad a lles staff, sefydlogrwydd y gweithlu, tystiolaeth, dylunio gwasanaethau cynaliadwy, a sgiliau ar gyfer y dyfodol. Bydd yn cydnabod bod gofal yn y dyfodol yn dibynnu ar gyfuniad o gyfraniad yr NHS, gofal sylfaenol, gofal cymdeithasol, llywodraeth leol a phartneriaid annibynnol, gwirfoddol a chymunedol, a bod rhaid i'r gwaith o gynllunio'r gweithlu adlewyrchu gwasanaethau sy'n gweithredu ar draws ffiniau sefydliadol.</p>
<p>Rŷn ni'n parhau i ganolbwyntio'n gadarn ar ganlyniadau, gofal mwy diogel a chyson, profiad gwell i gleifion, gweithleoedd iachach, timau mwy sefydlog, addysg sy'n cyd-fynd ag anghenion gweithlu'r dyfodol, a sylfaen dystiolaeth gryfach i lywio buddsoddiad a pholisi. Dwi'n bwriadu darparu strategaeth derfynol i'r Aelodau yn y flwyddyn newydd. Bydd yn cydfynd yn gadarn â'n huchelgeisiau ehangach ar gyfer iechyd a gofal ac yn darparu llwybr ymarferol hirdymor tuag at weithlu cynaliadwy, hyblyg a chynhwysol yn NHS Cymru. Diolch.</p>
<p>This demonstrates the practical and collaborative approach that will underpin the strategy. We are already learning from front-line services, bringing partners together and acting where immediate challenges require a national response. The strategy will connect this work, with greater emphasis on staff experience and well-being, workforce stability, evidence, sustainable service design and future skills. It will recognise that future care depends on the combined contribution of the NHS, primary care, social care, local government and independent, voluntary and community partners, and that the process of workforce planning must reflect services operating across organisational boundaries.</p>
<p>We continue to maintain a firm focus on outcomes, safer, more consistent care, improved patient experience, healthier workplaces, more stable teams, education aligned with future workforce needs, and a stronger evidence base to guide investment and policy. I intend to provide Members with a final strategy in the new year. This strategy will be firmly aligned with our wider ambitions for health and care and will provide a practical, long-term route towards a sustainable, adaptable and inclusive NHS Wales workforce. Thank you.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782446
231
Cy
2026-11-03T16:30:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=10801&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=10801&l=en
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782459
232
En
2026-11-03T16:30:47
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=10848&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=10848&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
12142
12142
Benjamin Hodge Mckenna AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12142
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142
Hodge Mckenna, Benjamin
<p>Thank you, Minister, for advance notice of the statement today. I'm glad that we are working on a workforce strategy at the moment. I agree with the need for one, especially given the incredibly high number of vacancies throughout our NHS in Wales. It seems to me that a wide variety of organisations and services that I speak to are all coming back to workforce as being one of the central issues that needs resolution. However, there was a lot of stuff in this statement about the shift towards prevention, Community by Design, the change in funding for primary care, but it was surprisingly light on the detail of what is actually going to be in the long-term workforce strategy.</p>
<p>You mentioned the work that was done over the summer that yielded things such as making sure that resources are being used properly, making sure that staff are being treated fairly and making sure that people get the care that meets their needs as priorities for the plan. I'm not sure how long that took to work out, Minister, but a five-minute conversation with us on these benches and you would have yielded the same results. You now say that you're beginning targeted engagement with stakeholders, but how is that different from the programme of engagement that you've just spent months engaging in? How is it different from the work that was done over the summer?</p>
<p>My issue with the statement today is that it spends a lot of time talking about what a good plan might look like, but it doesn't talk about actually developing the plan itself and the process that is going to be in place with regard to it. Lots of conversation about stabilising services, modernising the workforce—these are all politically palatable phrases, but where is the actual action that is being taken to make sure that these outcomes are adhered to with the plan itself?</p>
<p>One other thing that you mentioned that I wanted to pick up on is you said that increasing workforce and training numbers will not solve the challenges that face our NHS now. So, would you be able to confirm for me that you are indeed looking at increasing the workforce and the training numbers at this stage, so that we can meet the gaps that are currently present in our NHS?</p>
<p>Something else that you mentioned within the statement was that this needs to be and will be underpinned by strong leadership. But where is that going to be? It seems to me, in my short tenure in the spokesman's role for health so far, that there's a little bit of ping-pong going on where the health boards will say there's an issue that Government needs to resolve and you as Minister will say that there's an issue that only health boards themselves can resolve. So, when the need for strong leadership arises as a result of this plan, what action are you going to make sure that you take so that it's actually in place?</p>
<p>Coming towards the end of your statement, you said that you intend to provide us with a strategy in the new year, and that raises two pretty obvious questions for me. One is with 'intend'. Is that a firm commitment that we're going to get this strategy in the new year, and if so, at what point in the new year should we expect it? Should we expect it in the springtime, or is it going to be later on than that? Because we're already six months into the Government now, and something that was raised during the last debate is the impact that AI is having on sectors across Wales, and my concern is that if there's a workforce strategy under development now, well, in six months' time, AI may play a completely different role in our economy and in our services than it does at the moment. So, a deadline on the publication of the strategy would be incredibly useful.</p>
<p>And I'd also be interested in a few final points in terms of what timescale is the plan working to. I know Health Education and Improvement Wales published their 10-year workforce plan back in 2020. Is this going to be, as a long-term plan, a 10-year plan, or is it something longer itself? And what's the nature of the plan itself going to be? Is it something that will update over time, or is it a concrete plan that you're going to try and put in place, with hopes that it will survive into the future?</p>
<p>And just finally, something that wasn't touched on during this statement that was touched on by myself, and, indeed, the First Minister in his response to me, prior to recess, was the use of agency staff throughout the NHS at the moment. I can't see any mention of that in today's statement, so what weighting will that be given under the new workforce strategy? Diolch yn fawr.</p>
<p>Diolch, Weinidog, am roi rhybudd ymlaen llaw am y datganiad heddiw. Rwy'n falch ein bod ni'n gweithio ar strategaeth gweithlu ar hyn o bryd. Rwy'n cytuno bod angen un, yn enwedig o ystyried y nifer anhygoel o uchel o swyddi gwag ledled ein GIG yng Nghymru. Mae'n ymddangos i mi fod amrywiaeth eang o sefydliadau a gwasanaethau rwyf yn siarad â nhw i gyd yn dod yn ôl i'r gweithlu fel un o'r materion canolog y mae angen eu datrys. Fodd bynnag, roedd llawer o bethau yn y datganiad hwn am y symud tuag at atal, Cymunedol o'r Cychwyn, y newid mewn cyllid ar gyfer gofal sylfaenol, ond doedd dim llawer o fanylion o gwbl am yr hyn sy'n mynd i fod yn y strategaeth gweithlu hirdymor.</p>
<p>Fe wnaethoch chi sôn am y gwaith gafodd ei wneud dros yr haf a arweiniodd at bethau fel gwneud yn siŵr bod adnoddau'n cael eu defnyddio'n gywir, gwneud yn siŵr bod staff yn cael eu trin yn deg a gwneud yn siŵr bod pobl yn cael y gofal sy'n diwallu eu hanghenion fel blaenoriaethau ar gyfer y cynllun. Wn i ddim pa mor hir y cymerodd hi i weithio hynny allan, Weinidog, ond byddai sgwrs pum munud gyda ni ar y meinciau hyn wedi arwain at yr un canlyniadau. Rydych chi nawr yn dweud eich bod chi'n dechrau gweithgarwch ymgysylltu wedi'i dargedu â rhanddeiliaid, ond sut mae hynny'n wahanol i'r rhaglen ymgysylltu rydych chi newydd dreulio misoedd yn ymgymryd â hi? Sut mae'n wahanol i'r gwaith gafodd ei wneud dros yr haf?</p>
<p>Fy mhroblem i gyda'r datganiad heddiw yw ei fod yn treulio llawer o amser yn siarad am sut y gallai cynllun da edrych, ond dydy e ddim yn sôn am ddatblygu'r cynllun ei hun a'r broses sy'n mynd i fod ar waith mewn perthynas ag ef. Llawer o sôn am sefydlogi gwasanaethau, moderneiddio'r gweithlu—mae'r rhain i gyd yn ymadroddion gwleidyddol cymeradwy, ond ble mae'r camau gwirioneddol sy'n cael eu cymryd i sicrhau bod modd cadw at y canlyniadau hyn gyda'r cynllun ei hun?</p>
<p>Un peth arall y sonioch chi amdano yr hoffwn ei nodi yw eich bod chi wedi dweud na fydd cynyddu'r gweithlu a'r niferoedd sy'n cael hyfforddiant yn datrys yr heriau sy'n wynebu ein GIG nawr. Felly, a fyddech chi'n gallu cadarnhau i mi eich bod chi'n edrych ar gynyddu'r gweithlu a'r niferoedd sy'n cael hyfforddiant ar hyn o bryd, fel y gallwn ni lenwi'r bylchau sy'n bodoli ar hyn o bryd yn ein GIG?</p>
<p>Rhywbeth arall y sonioch chi amdano yn y datganiad oedd bod angen i hyn ac y bydd hyn yn cael ei ategu gan arweinyddiaeth gref. Ond ble mae hynny'n mynd i fod? Mae'n ymddangos i mi, yn fy nghyfnod byr hyd yn hyn fel llefarydd dros iechyd, bod yna ychydig o ping-pong yn digwydd lle bydd y byrddau iechyd yn dweud bod yna fater y mae angen i'r Llywodraeth ei ddatrys ac y byddwch chi fel Gweinidog yn dweud bod yna fater sydd ond yn gallu cael ei ddatrys gan y byrddau iechyd eu hunain. Felly, pan fydd yr angen am arweinyddiaeth gref yn codi o ganlyniad i'r cynllun hwn, pa gamau ydych chi'n mynd i wneud yn siŵr eich bod chi'n eu cymryd i sicrhau ei bod ar waith?</p>
<p>Tuag at ddiwedd eich datganiad, fe ddywedoch chi eich bod chi'n bwriadu darparu strategaeth i ni yn y flwyddyn newydd, ac mae hynny'n codi dau gwestiwn eithaf amlwg i mi. Un ohonyn nhw yw'r 'bwriad'. A yw hynny'n ymrwymiad cadarn ein bod ni'n mynd i gael y strategaeth hon yn y flwyddyn newydd, ac os felly, pryd yn y flwyddyn newydd ddylen ni ei disgwyl? Ddylen ni ei disgwyl yn y gwanwyn, neu a yw'n mynd i fod yn hwyrach na hynny? Oherwydd mae chwe mis eisoes wedi mynd heibio ers i'r Llywodraeth ddod i rym, a rhywbeth a gafodd ei godi yn ystod y ddadl ddiwethaf yw'r effaith y mae AI yn ei chael ar sectorau ledled Cymru, a fy mhryder i yw, os oes strategaeth gweithlu yn cael ei datblygu nawr, wel, ymhen chwe mis, efallai y bydd AI yn chwarae rôl hollol wahanol yn ein heconomi ac yn ein gwasanaethau o gymharu â'r un mae'n ei chwarae nawr. Felly, byddai dyddiad ar gyfer cyhoeddi'r strategaeth yn hynod ddefnyddiol.</p>
<p>A byddai gennyf ddiddordeb hefyd mewn ychydig o bwyntiau i orffen ynghylch yr amserlen mae'r cynllun yn gweithio iddi. Rwy'n gwybod bod Addysg a Gwella Iechyd Cymru wedi cyhoeddi eu cynllun gweithlu 10 mlynedd yn ôl yn 2020. A yw hwn yn mynd i fod, fel cynllun hirdymor, yn gynllun 10 mlynedd, neu a yw'n rhywbeth hirach ei hun? A beth fydd natur y cynllun ei hun? A yw'n rhywbeth a fydd yn cael ei ddiweddaru dros amser, neu a yw'n gynllun pendant rydych chi'n mynd i geisio ei roi ar waith, gyda'r gobaith y bydd yn goroesi yn y dyfodol?</p>
<p>Ac yn olaf, rhywbeth na soniwyd amdano yn y datganiad hwn ac a grybwyllwyd gennyf fi fy hun, ac, yn wir, gan y Prif Weinidog yn ei ymateb i mi, cyn y toriad, oedd y defnydd o staff asiantaeth ledled y GIG ar hyn o bryd. Allaf i ddim gweld sôn am hynny yn y datganiad heddiw, felly faint o bwys fydd yn cael ei roi ar hynny o dan y strategaeth gweithlu newydd? Diolch yn fawr.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782452
233
En
2026-11-03T16:35:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=11101&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=11101&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782453
234
Cy
2026-11-03T16:35:12
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=11113&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=11113&l=en
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
ap Gwynfor, Mabon
<p>Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am y sylwadau hynny. Unwaith eto, rwy'n gwerthfawrogi'r ffaith bod yr Aelod yn dechrau'n gadarnhaol iawn tuag at yr hyn a ddywedwyd, ac yn gefnogol o'r angen am strategaeth gweithlu gwell ar gyfer Cymru.</p>
<p>I thank the Member for those comments. Once again, I appreciate the fact that the Member starts positively in terms of what I said, and is supportive of the need for a better workforce strategy for Wales.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782455
235
En
2026-11-03T16:35:29
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=11130&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=11130&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
ap Gwynfor, Mabon
<p>You're quite right in setting out the fact that we are expressing clearly our intention to shift resources into the community. The Community by Design programme that has been mentioned is integral in that, and, of course, if we are to do that, then we need the workforce to match that shift.</p>
<p>You asked about the difference between what we did over the summer and now the consultation going forward. So, over the summer period, we had to identify what were the needs: clearly, across Wales, clinically, what were the clinical demands from people working in the system, from the clinicians, from managers, from commissioners? And now we have to try and match that demand with the staffing structure that we'll require. What will the workforce look like to match that? So, that means talking to the unions, it means talking to the other organisations that represent the workforce, and other bodies as well, making sure that their voices are heard, because this has to be a consultation where they not just feel like they're heard, but their voices are reflected back to them in the final piece of work that we'll have at the end of this process. It has to be something that reflects the need of the workforce and takes into account their voices during this process.</p>
<p>You were talking about the issue around the strong leadership. Absolutely, that's an integral part of what we need when we develop a workforce plan. The workforce needs to be assured that there is leadership there in place to direct them as things change, exactly when it comes to AI or other changes in working practices. That's why we've set up the 'well-led' process within NHS Wales Performance and Improvement, working with Government, and we've got a well-led process in Betsi Cadwaladr at the moment, which looks at leadership, at culture, at governance. So, having a well-led organisation, reviewing how organisations are led and how they are governed, is another integral part of this, hence why we need to make sure that the consultation is broad and takes into account everybody's views on this.</p>
<p>Regarding when the final document will be published, yes, I can confirm that it will be published in the early part of next year, so something for you to look forward to over the Christmas period. I'm trying to think—. I think I covered most of the issues raised there, but if there are other issues, then please keep in contact and we'll keep the dialogue going.</p>
<p>Rydych chi'n eithaf iawn i nodi'r ffaith ein bod ni'n mynegi'n glir ein bwriad i symud adnoddau i'r gymuned. Mae'r rhaglen Cymunedol o'r Cychwyn sydd wedi'i chrybwyll yn rhan annatod o hynny, ac, wrth gwrs, os ydym am wneud hynny, yna mae angen y gweithlu arnom i gyd-fynd â'r newid hwnnw.</p>
<p>Fe ofynnoch chi am y gwahaniaeth rhwng yr hyn wnaethon ni dros yr haf a nawr yr ymgynghoriad wrth symud ymlaen. Felly, dros gyfnod yr haf, roedd yn rhaid i ni nodi beth oedd yr anghenion: yn amlwg, ledled Cymru, yn glinigol, beth oedd y gofynion clinigol gan bobl sy'n gweithio yn y system, gan y clinigwyr, gan reolwyr, gan gomisiynwyr? A nawr mae'n rhaid i ni geisio paru'r galw hwnnw â'r strwythur staffio y bydd ei angen arnom. Sut olwg fydd ar y gweithlu i gyd-fynd â hynny? Felly, mae hynny'n golygu siarad â'r undebau, mae'n golygu siarad â'r sefydliadau eraill sy'n cynrychioli'r gweithlu, a chyrff eraill hefyd, gwneud yn siŵr bod eu lleisiau'n cael eu clywed, oherwydd mae'n rhaid i hwn fod yn ymgynghoriad lle maen nhw nid yn unig yn teimlo eu bod nhw'n cael eu clywed, ond lle mae eu lleisiau'n cael eu hadlewyrchu yn ôl iddyn nhw yn y darn olaf o waith y bydd gennym ni ar ddiwedd y broses hon. Mae'n rhaid iddo fod yn rhywbeth sy'n adlewyrchu anghenion y gweithlu ac yn ystyried eu lleisiau yn ystod y broses hon.</p>
<p>Roeddech chi'n sôn am y mater ynghylch arweinyddiaeth gref. Yn sicr, mae hynny'n rhan annatod o'r hyn sydd ei angen arnom pan fyddwn ni'n datblygu cynllun gweithlu. Mae angen i'r gweithlu fod yn sicr bod arweinyddiaeth ar waith i'w cyfarwyddo wrth i bethau newid, yn union pan ddaw i AI neu newidiadau eraill mewn arferion gwaith. Dyna pam rydyn ni wedi sefydlu'r broses 'arwain yn dda' yn Perfformiad a Gwella GIG Cymru, gan weithio gyda'r Llywodraeth, ac mae gennym ni broses 'arwain yn dda' yn Betsi Cadwaladr ar hyn o bryd, sy'n edrych ar arweinyddiaeth, ar ddiwylliant, ar lywodraethu. Felly, mae cael sefydliad sy'n cael ei arwain yn dda, adolygu sut mae sefydliadau'n cael eu harwain a sut maen nhw'n cael eu llywodraethu, yn rhan annatod arall o hyn, a dyna pam mae angen i ni wneud yn siŵr bod yr ymgynghoriad yn eang ac yn ystyried barn pawb ar hyn.</p>
<p>O ran pryd fydd y ddogfen derfynol yn cael ei chyhoeddi, ie, gallaf gadarnhau y bydd yn cael ei chyhoeddi yn gynnar yn y flwyddyn nesaf, felly rhywbeth i chi edrych ymlaen ato dros gyfnod y Nadolig. Rwy'n ceisio meddwl—. Rwy'n credu fy mod wedi ymdrin â'r rhan fwyaf o'r materion a godwyd yn y fan yna, ond os oes materion eraill, yna cadwch mewn cysylltiad ac fe wnawn ni barhau i drafod. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782454
236
En
2026-11-03T16:38:10
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=11291&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=11291&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
267
267
Ken Skates AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267
Skates, Ken
<p>The NHS workforce is the lifeblood of our health service. Workers within the NHS carried Wales through the pandemic, and they continue to face extraordinary pressures and deserve our thanks and the certainty that comes from proper workforce planning.</p>
<p>Minister, we welcome much of your statement today, having ourselves pledged to develop a long-term workforce plan if we were returned to Government. We want to see the new workforce strategy build on the substantial investments already made in expanding medical education, training and workforce capacity under the previous Welsh Labour Government, including, of course, the establishment of the North Wales Medical School. But a strategy is only as good as its implementation. The key questions both staff and patients will have about the new Government's plans are pretty clear. Will the new strategy be backed by sufficient funding to achieve its intended outcomes? Does it contain realistic plans to recruit and retain the staff that we need? Does it have measurable targets linked to training places rather than simply setting out long-term workforce projections? And will it address the workforce pressures facing different professions and specialities across our NHS? Indeed, workforce challenges are not identical across every part of the NHS. A number of royal colleges and professional bodies have long argued not only for a national workforce strategy, but also for workforce planning that reflects the realities of individual professions and specialities. Can you therefore explain how the new strategy will address those specific workforce challenges facing nursing, primary care, mental health services, the allied health professionals and others, rather than treating the NHS workforce as a single uniform group?</p>
<p>Minister, you've also spoken previously about the role that digital innovation and emerging technologies can play in supporting the Welsh NHS. Can you therefore explain how the Government intends to harness artificial intelligence to support workforce planning through the strategy? Used properly, I strongly believe that AI could help identify workforce shortages earlier, improve workforce modelling, support rota planning and reduce administrative burdens on front-line clinicians. So, how do you envisage AI supporting both the delivery of this strategy and the front-line NHS workforce it's designed to support?</p>
<p>Now, the Minister will also know that retention is just as important as recruitment. NHS staff that I speak to regularly tell me about their concerns around workload, burn-out, career progression and flexible working. If these issues are not addressed, workforce shortages will persist regardless of how many training places are created. And while any serious workforce strategy must look to the future, it cannot ignore the issues facing staff today. NHS workers need to feel properly valued.</p>
<p>The decision by this Government to reject the independent pay reviews body's recommendation of an above-inflation pay award for teachers has, understandably, raised concerns amongst public sector workers more widely. Can you therefore provide a clear commitment that NHS staff will continue to receive fair and independent pay settlements? And what message does it send to front-line staff that health visitors in Cwm Taf continue to be involved in an ongoing dispute over recognition of their skills and experience when, in opposition, you promised to end it, but have gone to ground largely since coming to power? Partnership working, fair pay and constructive industrial relations must surely be central to any workforce strategy and, likewise, social partnership.</p>
<p>Finally, given the close relationship between pressures in the NHS and pressures in social care, can you explain how NHS workforce planning will be aligned with workforce planning for social care? Llywydd, we support the principle of long-term workforce planning. Ultimately, the test of this strategy will not be in the quality of the document, it will be whether patients receive better care, whether staff feel properly valued and supported and whether Wales has a workforce needed to meet the challenges of the future. Diolch.</p>
<p>Gweithlu'r GIG yw anadl einioes ein gwasanaeth iechyd. Fe wnaeth gweithwyr yn y GIG gario Cymru drwy'r pandemig, ac maen nhw'n parhau i wynebu pwysau eithriadol ac yn haeddu ein diolch a'r sicrwydd sy'n dod drwy gynllunio'r gweithlu yn briodol.</p>
<p>Weinidog, rydyn ni'n croesawu llawer o'ch datganiad heddiw, ar ôl i ni ein hunain addo datblygu cynllun gweithlu hirdymor pe baen ni'n cael ein dychwelyd i'r Llywodraeth. Rydyn ni am weld y strategaeth newydd ar gyfer y gweithlu yn adeiladu ar y buddsoddiadau sylweddol sydd eisoes wedi'u gwneud mewn ehangu addysg feddygol, hyfforddiant a chapasiti'r gweithlu o dan Lywodraeth Lafur flaenorol Cymru, gan gynnwys, wrth gwrs, sefydlu Ysgol Feddygaeth Gogledd Cymru. Ond nid yw unrhyw strategaeth ond cystal â’r modd y’i gweithredir. Mae'r cwestiynau allweddol y bydd gan staff a chleifion am gynlluniau'r Llywodraeth newydd yn eithaf clir. A fydd y strategaeth newydd yn cael ei hategu gan ddigon o gyllid i gyflawni y canlyniadau a fwriadwyd? A yw'n cynnwys cynlluniau realistig i recriwtio a chadw'r staff sydd eu hangen arnom? A yw'n nodi targedau mesuradwy sy'n gysylltiedig â lleoedd hyfforddi yn hytrach na dim ond gosod amcanestyniadau hirdymor o ran y gweithlu? Ac a fydd yn mynd i'r afael â'r pwysau ar y gweithlu sy'n wynebu gwahanol broffesiynau ac arbenigeddau ar draws ein GIG? Yn wir, nid yw'r heriau sy'n wynebu'r gweithlu yn union yr un fath ym mhob rhan o'r GIG. Mae nifer o golegau brenhinol a chyrff proffesiynol wedi dadlau ers tro nid yn unig dros strategaeth genedlaethol ar gyfer y gweithlu, ond hefyd dros gynllunio'r gweithlu mewn ffordd sy'n adlewyrchu realiti proffesiynau ac arbenigeddau unigol. Allwch chi felly esbonio sut y bydd y strategaeth newydd yn mynd i'r afael â'r heriau penodol hynny sy'n wynebu'r gweithlu nyrsio, gofal sylfaenol, gwasanaethau iechyd meddwl, gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd ac eraill, yn hytrach na thrin gweithlu'r GIG fel un grŵp unffurf?</p>
<p>Weinidog, rydych chi hefyd wedi sôn yn flaenorol am y rôl y gall arloesi digidol a thechnolegau sy'n dod i'r amlwg ei chwarae wrth gefnogi GIG Cymru. Allwch chi felly esbonio sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu defnyddio deallusrwydd artiffisial i gefnogi cynllunio'r gweithlu drwy'r strategaeth? O'i ddefnyddio'n gywir, rwy'n credu'n gryf y gallai AI helpu i nodi prinder yn y gweithlu yn gynharach, gwella modelu'r gweithlu, cefnogi cynllunio rotâu a lleihau beichiau gweinyddol ar glinigwyr rheng flaen. Felly, sut ydych chi'n rhagweld y bydd AI yn cefnogi cyflawni'r strategaeth hon a gweithlu rheng flaen y GIG y mae wedi'i chynllunio i'w gefnogi?</p>
<p>Nawr, bydd y Gweinidog hefyd yn gwybod bod cadw yr un mor bwysig â recriwtio. Mae staff y GIG yr wyf yn siarad â nhw yn dweud wrthyf yn rheolaidd am eu pryderon ynghylch llwyth gwaith, diffygiad, dilyniant gyrfa a gweithio hyblyg. Os nad eir i'r afael â'r materion hyn, bydd prinder yn y gweithlu yn parhau ni waeth faint o leoedd hyfforddi sy'n cael eu creu. Ac er bod yn rhaid i unrhyw strategaeth gweithlu ddifrifol edrych i'r dyfodol, all hi ddim anwybyddu'r materion sy'n wynebu staff heddiw. Mae angen i weithwyr y GIG deimlo eu bod nhw'n cael eu gwerthfawrogi'n iawn.</p>
<p>Mae penderfyniad y Llywodraeth hon i wrthod argymhelliad y corff adolygu cyflogau annibynnol i roi dyfarniad cyflog uwch na chwyddiant i athrawon, wedi codi pryderon ymhlith gweithwyr yn y sector cyhoeddus yn ehangach, a hynny'n ddealladwy. Felly, allwch chi roi ymrwymiad clir y bydd staff y GIG yn parhau i dderbyn setliadau cyflog teg ac annibynnol? A pha neges mae'n ei hanfon at staff rheng flaen bod ymwelwyr iechyd yng Nghwm Taf yn parhau i fod mewn anghydfod parhaus ynghylch y ffordd y mae eu sgiliau a'u profiad yn cael eu cydnabod pan wnaethoch chi addo, pan oeddech chi'n wrthblaid, i ddod ag ef i ben, ond rydych wedi cilio i raddau helaeth ers dod i rym? Does bosib bod yn rhaid i weithio mewn partneriaeth, cyflog teg a chysylltiadau diwydiannol adeiladol fod yn ganolog i unrhyw strategaeth gweithlu ac, yn yr un modd, bartneriaeth gymdeithasol.</p>
<p>Yn olaf, o ystyried y berthynas agos rhwng pwysau yn y GIG a phwysau ar ofal cymdeithasol, allwch chi esbonio sut y bydd cynllunio gweithlu'r GIG yn cael ei alinio â chynllunio'r gweithlu gofal cymdeithasol? Lywydd, rydyn ni'n cefnogi'r egwyddor o gynllunio gweithlu yn yr hirdymor. Yn y pen draw, nid ansawdd y ddogfen fydd prawf y strategaeth hon, ond yn hytrach a fydd cleifion yn derbyn gofal gwell, a yw staff yn teimlo eu bod nhw'n cael eu gwerthfawrogi a'u cefnogi'n briodol ac a oes gan Gymru weithlu sydd ei angen i fynd i'r afael â heriau'r dyfodol. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782462
237
En
2026-11-03T16:40:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=11401&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=11401&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782464
238
Cy
2026-11-03T16:42:37
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=11558&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=11558&l=en
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
ap Gwynfor, Mabon
<p>Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am y sylwadau a'r gyfres yna o gwestiynau. Ddaru o gychwyn yn sôn am y diolch sydd gennym ni i weithlu'r NHS, a dwi eisiau ategu'r sylwadau hynny, achos, wrth gwrs, mae'n berffaith wir i ddweud bod y gweithlu yn y gwasanaeth iechyd a'r gwasanaeth gofal yn aml iawn yn mynd ymhell y tu hwnt i'r hyn sy'n ddisgwyliedig ohonyn nhw. Felly, dwi eisiau cael hynny ar gofnod hefyd.</p>
<p>Thank you very much to the Member for the comments and that series of questions. He started by mentioning the debt of gratitude that we all have to pay to NHS staff, and I'd like to endorse those comments, because, of course, it's true to say that the workforce in the health service and the care service often go far beyond what is expected of them. So, I want to have that on the record too.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782468
239
En
2026-11-03T16:43:04
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=11585&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=11585&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
ap Gwynfor, Mabon
<p>The Member, at the end there, spoke about what our plans are for social care and, during your contribution, you said that this is a plan for the NHS. As I said in my opening remarks, this is a plan looking at not just the NHS, but the workforce across health and care. So, the care sector is integral in this. We have to consider the impact of the health service on the care sector and vice versa.</p>
<p>You're quite right that any plan is only as good as its implementation, and that's why, in answer to the question earlier about the well-led review, we are also looking at leadership as an integral part of this plan, making sure that we have a structure in place that ensures that health boards and health managers lead well, that they know what the requirements are within their areas and regions. But more importantly, this isn't a plan that looks at the vacancies that we have today. We are starting off with the health needs of Wales of the future and the health needs of today, and then building the workforce around the requirements and the needs of the workforce. Because at the moment, we're at record levels of employment in the NHS—over 100,000 people work there. The levels of employment have increased by nearly 25 per cent over the last seven years. So, we've got a lot of people working in the system, but are those people in the right places doing the right thing? So, we might, for instance, say there might be demands or we might say that we need more nurses in hospitals. We might employ more nurses in hospitals. But is that where they're needed? Because we know that we need nurses in the community. So, it's all well and good to employ more nurses, but where are they placed in order to carry out the required work looking at the outcomes and the health of people? So, that's what this plan is about: making sure that we're looking across Wales at what the demands are for the healthcare requirements of Wales and that we match those demands. Again, if there's anything that I didn't answer, then come back.</p>
<p>Soniodd yr Aelod, ar y diwedd yn y fan yna, am pa gynlluniau sydd gennym ar gyfer gofal cymdeithasol ac, yn ystod eich cyfraniad, fe ddywedoch chi fod hwn yn gynllun ar gyfer y GIG. Fel y dywedais i yn fy sylwadau agoriadol, mae hwn yn gynllun sy'n edrych nid yn unig ar y GIG, ond ar y gweithlu ar draws iechyd a gofal. Felly, mae'r sector gofal yn rhan annatod o hyn. Mae'n rhaid i ni ystyried effaith y gwasanaeth iechyd ar y sector gofal ac i'r gwrthwyneb.</p>
<p>Rydych chi'n eithaf iawn nad yw unrhyw gynllun ond cystal â'r modd y'i gweithredu, a dyna pam, i ateb y cwestiwn cynharach am yr adolygiad arwain yn dda, rydyn ni hefyd yn edrych ar arweinyddiaeth fel rhan annatod o'r cynllun hwn, gan wneud yn siŵr bod gennym strwythur ar waith sy'n sicrhau bod byrddau iechyd a rheolwyr iechyd yn arwain yn dda, eu bod yn gwybod beth yw'r gofynion yn eu hardaloedd a'u rhanbarthau. Ond yn bwysicach byth, dydy hwn ddim yn gynllun sy'n edrych ar y swyddi gwag sydd gennym heddiw. Rydyn ni'n dechrau gydag anghenion iechyd Cymru yn y dyfodol ac anghenion iechyd heddiw, ac yna'n adeiladu'r gweithlu o amgylch gofynion ac anghenion y gweithlu. Oherwydd ar hyn o bryd, mae gennym y lefelau cyflogaeth uchaf erioed yn y GIG—mae dros 100,000 o bobl yn gweithio yno. Mae'r lefelau cyflogaeth wedi cynyddu bron i 25 y cant dros y saith mlynedd diwethaf. Felly, mae gennym lawer o bobl yn gweithio yn y system, ond a yw'r bobl hynny yn y lleoedd iawn yn gwneud y peth iawn? Felly, efallai y byddwn ni, er enghraifft, yn dweud y gallai fod gofynion neu efallai y byddwn ni'n dweud bod angen mwy o nyrsys mewn ysbytai. Efallai y byddwn ni'n cyflogi mwy o nyrsys mewn ysbytai. Ond ai dyna lle mae eu hangen? Oherwydd rydyn ni'n gwybod bod angen nyrsys arnom yn y gymuned. Felly, mae'n iawn cyflogi mwy o nyrsys, ond ble maen nhw'n cael eu lleoli er mwyn gwneud y gwaith sydd ei angen wrth edrych ar y canlyniadau ac iechyd pobl? Felly, dyna hanfod y cynllun hwn: gwneud yn siŵr ein bod ni'n edrych ledled Cymru ar beth yw'r gofynion ar gyfer gofynion gofal iechyd Cymru a'n bod ni'n bodloni'r gofynion hynny. Unwaith eto, os oes unrhyw beth wnes i ddim ei ateb, yna dewch yn ôl.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782460
240
En
2026-11-03T16:45:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=11701&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=11701&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782461
241
En
2026-11-03T16:45:20
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=11721&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=11721&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
336
336
Natasha Asghar AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336
Asghar, Natasha
<p>Can I thank the Cabinet Minister for his statement this afternoon? Today's publication of a new long-term NHS workforce strategy is indeed welcome. For far too long, our health services have been under considerable strain due to, in part, workforce, frankly, being at its breaking point. Your ambitions are indeed sound: improve workforce planning; strengthen recruitment and retention; greater employment opportunities; expanded capacity; and a bolstered social care workforce to closely work with our health services. This, I'm sure, is something we can all support in this Chamber. However, Cabinet Minister, I'm sure you'll appreciate that the devil is indeed in the detail. Over the years, we've seen successive Labour Governments pitch new plans and strategies every few years to great fanfare, only for delivery to fall flat and for yet another plan to be required soon after, without addressing the fundamental weaknesses in our workforce strategy.</p>
<p>Now Audit Wales, as well as the Senedd's Health and Social Care Committee, have routinely highlighted the critical issues in workforce sustainability, recruitment and retention. They've also made a case for a strong long-term national approach as well. So, can the Cabinet Minister outline, for instance, precisely how the Welsh Government will be working with health boards, Public Health Wales and with Digital Health and Care Wales to modernise and improve data collection across the NHS, as that will prove vital for the necessary workforce planning needed in this strategy, particularly in identifying vacancies and skill shortages?</p>
<p>I also want to push you on your commitments to staff recruitment and retention, Cabinet Minister. As you know, Wales has long suffered a brain drain of some of our best and brightest, including those pursuing careers in health and social care. During the election, my Welsh Conservative colleagues and I sought to address this with a series of policies that will not just draw people to the workforce, but retain them and keep them there as well. Amongst these commitments was a pledge to refund tuition fees for doctors, dentists and nurses who work within our Welsh NHS for at least five years post qualification. This is a policy that was met with great praise by many in the sector, with relevant stakeholders recognising it as a bold and purposeful incentive to recruit and retain talent within the workforce itself.</p>
<p>We also pitched an NHS Wales reserve service, to establish a bank of trained and vetted volunteer staff to support our regular NHS workforce at times of crisis and peak demand, such as acute winter pressures and national health emergencies. Cabinet Minister, I'd like to know what consideration has your Government given to approaches such as these, and what discussions have you had with industry bodies to explore their feasibility?</p>
<p>But, of course, the problem is not just in sourcing talent for roles in our health service, is it, Cabinet Minister? Because, as you know, in many cases, we have indeed actually had overwhelming demand for roles, but, due to funding constraints, have only been able to recruit a small slice of the applicants, letting all that talent and experience fall through the net and go elsewhere to start their careers, or indeed be likely never to return. We saw, for example, first-hand the Welsh ambulance service have to turn down an entire cohort of newly qualified paramedics this financial year due to the trust facing severe financial pressures.</p>
<p>Earlier this year, we also saw hundreds of graduates unable to get entry-level roles across nursing, midwifery and other specialities until a mad scramble ensued between yourself, Minister, and the health boards to find roles for these people wherever you could. This is clearly not a sustainable approach to our workforce going forward. So, Cabinet Minister, how will the Welsh Government ensure that something like this does not happen again across any health and social care discipline?</p>
<p>Presiding Officer, can the Minister assure us here today, on his watch, that we will not again see graduates in Wales faced with no job prospects in our NHS workforce after working so hard to equip themselves with skills that we so desperately need here?</p>
<p>Now, you're in the right frame of mind with the strategy in a way that captures and works right across primary, secondary and social care. Addressing any to the exclusion of the others will not fix the issue at hand. We must have a cohesive strategy and plan in place to ensure that any and all aspects of health and social care services that patients seek to access are well-staffed by qualified professionals that have the training and resources they need to be effective. As part of this, Cabinet Minister, could you please outline for us how you've engaged with the royal colleges and with allied health professionals in the development of the strategy and how their input has informed you in your workforce planning?</p>
<p>I now want to turn to an issue that the Welsh Conservatives have long championed, which is palliative and end-of-life care—I appreciate and I'm conscious of time as well—because it's not just those looking to get better that need well-staffed resources within the workforce; it is also those seeking dignity and comfort in their final months and years. People in Wales deserve excellent care from the cradle to the grave, and that's why my Welsh Conservative colleagues and I continue to call for a considerable funding boost for the sector, to the tune of £10 million each year, every year, for a full Senedd term. With resources of this scale, the dedicated and compassionate workforce that delivers palliative care in Wales would get the support they desperately need. It would also open the door to a comprehensive census of a workforce that, for far too long, has lacked clear and accurate data on staff numbers and distribution.</p>
<p>So, Cabinet Minister, will you today pledge your support to this vital sector with the resources it needs to ensure that we can all look forward to a dignified final chapter in our lives, and can you assure me that it will fully include this new strategy going forward as well? Thank you.</p>
<p>A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am ei ddatganiad y prynhawn yma? Mae cyhoeddi strategaeth gweithlu hirdymor newydd ar gyfer y GIG heddiw i'w groesawu. Am lawer rhy hir, mae ein gwasanaethau iechyd wedi bod o dan straen sylweddol, yn rhannol, a bod yn onest, oherwydd bod y gweithlu wedi'i ymestyn i'r eithaf. Mae eich uchelgeisiau yn wir yn rhai cadarn: gwella cynllunio'r gweithlu; cryfhau recriwtio a chadw; mwy o gyfleoedd cyflogaeth; ehangu capasiti; a gweithlu gofal cymdeithasol cryfach i weithio'n agos gyda'n gwasanaethau iechyd. Mae hyn, rwy'n siŵr, yn rhywbeth y gallwn ni i gyd ei gefnogi yn y Siambr hon. Fodd bynnag, Weinidog Cabinet, rwy'n siŵr y byddwch chi'n gwerthfawrogi mai'r manylion sydd bwysicaf. Dros y blynyddoedd, rydyn ni wedi gweld Llywodraethau Llafur olynol yn cynnig cynlluniau a strategaethau newydd bob ychydig flynyddoedd gyda chryn ffanffer, dim ond iddyn nhw fethu gan olygu bod angen cynllun arall yn fuan wedyn, heb fynd i'r afael â'r gwendidau sylfaenol yn ein strategaeth gweithlu.</p>
<p>Nawr mae Archwilio Cymru, yn ogystal â Phwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol y Senedd, wedi tynnu sylw yn rheolaidd at y materion hollbwysig o ran cynaliadwyedd, recriwtio a chadw'r gweithlu. Maen nhw hefyd wedi gwneud achos dros ddull cenedlaethol hirdymor cryf hefyd. Felly, all y Gweinidog Cabinet amlinellu, er enghraifft, yn union sut y bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda byrddau iechyd, Iechyd Cyhoeddus Cymru ac Iechyd a Gofal Digidol Cymru i foderneiddio a gwella casglu data ar draws y GIG, gan y bydd hynny'n hanfodol ar gyfer y gwaith angenrheidiol o gynllunio'r gweithlu sydd ei angen yn y strategaeth hon, yn enwedig wrth nodi swyddi gwag a phrinder sgiliau?</p>
<p>Rwyf hefyd eisiau eich gwthio ar eich ymrwymiadau i recriwtio a chadw staff, Weinidog Cabinet. Fel y gwyddoch chi, mae Cymru wedi dioddef draen dawn o rai o'n goreuon a'n disgleiriaf ers tro, gan gynnwys y rhai sy'n dilyn gyrfaoedd ym maes iechyd a gofal cymdeithasol. Yn ystod yr etholiad, fe geisiodd fy nghyd-Aelodau Ceidwadol Cymreig a minnau fynd i'r afael â hyn gyda chyfres o bolisïau a fydd nid yn unig yn denu pobl i'r gweithlu, ond yn eu cadw yno hefyd. Ymhlith yr ymrwymiadau hyn roedd addewid i ad-dalu ffioedd dysgu ar gyfer meddygon, deintyddion a nyrsys sy'n gweithio yn ein GIG yng Nghymru am o leiaf bum mlynedd ar ôl cymhwyso. Mae hwn yn bolisi a gafodd ganmoliaeth fawr gan lawer yn y sector, gyda rhanddeiliaid perthnasol yn cydnabod ei fod yn gymhelliant beiddgar a phwrpasol i recriwtio a chadw talent yn y gweithlu ei hun.</p>
<p>Fe wnaethon ni hefyd gynnig gwasanaeth wrth gefn ar gyfer GIG Cymru, i sefydlu banc o staff gwirfoddol hyfforddedig wedi'u fetio i gefnogi ein gweithlu rheolaidd y GIG ar adegau o argyfwng a galw brig, fel pwysau acíwt yn y gaeaf ac argyfyngau iechyd cenedlaethol. Weinidog Cabinet, hoffwn i wybod pa ystyriaeth mae eich Llywodraeth wedi'i rhoi i ddulliau fel y rhain, a pha drafodaethau ydych chi wedi'u cael gyda chyrff y diwydiant i archwilio eu dichonoldeb?</p>
<p>Ond, wrth gwrs, mae'n broblem sy'n ymwneud â mwy na dod o hyd i dalent ar gyfer rolau yn ein gwasanaeth iechyd, onid yw e, Weinidog Cabinet? Oherwydd, fel y gwyddoch chi, mewn llawer o achosion, mae galw aruthrol wedi bod am rolau mewn gwirionedd, ond, oherwydd cyfyngiadau ariannu, dim ond nifer bach o'r ymgeiswyr rydyn ni wedi gallu eu recriwtio, gan adael i'r holl dalent a'r profiad hwnnw syrthio drwy'r rhwyd a mynd i rywle arall i ddechrau eu gyrfaoedd, neu beidio byth â dychwelyd fwy na thebyg. Fe welson ni yn uniongyrchol, er enghraifft, wasanaeth ambiwlans Cymru yn gorfod gwrthod carfan gyfan o barafeddygon newydd gymhwyso y flwyddyn ariannol hon oherwydd bod yr ymddiriedolaeth yn wynebu pwysau ariannol difrifol.</p>
<p>Yn gynharach eleni, fe welson ni hefyd gannoedd o raddedigion yn methu â chael rolau lefel mynediad ar draws nyrsio, bydwreigiaeth ac arbenigeddau eraill nes i ni weld ras wyllt rhyngoch chi, Weinidog, a'r byrddau iechyd i ddod o hyd i rolau i'r bobl hyn lle bynnag y gallech chi. Dydy hyn, yn amlwg, ddim yn ddull cynaliadwy o ymdrin â'n gweithlu yn y dyfodol. Felly, Weinidog Cabinet, sut fydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau na fydd rhywbeth fel hyn yn digwydd eto ar draws unrhyw ddisgyblaeth iechyd a gofal cymdeithasol?</p>
<p>Lywydd, all y Gweinidog roi sicrwydd i ni yma heddiw, tra ei fod wrth y llyw, na fyddwn ni eto yn gweld graddedigion yng Nghymru heb unrhyw ragolygon swyddi yng ngweithlu ein GIG ar ôl gweithio mor galed i arfogi eu hunain â sgiliau sydd eu hangen mor ddirfawr arnom yma?</p>
<p>Nawr, rydych chi'n meddwl yn y ffordd gywir gyda'r strategaeth mewn ffordd sy'n dal ac yn gweithio ar draws gofal sylfaenol, eilaidd a chymdeithasol. Fydd mynd i'r afael ag unrhyw un sy'n eithrio'r lleill ddim yn datrys y mater dan sylw. Mae'n rhaid i ni gael strategaeth a chynllun cydlynol ar waith i sicrhau bod unrhyw agwedd a phob agwedd ar wasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol y mae cleifion yn ceisio cael mynediad iddyn nhw yn cael eu staffio'n dda gan weithwyr proffesiynol cymwys sy'n cael yr hyfforddiant a'r adnoddau sydd eu hangen arnyn nhw i fod yn effeithiol. Fel rhan o hyn, Weinidog Cabinet, allech chi amlinellu i ni sut rydych chi wedi ymgysylltu â'r colegau brenhinol a chyda gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd wrth ddatblygu'r strategaeth a sut mae eu mewnbwn wedi llywio'r gwaith rydych wedi'i wneud o ran cynllunio gweithlu?</p>
<p>Rwyf nawr eisiau troi at fater y mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi'i hyrwyddo ers tro, sef gofal lliniarol a diwedd oes—rwy'n gwerthfawrogi ac yn ymwybodol o'r amser hefyd—oherwydd nid dim ond y rhai sy'n ceisio gwella sydd angen adnoddau wedi'u staffio'n dda yn y gweithlu; mae eu hangen hefyd ar y rhai sy'n ceisio urddas a chysur yn eu misoedd a'u blynyddoedd olaf. Mae pobl yng Nghymru yn haeddu gofal rhagorol o'r crud i'r bedd, a dyna pam mae fy nghyd-Aelodau Ceidwadol Cymreig a minnau'n parhau i alw am hwb ariannol sylweddol i'r sector—£10 miliwn bob blwyddyn, bob blwyddyn, ar gyfer tymor llawn y Senedd. Gydag adnoddau o'r maint hwn, byddai'r gweithlu ymroddedig a thosturiol sy'n darparu gofal lliniarol yng Nghymru yn cael y cymorth sydd ei angen yn ddirfawr arnynt. Byddai hefyd yn agor y drws i gyfrifiad cynhwysfawr o weithlu sydd, ers llawer rhy hir, heb gynnwys data clir a chywir ar niferoedd a dosbarthiad staff.</p>
<p>Felly, Weinidog Cabinet, a wnewch chi heddiw addo i gynorthwyo'r sector hanfodol hwn gyda'r adnoddau sydd eu hangen arno i sicrhau ein bod ni i gyd yn gallu edrych ymlaen at bennod olaf urddasol yn ein bywydau, ac a allwch chi fy sicrhau y bydd yn cynnwys y strategaeth newydd hon yn llawn wrth symud ymlaen hefyd? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782463
242
En
2026-11-03T16:50:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12001&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12001&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782472
243
Cy
2026-11-03T00:00:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=-48599&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=-48599&l=en
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782465
244
Cy
2026-11-03T16:50:14
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12015&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12015&l=en
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
ap Gwynfor, Mabon
<p>Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am y gyfres yna o gwestiynau. Ac unwaith eto, dwi'n croesawu'r ffaith ei bod hi, fel yr Aelodau eraill, wedi dweud geiriau cynnes a charedig am y cynllun sydd yn yr arfaeth gennym ni yn y dyddiau cynnar yma, ac yn croesawu'r hyn dwi wedi'i ddweud. Felly, dwi'n ddiolchgar am hynny.</p>
<p>I thank the Member for that series of questions. And, once again, I welcome the fact that she, like the other Members, offered some warm and kind words about this proposed strategy in these early days, and welcomed what I said. So I'm grateful for that.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782467
245
En
2026-11-03T16:50:33
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12034&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12034&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
ap Gwynfor, Mabon
<p>You mentioned at the top of your contribution the role that data and collecting data will play, and that's integral in identifying where we're at now and the needs of the workforce here. But I'll reiterate what I said earlier, that it isn't about looking at the vacancies that we have today alone. This is about planning for the health needs of Wales today and tomorrow so that we have a workforce that fits the demands of an ageing population, a population that survives more ill health and carries more chronic ill health with it. Part of the issue around data—and I was remiss not to respond to the question by Ken earlier—is around artificial intelligence and the utilisation of digitisation and health, and that's an integral part of this. AI and digital will play a key role in the roll-out of this. We are developing a 10-year strategy on digitisation, which will have to dovetail with this, along with the other strategies that we're developing, such as the cancer strategy, women's health and others, so that we work together, ensuring that we have a workforce plan suitable for those demands.</p>
<p>The Member referenced the need to—. You had the opportunity to repeat the manifesto pledges of the Conservative Party and said that they were welcomed and praised by a number of people. So were ours, to the degree that we're now in Government trying to implement them. So, I will encourage you to continue to try and push your manifesto pledges from the benches. I am now trying to fulfil our manifesto pledges, which is what I'm doing here today in part.</p>
<p>But when you mentioned the ambulance service—. There was one thing that you said, that the Wales ambulance service turned down an entire cohort of paramedics. I'd just like to correct that for the record. They haven't turned down the entire cohort. Most of those have been employed, not necessarily as paramedics as yet, but they will work—[<em>Interruption.</em>] Exactly. They will work through the system. But it's not a situation we should have been in and it's not a situation that was acceptable to anybody here, I'm sure. So, that's why we need a workforce plan, to try and make sure we don't reach that point again. However, we are going through a four-year cycle at the moment, because the issues that were raised this year relate to four years ago and it'll take a number of years for that to go through the system. But may I just remind you as well that, here in Wales, we've got a streamlining process, which isn't in England nor elsewhere, which tries to allocate positions and jobs for those graduates? That should be welcomed, and that's what we have to try and do—make sure that as many of the people that are trained in Wales and graduate from Wales are found positions in Wales. [<em>Interruption.</em>] Ideally, it would be all of them, but it's going to be really difficult moving forward over the next number of years, because they were commissioned based on the information of four years ago and three years ago and so on. But we will certainly work on that. And that's part of why we need a workforce strategy, to work with HEIW and to work with employers and everybody to identify where graduates and others need to go.</p>
<p>You asked about engagement with the bodies. Well, that's what we're doing now, which is what I set out in my statement, over the next number of weeks, through to the new year. And on palliative and end-of-life care, we had a debate on that a couple of weeks ago, but the workforce plan will be looking at the needs of the whole spectrum of the service, from birth until end of life.</p>
<p>Fe sonioch chi ar ddechrau eich cyfraniad am y rôl y bydd data a chasglu data yn ei chwarae, ac mae hynny'n hanfodol wrth nodi ble rydyn ni ar hyn o bryd ac anghenion y gweithlu yma. Ond fe wnaf i ailadrodd yr hyn a ddywedais i'n gynharach, nad yw'n ymwneud ag edrych ar y swyddi gwag sydd gennym heddiw yn unig. Mae hyn yn ymwneud â chynllunio ar gyfer anghenion iechyd Cymru heddiw ac yfory fel bod gennym ni weithlu sy'n gweddu i ofynion poblogaeth sy'n heneiddio, poblogaeth sy'n goroesi mwy o salwch ac sy'n profi mwy o salwch cronig. Mae rhan o'r mater ynghylch data—ac roedd bai arnaf am beidio ag ymateb i'r cwestiwn gan Ken yn gynharach—yn ymwneud â deallusrwydd artiffisial a defnyddio digideiddio ac iechyd, ac mae hynny'n rhan annatod o hyn. Bydd AI a digidol yn chwarae rôl allweddol wrth gyflwyno hyn. Rydyn ni'n datblygu strategaeth 10 mlynedd ar ddigideiddio, y bydd yn rhaid iddi gyd-fynd â hyn, ynghyd â'r strategaethau eraill rydyn ni'n eu datblygu, fel y strategaeth canser, iechyd menywod ac eraill, fel ein bod ni'n gweithio gyda'n gilydd, gan sicrhau bod gennym ni gynllun gweithlu sy'n gweddu i'r gofynion hynny.</p>
<p>Fe gyfeiriodd yr Aelod at yr angen i—. Fe gawsoch chi'r cyfle i ailadrodd addewidion maniffesto y Blaid Geidwadol ac fe ddywedoch chi eu bod nhw wedi cael eu croesawu a'u canmol gan nifer o bobl. Felly hefyd ein rhai ein hunain, i'r graddau ein bod ni bellach yn y Llywodraeth yn ceisio eu gweithredu. Felly, byddaf yn eich annog i barhau i geisio gwthio eich addewidion maniffesto o'r meinciau. Rwyf nawr yn ceisio cyflawni ein haddewidion maniffesto, a dyna'r hyn rwy'n ei wneud yma heddiw yn rhannol.</p>
<p>Ond pan sonioch chi am y gwasanaeth ambiwlans—. Roedd un peth y gwnaethoch chi ei ddweud, bod gwasanaeth ambiwlans Cymru wedi gwrthod carfan gyfan o barafeddygon. Hoffwn i gywiro hynny ar gyfer y cofnod. Dydyn nhw ddim wedi gwrthod y garfan gyfan. Mae'r rhan fwyaf o'r rheiny wedi cael eu cyflogi, nid o reidrwydd fel parafeddygon eto, ond fe fyddan nhw'n gweithio—[<em>Torri ar draws.</em>] Yn union. Fe fyddan nhw'n gweithio drwy'r system. Ond dydy hi ddim yn sefyllfa y dylen ni fod wedi bod ynddi a dydy hi ddim yn sefyllfa a oedd yn dderbyniol i unrhyw un yma, rwy'n siŵr. Felly, dyna pam mae angen cynllun gweithlu arnom, i geisio gwneud yn siŵr nad ydym yn cyrraedd y pwynt hwnnw eto. Fodd bynnag, rydyn ni'n mynd trwy gylch pedair blynedd ar hyn o bryd, oherwydd mae'r materion a godwyd eleni yn ymwneud â phedair blynedd yn ôl ac fe fydd hi'n cymryd nifer o flynyddoedd i hynny fynd trwy'r system. Ond a gaf fi eich atgoffa chi hefyd fod gennym ni broses symleiddio yma yng Nghymru, sydd ddim yn Lloegr nac mewn mannau eraill, sy'n ceisio dyrannu swyddi i'r graddedigion hynny? Dylid croesawu hynny, a dyna'r hyn mae'n rhaid i ni geisio ei wneud—gwneud yn siŵr bod cynifer o'r bobl sy'n cael eu hyfforddi yng Nghymru ac sy'n graddio o Gymru yn cael swyddi yng Nghymru. [<em>Torri ar draws.</em>] Yn ddelfrydol, pob un ohonyn nhw, ond mae'n mynd i fod yn anodd iawn symud ymlaen dros y blynyddoedd nesaf, oherwydd cawson nhw eu comisiynu yn seiliedig ar wybodaeth pedair blynedd yn ôl a thair blynedd yn ôl ac yn y blaen. Ond byddwn yn sicr yn gweithio ar hynny. Ac mae hynny'n rhan o'r rheswm pam mae angen strategaeth gweithlu arnom, i weithio gyda AaGIC ac i weithio gyda chyflogwyr a phawb i nodi ble mae angen i raddedigion ac eraill fynd.</p>
<p>Fe ofynnoch chi am ymgysylltu â'r cyrff. Wel, dyna'r hyn rydyn ni'n ei wneud nawr, sef yr hyn y gwnes i ei nodi yn fy natganiad, dros yr wythnosau nesaf, hyd at y flwyddyn newydd. Ac o ran gofal lliniarol a diwedd oes, fe gawson ni ddadl ar hynny ychydig wythnosau yn ôl, ond bydd cynllun y gweithlu yn edrych ar anghenion holl sbectrwm y gwasanaeth, o enedigaeth hyd at ddiwedd oes.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782474
246
Cy
2026-11-03T16:54:22
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12263&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12263&l=en
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Symudwn nawr at gyfraniadau un funud. Ac yn gyntaf, Gwyn Williams.</p>
<p>We now move to one-minute contributions. And first of all, Gwyn Williams.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782475
247
En
2026-11-03T16:54:28
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12269&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12269&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
5083
5083
Gwyn Williams
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083
Williams, Gwyn
<p>Diolch, Lywydd. The NHS is nothing without its workforce. As a declaration of interest, I am part of it. It shocks me how much work needs to be done as a nation to properly plan ahead to protect this precious, limited, but also ferociously expensive resource from being lost to us. Why spend so much time, effort and money training the best healthcare providers around only to lose them because of a criminal lack of planning? I am glad that, due to your efforts, 253 nursing graduates who did not have jobs now have been given them, but we need to address this scandalous history that we have of paramedics, midwives, nurses, highly trained healthcare workers leaving Wales. I can myself personally attest to the fact that, through HEIW, we train the best consultants in the world, who then can't get jobs in Wales and leave—they need a job. But why is this happening? Because health boards release jobs only once a Byzantine job approval process has been completed, unrelated to when the trainees are ready. Workforce planning in Wales is so difficult because we have too many health boards. Will the Minister agree that workforce planning needs to be undertaken outside of the broken health board system, to better protect this most vital resource of ours, which, I have to say, is across the board, including strokes as well? We had a stroke event upstairs. Postcode lotteries in Wales are a big problem, including with this.</p>
<p>Diolch, Lywydd. Dydy'r GIG yn ddim heb ei weithlu. Fel datganiad o fuddiant, rwy'n rhan ohono. Mae'n fy syfrdanu faint o waith sydd angen ei wneud fel cenedl i gynllunio ymlaen llaw yn iawn i amddiffyn yr adnodd gwerthfawr, cyfyngedig ond anhygoel o ddrud hwn rhag cael ei golli. Pam treulio cymaint o amser, ymdrech ac arian yn hyfforddi'r darparwyr gofal iechyd gorau dim ond i'w colli oherwydd diffyg cynllunio cywilyddus? Rwy'n falch, oherwydd eich ymdrechion, fod 253 o raddedigion nyrsio nad oedd ganddyn nhw swyddi wedi eu cael nhw nawr, ond mae angen i ni fynd i'r afael â'r hanes gwarthus hwn sydd gennym o barafeddygon, bydwragedd, nyrsys, gweithwyr gofal iechyd hyfforddedig iawn yn gadael Cymru. Gallaf dystio'n bersonol i'r ffaith ein bod ni, drwy AaGIC, yn hyfforddi'r meddygon ymgynghorol gorau yn y byd, sydd wedyn ddim yn gallu cael swyddi yng Nghymru ac yn gadael—mae angen swydd arnyn nhw. Ond pam mae hyn yn digwydd? Oherwydd dim ond unwaith y bydd proses cymeradwyo swyddi Fysantaidd wedi'i chwblhau y mae byrddau iechyd yn rhyddhau swyddi, heb fod unrhyw gysylltiad â phryd mae'r hyfforddeion yn barod. Mae cynllunio'r gweithlu yng Nghymru mor anodd oherwydd bod gennym ni ormod o fyrddau iechyd. A wnaiff y Gweinidog gytuno bod angen cynllunio'r gweithlu y tu allan i'r system byrddau iechyd doredig, er mwyn diogelu'r adnodd hanfodol hwn sydd gennym yn well, sydd, mae'n rhaid i mi ddweud, yn cynnwys popeth, gan gynnwys strôc hefyd? Fe gawson ni ddigwyddiad strôc i fyny'r grisiau. Mae loterïau cod post yng Nghymru yn broblem fawr, gan gynnwys gyda hyn.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782466
248
En
2026-11-03T16:55:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12301&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12301&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782481
249
En
2026-11-03T16:59:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12541&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12541&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782469
250
En
2026-11-03T16:55:52
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12353&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12353&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
ap Gwynfor, Mabon
<p>Diolch. Well, we agree that our NHS workforce is our most valuable asset, and retaining talented healthcare professionals trained in Wales is a priority. The challenge that the Member raised is exactly why we're developing a long-term workforce strategy that strengthens the link between workforce planning, education, training and the future service needs. The strategy places a much stronger emphasis on workforce intelligence, long-term planning and ensuring education and training are aligned with future models of care. Our workforce planning must be connected to wider service transformation, including prevention, community-based care and multidisciplinary team working, rather than considered separately from these changes.</p>
<p>Diolch. Wel, rydyn ni'n cytuno mai gweithlu'r GIG yw ein hased mwyaf gwerthfawr, a bod cadw gweithwyr gofal iechyd proffesiynol talentog sydd wedi'u hyfforddi yng Nghymru yn flaenoriaeth. Yr her a gododd yr Aelod yw'r union reswm pam rydyn ni'n datblygu strategaeth gweithlu hirdymor sy'n cryfhau'r cysylltiad rhwng cynllunio'r gweithlu, addysg, hyfforddiant ac anghenion y gwasanaeth yn y dyfodol. Mae'r strategaeth yn rhoi pwyslais llawer cryfach ar wybodaeth am y gweithlu, cynllunio hirdymor a sicrhau bod addysg a hyfforddiant yn cyd-fynd â modelau gofal yn y dyfodol. Rhaid i'r ffordd rydyn ni'n cynllunio'r gweithlu gael ei chysylltu â'r gwaith ehangach o drawsnewid gwasanaethau, gan gynnwys atal, gofal cymunedol a gwaith tîm amlddisgyblaethol, yn hytrach na'i hystyried ar wahân i'r newidiadau hyn.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782471
251
En
2026-11-03T16:56:40
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12401&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12401&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
12176
12176
Paul Rock AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12176
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12176
Rock, Paul
<p>As a parent myself, I very well remember the stress that's caused when a birth plan has to change. Sometimes, of course, this is necessary for medical reasons, but we know that some parents are sent to different hospitals than the one they'd expected because there aren't enough staff, or, shockingly, that no midwives were available to support a planned home birth. A report issued by the Royal College of Midwives warns that nine in 10 midwives say unsafe staffing levels affect the quality of care for women and babies. Sustainable, safe staffing is essential to ensure every maternity service has enough staff to provide safe, compassionate, personalised neonatal care. Cabinet Minister, in July, you assured me that the Government was working to recruit as many graduate midwives as possible. Can you provide an update on this and commit to publishing transparent workforce plans across the NHS services, particularly in midwifery, so that expectant parents and midwives can see action being taken to address staff shortages?</p>
<p>Fel rhiant fy hun, rwy'n cofio'n dda iawn y straen sy'n cael ei hachosi pan fydd cynllun geni yn gorfod newid. Weithiau, wrth gwrs, mae hyn yn angenrheidiol am resymau meddygol, ond rydyn ni'n gwybod bod rhai rhieni yn cael eu hanfon i ysbytai gwahanol na'r un roedden nhw wedi'i ddisgwyl oherwydd does dim digon o staff, neu, yn syfrdanol, doedd dim bydwragedd ar gael i gefnogi genedigaeth a gynlluniwyd gartref. Mae adroddiad a gyhoeddwyd gan Goleg Brenhinol y Bydwragedd yn rhybuddio bod naw o bob 10 o fydwragedd yn dweud bod lefelau staffio anniogel yn effeithio ar ansawdd gofal i fenywod a babanod. Mae staffio cynaliadwy, diogel yn hanfodol i sicrhau bod gan bob gwasanaeth mamolaeth ddigon o staff i ddarparu gofal newyddenedigol diogel, tosturiol a phersonol. Weinidog Cabinet, ym mis Gorffennaf, fe wnaethoch chi fy sicrhau bod y Llywodraeth yn gweithio i recriwtio cynifer o fydwragedd graddedig â phosibl. Allwch chi roi diweddariad ar hyn ac ymrwymo i gyhoeddi cynlluniau gweithlu tryloyw ar draws gwasanaethau'r GIG, yn enwedig ym maes bydwreigiaeth, fel bod darpar rieni a bydwragedd yn gallu gweld bod camau yn cael eu cymryd i fynd i'r afael â phrinder staff?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782473
252
Cy
2026-11-03T16:57:49
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12470&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12470&l=en
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
ap Gwynfor, Mabon
<p>Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am y sylwadau hynny, ac mae'n berffaith iawn i ddweud bod yna lawer gormod o adroddiadau wedi bod yn hanesyddol gan y gwasanaeth iechyd yng Nghymru yn feirniadol o'r gwasanaethau babanod sydd gennym ni.</p>
<p>I thank the Member for those comments, and it's perfectly right to say that there are far too many reports historically by the NHS in Wales that have been critical of the infant services that we have.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782476
253
En
2026-11-03T16:58:05
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12486&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12486&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
ap Gwynfor, Mabon
<p>And far too often we've seen that there's a lack of midwives in Wales, and that has contributed to some of the problems in the services that we've got here. So, that will be a part of this workforce strategy—that we identify the demands, current and future, where those demands will be, and how we can best mitigate those, or best make sure that we've got the workforce required to carry out the needs, either in the hospital, but also in the community, which is often forgotten. So, I've said before that we will be publishing the strategy in the new year, and it will be transparent, and it will be there for everybody to scrutinise, and we'll have another session in the new year along the same lines as this today.</p>
<p>Ac yn llawer rhy aml rydyn ni wedi gweld bod diffyg bydwragedd yng Nghymru, ac mae hynny wedi cyfrannu at rai o'r problemau yn y gwasanaethau sydd gennym yma. Felly, bydd hynny'n rhan o'r strategaeth gweithlu hon—ein bod ni'n nodi'r gofynion, nawr ac yn y dyfodol, ble fydd y gofynion hynny, a sut allwn liniaru'r rheini orau, neu wneud yn siŵr bod gennym y gweithlu sydd ei angen i ddiwallu'r anghenion, naill ai yn yr ysbyty, ond hefyd yn y gymuned, sy'n aml yn cael ei hanghofio. Felly, rwyf wedi dweud o'r blaen y byddwn ni'n cyhoeddi'r strategaeth yn y flwyddyn newydd, ac fe fydd hi'n dryloyw, ac fe fydd hi yno i bawb graffu arni, ac fe fyddwn ni'n cael sesiwn arall tebyg i'r un yma heddiw yn y flwyddyn newydd.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782477
254
En
2026-11-03T16:58:55
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12536&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12536&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
12148
12148
Gareth Thomas AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12148
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12148
Thomas, Gaz
<p>Diolch, Cabinet Minister, for your statement. Last August, Healthcare Inspectorate Wales found that discharge delays at the Royal Glamorgan Hospital were causing long waits and overcrowding in its emergency departments. The same health board, Cwm Taf Morgannwg, spent around £26.5 million on agency staff in 2025-26 to fill gaps in its workforce. Yet this summer, dozens of midwives trained here in Wales, qualified, and found no NHS postings waiting for them. This is not a shortage of people willing to work in the NHS, it's a failure to plan. Cabinet Minister, how will this strategy match training places and funded posts so that health boards can reduce their reliance on agency staff? Will you publish targets for agency spend and delayed discharges for each health board, so that my constituents can judge whether it's working? Diolch.</p>
<p>Diolch, Weinidog Cabinet, am eich datganiad. Ym mis Awst y llynedd, canfu Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru fod oedi cyn rhyddhau cleifion yn Ysbyty Brenhinol Morgannwg yn achosi arosiadau hir a gorlenwi yn ei adrannau brys. Gwariodd yr un bwrdd iechyd, Cwm Taf Morgannwg, tua £26.5 miliwn ar staff asiantaeth yn 2025-26 i lenwi bylchau yn ei weithlu. Ond yr haf hwn, fe wnaeth dwsinau o fydwragedd hyfforddi yma yng Nghymru, cymhwyso, a chanfod nad oedd unrhyw swyddi yn aros amdanyn nhw yn y GIG. Nid prinder pobl sy'n barod i weithio yn y GIG yw hyn, mae'n fethiant i gynllunio. Weinidog Cabinet, sut fydd y strategaeth hon yn cyfateb lleoedd hyfforddi a swyddi wedi'u hariannu fel bod byrddau iechyd yn gallu lleihau eu dibyniaeth ar staff asiantaeth? A fyddwch chi'n cyhoeddi targedau ar gyfer gwariant ar staff asiantaeth ac oedi cyn rhyddhau cleifion ar gyfer pob bwrdd iechyd, fel bod fy etholwyr yn gallu barnu a yw'n gweithio? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782485
255
En
2026-11-03T17:00:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12601&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12601&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782486
256
Cy
2026-11-03T17:00:01
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12602&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12602&l=en
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
ap Gwynfor, Mabon
<p>Unwaith eto, diolch yn fawr iawn am y gyfres yna o gwestiynau. Mae'n berffaith iawn i ddweud ein bod ni wedi gweld yn hanesyddol gormod o wario ar staffio asiantaethau.</p>
<p>Once again, thank you very much for that series of questions. It's entirely right to say that we have seen historically too much expenditure on agency staffing.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782488
257
En
2026-11-03T17:00:13
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12614&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12614&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
ap Gwynfor, Mabon
<p>The Member might be aware that it was one of our commitments to reduce agency staff, and I'm glad to say that we've seen the spending on agency staff reduce significantly over the last number of years, and we are still trying to drive that down again. We're at a more difficult position now, where we're trying to make sure that we don't spend as much on some of the doctors that we have working who are agency workforce, but we're still driving down on agency staff costs. That will be something that we're working on over the coming months and the coming years, and it'll play a part of the wider strategy that we will be publishing in the new year on how we can shift from depending overly on agency staff through to having home-grown and locally employed staff members. </p>
<p>Efallai y bydd yr Aelod yn ymwybodol mai un o'n hymrwymiadau ni oedd lleihau staff asiantaeth, ac rwy'n falch o ddweud ein bod ni wedi gweld gostyngiad sylweddol yn y gwariant ar staff asiantaeth dros y blynyddoedd diwethaf, ac rydyn ni'n dal i geisio ei ostwng eto. Rydyn ni mewn sefyllfa anoddach nawr, lle rydyn ni'n ceisio gwneud yn siŵr nad ydym yn gwario cymaint ar rai o'r meddygon sydd gennym yn gweithio sy'n weithlu asiantaeth, ond rydyn ni'n dal i geisio lleihau costau staff asiantaeth. Mae hynny'n rhywbeth y byddwn ni'n gweithio arno dros y misoedd i ddod a'r blynyddoedd i ddod, ac fe fydd e'n chwarae rhan yn y strategaeth ehangach y byddwn ni'n ei chyhoeddi yn y flwyddyn newydd ar sut allwn ni symud o ddibynnu gormod ar staff asiantaeth i gael aelodau staff sy'n cael eu meithrin a'u datblygu yma ac sy'n cael eu cyflogi'n lleol.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782489
258
En
2026-11-03T17:01:09
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12670&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12670&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
12150
12150
Sara Crowley AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12150
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12150
Crowley, Sara
<p>I'll declare an interest in my contribution. Minister, through my own lived experience and work in transitional care, I understand how vital support during adolescence and young adulthood is for people living with long-term conditions. Policy has often treated transition as a paediatric issue, yet those growing through our services who I've listened to over decades rarely describe problems within paediatric services. Instead, they describe being lost to follow-up, with support falling off a cliff edge when they leave them. We've worked hard to develop a paediatric workforce that understands children's needs alongside their clinical conditions, but young adults have distinct needs too, particularly as they take greater responsibility to manage those lifelong conditions. As you develop the workforce strategy, how will you ensure that the NHS builds expertise in adolescent and young adult health care, rather than simply trying to manage a transition between services? Diolch yn fawr.</p>
<p>Fe wnaf i ddatgan buddiant yn fy nghyfraniad. Weinidog, trwy fy mhrofiad bywyd fy hun a'm gwaith ym maes gofal trosiannol, rwy'n deall pa mor hanfodol yw cymorth yn ystod y glasoed ac wrth ddod yn oedolion i bobl sy'n byw gyda chyflyrau hirdymor. Mae polisi yn aml wedi trin pontio fel mater pediatrig, ond anaml y mae'r rhai sy'n tyfu trwy ein gwasanaethau yr wyf wedi gwrando arnyn nhw dros ddegawdau yn disgrifio problemau o fewn gwasanaethau pediatrig. Yn hytrach, maen nhw'n disgrifio cael eu colli i ofal dilynol, gyda chymorth yn disgyn oddi ar ymyl clogwyn pan fyddan nhw'n eu gadael. Rydyn ni wedi gweithio'n galed i ddatblygu gweithlu pediatrig sy'n deall anghenion plant ochr yn ochr â'u cyflyrau clinigol, ond mae gan oedolion ifanc anghenion gwahanol hefyd, yn enwedig wrth iddyn nhw gymryd mwy o gyfrifoldeb am reoli'r cyflyrau gydol oes hynny. Wrth i chi ddatblygu'r strategaeth gweithlu, sut fyddwch chi'n sicrhau bod y GIG yn adeiladu arbenigedd ym maes gofal iechyd i'r glasoed ac oedolion ifanc, yn hytrach na dim ond ceisio rheoli pontio rhwng gwasanaethau? Diolch yn fawr.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782490
259
Cy
2026-11-03T17:02:11
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12732&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12732&l=en
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
ap Gwynfor, Mabon
<p>Gaf i ddiolch i'r Aelod am y sylwadau a'r cwestiwn yna? Mae'n gwneud pwynt mor, mor bwysig lle mae anghenion plant a phobl ifanc yn wahanol i anghenion oedolion am nifer amryfal o resymau gwahanol. Ac felly mae angen datblygu gwasanaethau ac, yn wir, o amgylch y gwasanaethau hynny, strategaeth sydd yn ateb anghenion y cohort penodol yna o bobl.</p>
<p>May I thank the Member for those comments and that question? She makes such an important point where the needs of children and young people are different to the needs of adults for a great number of different reasons. And so we need to develop services and, really, around those services, a strategy that meets the needs of that specific cohort of people.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782491
260
En
2026-11-03T17:02:35
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12756&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12756&l=cy
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
269
269
Mabon ap Gwynfor AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269
ap Gwynfor, Mabon
<p>You're quite right in stating that too many young people get lost in that process, when they move from childhood into adulthood, without it being recognised fully and without service continuity. That's why we are developing a children and young people health plan, which will then in time also dovetail with the broader workforce plan, because that cohort of people have their own needs and requirements and they will be considered in both plans, therefore.</p>
<p>Rydych chi'n eithaf iawn i nodi bod gormod o bobl ifanc yn mynd ar goll yn y broses honno, pan fyddan nhw'n symud o blentyndod i fod yn oedolion, heb iddo gael ei gydnabod yn llawn a heb barhad o ran gwasanaeth. Dyna pam rydyn ni'n datblygu cynllun iechyd plant a phobl ifanc, a fydd wedyn ymhen amser hefyd yn cyd-fynd â'r cynllun gweithlu ehangach, oherwydd mae gan y garfan honno o bobl eu hanghenion a'u gofynion eu hunain ac fe fyddan nhw'n cael eu hystyried yn y ddau gynllun, felly.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782493
261
Cy
2026-11-03T17:03:08
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12789&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12789&l=en
261103-5
5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Strategaeth Hirdymor Gweithlu GIG Cymru
5. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Long-term NHS Wales Workforce Strategy
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Diolch i'r Gweinidog Cabinet.</p>
<p>I thank the Cabinet Minister.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782496
262
Cy
2026-11-03T17:03:10
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12791&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12791&l=en
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Symudwn yn awr at ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: datganiad polisi caffael Cymru. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Gyllid, Elin Jones.</p>
<p>We will move now to a statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales procurement policy statement. I call on the Cabinet Minister for Finance, Elin Jones.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782497
263
Cy
2026-11-03T17:03:21
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12802&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12802&l=en
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
162
162
Elin Jones AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162
Cabinet Minister for Finance
Y Gweinidog Cabinet dros Gyllid
Jones, Elin
<p>Lywydd, heddiw mae'n bleser gen i gyhoeddi y bydd ymgynghoriad cyhoeddus ar ddatganiad polisi caffael drafft Cymru yn agor yn y dyddiau nesaf. Bydd yn gyfle i drafod sut rydym yn defnyddio'r £11 biliwn a mwy o wariant cyhoeddus bob blwyddyn ar gyfer adeiladu economi gryfach i Gymru. Mae ein rhaglen lywodraethu yn cynnwys uchelgais i gynyddu gwariant caffael cyhoeddus ar gyflenwyr yng Nghymru tuag at 70 y cant. Bydd hyn yn golygu cadw mwy o werth yng Nghymru fel bod busnesau, gweithwyr a chymunedau'n elwa ar fuddsoddiad y sector gyhoeddus. Bydd y datganiad yn helpu i greu'r amodau i fusnesau Cymru allu cystadlu'n llwyddiannus, ond mewn cystadleuaeth deg, agored a chyfreithlon.</p>
<p>Dwi'n benderfynol bod pob £1 sy'n cael ei gwario yn gweithio'n galed dros Gymru, i gryfhau busnesau a chadwyni cyflenwi, i gefnogi swyddi a sgiliau da ac i sicrhau canlyniadau tecach, gwyrddach a mwy gwydn. Caffael yw un o'r sbardunau gorau sydd gennym ni i wireddu ein blaenoriaethau. Felly, mae'r datganiad polisi caffael drafft yn gosod un flaenoriaeth strategol glir, sef i gryfhau economi Cymru. Nid yw hynny’n lleihau ein huchelgeisiau o ran cynaliadwyedd, gwaith teg, gwerth cymdeithasol, lles cymunedol, yr iaith Gymraeg, datgarboneiddio na chanlyniadau diwylliannol. Mae’r rheini’n rhan annatod o'r economi yr ydym am ei hadeiladu ac maen nhw'n cael eu hadlewyrchu yn ein fframwaith deddfwriaethol ehangach.</p>
<p>Mae angen mwy na gwariant i warantu’r buddion hyn. Nid drwy gwblhau ymarfer caffael a rhoi contract y mae mesur ei lwyddiant. Rhaid ei fesur yn ôl yr hyn y mae'r contractau hynny yn ei gyflawni: busnesau cryfach, swyddi a sgiliau da, cadwyni cyflenwi gwydn, arloesedd a chymunedau ffyniannus. Nid yw ein huchelgais yn ein rhaglen lywodraethu yn gofyn am gwota o gyflenwyr o le penodol neu ffafriaeth i gyflenwyr o le penodol. Rhaid i’r gystadleuaeth am gontractau fod yn deg, agored, tryloyw a chydymffurfio â'r gyfraith. Ond rhaid rhoi'r modd i gwmnïau galluog o Gymru, gan gynnwys busnesau bach a chanolig a mentrau gwirfoddol, cymunedol a chymdeithasol, gystadlu ar sail eu teilyngdod.</p>
<p>Bydd y datganiad yn troi'r uchelgais honno yn weithredu ymarferol. Bydd yn rhestru'r sbardunau ymarferol y gallwn eu defnyddio i greu cyfleoedd i fusnesau Cymru a chwalu'r rhwystrau diangen. Yn ymarferol, mae hynny'n golygu rhaglen gaffael gliriach fel bod gan fusnesau amser i baratoi, buddsoddi neu ffurfio consortia; ymgysylltu'n gynt â'r farchnad fel bod cyrff cyhoeddus yn deall yr hyn y gall cyflenwyr ei gynnig cyn pennu'u gofynion; a chontractau wedi'u cynllunio'n briodol, sy'n gofyn am lefel gymesur o dystiolaeth a lotiau lle bo hynny'n addas, er mwyn i gyflenwyr llai allu cystadlu. Mae hefyd yn golygu talu'n brydlon, manylebau sy’n seiliedig ar ganlyniadau a rheolaeth gryfach ar gontractau fel bod ymrwymiadau i swyddi, sgiliau, gwaith teg a buddion amgylcheddol yn cael eu cyflawni—nid dim ond eu haddo.</p>
<p>Rhaid wrth fwy o arweiniad, gallu a chydweithrediad ar draws sector gyhoeddus Cymru i gefnogi'r gwaith yma. Dwi am gydnabod gwaith pwysig Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a'i rhwydwaith caffael cenedlaethol. Bydd ein bwrdd arweinwyr caffael newydd i Gymru ar lefel swyddogion yn cydlynu ac yn herio, a bydd ein rhwydwaith newydd, Cydweithio, yn cysylltu gweithwyr proffesiynol ledled Cymru â'i gilydd i rannu arbenigedd a throi polisi'n ymarfer da. Enghraifft wych o ble mae hyn eisoes yn digwydd yw Clwb Busnes Caerffili, sy'n dod â busnesau ynghyd i gydweithio ac adeiladu rhwydweithiau cryfach. Mae'n adlewyrchu'r hyn rydyn ni am ei weld yng Nghymru: busnesau'n gwneud y gorau o’u cyfleoedd, ac yn defnyddio arian cyhoeddus i ffynnu a rhannu'n lleol.</p>
<p>Llywydd, today I'm pleased to announce that a public consultation on the draft Wales procurement policy statement will open in the coming days. It's an opportunity to shape how we use the more than £11 billion of annual public spending to build a stronger Welsh economy. Our programme for government includes an ambition to increase public procurement expenditure with Wales-based suppliers towards 70 per cent. This will see more value retained in Wales so that businesses, workers and communities benefit from public sector investment. The statement will help to create the conditions in which Welsh businesses can compete successfully while protecting fair, open and lawful competition.</p>
<p>I'm determined that every £1 spent should work harder for Wales, strengthening businesses and supply chains, supporting good jobs and skills and delivering fairer, greener and more resilient outcomes. Procurement is one of our most significant levers for delivering our priorities. The draft policy statement therefore sets one clear strategic priority, namely to strengthen the Welsh economy. That does not diminish our ambitions for sustainability, fair work, social value, community well-being, the Welsh language, decarbonisation or cultural outcomes. Those ambitions are integral to the economy we want to build and they're reflected in our wider legislative framework.</p>
<p>Spending alone does not guarantee these benefits. It's not simply by completing a procurement exercise and awarding a contract that we measure success. It must be measured by what those contracts deliver: stronger businesses, good jobs and skills, resilient supply chains, innovation and thriving communities. The ambition in our programme for government is not a quota or a preference for suppliers based on where they're located. Competition must remain fair, open, transparent and legally compliant. But we must enable capable Welsh firms, including small and medium-sized enterprises and voluntary, community and social enterprises, to compete on merit.</p>
<p>The statement will turn that ambition into practical action. It will set out the practical levers we can use to open up opportunities for Welsh businesses and remove unnecessary barriers. In practice, that means clearer procurement pipelines so that businesses have time to prepare, invest or form consortia; earlier market engagement so that public bodies understand what suppliers can offer before requirements are fixed; and appropriately designed contracts, with proportionate evidence requirements and lots where suitable, so that smaller suppliers can compete. It also means prompt payment, outcome-based specifications and stronger contract management so that commitments on jobs, skills, fair work and environmental benefits are delivered—not simply promised.</p>
<p>There must be stronger leadership, capability and collaboration across the Welsh public sector to support delivery. I want to recognise the important work of the Welsh Local Government Association and its national procurement network. Our new procurement leadership board for Wales at official level will provide co-ordination and challenge, while our new community of practice, Cydweithio, will connect professionals across Wales to share expertise and translate policy into practice. A fantastic example of where that is already happening is through the work of the Caerphilly Business Club, which brings businesses together to collaborate and build stronger networks. It reflects the approach that we want to see in Wales: businesses seizing opportunities, and using public money to prosper and share locally.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782470
264
Cy
2026-11-03T17:05:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=12901&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=12901&l=en
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782482
265
En
2026-11-03T17:07:24
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=13045&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=13045&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
162
162
Elin Jones AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162
Jones, Elin
<p>The new Wales procurement policy statement is a starting point, not an end in itself. In addition to the Wales procurement policy statement, we are also developing complementary legislation to enable Welsh local authorities to reserve lower value contracts for local and UK suppliers, making effective use of flexibilities under the Procurement Act 2023 and bringing more opportunities within reach of local businesses. Our ambition on procurement will also need to be underpinned by a stronger understanding of the value that public spending creates. We are therefore developing a new measure of Welsh economic value to give us a clearer picture of how procurement is strengthening our economy and how much value is being generated and retained in Wales.</p>
<p>Policy alone will not change practice. Success depends on public bodies having the capability to act and suppliers having the opportunity to respond. We will therefore back the statement with leadership, guidance, training, better data and practical support. And Welsh Government must lead by example. Too often, procurement can be considered only once the major policy and delivery decisions have already been taken. I want commercial thinking to happen earlier, when it can help shape policy, understand markets, identify opportunities and secure greater value for Wales.</p>
<p>That is why the consultation matters so much. We want to test whether we are addressing the right barriers, whether our proposals are practical, what support is missing and what would make the greatest difference to businesses seeking to compete for public contracts. So, today I'm asking contracting authorities, businesses, trade unions, social partners, the third sector and communities if they'll respond to the consultation, challenge us and share experiences. Help us to shape a Wales procurement policy statement that turns the power of public spending into lasting value for Wales. I urge Members, therefore, to encourage participation at a local level throughout Wales.</p>
<p>Responses will inform the final Wales procurement policy statement before it is brought before the Senedd for the statutory 40-day period. Once the final statement takes effect, Welsh contracting authorities within scope will have a legal duty for the first time to have regard to it, and I want its principles to be embraced more widely across the Welsh public sector.</p>
<p>We will measure success by outcomes, not activity: whether practice changes, participation widens, smaller suppliers succeed and contracts deliver jobs, skills, community benefits and environmental improvements. The consultation will help us determine what meaningful and proportionate measures should look like before the final approach is agreed. It's a time for a shift in mindset. Procurement needs to be more than merely a transactional process; it needs to be used deliberately as a strategic lever. If we get this right, the prize is significant: a stronger Welsh economy, better jobs and skills and greater opportunities for businesses and communities in every part of Wales. Diolch.</p>
<p>Mae datganiad polisi caffael newydd Cymru yn fan cychwyn, nid yn ddiben ynddo'i hun. Yn ogystal â datganiad polisi caffael Cymru, rydyn ni hefyd yn datblygu deddfwriaeth gyflenwol i alluogi awdurdodau lleol yng Nghymru i gadw contractau gwerth is ar gyfer cyflenwyr lleol a rhai o'r DU, gan wneud defnydd effeithiol o hyblygrwydd o dan Ddeddf Caffael 2023 a dod â mwy o gyfleoedd o fewn cyrraedd busnesau lleol. Bydd angen i'n huchelgais ar gaffael gael ei ategu hefyd gan ddealltwriaeth gryfach o'r gwerth y mae gwariant cyhoeddus yn ei greu. Felly, rydyn ni'n datblygu mesur newydd o werth economaidd yng Nghymru i roi darlun cliriach i ni o'r ffordd y mae caffael yn cryfhau ein heconomi a faint o werth sy'n cael ei gynhyrchu a'i gadw yng Nghymru.</p>
<p>Ni fydd polisi ar ei ben ei hun yn newid arfer. Mae llwyddiant yn dibynnu ar allu cyrff cyhoeddus i weithredu a'r cyfle i gyflenwyr ymateb. Felly, byddwn ni'n cefnogi'r datganiad gydag arweinyddiaeth, arweiniad, hyfforddiant, gwell data a chymorth ymarferol. Ac mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru arwain drwy esiampl. Yn rhy aml, dim ond ar ôl i'r prif benderfyniadau polisi a chyflawni gael eu gwneud y gall caffael gael ei ystyried. Rwyf am i feddwl masnachol ddigwydd yn gynt, pan all helpu i lunio polisi, deall marchnadoedd, nodi cyfleoedd a sicrhau mwy o werth i Gymru.</p>
<p>Dyna pam mae'r ymgynghoriad mor bwysig. Rydyn ni eisiau profi a ydym yn mynd i'r afael â'r rhwystrau cywir, a yw ein cynigion yn ymarferol, pa gymorth sydd ar goll a beth fyddai'n gwneud y gwahaniaeth mwyaf i fusnesau sy'n ceisio cystadlu am gontractau cyhoeddus. Felly, heddiw rwy'n gofyn i awdurdodau contractio, busnesau, undebau llafur, partneriaid cymdeithasol, y trydydd sector a chymunedau a wnawn nhw ymateb i'r ymgynghoriad, ein herio a rhannu profiadau. Helpwch ni i lunio datganiad polisi caffael Cymru sy'n troi pŵer gwariant cyhoeddus yn werth parhaol i Gymru. Rwy'n annog yr Aelodau, felly, i annog cyfranogiad ar lefel leol ledled Cymru.</p>
<p>Bydd yr ymatebion yn llywio datganiad polisi caffael terfynol Cymru cyn iddo gael ei ddwyn gerbron y Senedd am y cyfnod statudol o 40 diwrnod. Unwaith y bydd y datganiad terfynol yn dod i rym, bydd gan awdurdodau contractio yng Nghymru sydd o fewn y cwmpas ddyletswydd gyfreithiol am y tro cyntaf i roi sylw iddo, ac rwyf am i'w egwyddorion gael eu cofleidio'n ehangach ar draws y sector cyhoeddus yng Nghymru.</p>
<p>Byddwn ni'n mesur llwyddiant yn ôl canlyniadau, nid gweithgarwch: p'un a fydd arferion yn newid, cyfranogiad yn ehangu, cyflenwyr llai yn llwyddo a chontractau yn darparu swyddi, sgiliau, buddion cymunedol a gwelliannau amgylcheddol. Bydd yr ymgynghoriad yn ein helpu i benderfynu sut olwg ddylai fod ar fesurau ystyrlon a chymesur cyn i'r dull terfynol gael ei gytuno. Mae'n amser ar gyfer newid mewn meddylfryd. Mae angen i gaffael fod yn fwy na dim ond proses drafodaethol; mae angen iddo gael ei ddefnyddio'n fwriadol fel ysgogiad strategol. Os byddwn ni'n gwneud hyn yn iawn, mae'r wobr yn sylweddol: economi gryfach yng Nghymru, gwell swyddi a sgiliau a mwy o gyfleoedd i fusnesau a chymunedau ym mhob rhan o Gymru. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782484
266
En
2026-11-03T17:10:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=13201&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=13201&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782487
267
En
2026-11-03T17:10:38
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=13239&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=13239&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
12174
12174
Cai Parry-Jones AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174
Parry-Jones, Cai
<p>I support the principle behind this statement: Welsh public money should create more opportunities for Welsh businesses. More than £11 billion is spent on public procurement in Wales every year, so getting this right matters. Reform's own manifesto calls for public bodies to buy locally wherever that represents value for money.</p>
<p>However, I have a few points of concern with your statement, Minister. Let me start with the target. The Government wants to raise the share of spending with Wales-based suppliers to 70 per cent. Minister, an ambition is not enough to see change; we need solid details. What is the verified starting point? Will you publish a delivery plan with annual milestones towards 70 per cent, and will individual public bodies be held accountable for their progress? Public procurement must also follow the rules on fair competition and equal treatment. You say the 70 per cent ambition is not a geographical preference, yet you are proposing new powers to reserve lower value contracts for local and UK suppliers. How will those powers operate in practice, and when a local bid costs more, how will you make sure taxpayers still get value for money?</p>
<p>My second point is about what counts as Welsh. My concern is that we could change how success is measured without actually improving outcomes for Welsh businesses. In a written answer last month, the Minister confirmed that the current measure is based on a supplier's invoice address. It does not look at ownership, headquarters, employment or where the work is actually done. Put simply, a Welsh invoice address does not necessarily mean Welsh jobs. You have confirmed that a new measure of Welsh economic value is being developed, but will it replace the current invoice address measure or simply sit alongside it, and when will it be published? And has the Government independently assessed how many extra jobs this policy will create and what evidence supports those figures?</p>
<p>That brings me to my third point: small and medium-sized businesses. Many smaller firms are shut out by large contract packages, expensive accreditations and layers of paperwork. The Minister's colleagues have talked about breaking contracts into smaller lots, but these are tools public bodies can already use. What has been missing is delivery. What will actually change? What will set the measurable expectations for public bodies to make contracts accessible to smaller firms, and what practical support will you provide to help Welsh SMEs bid together rather than continuing to lose out to larger contractors?</p>
<p>And then there is the so-called social value. Whether it's diversity, equity and inclusion targets or climate change red tape, it piles on administration that makes it extremely hard for Welsh SMEs to compete for Government contracts. Big companies have whole departments to deal with this; a family firm does not. We should cut out this nonsense, so that the Welsh small businesses can compete with big players. Minister, will you cut the bureaucracy facing Welsh SMEs?</p>
<p>My fourth point is that you have also announced the procurement leadership boards for Wales and Cydweithio. We already have enough bureaucracy in Wales without adding unnecessary administrative costs. Even Audit Wales recently warned that Wales's public service landscape was crowded and overly complex and called for fewer, clearer structures. How many people will be working in these new initiatives and how much will they cost?</p>
<p>My fifth and final point is prompt payment. The law already generally requires payment within 30 days; the question is whether that works in practice. Take one example: Powys Teaching Health Board's 2025-26 accounts show that 91.8 per cent of non-NHS bills were paid within 30 days when counted by number, but only 80.2 per cent when counted by value. In other words, the bigger bills are the ones more likely to be paid late. And paying the main contractor on time does not guarantee that smaller subcontractors are paid on time. So, will the Government report payment performance by value as well as by number, and will they make sure existing protections are enforced right down the supply chain?</p>
<p>To conclude, the procurement target is not an outcome in itself. The real outcome is more Welsh businesses winning viable contracts and being paid promptly for them. So, will the Minister commit to publishing an annual breakdown of procurement spending by region, sector and business size, alongside evidence of value for money? Without that transparency, this Senedd will have no reliable way of judging whether this policy has delivered for Welsh businesses.</p>
<p>Rwy'n cefnogi'r egwyddor y tu ôl i'r datganiad hwn: dylai arian cyhoeddus Cymru greu mwy o gyfleoedd i fusnesau yng Nghymru. Mae mwy nag £11 biliwn yn cael ei wario ar gaffael cyhoeddus yng Nghymru bob blwyddyn, felly mae'n bwysig bod hyn yn cael ei wneud yn iawn. Mae maniffesto Reform ei hun yn galw ar gyrff cyhoeddus i brynu'n lleol lle bynnag y mae hynny'n cynrychioli gwerth am arian.</p>
<p>Fodd bynnag, mae rhai pwyntiau ynghylch eich datganiad sy'n peri pryder i mi, Weinidog. Gadewch i mi ddechrau gyda'r targed. Mae'r Llywodraeth eisiau cynyddu cyfran y gwariant gyda chyflenwyr yng Nghymru i 70 y cant. Weinidog, dydy uchelgais ddim yn ddigon i weld newid; mae angen manylion cadarn arnom. Beth yw'r man cychwyn wedi'i ddilysu? A fyddwch chi'n cyhoeddi cynllun cyflawni gyda cherrig milltir blynyddol tuag at 70 y cant, ac a fydd cyrff cyhoeddus unigol yn cael eu dwyn yn atebol am eu cynnydd? Rhaid i gaffael cyhoeddus hefyd ddilyn y rheolau ar gystadleuaeth deg a thriniaeth gyfartal. Rydych chi'n dweud nad yw'r uchelgais o 70 y cant yn ffafriaeth ddaearyddol, ond rydych chi'n cynnig pwerau newydd i gadw contractau gwerth is i gyflenwyr lleol a rhai o'r DU. Sut fydd y pwerau hynny'n gweithredu yn ymarferol, a phan fydd cynnig lleol yn costio mwy, sut fyddwch chi'n sicrhau bod trethdalwyr yn dal i gael gwerth am arian?</p>
<p>Mae fy ail bwynt yn ymwneud â'r hyn sy'n cyfrif fel Cymreig. Fy mhryder i yw y gallen ni newid y ffordd mae llwyddiant yn cael ei fesur heb wella canlyniadau i fusnesau yng Nghymru. Mewn ateb ysgrifenedig fis diwethaf, cadarnhaodd y Gweinidog fod y mesur presennol yn seiliedig ar gyfeiriad anfonebu cyflenwr. Dydy e ddim yn edrych ar berchnogaeth, pencadlys, cyflogaeth na ble mae'r gwaith yn cael ei wneud mewn gwirionedd. Yn syml, dydy cyfeiriad anfonebu yng Nghymru ddim o reidrwydd yn golygu swyddi yng Nghymru. Rydych chi wedi cadarnhau bod mesur newydd o werth economaidd yng Nghymru yn cael ei ddatblygu, ond a fydd e'n disodli'r mesur cyfeiriad anfonebu presennol neu'n eistedd ochr yn ochr ag ef, a phryd fydd e'n cael ei gyhoeddi? Ac a yw'r Llywodraeth wedi asesu'n annibynnol faint o swyddi ychwanegol y bydd y polisi hwn yn eu creu a pha dystiolaeth sy'n cefnogi'r ffigurau hynny?</p>
<p>Mae hynny'n dod â mi at fy nhrydydd pwynt: busnesau bach a chanolig. Mae llawer o gwmnïau llai yn cael eu cau allan gan becynnau contract mawr, achrediadau drud a haenau o waith papur. Mae cyd-Aelodau'r Gweinidog wedi sôn am dorri contractau yn lotiau llai, ond mae'r rhain yn offer y gall cyrff cyhoeddus eu defnyddio eisoes. Yr hyn sydd wedi bod ar goll yw'r cyflawni. Beth fydd yn newid mewn gwirionedd? Beth fydd yn gosod y disgwyliadau mesuradwy i gyrff cyhoeddus sicrhau bod contractau yn hygyrch i gwmnïau llai, a pha gymorth ymarferol byddwch chi'n ei ddarparu i helpu busnesau bach a chanolig yng Nghymru i gynnig gyda'i gilydd yn hytrach na pharhau i golli allan i gontractwyr mwy o faint?</p>
<p>Ac yna mae'r hyn a elwir yn werth cymdeithasol. P'un a yw'n dargedau amrywiaeth, tegwch a chynhwysiant neu'n fiwrocratiaeth newid hinsawdd, mae'n pentyrru gwaith gweinyddol sy'n ei gwneud hi'n anodd iawn i fusnesau bach a chanolig yng Nghymru gystadlu am gontractau'r Llywodraeth. Mae gan gwmnïau mawr adrannau cyfan i ddelio â hyn, does gan cwmni teuluol ddim. Fe ddylen ni roi'r gorau i'r dwli yma fel bod busnesau bach yng Nghymru yn gallu cystadlu â chwaraewyr mawr. Weinidog, a wnewch chi gael gwared ar y fiwrocratiaeth sy'n wynebu busnesau bach a chanolig yng Nghymru?</p>
<p>Fy mhedwerydd pwynt yw eich bod chi hefyd wedi cyhoeddi'r byrddau arweinyddiaeth caffael ar gyfer Cymru a Cydweithio. Mae gennym ni ddigon o fiwrocratiaeth yng Nghymru yn barod heb ychwanegu costau gweinyddol diangen. Gwnaeth hyd yn oed Archwilio Cymru rybuddio'n ddiweddar fod tirwedd gwasanaethau cyhoeddus Cymru yn orlawn ac yn rhy gymhleth ac yn galw am lai o strwythurau a rheini'n rhai cliriach. Faint o bobl fydd yn gweithio yn y mentrau newydd hyn a faint y byddan nhw'n ei gostio?</p>
<p>Fy mhumed pwynt a fy mhwynt olaf yw taliad prydlon. Yn gyffredinol, mae'r gyfraith eisoes yn gofyn am daliad o fewn 30 diwrnod; y cwestiwn yw a yw hynny'n gweithio'n ymarferol. Cymerwch un enghraifft: mae cyfrifon Bwrdd Iechyd Addysgu Powys ar gyfer 2025-26 yn dangos bod 91.8 y cant o filiau sydd ddim yn ymwneud â'r GIG wedi'u talu o fewn 30 diwrnod wrth eu cyfrif yn ôl nifer, ond dim ond 80.2 y cant wrth eu cyfrif yn ôl gwerth. Mewn geiriau eraill, y biliau mwy yw'r rhai sy'n fwy tebygol o gael eu talu'n hwyr. A dydy talu'r prif gontractwr ar amser ddim yn gwarantu y bydd is-gontractwyr llai yn cael eu talu ar amser. Felly, a fydd y Llywodraeth yn adrodd ar berfformiad taliadau yn ôl gwerth yn ogystal ag yn ôl nifer, ac a fyddan nhw'n sicrhau bod amddiffyniadau presennol yn cael eu gorfodi yr holl ffordd i lawr y gadwyn gyflenwi?</p>
<p>I gloi, dydy'r targed caffael ddim yn ganlyniad ynddo'i hun. Y canlyniad gwirioneddol yw bod mwy o fusnesau yng Nghymru yn ennill contractau hyfyw ac yn cael eu talu'n brydlon amdanyn nhw. Felly, a wnaiff y Gweinidog ymrwymo i gyhoeddi dadansoddiad blynyddol o wariant caffael yn ôl rhanbarth, sector a maint busnes, ochr yn ochr â thystiolaeth ynghylch gwerth am arian? Heb y tryloywder hwnnw, fydd gan y Senedd hon ddim ffordd ddibynadwy o farnu a yw'r polisi hwn wedi cyflawni i fusnesau yng Nghymru.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782478
268
En
2026-11-03T17:15:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=13501&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=13501&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782479
269
En
2026-11-03T17:15:17
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=13518&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=13518&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
162
162
Elin Jones AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162
Jones, Elin
<p>Llywydd, to answer those points, I think the Member has outlined the weaknesses of the current system in place and how we measure against the target that the Government has outlined in our own programme for government, and, for exactly the reasons outlined by the Member, how we measure the real economic benefit to communities and businesses in Wales of public procurement contracts as they are awarded, currently on the basis of where the invoice address is. That's exactly why in this statement and in this work we are going to be looking at ensuring that there is a new Welsh supplier spend methodology to track the move towards the 70 per cent ambition, so that this will provide a consistent and more reliable basis for identifying expenditure with Wales-based suppliers, establishing that baseline—that is important, as the Member says—in order to be able to work towards the 70 per cent of spend and being able to track that change over time. That work is part of what I am announcing today, so that we do have a more reliable ability to clarify what the exact spend within Wales is from procurement contracts that have been awarded, and that we are able to track that, and hold all of us, and the Government especially, accountable for that. That work is part of the process and the progress that we're doing as a result of the statement today.</p>
<p>On smaller lots, you asked about the legislation that I will be bringing forward on lower-value contracts and the ability for local authorities to be able to allow those contracts to be awarded locally for those lower-value projects. There will be measures in place to ensure that value for money is protected in that context, but you will have an opportunity to scrutinise that legislation as it comes forward in the near future.</p>
<p>I agree with you that the economic impact should be very much the way to measure the success of the procurement statement that we will be consulting on. Economic impact is the driving force of what this new procurement statement is going to look at, whilst also recognising that it conforms to all legislation and that architecture that currently exists. But very much as you have outlined, the real benefit to our economy in Wales will come from being able to ensure that more of the £11 billion spend and more that public contracting authorities offer in terms of procurement work is spent meaningfully here in Wales. The work is starting on how we get that meaningful data that we want to ensure, to make sure that when these public contracts are awarded, they are awarded meaningfully in a way that means that the benefit will remain within Wales.</p>
<p>Lywydd, i ateb y pwyntiau hynny, rwy'n credu bod yr Aelod wedi amlinellu gwendidau'r system sydd ar waith ar hyn o bryd a sut rydyn ni'n mesur yn erbyn y targed y mae'r Llywodraeth wedi'i amlinellu yn ein rhaglen lywodraethu ein hunain, ac, am yr union resymau ag a amlinellwyd gan yr Aelod, sut rydyn ni'n mesur y budd economaidd gwirioneddol i gymunedau a busnesau yng Nghymru o gontractau caffael cyhoeddus wrth iddyn nhw gael eu dyfarnu, ar hyn o bryd ar sail ble mae'r cyfeiriad anfonebu. Dyna'n union pam yn y datganiad hwn ac yn y gwaith hwn rydyn ni'n mynd i edrych ar sicrhau bod methodoleg newydd ar gyfer gwariant ar gyflenwyr yng Nghymru i olrhain y symudiad tuag at yr uchelgais o 70 y cant, fel y bydd hyn yn darparu sylfaen gyson a mwy dibynadwy ar gyfer nodi gwariant gyda chyflenwyr sydd wedi'u lleoli yng Nghymru, gan sefydlu'r llinell sylfaen honno—sy'n bwysig, fel y dywed yr Aelod—er mwyn gallu gweithio tuag at y 70 y cant o wariant a gallu olrhain y newid hwnnw dros amser. Mae'r gwaith hwnnw'n rhan o'r hyn rwy'n ei gyhoeddi heddiw, fel bod gennym ni allu mwy dibynadwy i egluro beth yw'r union wariant yng Nghymru o gontractau caffael sydd wedi'u dyfarnu, a'n bod ni'n gallu olrhain hynny, a dwyn pob un ohonom ni, a'r Llywodraeth yn arbennig, i gyfrif am hynny. Mae'r gwaith hwnnw'n rhan o'r broses a'r cynnydd rydyn ni'n ei wneud o ganlyniad i'r datganiad heddiw.</p>
<p>O ran lotiau llai, fe ofynnoch chi am y ddeddfwriaeth y byddaf yn ei chyflwyno ar gontractau gwerth is a'r gallu i awdurdodau lleol allu caniatáu i'r contractau hynny gael eu dyfarnu'n lleol ar gyfer y prosiectau gwerth is hynny. Bydd yna fesurau ar waith i sicrhau bod gwerth am arian yn cael ei ddiogelu yn y cyd-destun hwnnw, ond bydd gennych chi gyfle i graffu ar y ddeddfwriaeth honno wrth iddi gael ei chyflwyno yn y dyfodol agos.</p>
<p>Rwy'n cytuno â chi mai effaith economaidd ddylai gael ei defnyddio i fesur llwyddiant y datganiad caffael y byddwn ni'n ymgynghori arno. Effaith economaidd yw grym ysgogol yr hyn y mae'r datganiad caffael newydd hwn yn mynd i edrych arno, gan gydnabod hefyd ei fod yn cydymffurfio â'r holl ddeddfwriaeth a'r bensaernïaeth honno sy'n bodoli ar hyn o bryd. Ond fel yr ydych wedi'i amlinellu, bydd y gwir fudd i'n heconomi yng Nghymru yn dod o allu sicrhau bod mwy o'r £11 biliwn o wariant a mwy o'r hyn y mae awdurdodau contractio cyhoeddus yn ei gynnig o ran gwaith caffael yn cael ei wario'n ystyrlon yma yng Nghymru. Mae'r gwaith yn dechrau ar sut allwn ni gael y data ystyrlon hwnnw rydym eisiau ei gael, er mwyn sicrhau, pan fydd y contractau cyhoeddus hyn yn cael eu dyfarnu, eu bod nhw'n cael eu dyfarnu'n ystyrlon mewn ffordd sy'n golygu y bydd y budd yn aros yng Nghymru.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782480
270
Cy
2026-11-03T17:19:07
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=13748&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=13748&l=en
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
12156
12156
Huw Thomas AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156
Thomas, Huw
<p>Ymgynghoriad arall, Weinidog. Beth yw hwn—y degfed, y pymthegfed? Dwi wedi colli cownt. Dwi ddim yn siŵr. Ta waeth, fe fyddwn i'n cytuno taw caffael cyhoeddus yw un o'r offer mwyaf pwerus sydd ar gael i'r Llywodraeth. Bob blwyddyn, fel sydd wedi cael ei grybwyll, mae cyrff cyhoeddus Cymru yn gwario dros £11 biliwn ar nwyddau a gwasanaethau. A dŷn ni'n cytuno na ddylai'r gwariant hwnnw sicrhau gwerth am arian yn unig. Fe ddylai hefyd gefnogi ein huchelgeisiau ehangach ni—rhai economaidd, rhai cymdeithasol a rhai amgylcheddol.</p>
<p>Another consultation, Minister. What's this—the tenth, the fifteenth? I've lost count. I'm not sure. However, I would agree that public procurement is one of the most powerful tools available to the Government. Every year, as has been mentioned, public bodies in Wales do spend over £11 billion on goods and services. And we agree that that expenditure should not just provide value for money. It should also support our broader ambitions—economically, socially and environmentally.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782483
271
En
2026-11-03T17:19:48
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=13789&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=13789&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
12156
12156
Huw Thomas AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156
Thomas, Huw
<p>Welsh Labour in Government worked to ensure procurement was about more than simply purchasing at the lowest cost. Through the Social Partnership and Public Procurement (Wales) Act 2023, we embedded socially responsible procurement into law, linked public spending to fair work outcomes, and recognised that how a company treats its workforce matters just as much as the contract it delivers. So, I welcome much of the Minister's statement, as it has the potential to build on previous work in this area. I would like to understand more about the Government's priorities and whether some of the commitments made by Plaid Cymru before the election remain commitments in full. And there's a recurring theme there as well, isn't there? Because in your manifesto, there was a commitment to increasing the spend on Wales-based suppliers from 55 per cent to at least 70 per cent, but in the programme for government now it only talks about aiming to increase spending towards 70 per cent. Can the Minister explain the difference between those two commitments?</p>
<p>Gweithiodd Llafur Cymru yn y Llywodraeth i sicrhau bod caffael yn ymwneud â mwy na dim ond prynu am y gost isaf. Trwy Ddeddf Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) 2023, fe wnaethon ni ymwreiddio caffael sy'n gyfrifol yn gymdeithasol yn y gyfraith, cysylltu gwariant cyhoeddus â chanlyniadau gwaith teg, a chydnabod bod y ffordd mae cwmni'n trin ei weithlu cyn bwysiced â'r contract mae'n ei gyflawni. Felly, rwy'n croesawu llawer o ddatganiad y Gweinidog, gan fod ganddo'r potensial i adeiladu ar waith blaenorol yn y maes hwn. Hoffwn i ddeall mwy am flaenoriaethau'r Llywodraeth ac a yw rhai o'r ymrwymiadau a wnaethpwyd gan Blaid Cymru cyn yr etholiad yn parhau i fod yn ymrwymiadau llawn. Ac mae yna thema ailadroddus yn y fan yna hefyd, onid oes e? Oherwydd yn eich maniffesto, roedd yna ymrwymiad i gynyddu'r gwariant ar gyflenwyr yng Nghymru o 55 y cant i o leiaf 70 y cant, ond yn y rhaglen lywodraethu nawr mae ond yn sôn am anelu at gynyddu gwariant tuag at 70 y cant. A all y Gweinidog esbonio'r gwahaniaeth rhwng y ddau ymrwymiad hynny?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782492
272
En
2026-11-03T17:20:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=13801&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=13801&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782498
273
Cy
2026-11-03T17:20:51
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=13852&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=13852&l=en
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
12156
12156
Huw Thomas AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156
Thomas, Huw
<p>Lywydd, mae cefnogi busnesau Cymreig a chadwyni cyflenwi lleol yn hollbwysig. Mae Llywodraethau Llafur Cymru olynol wedi gwneud cynnydd sylweddol o ran cynyddu nifer y busnesau Cymreig sy'n tendro am gontractau cyhoeddus ac yn eu hennill. Felly, rŷn ni'n cefnogi'n gryf y nod o adeiladu ar y cynnydd sydd eisoes wedi'i wneud yn y maes hwn. Ond yr hyn dwi'n gobeithio y bydd y Gweinidog yn ymwybodol ohono yw na allwn ni fentro creu dewis rhwng cefnogi cwmnïau Cymreig a chefnogi gwaith teg. Dylem ni fod yn gwneud y ddau.</p>
<p>Llywydd, supporting Welsh businesses and local supply chains is crucially important. Successive Welsh Labour Governments have made significant progress in terms of increasing the number of Welsh businesses that tender for public contracts and win those tenders. So, we strongly support the aim of building on the progress already made in this area. But what I hope the Minister will be aware of is that we can't create a choice between supporting Welsh companies and supporting fair work. We should be doing both.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782499
274
En
2026-11-03T17:21:26
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=13887&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=13887&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
12156
12156
Huw Thomas AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156
Thomas, Huw
<p>The Welsh Government's rhetoric on procurement has focused on where companies are based. There is perhaps less focus on how companies treat their workers. The existing procurement policy statement commits the Welsh public sector to working with stakeholders to promote fair work in Wales. That principle reflects the approach Welsh Labour took in Government through social partnership legislation and socially responsible procurement duties. Will the Minister therefore confirm that fair work will remain a core principle of your procurement policy? And will the updated policy statement continue to promote secure employment, decent pay, collective bargaining and meaningful trade union engagement as key outcomes of procurement decisions? We want to foster good, unionised jobs at accredited real living wage employers. And if the Government is serious about measuring Welsh economic value, surely fair work must be part of that calculation. Welsh economic value cannot simply mean a Welsh postcode; it must also mean decent jobs, fair pay and strong employment standards.</p>
<p>Finally, Llywydd, I do want to turn to the example of Cardiff Council, if I may, because during my time as leader there we developed and implemented a socially responsible procurement strategy that went well beyond simply buying locally. It sought to reduce carbon emissions, enhance biodiversity, embed fair work and ethical employment practices—all those things I heard Cai referencing earlier—and create sustainable employment and skills opportunities. And the results speak for themselves. In 2024-25, £234 million was spent with suppliers based in Cardiff, £363 million with Welsh suppliers. Last year, an incredible 80 per cent of Cardiff's overall spend was with Wales-based organisations. So I do ask again why the Plaid Cymru Government is being so timid with its 'towards 70 per cent' target. The example and experience of Cardiff, and indeed other councils, shows that supporting Welsh businesses, promoting fair work, creating opportunities for local people and delivering environmental benefits are not competing objectives. They can and should go hand in hand, and I hope that this can be reflected when the work is taken forward at the end of the consultation period. Diolch yn fawr.</p>
<p>Mae rhethreg Llywodraeth Cymru ar gaffael wedi canolbwyntio ar ble mae cwmnïau wedi'u lleoli. Efallai bod llai o ffocws ar sut mae cwmnïau'n trin eu gweithwyr. Mae'r datganiad polisi caffael presennol yn ymrwymo'r sector cyhoeddus yng Nghymru i weithio gyda rhanddeiliaid i hyrwyddo gwaith teg yng Nghymru. Mae'r egwyddor honno'n adlewyrchu'r dull a gymerodd Llafur Cymru yn y Llywodraeth drwy ddeddfwriaeth partneriaeth gymdeithasol a dyletswyddau caffael cymdeithasol gyfrifol. A wnaiff y Gweinidog felly gadarnhau y bydd gwaith teg yn parhau i fod yn un o egwyddorion craidd eich polisi caffael? Ac a fydd y datganiad polisi wedi'i ddiweddaru yn parhau i hyrwyddo cyflogaeth ddiogel, cyflog da, bargeinio ar y cyd ac ymgysylltu ystyrlon ag undebau llafur fel canlyniadau allweddol penderfyniadau caffael? Rydyn ni eisiau meithrin swyddi da sy'n cydnabod undebau llafur gyda chyflogwyr achrededig sy'n talu cyflog byw gwirioneddol. Ac os yw'r Llywodraeth o ddifrif ynglŷn â mesur gwerth economaidd Cymru, does bosibl bod yn rhaid i waith teg fod yn rhan o'r cyfrifiad hwnnw. All gwerth economaidd i Gymru ddim golygu cod post Cymreig yn unig; rhaid iddo hefyd olygu swyddi da, cyflog teg a safonau cyflogaeth cryf.</p>
<p>Yn olaf, Lywydd, hoffwn i droi at esiampl Cyngor Caerdydd, os caf, oherwydd yn ystod fy nghyfnod fel arweinydd yno fe wnaethon ni ddatblygu a gweithredu strategaeth caffael cymdeithasol gyfrifol a oedd yn mynd ymhell y tu hwnt i brynu'n lleol yn unig. Roedd yn ceisio lleihau allyriadau carbon, gwella bioamrywiaeth, ymwreiddio gwaith teg ac arferion cyflogaeth moesegol—yr holl bethau hynny y clywais i Cai yn cyfeirio atyn nhw'n gynharach—a chreu cyfleoedd cyflogaeth a sgiliau cynaliadwy. Ac mae'r canlyniadau yn siarad drostyn nhw eu hunain. Yn 2024-25, gwariwyd £234 miliwn gyda chyflenwyr sydd wedi'u lleoli yng Nghaerdydd, £363 miliwn gyda chyflenwyr o Gymru. Y llynedd, roedd 80 y cant anhygoel o wariant cyffredinol Caerdydd gyda sefydliadau yng Nghymru. Felly rwy'n gofyn eto pam mae Llywodraeth Plaid Cymru mor wangalon gyda'i tharged 'tuag at 70 y cant'. Mae esiampl a phrofiad Caerdydd, ac yn wir cynghorau eraill, yn dangos nad yw cefnogi busnesau yng Nghymru, hyrwyddo gwaith teg, creu cyfleoedd i bobl leol a chyflawni buddion amgylcheddol yn amcanion sy'n cystadlu. Fe allan nhw ac fe ddylen nhw fynd law yn llaw, ac rwy'n gobeithio y gall hyn gael ei adlewyrchu pan fydd y gwaith yn mynd rhagddo ar ddiwedd y cyfnod ymgynghori. Diolch yn fawr.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782501
275
Cy
2026-11-03T17:23:51
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=14032&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=14032&l=en
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
162
162
Elin Jones AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162
Jones, Elin
<p>I ddechrau gyda'r pwynt cyntaf ynglŷn ag ymgynghori, mae'n siŵr os na fyddai'r Llywodraeth yn ymgynghori ar bolisi newydd ar gaffael, byddai yna feirniadeth am beidio ag ymgynghori. Fel mae'n digwydd, mae'r ymgynghoriad yma'n statudol, mae'n ofynnol i ni fod yn ymgynghori oherwydd bydd y datganiad caffael yn y pen draw yn ddatganiad statudol, a bydd yn ofynnol i <em>contracting authorities</em> yng Nghymru dalu sylw i'r datganiad polisi yna. Mae yna broses statudol sy'n arwain at y datganiad statudol yna ac mae ymgynghoriad yn rhan o hwnna. Felly nid ymgynghori dim ond er mwyn ymgynghori, ond ymgynghori er mwyn cydymffurfio â'r gyfraith, ond hefyd er mwyn cynnal y deialog <em>meaningful</em> yna gyda'r rhai sydd yn y maes contractio a'r rhai sydd yn fusnesau a chwmnïau cydweithredol sydd eisiau bod yn rhan o'r rhwydwaith contractio cyhoeddus yng Nghymru, ym mha bynnag sector.</p>
<p>I ateb y pwynt ynglŷn â'r targed, wrth gwrs, mae'n 70 y cant, ydy, dyna'r uchelgais, ond nid dyna'r terfyn hyd yn oed chwaith, ac felly mae e tuag at 70 y cant a thu hwnt, os caf ei roi e felly. Ond efallai y pwynt mwyaf pwysig ynglŷn â'r targed yna o 70 y cant yw, i fynd yn ôl i'r sylwadau wnaeth yr Aelod Reform ynghynt, sut mae mesur y targed yna, beth yn union yw gwerth y targed yn y lle cyntaf o ran sut mae'n cael ei ddiffinio ar hyn o bryd a'r angen i ni fod yn creu y mesuriad newydd yna o beth yn union rŷn ni yn ei fesur ac yn ei gyflawni fel bod hynny yn dwyn mwy o ffrwyth ar gyfer yr economi yng Nghymru ac ar gyfer y materion ehangach rŷn ni eisiau ceisio eu cyflawni yn sgil y newid polisi yma. A dim ond i roi hyder i'r Aelod fod yr union bwyntiau mae e wedi codi—ynglŷn â sicrhau cyflogaeth deg, gwaith teg, cydymffurfiaeth â'r ddeddfwriaeth sydd eisoes yn rheoli caffael yng nghyd-destun partneriaeth gymdeithasol—i gyd yn mynd i fod yn fecanwaith sydd yn parhau gyda'r gyfundrefn newydd yma.</p>
<p>Os caf i orffen drwy gyfeirio at y pwyntiau wnaeth yr Aelod ynglŷn â Chyngor Caerdydd. Pan mae cyngor, <em>contracting authority</em>, yn mynd ati mewn difri i ddefnyddio yr arian a'r polisi caffael i gyrraedd at nod sydd yn cyflawni, o ddifri, yr hyn mae Cyngor Caerdydd neu unrhyw gyngor eisiau gweld, ar lefel leol ac yn genedlaethol i ni yng Nghymru, pan mae yna waith rhagweithiol bwriadol yn digwydd ar lefel cyngor, nawr yr hyn rŷn ni eisiau gweld yw bod hynny yn ymestyn ar hyd a lled Cymru, fel ein bod ni'n symud o beth ddywedais i yn y datganiad—fod polisi caffael ond yn cael ei weld fel rhyw fath o <em>transaction</em>, ei fod e jest yn gytundeb—fel ei fod yn cael ei weld fel lifer economaidd a chymdeithasol yn ei hawl ei hun, a bod y corff cyhoeddus yn gallu bod yn rhagweithiol yn sut maen nhw yn gwneud y gwaith caffael hynny i olygu rhywbeth lot yn fwy na dim ond gwerth y contract ei hun, ei fod e'n cyflawni gymaint mwy ar gyfer yr economi yn ehangach.</p>
<p>Os gallwn ni ddysgu oddi wrth yr hyn mae Cyngor Caerdydd wedi bod yn ei wneud, a chynghorau eraill—fe soniais i, wrth gwrs, am y gwaith yn ardal Caerffili—yr hyn sy'n bwysig yn hwn i gyd yw ein bod ni nawr yn defnyddio hyn er mwyn creu yr<em> architecture</em> caffael yna ar hyd a lled Cymru fel bod y polisi yma'n treiddio i bob <em>contracting authority</em> sydd gyda ni.</p>
<p>To start with the first point about consultation, I'm sure if the Government didn't consult on a new policy on procurement, then there would be criticism of the lack of consultation. As it happens, it's a statutory requirement for us to consult because the procurement statement ultimately will be a statutory statement, and there will be a requirement on the contracting authorities in Wales to have regard to that policy statement. There is a statutory process that leads to that statutory statement, so consultation is part of that. So, we're not having a consultation just for the sake of it, we're doing it to comply with the law, but also to maintain that meaningful dialogue with those in the contracting area and those who are businesses and co-operatives who want to be part of the public contracting network in Wales, in whichever sector.</p>
<p>To respond to the point about the target, it is 70 per cent, yes, that's the ambition, but that's not even the limit. So, it's towards 70 per cent and beyond, if I can put it that way. But maybe the most important point in terms of that target of 70 per cent, returning to the comments made by the Reform Member previously, is how to measure that target, what exactly is the value of that target in the first place, in terms of how it's defined at present and the need for us to be creating this new measure for what exactly we are measuring and delivering, so that that bears more fruit in terms of the economy in Wales and for broader issues that we want to try to deliver given this policy change. And just to give the Member confidence that the exact points that he has raised—in terms of ensuring fair employment and fair work and compliance with legislation that already governs procurement in the context of social partnership—are all going to be a mechanism that continues under the new system.</p>
<p>If I could finish by making reference to the point that the Member made about Cardiff Council. When a contracting authority goes about using the money and the procurement policy to achieve an aim that does genuinely deliver what Cardiff Council or any council wants to see, on a local or national level in Wales, when proactive work happens at the council level, what we want to see now is that that is extended across Wales, so that we do move from what I said in the statement—that procurement policy is only seen as some kind of transactional lever and an agreement—so that it's seen as an economic and social lever in its own right, and that the public body can be proactive in terms of how it undertakes that procurement work to mean something a lot more than just the value of the contract itself, and that it delivers so much more for the economy more broadly.</p>
<p>If we could learn from what Cardiff Council has done, and other councils—I mentioned, of course, the work in the Caerphilly area—then what's important in this is that we do now use this to create that procurement architecture across Wales so that the policy permeates all contracting authorities.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782542
276
Cy
2026-11-03T17:25:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=14101&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=14101&l=en
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782549
277
En
2026-11-03T17:28:28
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=14309&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=14309&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
8734
8734
Sam Rowlands AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734
Rowlands, Sam
<p>Cabinet Minister, thank you for your statement here this afternoon, and also for early sight of the statement, and also just to recognise that you have recognised the challenges faced by small businesses in particular when looking to engage with public sector procurement processes. We may disagree on a lot of things, we may agree on some things, and I hope one of those things we do agree on is that healthy competition in procurement is really important and valuable for ensuring that best value for money takes place for taxpayers here in Wales. If there can be more things taking place to ensure smaller firms can engage with procurement, that is an important thing to see happen.</p>
<p>We heard from the Federation of Small Businesses, Cabinet Minister, that, of the £778 million that the Welsh Government were directly responsible for when it comes to procurement in 2023-24, only 33.5 per cent went to those small and medium enterprises. I wonder, in your ambition to see more small firms engage with procurement, if there's an issue here about leading by example by the Welsh Government itself. You described the £11 billion-worth of procurement in the public purse. The Welsh Government itself is responsible for a significant part of that directly. I wonder if you may want to, in your response, comment on how you think the Welsh Government itself can lead by example when it comes to ensuring that small firms are able to engage in that procurement.</p>
<p>The FSB have also told us that more than a third of SMEs interested in public contracts do not know how to access them. Those are Welsh businesses ready and able to provide goods and services to the Government. Firms who could be contributing in new and innovative ways are being shut out of the procurement pipeline because of the lack of accessible information, stifling that all-important competition, which drives down those prices for the taxpayer. And that's why I do welcome your announcement that the new procurement policy will seek to aim to make it easier for those SMEs to bid for public contracts and that they'll be able to group together to deliver larger orders as well. The detail of how these processes are made easier is all-important, however, and efforts must also be made to make sure barriers continue to be broken down and that new firms in particular are frequently brought to the table. So, I wonder, in your response, if you'll be able to outline how you will ensure that efforts to widen access to Welsh Government procurement contracts continuously seek to engage new and upcoming businesses as well.</p>
<p>As Welsh Conservatives, we support raising the number of Welsh firms given those procurement contracts. We promised in our manifesto to give priority to Welsh firms, particularly small businesses and the all-important food and drink producers who want to compete for Government contracts as well. And we support boosting Welsh businesses by spending more of the Welsh Government's considerable procurement budget here in Wales, creating measurable impacts, like increasing jobs, growth and investment.</p>
<p>Specifically, Cabinet Minister, I welcome the statement's commitment to better supporting our food and drink sector, including our crucial farmers and farming communities. Increasing the proportion of Welsh-origin food into the public sector would be a much-needed boost for our farmers. But I want the Welsh Government to look beyond food when thinking about how to support Welsh producers across all departments and spending areas. So, I wonder if you'll commit today to work with your Cabinet colleagues to look beyond food and drink, at how else public procurement policy can be used to support our farmers and agricultural industry.</p>
<p>I do, Cabinet Minister, have some concerns about Plaid Cymru's emphasis on the Preston model, which you outlined in your party's manifesto in the election. However, the Preston model risks politicising the procurement sector. In your manifesto, you stated that contract bids should be scored on community impact and social value, yet they're two loosely defined categories, and attempting to measure the social value of a firm in particular would always be dependent on some politically charged framework or contentious and time-consuming set of hurdles, just like we've seen with Plaid Cymru's ethical defence review. I would argue that so much of social value—nearly all of social value—is actually found in businesses functioning well, jobs being created and people having dignity in finding work. So, instead of emphasising impossible-to-pin-down metrics, the people of Wales should see an efficient procurement framework that focuses on value for money and delivers a real measurable increase in jobs, investment and direct spending here in Wales. So, I wonder what safeguards you would put in place to ensure that firms are not forced to prioritise ideological posturing over delivering value for money when securing Welsh Government contracts. Diolch, Lywydd.</p>
<p>Weinidog Cabinet, diolch am eich datganiad yma y prynhawn yma, a hefyd am gael gweld y datganiad yn gynnar, a hoffwn hefyd gydnabod eich bod chi wedi cydnabod yr heriau sy'n wynebu busnesau bach yn enwedig wrth edrych i gymryd rhan ym mhrosesau caffael y sector cyhoeddus. Efallai ein bod ni'n anghytuno ar lawer o bethau, efallai ein bod ni'n cytuno ar rai pethau, ac rwy'n gobeithio mai un o'r pethau hynny rydyn ni'n cytuno arno yw bod cystadleuaeth iach ym maes caffael yn bwysig iawn ac yn werthfawr i sicrhau bod trethdalwyr yma yng Nghymru yn cael y gwerth gorau am arian. Os gall mwy o bethau ddigwydd i sicrhau bod cwmnïau llai yn gallu cymryd rhan mewn gweithgarwch caffael, mae'n bwysig ein bod ni'n gweld hynny'n digwydd.</p>
<p>Fe glywson ni gan y Ffederasiwn Busnesau Bach, Weinidog Cabinet, mai dim ond 33.5 y cant o'r £778 miliwn yr oedd Llywodraeth Cymru yn uniongyrchol gyfrifol amdano o ran caffael yn 2023-24 aeth i'r busnesau bach a chanolig hynny. Tybed, yn eich uchelgais i weld mwy o gwmnïau bach yn cymryd rhan mewn gweithgarwch caffael, a oes mater yn y fan yma ynglŷn â Llywodraeth Cymru yn arwain trwy esiampl. Fe ddisgrifioch chi'r £11 biliwn o gaffael yn y pwrs cyhoeddus. Llywodraeth Cymru ei hun sy'n gyfrifol am ran sylweddol o hynny yn uniongyrchol. Tybed a hoffech chi, yn eich ymateb, nodi sut all Llywodraeth Cymru ei hun arwain trwy esiampl, yn eich barn chi, pan ddaw i sicrhau bod cwmnïau bach yn gallu cymryd rhan yn y gweithgarwch caffael hwnnw.</p>
<p>Mae'r Ffederasiwn Busnesau Bach hefyd wedi dweud wrthym bod mwy na thraean o fusnesau bach a chanolig sydd â diddordeb mewn contractau cyhoeddus ddim yn gwybod sut i gael mynediad atyn nhw. Mae'r rheini'n fusnesau Cymreig sy'n barod ac yn gallu darparu nwyddau a gwasanaethau i'r Llywodraeth. Mae cwmnïau a allai fod yn cyfrannu mewn ffyrdd newydd ac arloesol yn cael eu cau allan o'r biblinell gaffael oherwydd diffyg gwybodaeth hygyrch, sy'n rhwystro'r gystadleuaeth hollbwysig honno, sy'n gostwng y prisiau hynny i'r trethdalwr. A dyna pam rwy'n croesawu eich cyhoeddiad y bydd y polisi caffael newydd yn ceisio ei gwneud hi'n haws i'r busnesau bach a chanolig hynny gynnig am gontractau cyhoeddus ac y byddan nhw'n gallu dod at ei gilydd fel grŵp i gyflawni archebion mwy o faint hefyd. Mae'r manylion ynghylch sut fydd y prosesau hyn yn cael eu gwneud yn haws yn hollbwysig, fodd bynnag, a rhaid gwneud ymdrechion hefyd i sicrhau bod rhwystrau yn parhau i gael eu chwalu a bod cwmnïau newydd yn arbennig yn cael eu dwyn i'r bwrdd yn aml. Felly, tybed, yn eich ymateb, a allech chi amlinellu sut fyddwch chi'n sicrhau bod ymdrechion i ehangu mynediad i gontractau caffael Llywodraeth Cymru yn ceisio'n barhaus i ymgysylltu â busnesau newydd a busnesau sydd ar ddod hefyd.</p>
<p>Fel Ceidwadwyr Cymreig, rydyn ni'n cefnogi cynyddu nifer y cwmnïau yng Nghymru sy'n cael y contractau caffael hynny. Fe wnaethon ni addo yn ein maniffesto y bydden ni'n rhoi blaenoriaeth i gwmnïau yng Nghymru, yn enwedig busnesau bach a'r cynhyrchwyr bwyd a diod hollbwysig sydd am gystadlu am gontractau'r Llywodraeth hefyd. Ac rydyn ni'n cefnogi rhoi hwb i fusnesau yng Nghymru drwy wario mwy o gyllideb gaffael sylweddol Llywodraeth Cymru yma yng Nghymru, gan greu effeithiau mesuradwy, fel mwy o swyddi, twf a buddsoddiad.</p>
<p>Yn benodol, Weinidog Cabinet, rwy'n croesawu ymrwymiad y datganiad i gefnogi ein sector bwyd a diod yn well, gan gynnwys ein ffermwyr a'n cymunedau ffermio hanfodol. Byddai cynyddu cyfran y bwyd o darddiad Cymreig sy'n mynd i'r sector cyhoeddus yn hwb mawr ei angen i'n ffermwyr. Ond rwyf am i Lywodraeth Cymru edrych y tu hwnt i fwyd wrth feddwl am sut i gefnogi cynhyrchwyr o Gymru ar draws pob adran a maes gwariant. Felly, tybed a wnewch chi ymrwymo heddiw i weithio gyda'ch cyd-Aelodau yn y Cabinet i edrych y tu hwnt i fwyd a diod, ar ffyrdd eraill y gellir defnyddio polisi caffael cyhoeddus i gefnogi ein ffermwyr a'n diwydiant amaethyddol.</p>
<p>Mae gennyf rai pryderon, Weinidog Cabinet, am y pwyslais y mae Plaid Cymru yn ei roi ar fodel Preston, a amlinellwyd gennych ym maniffesto eich plaid yn yr etholiad. Fodd bynnag, mae yna risg y bydd model Preston yn gwleidyddoli'r sector caffael. Yn eich maniffesto, fe ddywedoch chi y dylai cynigion am gontractau gael eu sgorio yn ôl eu heffaith ar y gymuned a gwerth cymdeithasol, ond mae'r naill gategori a'r llall wedi'u diffinio'n fras, a byddai ceisio mesur gwerth cymdeithasol cwmni yn benodol bob amser yn dibynnu ar ryw fframwaith gwleidyddol neu set o rwystrau dadleuol a llafurus, yn union fel rydyn ni wedi'i weld gydag adolygiad amddiffyn moesegol Plaid Cymru. Byddwn i'n dadlau bod cymaint o werth cymdeithasol—yr holl werth cymdeithasol bron—yn cael ei ganfod mewn busnesau sy'n gweithredu'n dda, swyddi'n cael eu creu a phobl sydd ag urddas wrth ddod o hyd i waith. Felly, yn hytrach na phwysleisio metrigau sy'n amhosibl eu pennu, dylai pobl Cymru weld fframwaith caffael effeithlon sy'n canolbwyntio ar werth am arian ac sy'n cyflawni cynnydd gwirioneddol fesuradwy o ran swyddi, buddsoddiad a gwariant uniongyrchol yma yng Nghymru. Felly, tybed pa fesurau diogelu byddech chi'n eu rhoi ar waith i sicrhau bod cwmnïau ddim yn cael eu gorfodi i flaenoriaethu ymhonni ideolegol dros ddarparu gwerth am arian wrth sicrhau contractau Llywodraeth Cymru. Diolch, Lywydd.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782503
278
En
2026-11-03T17:30:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=14401&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=14401&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782507
279
En
2026-11-03T17:33:19
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=14600&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=14600&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
162
162
Elin Jones AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162
Jones, Elin
<p>Thanks for that contribution and those issues that you've raised, and I'll address them as I heard them. It is most important to ensure that we have the best value possible via competition, and competition and conforming to the legislation on competition on public contracts will remain beyond this policy statement and this new direction from the Welsh Government, because ensuring that we have the best value for the public purse is something that is particularly important to me, as this Government's finance Minister.</p>
<p>You made a specific point, and I think it's an important one for me as Minister and for us as a Government to hear, and that is that we need to practise what we are actually talking about here. And you made reference to the spend by Welsh Government itself on public procurement and the FSB's analysis on how much of that is within Wales. So, this relates to something I did say in the statement. We need, as we are developing new policies, putting new policies into practice in Wales, to have an early insight into how that policy would be rolled out and any direct procurement that would be needed as a result of that. It shouldn't be an afterthought to a policy design, it should be there in the mix in terms of how a policy is designed from the start. Also, we need to ensure that we, as a Government, are not merely rolling over contracts from one time period to the next, extending a contract because it is the most straightforward thing to do. We need to ensure that there is continued challenge and opportunity for businesses out there to be bidding for contracts. So, there is certainly an emphasis, from me as the Minister here, to ensure that Government colleagues will be putting into practice what we—. And we will be, as a contracting authority, needing to pay that due regard to this statement once it is finalised.</p>
<p>The point about SMEs—quite often, they don't know how to access public contracts. There is certainly more work that needs to be done to ensure that that ability to understand what contracts are out there, and then how to bid for those contracts, is certainly important. I reference the Caerphilly Business Club, at a local level, that are ensuring that networks of businesses that can learn from each other, even contract together, are part of the work that we need to design and upscale now within Wales.</p>
<p>Also in this work, we will look to be sector-specific in how we introduce the policy. There are some sectors in Wales where there is close to already 100 per cent, within Wales, public procurement contracts. So, the contracts for supply teachers, for example—those contracts are primarily let within Wales. Contracts on pharmaceuticals are very different. That percentage is very low in terms of pharmaceutical contracts that are let in that. So, working out where the sectors that can gain greater advantage and perform better are, and working with those sectors, is important.</p>
<p>You referenced a particular sector, food and drink, but the farming sector is part of that. The food and drink sector and farming within that is an issue that is often discussed when we discuss public procurement contracts, and there is good practice in some parts of Wales, and there is far more that can be done. The food strategy that the Minister next to me is responsible for designing will no doubt feature the work that needs to be improved on food and drink procurement into the public sector contracts in Wales.</p>
<p>There may well be more work. I think you allude to farms being more directly able to compete for public contracts. Again, it's a sector that we could look at to develop more thinking around how those in the farming sector could avail themselves of contracts, as they become available in their local areas or nationally.</p>
<p>I do want to stress, though, in the end, that this is a change in the Government's direction, and it does look very specifically, and it does uplift where we want to be, in terms of the real economic impact of public procurement and that spending in Wales. We really do want to meaningfully be able to measure that and to, ultimately, be able to capture more of that £11 billion or so spend and retain it, and its value, both for the companies and the workers and the communities that they represent throughout Wales.</p>
<p>Diolch am y cyfraniad hwnnw a'r materion hynny rydych chi wedi'u codi, ac fe wnaf eu hateb fel y clywais i nhw. Mae'n bwysig iawn sicrhau ein bod yn cael y gwerth gorau posibl drwy gystadleuaeth, a bydd cystadleuaeth a chydymffurfio â'r ddeddfwriaeth ar gystadleuaeth ar gontractau cyhoeddus yn parhau y tu hwnt i'r datganiad polisi hwn a'r cyfeiriad newydd hwn gan Lywodraeth Cymru, oherwydd mae sicrhau ein bod ni'n cael y gwerth gorau i'r pwrs cyhoeddus yn rhywbeth sy'n arbennig o bwysig i mi, fel Gweinidog cyllid y Llywodraeth hon.</p>
<p>Fe wnaethoch chi bwynt penodol, ac rwy'n credu ei fod yn un pwysig i mi fel Gweinidog ac i ni fel Llywodraeth ei glywed, a hynny yw bod angen i ni wneud yr hyn rydyn ni'n siarad amdano yma. Ac fe gyfeirioch chi at y gwariant gan Lywodraeth Cymru ei hun ar gaffael cyhoeddus a dadansoddiad y Ffederasiwn Busnesau Bach ar faint o hynny sydd yng Nghymru. Felly, mae hyn yn ymwneud â rhywbeth y gwnes i ei ddweud yn y datganiad. Mae angen i ni, wrth i ni ddatblygu polisïau newydd, wrth i ni roi polisïau newydd ar waith yng Nghymru, gael cipolwg cynnar ar sut y byddai'r polisi hwnnw'n cael ei gyflwyno ac unrhyw gaffael uniongyrchol y byddai ei angen o ganlyniad i hynny. Ddylai e ddim fod yn rhywbeth sy'n cael ei ystyried ar ôl dylunio polisi, fe ddylai e fod yno yn y gymysgedd o ran sut mae polisi yn cael ei ddylunio o'r cychwyn cyntaf. Hefyd, mae angen i ni sicrhau nad ydym, fel Llywodraeth, yn ymestyn contractau o un cyfnod i'r llall, yn ymestyn contract oherwydd mai dyma'r peth mwyaf syml i'w wneud. Mae angen i ni sicrhau bod her a chyfle parhaus i fusnesau allan yna fod yn cynnig am gontractau. Felly, mae pwyslais yn sicr gennyf fi fel y Gweinidog yma, i sicrhau y bydd cyd-Aelodau yn y Llywodraeth yn rhoi ar waith yr hyn rydyn ni—. A bydd angen ein bod ni, fel awdurdod contractio, yn talu'r sylw dyledus hwnnw i'r datganiad hwn unwaith y bydd wedi'i gwblhau.</p>
<p>Y pwynt am fusnesau bach a chanolig—yn aml, dydyn nhw ddim yn gwybod sut i gael mynediad at gontractau cyhoeddus. Yn sicr, mae mwy o waith sydd angen ei wneud i sicrhau bod y gallu hwnnw i ddeall pa gontractau sydd allan yna, ac yna sut i gynnig am y contractau hynny, yn sicr yn bwysig. Cyfeiriaf at Glwb Busnes Caerffili, ar lefel leol, sy'n sicrhau bod rhwydweithiau o fusnesau a all ddysgu oddi wrth ei gilydd, hyd yn oed contractio gyda'i gilydd, yn rhan o'r gwaith y mae angen i ni ei gynllunio a'i uwchraddio nawr yng Nghymru.</p>
<p>Hefyd o ran y gwaith hwn, byddwn ni'n edrych i gyflwyno'r polisi mewn ffordd sector-benodol. Mae yna rai sectorau yng Nghymru lle mae bron i 100 y cant o gontractau caffael cyhoeddus eisoes yng Nghymru. Felly, mae'r contractau ar gyfer athrawon cyflenwi, er enghraifft—mae'r contractau hynny'n cael eu gosod yng Nghymru yn bennaf. Mae contractau ar gyfer cynhyrchion fferyllol yn wahanol iawn. Mae'r ganran honno'n isel iawn o ran contractau sy'n cael eu gosod ar gyfer cynhyrchion fferyllol. Felly, mae gweithio allan ble mae'r sectorau sy'n gallu ennill mwy o fantais a pherfformio'n well, a gweithio gyda'r sectorau hynny, yn bwysig.</p>
<p>Fe gyfeirioch chi at sector penodol, bwyd a diod, ond mae'r sector ffermio yn rhan o hynny. Mae'r sector bwyd a diod a ffermio oddi mewn iddo yn fater sy'n cael ei drafod yn aml pan fyddwn ni'n trafod contractau caffael cyhoeddus, ac mae yna arfer da mewn rhai rhannau o Gymru, ac mae llawer mwy y gellir ei wneud. Bydd y strategaeth fwyd y mae'r Gweinidog wrth fy ymyl yn gyfrifol am ei dylunio yn ddi-au yn cynnwys y gwaith sydd angen ei wella ar gaffael bwyd a diod i gontractau'r sector cyhoeddus yng Nghymru.</p>
<p>Mae'n ddigon posibl y bydd yna fwy o waith. Rwy'n credu eich bod chi'n cyfeirio at ffermydd yn gallu cystadlu am gontractau cyhoeddus yn fwy uniongyrchol. Unwaith eto, mae'n sector y gallen ni edrych arno i ddatblygu mwy o syniadau ynghylch sut allai'r rhai yn y sector ffermio fanteisio ar gontractau, wrth iddyn nhw ddod ar gael yn eu hardaloedd lleol neu'n genedlaethol.</p>
<p>Hoffwn bwysleisio, fodd bynnag, bod hyn, yn y pen draw, yn newid yng nghyfeiriad y Llywodraeth, ac mae e yn edrych yn benodol iawn, ac mae e yn codi lle rydyn ni eisiau bod, o ran effaith economaidd wirioneddol caffael cyhoeddus a'r gwariant hwnnw yng Nghymru. Rydyn ni wir eisiau gallu mesur hynny yn ystyrlon ac, yn y pen draw, gallu sicrhau mwy o'r tua £11 biliwn hwnnw a'i gadw e, a'i werth, i'r cwmnïau a'r gweithwyr a'r cymunedau maen nhw'n eu cynrychioli ledled Cymru.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782506
280
En
2026-11-03T17:35:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=14701&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=14701&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782508
281
Cy
2026-11-03T17:39:17
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=14958&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=14958&l=en
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Cyfraniadau un funud nawr, ac yn gyntaf, Sera Evans.</p>
<p>One-minute contributions now, and first of all, Sera Evans.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782509
282
Cy
2026-11-03T17:39:21
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=14962&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=14962&l=en
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
330
330
Sera Evans AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330
Evans, Sera
<p>Diolch, Lywydd. Weinidog, rwy'n croesawu'r datganiad yma yn fawr.</p>
<p>Thank you, Llywydd. Minister, I welcome this statement very warmly.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782510
283
En
2026-11-03T17:39:25
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=14966&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=14966&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
330
330
Sera Evans AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330
Evans, Sera
<p>The ambition this Government has for procurement in Wales is absolutely the right one. This is one of the most powerful economic levers we have, and we should be using it in a more deliberate way to ensure that the public pound works harder for the Welsh economy, building Welsh businesses and Welsh SMEs. But it is a function that suffers from a skills deficit, an issue that bleeds into all other aspects of the procurement process. Historically, Welsh Government-led efforts to recruit, train and retain a sufficient number of procurement professionals in Wales have been piecemeal and ad hoc. But there are replicable models to draw from in the form of the transforming procurement through home-grown talent programme, which ran from 2010 to 2015, but for which no successor was ever successfully delivered. I wonder whether the Cabinet Minister, in seeking to upscale our ambitions for procurement in Wales, has made any assessment of whether this programme can be learnt from and built on. How will Government seek to improve procurement capacity and training? Diolch.</p>
<p>Yr uchelgais sydd gan y Llywodraeth hon ar gyfer caffael yng Nghymru yw'r un iawn, yn sicr. Dyma un o'r ysgogiadau economaidd mwyaf pwerus sydd gennym, ac fe ddylen ni fod yn ei ddefnyddio mewn ffordd fwy bwriadol i sicrhau bod y bunt gyhoeddus yn gweithio'n galetach i economi Cymru, gan adeiladu busnesau Cymru a busnesau bach a chanolig Cymru. Ond mae'n swyddogaeth lle mae prinder sgiliau, mater sy'n effeithio ar bob agwedd arall ar y broses gaffael. Yn hanesyddol, mae ymdrechion dan arweiniad Llywodraeth Cymru i recriwtio, hyfforddi a chadw nifer ddigonol o weithwyr caffael proffesiynol yng Nghymru wedi bod yn dameidiog ac yn ad hoc. Ond mae yna fodelau y gellir eu hatgynhyrchu a'u defnyddio ar ffurf rhaglen defnyddio doniau Cymru i wella'r byd caffael, a gynhaliwyd rhwng 2010 a 2015, ond na lwyddwyd erioed i ddod o hyd i olynydd iddi. Tybed a yw'r Gweinidog Cabinet, wrth geisio uwchraddio ein huchelgeisiau ar gyfer caffael yng Nghymru, wedi gwneud unrhyw asesiad ynghylch a ellir dysgu o'r rhaglen hon ac adeiladu arni. Sut fydd y Llywodraeth yn ceisio gwella hyfforddiant a chapasiti caffael? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782524
284
En
2026-11-03T17:40:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15001&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15001&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782526
285
Cy
2026-11-03T17:40:30
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15031&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15031&l=en
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
162
162
Elin Jones AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162
Jones, Elin
<p>Diolch am y sylw yna. Mae e wrth wraidd yr hyn rŷn ni'n mynd i geisio'i gyflawni fel Llywodraeth gyda'r datganiad caffael newydd yma, sef sicrhau ein bod ni yn rhoi'r bensaernïaeth yna mewn lle sydd yn caniatáu i bobl sydd yn gweithio o fewn y sector yma fod yn cael eu hymbweru i fod yn fwy hyderus yn y gwaith y maen nhw'n ei gyflawni.</p>
<p>Mae gyda ni ormod o enghreifftiau o hyd yng Nghymru lle mae rhai o'r <em>contracting authorities</em> sydd gyda ni yn fach iawn—efallai un person, hanner person yn gyfrifol am gaffael o fewn y cyrff hynny. Felly, mae eisiau sicrhau bod yr unigolion yna sy'n gweithio yn y maes caffael yn cael yr hyfforddiant ac yn cael eu hymbweru i fedru bod mor fwriadol—y gair a ddefnyddioch chi: <em>deliberate</em>—yn sut y maen nhw'n mynd ati i lunio'r gwaith, datblygu'r gwaith a chreu'r berthynas yna gyda'r sectorau economaidd sydd mas yna, er mwyn gallu creu contractau a fydd yn ddeniadol i'r busnesau yna allu cystadlu am y contractau hynny.</p>
<p>Felly, mae'r hyfforddiant yna sydd wrth wraidd ac ar draws y sector caffael yn ei hunan, fel sector proffesiynol, ar draws ein hawdurdodau cyhoeddus ni—. Mae sicrhau bod yna gefnogaeth i'r bobl broffesiynol yn y sector yna yn rhan greiddiol o'r rhaglen waith rŷn ni eisiau ei rhoi mewn lle nawr.</p>
<p>Thank you for that comment. That's at the heart of what we're seeking to deliver as a Government with this new procurement statement, which is to ensure that we put that architecture in place that allows people working within this sector to be empowered so that they are more confident in the work that they deliver.</p>
<p>We have too many examples still in Wales where some of the contracting authorities we have are very small—maybe just one person or half a full-time individual responsible for procurement within those organisations. So, we need to ensure that those individuals working in procurement are given the training and are empowered to be as deliberate—it's the word that you used yourself—as they can be in the way in which they deliver that work, develop the work and create that relationship with the economic sectors out there, in order to create contracts that will be attractive to those businesses so that they can compete for those contracts.</p>
<p>So, that training that runs across the whole procurement sector as a professional sector, across our public services—. Ensuring that there is support for the professionals working in that sector is a core part of the work programme that we wish to put in place now.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782531
286
En
2026-11-03T17:42:19
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15140&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15140&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
12169
12169
John Clark AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12169
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169
Clark, John
<p>I ran a small Welsh digital marketing and website design business for 27 years. In that time, we won contracts from London hospitals, English schools, European banks and even the United Nations, yet we were unable to bid for most Welsh public contracts as our turnover was too low. So, I support the principle of using public procurement to strengthen Welsh businesses and local supply chains. But the real question is whether the updated statement will remove the obstacles facing small Welsh firms or simply create an illusion of fairness. Will the Minister set out concrete timelines for the 70 per cent ambition? How will the new measure of Welsh economic value actually work? And will she confirm that the primary focus will be improving practical access for small and medium Welsh firms? Diolch.</p>
<p>Fe fues i'n rhedeg busnes marchnata digidol a dylunio gwefannau bach yng Nghymru am 27 mlynedd. Yn ystod y cyfnod hwnnw, fe enillon ni gontractau gan ysbytai yn Llundain, ysgolion yn Lloegr, banciau Ewropeaidd a hyd yn oed y Cenhedloedd Unedig, ond doedden ni ddim yn gallu cynnig am y rhan fwyaf o gontractau cyhoeddus yng Nghymru gan fod ein trosiant yn rhy isel. Felly, rwy'n cefnogi'r egwyddor o ddefnyddio caffael cyhoeddus i gryfhau cadwyni cyflenwi lleol a busnesau yng Nghymru. Ond y cwestiwn go iawn yw a fydd y datganiad wedi'i ddiweddaru yn dileu'r rhwystrau sy'n wynebu cwmnïau bach o Gymru neu'n creu rhith o degwch. A wnaiff y Gweinidog nodi amserlenni pendant ar gyfer yr uchelgais o 70 y cant? Sut fydd y mesur newydd o werth economaidd yng Nghymru yn gweithio mewn gwirionedd? Ac a wnaiff hi gadarnhau mai'r prif ffocws fydd gwella mynediad ymarferol i gwmnïau bach a chanolig yng Nghymru? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782533
287
En
2026-11-03T17:43:14
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15195&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15195&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
162
162
Elin Jones AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162
Jones, Elin
<p>Thank you, and congratulations on winning all those contracts. Of course, the test of a policy statement and of a procurement statement of this nature will be on whether firms feel enabled to be able to bid for those contracts. Whether they win them or not, they need to be assured that they are able to compete fairly for contracts in Wales. So, I'm absolutely of the mindset of removing obstacles, and not creating an illusion of that, but doing that in practice.</p>
<p>In terms of ensuring that we have the right measure in place of economic impact, and how we provide the baseline for that measure, and then how all of us are able to track progress against that measure, then that is the test that you rightly set to me as Minister. It is the work that I'm doing at this point in order to be able to establish that measure for us, so that, as this progresses to become a statement that is required to be regarded and is a statutory statement, and as the roll-out of this work continues, we can do it in a meaningful way and that you can scrutinise the progress on it. But we do need to spend some time now to be developing the work in establishing that data set and how it can be measured, then, into the future, and I will make sure that I keep the Senedd and its various committees updated on how we begin the roll-out of this work.</p>
<p>Diolch, a llongyfarchiadau ar ennill yr holl gontractau hynny. Wrth gwrs, prawf datganiad polisi a datganiad caffael o'r natur hon fydd a yw cwmnïau'n teimlo eu bod wedi'u galluogi i allu cynnig am y contractau hynny. P'un a ydyn nhw'n eu hennill neu beidio, mae angen iddyn nhw gael sicrwydd y gallan nhw gystadlu'n deg am gontractau yng Nghymru. Felly, rwy'n sicr yn meddwl bod angen cael gwared ar rwystrau, a pheidio â chreu rhith o hynny, ond gwneud hynny'n ymarferol.</p>
<p>O ran sicrhau bod gennym y mesur cywir o effaith economaidd ar waith, a sut rydyn ni'n darparu'r llinell sylfaen ar gyfer y mesur hwnnw, ac yna sut mae pob un ohonom ni'n gallu olrhain cynnydd yn erbyn y mesur hwnnw, yna dyna'r prawf y gwnaethoch chi ei osod i mi, yn gywir ddigon, fel Gweinidog. Dyma'r gwaith rwyf yn ei wneud ar hyn o bryd er mwyn gallu sefydlu'r mesur hwnnw i ni, er mwyn sicrhau, wrth i'r datganiad hwn ddatblygu'n ddatganiad y mae'n ofynnol ei ystyried ac yn ddatganiad statudol, ac wrth i'r broses o gyflwyno'r gwaith hwn fynd rhagddi, y gallwn ni ei wneud mewn ffordd ystyrlon ac y gallwch chi graffu ar y cynnydd arno. Ond mae angen i ni dreulio peth amser nawr yn datblygu'r gwaith i sefydlu'r set ddata honno a'r ffordd y gellir ei mesur, wedyn, yn y dyfodol, ac fe wnaf i'n siŵr fy mod i'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd a'i phwyllgorau amrywiol ynghylch sut fyddwn ni'n dechrau cyflwyno'r gwaith hwn.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782504
288
En
2026-11-03T17:45:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15301&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15301&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782505
289
En
2026-11-03T17:45:14
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15315&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15315&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
4650
4650
John Davies AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4650
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650
Davies, John
<p>First of all, I'd like to congratulate the Minister. This has probably made me the happiest I could ever imagine. [<em>Laughter</em>.] For today. Just for today. I have dreamed of a Wales—. Wales has been stripped. If you ask why Wales is poor, Wales has been stripped of its base-level economy, and, for the last 10 years, all I've wanted to do is try to push for this.</p>
<p>Now, I've thrown my speech away, so I hope you don't mind me flying and shooting straight. Wales has been stripped. Every time we spend £100, hardly any of that gets spent in Wales. A foundation for a house is important, but it's also important for an economy. It's a prerequisite to any macro-economic development, creating a multiplier effect—Wales probably has the lowest multiplier effect in the whole of northern Europe. It creates social justice, a green economy and sustainable growth.</p>
<p>The one point that hasn't been mentioned to any great extent here today is the very fact that when Labour, over the last few years, have been looking at increasing procurement utilisation for economic growth, the 55 per cent that they've got to is not anywhere near that 55 per cent, because—it's already been mentioned—if you follow the money back, a lot of the business that's gone to Welsh business isn't owned in Wales, it's actually owned away, and therefore it's much lower—probably about 35 per cent to 40 per cent. </p>
<p>Yn gyntaf oll, hoffwn longyfarch y Gweinidog. Mae hyn, fwy na thebyg, wedi fy ngwneud y fwyaf hapus y gallwn i erioed ei ddychmygu. [<em>Chwerthin</em>.] Am heddiw. Dim ond am heddiw. Rwyf wedi breuddwydio am Gymru—. Mae Cymru wedi cael ei hamddifadu. Os gofynnwch chi pam mae Cymru'n dlawd, mae Cymru wedi cael ei hamddifadu o'i heconomi sylfaenol, ac, am y 10 mlynedd diwethaf, yr unig beth rwyf wedi bod eisiau ei wneud yw ceisio pwyso am hyn.</p>
<p>Nawr, rwyf wedi taflu fy araith i ffwrdd, felly rwy'n gobeithio nad oes ots gennych fy mod i'n siarad yn onest fel y gwela i hi. Mae Cymru wedi cael ei hamddifadu. Bob tro rydyn ni'n gwario £100, prin y bydd unrhyw beth yn cael ei wario yng Nghymru. Mae sylfaen ar gyfer tŷ yn bwysig, ond mae hefyd yn bwysig i economi. Mae'n rhagofyniad i unrhyw ddatblygiad macro-economaidd, gan greu effaith luosog—Cymru, fwy na thebyg, sydd â'r effaith luosog isaf yng ngogledd Ewrop gyfan. Mae'n creu cyfiawnder cymdeithasol, economi werdd a thwf cynaliadwy.</p>
<p>Yr un pwynt sydd heb gael ei grybwyll i raddau helaeth yma heddiw yw'r union ffaith, pan mae Llafur, dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf, wedi bod yn edrych ar gynyddu'r defnydd o gaffael ar gyfer twf economaidd, nad yw'r 55 y cant maen nhw wedi'i gyrraedd unrhyw le'n agos at y 55 y cant hwnnw, oherwydd—mae wedi'i grybwyll eisoes—os dilynwch chi'r arian yn ôl, dydy llawer o'r busnes sydd wedi mynd i fusnesau yng Nghymru ddim yn cael ei berchenogi yng Nghymru, mae'n cael ei berchenogi y tu allan i Gymru mewn gwirionedd, ac felly mae'n llawer is—tua 35 y cant i 40 y cant, fwy na thebyg.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782512
290
En
2026-11-03T17:46:47
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15408&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15408&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>We do appreciate how overjoyed the Member is, but—</p>
<p>Rydyn ni'n gwerthfawrogi pa mor hapus yw'r Aelod, ond—</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782599
291
En
2026-11-03T17:46:50
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15411&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15411&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
4650
4650
John Davies AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4650
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650
Davies, John
<p>I am. I really am.</p>
<p>Mi rydw i. Mi rydw i go iawn.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782600
292
En
2026-11-03T17:46:51
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15412&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15412&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>—would you now put a question, please?</p>
<p>—a wnewch chi ofyn cwestiwn nawr, os gwelwch yn dda?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782513
293
En
2026-11-03T17:46:53
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15414&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15414&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
4650
4650
John Davies AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4650
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650
Davies, John
<p>What I would really like to push here is that, with that taken into account, that target that Labour have set is a false target. They've not achieved anywhere near that. The devil is in the detail, and I would very much like to know how we're going to achieve these growths. How are you going to do this sustainably? Please, could you advise?</p>
<p>Yr hyn yr hoffwn ei wthio yn y fan yma yw, gyda hynny mewn golwg, bod y targed hwnnw mae Llafur wedi'i osod yn darged ffug. Dydyn nhw ddim wedi cyflawni unrhyw le yn agos at hynny. Y manylion sydd bwysicaf, a hoffwn wybod sut rydyn ni'n mynd i gyflawni'r twf hwn. Sut ydych chi'n mynd i wneud hyn yn gynaliadwy? Allech chi ddweud wrthym, os gwelwch yn dda?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782514
294
En
2026-11-03T17:46:17
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15378&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15378&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
162
162
Elin Jones AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162
Jones, Elin
<p>Well, thank you for the passion. I know, having served in previous Senedds and in this one, that public procurement and how we spend the money available to us as a Senedd, as a Government, as the public sector in Wales, how we do that in a meaningful way, is something that means something to Members across the communities in Wales. So, getting to a better place of being able to spend more money meaningfully in Wales is something most definitely that we are seeking to achieve here. And I think the test is, as you outlined, to follow the money. Where is that money meaningfully being able to be spent?</p>
<p>So, I go back to the answers I've given previously on being able to create this Welsh measure of the economic impact of public procurement, and I can say that we're already in discussion with the ONS, the Office for National Statistics, on how we map the procurement spending data together with the business information that they have as an Office for National Statistics, so that we can, hopefully, with the data sets already available, and how we map those across data sets, be able to provide that baseline from which we can start to follow the money.</p>
<p>Wel, diolch am yr angerdd. Rwy'n gwybod, ar ôl gwasanaethu mewn Seneddau blaenorol ac yn yr un hon, fod caffael cyhoeddus a'r ffordd rydyn ni'n gwario'r arian sydd ar gael i ni fel Senedd, fel Llywodraeth, fel y sector cyhoeddus yng Nghymru, sut rydyn ni'n gwneud hynny mewn ffordd ystyrlon, yn rhywbeth sy'n golygu rhywbeth i Aelodau ar draws y cymunedau yng Nghymru. Felly, mae cyrraedd lle gwell lle gellir gwario mwy o arian mewn ffordd ystyrlon yng Nghymru yn rhywbeth rydyn ni'n bendant yn ceisio ei gyflawni yma. Ac rwy'n credu mai'r prawf yw, fel y gwnaethoch chi ei amlinellu, i ddilyn yr arian. Ble mae'r arian hwnnw'n gallu cael ei wario'n ystyrlon?</p>
<p>Felly, rwy'n mynd yn ôl at yr atebion rydw i wedi'u rhoi o'r blaen ar allu creu'r mesur Cymreig hwn o effaith economaidd caffael cyhoeddus, a gallaf ddweud ein bod ni eisoes yn trafod gyda'r SYG, y Swyddfa Ystadegau Gwladol, sut allwn ni fapio'r data gwariant caffael ynghyd â'r wybodaeth fusnes sydd ganddyn nhw fel Swyddfa Ystadegau Gwladol, fel y gallwn ni, gobeithio, gyda'r setiau data sydd eisoes ar gael, a sut rydyn ni'n mapio'r rheini ar draws setiau data, allu darparu'r llinell sylfaen honno y gallwn ni ddechrau dilyn yr arian ohoni.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782515
295
En
2026-11-03T17:48:58
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15539&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15539&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
12152
12152
Carmelo Colasanto AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12152
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12152
Colasanto, Carmelo
<p>I was going to ask for some Fergie time then. Cabinet Minister, thank you for your statement. Recently, you rightly said that Wales must drive further efficiency across the public sector, and nowhere does that matter more than in procurement, which should deliver both value for taxpayers and opportunities for local firms.</p>
<p>In Carmarthenshire, the council's conversion of the former Debenhams store into the Atriwm hub began with a £19.6 million proposal in 2021. That scheme is now forecast to cost £41 million, which includes £9 million from the Welsh Government, and it's already a year behind schedule. More than 800 people in Carmarthenshire have signed a petition questioning how contracts were awarded and why costs more than doubled. And, let's be honest, they shouldn't have to petition for those answers. So, will this procurement statement require councils to publish, for every major project, how the contract was awarded, why work was or wasn't split into lots, and how the final cost and completion date compare with the original plan? And will it make sure that those contracts set out how delays and cost overruns are measured and penalised so that taxpayers aren't left to pick up the bill? Diolch.</p>
<p>Roeddwn i'n mynd i ofyn am ychydig o amser Fergie yn y fan yna. Weinidog Cabinet, diolch am eich datganiad. Yn ddiweddar, fe ddywedoch chi, yn gywir ddigon, fod yn rhaid i Gymru ysgogi mwy o effeithlonrwydd ar draws y sector cyhoeddus, a does unman lle mae hynny'n fwy pwysig nag ym maes caffael, a ddylai ddarparu gwerth i drethdalwyr a chyfleoedd i gwmnïau lleol.</p>
<p>Yn sir Gaerfyrddin, dechreuodd gwaith y cyngor i drawsnewid hen siop Debenhams yn ganolfan Atriwm gyda chynnig gwerth £19.6 miliwn yn 2021. Rhagwelir y bydd y cynllun hwnnw'n costio £41 miliwn nawr, sy'n cynnwys £9 miliwn gan Lywodraeth Cymru, ac mae e eisoes flwyddyn ar ei hôl hi. Mae mwy nag 800 o bobl yn sir Gaerfyrddin wedi llofnodi deiseb yn cwestiynu sut y dyfarnwyd contractau a pham mae costau wedi mwy na dyblu. A gadewch i ni fod yn onest, ddylen nhw ddim gorfod llofnodi deiseb i gael yr atebion hynny. Felly, a fydd y datganiad caffael hwn yn ei gwneud yn ofynnol i gynghorau gyhoeddi, ar gyfer pob prosiect mawr, sut y dyfarnwyd y contract, pam y rhannwyd y gwaith yn lotiau neu beidio, a sut mae'r gost terfynol a'r dyddiad cwblhau yn cymharu â'r cynllun gwreiddiol? Ac a fydd yn gwneud yn siŵr bod y contractau hynny'n nodi sut mae oedi a chostau ychwanegol yn cael eu mesur a'u cosbi fel nad yw trethdalwyr yn gorfod talu'r bil? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782521
296
En
2026-11-03T17:50:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15601&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15601&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782606
297
Cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
I
<p>Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair.</p>
<p>The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782522
298
En
2026-11-03T17:50:09
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15610&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15610&l=cy
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
162
162
Elin Jones AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162
Jones, Elin
<p>The statement, the procurement statement, that we're going to be consulting on in its draft form will ultimately become a statement, a policy, a procurement policy statement, that will have a statutory basis. It will come back to this Senedd and, once passed, all contracting authorities will have to have due regard to the policy statement.</p>
<p>Just generally, and this isn't in specific reference to the Carmarthen project that you outlined, we have seen over the last five years to seven years a huge increase in public sector contract costs. That is happening right across—especially in capital costs, but not just in capital costs. That is an issue that is not just for public sector building projects, but it is also for building projects right across the private sector as well. That is an issue of inflation that hits the public purse, and is one that we're very aware of as a Government.</p>
<p>In this context, then, this is about putting the right policy statement for procurement in place so that contracting authorities need to have that due regard to it. It needs to be transparent, as you've outlined yourself, and it needs to provide the value for money that we all want to see from the Welsh pound. That's what we want to achieve through this statement, and I urge Members to ensure that businesses and all interested parties in their communities engage with any views that they have during this consultation, and any part of the Senedd or groups here who have a view on where it can be improved as part of the consultation, to make sure that, as a Government, we're informed of that. And, ultimately, it will be the Senedd's procurement policy statement that we will have in place in Wales.</p>
<p>Bydd y datganiad, y datganiad caffael, y byddwn ni'n ymgynghori arno ar ei ffurf ddrafft yn dod yn ddatganiad, yn bolisi, yn ddatganiad polisi caffael yn y pen draw, a fydd â sail statudol. Bydd yn dod yn ôl i'r Senedd hon ac, ar ôl iddo gael ei basio, bydd yn rhaid i bob awdurdod contractio roi sylw dyledus i'r datganiad polisi.</p>
<p>Yn gyffredinol, a dydw i ddim yn cyfeirio'n benodol at brosiect Caerfyrddin a amlinellwyd gennych, rydyn ni wedi gweld dros y pum mlynedd i saith mlynedd diwethaf gynnydd enfawr yng nghostau contractau sector cyhoeddus. Mae hynny'n digwydd yr holl ffordd ar draws—yn enwedig o ran costau cyfalaf, ond nid dim ond costau cyfalaf. Mae hynny'n fater nid yn unig i brosiectau adeiladu yn y sector cyhoeddus, ond hefyd i brosiectau adeiladu ar draws y sector preifat hefyd. Mae hynny'n fater o chwyddiant sy'n taro'r pwrs cyhoeddus, ac mae'n un rydyn ni'n ymwybodol iawn ohono fel Llywodraeth.</p>
<p>Yn y cyd-destun hwn, felly, mae hyn yn ymwneud â rhoi'r datganiad polisi caffael cywir ar waith fel bod angen i awdurdodau contractio roi'r sylw dyledus hwnnw iddo. Mae angen iddo fod yn dryloyw, fel rydych chi wedi amlinellu eich hun, ac mae angen iddo ddarparu'r gwerth am arian rydyn ni i gyd eisiau ei weld o'r bunt Gymreig. Dyna'r hyn rydyn ni eisiau ei gyflawni drwy'r datganiad hwn, ac rwy'n annog yr Aelodau i sicrhau bod busnesau a'r holl bartïon sydd â diddordeb yn eu cymunedau yn lleisio eu barn yn ystod yr ymgynghoriad hwn, ac i unrhyw ran o'r Senedd neu grwpiau yma sydd â barn ar ble y gellir ei wella fel rhan o'r ymgynghoriad, wneud yn siŵr ein bod ni, fel Llywodraeth, yn cael ein hysbysu am hynny. Ac, yn y pen draw, datganiad polisi caffael y Senedd fydd ar waith gennym yng Nghymru.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782551
299
Cy
2026-11-03T17:52:29
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15750&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15750&l=en
261103-6
6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Datganiad Polisi Caffael Cymru
6. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Wales Procurement Policy Statement
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Diolch yn fawr iawn i chi, Weinidog Cabinet.</p>
<p>Thank you very much, Cabinet Minister.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782553
300
Cy
2026-11-03T17:52:31
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15752&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15752&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Symudwn ymlaen i ddatganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon, dyfodol y cyfryngau yng Nghymru—Heledd Fychan.</p>
<p>We'll move now to the statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport on the future of media in Wales—Heledd Fychan.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782554
301
Cy
2026-11-03T17:52:41
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15762&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15762&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport
Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon
Fychan, Heledd
<p>Diolch, Ddirprwy Lywydd. Nid dim ond sector arall o'n heconomi ydy'r cyfryngau. Maen nhw'n rhan hanfodol o seilwaith democrataidd, diwylliannol a dinesig ein cenedl. Maen nhw'n rhannu gwybodaeth gyda ni, yn ein herio ni, ac yn dwyn pŵer i gyfrif. Maen nhw'n fodd i ni weld a chlywed y Gymru sydd ohoni, gan gario straeon, doniau a chreadigrwydd Cymru i gynulleidfaoedd ledled y byd.</p>
<p>Mae cyfraniad y cyfryngau'n cyffwrdd â sawl un o'n blaenoriaethau fel Llywodraeth. Maen nhw'n cynnal swyddi da a thwf economaidd, yn siapio ein diwylliant, yn cryfhau'r Gymraeg, yn hyrwyddo Cymru ar draws y byd, yn cefnogi addysg a sgiliau, ac yn cynnal cyfranogiad gwybodus yn ein democratiaeth. Ac maen nhw'n llwyddo i gystadlu gyda'r mawrion. Mae gennym ni sector cynhyrchu annibynnol bywiog, sy'n unigryw Gymraeg a Chymreig ei natur, ac rydym ni'n ennill bri am gynyrchiadau o safon. Mae ein doniau creadigol yn dangos yn gyson bod gwaith a wneir yng Nghymru yn gallu bod yn gwbl Gymreig ac yn llwyddiannus ar lefel ryngwladol.</p>
<p>Ond, wrth gwrs, mae gan y sector ei heriau. Mae'r newid sylweddol yn y ffordd y mae rhaglenni'n cael eu dosbarthu a'r ffordd y mae pobl yn dod o hyd iddyn nhw a'u gwylio yn ail-siapio cymdeithas fodern ar lefel sylfaenol. Mae trawsnewid digidol yn digwydd rŵan, ac mae'n cyflymu, ond dydy pob cynulleidfa ddim yn symud ar yr un cyflymder. Ar yr un pryd, mae darlledwyr a chyhoeddwyr yn wynebu costau cynyddol, cyllidebau cyfyngedig, marchnadoedd hysbysebu sy'n newid, a chystadleuaeth frwd o gyfeiriad platfformau byd-eang sy'n llawer mwy o faint. Mae twf newyddion sy'n cael ei ddethol gan algorithmau a lledaeniad camwybodaeth a thwyllwybodaeth yn herio ymddiriedaeth a thrafodaeth ddemocrataidd. Er bod darparwyr traddodiadol yn hanfodol o hyd, mae'r ffordd y mae pobl yn derbyn gwybodaeth yn mynd yn fwyfwy tameidiog ac yn cael ei siapio gan blatfformau nad oes gan Gymru fawr ddim dylanwad drostynt.</p>
<p>Dydy'r gwasgfeydd hyn ddim yn haniaethol bellach. Mae'r cyhoeddiadau diweddaraf am doriadau'r BBC a Channel 4 yn golygu bod hen ffefrynnau'n dod i ben, fod niferoedd yn yr ystafelloedd newyddion yn lleihau a bod gweithleoedd yn crebachu. Mi ydw i a'r Prif Weinidog wedi ysgrifennu'n ddiweddar at gyfarwyddwr cyffredinol y BBC i fynegi ein pryder mawr y gallai effaith y toriadau hyn beri niwed parhaol i rôl y BBC fel sefydliad cenedlaethol. Er ein bod yn gwerthfawrogi ei ymateb cynnar ac yn cydnabod y pwysau ariannol a bod byd y cyfryngau'n newid, mi ydw i'n parhau i bryderu bod y toriadau yn peryglu gwanhau gwasanaethau Cymraeg a Chymreig, lleihau'r ddarpariaeth newyddion a chynnyrch diwylliannol ac yn tanseilio atebolrwydd democrataidd yng Nghymru.</p>
<p>Thank you, Dirprwy Lywydd. The media is not simply another sector of our economy. It's a vital part of the democratic, cultural and civic infrastructure of our nation. It informs us, challenges us, and holds power to account. It enables us to see and hear Wales reflected back to us, carrying Welsh stories, talent and creativity to audiences across the world.</p>
<p>The media's contribution touches many of our priorities as a Government. It supports good jobs and economic growth, shapes our culture, strengthens the Welsh language, promotes Wales internationally, supports education and skills, and sustains informed democratic participation. And it punches well above its weight. We have a vibrant independent production sector, which is uniquely Welsh and Welsh medium in nature, and we are renowned for quality productions. Our creative talent consistently demonstrates that work made in Wales can be both unmistakably Welsh and internationally successful.</p>
<p>But, of course, the sector is not without its challenges. Significant change in how content is distributed and how people discover it and view it is fundamentally reshaping modern society. Digital transition is happening now, and is accelerating, but audiences are not all moving at the same pace. At the same time, broadcasters and publishers face rising costs, constrained budgets, changing advertising markets and intense competition from global platforms with far greater scale. The growth of algorithmically selected news and the spread of misinformation and disinformation present a direct challenge to trust and democratic discussion. While traditional providers remain vital, the way people encounter information is increasingly fragmented and is shaped by platforms over which Wales has little influence.</p>
<p>These pressures are no longer abstract. The latest announcements on BBC and Channel 4 cuts mean long-running programmes are ending, numbers in newsrooms are reducing and workforces are shrinking. The First Minister and I recently wrote to the director general of the BBC to express our deep concern that the impact of these cuts could cause lasting damage to the BBC's role as a national institution. Whilst we appreciate his early response and recognise the financial pressures and the changing media landscape, I remain concerned that the cuts risk weakening Welsh language services and Welsh services, reducing news provision and cultural output and undermining democratic accountability in Wales.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782541
302
Cy
2026-11-03T17:55:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=15901&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=15901&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Mae gan y BBC gyfrifoldeb unigryw i gefnogi'r Gymraeg, darlledu gwasanaeth cyhoeddus a bywyd diwylliannol. Dwi'n cefnogi cael siarter brenhinol newydd a pharhaol i'r BBC, ac mae fy swyddogion wrthi'n trafod yr adolygiad efo swyddogion yr Adran dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon. Fodd bynnag, dwi wedi bod yn glir nad yw cefnogaeth y Llywodraeth hon yn ddiamod. Mae o'n hanfodol bod gennym ni ffydd yn ymrwymiad y BBC i Gymru a’n bod ni'n deall yn glir beth yw'r cynlluniau ar gyfer y dyfodol cyn i benderfyniadau am ddyfodol hirdymor y BBC gael eu gwneud. Mae'r penderfyniadau hyn hefyd yn cael effaith sylfaenol ar S4C a'r cyllidebau sydd ar gael i greu rhaglenni Cymraeg ar gyfer ein cynulleidfaoedd ni. Yn wyneb yr heriau hyn, mae'n rhaid i ddiogelu'r sector hwn fod yn flaenoriaeth i bawb—mae gan y Llywodraeth, gwleidyddion, rheoleiddwyr, platfformau, cyfryngau, gwasanaeth cyhoeddus, diwydiant a chymdeithas sifil i gyd eu cyfrifoldebau.</p>
<p>Mae dyletswydd arnom ni i frwydro dros system yn y dyfodol lle bydd pobl ledled Cymru yn gallu parhau i wylio rhaglenni credadwy o ansawdd uchel sydd ar gael yn rhad ac am ddim—rhaglenni a wnaed amdanyn nhw, ar eu cyfer nhw ac yn eu dewis iaith. Dyna yw sail safbwynt y Llywodraeth hon ar ddatganoli darlledu a’n hymrwymiad i ddatblygu awdurdod darlledu a chyfathrebu cysgodol i Gymru, i’n helpu ni i symud y tu hwnt i ymatebion ymgynghori untro tuag at gapasiti ac atebolrwydd parhaus i Gymru. Ar hyn o bryd, mae penderfyniadau darlledu sy'n effeithio ar feysydd datganoledig bob dydd, o ddiwylliant a’r Gymraeg i ddatblygu economaidd a chydlyniant cymunedol, yn cael eu gwneud yn San Steffan o hyd.</p>
<p>Yn rhy aml, rydym ni'n cael eu gadael i gyflwyno ein hachos ar ôl i flaenoriaethau gael eu gosod, yn hytrach na'u siapio o'r cychwyn cyntaf. Ni ddylai Cymru orfod dibynnu ar gynrychiolaeth anffurfiol neu achlysurol pan fydd penderfyniadau yn cael eu gwneud sy'n cael effaith uniongyrchol ar bobl Cymru. Ac mae eraill yn rhannu ein barn: adroddiad yr Athro Medhurst ar ddatganoli darlledu yw'r adroddiad diweddaraf sy'n edrych ar yr angen i Gymru gael llais cryfach mewn materion darlledu. Daw hynny yn dilyn galwadau'r panel arbenigol ar ddarlledu, y Sefydliad Materion Cymreig, a'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru.</p>
<p>Ers fy natganiad ysgrifenedig ym mis Gorffennaf, dwi wedi bod yn ystyried fy nghamau nesaf yn ofalus. Dwi wedi clywed a dwi wedi gwrando ar safbwyntiau gwahanol yr Aelodau a dwi wedi bod yn siarad efo rhanddeiliaid ac yn asesu blaenoriaethau er mwyn i mi allu rhoi sicrwydd bod fy ffordd o fynd ati yn seiliedig ar y dystiolaeth ddiweddaraf sydd ar gael a’r anghenion presennol. Dwi'n parhau'n hyderus mai'n ffordd ni o fynd ati yw'r ffordd gywir ac yn gyfuniad priodol o ymyrryd yn uniongyrchol i gefnogi anghenion pennaf y sector a gosod y sylfeini ar gyfer fframwaith sy'n ateb y gofyn ar gyfer y dyfodol.</p>
<p>Er bod hyn wedi arwain at oedi byr, bydd yr ymgyrch i recriwtio aelodau'r gweithgor yn cael ei lansio y mis hwn, ac rydym ni'n parhau i fod ar y trywydd cywir i gynnal cyfarfod cyntaf y gweithgor ar ddechrau 2027. Ynghyd â’r ymrwymiad hwn, mi fyddwn ni'n parhau i gefnogi newyddiaduraeth sydd er budd y cyhoedd, sy'n sicrhau gwerth mwyaf i gymunedau, lluosogrwydd ac ymwneud â'r drefn ddemocrataidd. Mi fyddaf i'n rhannu'r wybodaeth ddiweddaraf am y cynlluniau hynny yn fuan. Yn ogystal, mae Cymru Creadigol yn cefnogi'r diwydiannau creadigol ehangach o hyd ac rydym ni'n cyflwyno'r achos yn gryf i Lywodraethau y Deyrnas Unedig, y BBC, Ofcom ac eraill ynglŷn ag anghenion Cymru. Mae ein safbwynt fel Llywodraeth yn gadarn. Rhaid i'r cyfryngau gwasanaeth cyhoeddus barhau i fod ar gael i bawb, a rhaid iddyn nhw fod yn amlwg ac yn hawdd dod o hyd iddyn nhw ar setiau teledu a phlatfformau digidol. Rhaid i unrhyw broses o gefnu ar deledu daearol digidol yn y dyfodol fod yn raddol, yn seiliedig ar dystiolaeth, ac wedi'i chefnogi gan gysylltedd fforddiadwy, dibynadwy a gwydn. Ac mae'n rhaid i unrhyw newidiadau i brosesau comisiynu, hawliau, cwotâu neu berchnogaeth gael eu hasesu am eu heffaith ar swyddi, cwmnïau, sgiliau a chadwyni cyflenwi yma yng Nghymru.</p>
<p>Aelodau, mae Cymru'n haeddu cyfryngau cryf sydd wedi'u gwreiddio mewn gwerth cyhoeddus ac uchelgais genedlaethol. Mi fydd y dewisiadau a gaiff eu gwneud yn ystod y blynyddoedd nesaf yn siapio nid yn unig yr hyn rydyn ni'n ei wylio, ei ddarllen a'i glywed, ond sut mae ein democratiaeth yn gweithio, sut mae ein hiaith yn ffynnu, a sut mae ein cenedl yn gweld ei hun ac yn hyrwyddo’i hun yn rhyngwladol. Mi fydd y Llywodraeth hon yn defnyddio pob pŵer i amddiffyn ein cyfryngau gwasanaeth cyhoeddus a'r bobl a'r busnesau sy'n eu creu, er mwyn datblygu llais Cymreig parhaol a chyfryngau i’r dyfodol yr ydyn ni i gyd yn eu haeddu.</p>
<p>The BBC has a unique responsibility in supporting the Welsh language, public service broadcasting and cultural life. I am supportive of a new permanent BBC royal charter, and my officials are currently engaging with Department for Culture, Media and Sport officials on the review. However, I've been clear that this Government's support is not unconditional. It's essential that we have confidence in the BBC's commitment to Wales and a clear understanding of future plans before decisions about the BBC's long-term future are taken. These decisions also have a fundamental impact on S4C and the budgets available to support Welsh-language programming for our audiences. In the face of these challenges, protecting this sector must be a priority for everyone— Government, politicians, regulators, platforms, public service media, industry and civil society all have their responsibilities.</p>
<p>It is our duty to fight for a future system where people across Wales can continue to access trusted, high-quality and freely available programmes for free—programmes made about them, for them and in their language of choice. That is the basis of this Government's position on the devolution of broadcasting and our commitment to develop a shadow broadcasting and communications authority for Wales, to help us to move beyond one-off consultation responses towards sustained Welsh capacity and accountability. Currently, broadcasting decisions affecting devolved areas every day, from culture and the Welsh language to economic development and community cohesion, remain at Westminster.</p>
<p>Too often, we're left to make our case after priorities have been set, rather than shaping them from the outset. Wales should not have to rely on informal or occasional representation when decisions are being taken that directly impact the people of Wales. And others share our view: Professor Medhurst's report on the devolution of broadcasting is the latest report looking at the need for a strengthened voice for Wales on broadcasting matters. That follows the calls of the expert panel on broadcasting, the Institute of Welsh Affairs, and the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales.</p>
<p>Since my written statement in July, I've been carefully considering my next steps. I've heard and I've listened to the differing views of Members and have been speaking with stakeholders and assessing priorities so that I can provide reassurance that my approach is based on the latest available evidence and current needs. I remain confident that our approach is the right one and is an appropriate blend of direct intervention to support immediate sector needs and laying the foundations for a fit-for-purpose framework for the future.</p>
<p>While this has led to a short delay, the recruitment campaign for working group members will be launched this month, and we remain on target to hold the first meeting of the working group early in 2027. Alongside this commitment, we'll continue to support public interest journalism that delivers the greatest value for communities, plurality and democratic engagement. I'll provide an update on these plans soon. In addition, Creative Wales continues to support the wider creative industries, and we are making strong representations to the UK Government, the BBC, Ofcom and others regarding Wales's needs. Our view as a Government is strong. Public service media must remain universal, and they need to be prominent and easy to find on televisions and digital platforms. Any future transition away from digital terrestrial television must be gradual, based on evidence and supported by affordable, reliable and resilient connectivity. And any changes to commissioning, rights, quotas or ownership must be assessed for their impact on Welsh jobs, companies, skills and supply chains.</p>
<p>Members, Wales deserves a strong media rooted in public value and national ambition. The choices made in the next few years will shape not only what we watch, read and hear, but how our democracy functions, how our language thrives and how our nation sees itself and promotes itself internationally. This Government will use every power to protect our public service media and the people and businesses who create it, to develop a lasting Welsh voice and a future media we all deserve.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782556
303
Cy
2026-11-03T18:00:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=16201&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=16201&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782586
304
En
2026-11-03T18:04:59
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=16500&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=16500&l=cy
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782566
305
Cy
2026-11-03T18:01:26
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=16287&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=16287&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
12182
12182
Louise Emery AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182
Emery, Louise
<p>Diolch am eich geiriau. </p>
<p>Thank you for your statement.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782573
306
En
2026-11-03T18:01:30
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=16291&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=16291&l=cy
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
12182
12182
Louise Emery AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182
Emery, Louise
<p>I have a few questions about the statement, please—three. The first question: you said that you engage with DCMS on the review of the BBC's royal charter. During those conversations, I'm sure you did mention the plans for a shadow devolved broadcasting authority. Can you tell us their initial response, please? That's my first question.</p>
<p>The second question: on page two, you talk about an appropriate blend of direct intervention to support immediate sector needs. Could I have more information about what that means, 'direct intervention', and the actual figure in pounds and pence as to the level of that intervention? And is this support now, in this financial year, or is this going to be a budget line in next year's, for 2027-28? So, more information about what is direct intervention now.</p>
<p>And then the final question is about the membership of the working group. I appreciate that's been slightly delayed, but are you able to publish the criteria now for the members of that working group before you launch the recruitment campaign later this month so we can be assured that it's a balanced working group? And can I be on it? [<em>Laughter</em>.]</p>
<p>Mae gennyf i ychydig o gwestiynau am y datganiad, os gwelwch yn dda—tri. Y cwestiwn cyntaf: fe wnaethoch chi ddweud eich bod chi'n ymgysylltu â'r Adran dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon o ran adolygu siarter frenhinol y BBC. Yn ystod y sgyrsiau hynny, rwy'n siŵr eich bod wedi sôn am y cynlluniau ar gyfer awdurdod darlledu datganoledig cysgodol. A wnewch chi ddweud wrthyn ni eu hymateb cychwynnol, os gwelwch yn dda? Dyna fy nghwestiwn cyntaf.</p>
<p>Yr ail gwestiwn: ar dudalen dau, rydych chi'n sôn am gymysgedd priodol o ymyrraeth uniongyrchol i gefnogi anghenion uniongyrchol y sector. A gaf i fwy o wybodaeth am yr hyn y mae hynny'n ei olygu, 'ymyrraeth uniongyrchol', a'r ffigur gwirioneddol mewn punnoedd a cheiniogau o ran lefel yr ymyrraeth honno? Ac ai gefnogaeth ar hyn o byd yw hon, yn y flwyddyn ariannol hon, neu a fydd hon yn llinell gyllideb yn y flwyddyn nesaf, ar gyfer 2027-28? Felly, mwy o wybodaeth am beth yw ymyrraeth uniongyrchol ar hyn o bryd.</p>
<p>Ac yna'r cwestiwn olaf yw aelodaeth y gweithgor. Rwy'n gwerthfawrogi bod hynny wedi cael ei oedi ychydig, ond a ydych chi'n gallu cyhoeddi'r meini prawf nawr ar gyfer aelodau'r gweithgor hwnnw cyn i chi lansio'r ymgyrch recriwtio yn ddiweddarach y mis hwn fel y gallwn ni fod yn sicr ei fod yn weithgor cytbwys? Ac a gaf i fod arno? [<em>Chwerthin</em>.]</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782575
307
Cy
2026-11-03T18:02:46
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=16367&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=16367&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Diolch i'r Aelod am y cwestiynau hynny. Os gwnaf i ddechrau â'r pwynt olaf, yn amlwg mae yna Aelodau fan hyn sy'n aelodau o'r pwyllgor craffu diwylliant fydd efo rôl craffu o ran unrhyw waith o ran hwn, ond y bwriad ydy mai galwad agored ydy hon i bobl y tu hwnt i'r Senedd hon. Mae hi'n broses agored, dryloyw, felly mi fedraf i roi'r ymrwymiad hwnnw, ond mae gan Aelodau o'r Senedd hon ffyrdd eraill o graffu a fy nwyn i i gyfrif.</p>
<p>Os caf i, o ran y cwestiwn cyntaf o ran DCMS, dwi wedi gofyn am gyfarfod uniongyrchol gyda Lisa Nandy. Rydyn ni heb gael y cyfarfod hwnnw eto, ond dwi wedi ei wneud yn glir mewn cyfathrebiad iddi hi mai ein bwriad ni ydy mynd ati efo'r gwaith hwn. Mae swyddogion hefyd yn cael y sgyrsiau hynny. Mi wnaeth y Prif Weinidog hefyd ysgrifennu at Brif Weinidog y Deyrnas Unedig, Andy Burnham, yn sôn am ddarlledu fel rhan o becyn o newidiadau ehangach mae'r Llywodraeth hon eisiau eu gweld. Felly, yn sicr, o ran y galwadau gan y Llywodraeth hon, mae o'n ddiamwys bod datganoli darlledu yn fwriad gennym ni a'n bod ni yn edrych i symud y gwaith hwn rhagddo. Yr hyn sy'n glir i fi fel Gweinidog, yr hyn sydd yn glir i ni fel Llywodraeth, ydy nad yw pethau'n gweithio er budd Cymru ar y funud. Mae hyn hefyd wedi ei adlewyrchu mewn nifer o adroddiadau, gan gynnwys yr un mwyaf diweddar, gan Jamie Medhurst, y gwnes i gyfeirio ato fo yn fy natganiad.</p>
<p>O ran y pwynt rydych chi'n ei godi o ran y datganiad o ran ymateb i'r hyn mae'r sectorau ei angen, dyma'r holl waith y bydd y gweithgor yn mynd ati i'w wneud, i sicrhau ein bod ni yn mynd ati i roi'r gefnogaeth honno. Os ydych chi'n gofyn o ran newyddiaduraeth—oherwydd, yn amlwg, gwnaethoch chi gyfeirio at dudalen ond ddim yn benodol at yr adran roeddech chi eisiau fi ymateb iddo fo—os ydych chi eisiau ysgrifennu ataf fi efo'ch pwyntiau penodol, dwi'n hapus i ymateb yn ysgrifenedig i'r rheini.</p>
<p>I thank the Member for those questions. If I could start with that final point, clearly there are Members here who are members of the culture scrutiny committee, which will have a scrutiny role in terms of this, but the intention is for this to be an open call for people outwith this Senedd. It is an open, transparent process, so I can give that commitment, but Members of this Senedd do have other ways of scrutinising and holding me to account.</p>
<p>If I could address your first question on DCMS, I have asked for a direct meeting with Lisa Nandy. We haven't had that meeting yet, but I have made it clear in communications with her that our intention is to proceed with this work. Officials are also having those conversations. The First Minister also wrote to the Prime Minister, Andy Burnham, talking about broadcasting as a package of broader changes that this Government wants to see. So, certainly, in terms of the demands made by this Government, it is unambiguous that the devolution of broadcasting is important to us and that we are looking to progress this work. What is clear for me as Minister, and what is clear for us as a Government, is that things aren't working for the benefit of Wales at the moment. And this is also reflected in a number of reports, including the most recent one, from Jamie Medhurst, which I referenced in my statement.</p>
<p>In terms of the points you raise on the response to what the sectors need, well, this is the work that the working group will undertake, to ensure that we do provide that support. If you are asking in terms of journalism—because you referred to a page in the statement but not specifically what you wanted me to reply to—if you would like to write to me with specifics, then I'd be happy to respond in writing to those.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782511
308
En
2026-11-03T18:05:01
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=16502&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=16502&l=cy
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
332
332
Mike Hedges AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332
Hedges, Mike
<p>I agree that the media is a vital part of the democratic, cultural and civic infrastructure of our nation. It informs us, challenges us, and holds power to account, enables us to see and hear Wales reflected back to us, carrying Welsh stories, talent and creativity to audiences across the world. </p>
<p>Can I start with television? We used to have only two channels. We now have hundreds, including many dedicated to sport and film. A lot of these channels have substantially more financial strength than the BBC. There is a problem of political balance on both ITV and BBC, which was illustrated at the last Senedd election. In Wales, as well as the BBC and ITV, we have S4C, and local tv channels, such as that now broadcasting as Swansea Bay tv on channel 8 on Freeview in the Swansea region. Can I recommend it? Does the Minister agree that these local tv stations provide a very important service to communities? When asking for the devolution of broadcasting, does that mean that Wales has 5 per cent of the BBC licence fee?</p>
<p>The media is not just television. We have Radio Wales, Radio Cymru and several local radio stations. Swansea has lost Swansea Sound, which was a well-liked local broadcaster, which has been taken over by Greatest Hits Radio. Amongst the programmes lost were the Sunday phone-in, where listeners contacted the local radio station to express views or to quiz politicians on issues of interest to them. Swansea Bay radio station is a new local radio station that has opened. We also have a lot of hyperlocal radio stations. </p>
<p>The Welsh written media has deteriorated further in the last few years. What remains of Wales's regional commercial English-language press is in a very sad decline. The print circulation of our English-language papers continues to dwindle, and websites struggle to produce revenue. As a subscriber to the<em> South Wales Evening Post</em>, I'm very supportive of local newspapers. Newspaper readership has declined dramatically. As the price of newspapers increases, the number of journalists reduces and sales decrease. </p>
<p>As written media has declined, social media has grown. The bright spot on the Welsh media scene is Nation.Cymru. To quote from its launch statement, </p>
<p>'Nation Cymru will not be a 24/7 news network. </p>
<p>'We won’t be competing against the BBC or ITV to break every story.</p>
<p>'We would rather publish a handful of good stories or opinion pieces every week than thirty stories sourced from press releases, which have also appeared on every other platform.</p>
<p>'We understand that in this day and age people dip into individual stories through social media. They are not dependent on one news source for all their news as they used to be.</p>
<p>'There is no reason for us to waste precious resources creating content that is already being supplied by other sites.'</p>
<p>There's been a huge growth in people using social media. Many people increasingly rely on social media, particularly Facebook groups, to stay informed about what is happening in their area. These groups are often where residents learn about local events, services, council decisions and neighbourhood issues. </p>
<p>There is serious concern about whether social media can meaningfully replace local journalism, and whether reliance on platforms like Facebook creates risks around misinformation, accountability and democratic engagement. Too often, misinformation is the reason for posts. [<em>Inaudible</em>.]—America, speaking of thrift shops and other American issues. Others are lies, and I say that without any fear of contradiction. Yesterday, I had on my Facebook feed that a number of retailers that no longer exist, such as Debenhams, have banned the wearing of poppies. While local Facebook groups clearly play a significant role in local information ecosystems, they are not a full replacement for professional local journalism. They lack consistent editorial oversight and are vulnerable to platform policy changes, and rely heavily on volunteer moderation and unpaid labour.</p>
<p>On journalism, to quote Andy Burnham, </p>
<p>'We are putting power and resources back into the hands of communities.'</p>
<p>'But with greater local power must come local accountability. And that is why local journalism matters.'</p>
<p>What I'm asking now of the Welsh Government is to support the book council to continue to provide financial support to Nation.Cymru—while it is not perfect, it provides more balanced coverage than the BBC and ITV—and to use Welsh Government advertising to support local and regional newspapers in Wales. Local and regional newspapers are under severe financial pressure. The Welsh Government has the capacity to support them.</p>
<p>Rwy'n cytuno bod y cyfryngau yn rhan hanfodol o seilwaith democrataidd, diwylliannol a dinesig ein cenedl. Mae'n ein llywio, yn ein herio, ac yn dal pŵer i gyfrif, yn ein galluogi i weld a chlywed Cymru'n cael ei hadlewyrchu yn ôl aton ni, gan gyfleu straeon, talent a chreadigrwydd Cymru i gynulleidfaoedd ledled y byd.</p>
<p>A gaf i ddechrau gyda theledu? Dim ond dwy sianel oedd gennym ni. Mae gennym ni gannoedd erbyn hyn, gan gynnwys llawer sydd wedi'u neilltuo ar gyfer chwaraeon a ffilm. Mae gan lawer o'r sianeli hyn lawer mwy o nerth ariannol na'r BBC. Mae yna broblem o gydbwysedd gwleidyddol ar ITV a BBC, a oedd i'w weld yn etholiad diwethaf y Senedd. Yng Nghymru, yn ogystal â'r BBC ac ITV, mae gennym ni S4C, a sianeli teledu lleol, fel yr un sydd erbyn hyn yn darlledu fel teledu Bae Abertawe ar sianel 8 ar Freeview yn rhanbarth Abertawe. A gaf i ei hargymell? A yw'r Gweinidog yn cytuno bod y gorsafoedd teledu lleol hyn yn darparu gwasanaeth pwysig iawn i gymunedau? Wrth ofyn am ddatganoli darlledu, a yw hynny'n golygu bod gan Gymru 5 y cant o ffi drwydded y BBC?</p>
<p>Nid teledu yn unig yw'r cyfryngau. Mae gennym ni Radio Wales, Radio Cymru a sawl gorsaf radio leol. Mae Abertawe wedi colli Swansea Sound, a oedd yn ddarlledwr lleol poblogaidd, sydd wedi cael ei meddiannu gan Greatest Hits Radio. Ymhlith y rhaglenni y gollwyd oedd rhaglen ffonio ar ddydd Sul, lle roedd gwrandawyr yn cysylltu â'r orsaf radio leol i fynegi barn neu i holi gwleidyddion ar faterion o ddiddordeb iddyn nhw. Mae gorsaf radio Bae Abertawe yn orsaf radio leol newydd sydd wedi agor. Mae gennym ni hefyd lawer o orsafoedd radio hyperleol.</p>
<p>Mae'r cyfryngau Cymraeg ysgrifenedig wedi dirywio ymhellach yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Mae'r hyn sy'n weddill o wasg Saesneg fasnachol ranbarthol Cymru mewn dirywiad trist iawn. Mae cylchrediad print ein papurau Saesneg yn parhau i leihau, ac mae gwefannau'n cael trafferth o ran cynhyrchu refeniw. Fel tanysgrifiwr i'r<em> South Wales Evening Post</em>, rwy'n gefnogol iawn o bapurau newydd lleol. Mae darllenwyr papurau newydd wedi dirywio'n ddramatig. Wrth i bris papurau newydd gynyddu, mae nifer y newyddiadurwyr yn lleihau a gwerthiant yn gostwng.</p>
<p>Wrth i'r cyfryngau ysgrifenedig ddirywio, mae'r cyfryngau cymdeithasol wedi tyfu. Y man disglair ar sîn y cyfryngau yng Nghymru yw Nation.Cymru. I ddyfynnu o'i ddatganiad lansio,</p>
<p>'Ni fydd Nation Cymru yn rhwydwaith newyddion 24/7.</p>
<p>'Ni fyddwn yn cystadlu yn erbyn y BBC nac ITV i dorri pob stori.</p>
<p>'Byddai'n well gennym ni gyhoeddi llond llaw o straeon da neu ddarnau barn bob wythnos na thri deg o straeon sy'n dod o ddatganiadau i'r wasg ac sydd hefyd wedi ymddangos ar bob platfform arall.</p>
<p>'Rydyn ni'n deall bod pobl yn twrio i straeon unigol trwy'r cyfryngau cymdeithasol. Nid ydyn nhw'n dibynnu ar un ffynhonnell newyddion ar gyfer eu holl newyddion fel yr oedden nhw arfer bod.</p>
<p>'Does dim rheswm i ni wastraffu adnoddau gwerthfawr yn creu cynnwys sydd eisoes yn cael ei gyflenwi gan wefannau eraill.'</p>
<p>Mae twf enfawr wedi bod o ran y bobl sy'n defnyddio'r cyfryngau cymdeithasol. Mae llawer o bobl yn dibynnu fwyfwy ar y cyfryngau cymdeithasol, yn enwedig grwpiau Facebook, i gael gwybod am yr hyn sy'n digwydd yn eu hardal nhw. Y grwpiau hyn yn aml yw'r man lle mae trigolion yn dysgu am ddigwyddiadau lleol, gwasanaethau, penderfyniadau cyngor a materion cymdogaeth.</p>
<p>Mae pryder difrifol ynghylch a all y cyfryngau cymdeithasol gymryd lle newyddiaduraeth leol yn ystyrlon, ac a yw dibyniaeth ar blatfformau fel Facebook yn creu risgiau ynghylch camwybodaeth, atebolrwydd ac ymgysylltu democrataidd. Yn rhy aml, camwybodaeth yw'r rheswm dros bostiadau. [<em>Anghlywadwy.</em>]—America, gan siarad am siopau rhad a materion Americanaidd eraill. Mae eraill yn gelwyddau, ac rwy'n dweud hynny heb unrhyw ofn cael fy ngwrthwynebu. Ddoe, roedd gennyf i bostiadau i ar fy ffrwd Facebook bod nifer o fanwerthwyr nad ydyn nhw'n bodoli mwyach, fel Debenhams, wedi gwahardd gwisgo pabïau. Er bod grwpiau Facebook lleol yn amlwg yn chwarae rhan sylweddol mewn ecosystemau gwybodaeth lleol, nid ydyn nhw'n cymryd lle newyddiaduraeth leol broffesiynol. Nid oes ganddyn nhw oruchwyliaeth olygyddol gyson ac maen nhw'n agored i newidiadau ym mholisi platfformau, ac maen nhw'n dibynnu'n helaeth ar gymedroli gan wirfoddolwyr a llafur di-dâl.</p>
<p>Gan sôn am newyddiaduraeth, i ddyfynnu Andy Burnham,</p>
<p>'Rydyn ni'n rhoi pŵer ac adnoddau yn ôl yn nwylo cymunedau.'</p>
<p>'Ond gyda mwy o bŵer lleol rhaid cael atebolrwydd lleol. A dyna pam mae newyddiaduraeth leol yn bwysig.'</p>
<p>Yr hyn rwy'n gofyn i Lywodraeth Cymru nawr yw cefnogi'r cyngor llyfrau i barhau i ddarparu cymorth ariannol i Nation.Cymru—er nad yw'n berffaith, mae'n darparu sylw mwy cytbwys na'r BBC ac ITV—ac i ddefnyddio hysbysebu Llywodraeth Cymru i gefnogi papurau newydd lleol a rhanbarthol yng Nghymru. Mae papurau newydd lleol a rhanbarthol o dan bwysau ariannol difrifol. Mae gan Lywodraeth Cymru y gallu i'w cefnogi.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782593
309
Cy
2026-11-03T18:09:15
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=16756&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=16756&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Diolch i’r Aelod am ategu nifer o’r pwyntiau y gwnes i yn fy natganiad. Yn amlwg, mae pethau yn newid. Mae’n heriol. Dyna pam yr ydym ni, fel Llywodraeth yn glir bod angen i ni symud ymlaen efo sefydlu gweithgor yr awdurdod darlledu a chyfathrebu cysgodol. Mae hwn yn mynd tu hwnt i deledu, fel mae’r Aelod wedi adnabod. Mae hyn ynglŷn â radio. Mae o ynglŷn â’r cyfryngau yn ehangach. Mi wnes i gyfeirio at blatfformau digidol hefyd yn fy natganiad, felly dwi’n gobeithio bod yr Aelod yn cytuno efo fi fod hwn yn gam pwysig ymlaen, a bod y gweithgor yma yn ddirfawr ei angen yng Nghymru.</p>
<p>Fel y gwnes i hefyd ddweud yn fy natganiad, o ran y gefnogaeth efo newyddiaduraeth, mi fydd hwnna yn rhywbeth y byddaf i yn rhoi mwy o wybodaeth amdano yn fuan.</p>
<p>Mi wnaf i ymateb o ran y sylw y gwnaeth yr Aelod o ran Prif Weinidog y Deyrnas Unedig a'r datganiadau diweddar ganddo ynglŷn â newyddiaduraeth. Mae hwn yn enghraifft eto o DCMS a Llywodraeth y Deyrnas Unedig ddim yn cydweithio efo Llywodraeth Cymru. Mae'n rhwystredig dros ben. Rydyn ni wedi cael cronfa newyddiaduraeth leol yma yng Nghymru sydd wedi bod yn llwyddiannus, a'r hyn sydd wedi cael ei wneud rŵan yn Lloegr ydy dyblygu lot fawr o'r gwaith yma heb gydweithio a dysgu gwersi gyda ni. Dyna pam mae angen gwell cydweithio, yn enwedig ar feysydd lle mae rhai elfennau wedi eu datganoli. Felly, yn sicr, os ydy'r Aelod yn gallu hefyd ein cefnogi ni o ran cael DCMS i gydweithio yn hytrach na chyhoeddi pethau heb drafod, byddwn i'n ddiolchgar iawn am hynny, ac rydw i'n gobeithio bod pob Aelod yn fy nghefnogi i yn y ffaith y dylem ni gael llais yn y math yna o gyhoeddiadau.</p>
<p>Mae'r Aelod yn gwneud amryw o bwyntiau ynglŷn â phwysigrwydd sianeli lleol, radio lleol, papurau newydd lleol, a dyna'n union y mae'r Llywodraeth hon eisiau mynd i'r afael efo fo. Mae'r sefyllfa yn fregus dros ben. Mae yna doriadau di-ri. Mae ein darlledwyr cyhoeddus ni, megis BBC, megis Channel 4, megis S4C, wedi chwarae rôl eithriadol o bwysig, a hefyd wedi ceisio mynd i'r afael efo rhai o'r bylchau sydd wedi'u creu wrth i ni weld papurau newydd lleol yn crebachu. Efallai, drwy'r gwaith hwnnw, dydyn ni ddim wedi gweld wir pa mor fregus ydy'r sefyllfa.</p>
<p>Dwi eisiau pwysleisio pa mor ddifrifol ydy'r toriadau y mae'r BBC yn eu hwynebu o ran Cymru, a dylem ni i gyd fod yn bryderus dros ben. Felly, dwi'n gobeithio bod gen i gefnogaeth yr holl Senedd hon, pan fyddaf i yn cyfarfod gyda chyfarwyddwr cyffredinol y BBC yn hwyrach y mis hwn, fel y gallaf i fod yn ddiamwys o ran y ffaith bod angen parhau i gael y sicrwydd hwnnw gan y Senedd hon os ydy ein cefnogaeth ni i'r BBC yn mynd i barhau.</p>
<p>I thank the Member for echoing many of the points made in my statement. Clearly, things are changing, and it's challenging. And that's why we as a Government are clear that we need to make progress with the establishment of the shadow broadcasting authority working group. This goes beyond television, as the Member has already identified. This is about radio and it's about the media more broadly. I referred to digital platforms too in my statement, so I do hope that the Member would agree with me that this is an important step forward, and that this working group is badly needed in Wales. </p>
<p>As I also said in my statement, in terms of the support for journalism, that is something that I will provide more information on soon.</p>
<p>I will respond in terms of the comment made by the Member on the UK Prime Minister and recent statements made by him on journalism. This is another example of DCMS and the UK Government not working with the Welsh Government. It is extremely frustrating. We have had a local journalism fund here in Wales that has been successful, and what's being done in England now is to duplicate much of that work without learning any lessons from us. That is why we need improved collaboration, particularly in areas where some areas are devolved. So, certainly, if the Member could also support us in terms of encouraging DCMS to work with us rather than making announcements without discussion with us, I'd be very grateful, and I hope all Members would support me in the fact that we should have a voice in those kinds of announcements.</p>
<p>The Member made numerous points on the importance of local channels, local radio, local newspapers, and that is exactly what this Government wants to address. The situation is very fragile. There are numerous cuts. Public service broadcasters, such as the BBC and Channel 4 and S4C, have played an exceptionally important role and have also sought to address some of the gaps that have been created as we see a reduction in the number of local newspapers. Perhaps, through that work, we haven't really seen how vulnerable the situation is.</p>
<p>I want to emphasise how serious the BBC cuts are in relation to Wales and that we should all be extremely concerned. So, I very much hope that I will have the support of this whole Senedd when I do meet with the BBC director general later this month, so that I can be unambiguous in relation to the fact that we need to continue to have that assurance from this Senedd if our support for the BBC is to continue.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782580
310
Cy
2026-11-03T18:10:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=16801&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=16801&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782588
311
En
2026-11-03T18:12:21
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=16942&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=16942&l=cy
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
145
145
Paul Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145
Davies, Paul
<p>I thank the Cabinet Minister for her statement this afternoon. Now, I welcome the opportunity for us to discuss the future of media in Wales. As today's statement recognises, the way in which we all consume information and media is quickly changing. There are huge opportunities and indeed challenges facing the media sector. As has already been said, social media platforms are increasingly becoming the primary means by which many people, particularly younger audiences, access news and current affairs. The Cabinet Minister is right to say that the way people encounter information is increasingly fragmented and shaped by platforms, over which Wales has little influence. But very little information on what the Government is doing to develop, influence and monitor the impact of social media in Wales is actually available. Therefore, I'd be grateful if she could tell us what assessment has been made of the impact of social media on news consumption habits in Wales, what data has been collected, and what implications this has for news quality, trust, and democratic engagement.</p>
<p>Now, today's statement also refers to the ongoing review of the BBC charter, which, of course, presents one of the most significant opportunities in a generation to shape the future role, funding and governance of the BBC. The process is currently considering how the BBC can continue to serve audiences across all parts of the United Kingdom while adapting to major technological and market changes, and it's essential that Welsh interests are fully represented during the charter review process. Further to what has already been said, can the Cabinet Minister provide an update on the latest discussions that her officials have had specifically with the BBC, and what assurances she has had that Wales's voice is being heard around that table?</p>
<p>Of course, a thriving media landscape is not only about national broadcasters, but local media output too, and I'm disappointed that today's statement doesn't tell us more about the role that it will have in the future. Hyperlocal media also plays a crucial role in so many of our communities, reflecting local identities. And I know, in my own constituency, local newspapers, community radio stations, and grass-roots media organisations continue to provide an important community service to residents. However, those businesses are struggling, and so perhaps the Cabinet Minister could tell us what more can the Welsh Government do to help hyperlocal media businesses not just survive, but actually become sustainable. Does she agree with me that a strong local media sector supports community cohesion, creates employment opportunities and develops creative talent while also strengthening democratic engagement by giving people a meaningful stake in the stories and issues affecting their communities?</p>
<p>Today's statement refers to the shadow broadcasting and communications authority, and it will come as no shock to the Cabinet Minister that we on these benches are against this because we believe that taxpayers' money would be better spent expanding proven initiatives rather than developing this new body. In my view, strong inter-governmental relations are essential if Wales's media sector is to thrive in the future, as Welsh businesses in the sector must continue benefiting from UK-wide investment programmes. Therefore, perhaps the Cabinet Minister could provide an update on her latest discussions with the UK Government about future funding streams and what that inter-governmental working looks like going forward.</p>
<p>And finally, Cabinet Minister, Welsh language media remains one of the most important pillars of our national culture and identity. Welsh language broadcasting supports language use and ensures that Welsh stories continue to be told, and today's statement rightly recognises that Welsh language services are at risk of cuts that would diminish our cultural output. Therefore, as audiences increasingly move towards on-demand and digital services, questions around discoverability and prominence become evermore important. Welsh language broadcasters have highlighted the need to ensure Welsh content remains easy to find and accessible within an increasingly crowded digital landscape. So, can the Cabinet Minister set out how the Welsh Government is working with partners to safeguard Welsh language media for the future, and in particular, what progress is being made on securing digital prominence for Welsh language content, so that future generations can continue to access, engage with and benefit from Welsh language broadcasting and journalism?</p>
<p>Dirprwy Lywydd, if we are serious about the future of media in Wales, we must focus less on creating new institutions where we have no powers, and more on supporting what works: strengthening partnerships, backing innovation and ensuring that home-grown media can thrive in the digital age.</p>
<p>Rwy'n diolch i'r Gweinidog Cabinet am ei datganiad y prynhawn yma. Nawr, rwy'n croesawu'r cyfle i ni drafod dyfodol y cyfryngau yng Nghymru. Fel y mae'r datganiad heddiw yn ei gydnabod, mae'r ffordd yr ydyn ni i gyd yn defnyddio gwybodaeth a'r cyfryngau yn newid yn gyflym. Mae yna gyfleoedd enfawr, ac yn wir heriau, yn wynebu'r sector cyfryngau. Fel sydd wedi'i ddweud eisoes, yn gynyddol, platfformau'r cyfryngau cymdeithasol sy'n dod yn brif ffordd o gael mynediad at newyddion a materion cyfoesi i lawer o bobl, yn enwedig cynulleidfaoedd iau. Mae'r Gweinidog Cabinet yn iawn i ddweud bod y ffordd y mae pobl yn dod ar draws gwybodaeth yn fwyfwy tameidiog ac wedi'i lywio gan blatfformau, nad oes gan Gymru fawr ddim dylanwad arnyn nhw. Ond ychydig iawn o wybodaeth sydd ar gael mewn gwirionedd am yr hyn y mae'r Llywodraeth yn ei wneud i ddatblygu a monitro effaith y cyfryngau cymdeithasol yng Nghymru ac i ddylanwadu arnyn nhw. Felly, byddwn i'n ddiolchgar os gallai ddweud wrthyn ni pa asesiad sydd wedi'i wneud o effaith y cyfryngau cymdeithasol ar arferion defnyddio newyddion yng Nghymru, pa ddata sydd wedi'i gasglu, a pha oblygiadau sydd gan hyn i ansawdd newyddion, ymddiriedaeth ac ymgysylltu democrataidd.</p>
<p>Nawr, mae'r datganiad heddiw hefyd yn cyfeirio at yr adolygiad parhaus o siarter y BBC, sydd, wrth gwrs, yn cyflwyno un o'r cyfleoedd mwyaf arwyddocaol mewn cenhedlaeth i lunio rôl, cyllid a llywodraethu'r BBC yn y dyfodol. Ar hyn o bryd, mae'r broses yn ystyried sut y gall y BBC barhau i wasanaethu cynulleidfaoedd ar draws pob rhan o'r Deyrnas Unedig wrth addasu i newidiadau technolegol a marchnad mawr, ac mae'n hanfodol bod buddiannau Cymru yn cael eu cynrychioli'n llawn yn ystod y broses adolygu'r siarter. Ymhellach i'r hyn sydd eisoes wedi'i ddweud, a all y Gweinidog Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y trafodaethau diweddaraf y mae ei swyddogion wedi'u cael yn benodol gyda'r BBC, a pha sicrwydd y mae hi wedi'i chael bod llais Cymru yn cael ei glywed o amgylch y bwrdd hwnnw?</p>
<p>Wrth gwrs, mae cyfryngau llewyrchus yn ymwneud nid yn unig â darlledwyr cenedlaethol, ond allbwn cyfryngau lleol hefyd, ac rwy'n siomedig nad yw'r datganiad heddiw yn dweud mwy wrthyn ni am y rôl y bydd ganddyn nhw yn y dyfodol. Mae cyfryngau hyperleol hefyd yn chwarae rhan hanfodol mewn cymaint o'n cymunedau, gan adlewyrchu hunaniaethau lleol. Ac rwy'n gwybod, yn fy etholaeth i fy hun, papurau newydd lleol, gorsafoedd radio cymunedol, a sefydliadau cyfryngau ar lawr gwlad yn parhau i ddarparu gwasanaeth cymunedol pwysig i drigolion. Fodd bynnag, mae'r busnesau hynny'n cael trafferth, ac felly efallai y gallai'r Gweinidog Cabinet ddweud wrthyn ni beth arall y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i helpu busnesau cyfryngau hyperleol nid yn unig i oroesi, ond i ddod yn gynaliadwy. A yw hi'n cytuno â mi bod sector cyfryngau lleol cryf yn cefnogi cydlyniant cymunedol, yn creu cyfleoedd cyflogaeth ac yn datblygu talent greadigol wrth hefyd gryfhau ymgysylltu democrataidd trwy roi cyfran ystyrlon i bobl yn y straeon a'r materion sy'n effeithio ar eu cymunedau?</p>
<p>Mae'r datganiad heddiw yn cyfeirio at yr awdurdod darlledu a chyfathrebu cysgodol, ac ni fydd yn sioc i'r Gweinidog Cabinet ein bod ni ar y meinciau hyn yn erbyn hyn oherwydd credwn ni y byddai arian trethdalwyr yn cael ei wario'n well ar ehangu mentrau profedig yn hytrach na datblygu'r corff newydd hwn. Yn fy marn i, mae cysylltiadau rhynglywodraethol cryf yn hanfodol os yw sector cyfryngau Cymru yn mynd i ffynnu yn y dyfodol, gan fod yn rhaid i fusnesau Cymru yn y sector barhau i elwa ar raglenni buddsoddi ledled y DU. Felly, efallai y gallai'r Gweinidog Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ei thrafodaethau diweddaraf gyda Llywodraeth y DU am ffrydiau cyllido yn y dyfodol a sut olwg sydd ar y gwaith rhynglywodraethol hwnnw yn y dyfodol.</p>
<p>Ac yn olaf, Gweinidog Cabinet, mae'r cyfryngau Cymraeg yn parhau i fod yn un o bileri pwysicaf ein diwylliant a'n hunaniaeth genedlaethol. Mae darlledu Cymraeg yn cefnogi defnyddio'r iaith ac yn sicrhau bod straeon Cymraeg yn parhau i gael eu hadrodd, ac mae'r datganiad heddiw yn cydnabod yn iawn bod gwasanaethau Cymraeg yn wynebu risg toriadau a fyddai'n lleihau ein cynnyrch diwylliannol. Felly, wrth i gynulleidfaoedd symud fwyfwy tuag at wasanaethau ar-alw a digidol, daw cwestiynau ynghylch pa mor hawdd yw dod o hyd iddyn nhw a'u hamlygrwydd yn bwysicach byth. Mae darlledwyr Cymraeg wedi tynnu sylw at yr angen i sicrhau bod cynnwys Cymraeg yn parhau i fod yn hawdd dod o hyd iddo ac yn hygyrch o fewn cyd-destun digidol sy'n gynyddol orlawn. Felly, a all y Gweinidog Cabinet nodi sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda phartneriaid i ddiogelu cyfryngau Cymraeg ar gyfer y dyfodol, ac yn benodol, pa gynnydd sy'n cael ei wneud o ran sicrhau amlygrwydd digidol ar gyfer cynnwys Cymraeg, fel y gall cenedlaethau'r dyfodol barhau i gael gafael ar ddarlledu a newyddiaduraeth Gymraeg, ymgysylltu â nhw ac elwa arnyn nhw?</p>
<p>Ddirprwy Lywydd, os ydyn ni o ddifrif am ddyfodol y cyfryngau yng Nghymru, rhaid i ni ganolbwyntio llai ar greu sefydliadau newydd lle nad oes gennym ni bwerau, a mwy ar gefnogi'r hyn sy'n gweithio: cryfhau partneriaethau, cefnogi arloesedd a sicrhau y gall y cyfryngau cartref ffynnu yn yr oes ddigidol.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782562
312
En
2026-11-03T18:15:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=17101&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=17101&l=cy
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782574
313
Cy
2026-11-03T18:17:28
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=17249&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=17249&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Diolch i'r Aelod. Mae yna amryw o bethau yn y cyfraniad yna lle mae yna dir cyffredin rhyngom ni. Dwi'n meddwl yr hyn roeddech chi'n sôn—. Roeddech chi'n gofyn i fi gytuno efo chi o ran y cyfryngau yn lleol a'u pwysigrwydd nhw; ydw, am yr holl resymau y gwnaethoch chi sôn amdanynt. Fe wnaethoch chi sôn o ran yr economi, o ran y cydlyniant cymdeithasol, ac, wrth gwrs, dwi'n llwyr gytuno efo chi. A dyna pam rydyn ni'n credu bod y sefyllfa bresennol ddim yn digwydd, a dyna rhai o'r heriau dwi'n trio mynd i'r afael â nhw fel Gweinidog rŵan.</p>
<p>Mae pethau'n newid mor gyflym hefyd, ac mae'n bwysig iawn ein bod ni fel Llywodraeth yn ymateb i'r newidiadau hynny. Mae yna amryw o argymhellion wedi'u gwneud i'r Llywodraeth yn yr adroddiad mwyaf diweddar rydyn ni wedi ei dderbyn ac, yn sicr, mae hwnnw'n sôn ynglŷn â'r pwysigrwydd ein bod ni'n edrych ar yr ystod o ran hynny. Rydyn ni wedi gweld, o ran Facebook a'r pryderon yr oeddech chi'n codi fan yna, fod Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn mynd yn araf iawn o ran cael y sgyrsiau hynny. Felly, yr hyn rydyn ni'n gorfod ei wneud ydy gofyn i Lywodraeth y Deyrnas Unedig i gael y sgyrsiau yna yn lle cael sgyrsiau uniongyrchol.</p>
<p>Roeddech chi'n holi o ran siartr y BBC, a dim ond ddoe y ces i a'r Prif Weinidog yr ymateb gan y cyfarwyddwr cyffredinol, Matt Brittin. Fel roeddwn i'n sôn yn fy ymateb cynharach, mi fyddwn ni'n cwrdd ag o yn hwyrach y mis hwn er mwyn gwneud y galwadau yna yn uniongyrchol, ynglŷn â'r rôl rydyn ni eisiau ei chwarae hefyd o ran y siartr a phwysigrwydd y BBC i Gymru. Fel gwrthblaid, mi wnaethon ni ymateb i'r Papur Gwyrdd, ac fel Llywodraeth rŵan, rydyn ni eisiau sicrhau bod yna rôl lot mwy clir o ran y Llywodraeth a'r Senedd hon o ran y math yna o drafodaethau, oherwydd ar hap mae nifer o'r trafodaethau wedi bod hyd yma.</p>
<p>Dwi'n awyddus iawn, fel roeddwn i'n dweud, i fod yn datblygu perthynas dda gyda DCMS. Mae swyddogion yn trafod. Dwi eto i gwrdd â Lisa Nandy; dwi wedi gofyn i gael cwrdd a dwi'n gobeithio'n fawr y byddwn ni'n cwrdd yn fuan, ac, wrth gwrs, mi fyddaf yn diweddaru'r Senedd wrth i ni gael y sgyrsiau hynny. Mae'n bwysig dros ben fod hynny'n digwydd ac mae'n fater o rwystredigaeth pan fydd yna gyhoeddiadau wedyn yn digwydd sydd ddim yn parchu chwaith fod yna Lywodraeth fan hyn a bod yna faterion sydd yn bwysig i ni fan hyn ac i'r Senedd hon.</p>
<p>Dwi'n gwybod ein bod ni yn anghytuno o ran awdurdod darlledu a chyfathrebu cysgodol, a dyna pam y gwnes i adlewyrchu ar y sylwadau dwi wedi'u derbyn, ac eisiau'r sicrwydd hwnnw fy mod i yn gallu dweud wrth y Senedd a sefyll yma a dweud fy mod i'n credu mai sefydlu grŵp cynghori ydy'r cam cywir yn ei flaen. Dwi wedi edrych ar yr ystod o dystiolaeth, dwi wedi edrych ar y cyngor a'r argymhellion a'r amcanion arfaethedig ar gyfer yr awdurdod, a'r swyddogaethau y bydd angen arno i gyflawni'r amcanion hynny. Mae'r Aelod wedi fy herio i yn y gorffennol ynglŷn â chostau posib, ac mae hwnna'n rhywbeth dwi'n awyddus iawn i'r grŵp cynghori fod yn edrych arno fo hefyd. Mae'n rhaid sicrhau gwerth am arian. Mae'n rhaid i hwn fod o werth a'n bod ni'n gweld budd ohono fo, felly mae hynny'n mynd i fod yn rhan o'r gwaith, hefyd, wrth inni symud y gwaith hwnnw yn ei flaen.</p>
<p>Dwi'n falch iawn hefyd eich bod chi wedi sôn yn benodol ynglŷn â'r iaith Gymraeg. Mae hwn yn bryderus dros ben. Dwi'n gwybod bod nifer o bobl yn bryderus ynglŷn â'r toriadau o ran Radio Cymru, y pryderon sydd rŵan o ran S4C. Rydyn ni wedi gweld toriadau o ran cyhoeddiadau yn y Gymraeg ag ati. Mae'n rhaid inni edrych o ddifrif fel Senedd o ran os ydyn ni eisiau cyrraedd y targed hwnnw o 1 filiwn o siaradwyr, o ddyblu'r defnydd, yna mae yna rôl eithriadol o bwysig o ran y cyfryngau a'r ystod o gyfryngau o ran hyn.</p>
<p>Mi fyddwch chi'n ymwybodol, er nad yw nifer o'r meysydd hyn wedi'u datganoli i ni, ein bod ni, drwy Cymru Creadigol, yn rhoi arian tuag at gynyrchiadau yn y Gymraeg ag ati, oherwydd pwysigrwydd y diwydiannau hyn. Felly, drwy gael yr awdurdod darlledu a chyfathrebu cysgodol, a'r grŵp cynghori, byddwn ni'n gallu symud y meysydd polisi yma yn eu blaen. Mae yna heriau mawr, mawr. Mae ceisio sicrhau ein bod ni'n ymateb i'r heriau hynny, efo'r grymoedd sydd gennym ni, yn heriol ond yn rhywbeth dwi'n benderfynol o fynd i'r afael ag o.</p>
<p>I thank the Member. There are a number of things in that contribution where we have common ground. I think you mentioned—. You were asking me to agree with you in terms of local media and their importance; yes, I do, for all the reasons that you mentioned. You mentioned in terms of the economy, in terms of community cohesion, and, of course, I completely agree with you. And that is why we believe that the current situation isn't happening, and those are some of the challenges that I'm trying to address as a Minister now.</p>
<p>Things are changing so quickly also, and it's important that we as a Government are responding to those changes. There are a number of recommendations that have been made to the Government in the latest report that we've received and, certainly, that mentions the importance of us looking at the range in terms of that. We've seen, in terms of Facebook and the concerns you were raising there, that the UK Government is moving very slowly in terms of having those conversations. So, what we have to do is ask the UK Government to have those conversations rather than having direct conversations.</p>
<p>You asked about the BBC's charter, and only yesterday the First Minister and I had the response from the director general, Matt Brittin. As I mentioned in my earlier response, we will be meeting him later this month in order to make those calls directly, about the role we want to play too in terms of the charter and the importance of the BBC to Wales. In opposition, we responded to the Green Paper, and as a Government now, we want to ensure that there is a much clearer role in terms of the Government and this Senedd in terms of those kinds of discussions, because a lot of the discussions so far have been quite ad hoc.</p>
<p>I'm very keen, as I said, to develop a good relationship with DCMS. Officials are in discussion. I'm yet to meet Lisa Nandy; I've asked for a meeting and I very much hope that we will be meeting soon, and, of course, I will be updating the Senedd as we have those conversations. It's extremely important that that happens and it's a matter of frustration then when announcements are made that don't respect either that we have a Government here and that there are issues that are important to us here and for this Senedd.</p>
<p>I know that we disagree in terms of a shadow broadcasting and communications authority, and that's why I reflected on the comments that I've received, and want that assurance that I can tell the Senedd and stand here and say that I believe that establishing an advisory group is the correct step going forward. I've looked at the range of evidence, I've looked at the advice and the recommendations and the proposed aims for the authority, and the functions needed to deliver those aims. The Member has challenged me in the past in terms of possible costs, and that's something I'm very keen that the advisory group looks at as well. We have to ensure value for money. This has to be of value and that we see benefits coming from it, so that is going to be part of the work, also, as we move that work forward.</p>
<p>I'm very pleased that you mentioned specifically the Welsh language. This is a great concern. I know a number of people are very concerned about the cuts to Radio Cymru, the concerns now in terms of S4C. We have seen cuts in terms of publications through the medium of Welsh and so forth. We have to look in all seriousness as a Senedd if we want to reach that target of 1 million Welsh speakers and doubling the use of the language, then there is a vital role for the media, and a wide range of media, in this.</p>
<p>You will be aware, although a number of these areas have not been devolved to us, that we, through Creative Wales, do fund productions through the medium of Welsh and so on, because of the importance of these industries. So, by having the shadow broadcasting and communications authority, and the advisory group, we'll be able to move these policy areas forward. There are great challenges facing us. Ensuring that we respond to those challenges with the powers that we have is challenging, but it's something that I am determined to address. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782520
314
Cy
2026-11-03T18:20:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=17401&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=17401&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782527
315
Cy
2026-11-03T18:22:18
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=17539&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=17539&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
12173
12173
Nick Carter AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12173
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12173
Carter, Nick
<p>Mae datganiad y Gweinidog Cabinet i gryfhau tirwedd y cyfryngau yng Nghymru a'r cyhoeddiad sydd wedi ei wneud i sefydlu gweithgor awdurdod darlledu a chyfathrebu cysgodol yn newyddion da. Roedd hwn yn argymhelliad canolog yn adroddiad y panel arbenigol yn 2023.</p>
<p>Mae'n hollbwysig bod gan Gymru ddylanwad ar y penderfyniadau sy'n effeithio ar gynulleidfaoedd Cymru a pha mor gynaliadwy yw newyddiaduraeth ddiduedd er budd y cyhoedd yng Nghymru. Mae darpariaeth cynnwys ar gyfer plant a phobl ifanc a gwelededd chwaraeon Cymreig a bywyd cyhoeddus yn hanfodol i ddyfodol darlledu yng Nghymru.</p>
<p>Er bod angen fframwaith sy'n cryfhau'r ffordd y caiff ein cymunedau, ein democratiaeth, ein diwylliant a'n hiaith eu portreadu, mae niwed yn cael ei wneud nawr. Mae tua 58 o swyddi wedi'u colli yn BBC Cymru Wales yn barod eleni, ac mae S4C wedi cytuno i leihau rhywfaint o'i 10 awr yr wythnos o raglenni Cymraeg er mwyn sicrhau amlygrwydd ar iPlayer. Mae hyn hefyd yn bygwth dyfodol Clic, sef platfform S4C ei hun.</p>
<p>Gyda Phapur Gwyn siartr y BBC i'w gyhoeddi cyn diwedd y flwyddyn, a allwch chi amlinellu beth mae Cymru yn gofyn amdano, gan gynnwys gwarantau rhaglenni Cymraeg eu hiaith, cyllid a threfniadau goruchwylio, er mwyn sicrhau bod gan Gymru lais cyn i'r siartr gael ei llofnodi? Diolch.</p>
<p>The Cabinet Minister's statement about strengthening the media landscape in Wales and the announcement that has been made on the establishment of a working group on a shadow broadcasting and communications authority is good news. This was a central recommendation in the report by the expert panel in 2023.</p>
<p>It's vital that Wales has an influence on decisions that affect Welsh audiences and how sustainable unbiased journalism is for the benefit of the public in Wales. The provision of content for children and young people and the visibility of Welsh sport and public life are essential to the future of broadcasting in Wales.</p>
<p>Although we need a framework that strengthens the way that our communities, our democracy, our culture and our language are portrayed, harm is being done now. Around 58 jobs have already been lost at BBC Cymru Wales this year, and S4C has agreed to reduce some of its 10 hours a week of Welsh programming in order to ensure prominence on iPlayer. This also threatens the future of Clic, which is S4C's own platform.</p>
<p>With the White Paper on the BBC charter due to be published before the end of the year, could you outline what Wales is asking for, including guarantees on Welsh language programmes, funding and oversight arrangements, in order to ensure that Wales has a voice before the charter is signed? Thank you.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782535
316
Cy
2026-11-03T18:24:07
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=17648&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=17648&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Diolch i'r Aelod am y pwyntiau yna, ac mi ddylwn i fod wedi dweud mewn ymateb i Paul Davies hefyd, y pwynt rŷch chi'n ei godi ynglŷn â pha mor amlwg ydy S4C ac ati ar y platfformau yma, fod hwn yn rhywbeth dwi wedi'i godi'n uniongyrchol efo Ofcom hefyd. Dwi'n gwybod yn ystod y Senedd ddiwethaf, yn y rôl craffu oedd gen i ar y pryd, fod y pwyllgor diwylliant ar y pryd wedi gwneud gwaith yn y maes hwn, a dwi'n mynd â'r gwaith hwnnw a'r argymhellion hynny rhagddynt fel Gweinidog rŵan.</p>
<p>Dwi'n meddwl, o ran yr ymateb sydd wedi bod, roeddwn i'n sôn y gwnaeth y Llywodraeth Cymru flaenorol ymateb yn ffurfiol i Bapur Gwyrdd adolygiad siartr y BBC. Pan yn wrthblaid, fe wnaeth Plaid Cymru, a rŵan fel Llywodraeth, rydyn ni wedi bod yn glir bod yn rhaid i siartr newydd gyflawni ar gyfer pobl Cymru ac adlewyrchu ein hanghenion penodol fel cenedl sydd â'i hieithoedd a'i diwylliant ei hun, oherwydd mae'r ffaith bod gennym ni BBC Wales yn eithriadol o bwysig hefyd. Felly, dwi'n bryderus am gynnwys yn y Gymraeg a'r Saesneg a beth mae hynny'n ei olygu, ond yn amlwg, o ran y Gymraeg, mae hyn yn gyfan gwbl unigryw i ni yma yng Nghymru. Dyna pam ein bod ni eisiau sicrhau bod y BBC yn ystyried effaith y toriadau yn benodol ar Gymru.</p>
<p>Pan fyddwch chi'n meddwl hefyd am gerddorfa'r BBC, er enghraifft, mae honno'n chwarae rôl ddiwylliannol hanfodol yng Nghymru—nid dim ond cerddorfa arall mohoni. O ran y gweithlu, mae honno'n hanfodol os ydyn ni eisiau cerddorion sy'n gallu byw a gweithio yma yng Nghymru, a cherddorion o safon ryngwladol. Felly, mae hwn yn llawer mwy na dim ond sianel radio neu sianel deledu; mae hwn ynglŷn â'n diwylliant ehangach ni, a'r iaith ac ati. Dyna pam yr ysgrifennodd y Prif Weinidog a minnau at y BBC, a chopïo'r Ysgrifennydd Gwladol. Mi oedden ni eisiau sicrhau bod barn y Llywodraeth hon, y ffaith ein bod ni eisiau bod yn rhan o'r rôl proses adnewyddu siartr yna, a'n bod ni eisiau sicrhau eu bod nhw'n deall hefyd ei bod hi'n hanfodol bod gan Gymru lais clir ac ystyrlon mewn penderfyniadau sy'n effeithio ar ddarlledwyr, yr economi greadigol a chynulleidfaoedd yng Nghymru—. Mi fyddwn ni'n mynd â'r trafodaethau yna ymlaen, ac mi fyddaf i'n falch iawn o ddiweddaru'r Senedd wedi i'r rheina ddigwydd.</p>
<p>I thank the Member for those points, and I should have said in my response to Paul Davies too, the point that you raised in relation to how prominent S4C is on these platforms, that this is something that I have raised directly with Ofcom too. I know that in the previous Senedd, in the scrutiny role that I had at that time, that the culture committee at that time had done work in this area, and I am taking that work and those recommendations forward as a Minister now.</p>
<p>I think, in terms of the response that there has been, I mentioned that the previous Welsh Government formally responded to the BBC charter review Green Paper. Plaid Cymru did so as an opposition party, and now as a Government, we have been clear that the new charter must deliver for the people of Wales and reflect our specific needs as a nation that has its own languages and its own culture, because the fact that we have BBC Wales is extremely important too. So, I am concerned about content through the medium of Welsh and English and what that means, but certainly, in terms of the Welsh language, it's entirely unique to us here in Wales. That's why we want to ensure that the BBC does consider the impact of these cuts specifically on Wales.</p>
<p>When you think also about the BBC orchestra, for example, that plays a key role in the culture of Wales—it's not just another orchestra. In terms of the workforce, that is crucial if we want to see musicians being able to live and make a living here in Wales, and musicians of international renown. So, this is about far more than just a radio station or a television channel; this is about our broader culture, and the language and so on. That's why the First Minister and I wrote to the BBC, and copied in the Secretary of State to that correspondence. We wanted to ensure that the views of this Government, the fact that we do want to be part of the charter renewal process, and that we want to ensure that they understand that it's crucial that Wales has a clear and meaningful voice in decisions impacting broadcasters, the creative economy and audiences here in Wales—. We will be taking those discussions further, and I would be happy to update the Senedd once those have happened.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782546
317
Cy
2026-11-03T18:25:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=17701&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=17701&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782605
318
En
2026-11-03T18:26:48
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=17809&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=17809&l=cy
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
12191
12191
Steven Rodaway AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191
Rodaway, Steven
<p>When discussing the media landscape in Wales, we need to protect its independence and public trust. Nobody is asking journalists to spare Reform, and, to much surprise and delight, they don't. Public funding has supported projects at Nation.Cymru, including the Creative Wales journalism scheme and cultural publishing through a Books Council of Wales grant. In Reform's opinion, Nation.Cymru is a biased publication. One example is its associate editor Martin Shipton accusing Reform's Caerphilly campaign of stirring racial hatred. [<em>Interruption</em>.] They didn't. Those are his unfounded opinions, masquerading as news, and, crucially, they are supported by public money.</p>
<p>What safeguards ensure that any grants are awarded independent of a publication's political stance and that any public money goes to each side of the debate? A sustainable future for Welsh media depends on diversity of opinion. And saying that awarding bodies are at arm's length does not stop questions on whether public money is reaching outlets whose commentary has a uniquely favourable framing regarding Plaid and is openly hostile to 30 per cent of the voting public who support Reform. Thank you.</p>
<p>Wrth drafod y cyfryngau yng Nghymru, mae angen i ni ddiogelu eu hannibyniaeth a'u hymddiriedaeth gyhoeddus. Nid oes neb yn gofyn i newyddiadurwyr arbed Reform, ac, i gryn syndod a phleser, nid ydyn nhw'n gwneud hynny. Mae cyllid cyhoeddus wedi cefnogi prosiectau yn Nation.Cymru, gan gynnwys cynllun newyddiaduraeth Cymru Greadigol a chyhoeddi diwylliannol drwy grant y Cyngor Llyfrau Cymru. Ym marn Reform, mae Nation.Cymru yn gyhoeddiad rhagfarnllyd. Un enghraifft yw ei olygydd cyswllt Martin Shipton yn cyhuddo ymgyrch Reform yng Nghaerffili o ysgogi casineb hiliol. [<em>Torri ar draws.</em>] Wnaethon nhw ddim. Ei farn ddi-sail ef yw honno, yn esgus bod yn newyddion, ac, yn hollbwysig, maen nhw'n cael eu cefnogi gan arian cyhoeddus.</p>
<p>Pa fesurau diogelu sy'n sicrhau bod unrhyw grantiau'n cael eu dyfarnu yn annibynnol ar safiad gwleidyddol cyhoeddiad a bod unrhyw arian cyhoeddus yn mynd i bob ochr y ddadl? Mae dyfodol cynaliadwy cyfryngau Cymru yn ddibynnol ar amrywiaeth barn. Ac nid yw dweud bod cyrff dyfarnu ar hyd braich yn rhoi taw ar gwestiynau ynghylch a yw arian cyhoeddus yn cyrraedd cyfryngau y mae eu sylwebaeth wedi'i fframio'n unigryw o ffafriol o ran Plaid ac sy'n elyniaethus yn agored i 30 y cant o'r cyhoedd sy'n pleidleisio sy'n cefnogi Reform. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782614
319
Cy
2026-11-03T18:28:08
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=17889&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=17889&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Diolch i'r Aelod am godi'r pwyntiau yna. Mi fyddwch chi felly yn cytuno bod angen inni edrych ar y Llywodraeth o ran plwraliaeth newyddion a democratiaeth, sef yr union bethau dwi wedi eu pwysleisio heddiw sy'n eithriadol o bwysig. Mi fyddwch chi hefyd yn ymwybodol ein bod ni fel Llywodraeth—dwi wedi derbyn amryw o gwestiynau gan Reform ac wedi ymateb iddyn nhw ar y pwynt yma—yn disgwyl i bob sefydliad cyfryngau sy'n derbyn arian Llywodraeth Cymru gadw at yr egwyddor bod cyfryngau niwtral yn wleidyddol yn hanfodol i ddemocratiaeth weithredol. Felly, dwi wedi ymateb i'r cwestiynau hynny, a dwi'n ailddatgan hynny yma heddiw.</p>
<p>I thank the Member for raising those points. You will therefore agree that we do need to look at Government in terms of the plurality of news and democracy, which are the very things that I have emphasised today that are so important. You will also be aware that we as a Government—I have received a number of questions from Reform and have responded to them on this point—expect that all media organisations receiving funding from the Welsh Government keep to the principle that politically neutral media are crucial to operational democracy. So, I have responded to those questions, and I will restate that here today.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782625
320
Cy
2026-11-03T18:28:54
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=17935&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=17935&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
5084
5084
Mair Rowlands AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084
Rowlands, Mair
<p>Diolch i'r Gweinidog Cabinet am ei datganiad. Dwi'n rhannu pryderon y Gweinidog am yr effaith a gaiff toriadau diweddaraf y BBC ar ddarpariaeth rhaglenni a gwasanaethau drwy gyfrwng y Gymraeg, yn ogystal â'r effaith y bydd unrhyw doriadau yn eu cael ar swyddi, yn enwedig yn swyddfa'r BBC ym Mangor. Mae canolfan y BBC ym Mangor eisoes wedi wynebu heriau ariannol a gostyngiad yn ei hadnoddau dros y blynyddoedd diwethaf, ac mae pryderon gwirioneddol yn bodoli am oblygiadau unrhyw doriadau pellach ar gyfer ei dyfodol a'i chynaliadwyedd.</p>
<p>Dwi'n croesawu bod y Prif Weinidog a'r Gweinidog Cabinet wedi ysgrifennu at y cyfarwyddwr cyffredinol ac wedi pwysleisio nad yw cefnogaeth Llywodraeth Cymru yn ddiamod. Ond wrth i bryderon gynyddu o hyd, pa drafodaethau pellach y mae'r Llywodraeth yn bwriadu eu cynnal â Llywodraeth y Deyrnas Unedig a'r BBC i ddiogelu swyddi yng Nghymru a gwasanaethau drwy gyfrwng y Gymraeg fel ei gilydd?</p>
<p>I thank the Cabinet Minister for her statement. I share the Minister's concern about the impact the latest BBC cuts will have on the provision of programmes and services through the medium of Welsh, as well as the effect that any cuts will have on jobs, especially at the BBC centre in Bangor. The BBC centre in Bangor has already faced financial challenges and a reduction in its resources over the past few years, and there are real concerns about the implications of any further cuts for its future and sustainability.</p>
<p>I welcome that the First Minister and the Cabinet Minister have written to the director general and have emphasised that the Welsh Government's support is not unconditional. But as concerns continue to grow, what further discussions does the Government intend to have with the UK Government and the BBC to protect jobs in Wales and Welsh-language services alike?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782628
321
Cy
2026-11-03T18:29:52
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=17993&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=17993&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>Diolch i'r Aelod. Dwi'n rhannu eich pryderon am yr effaith y gallai cynigion diweddaraf y BBC ei chael ar wasanaethau Cymraeg ac ar swyddi yng Nghymru, gan gynnwys swyddfa'r BBC ym Mangor. Mi wnaethon ni bwysleisio, y Prif Weinidog a minnau, i gyfarwyddwr cyffredinol y BBC bwysigrwydd diogelu darlledu Cymraeg o ansawdd uchel a chynnal presenoldeb cryf y BBC yng Nghymru, ac mae hynny'n golygu ledled Cymru. Roeddem yn gwerthfawrogi'r ymateb i'r llythyr hwnnw, lle gwnaeth o bwysleisio ymrwymiad parhaus y BBC i Gymru. Fel roeddwn i'n dweud mewn ymatebion blaenorol, mi fyddwn ni'n parhau i bwyso Llywodraeth y Deyrnas Unedig hefyd i ddangos sut mae ei pholisïau darlledu a phenderfyniadau cyllido yn cefnogi cynaliadwyedd darlledu gwasanaeth cyhoeddus yng Nghymru ar adeg pan mae ymddiriedaeth yn y cyfryngau gwasanaeth cyhoeddus yn bwysicach nag erioed. Mae penderfyniadau sy'n lleihau gwasanaethau yng Nghymru neu'n tanseilio presenoldeb y BBC yn ein cymunedau yn bryderus iawn. Mi wnaf i roi sicrwydd i'r Aelod y byddwn ni'n parhau i ymgysylltu â'r BBC i godi pryderon ar bob cyfle priodol, gan gynnwys mewn trafodaethau sydd i ddod.</p>
<p>I thank the Member. I do share your concerns about the impact that the latest BBC proposals could have on Welsh language services and jobs in Wales, including the BBC's operation at Bangor. We did emphasise, the First Minister and I, in writing to the director general of the BBC, the importance of protecting high-quality Welsh broadcasting and maintaining a strong BBC presence in Wales, and that means across Wales. We did appreciate the response to that letter, where he emphasised the BBC's ongoing commitment to Wales. As I said in previous responses, we'll continue to urge the UK Government to show how its broadcasting policies and funding decisions support the sustainability of public service broadcasting in Wales at a time when trust in the public service media is more important than ever. Decisions that reduce services in Wales or undermine the presence of the BBC in our communities are very concerning indeed. I will give assurance to the Member that we will continue to engage with the BBC in order to raise concerns at all appropriate times, including in upcoming discussions.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782516
322
Cy
2026-11-03T18:30:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18001&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18001&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782517
323
Cy
2026-11-03T18:31:02
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18063&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18063&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Ac yn olaf, Weinidog Cabinet, Catherine Cullen.</p>
<p>And finally, Cabinet Minister, Catherine Cullen. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782518
324
En
2026-11-03T18:31:06
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18067&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18067&l=cy
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
12154
12154
Catherine Cullen AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12154
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154
Cullen, Catherine
<p>Diolch, Deputy Llywydd. Thank you for your statement today. I agree that the media should be democratic and should hold power to account and give Wales a platform. We already do this, so why are we trying to devolve it any further? You mentioned the spread of misinformation and disinformation presenting a challenge to trust and democratic debate. Who is going to decide what's misinformation and disinformation? Within your shadow broadcasting and communications authority remit for Wales, I note that Professor Medhurst works on projects for—guess who—Labour, Plaid and the SNP on decentralisation of media. Do you really support public interest journalism that delivers great value for all communities, plurality and democratic engagement? This statement predicts the oversight of Welsh media, ultimately, under Government control. There are constituents, some of whom put us in these seats, who may not agree with Plaid's choice of media. Based on what we've seen on the Senedd estate, the default is that if it doesn't agree with you, then it's banned. You want media to become devolved. Can you commit to a fair and democratic voice for all the people of Wales? Diolch.</p>
<p>Diolch, Ddirprwy Lywydd. Diolch am eich datganiad heddiw. Rwy'n cytuno y dylai'r cyfryngau fod yn ddemocrataidd ac y dylen nhw ddal pŵer i gyfrif a rhoi platfform i Gymru. Rydyn ni eisoes yn gwneud hyn, felly pam rydyn ni'n ceisio ei ddatganoli ymhellach? Fe wnaethoch chi sôn am ledaeniad camwybodaeth a thwyllwybodaeth sy'n cyflwyno her i ymddiriedaeth a dadl ddemocrataidd. Pwy sy'n mynd i benderfynu beth yw camwybodaeth a thwyllwybodaeth? O fewn eich cylch gwaith awdurdod darlledu a chyfathrebu cysgodol ar gyfer Cymru, nodaf fod yr Athro Medhurst yn gweithio ar brosiectau ar gyfer Llafur, Plaid a'r SNP ar ddatganoli cyfryngau. Ydych chi wir yn cefnogi newyddiaduraeth er budd y cyhoedd sy'n darparu gwerth mawr i bob cymuned, lluosogrwydd ac ymgysylltu democrataidd? Mae'r datganiad hwn yn rhagweld goruchwylio cyfryngau Cymru, yn y pen draw, o dan reolaeth y Llywodraeth. Mae yna etholwyr, rhai ohonyn nhw sydd wedi ein rhoi ni yn y seddi hyn, nad ydyn nhw efallai yn cytuno â dewis Plaid o ran y cyfryngau. Yn seiliedig ar yr hyn yr ydyn ni wedi'i weld ar ystad y Senedd, y safbwynt diofyn yw, os nad yw'n cytuno â chi, yna mae'n cael ei wahardd. Rydych chi eisiau i'r cyfryngau ddod yn ddatganoledig. Allwch chi ymrwymo i lais teg a democrataidd i holl bobl Cymru? Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782519
325
En
2026-11-03T18:32:23
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18144&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18144&l=cy
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Fychan, Heledd
<p>I'm not sure if the Member listened to the statement, but the plurality of the media was central to what I said. And also, I don't know if the Member has taken the time to read the evidence on which this work is based, which shows that the media is not working for Wales. It is not working for our communities, it is not working for democracy, and what we have currently is under threat.</p>
<p>I would also like to remind the Member that the decision taken around GB News in the previous Senedd was made based on misogyny. It was made based on a misogynistic comment made at the time. The Government played no role in that. It is right that the Government plays no role in that.</p>
<p>As a Government that believes in democracy and plurality of the media, we are addressing a democratic deficit. We are addressing what we are seeing as disinformation and dangerous misinformation currently, which is unchecked here in Wales, and in which we have no control or say. It is not for Government to decide what people watch or what is published or not. There are regulators. That is their job. But I believe that the media landscape in Wales is currently under threat. It is not just my view. It is one supported by academics such as Professor Medhurst, an academic who works in Aberystwyth University, but also not the sole academic here.</p>
<p>If you also look at what's happening across the world when it comes to media and democracy, we are not unique in the challenges we face. We are not unique as a Government in the challenges we are trying to address. I would hope that every Member in this Chamber shares our concern around the media landscape here in Wales and how fragile it is, shares our concern about the cuts that are facing the BBC, shares our concerns around the impact this will have on Welsh culture, Welsh language and plurality. These are important traits within any democracy. They have been important in terms of the development of democracy here in Wales. We are standing here wanting to ensure plurality of media, to ensure Wales has a voice. If Members here do not support that, then you are not representing your constituents.</p>
<p>Nid wyf i'n siŵr a wnaeth yr Aelod wrando ar y datganiad, ond roedd lluosogrwydd y cyfryngau yn ganolog i'r hyn a ddywedais i. A hefyd, dydw i ddim yn gwybod a yw'r Aelod wedi cymryd yr amser i ddarllen y dystiolaeth y mae'r gwaith hwn wedi'i seilio arni, sy'n dangos nad yw'r cyfryngau yn gweithio i Gymru. Nid yw'n gweithio i'n cymunedau, nid yw'n gweithio dros ddemocratiaeth, ac mae'r hyn sydd gennym ni ar hyn o bryd dan fygythiad.</p>
<p>Hoffwn i hefyd atgoffa'r Aelod bod y penderfyniad a wnaed ynglŷn â GB News yn y Senedd flaenorol wedi'i wneud ar sail misogynedd. Cafodd ei wneud yn seiliedig ar sylw misogynaidd a gafodd ei wneud ar y pryd. Ni wnaeth y Llywodraeth chwarae unrhyw ran yn hynny. Mae'n iawn nad yw'r Llywodraeth yn chwarae unrhyw rôl yn hynny.</p>
<p>Fel Llywodraeth sy'n credu mewn democratiaeth a lluosogrwydd y cyfryngau, rydyn ni'n mynd i'r afael â diffyg democrataidd. Rydyn ni'n mynd i'r afael â'r hyn yr ydyn ni'n ei gweld fel twyllwybodaeth a chamwybodaeth beryglus ar hyn o bryd, sydd heb ei wirio yma yng Nghymru, ac nad oes gennym ni unrhyw reolaeth drosto nag unrhyw lais ynddo. Nid yw'n rhaid i'r Llywodraeth benderfynu beth mae pobl yn ei wylio neu beth sy'n cael ei gyhoeddi ai peidio. Mae yna reoleiddwyr. Dyna eu swydd. Ond rwy'n credu bod y cyfryngau yng Nghymru dan fygythiad ar hyn o bryd. Nid fy marn i yn unig ydyw. Mae'n un y mae academyddion fel yr Athro Medhurst, academydd sy'n gweithio ym Mhrifysgol Aberystwyth,yn ei chefnogi, ond nid yr unig academydd yma ydyw.</p>
<p>Os ystyriwch chi hefyd yr hyn sy'n digwydd ledled y byd o ran y cyfryngau a democratiaeth, nid ydyn ni'n unigryw o ran yr heriau yr ydyn ni'n eu hwynebu. Nid ydyn ni'n unigryw fel Llywodraeth yn yr heriau yr ydyn ni'n ceisio mynd i'r afael â nhw. Byddwn i'n gobeithio bod pob Aelod yn y Siambr hon yn rhannu'n pryder ynghylch y cyfryngau yma yng Nghymru a pha mor fregus ydyn nhw, yn rhannu ein pryder am y toriadau sy'n wynebu'r BBC, yn rhannu ein pryderon ynghylch yr effaith y bydd hyn yn ei chael ar ddiwylliant Cymru, y Gymraeg a lluosogaeth. Mae'r rhain yn nodweddion pwysig yn unrhyw ddemocratiaeth. Maen nhw wedi bod yn bwysig o ran datblygiad democratiaeth yma yng Nghymru. Rydyn ni'n sefyll yma wrth eisiau sicrhau lluosogrwydd y cyfryngau, er mwyn sicrhau bod gan Gymru lais. Os nad yw'r Aelodau yma yn cefnogi hynny, yna nid ydych chi'n cynrychioli'ch etholwyr.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782557
326
En
2026-11-03T18:35:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18301&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18301&l=cy
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782806
327
Cy
2026-11-03T18:35:10
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18311&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18311&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782558
328
Cy
2026-11-03T18:35:06
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18307&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18307&l=en
261103-7
7. Datganiad gan y Trefnydd, y Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon: Dyfodol y cyfryngau yng Nghymru
7. Statement by the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport: The future of media in Wales
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Diolch yn fawr iawn, Weinidog Cabinet.</p>
<p>Thank you very much, Cabinet Minister.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782560
329
Cy
2026-11-03T18:35:09
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18310&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18310&l=en
261103-8
8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026
8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Symudwn ymlaen i eitem 8, rheoliadau ardrethu annomestig, disgrifiad o luosyddion—. Mae yna eiriau mawr yn y teitl yma, felly dwi'n mynd i gychwyn eto. Symudwn ymlaen i eitem 8, Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Gyllid i wneud y cynnig—Elin Jones.</p>
<p>We'll move now to item 8, the non-domestic rating, description and value of differential multipliers—. There are long words here, so I'll start again. We'll move on to item 8, the Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026. I call on the Cabinet Minister for Finance to move the motion—Elin Jones.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782807
330
Cy
261103-8
8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026
8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026
I
<p>Cynnig NDM9340 Heledd Fychan</p>
<p>Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 6 Hydref 2026.</p>
<p>Motion NDM9340 Heledd Fychan</p>
<p>To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 6 October 2026.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782808
331
Cy
261103-8
8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026
8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026
I
<p>Cynigiwyd y cynnig.</p>
<p>Motion moved.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782561
332
Cy
2026-11-03T18:35:41
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18342&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18342&l=en
261103-8
8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026
8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026
C
162
162
Elin Jones AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162
Cabinet Minister for Finance
Y Gweinidog Cabinet dros Gyllid
Jones, Elin
<p>Diolch, Ddirprwy Lywydd. Dwi'n cyflwyno y prynhawn yma y cynnig i gymeradwyo Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026. Ar 15 Medi, fe wnes i gyhoeddi’r newidiadau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu gwneud i drethi busnes, gan adlewyrchu ein hymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu i ailgydbwyso’r system i roi gwell cefnogaeth i fusnesau lletygarwch, hamdden a manwerthu ar y stryd fawr. Mae’r rheoliadau hyn yn darparu ar gyfer y newidiadau hynny, a fydd yn dod i rym o 1 Ebrill 2027 ymlaen.</p>
<p>O’r flwyddyn nesaf ymlaen, felly, mi fydd y lluosydd is, sy’n cael ei gymhwyso ar hyn o bryd i siopau manwerthu yng Nghymru, hefyd yn cael ei gymhwyso i eiddo bach a chanolig eu maint yn y sectorau lletygarwch a bwyd a diod, llety ymwelwyr a hamdden. Mi fydd hyn yn darparu gostyngiad parhaol o 30 y cant ym miliau trethi busnes eiddo cymwys, wedi’i ariannu gan gynnydd bach i’r lluosydd uwch, sy’n gymwys i’r eiddo gwerth uchaf yn y sylfaen dreth. Bydd y lluosydd uwch hwn yn cael ei osod 4.2 y cant yn uwch na’r lluosydd safonol. Mae hyn 1.6 pwynt canran yn fwy na'r gwahaniaeth presennol o 2.6 y cant. Dwi’n credu bod hwn yn gynnydd eithaf bach ac yn ffordd deg o ailgydbwyso’r system drethi, fel ein bod ni’n gallu rhoi gwell cefnogaeth i’r busnesau sy’n galon i’r stryd fawr ac i ganol trefi.</p>
<p>Mae’r rheoliadau yn rhoi eglurder ynglŷn â’r eiddo y bydd y lluosydd is yn gymwys iddyn nhw. Maen nhw hefyd yn diwygio’r gwerth sy’n cael ei ddefnyddio i gyfrifo lefel y lluosydd uwch o gymharu â’r lluosydd safonol. Dwi’n cyflwyno’r rheoliadau nawr er mwyn rhoi digon o amser i awdurdodau lleol roi’r newid hwn ar waith, yn ogystal â rhoi amser i fusnesau baratoi. Mi fydd gwerthoedd yr holl luosyddion ar gyfer 2027-28 yn cael eu pennu yn ddiweddarach eleni, a hynny yn rhan o’r gwaith o baratoi’r gyllideb flynyddol. Dwi’n ddiolchgar, wrth gloi, i’r Pwyllgor Deddfwriaeth am ystyried y rheoliadau yma, a dwi'n gofyn i’r Aelodau gymeradwyo’r rheoliadau heddiw.</p>
<p>Dirprwy Lywydd, I move the motion this afternoon to approve the Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026. On 15 September, I announced changes that the Welsh Government will make to non-domestic rates, reflecting the commitment in our programme for government to rebalance the system to better support high-street businesses in hospitality, leisure and retail. These regulations provide for those changes with effect from 1 April 2027.</p>
<p>From next year onwards, therefore, the lower multiplier, which is currently applied to retail shops in Wales, will also be applied to selected small to medium-sized properties in the food and drink hospitality, visitor accommodation and leisure sectors. This will provide a permanent 30 per cent reduction in the non-domestic rates bills of eligible properties, funded by a marginal increase to the higher multiplier that is applicable to the highest value properties in the tax base. The higher multiplier will be set at 4.2 per cent above the standard multiplier. This is 1.6 percentage points more than the current 2.6 per cent difference. I believe that this is a relatively small increase and a fair way to rebalance the rate system so that we can better support the businesses at the heart of our high streets and town centres.</p>
<p>The regulations provide clarity on the properties that will be subject to the lower multiplier. They also amend the value used to calculate the level of the higher multiplier relative to the standard multiplier. I am bringing the regulations forward now to provide local authorities with sufficient time to implement this change and to provide businesses with time to plan ahead. The values of all the multipliers for 2027-28 will be determined later this year as part of our budget preparations. I am grateful, in closing, to the Legislation Committee for its consideration of these regulations, and I ask Members to approve the regulations today.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782572
333
En
2026-11-03T18:38:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18481&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18481&l=cy
261103-8
8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026
8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026
C
11971
11971
Llŷr Powell AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971
Powell, Llyr
<p>Whilst I want to open on a good note that, yes, we do agree with the Government that small businesses do need more support—hospitality and retail are suffering right now—we want to see not just a 30 per cent reduction; we on these benches think that a lot more needs to happen to help with the Welsh economy.</p>
<p>The problem with what the Government has put here—the Minister said a 'fair deal' for other businesses—is that, with this proposal, more than 500 hospitality venues would actually pay more business rates. There's also an additional 734 receiving no support from this at all. The problem is, Minister, you can't rob Peter to pay Paul. The problem here is that Peter is also an employer. These businesses are mass employers that are responsible for jobs and income, and they are feeling the pinch just like every small business out there as well. Those businesses right now are facing higher energy costs and they are feeling the cost-of living-crisis, which means footfall is less. The same burden is on them. Right now, this 30 per cent reduction in business rates doesn't actually support them.</p>
<p>You don't have to take my word for it. One group you think would support this is UKHospitality Cymru. They say that the budget measures do not go far enough to significantly reduce the tax burden the sector faces. They go further and say that many businesses will be driven further to job losses and business closures. Minister, whilst we support what you are doing for a large number of the businesses in Wales, we ask you to think again and look at the additional businesses that will not receive the benefit from this. Hospitality is a large sector here in Wales.</p>
<p>The other problem this faces is, whilst you've got the value of £100,000 there, what happens to location? A business and a property price here in Cardiff could be at a higher level but still a small business. You could be in a different area of Wales. This proposal that you're putting is a postcode lottery on businesses. Location should be a factor in the calculations that you're doing.</p>
<p>Today in this Siambr we've heard a lot about local pharmacies as well. The First Minister talked about the important work they're doing as clinics. I was disappointed, in this business rates reduction, that the Government is not considering pharmacies. On these benches, we think pharmacies, for the work they are doing, should now face a 100 per cent reduction, just like GP practices and dental practices. Words from the First Minister in this Chamber are not enough. What we expect is action, and that's what we would like to call on the Government to do here today.</p>
<p>In closing, Minister, we ask you to think again about what you're doing. Think of those larger businesses that are facing hardship right now in footfall. Think of the pharmacists that are doing great work on the front line, that are receiving nothing from this package today. Please, Minister, we're urging you, join with us and let's support the actual employers of Wales, not just the little virtue signalling in what's here today.</p>
<p>Er fy mod i eisiau agor ar nodyn da, ein bod ni, ydyn, yn cytuno â'r Llywodraeth bod angen mwy o gymorth ar fusnesau bach—mae lletygarwch a manwerthu yn dioddef ar hyn o bryd—rydym eisiau gweld nid yn unig ostyngiad o 30 y cant; rydym ni ar y meinciau hyn yn credu bod angen i lawer mwy ddigwydd i helpu gydag economi Cymru.</p>
<p>Y broblem gyda'r hyn y mae'r Llywodraeth wedi'i roi yma—dywedodd y Gweinidog 'fargen deg' i fusnesau eraill—yw y byddai mwy na 500 o leoliadau lletygarwch yn talu mwy o ardrethi busnes mewn gwirionedd gyda'r cynnig hwn. Mae yna hefyd 734 ychwanegol nad ydynt yn derbyn dim cymorth o hyn o gwbl. Y broblem yw, Weinidog, allwch chi ddim lladrata gan Peter i dalu Paul. Y broblem yma yw bod Peter hefyd yn gyflogwr. Mae'r busnesau hyn yn gyflogwyr torfol sy'n gyfrifol am swyddi ac incwm, ac maen nhw'n teimlo'r pwysau yn union fel pob busnes bach allan yna hefyd. Mae'r busnesau hynny ar hyn o bryd yn wynebu costau ynni uwch ac maen nhw'n teimlo'r argyfwng costau byw, sy'n golygu bod llai o ymwelwyr. Mae'r un baich arnyn nhw. Ar hyn o bryd, nid yw'r gostyngiad hwn o 30 y cant mewn ardrethi busnes yn eu cynorthwyo mewn gwirionedd.</p>
<p>Nid oes rhaid i chi gymryd fy ngair i am hyn. Un grŵp byddai'n cefnogi hyn, byddech chi'n meddwl, yw UKHospitality Cymru. Maen nhw'n dweud nad yw'r mesurau cyllidebol yn mynd yn ddigon pell i leihau yn sylweddol y baich treth sy'n wynebu'r sector. Maen nhw'n mynd ymhellach ac yn dweud y bydd llawer o fusnesau yn cael eu gorfodi ymhellach i golli swyddi a chau busnesau. Weinidog, er ein bod ni'n cefnogi'r hyn rydych chi'n ei wneud i nifer mawr o'r busnesau yng Nghymru, gofynnwn i chi feddwl eto ac edrych ar y busnesau ychwanegol na fydd yn cael y budd o hyn. Mae lletygarwch yn sector mawr yma yng Nghymru.</p>
<p>Y broblem arall sy'n wynebu hyn, er bod gennych werth £100,000 yno, yw beth sy'n digwydd i leoliad? Gallai busnes a phris eiddo yma yng Nghaerdydd fod ar lefel uwch ond yn dal i fod yn fusnes bach. Gallech fod mewn ardal wahanol o Gymru. Mae'r cynnig rydych chi'n ei roi yn loteri cod post ar fusnesau. Dylai lleoliad fod yn ffactor yn y cyfrifiadau rydych chi'n eu gwneud.</p>
<p>Heddiw yn y Siambr hon rydym wedi clywed llawer am fferyllfeydd lleol hefyd. Siaradodd y Prif Weinidog am y gwaith pwysig maen nhw'n ei wneud fel clinigau. Roeddwn i'n siomedig, yn y gostyngiad hwn mewn ardrethi busnes, nad yw'r Llywodraeth yn ystyried fferyllfeydd. Ar y meinciau hyn, rydym yn credu y dylai fferyllfeydd, am y gwaith maen nhw'n ei wneud, wynebu gostyngiad o 100 y cant, yn union fel practisau meddygon teulu a phractisau deintyddol. Nid yw geiriau gan y Prif Weinidog yn y Siambr hon yn ddigon. Yr hyn rydym yn ei ddisgwyl yw gweithredu, a dyna'r hyn yr hoffem alw ar y Llywodraeth i'w wneud yma heddiw.</p>
<p>I gloi, Weinidog, gofynnwn i chi feddwl eto am yr hyn rydych chi'n ei wneud. Meddyliwch am y busnesau mwy hynny sy'n wynebu caledi ar hyn o bryd o ran ymwelwyr. Meddyliwch am y fferyllwyr sy'n gwneud gwaith gwych ar y rheng flaen, sy'n derbyn dim o'r pecyn hwn heddiw. Os gwelwch yn dda, Weinidog, rydym yn eich annog, ymunwch â ni a gadewch i ni gefnogi cyflogwyr gwirioneddol Cymru, nid dim ond y cam bach hwn i ddangos eich bod yn ymwybodol o hyn sydd yma heddiw.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782587
334
En
2026-11-03T18:40:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18601&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18601&l=cy
261103-8
8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026
8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782589
335
Cy
2026-11-03T18:41:34
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18695&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18695&l=en
261103-8
8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026
8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026
C
12156
12156
Huw Thomas AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156
Thomas, Huw
<p>Fel y dywedais mewn ymateb i ddatganiad gan y Gweinidog nôl ym mis Medi, rydyn ni'n croesawu cynlluniau'r Llywodraeth i ymestyn y lluosydd is i eiddo lletygarwch a hamdden o faint canolig ac i gynnig gostyngiad o 30 y cant ar ardrethi busnes. Mae hyn yn adeiladu ar gamau y gymerwyd gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol a Llywodraethau Llafur Cymru blaenorol, a leihaodd ardrethi ar gyfer tafarndai, lleoliadau cerddoriaeth fyw a bwytai. Dwi'n tybio bod y gost o tua £12 miliwn a nodwyd yn ymwneud â dyblu'r cymorth hwnnw a'i ymestyn i fusnesau hamdden, rhywbeth yr ydym ni, fel y dywedais, yn ei groesawu. Fodd bynnag, rwy'n pryderu bod y cynnig i ofyn i fusnesau mwy i dalu'r costau hyn yn golygu dau beth: cynyddu'r costau i'r busnesau hynny heb unrhyw gymorth pontio, a chreu dibyn serth mwy peryglus i'r busnesau hynny sy'n croesi'r trothwy i werth ardrethol o ychydig dros £51,000 yn hytrach nag ychydig o dan y swm hwnnw.</p>
<p>As I said in response to the Minister's statement back in September, we welcome the Government plans to extend the lower multiplier to hospitality and leisure premises of a medium size and to offer a 30 per cent reduction in business rates. This builds on steps taken by the UK Government and previous Labour Governments in Wales, which reduced rates for pubs, live music venues and restaurants. I assume that the cost of around £12 million will relate to doubling that support and extending it to leisure businesses, something that we, as I said, would welcome. However, I am concerned that the proposal to ask larger businesses to pay these costs will mean two things: an increased cost for those businesses without any transitional support, and creating a more dangerous cliff edge for those businesses that cross the threshold into a value slightly over £51,000 rather than being slightly below that sum.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782597
336
En
2026-11-03T18:42:41
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18762&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18762&l=cy
261103-8
8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026
8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026
C
12156
12156
Huw Thomas AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156
Thomas, Huw
<p>The assessment provided by the Minister today states that there are 150 businesses facing an increase of over £10,000, with almost 3,000 businesses facing additional bills of over £1,000. Can I remind the Minister that, in making business rates fairer through regular revaluations and additional support for small and medium businesses, the previous Government also provided transitional relief to all businesses whose liability increased by more than £300. In effect, the increase was phased over three years: a third in year 1, two thirds in year 2, and the full increase in the final year.</p>
<p>However, by my reading of the Business Wales website, there will be no further transitional relief arising from increases to the multiplier as applied now. Can you confirm that's the case, Minister, and explain why? Because I do think it's odd that, when it came to the council tax revaluation, the Minister was so concerned about the need for transitional relief for households that she's proposing to scrap those revaluations completely, but isn't implementing, in this case, any transitional relief for businesses, as I understand it. Her scheme is balancing between winners and losers. Could she not have considered that same approach for the transitional implementation of the council tax revaluation?</p>
<p>Finally, in response to the oral statement in September, I asked if the Minister could also set out how the Government intends to avoid a cliff edge for businesses whose rateable value is just above £51,000. I do not believe that point has been addressed at all. In view of the sum of those issues, as we say, we welcome the intention, but we will be abstaining on these proposals. Thank you.</p>
<p>Mae'r asesiad a ddarparwyd gan y Gweinidog heddiw yn nodi bod 150 o fusnesau yn wynebu cynnydd o dros £10,000, gyda bron i 3,000 o fusnesau yn wynebu biliau ychwanegol o dros £1,000. A gaf i atgoffa'r Gweinidog, wrth wneud ardrethi busnes yn decach drwy ailbrisio rheolaidd a chymorth ychwanegol i fusnesau bach a chanolig, fod y Llywodraeth flaenorol hefyd wedi darparu rhyddhad trosiannol i bob busnes y cynyddodd ei rwymedigaeth fwy na £300. Mewn gwirionedd, cafodd y cynnydd ei gyflwyno fesul cam dros dair blynedd: traean ym mlwyddyn 1, dau draean ym mlwyddyn 2, a'r cynnydd llawn yn y flwyddyn olaf.</p>
<p>Fodd bynnag, o ddarllen gwefan Busnes Cymru, ni fydd unrhyw ryddhad trosiannol pellach yn deillio o gynnydd i'r lluosydd fel y mae wedi ei gymhwyso ar hyn o bryd. Allwch chi gadarnhau bod hynny'n wir, Weinidog, ac esbonio pam? Oherwydd rwy'n credu ei bod hi'n rhyfedd, pan ddaeth hi i ailbrisio'r dreth gyngor, fod y Gweinidog mor bryderus am yr angen i roi rhyddhad trosiannol i aelwydydd fel ei bod hi'n cynnig dileu'r ailbrisiadau hynny yn llwyr, ond nid yw'n gweithredu, yn yr achos hwn, unrhyw ryddhad trosiannol i fusnesau, fel yr wyf i'n ei ddeall. Mae ei chynllun yn cydbwyso rhwng enillwyr a chollwyr. Oni allai hi fod wedi ystyried yr un dull hwnnw ar gyfer gweithredu trosiannol ailbrisio'r dreth gyngor?</p>
<p>Yn olaf, mewn ymateb i'r datganiad llafar ym mis Medi, gofynnais a allai'r Gweinidog hefyd nodi sut mae'r Llywodraeth yn bwriadu osgoi ymyl clogwyn i fusnesau y mae eu gwerth ardrethol ychydig yn uwch na £51,000. Nid wyf yn credu bod y pwynt hwnnw wedi'i drafod o gwbl. O ystyried y materion hynny i gyd gyda'i gilydd, fel y dywedwn, rydym yn croesawu'r bwriad, ond byddwn yn ymatal ar y cynigion hyn. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782629
337
En
2026-11-03T18:44:43
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18884&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18884&l=cy
261103-8
8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026
8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026
C
8734
8734
Sam Rowlands AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734
Rowlands, Sam
<p>Thank you, Cabinet Minister, for presenting the regulations to us here today. Deputy Presiding Officer, we may be in a cost-of-living crisis, but we're also in a cost-of-doing-business crisis, with firms struggling under high energy costs, increasing employment costs, more red tape suffocating that growth, and, of course, their business rate bills as well. And like others who have spoken so far, we welcome the core reasoning behind these regulations, as well as the implied acknowledgement that business rate bills are too high for our small businesses. Unfortunately, the regulations tabled today are not enough to alleviate the pressures firms are under.</p>
<p>We want to see more work done to support small businesses and our high streets, and ensure that everyone benefits from healthier high streets as well. We will therefore abstain on regulations that do not do enough to relieve the tax burden weighing on our high streets and small businesses. Diolch yn fawr iawn.</p>
<p>Diolch, Weinidog Cabinet, am gyflwyno'r rheoliadau i ni yma heddiw. Ddirprwy Lywydd, efallai ein bod ni mewn argyfwng costau byw, ond rydym hefyd mewn argyfwng cost gwneud busnes, gyda chwmnïau yn ei chael yn anodd dan gostau ynni uchel, costau cyflogaeth sy'n cynyddu, mwy o fiwrocratiaeth yn tagu'r twf hwnnw, ac wrth gwrs, eu biliau ardrethi busnes hefyd. Ac fel eraill sydd wedi siarad hyd yn hyn, rydym yn croesawu'r rhesymeg craidd y tu ôl i'r rheoliadau hyn, yn ogystal â'r gydnabyddiaeth ymhlyg bod biliau ardrethi busnes yn rhy uchel i'n busnesau bach. Yn anffodus, nid yw'r rheoliadau a gyflwynwyd heddiw yn ddigon i leddfu'r pwysau sydd ar gwmnïau.</p>
<p>Rydym am weld mwy o waith yn cael ei wneud i gefnogi busnesau bach a'n strydoedd mawr, a sicrhau bod pawb yn elwa ar strydoedd mawr iachach hefyd. Byddwn felly yn ymatal ar reoliadau nad ydynt yn gwneud digon i leddfu'r baich treth sy'n pwyso ar ein strydoedd mawr a'n busnesau bach. Diolch yn fawr iawn.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782620
338
En
2026-11-03T18:45:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18901&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18901&l=cy
261103-8
8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026
8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782649
339
Cy
2026-11-03T18:49:16
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=19157&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=19157&l=en
261103-8
8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026
8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782635
340
Cy
2026-11-03T18:45:42
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18943&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18943&l=en
261103-8
8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026
8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Galwaf ar y Gweinidog Cabinet i ymateb i'r ddadl.</p>
<p>I call on the Cabinet Minister to reply to the debate.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782637
341
En
2026-11-03T18:45:47
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=18948&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=18948&l=cy
261103-8
8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026
8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026
C
162
162
Elin Jones AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162
Cabinet Minister for Finance
Y Gweinidog Cabinet dros Gyllid
Jones, Elin
<p>Okay, and there was me thinking that everybody would support a 30 per cent reduction in the business rates for the hospitality sector on our high streets. Using the mechanism of the multiplier differential is replicating the mechanism of the multiplier differential to introduce the initial 30 per cent reduction of business rates for the retail sector on the high streets, as introduced by the previous Government, and it is a deliberate decision by this Government, as it was by the previous Government, to provide greater support for those businesses on the high street.</p>
<p>I continually hear in this Chamber, as we've heard before, about the real pressure on our high streets, about how, as communities, we want to support those high streets. Those high streets can be in rural towns, they can be in Valleys towns, and they can be in different parts of city areas. This 30 per cent reduction in hospitality to match 30 per cent reduction in business rates for retail is about the very specific and deliberate policy of supporting businesses on our high streets. And just to confirm: pharmacies are already eligible for the 30 per cent reduction, although I did hear that your call is to fund 100 per cent reduction, but just to confirm the 30 per cent eligibility for pharmacies already in place.</p>
<p>The reality of voting against these regulations today is that anybody who does vote against the regulations will be voting against our ability to introduce that 30 per cent reduction for hospitality in business rates for our pubs and clubs and restaurants on our high streets, and make it permanent—not just a transitional relief, but make it permanent from April of next year. So, I do urge Members to allow these regulations to pass today in order to ensure that businesses are able to receive that 30 per cent reduction.</p>
<p>And just to say, there are issues that have been raised again about how we ensure that there are other aspects of our business rates system that could be changed, that could be made more favourable to businesses, small and large, and those are issues that we will look at again. As I've said previously, we've discussed the issue around the cliff edge for some of those businesses that find themselves at the wrong side of the thresholds that we have.</p>
<p>And therefore, those conversations will continue to be had as part of our discussions around the annual budget, I'm sure, and as we move to support more businesses in the very important work that they do on our high streets and in our economy more widely. But for today, I urge Members to support the regulations as they've been laid.</p>
<p>Iawn, a dyna lle'r oeddwn i'n meddwl y byddai pawb yn cefnogi gostyngiad o 30 y cant mewn ardrethi busnes ar gyfer y sector lletygarwch ar ein strydoedd mawr. Mae defnyddio mecanwaith y lluosydd gwahaniaethol yn ailadrodd mecanwaith y lluosydd gwahaniaethol i gyflwyno'r gostyngiad cychwynnol o 30 y cant mewn ardrethi busnes ar gyfer y sector manwerthu ar y strydoedd mawr, fel y'i cyflwynwyd gan y Llywodraeth flaenorol, ac mae'n benderfyniad bwriadol gan y Llywodraeth hon, fel yr oedd gan y Llywodraeth flaenorol, i roi mwy o gymorth i'r busnesau hynny ar y stryd fawr.</p>
<p>Rwy'n clywed yn barhaus yn y Siambr hon, fel yr ydym wedi clywed o'r blaen, am y pwysau gwirioneddol ar ein strydoedd mawr, am sut, fel cymunedau, rydym eisiau cefnogi'r strydoedd mawr hynny. Gall y strydoedd mawr hynny fod mewn trefi gwledig, gallant fod mewn trefi yn y Cymoedd, a gallant fod mewn gwahanol rannau o ardaloedd dinesig. Mae'r gostyngiad hwn o 30 y cant mewn lletygarwch i gyd-fynd â gostyngiad o 30 y cant mewn ardrethi busnes ar gyfer manwerthu yn ymwneud â'r polisi penodol a bwriadol iawn o gefnogi busnesau ar ein strydoedd mawr. Ac i gadarnhau: mae fferyllfeydd eisoes yn gymwys ar gyfer y gostyngiad o 30 y cant, er fy mod wedi clywed mai eich galwad chi yw i ariannu gostyngiad o 100 y cant, ond dim ond i gadarnhau'r cymhwysedd o 30 y cant ar gyfer fferyllfeydd sydd eisoes ar waith.</p>
<p>Realiti pleidleisio yn erbyn y rheoliadau hyn heddiw yw y bydd unrhyw un a fydd yn pleidleisio yn erbyn y rheoliadau yn pleidleisio yn erbyn ein gallu i gyflwyno'r gostyngiad hwnnw o 30 y cant ar gyfer lletygarwch mewn ardrethi busnes ar gyfer ein tafarndai a'n clybiau a'n bwytai ar ein strydoedd mawr, a'i wneud yn rhyddhad parhaol—nid dim ond yn rhyddhad trosiannol, ond ei wneud yn barhaol o fis Ebrill y flwyddyn nesaf. Felly, rwy'n annog Aelodau i ganiatáu i'r rheoliadau hyn basio heddiw er mwyn sicrhau bod busnesau yn gallu cael y gostyngiad hwnnw o 30 y cant.</p>
<p>A dim ond i ddweud, mae yna faterion sydd wedi'u codi eto ynglŷn â sut rydym yn sicrhau bod agweddau eraill ar ein system ardrethi busnes y gellid eu newid, y gellid eu gwneud yn fwy ffafriol i fusnesau, bach a mawr, ac mae'r rheini yn faterion y byddwn ni'n eu hystyried eto. Fel rydw i wedi dweud o'r blaen, rydym wedi trafod y mater ynghylch ymyl y clogwyn ar gyfer rhai o'r busnesau hynny sy'n cael eu hunain ar ochr anghywir y trothwyon sydd gennym ni.</p>
<p>Ac felly, bydd y sgyrsiau hynny'n parhau i gael eu cynnal fel rhan o'n trafodaethau ynghylch y gyllideb flynyddol, rwy'n siŵr, ac wrth i ni symud i gefnogi mwy o fusnesau yn y gwaith pwysig iawn y maen nhw'n ei wneud ar ein strydoedd mawr ac yn ein heconomi yn ehangach. Ond am heddiw, rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi'r rheoliadau fel y maen nhw wedi'u gosod.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782646
342
Cy
2026-11-03T18:48:53
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=19134&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=19134&l=en
261103-8
8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026
8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Diolch yn fawr iawn, Weinidog Cabinet. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [<em>Gwrthwynebiad</em>.] Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.</p>
<p>Thank you, Cabinet Minister. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [<em>Objection</em>.] I will defer voting under this item until voting time.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782682
343
Cy
261103-8
8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026
8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026
I
<p>Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.</p>
<p>Voting deferred until voting time.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782648
344
Cy
2026-11-03T18:49:06
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=19147&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=19147&l=en
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Eitem 9, Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio i wneud y cynnig—Siân Gwenllian.</p>
<p>Item 9, the Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026. I call on the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning to move the motion—Siân Gwenllian.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782650
345
Cy
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
I
<p>Cynnig NDM9339 Heledd Fychan</p>
<p>Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 23 Mehefin 2026.</p>
<p>Motion NDM9339 Heledd Fychan</p>
<p>To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 23 June 2026.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782651
346
Cy
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
I
<p>Cynigiwyd y cynnig.</p>
<p>Motion moved.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782652
347
Cy
2026-11-03T18:49:23
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=19164&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=19164&l=en
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
4981
4981
Sian Gwenllian AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4981
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981
Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning
Y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio
Gwenllian, Sian
<p>Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. I ddweud ar y cychwyn, mae'r Llywodraeth yma eisiau gwella'r ffordd mae pobl yn ymgysylltu â'n democratiaeth. Rydyn ni eisiau meithrin hyder pobl yn ein hetholiadau a lleihau'r rhwystrau rhag cymryd rhan. Mi fydd cofrestru etholwyr yn awtomatig yn helpu i gyflawni hynny, a dŷn ni'n arwain y ffordd yma yng Nghymru.</p>
<p>Dwi'n falch, felly, o gyflwyno Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026 ger eich bron chi heddiw. Ac mi hoffwn i ddiolch i’r ddau bwyllgor am eu hystyriaeth nhw o’r rheoliadau hyn. Hwn oedd fy ymddangosiad cyntaf gerbron y Pwyllgor Llywodraeth Leol, Tai a Chynllunio, a dwi’n ddiolchgar bod mwyafrif yr Aelodau ar y pwyllgor hwnnw wedi cytuno i gymeradwyo’r rheoliadau.</p>
<p>Mae’r rheoliadau hyn yn mynd i’r afael ag argymhellion y Comisiwn Etholiadol yn eu gwerthusiad o’r cynlluniau peilot—cynlluniau calonogol a gafodd eu cynnal y llynedd. Maen nhw’n rhoi sail statudol barhaol i gofrestru awtomatig yng Nghymru. Rydyn ni’n lleihau’r cyfnod hysbysu ar gyfer rhoi gwybod i etholwyr y byddan nhw’n cael eu cofrestru’n awtomatig o 60 diwrnod i 28 diwrnod. Mae’r cyfnod byrrach yma yn cadw hawl etholwyr i optio allan neu i wneud cais am gofrestriad di-enw, gan osgoi oedi diangen a phosibilrwydd o ddryswch. Rydyn ni hefyd yn rhoi mwy o hyblygrwydd i weinyddwyr etholiadol drwy leihau’r gofyniad i gynnal cofrestru awtomatig o bedair gwaith y flwyddyn i unwaith y flwyddyn galendr.</p>
<p>Mae’r system yn adeiladu ar brosesau cofrestru etholiadol sy’n bodoli’n barod, yn hytrach na chreu swyddogaeth hollol newydd. Mae timau etholiadol eisoes yn fedrus wrth ddefnyddio data lleol i adeiladu a chynnal y gofrestr. Mae cofrestru etholwyr yn awtomatig yn defnyddio’r arbenigedd presennol hwnnw i nodi etholwyr cymwys na fyddent efallai yn cael eu nodi fel arall. Ac mi hoffwn i ddiolch i’r timau etholiadol ar draws Cymru am eu hymrwymiad parhaus.</p>
<p>Mi fydd cofrestru etholwyr yn awtomatig yn helpu Cymru i arwain y ffordd yn y Deyrnas Unedig ac yn cyfrannu at leihau’r amcangyfrif o 400,000 o etholwyr sydd heb eu cofrestru yng Nghymru. Mi ddylai hyn, yn benodol, fynd i’r afael â thangofrestru ymhlith grwpiau penodol sy’n debygol o gael eu colli o dan brosesau traddodiadol.</p>
<p>Mi ydyn ni’n trin pryderon ynglŷn â diogelwch personol o ddifrif. Rydyn ni wedi diddymu’r gofrestr llywodraeth leol agored er mwyn diogelu manylion etholwyr rhag cael eu datgelu i drydydd partïon, ac i helpu i roi sicrwydd i’r rheini a allai fod wedi osgoi cofrestru o’r blaen. Bydd neb yn cael ei ychwanegu at y gofrestr heb gael gwybod ymlaen llaw. Dylai neb gael ei atal rhag cymryd rhan mewn democratiaeth oherwydd ofn am eu diogelwch. Mi fyddwn ni’n parhau i weithio efo asiantaethau cymorth a chymdeithas sifil i godi ymwybyddiaeth o gofrestru’n ddi-enw ar gyfer y rhai sydd ei angen, a sicrhau bod yr opsiwn i optio allan hefyd yn glir. Ar hyn o bryd, mi fydd angen cofrestru ar wahân o hyd ar gyfer etholiadau Senedd y Deyrnas Unedig, ac mi fydd hyn hefyd yn cael ei wneud yn glir i etholwyr.</p>
<p>Mae hi'n debygol erbyn hyn y bydd Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn dilyn esiampl Cymru—yn dilyn ein hesiampl ni drwy gyflwyno system gofrestru heb gais ar gyfer etholiadau a gedwir yn ôl. Mae ein dull gweithredu yn cadw’r posibilrwydd o alinio yn y dyfodol yn agored. Mae’n ein galluogi i wneud cynnydd rŵan yng Nghymru, heb orfod aros—cynnydd rŵan, gan gadw’r hyblygrwydd i ymateb i ddatblygiadau pellach gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig wrth i’r rheini ddod yn fwy eglur.</p>
<p>Dwi’n falch bod Cymru yn arwain y ffordd drwy gyflwyno cofrestru etholwyr yn awtomatig drwy’r rheoliadau hyn heddiw, a dwi’n edrych ymlaen at glywed barn yr Aelodau yn y Senedd. Diolch.</p>
<p>Thank you very much, Dirprwy Lywydd. To say at the outset, this Government wants to improve people's engagement with our democracy. We want to build people's confidence in our elections and reduce barriers to participation. Automatic voter registration will help to achieve that, and we are leading the way here in Wales.</p>
<p>I am pleased, therefore, to introduce the Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026 before you today. And I'd like to thank both of the committees for their consideration of these regulations. This was my first appearance before the Local Government, Housing and Planning Committee, and I'm grateful that the majority of the Members on that committee agreed to endorse the regulations.</p>
<p>These regulations address the Electoral Commission's recommendations in their evaluation of last year's encouraging pilot schemes. They put automatic registration on a permanent statutory footing here in Wales. We are reducing the notification period for electors to be informed that they will be registered automatically from 60 days to 28 days. This shorter period preserves electors' opportunity to opt out or to apply for anonymous registration, while avoiding unnecessary delays and potential confusion. We are also giving electoral administrators greater flexibility by reducing the requirement to undertake automatic registration from four times to once a calendar year.</p>
<p>The system builds on existing electoral registration processes, rather than creating an entirely new function. Electoral teams are already experienced in using local data to build and maintain the register. Automatic voter registration applies that existing expertise to capture eligible electors who may not have been identified otherwise. And I would like to thank the election teams across Wales for their ongoing commitment.</p>
<p>Automatic voter registration will help Wales to lead the way in the UK and contribute to reducing the estimated 400,000 unregistered electors in Wales. This should particularly tackle under-registration among particular groups likely to be missed under traditional processes.</p>
<p>We do take concerns about personal safety seriously. We have abolished the open local government register to protect electors' details from third-party disclosure, and to help provide reassurance to those who may have previously avoided registration. No-one will be added to the register without first being notified. No-one should be prevented from participating in democracy out of fear for their own safety. We will continue to work with support agencies and civil society to raise awareness of anonymous registration for those who need it, and ensure that the opt-out option is also clear. At the moment, registration for UK parliamentary elections will still need to be done separately, and this will also be made clear to electors.</p>
<p>It is now likely that the UK Government will follow Wales's lead by introducing a system of registration without application for reserved elections. Our approach keeps open the possibility of future alignment. It enables us to make progress now in Wales, without having to wait—progress immediately while retaining a level of flexibility to respond to UK Government developments as they become clearer.</p>
<p>I am proud that Wales is leading the way by introducing automatic voter registration through these regulations today, and I look forward to hearing Members' views in the Senedd. Thank you.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782530
348
Cy
2026-11-03T18:50:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=19201&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=19201&l=en
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782538
349
Cy
2026-11-03T18:54:27
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=19468&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=19468&l=en
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Diolch. Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Llywodraeth Leol, Tai a Chynllunio, Carmelo Colasanto.</p>
<p>Thank you. I call on the Chair of the Local Government, Housing and Planning Committee, Carmelo Colasanto.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782539
350
En
2026-11-03T18:54:37
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=19478&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=19478&l=cy
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
12152
12152
Carmelo Colasanto AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12152
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12152
Colasanto, Carmelo
<p>Diolch, Deputy Llywydd. I'm contributing to this debate in my capacity as Chair of the Local Government, Housing and Planning Committee. These regulations are the first to be brought forward under section 19 of the Elections and Elected Bodies (Wales) Act 2024, which specifies that a committee can recommend an extended 60-day scrutiny period for regulations such as these, which make electoral reforms following a pilot. As a committee, we agreed that, given the importance of these regulations, such a recommendation was appropriate. This gave us more time to gather views from stakeholders, and we are grateful to everyone who gave evidence to inform us in our work.</p>
<p>Overall, the majority of committee members recognise that the system being introduced for electoral registration without application, otherwise known as AVR, is a mechanism that can increase democratic participation in elections, and therefore support these regulations. However, we believe that regular evaluation should be undertaken following AVR exercises, and the first of these should take place within 12 months. One of our main concerns is that the time frame for opting out of being automatically registered has been reduced to 28 days, which is a significant reduction on the 60-day original period when AVR was piloted last year. In particular, we are concerned that this does not give vulnerable people enough time to opt out. Safeguarding concerns were raised by our predecessor committee during its scrutiny of the Bill in 2024, and it's disappointing that the Welsh Government didn't undertake any formal consultation with organisations representing vulnerable groups on these specific regulations.</p>
<p>We were able to reach out to some groups, including Women's Equality Network Wales and Welsh Women's Aid, with the latter emphasising the need to ensure that survivors of domestic abuse fully understand the new process. The greater the engagement and time that's available for this, the more chance they will have to access relevant information and support and complete the process of opting out of the register or registering anonymously if that is, indeed, their wish. The Cabinet Minister told us during scrutiny that she will continue to engage with vulnerable groups, and we hope that this is now happening and will continue over the coming months as the new system is rolled out in preparation for the local government elections in May 2027.</p>
<p>Our other concerns relate to the frequency of AVR exercises, the availability and quality of the data and the costs of implementation. These are set out in our report, and I would urge the Welsh Government to accept and act on our recommendations. Diolch.</p>
<p>Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n cyfrannu at y ddadl hon yn rhinwedd fy swydd fel Cadeirydd y Pwyllgor Llywodraeth Leol, Tai a Chynllunio. Y rheoliadau hyn yw'r cyntaf i gael eu dwyn ymlaen o dan adran 19 o Ddeddf Etholiadau a Chyrff Etholedig (Cymru) 2024, sy'n nodi y gall pwyllgor argymell cyfnod craffu estynedig o 60 diwrnod ar gyfer rheoliadau fel y rhain, sy'n gwneud diwygiadau etholiadol ar ôl cynnal cynllun peilot. Fel pwyllgor, fe wnaethom gytuno, o ystyried pwysigrwydd y rheoliadau hyn, fod argymhelliad o'r fath yn briodol. Rhoddodd hyn fwy o amser i ni gasglu barn gan randdeiliaid, ac rydym yn ddiolchgar i bawb a roddodd dystiolaeth i'n hysbysu yn ein gwaith.</p>
<p>Yn gyffredinol, mae'r mwyafrif o aelodau'r pwyllgor yn cydnabod bod y system sy'n cael ei chyflwyno ar gyfer cofrestru etholiadol heb wneud cais, a elwir fel arall yn AVR, yn fecanwaith a all gynyddu cyfranogiad democrataidd mewn etholiadau, ac felly cefnogi'r rheoliadau hyn. Fodd bynnag, credwn y dylid cynnal gwerthusiadau rheolaidd yn dilyn ymarferion AVR, ac y dylai'r cyntaf o'r rhain ddigwydd o fewn 12 mis. Un o'n prif bryderon yw bod yr amserlen ar gyfer optio allan o fod wedi eich cofrestru'n awtomatig wedi'i lleihau i 28 diwrnod, sy'n ostyngiad sylweddol ar y cyfnod gwreiddiol o 60 diwrnod pan gafodd AVR ei beilota y llynedd. Yn benodol, rydym yn pryderu nad yw hyn yn rhoi digon o amser i bobl agored i niwed optio allan. Codwyd pryderon diogelu gan ein pwyllgor rhagflaenol yn ystod ei waith o graffu ar y Bil yn 2024, ac mae'n siomedig na wnaeth Llywodraeth Cymru ymgymryd ag unrhyw ymgynghoriad ffurfiol â sefydliadau sy'n cynrychioli grwpiau agored i niwed ar y rheoliadau penodol hyn.</p>
<p>Bu modd i ni estyn allan i rai grwpiau, gan gynnwys Rhwydwaith Cydraddoldeb Menywod Cymru a Chymorth i Ferched Cymru, ac roedd yr olaf o'r rhain yn pwysleisio'r angen i sicrhau bod goroeswyr cam-drin domestig yn deall y broses newydd yn llawn. Po fwyaf yw'r ymgysylltiad a'r amser sydd ar gael ar gyfer hyn, y mwyaf o siawns y bydd ganddyn nhw o gael gwybodaeth a chymorth perthnasol a chwblhau'r broses o optio allan o'r gofrestr neu gofrestru'n ddienw os dyna, mewn gwirionedd, yw eu dymuniad. Dywedodd y Gweinidog Cabinet wrthym yn ystod y gwaith craffu y bydd yn parhau i ymgysylltu â grwpiau agored i niwed, ac rydym yn gobeithio bod hyn yn digwydd nawr ac y bydd yn parhau dros y misoedd nesaf wrth i'r system newydd gael ei chyflwyno i baratoi ar gyfer yr etholiadau llywodraeth leol ym mis Mai 2027.</p>
<p>Mae ein pryderon eraill yn ymwneud ag amlder ymarferion AVR, y data sydd ar gael a'i ansawdd a chostau gweithredu. Mae'r rhain wedi'u nodi yn ein hadroddiad, a byddwn yn annog Llywodraeth Cymru i dderbyn ein hargymhellion a gweithredu arnyn nhw. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782613
351
En
2026-11-03T18:55:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=19501&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=19501&l=cy
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782618
352
Cy
2026-11-03T18:57:10
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=19631&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=19631&l=en
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Diolch. Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cristiana Emsley. </p>
<p>Thank you. I call on the Chair of the Legislation Committee, Cristiana Emsley.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782624
353
En
2026-11-03T18:57:15
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=19636&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=19636&l=cy
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
12185
12185
Cristiana Emsley AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185
Emsley, Cristiana
<p>Diolch, Ddirprwy Lywydd. The Legislation Committee considered these draft regulations during its meeting on 13 July. Our report raised two technical reporting points, seeking further explanation about the preamble and clarity on the Electoral Commission’s recommendations following the pilot, which were addressed by the Welsh Government in its response to our report.</p>
<p>These regulations are the first to be laid under section 19 of the Elections and Elected Bodies (Wales) Act 2024. They are subject to an enhanced scrutiny procedure, whereby a committee charged with reporting on the draft regulations may, within 30 days, recommend that an extended scrutiny window of 60 days applies to the regulations. If that recommendation is not rejected by the Senedd, that extended scrutiny window begins. </p>
<p>The first two merits points in our report focus on this enhanced scrutiny procedure. The first notes that the Welsh Government did not notify the Business Committee of the arrival of these novel regulations, as is anticipated in Standing Orders for subordinate legislation with specific scrutiny timings set out in the enabling Act. The second states that the committee would expect to see more information about the enhanced scrutiny procedure in the explanatory memorandum to these regulations. The committee concluded that the Welsh Government had not anticipated the proper scrutiny procedure for these critically important regulations. It is the committee’s view that the Welsh Government should have notified the Business Committee of the arrival of these regulations, so that the Business Committee could refer them to the appropriate policy committee for scrutiny. It also appears that the Welsh Government did not take into account the potential for an extended scrutiny timetable when planning for the making of these regulations, because we understand it originally wanted to hold the relevant debate at the end of September.</p>
<p>The committee acknowledges that this is the first time that this enhanced scrutiny procedure has been used. I am grateful for the Welsh Government’s response to our report, which assured us that future regulations made under section 19(12) will be highlighted to the Business Committee. I am also grateful for the work of my colleagues on the Local Government, Housing and Planning Committee for their valuable and robust policy scrutiny work, as set out in their report laid on 16 October. Fundamentally, the committee’s view is that the draft regulations should have been laid in good enough time to accommodate an extended scrutiny window, as set out in the enabling Act, if the Senedd considered it appropriate to trigger it. We therefore support the point made in the Local Government, Housing and Planning Committee’s report, which sets out very similar views, and which states clearly that</p>
<p>'subordinate legislation and implementation timetables are planned with sufficient time for the full Senedd scrutiny procedure to be carried out.'</p>
<p>Irrespective of the outcome of today’s debate, I am sure that Members will join me in welcoming the enhanced scrutiny carried out by the Senedd in relation to these critically important draft regulations. Diolch. </p>
<p>Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ystyriodd y Pwyllgor Deddfwriaeth y rheoliadau drafft hyn yn ystod ei gyfarfod ar 13 Gorffennaf. Cododd ein hadroddiad ddau bwynt adrodd technegol, gan geisio esboniad pellach am y rhagymadrodd ac eglurder ar argymhellion y Comisiwn Etholiadol yn dilyn y cynllun peilot, y rhoddwyd sylw iddynt gan Lywodraeth Cymru yn ei hymateb i'n hadroddiad.</p>
<p>Y rheoliadau hyn yw'r cyntaf i gael eu gosod o dan adran 19 o Ddeddf Etholiadau a Chyrff Etholedig (Cymru) 2024. Maen nhw'n destun gweithdrefn graffu uwch, lle gall pwyllgor sy'n gyfrifol am adrodd ar y rheoliadau drafft, o fewn 30 diwrnod, argymell bod ffenestr graffu estynedig o 60 diwrnod yn berthnasol i'r rheoliadau. Os nad yw'r argymhelliad hwnnw'n cael ei wrthod gan y Senedd, mae'r ffenestr graffu estynedig honno yn dechrau.</p>
<p>Mae'r ddau bwynt rhinwedd cyntaf yn ein hadroddiad yn canolbwyntio ar y weithdrefn graffu uwch hon. Mae'r cyntaf yn nodi na wnaeth Llywodraeth Cymru hysbysu'r Pwyllgor Busnes am ddyfodiad y rheoliadau newydd hyn, fel y rhagwelir mewn Rheolau Sefydlog ar gyfer is-ddeddfwriaeth gydag amseroedd craffu penodol a nodir yn y Ddeddf galluogi. Mae'r ail yn nodi y byddai'r pwyllgor yn disgwyl gweld mwy o wybodaeth am y weithdrefn graffu uwch yn y memorandwm esboniadol i'r rheoliadau hyn. Daeth y pwyllgor i'r casgliad nad oedd Llywodraeth Cymru wedi rhagweld y weithdrefn graffu briodol ar gyfer y rheoliadau hanfodol bwysig hyn. Barn y pwyllgor yw y dylai Llywodraeth Cymru fod wedi hysbysu'r Pwyllgor Busnes am ddyfodiad y rheoliadau hyn, fel y gallai'r Pwyllgor Busnes eu cyfeirio at y pwyllgor polisi priodol i graffu arnynt. Mae'n ymddangos hefyd nad oedd Llywodraeth Cymru wedi ystyried y potensial ar gyfer amserlen graffu estynedig wrth gynllunio i wneud y rheoliadau hyn, oherwydd rydym yn deall ei bod eisiau cynnal y ddadl berthnasol ddiwedd mis Medi yn wreiddiol.</p>
<p>Mae'r pwyllgor yn cydnabod mai dyma'r tro cyntaf i'r weithdrefn graffu uwch hon gael ei defnyddio. Rwy'n ddiolchgar am ymateb Llywodraeth Cymru i'n hadroddiad, a oedd yn ein sicrhau y bydd rheoliadau a wneir yn y dyfodol o dan adran 19(12) yn cael eu hamlygu i'r Pwyllgor Busnes. Rwyf hefyd yn ddiolchgar am waith fy nghyd-Aelodau ar y Pwyllgor Llywodraeth Leol, Tai a Chynllunio am eu gwaith craffu polisi gwerthfawr a chadarn, fel y nodir yn eu hadroddiad a osodwyd ar 16 Hydref. Yn y bôn, barn y pwyllgor yw y dylai'r rheoliadau drafft fod wedi cael eu gosod mewn digon o amser i ddarparu ar gyfer cyfnod craffu estynedig, fel y nodir yn y Ddeddf galluogi, pe bai'r Senedd o'r farn ei bod yn briodol ei sbarduno. Felly, rydym yn cefnogi'r pwynt a wnaed yn adroddiad y Pwyllgor Llywodraeth Leol, Tai a Chynllunio, sy'n nodi safbwyntiau tebyg iawn, ac sy'n nodi'n glir bod</p>
<p>'is-ddeddfwriaeth ac amserlenni gweithredu yn cael eu cynllunio gyda digon o amser i gynnal gweithdrefn graffu lawn y Senedd.'</p>
<p>Waeth beth yw canlyniad y ddadl heddiw, rwy'n siŵr y bydd yr Aelodau yn ymuno â mi i groesawu'r craffu uwch a gynhaliwyd gan y Senedd mewn perthynas â'r rheoliadau drafft hanfodol bwysig hyn. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782627
354
En
2026-11-03T19:00:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=19801&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=19801&l=cy
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782630
355
En
2026-11-03T19:00:50
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=19851&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=19851&l=cy
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782631
356
En
2026-11-03T19:00:52
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=19853&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=19853&l=cy
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
12190
12190
Francesca O'Brien AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190
O'Brien, Francesca
<p>The Government wants to register people to vote automatically, instead of them choosing to register for themselves. But, having sat on the Senedd's Local Government, Housing and Planning Committee and listened to the evidence, and having had time to review and reflect, I have significant concerns about how this would work in practice and the speed it is being rushed through with, and ask Members to listen to the people who would actually have to do this work.</p>
<p>The Association of Electoral Administrators told our committee that the legislation will not be in place until early November—which is now—at the earliest, and that they are expected to go and administer the process the very next day. They said it was 'an unusual situation to be in'. Now, the Cabinet Minister told us the timetable is tight, but within the limit, and, in her words, 'all is good'. I have to say that that isn't language that inspires much confidence. This process has been rushed through from start to finish.</p>
<p>There are three practical problems that should all be considered before voting on these regulations. The first is money. When these regulations were laid in June, the Welsh Government estimated the first year costs at around £2.6 million. On 29 September, nine days before the committee reported, that estimate was increased to £4.4 million. And if my maths serves me correctly, that's about a 70 per cent increase, which was discovered part way through our scrutiny, after our first evidence session had already concluded. Worse, only the first year is funded by a specific grant. After that, it goes into the revenue support grant and it isn't ring-fenced, which 22 councils may have to pick up the bill for.</p>
<p>The second problem is data. The committee's report says that having to rely on data sources is clearly a weakness in the system. Powys, one of the pilot councils, told us that:</p>
<p>'Data matching relies on good-quality and standardised data',</p>
<p>and added,</p>
<p>'none of which is what we have in local authorities.'</p>
<p>The AEA told us that some councils spend up to eight weeks cleansing data and running checks by hand. So, that's eight weeks in a year when the same teams are already preparing for elections in every council of Wales. And if that work is rushed through, the AEA were also clear about the consequences: people get added to the register incorrectly, because the checks have not been done properly. That damages the integrity of the process, and I would have thought that the integrity of our registers is something every party would want to protect.</p>
<p>The third problem is the one I find hardest to let go. These regulations cut the opt-out window for people who don't want to be registered from 60 days to 28 days. That 60-day period was put there by the Senedd to give vulnerable people time to respond, and now that is being cut by more than half. Welsh Women's Aid told our committee that the longer the timeframe given to survivors, the more chance they have of understanding the process and keeping their details private. They also reminded us that many different people can access the register—campaigners, elected politicians and political parties. The system isn't immune to access from perpetrators themselves, or from people being manipulated into sharing information.</p>
<p>Here's what worries me: the electoral administrators told us why 28 days is on the table. Their evidence said that if this is to be rolled out before next year's elections you have to have a 28-day period, because otherwise you will have run out of time to have the 60. So, the safeguard is being cut because of the Government's deadline. Remove the deadline and we could still have a safeguard in place. We have to question the wisdom of trying to run a brand-new, untested registration system through 22 councils on software that's still being written in the middle of the biggest year for elections that we have in Wales. Instead of rushing to meet a self-imposed deadline, the Government should plan this carefully and think about the implications, keep the 60 days, and, if they do want to register people automatically, put proper safeguards in place. If the Government gets this wrong, the unintended consequences could be severe. Diolch.</p>
<p>Mae'r Llywodraeth eisiau cofrestru pobl i bleidleisio'n awtomatig, yn hytrach na'u bod yn dewis cofrestru drostyn nhw eu hunain. Ond, ar ôl eistedd ar Bwyllgor Llywodraeth Leol, Tai a Chynllunio'r Senedd a gwrando ar y dystiolaeth, ac ar ôl cael amser i adolygu a myfyrio, mae gennyf bryderon sylweddol ynglŷn â sut y byddai hyn yn gweithio yn ymarferol a'r cyflymder y mae'n cael ei rhuthro drwodd, ac rwy'n gofyn i'r Aelodau wrando ar y bobl a fyddai'n gorfod gwneud y gwaith hwn mewn gwirionedd.</p>
<p>Dywedodd Cymdeithas y Gweinyddwyr Etholiadol wrth ein pwyllgor na fydd y ddeddfwriaeth yn ei lle tan ddechrau mis Tachwedd—sef nawr—ar y cynharaf, a bod disgwyl iddyn nhw fynd a gweinyddu'r broses y diwrnod canlynol. Dywedon nhw ei bod yn 'sefyllfa anarferol i fod ynddi'. Nawr, dywedodd y Gweinidog Cabinet wrthym fod yr amserlen yn dynn, ond o fewn y terfyn, ac, yn ei geiriau hi, 'mae popeth yn iawn'. Mae'n rhaid i mi ddweud nad yw hynny'n iaith sy'n ysbrydoli llawer o hyder. Mae'r broses hon wedi cael ei rhuthro drwodd o'r dechrau i'r diwedd.</p>
<p>Mae tair problem ymarferol y dylai pob un ohonyn nhw gael eu hystyried cyn pleidleisio ar y rheoliadau hyn. Y gyntaf yw arian. Pan osodwyd y rheoliadau hyn ym mis Mehefin, amcangyfrifodd Llywodraeth Cymru y byddai tua £2.6 miliwn o gostau yn y flwyddyn gyntaf. Ar 29 Medi, naw diwrnod cyn i'r pwyllgor adrodd, cynyddwyd yr amcangyfrif hwnnw i £4.4 miliwn. Ac os yw fy mathemateg i'n gywir, mae hynny'n gynnydd o tua 70 y cant, a ddarganfuwyd rhan o'r ffordd drwy ein gwaith craffu, pan oedd ein sesiwn dystiolaeth gyntaf eisoes wedi dod i ben. Yn waeth na hynny, dim ond y flwyddyn gyntaf sy'n cael ei hariannu gan grant penodol. Ar ôl hynny, mae'n mynd i mewn i'r grant cynnal refeniw ac nid yw'n cael ei neilltuo, ac efallai y bydd yn rhaid i'r 22 o gynghorau ysgwyddo'r bil amdano.</p>
<p>Yr ail broblem yw data. Mae adroddiad y pwyllgor yn dweud bod gorfod dibynnu ar ffynonellau data yn amlwg yn wendid yn y system. Dywedodd Powys, un o'r cynghorau yn y cynllun peilot, wrthym fod:</p>
<p>'Paru data yn dibynnu ar ddata wedi'i safoni ac sydd o ansawdd da',</p>
<p>ac ychwanegodd,</p>
<p>'does gennym ni ddim o hyn mewn awdurdodau lleol.'</p>
<p>Dywedodd Cymdeithas y Gweinyddwyr Etholiadol wrthym fod rhai cynghorau yn treulio hyd at wyth wythnos yn glanhau data ac yn cynnal gwiriadau â llaw. Felly, mae hynny'n wyth wythnos mewn blwyddyn pan mae'r un timau eisoes yn paratoi ar gyfer etholiadau ym mhob cyngor yng Nghymru. Ac os yw'r gwaith hwnnw'n cael ei ruthro drwodd, roedd Cymdeithas y Gweinyddwyr Etholiadol hefyd yn glir am y canlyniadau: mae pobl yn cael eu hychwanegu at y gofrestr yn anghywir, oherwydd nad yw'r gwiriadau wedi'u gwneud yn iawn. Mae hynny'n niweidio uniondeb y broses, a byddwn wedi meddwl bod uniondeb ein cofrestrau yn rhywbeth y byddai pob parti eisiau ei amddiffyn.</p>
<p>Y drydedd broblem yw'r un rwy'n ei chael hi anoddaf gadael fynd iddi. Mae'r rheoliadau hyn yn cwtogi'r ffenestr optio allan i bobl nad ydynt eisiau cael eu cofrestru o 60 diwrnod i 28 diwrnod. Cafodd y cyfnod 60 diwrnod hwnnw ei roi yno gan y Senedd i roi amser i bobl agored i niwed ymateb, a nawr mae hynny'n cael ei gwtogi gan fwy na hanner. Dywedodd Cymorth i Ferched Cymru wrth ein pwyllgor, po hiraf yw'r amserlen a roddir i oroeswyr, y mwyaf o siawns sydd ganddyn nhw o ddeall y broses a chadw eu manylion yn breifat. Fe wnaethon nhw hefyd ein hatgoffa bod llawer o wahanol bobl yn gallu cael mynediad i'r gofrestr—ymgyrchwyr, gwleidyddion etholedig a phleidiau gwleidyddol. Nid yw'r system yn ddiogel rhag mynediad gan droseddwyr eu hunain, neu rhag pobl y dylanwadir arnyn nhw i rannu gwybodaeth.</p>
<p>Dyma'r hyn sy'n fy mhoeni i: dywedodd y gweinyddwyr etholiadol wrthym pam mae 28 diwrnod ar y bwrdd. Dywedodd eu tystiolaeth nhw fod yn rhaid i chi gael cyfnod o 28 diwrnod os yw hyn am gael ei gyflwyno cyn etholiadau'r flwyddyn nesaf, oherwydd fel arall byddwch chi wedi rhedeg allan o amser i gael y 60. Felly, mae'r mesur diogelu yn cael ei gwtogi oherwydd dyddiad cau'r Llywodraeth. O ddileu'r dyddiad cau gallem fod â mesur diogelu ar waith o hyd. Mae'n rhaid i ni gwestiynu doethineb ceisio rhedeg system gofrestru newydd sbon, heb ei phrofi trwy 22 o gynghorau ar feddalwedd sy'n dal i gael ei hysgrifennu yng nghanol y flwyddyn fwyaf ar gyfer etholiadau sydd gennym yng Nghymru. Yn hytrach na rhuthro i gwrdd â'r terfyn amser hunanosodedig, dylai'r Llywodraeth gynllunio hyn yn ofalus a meddwl am y goblygiadau, cadw'r 60 diwrnod, ac, os ydyn nhw eisiau cofrestru pobl yn awtomatig, rhoi mesurau diogelu priodol ar waith. Os yw'r Llywodraeth yn cael hyn yn anghywir, gallai'r canlyniadau anfwriadol fod yn ddifrifol. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782607
357
En
2026-11-03T19:05:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=20101&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=20101&l=cy
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782626
358
En
2026-11-03T19:05:33
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=20134&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=20134&l=cy
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
332
332
Mike Hedges AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332
Hedges, Mike
<p>Welsh Labour support this motion. These regulations are a continuation of proposals initially brought in by the last Welsh Labour Government. We are proud to have led the way on automatic voter registration in Government through the Elections and Elected Bodies (Wales) Act 2024. In a democracy, making it easier for people to vote is important. I, and I'm sure others, have met constituents who have turned up to vote only to be turned away because they were not registered. This is something we should all be working to prevent. The four pilots that Welsh Labour launched in Government—in Carmarthenshire, Gwynedd, Newport and Powys—showed how we can expand the strengths of our democracy. These pilots added 14,500 new electors to the register. That was a significant achievement that can now be built on across all local authorities in Wales. So, we are pleased to see the work that we started in Government being taken forward by the new Plaid Cymru Ministers.</p>
<p>The Minister will agree that it's essential that local authorities have the resources and support they need for implementing automatic voter registration. What assurances can she give that local authorities will be properly supported to deliver on these changes?</p>
<p>Mae Llafur Cymru yn cefnogi'r cynnig hwn. Mae'r rheoliadau hyn yn barhad o gynigion a gyflwynwyd i ddechrau gan Lywodraeth Lafur ddiwethaf Cymru. Rydym yn falch o fod wedi arwain y ffordd ar gofrestru pleidleiswyr yn awtomatig yn y Llywodraeth drwy Ddeddf Etholiadau a Chyrff Etholedig (Cymru) 2024. Mewn democratiaeth, mae'n bwysig ei gwneud hi'n haws i bobl bleidleisio. Rydw i, ac rwy'n siŵr bod eraill, wedi cwrdd ag etholwyr sydd wedi mynd i bleidleisio dim ond i gael eu gwrthod oherwydd nad oedden nhw wedi'u cofrestru. Mae hyn yn rhywbeth y dylem ni i gyd fod yn gweithio i'w atal. Dangosodd y pedwar cynllun peilot a lansiodd Llafur Cymru pan oedd mewn Llywodraeth—yn sir Gaerfyrddin, Gwynedd, Casnewydd a Phowys—sut y gallwn ehangu cryfderau ein democratiaeth. Ychwanegodd y cynlluniau peilot hyn 14,500 o etholwyr newydd i'r gofrestr. Roedd hynny'n gyflawniad sylweddol y gellir adeiladu arno nawr ar draws pob awdurdod lleol yng Nghymru. Felly, rydym yn falch o weld Gweinidogion newydd Plaid Cymru yn bwrw ymlaen â'r gwaith a ddechreuwyd gennym ni pan oeddem mewn Llywodraeth.</p>
<p>Bydd y Gweinidog yn cytuno ei bod yn hanfodol bod gan awdurdodau lleol yr adnoddau a'r gefnogaeth sydd eu hangen arnyn nhw i weithredu cofrestru pleidleiswyr yn awtomatig. Pa sicrwydd y gall hi ei roi y bydd awdurdodau lleol yn cael eu cefnogi'n briodol i gyflawni'r newidiadau hyn?</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782656
359
En
2026-11-03T19:06:39
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=20200&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=20200&l=cy
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
4787
4787
Peter Fox AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4787
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787
Fox, Peter
<p>Can I thank the committee, which I'm part of, for the work that we did on that, and the chairman for the way he articulated the concerns? And, as you can see, there were underlying concerns from both committees. But we all want to see eligible electors able to participate in our democracy and we all want electoral registers that are as complete and accurate as possible.</p>
<p>Throughout scrutiny of the legislation and these regulations, concerns were raised about the practical operation of electoral registration without application, and many of those concerns still exist today. In particular, there remain questions about the readiness of local authorities and electoral registration officers to deliver these changes successfully ahead of the 2027 local government elections. Evidence from the pilot scheme showed that implementation was not without its challenges. The success of any electoral reform depends not only on the policy itself but on whether those responsible for administering it have the means to do so effectively. The Conservatives are yet to be convinced that all authorities will have the resources necessary to deliver these arrangements consistently and confidently within the proposed time frame and, overall, we have great concerns about the escalating projected costs of the proposals.</p>
<p>We have concerns also as to whether individuals would be given adequate time and opportunity to understand that they had been added to the register and if they wish to exercise their right not to remain on it. This is an important safeguard and one that should not be overlooked, but has been diluted. More broadly, the committee's scrutiny identified several areas where further assurance was required about the operation of the system, the demands it would place on administrators, and the practical implications for those affected. Those concerns deserve careful consideration, particularly when the Welsh Government intends these changes to be operational in time for the 2027 elections.</p>
<p>For the reasons, Dirprwy Lywydd, that I pointed out, we will not be supporting this proposal.</p>
<p>A gaf i ddiolch i'r pwyllgor, yr wyf yn rhan ohono, am y gwaith a wnaethom ar hynny, a'r cadeirydd am y ffordd y mynegodd y pryderon? Ac, fel y gwelwch chi, roedd yna bryderon sylfaenol gan y ddau bwyllgor. Ond rydym i gyd eisiau gweld etholwyr cymwys yn gallu cymryd rhan yn ein democratiaeth ac rydym i gyd eisiau cofrestrau etholiadol sydd mor gyflawn a chywir â phosibl.</p>
<p>Trwy gydol y gwaith craffu ar y ddeddfwriaeth a'r rheoliadau hyn, codwyd pryderon am weithrediad ymarferol cofrestru etholiadol heb wneud cais, ac mae llawer o'r pryderon hynny yn dal i fodoli heddiw. Yn benodol, mae cwestiynau o hyd ynglŷn â pharodrwydd awdurdodau lleol a swyddogion cofrestru etholiadol i gyflawni'r newidiadau hyn yn llwyddiannus cyn etholiadau llywodraeth leol 2027. Dangosodd tystiolaeth o'r cynllun peilot nad oedd gweithredu heb ei heriau. Mae llwyddiant unrhyw ddiwygio etholiadol yn dibynnu nid yn unig ar y polisi ei hun ond ar a oes gan y rhai sy'n gyfrifol am ei weinyddu y modd i wneud hynny'n effeithiol. Mae'r Ceidwadwyr eto i'w hargyhoeddi y bydd gan bob awdurdod yr adnoddau angenrheidiol i gyflawni'r trefniadau hyn yn gyson ac yn hyderus o fewn yr amserlen arfaethedig ac, ar y cyfan, mae gennym bryderon mawr am gostau amcanol cynyddol y cynigion.</p>
<p>Mae gennym bryderon hefyd ynghylch a fyddai digon o amser a chyfle i unigolion ddeall eu bod wedi cael eu hychwanegu at y gofrestr ac a ydyn nhw'n dymuno arfer eu hawl i beidio ag aros arni. Mae hwn yn fesur diogelu pwysig ac yn un na ddylid ei anwybyddu, ond sydd wedi'i wanhau. Yn fwy cyffredinol, nododd gwaith craffu'r pwyllgor sawl maes lle roedd angen sicrwydd pellach am weithrediad y system, y gofynion y byddai'n eu gosod ar weinyddwyr, a'r goblygiadau ymarferol i'r rhai yr effeithir arnynt. Mae'r pryderon hynny'n haeddu ystyriaeth ofalus, yn enwedig pan fo Llywodraeth Cymru yn bwriadu i'r newidiadau hyn fod yn weithredol mewn pryd ar gyfer etholiadau 2027.</p>
<p>Am y rhesymau a nodais, Ddirprwy Lywydd, ni fyddwn yn cefnogi'r cynnig hwn.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782658
360
Cy
2026-11-03T19:08:54
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=20335&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=20335&l=en
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
12172
12172
Rebeca Phillips AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12172
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172
Phillips, Rebaca
<p>Croesawaf y drafodaeth am y rheoliadau hyn a fyddai'n ceisio cynyddu nifer yr etholwyr sy'n gymwys i bleidleisio, rhywbeth y byddaf wedi gobeithio y byddai pawb yn y Siambr hon eisiau gweld. Fel aelod o'r Pwyllgor Llywodraeth Leol, Tai a Chynllunio, rydym wedi sgrwtineiddio'r rheoliadau hyn yn fanwl, gan gynnwys mewn sesiynau tystiolaeth gyda'r Gweinidog Cabinet a rhanddeiliaid eraill.</p>
<p>Rydym yn cydnabod, er bod yr amserlenni'n heriol, byddai'n gyfle coll pe na bai cofrestru etholwyr awtomatig yn cael ei gyflwyno cyn etholiadau llywodraeth leol y flwyddyn nesaf. Hoffwn ddefnyddio'r cyfle i ddiolch i'n staff sy'n gweithio mor galed yn adran gwasanaethau democratiaeth awdurdodau lleol a fyddai'n gweithio i gyflawni'r newidiadau hyn. Cytunaf fod monitro parhaus a gwerthuso yn y dyfodol yn hanfodol, ac edrychaf ymlaen at weld canlyniadau'r rheoliadau yma. Diolch.</p>
<p>I welcome the discussion on these regulations, which seek to increase the number of eligible voters, something that I hope everyone in this Chamber would want to see. As a member of the Local Government, Housing and Planning Committee, we have scrutinised these regulations in detail, including holding evidence sessions with the Cabinet Minister and other stakeholders.</p>
<p>We recognise that, although the time lines are challenging, it would be a missed opportunity if automatic voter registration wasn’t introduced before next year's local government elections. I would like to take this opportunity to thank our staff who work so hard in the democratic services departments of our local authorities and who will be working to implement these changes. I agree that continuous monitoring and future evaluation are essential, and I look forward to seeing the results of these regulations. Thank you.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782662
361
Cy
2026-11-03T19:09:53
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=20394&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=20394&l=en
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Galwaf ar y Gweinidog Cabinet i ymateb i'r ddadl.</p>
<p>I call on the Cabinet Minister to reply to the debate.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782666
362
Cy
2026-11-03T19:09:58
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=20399&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=20399&l=en
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
4981
4981
Sian Gwenllian AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4981
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981
Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning
Y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio
Gwenllian, Sian
<p>Diolch yn fawr iawn, a diolch i'r Aelodau am gymryd rhan yn y ddadl heddiw, ac yn arbennig i Gadeiryddion y Pwyllgor Llywodraeth Leol, Tai a Chynllunio a'r Pwyllgor Deddfwriaeth am eu gwaith chi. Mi wnaf i sôn i ddechrau am y Pwyllgor Deddfwriaeth. Dwi'n credu ein bod ni wedi ymateb fel Llywodraeth i'r pwyntiau technegol a dwi'n derbyn rhai o'r pwyntiau rydych chi'n eu gwneud ynglŷn â'r broses craffu a bod angen creu gofod ar gyfer hynny mewn newidiadau deddfwriaethol o'r math yma.</p>
<p>Mi oedd y Pwyllgor Llywodraeth Leol, Tai a Chynllunio yn codi pryder ynglŷn â grwpiau bregus—merched, er enghraifft, sydd efallai yn poeni y byddan nhw'n cael eu hadnabod, a hwythau'n ceisio osgoi cael eu hadnabod oherwydd eu bod nhw'n cael eu cam-drin yn ddomestig a'r math yna o broblemau. Yn sicr i chi, mae'r ymgysylltu yn parhau efo cynrychiolwyr fel Cymorth i Ferched Cymru, ac mae yna ddeunydd cyfathrebu penodol yn mynd i fod ar gael ar gyfer rhai o'r grwpiau bregus rydych chi wedi eu hadnabod. Mi fydd pawb sydd yn cael eu hadnabod fel bod yn gymwys ar gyfer bod ar y rhestr yn cael llythyr. Mi fydd ganddyn nhw gyfle i optio allan os dydyn nhw ddim eisiau bod ar y rhestr o gwbl ac os dydyn nhw ddim eisiau pleidleisio. Neu mae ganddyn nhw hefyd—. Yn y llythyr hwnnw, bydd yr opsiwn o fod yn ddi-enw ond yn cadw'r hawl i bleidleisio. Mi fydd hynny'n cael ei roi'n reit glir yn y llythyrau bydd yn mynd at bobl sydd wedi cael eu hadnabod.</p>
<p>Y pwynt am y costau—mae'r asesiad effaith rheoleiddiol diwygiedig yn y memorandwm esboniadol yn adlewyrchu'r rhagdybiaethau ariannu ac mae'r amcangyfrifon cost wedi cael eu diweddaru. Ac i ateb y pwynt ynglŷn â llywodraeth leol yn cael adnoddau digonol, mae yna lythyr grant yn mynd allan heno, gobeithio, os byddwch chi'n pasio'r rheoliadau yma, yn cynnig yr arian ar gyfer y flwyddyn gyntaf, a'r bwriad ydy gwneud yr un peth ar gyfer yr ail flwyddyn o gyflwyno'r rheoliadau yma. Ydy, mae'r amserlen yn dynn, ond dwi'n meddwl bod Beca wedi dweud yn glir mai cyfle coll buasai beidio cyflwyno'r rheoliadau a'r newidiadau sydd i ddigwydd. Felly, dwi yn hynod o ddiolchgar i'r awdurdodau lleol, y Comisiwn Etholiadol a Chymdeithas y Gweinyddwyr Etholiadol am eu cymorth wrth lunio'r rheoliadau yma. A hefyd, wrth gwrs, rydym ni'n barod iawn i gefnogi swyddogion cofrestru etholiadol a phartneriaid eraill wrth inni barhau i hyrwyddo etholiadau teg a hygyrch yng Nghymru.</p>
<p>Diolch yn fawr iawn i'r weinyddiaeth flaenorol, dan arweinydd Jayne Bryant, am roi cychwyn ar y broses yma tua phedair blynedd yn ôl bellach. Dwi'n falch o fod wedi cymryd y gwaith yma ymlaen fel Gweinidog ers mis Mai, gan symud yn gyflym ond mewn da bryd ar gyfer yr etholiadau lleol ym mis Mai. Felly, mae cymeradwyaeth heddiw yn hanfodol fel bod modd gweithredu cyn yr etholiadau lleol pwysig yna ym mis Mai a chael cofrestr mor gyflawn â phosib. Dwi'n eich atgoffa chi bod yna 400,000 o bobl sy'n gymwys i bleidleisio sydd ddim wedi'u cofrestru, ac rydym ni i gyd wedi gweld pobl yn cyrraedd y bwth pleidleisio a chanfod dydyn nhw ddim yn gallu pleidleisio am y rheswm syml dydyn nhw ddim wedi'u cofrestru. Wel, mi fydd hyn yn rhoi cyfle gwirioneddol i lawer iawn mwy o bobl yng Nghymru ddefnyddio eu hawl ddemocrataidd i bleidleisio mewn etholiadau yng Nghymru. Diolch.</p>
<p>Thank you very much, and thank you to Members for participating in today's debate, and particularly to the Chairs of the Local Government, Housing and Planning Committee and the Legislation Committee for your work. I will first of all mention the Legislation Committee. I think that we as a Government have responded to the technical points raised, and I accept some of the points that you make on the scrutiny process and that we do need to create a space for that when legislative changes of this kind are introduced.</p>
<p>The Local Government, Housing and Planning Committee raised concerns about vulnerable groups—women, for example, who perhaps are worried that they might be identified when they are trying to avoid being identified because of issues around domestic abuse and those kinds of problems. And certainly, engagement is ongoing with representatives such as Welsh Women's Aid, and there are particular communication materials that will be available for some of the vulnerable groups that you have identified. Everyone who is identified as being eligible to be on the list will receive a letter. They will have an opportunity to opt out if they don't want to be included on the register and if they don't want to vote indeed. Or they also have the right—. In the letter, there will be the option of anonymity whilst retaining the right to vote. That will be set out clearly in the letters issued to those who have been identified.</p>
<p>Now, in terms of the point on costs, the revised regulatory impact assessment in the explanatory memorandum does reflect the financial presumptions and the cost estimates have been updated. And to respond to the point on local government getting sufficient resources to deal with this, a grant letter will be issued this evening, hopefully, if you pass these regulations, providing the funding for the first year, and the intention is to do the same for the second year of the introduction of these regulations. Yes, the timetable is tight, but I think that Beca stated clearly that not introducing these regulations would be a missed opportunity and failing to introduce the changes would be a missed opportunity. So, I'm extremely grateful to the local authorities, the Electoral Commission and the Association of Electoral Administrators for their help in shaping these regulations. And, of course, we are happy to support electoral registration officers and other partners as we continue to promote fair and accessible elections here in Wales.</p>
<p>Thank you very much to the previous administration, led by Jayne Bryant, for commencing this process around four years ago now. I am pleased to have been able to take this work forward as a Minister since May, moving quickly but in good time for the local elections in May. Therefore, agreement today is crucial so that we can take action before those important local elections in May and get a register that is as complete as possible. I would remind you that there are 400,000 people who are eligible to vote who are not registered, and we have all seen people arriving at polling stations and finding that they are unable to vote for the simple reason that they haven't been registered. Well, this will provide a very real opportunity for far more people in Wales to use their democratic right to vote in elections in Wales. Thank you.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782610
363
Cy
2026-11-03T19:10:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=20401&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=20401&l=en
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782632
364
Cy
2026-11-03T19:14:36
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=20677&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=20677&l=en
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Diolch yn fawr iawn, Weinidog Cabinet. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [<em>Gwrthwynebiad.</em>] Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.</p>
<p>Thank you very much, Cabinet Minister. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [<em>Objection.</em>] I will defer voting under this item until voting time. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782681
365
Cy
261103-9
9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026
9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026
I
<p>Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.</p>
<p>Voting deferred until voting time.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782634
366
Cy
2026-11-03T19:14:50
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=20691&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=20691&l=en
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Ymlaen at eitem 10, cynnig cydsyniad offeryn statudol, Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026. Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol i wneud y cynnig—Nerys Evans.</p>
<p>We move now to item 10, statutory instrument consent motion, Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026. I call on the Deputy Minister for Public and Preventative Health to move the motion—Nerys Evans.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782565
367
Cy
2026-11-03T19:15:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=20701&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=20701&l=en
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782568
368
Cy
2026-11-03T19:15:01
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=20702&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=20702&l=en
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782569
369
Cy
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
I
<p>Cynnig NDM9337 Nerys Evans</p>
<p>Cynnig bod Senedd Cymru yn cytuno, yn unol â Rheol Sefydlog 30A.10, fod yr Ysgrifennydd Gwladol yn gwneud Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026, a fydd yn berthnasol i Gymru (byddant hefyd yn berthnasol i Loegr a Gogledd Iwerddon), yn unol â'r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 15 Medi 2026.</p>
<p>Motion NDM9337 Nerys Evans</p>
<p>To propose that Senedd Cymru agrees, in accordance with Standing Order 30A.10, that the Secretary of State makes the Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026, that will apply to Wales (they will also apply to England and Northern Ireland), in accordance with the draft laid in Table Office on 15 September 2026.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782570
370
Cy
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
I
<p>Cynigiwyd y cynnig.</p>
<p>Motion moved.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782571
371
Cy
2026-11-03T19:15:08
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=20709&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=20709&l=en
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
261
261
Nerys Evans AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261
Deputy Minister for Public and Preventative Health
Y Dirprwy Weinidog Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol
Evans, Nerys
<p>Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch am y cyfle hwn i esbonio'r cefndir i'r cynnig cydsyniad offeryn statudol mewn perthynas â Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026.</p>
<p>Thank you, Dirprwy Lywydd, and thank you for the opportunity to explain the background to the statutory instrument consent motion on the Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782581
372
En
2026-11-03T19:15:24
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=20725&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=20725&l=cy
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
261
261
Nerys Evans AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261
Evans, Nerys
<p>The statutory instrument consent memorandum I laid before the Senedd on 15 September explains these regulations and their purpose. As they amend primary legislation that is within the Senedd’s legislative competence, the regulations engage Standing Order 30A. The statutory instrument consent memorandum, therefore, also sets out my reasoning on why I consider it appropriate to make these changes through the UK Government's statutory instrument.</p>
<p>I am grateful to the Legislation Committee for its scrutiny and their report, published on 20 October. The report contains three recommendations relating to the statutory instrument consent memorandum process and my interactions with the UK Government on these regulations. I issued my response to the Legislation Committee on 2 November, in which I accepted the committee’s recommendations and reiterated the Welsh Government’s recognition of the importance of the Standing Order 30A and its process.</p>
<p>My agreement to the UK Government to make draft regulations was separate from, and did not replace or pre-empt, the Senedd’s consideration. In providing that agreement, I made it clear that the Senedd’s agreement would be sought and I would promptly communicate the outcome of this motion debate to the UK Government. I am pleased that the report of the Legislation Committee did not highlight any issues with the substance or effect of the regulations, which are required to implement the smoke-free generation policy.</p>
<p>The Tobacco and Vapes Act 2026 creates a smoke-free generation by prohibiting the sale of tobacco products, herbal smoking products and cigarette papers to anyone born on or after 1 January 2009. This takes effect from 1 January 2027 and will support this Government’s commitment to preventing ill health and disease and to protecting the children and young people of Wales. Prior to being passed as an Act, the Bill, and its smoke-free generation provisions, received the support of the Senedd on 9 December 2025. Existing tobacco legislation reflects the current age restriction on the sale of tobacco products, which is that products can only be sold to those over the age of 18. From 1 January 2027, existing requirements must therefore align with the new age of sale, to ensure the legislation operates coherently.</p>
<p>The Tobacco Advertising and Promotion Act 2002 restricts the display of tobacco products offered for sale. Section 7A makes it an offence for a person, in the course of a business, to display or cause tobacco products to be displayed. Section 7B provides that no offence is committed where a requested display is made to an individual aged 18 or over, and provides a defence in certain situations where the person believed the individual was 18 or over. These regulations amend section 7B to replace the reference to individuals being 'aged 18 or over' or 'aged under 18' with references to those born before, on or after 1 January 2009, as appropriate. References to 'age' are also replaced with 'date of birth'.</p>
<p>If passed, the regulations will apply in England, Wales and Northern Ireland. Although it is the Welsh Government’s general principle that law on devolved matters should be made in Wales, our principle recognises there are circumstances where UK legislation may be appropriate. In this case, the provisions are minor, technical and non-contentious, and, as set out in the memorandum, I consider this mechanism to be the most practicable and proportionate approach to making these very limited changes. It also provides consistency across the UK and supports implementation of the smoke-free requirements on 1 January 2027. Members will be aware that these regulations are part of the wider secondary legislation programme required to implement the Tobacco and Vapes Act 2026. Welsh Government officials continue to co-ordinate that programme with the UK Government and other devolved Governments, while ensuring that decisions for Welsh Ministers and the Senedd follow the appropriate processes. On that basis, I ask the Senedd to approve the statutory instrument consent motion, and I move the motion.</p>
<p>Mae'r memorandwm cydsyniad offeryn statudol a osodais gerbron y Senedd ar 15 Medi yn esbonio'r rheoliadau hyn a'u diben. Gan eu bod nhw'n diwygio deddfwriaeth sylfaenol sydd o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd, mae'r rheoliadau'n ymwneud â Rheol Sefydlog 30A. Mae'r memorandwm cydsyniad offeryn statudol, felly, hefyd yn nodi fy rhesymeg ynghylch pam rwy'n ystyried ei bod hi'n briodol gwneud y newidiadau hyn trwy offeryn statudol Llywodraeth y DU.</p>
<p>Rwy'n ddiolchgar i'r Pwyllgor Deddfwriaeth am ei waith craffu a'u hadroddiad, a gyhoeddwyd ar 20 Hydref. Mae'r adroddiad yn cynnwys tri argymhelliad sy'n ymwneud â'r broses memorandwm cydsyniad offeryn statudol a'm rhyngweithio â Llywodraeth y DU ar y rheoliadau hyn. Cyhoeddais fy ymateb i'r Pwyllgor Deddfwriaeth ar 2 Tachwedd, lle derbyniais argymhellion y pwyllgor ac ailadroddais gydnabyddiaeth Llywodraeth Cymru o bwysigrwydd Rheol Sefydlog 30A a'i phroses.</p>
<p>Roedd fy nghytundeb i Lywodraeth y DU wneud rheoliadau drafft ar wahân i, ac nid oedd yn disodli nac yn achub y blaen ar ystyriaeth y Senedd. Wrth ddarparu'r cytundeb hwnnw, gwnes yn glir y byddai cytundeb y Senedd yn cael ei geisio ac y byddwn yn cyfathrebu'n brydlon ganlyniad y ddadl hon ar gynnig i Lywodraeth y DU. Rwy'n falch nad oedd adroddiad y Pwyllgor Deddfwriaeth yn tynnu sylw at unrhyw faterion gyda sylwedd neu effaith y rheoliadau, sy'n ofynnol i weithredu'r polisi cenhedlaeth ddi-fwg.</p>
<p>Mae Deddf Tybaco a Fêps 2026 yn creu cenhedlaeth ddi-fwg drwy wahardd gwerthu cynhyrchion tybaco, cynhyrchion ysmygu llysieuol a phapurau sigaréts i unrhyw un a anwyd ar neu ar ôl 1 Ionawr 2009. Mae hyn yn dod i rym o 1 Ionawr 2027 a bydd yn cefnogi ymrwymiad y Llywodraeth hon i atal salwch a chlefydau ac i amddiffyn plant a phobl ifanc Cymru. Cyn cael ei basio fel Deddf, derbyniodd y Bil, a'i ddarpariaethau cenhedlaeth ddi-fwg, gefnogaeth y Senedd ar 9 Rhagfyr 2025. Mae'r ddeddfwriaeth dybaco bresennol yn adlewyrchu'r cyfyngiad oedran presennol ar werthu cynhyrchion tybaco, sef mai dim ond i'r rhai dros 18 oed y gellir gwerthu cynhyrchion. Felly, o 1 Ionawr 2027 ymlaen, rhaid i'r gofynion presennol alinio â'r oedran gwerthu newydd, er mwyn sicrhau bod y ddeddfwriaeth yn gweithredu'n gydlynol.</p>
<p>Mae Deddf Hysbysebu a Hyrwyddo Tybaco 2002 yn cyfyngu ar arddangos cynhyrchion tybaco a gynigir i'w gwerthu. Mae adran 7A yn ei gwneud yn drosedd i berson, yn ystod busnes, arddangos neu beri i gynhyrchion tybaco gael eu harddangos. Mae adran 7B yn darparu nad oes unrhyw drosedd yn cael ei chyflawni pan wneir arddangosfa y gofynnir amdano i unigolyn 18 oed neu'n hŷn, ac mae'n darparu amddiffyniad mewn sefyllfaoedd penodol lle roedd y person yn credu bod yr unigolyn yn 18 oed neu'n hŷn. Mae'r rheoliadau hyn yn diwygio adran 7B i ddisodli'r cyfeiriad at unigolion sy'n '18 oed neu'n hŷn' neu 'dan 18 oed' gyda chyfeiriadau at y rhai a anwyd cyn, ar neu ar ôl 1 Ionawr 2009, fel y bo'n briodol. Mae cyfeiriadau at 'oedran' hefyd yn cael eu disodli gan 'dyddiad geni'.</p>
<p>Os cânt eu pasio, bydd y rheoliadau'n berthnasol yng Nghymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon. Er mai egwyddor gyffredinol Llywodraeth Cymru yw y dylai cyfraith ar faterion datganoledig gael ei gwneud yng Nghymru, mae ein hegwyddor yn cydnabod bod amgylchiadau lle gall deddfwriaeth y DU fod yn briodol. Yn yr achos hwn, mae'r darpariaethau yn fach, yn dechnegol ac yn ddi-ddadleuol, ac, fel y nodir yn y memorandwm, rwy'n ystyried mai'r mecanwaith hwn yw'r dull mwyaf ymarferol a chymesur o wneud y newidiadau cyfyngedig iawn hyn. Mae hefyd yn darparu cysondeb ledled y DU ac yn cefnogi gweithredu'r gofynion di-fwg ar 1 Ionawr 2027. Bydd yr Aelodau yn ymwybodol bod y rheoliadau hyn yn rhan o'r rhaglen is-ddeddfwriaeth ehangach sy'n ofynnol i weithredu Deddf Tybaco a Fêps 2026. Mae swyddogion Llywodraeth Cymru yn parhau i gydlynu'r rhaglen honno gyda Llywodraeth y DU a Llywodraethau datganoledig eraill, gan sicrhau bod penderfyniadau ar gyfer Gweinidogion Cymru a'r Senedd yn dilyn y prosesau priodol. Ar y sail honno, gofynnaf i'r Senedd gymeradwyo'r cynnig cydsyniad offeryn statudol, ac rwy'n cynnig y cynnig.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782595
373
Cy
2026-11-03T19:19:46
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=20987&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=20987&l=en
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Diolch, Ddirprwy Weinidog. Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cristiana Emsley.</p>
<p>Thank you, Deputy Minister. I call on the Chair of the Legislation Committee, Cristiana Emsley.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782596
374
En
2026-11-03T19:19:52
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=20993&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=20993&l=cy
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
12185
12185
Cristiana Emsley AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185
Emsley, Cristiana
<p>Diolch. It is the first time this Welsh Government has laid a statutory instrument consent memorandum, and it is the first time the Legislation Committee has considered and reported on this type of memorandum. This is also the first time the seventh Senedd is being invited to vote on a statutory instrument consent motion for draft regulations being considered in Westminster that amend primary legislation in a devolved area. The Deputy Minister only sent her response to us yesterday afternoon, and the committee will need to give it proper consideration at its meeting next week.</p>
<p>Diolch. Dyma'r tro cyntaf i'r Llywodraeth hon osod memorandwm cydsyniad offeryn statudol, a dyma'r tro cyntaf i'r Pwyllgor Deddfwriaeth ystyried ac adrodd ar y math hwn o femorandwm. Dyma'r tro cyntaf hefyd i'r seithfed Senedd gael ei gwahodd i bleidleisio ar gynnig cydsyniad offeryn statudol ar gyfer rheoliadau drafft sy'n cael eu hystyried yn San Steffan sy'n diwygio deddfwriaeth sylfaenol mewn ardal ddatganoledig. Dim ond prynhawn ddoe yr anfonodd y Dirprwy Weinidog ei hymateb atom, a bydd angen i'r pwyllgor ei ystyried yn briodol yn ei gyfarfod yr wythnos nesaf.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782659
375
En
2026-11-03T19:20:32
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=21033&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=21033&l=cy
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
12185
12185
Cristiana Emsley AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185
Emsley, Cristiana
<p>Deputy Llywydd, through our Standing Orders, the Senedd has set out its clear expectation that its consent should be sought by the Welsh Government in relation to certain statutory instruments that may be made by UK Ministers via the UK Parliament. In laying the statutory instrument consent memorandum, the Deputy Minister has acknowledged the role the Senedd has in making these draft regulations, and further confirmed by the motion she has brought to the Chamber this afternoon. The UK Government itself, in the explanatory memorandum to the draft regulations, sets out that it is our Standing Order 30A that is engaged by the laying of the instrument. Nonetheless, three days after laying the statutory instrument consent memorandum, the Deputy Minister gave her consent to the UK Government to make the draft regulations. We wrote to the Deputy Minister to give her an opportunity to explain to us how political commitments between the Welsh and UK Governments interact with the requirements of Standing Order 30A. The Deputy Minister says it was necessary to communicate the Welsh Ministers' agreement to the UK Government prior to the draft regulations being laid in the UK Parliament.</p>
<p>We are unclear what requirement the Deputy Minister is fulfilling, given she acknowledges that no statutory requirement to seek ministerial consent underpins the exercise of this delegated power. We questioned why the Deputy Minister did not caveat any non-statutory ministerial consent given to the UK Government to make it clear that her consent is subject to the will of the Senedd. The Deputy Minister told us that neither the notification of the Welsh Ministers' agreement nor the agreement itself replaced or pre-empted the separate Standing Order 30A process. She also said that the Senedd's consideration of the statutory instrument consent memorandum would provide the Senedd with a meaningful opportunity to express a view on the instrument. The committee considers it is questionable whether or not the Senedd's scrutiny process can be meaningful if the Welsh Government gives the go-ahead to the UK Government to make draft regulations before the parliamentary consent process has even really got started.</p>
<p>I note that, in the response we received yesterday afternoon, the Deputy Minister says her agreement to the draft regulations being made was given on the clear understanding that the statutory instrument consent memorandum process would still be completed and that the Senedd would have the opportunity to reach its own view. The Deputy Minister also says that, should the Senedd withhold its agreement, the Welsh Government would ensure that this is communicated promptly to the UK Government. The Deputy Minister also highlights in her response that the sequencing of informal ministerial consent and the Senedd's parliamentary consent is not without precedent, and she cites the Plant Varieties Act (Amendment) Regulations 2026, which were subject to the statutory instrument consent process in the sixth Senedd.</p>
<p>In my opening remarks, I said that the late response from the Deputy Minister means the committee will have to consider it fully next week, which is unfortunate given the timing of today's debate. But I will highlight that those regulations were subject to the negative procedure and were already made by the UK Government before they were laid in the UK Parliament and before the relevant statutory instrument consent memorandum was laid in the Senedd. These are draft regulations and the situations are therefore different. The committee concluded that the handling of these draft regulations and the statutory instrument consent memorandum call into question the purpose of the process set out in Standing Order 30A. We have written to the Business Committee to highlight our concerns. Diolch.</p>
<p>Ddirprwy Lywydd, drwy ein Rheolau Sefydlog, mae'r Senedd wedi nodi ei disgwyliad clir y dylai Llywodraeth Cymru geisio ei chydsyniad mewn perthynas â rhai offerynnau statudol y gall Gweinidogion y DU eu gwneud drwy Senedd y DU. Wrth osod y memorandwm cydsyniad offeryn statudol, mae'r Dirprwy Weinidog wedi cydnabod rôl y Senedd wrth wneud y rheoliadau drafft hyn, ac wedi'i gadarnhau ymhellach gan y cynnig y mae hi wedi'i gyflwyno i'r Siambr y prynhawn yma. Mae Llywodraeth y DU ei hun, yn y memorandwm esboniadol i'r rheoliadau drafft, yn nodi mai ein Rheol Sefydlog 30A sy'n cael ei gweithredu wrth osod yr offeryn. Serch hynny, dridiau ar ôl gosod y memorandwm cydsyniad offeryn statudol, rhoddodd y Dirprwy Weinidog ei chydsyniad i Lywodraeth y DU wneud y rheoliadau drafft. Gwnaethom ysgrifennu at y Dirprwy Weinidog i roi cyfle iddi esbonio i ni sut mae ymrwymiadau gwleidyddol rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU yn rhyngweithio â gofynion Rheol Sefydlog 30A. Mae'r Dirprwy Weinidog yn dweud ei bod yn angenrheidiol cyfathrebu cytundeb Gweinidogion Cymru i Lywodraeth y DU cyn i'r rheoliadau drafft gael eu gosod yn Senedd y DU.</p>
<p>Nid ydym yn glir pa ofyniad y mae'r Dirprwy Weinidog yn ei gyflawni, o ystyried ei bod yn cydnabod nad oes unrhyw ofyniad statudol i geisio cydsyniad gweinidogol yn sail i arfer y pŵer dirprwyedig hwn. Fe wnaethom gwestiynu pam na roddodd y Dirprwy Weinidog gafeat ar unrhyw gydsyniad gweinidogol anstatudol a roddwyd i Lywodraeth y DU i'w gwneud yn glir bod ei chydsyniad yn ddarostyngedig i ewyllys y Senedd. Dywedodd y Dirprwy Weinidog wrthym nad oedd yr hysbysiad o gytundeb Gweinidogion Cymru na'r cytundeb ei hun yn disodli nac yn achub y blaen ar broses Rheol Sefydlog 30A ar wahân. Dywedodd hefyd y byddai ystyriaeth y Senedd o'r memorandwm cydsyniad offeryn statudol yn rhoi cyfle ystyrlon i'r Senedd fynegi barn ar yr offeryn. Mae'r pwyllgor o'r farn ei bod yn amheus a all proses graffu'r Senedd fod yn ystyrlon os bydd Llywodraeth Cymru yn rhoi sêl bendith i Lywodraeth y DU wneud rheoliadau drafft cyn i'r broses gydsynio seneddol ddechrau hyd yn oed.</p>
<p>Rwy'n nodi, yn yr ymateb a gawsom brynhawn ddoe, fod y Dirprwy Weinidog yn dweud bod ei chytundeb i'r rheoliadau drafft gael eu gwneud wedi'i roi ar y ddealltwriaeth glir y byddai'r broses memorandwm cydsyniad offeryn statudol yn dal i gael ei chwblhau ac y byddai'r Senedd yn cael y cyfle i ddod i'w barn ei hun. Mae'r Dirprwy Weinidog hefyd yn dweud, pe bai'r Senedd yn gwrthod ei chytundeb, y byddai Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod hyn yn cael ei gyfathrebu'n brydlon i Lywodraeth y DU. Mae'r Dirprwy Weinidog hefyd yn nodi yn ei hymateb nad yw dilyniannu cydsyniad gweinidogol anffurfiol a chydsyniad seneddol y Senedd yn ddigynsail, ac mae'n dyfynnu Rheoliadau Deddf Amrywogaethau Planhigion (Diwygio) 2026, a oedd yn ddarostyngedig i'r broses cydsyniad offeryn statudol yn y chweched Senedd.</p>
<p>Yn fy sylwadau agoriadol, dywedais fod yr ymateb hwyr gan y Dirprwy Weinidog yn golygu y bydd yn rhaid i'r pwyllgor ei ystyried yn llawn yr wythnos nesaf, sy'n anffodus o ystyried amseriad y ddadl heddiw. Ond byddaf yn tynnu sylw at y ffaith bod y rheoliadau hynny yn ddarostyngedig i'r weithdrefn negyddol ac eisoes wedi'u gwneud gan Lywodraeth y DU cyn iddynt gael eu gosod yn Senedd y DU a chyn i'r memorandwm cydsyniad offeryn statudol perthnasol gael ei osod yn y Senedd. Mae'r rhain yn rheoliadau drafft ac felly mae'r sefyllfaoedd yn wahanol. Daeth y pwyllgor i'r casgliad bod y modd yr ymdriniwyd â'r rheoliadau drafft hyn a'r memorandwm cydsyniad offeryn statudol yn cwestiynu diben y broses a nodir yn Rheol Sefydlog 30A. Rydym wedi ysgrifennu at y Pwyllgor Busnes i dynnu sylw at ein pryderon. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782523
376
En
2026-11-03T19:25:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=21301&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=21301&l=cy
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782536
377
En
2026-11-03T19:25:02
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=21303&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=21303&l=cy
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
12142
12142
Benjamin Hodge Mckenna AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12142
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142
Hodge Mckenna, Benjamin
<p>Tobacco is, of course, one of the leading causes of preventable and premature death in Wales, and protecting children and young people from addiction is completely legitimate. I support targeted measures that achieve that goal without placing unnecessary restrictions on the freedom of adults. Extending the sales ban of vaping and nicotine products to children is a logical decision. Children should not have these products sold or marketed to them. Vaping has been proven as a tool that can help existing smokers give up cigarettes, but it is not a risk-free alternative that should be promoted to non-smokers or children.</p>
<p>The generational tobacco age-of-sale rule, however, is different. In my view, it risks creating a two-tiered system in which some adults can legally purchase cigarettes whilst other adults cannot. In 10 years' time, for example, a 27-year-old will be prohibited from purchasing a product that a 28-year-old is legally entitled to do. This will create serious headaches from an enforcement perspective and creates a risk of the expansion of the black market here in Wales. That could have serious consequences for people's health and it could see money that would usually be earned by legitimate businesses instead falling into the pockets of criminals selling back-alley cigarettes.</p>
<p>In my view, the generational ban is a stark example of state overreach. There are more effective and proportionate ways to reduce the uptake of nicotine habits without legislating that a generation of adults may never be sold a product that remains perfectly legal for other people in society. To reiterate, I support the elements of this legislation that protect children from marketing and sales tactics related to nicotine, but I do not support a lifelong prohibition that treats adults as if they are perfectly or permanently incapable of making informed choices. Diolch yn fawr.</p>
<p>Tybaco, wrth gwrs, yw un o brif achosion marwolaethau y gellir eu hatal a marwolaethau cynamserol yng Nghymru, ac mae amddiffyn plant a phobl ifanc rhag dibyniaeth yn gwbl gyfreithlon. Rwy'n cefnogi mesurau wedi'u targedu sy'n cyflawni'r nod hwnnw heb roi cyfyngiadau diangen ar ryddid oedolion. Mae ymestyn y gwaharddiad ar werthu cynhyrchion fepio a nicotin i blant yn benderfyniad rhesymegol. Ni ddylai plant gael y cynhyrchion hyn yn cael eu gwerthu neu eu marchnata iddynt. Mae fepio wedi'i brofi yn offeryn a all helpu pobl sy'n ysmygu ar hyn o bryd i roi'r gorau i sigaréts, ond nid yw'n ddewis arall heb risg y dylid ei hyrwyddo i bobl nad ydynt yn ysmygu neu blant.</p>
<p>Mae'r rheol oedran gwerthu tybaco genedliadol, fodd bynnag, yn wahanol. Yn fy marn i, mae'n peryglu creu system ddwy haen lle y caiff rhai oedolion brynu sigaréts yn gyfreithlon ond ni all oedolion eraill. Ymhen 10 mlynedd, er enghraifft, bydd rhywun 27 mlwydd oed wedi'i wahardd rhag prynu cynnyrch y mae gan rhywun 28 mlwydd oed hawl gyfreithiol i'w brynu. Bydd hyn yn creu cur pen difrifol o safbwynt gorfodi ac yn creu risg o ehangu'r farchnad anghyfreithlon yma yng Nghymru. Gallai hynny fod â chanlyniadau difrifol i iechyd pobl a gallai weld arian a fyddai fel arfer yn cael ei ennill gan fusnesau cyfreithlon yn syrthio yn lle hynny i bocedi troseddwyr sy'n gwerthu sigaréts ar lonydd cefn.</p>
<p>Yn fy marn i, mae'r gwaharddiad cenedliadol yn enghraifft amlwg o'r wladwriaeth yn gorestyn. Mae yna ffyrdd mwy effeithiol a chymesur o leihau arferion nicotin heb ddeddfu na ellir gwerthu cynnyrch i genhedlaeth o oedolion sy'n parhau i fod yn berffaith gyfreithlon i bobl eraill mewn cymdeithas. I ailadrodd, rwy'n cefnogi elfennau'r ddeddfwriaeth hon sy'n amddiffyn plant rhag tactegau marchnata a gwerthu sy'n gysylltiedig â nicotin, ond nid wyf yn cefnogi gwaharddiad gydol oes sy'n trin oedolion fel nad ydynt yn gallu gwneud dewisiadau gwybodus yn gyfan gwbl neu'n barhaol. Diolch yn fawr. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782537
378
En
2026-11-03T19:27:10
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=21431&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=21431&l=cy
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
5038
5038
Jayne Bryant AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038
Bryant, Jayne
<p>We welcome these regulations, which support the landmark Tobacco and Vapes Act delivered by the UK Labour Government, and which build on a cross-party commitment to create a smoke-free generation. We know that smoking is a major cause of preventable illness and premature death, and places immense pressure on our NHS. It's right that we support measures to protect future generations from the damage that tobacco can cause.</p>
<p>The Tobacco and Vapes Act 2026 is an important step in achieving that objective, and while these regulations are technical, they are necessary to help deliver the ambition of a smoke-free generation. So, we welcome the Welsh Government's continued co-operation with other devolved Governments and the UK Labour Government on this issue. As ever, Deputy Minister, implementation is key, and I would be grateful if you could outline how the implementation of these regulations will be monitored in Wales. Welsh Labour will be supporting the motion today, and it would be good to know what steps the Government is taking to ensure that retailers in Wales are fully aware of those changes. Diolch.</p>
<p>Rydym yn croesawu'r rheoliadau hyn, sy'n cefnogi'r Ddeddf Tybaco a Fêps nodedig a gyflwynwyd gan Lywodraeth Lafur y DU, ac sy'n ategu ymrwymiad trawsbleidiol i greu cenhedlaeth ddi-fwg. Rydym yn gwybod bod ysmygu yn un o brif achosion salwch y gellir ei atal a marwolaeth gynamserol, ac yn rhoi pwysau enfawr ar ein GIG. Mae'n iawn ein bod ni'n cefnogi mesurau i amddiffyn cenedlaethau'r dyfodol rhag y niwed y gall tybaco ei achosi.</p>
<p>Mae Deddf Tybaco a Fêps 2026 yn gam pwysig i gyflawni'r nod hwnnw, ac er bod y rheoliadau hyn yn dechnegol, maen nhw'n angenrheidiol i helpu i gyflawni uchelgais cenhedlaeth ddi-fwg. Felly, rydym yn croesawu cydweithrediad parhaus Llywodraeth Cymru â Llywodraethau datganoledig eraill a Llywodraeth Lafur y DU ar y mater hwn. Fel erioed, Ddirprwy Weinidog, mae gweithredu yn allweddol, a byddwn yn ddiolchgar pe gallech amlinellu sut y bydd gweithredu'r rheoliadau hyn yn cael ei fonitro yng Nghymru. Bydd Llafur Cymru yn cefnogi'r cynnig heddiw, a byddai'n dda gwybod pa gamau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i sicrhau bod manwerthwyr yng Nghymru yn gwbl ymwybodol o'r newidiadau hynny. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782540
379
En
2026-11-03T19:28:23
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=21504&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=21504&l=cy
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
12167
12167
Sarah Cooper-Lesadd AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167
Cooper-Lesadd, Sarah
<p>These regulations are a technical change to ensure that the display of tobacco matches the new age of sale, but they represent something so much bigger. They are a step change in preventing the biggest preventable cause of death and ill health. The regulations illustrate the power of the generational smoking ban, which has come to rightfully shape every part of our law, from restrictions on purchasing tobacco to what can be displayed in a shop.</p>
<p>We have known for decades the danger tobacco represents and its role in driving 15 different types of cancer rates, including seven in 10 lung cancers. It kills up to two thirds of long-term users. That is simply staggering. It causes around 75,000 deaths across the UK. Behind every one of those statistics are real people, and they're not merely numbers—from the parent that didn't see their children grow up to a grandparent who didn't meet their grandchildren. I have experience of that, growing up in a foster family whose foster nan smoked hugely when I was younger. So, I know the dangers that tobacco can represent.</p>
<p>It is one of the biggest drivers in the gap in healthy life expectancy between our richest and our poorest communities. But people who smoke should never be stigmatised or blamed for their addiction. Almost nobody chooses it as an adult; it is an addiction set in the teenage years. Most people start before they are fully able to understand the long-term ramifications of the choice that they have taken. But the impact of the addiction to smoking goes far beyond health. It's economic, it's social. Someone smoking 20 a day can spend several thousands of pounds a year on cigarettes. That's money that's taken out of essentials, out of food. And, actually, there's a correlation between foodbank use and cigarette smoking. Evidence presented by ASH found a clear economic impact. Those who smoke are nearly three times as likely to attend a foodbank as those who never started. So, smoking can truly affect every part of someone's life.</p>
<p>But the positive is that Wales has a proud record here. We were the first nation in the UK to make school grounds, hospital grounds and public playgrounds smoke free. These regulations matter so much as, without these changes, from January, there would be a growing group of young adults who could be shown cigarettes in a shop but not sold them. That makes no sense for customers and would leave retailers even more confused. This is about regularity and consistency.</p>
<p>On the point that this is an example of state overreach, I believe that, contrary to that, it's stopping a whole generation of people becoming addicted to one of the most powerful and addictive substances on this planet. Every child in Wales deserves a chance to grow up free of an addiction that could cut their lives painfully short. This isn't about restricting people's rights, but enabling individuals to live healthy lives. These regulations are right. And on the point that a 27-year-old won't be able to smoke, but a 28-year-old could, you have to start somewhere. It's not for the absence of trying. I want this generation to be the first in Wales that never starts smoking, so I'm glad to speak in support of these regulations.</p>
<p>Mae'r rheoliadau hyn yn newid technegol i sicrhau bod arddangos tybaco yn cyd-fynd â'r oedran gwerthu newydd, ond maen nhw'n cynrychioli rhywbeth llawer mwy. Maen nhw'n newid sylweddol i atal yr achos mwyaf y gellir ei atal o farwolaeth a salwch. Mae'r rheoliadau'n dangos pŵer y gwaharddiad ysmygu cenedliadol, sydd wedi dod yn briodol i lunio pob rhan o'n cyfraith, o gyfyngiadau ar brynu tybaco i'r hyn y gellir ei arddangos mewn siop.</p>
<p>Rydym wedi gwybod ers degawdau y perygl y mae tybaco yn ei gynrychioli a'i rôl wrth achosi 15 math gwahanol o gyfraddau canser, gan gynnwys saith o bob 10 canser yr ysgyfaint. Mae'n lladd hyd at ddwy ran o dair o ddefnyddwyr hirdymor. Mae hynny'n syfrdanol. Mae'n achosi tua 75,000 o farwolaethau ledled y DU. Y tu ôl i bob un o'r ystadegau hynny mae pobl go iawn, ac nid rhifau yn unig ydyn nhw—o'r rhiant na welodd ei blant yn tyfu i fyny i nain neu daid na wnaeth gwrdd â'i wyrion. Mae gen i brofiad o hynny, yn tyfu i fyny mewn teulu maeth yr oedd y nain faeth yn ysmygu'n drwm pan oeddwn i'n iau. Felly, rwy'n gwybod y peryglon y gall tybaco eu cynrychioli.</p>
<p>Mae'n un o'r ysgogiadau mwyaf yn y bwlch mewn disgwyliad oes iach rhwng ein cymunedau cyfoethocaf a'n cymunedau tlotaf. Ond ni ddylai pobl sy'n ysmygu byth gael eu stigmateiddio na'u beio am eu dibyniaeth. Does bron neb yn ei ddewis fel oedolyn; mae'n ddibyniaeth sydd wedi'i gosod yn yr arddegau. Mae'r rhan fwyaf o bobl yn dechrau cyn iddyn nhw allu deall yn iawn oblygiadau hirdymor y dewis maen nhw wedi'i wneud. Ond mae effaith y ddibyniaeth ar ysmygu yn mynd ymhell y tu hwnt i iechyd. Mae'n economaidd, mae'n gymdeithasol. Gall rhywun sy'n ysmygu 20 y dydd wario sawl mil o bunnoedd y flwyddyn ar sigaréts. Mae hwnnw'n arian sy'n cael ei gymryd allan o hanfodion, allan o fwyd. Ac, mewn gwirionedd, mae yna gydberthynas rhwng defnyddio banc bwyd ac ysmygu sigaréts. Canfu tystiolaeth a gyflwynwyd gan ASH effaith economaidd glir. Mae'r rhai sy'n ysmygu bron i dair gwaith yn fwy tebygol o fynd i fanc bwyd na'r rhai nad ydynt erioed wedi dechrau. Felly, gall ysmygu gael effaith wirioneddol ar bob rhan o fywyd rhywun.</p>
<p>Ond yr hyn sy'n gadarnhaol yw bod gan Gymru record falch yma. Ni oedd y genedl gyntaf yn y DU i wneud tiroedd ysgolion, tiroedd ysbytai a meysydd chwarae cyhoeddus yn ddi-fwg. Mae'r rheoliadau hyn mor bwysig oherwydd, heb y newidiadau hyn, o fis Ionawr, byddai grŵp cynyddol o oedolion ifanc y gellid dangos sigaréts iddynt mewn siop ond nid eu gwerthu iddynt. Nid yw hynny'n gwneud unrhyw synnwyr i gwsmeriaid a byddai'n gadael manwerthwyr hyd yn oed yn fwy dryslyd. Mae hyn yn ymwneud â rheoleidd-dra a chysondeb.</p>
<p>Ar y pwynt bod hyn yn enghraifft o'r wladwriaeth yn gorestyn, rwy'n credu, yn groes i hynny, ei fod yn atal cenhedlaeth gyfan o bobl rhag dod yn gaeth i un o'r sylweddau mwyaf pwerus a chaethiwus ar y blaned hon. Mae pob plentyn yng Nghymru yn haeddu cyfle i dyfu i fyny yn rhydd o ddibyniaeth a allai gwtogi eu bywydau yn boenus o fyr. Nid yw hyn yn ymwneud â chyfyngu ar hawliau pobl, ond galluogi unigolion i fyw bywydau iach. Mae'r rheoliadau hyn yn iawn. Ac ar y pwynt na fydd rhywun 27 mlwydd oed yn gallu ysmygu, ond y gall rhywun 28 mlwydd oed wneud hynny, mae'n rhaid i chi ddechrau yn rhywle. Nid yw oherwydd diffyg ymdrech. Rwyf eisiau i'r genhedlaeth hon fod y gyntaf yng Nghymru nad yw byth yn dechrau ysmygu, felly rwy'n falch o siarad o blaid y rheoliadau hyn.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782590
380
En
2026-11-03T19:30:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=21601&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=21601&l=cy
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782592
381
Cy
2026-11-03T19:32:06
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=21727&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=21727&l=en
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
12177
12177
Kerry Ferguson AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177
Deputy Presiding Officer
Dirprwy Lywydd
Ferguson, Kerry
<p>Galwaf ar y Dirprwy Weinidog i ymateb i'r ddadl.</p>
<p>I call on the Deputy Minister to reply to the debate.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782594
382
En
2026-11-03T19:32:10
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=21731&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=21731&l=cy
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
261
261
Nerys Evans AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261
Deputy Minister for Public and Preventative Health
Y Dirprwy Weinidog Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol
Evans, Nerys
<p>Diolch. As I set out in my opening remarks, these are limited, technical and purely consequential amendments. They ensure that the provisions governing the exclusions and the defence of prohibition of tobacco displays in the Tobacco Advertising and Promotions Act 2002 continue to operate coherently when the smoke-free generation and age of sale requirements come into force on 1 January 2027.</p>
<p>You mentioned the Plant Varieties Act that I cite in response to the committee. That previous example, referred to in my response, was subject to the negative rather than the affirmative procedure. However, the distinction does not materially affect the comparison I was making. UK Ministers routinely seek Welsh Ministers' agreement before laying instruments making devolved provisions that Welsh Ministers could otherwise make, and the plant varieties regulations provide a recent example. That inter-governmental agreement is separate from the Senedd's scrutiny process under Standing Order 30A. Standing Order 30A makes provision for both statutory instruments and draft statutory instruments without distinguishing between them on the basis of whether they are subject to the negative or affirmative procedure. So, I remain satisfied that the earlier example remains a valid comparison in relation to the political consent and the statutory instrument consent memorandum process. As agreed in the Business Committee this morning, our officials will liaise further with Senedd Commission officials on our respective approaches to the process.</p>
<p>Welsh Ministers' agreement to the UK Government exercising its regulation powers and the Senedd Standing Order 30A process are separate and distinct. As part of the usual inter-government engagement on UK legislation affecting devolved areas, which is a well-established process, I agreed to the regulations being made so that they could be laid before the UK Parliament. Once laid, the regulations engage the Standing Order 30A process, and I laid the statutory instrument consent memorandum as required. My agreement does not pre-empt the Senedd's consideration on this matter. The Senedd is now being asked to express its view through this motion, and the UK Government has been told that UK parliamentary sequencing must allow for that view to be known and taken into account.</p>
<p>Sarah, thank you for the comments on the approach that we're taking. You're right to point out the devastating impact of tobacco and the uptake in vaping. We know that tobacco affects around 3,800 deaths per year, costing an estimated £1.56 billion here in Wales, and the health inequalities and the impact on our deprived communities, of course, are much worse.</p>
<p>Jayne, you mentioned making retailers aware that this is part of a wider package of work—making sure that they are aware of the changes that are coming. Indeed, these regulations are part of a wider piece of work that we're doing on how we tackle tobacco, and specifically vaping. Vaping is meant to be a tool to stop people from smoking, but the increasing level of young people taking up vaping in the first instance is really worrying and something that the Government is looking at. </p>
<p>Diolch. Fel y nodais yn fy sylwadau agoriadol, mae'r rhain yn ddiwygiadau cyfyngedig, technegol a chwbl ganlyniadol. Maen nhw'n sicrhau bod y darpariaethau sy'n llywodraethu'r gwaharddiadau a'r amddiffyniad o waharddiad ar arddangos tybaco yn Neddf Hysbysebu a Hyrwyddo Tybaco 2002 yn parhau i weithredu'n gydlynol pan ddaw'r gofynion cenhedlaeth ddi-fwg ac oedran gwerthu i rym ar 1 Ionawr 2027.</p>
<p>Fe wnaethoch chi sôn am y Ddeddf Amrywogaethau Planhigion yr wyf yn ei dyfynnu mewn ymateb i'r pwyllgor. Roedd yr enghraifft flaenorol honno, y cyfeirir ati yn fy ymateb, yn destun y weithdrefn negyddol yn hytrach na'r weithdrefn gadarnhaol. Fodd bynnag, nid yw'r gwahaniaeth yn effeithio'n sylweddol ar y gymhariaeth yr oeddwn i'n ei gwneud. Mae Gweinidogion y DU yn ceisio cytundeb Gweinidogion Cymru yn rheolaidd cyn gosod offerynnau sy'n gwneud darpariaethau datganoledig y gallai Gweinidogion Cymru eu gwneud fel arall, ac mae'r rheoliadau amrywogaethau planhigion yn darparu enghraifft ddiweddar. Mae'r cytundeb rhynglywodraethol hwnnw ar wahân i broses graffu'r Senedd o dan Reol Sefydlog 30A. Mae Rheol Sefydlog 30A yn gwneud darpariaeth ar gyfer offerynnau statudol ac offerynnau statudol drafft heb wahaniaethu rhyngddynt ar y sail a ydynt yn ddarostyngedig i'r weithdrefn negyddol neu gadarnhaol. Felly, rwy'n parhau i fod yn fodlon bod yr enghraifft gynharach yn parhau i fod yn gymhariaeth ddilys mewn perthynas â'r broses cydsyniad gwleidyddol a'r broses memorandwm cydsyniad offeryn statudol. Fel y cytunwyd yn y Pwyllgor Busnes y bore yma, bydd ein swyddogion yn cysylltu ymhellach â swyddogion Comisiwn y Senedd ar ein dulliau priodol o ymdrin â'r broses.</p>
<p>Mae cytundeb Gweinidogion Cymru i Lywodraeth y DU arfer ei phwerau rheoleiddio a phroses Rheol Sefydlog 30A y Senedd ar wahân ac yn wahanol. Fel rhan o'r ymgysylltiad rhyng-lywodraethol arferol ar ddeddfwriaeth y DU sy'n effeithio ar feysydd datganoledig, sy'n broses sefydledig, cytunais i'r rheoliadau gael eu gwneud fel y gellid eu gosod gerbron Senedd y DU. Ar ôl eu gosod, mae'r rheoliadau'n ymwneud â phroses Rheol Sefydlog 30A, a gosodais y memorandwm cydsyniad offeryn statudol yn ôl yr angen. Nid yw fy nghytundeb yn achub y blaen ar ystyriaeth y Senedd ar y mater hwn. Gofynnir i'r Senedd nawr fynegi ei barn drwy'r cynnig hwn, ac mae Llywodraeth y DU wedi cael gwybod bod yn rhaid i ddilyniannu seneddol y DU ganiatáu i'r farn honno fod yn hysbys a chael ei hystyried.</p>
<p>Sarah, diolch am y sylwadau ar y dull rydyn ni'n ei fabwysiadu. Rydych chi'n iawn i dynnu sylw at effaith ddinistriol tybaco a'r rhai sy'n dechrau fepio. Rydyn ni'n gwybod bod tybaco yn effeithio ar oddeutu 3,800 o farwolaethau y flwyddyn, sy'n costio tua £1.56 biliwn yma yng Nghymru, ac mae'r anghydraddoldebau iechyd a'r effaith ar ein cymunedau difreintiedig, wrth gwrs, yn llawer gwaeth.</p>
<p>Jayne, fe wnaethoch chi sôn am wneud manwerthwyr yn ymwybodol bod hyn yn rhan o becyn ehangach o waith—gwneud yn siŵr eu bod yn ymwybodol o'r newidiadau sydd i ddod. Yn wir, mae'r rheoliadau hyn yn rhan o ddarn ehangach o waith rydyn ni'n ei wneud ar sut allwn fynd i'r afael â thybaco, ac yn benodol fepio. Mae fepio i fod yn offeryn i atal pobl rhag ysmygu, ond mae'r lefel gynyddol o bobl ifanc sy'n dechrau fepio yn y lle cyntaf yn wirioneddol bryderus ac yn rhywbeth y mae'r Llywodraeth yn edrych arno.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782691
383
Cy
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
I
<p>Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair.</p>
<p>The Llywydd (Huw Irranca-Davies) took the Chair.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782636
384
En
2026-11-03T19:35:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=21901&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=21901&l=cy
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782638
385
Cy
2026-11-03T19:35:29
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=21930&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=21930&l=en
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Ddirprwy Weinidog, oes posib—?</p>
<p>Deputy Minister, if you could possibly—.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782639
386
En
2026-11-03T19:35:32
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=21933&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=21933&l=cy
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
261
261
Nerys Evans AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=261
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=261
Evans, Nerys
<p>Using the UK Government instrument is the most practical and proportionate approach. It avoids duplication of legislative processes and supports consistency and timely implementation. It is my view that there would be no material benefit to legislating separately here in Wales to make these consequential amendments to primary legislation. I therefore ask Members to support the motion.</p>
<p>Defnyddio offeryn Llywodraeth y DU yw'r dull mwyaf ymarferol a chymesur. Mae'n osgoi dyblygu prosesau deddfwriaethol ac yn cefnogi cysondeb a gweithredu prydlon. Fy marn i yw na fyddai unrhyw fudd perthnasol i ddeddfu ar wahân yma yng Nghymru i wneud y diwygiadau canlyniadol hyn i ddeddfwriaeth sylfaenol. Felly, gofynnaf i'r Aelodau gefnogi'r cynnig.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782640
387
Cy
2026-11-03T19:35:54
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=21955&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=21955&l=en
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Diolch. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [<em>Gwrthwynebiad</em>.] Gwrthwynebu. Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.</p>
<p>Thank you. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [<em>Objection</em>.] There is objection. I will therefore defer voting under this item until voting time.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782641
388
Cy
261103-10
10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026
10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026
I
<p>Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.</p>
<p>Voting deferred until voting time.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782643
389
Cy
2026-11-03T19:36:06
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=21967&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=21967&l=en
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Symudwn nawr at eitem 11, cynnig cydsyniad deddfwriaethol y Bil Digwyddiadau Chwaraeon. Galwaf ar y Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon i wneud y cynnig—Heledd Fychan.</p>
<p>We will now move to item 11, the legislative consent motion on the Sporting Events Bill. I call on the Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport to move the motion—Heledd Fychan.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782644
390
Cy
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
I
<p>Cynnig NDM9338 Heledd Fychan</p>
<p>Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 29.6, yn cytuno y dylai’r darpariaethau yn y Bil Digwyddiadau Chwaraeon i’r graddau y maent yn ystyried materion datganoledig, gael eu hystyried gan Senedd y DU.</p>
<p>Motion NDM9338 Heledd Fychan</p>
<p>To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 29.6, agrees that provisions in the Sporting Events Bill in so far as they have regard to devolved matters, should be considered by the UK Parliament.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782645
391
Cy
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
I
<p>Cynigiwyd y cynnig.</p>
<p>Motion moved.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782653
392
Cy
2026-11-03T19:36:22
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=21983&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=21983&l=en
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport
Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon
Fychan, Heledd
<p>Diolch, Lywydd. Dwi'n cyflwyno'r cynnig hwn ac yn croesawu'r cyfle i agor y ddadl heddiw. Mae'r Bil Digwyddiadau Chwaraeon yn sefydlu fframwaith deddfwriaethol hyblyg i gefnogi cynnal digwyddiadau chwaraeon yn llwyddiannus, gan gynnwys y rhai a gynhelir yng Nghymru. Mae wedi'i gynllunio i roi mwy o sicrwydd wrth geisio sicrhau a chynnal digwyddiadau yn y dyfodol. Bydd yn caniatáu'r amddiffyniadau deddfwriaethol sydd eu hangen yn aml heb orfod cyflwyno deddfwriaeth sylfaenol newydd ar gyfer pob digwyddiad unigol. Mae'r fframwaith yn cynnwys darpariaethau i fynd i'r afael â thowtio tocynnau a rheoli'r hysbysebu a'r masnachu sy'n digwydd o gwmpas digwyddiadau chwaraeon. Bydd Gweinidogion Cymru yn gallu cymhwyso'r darpariaethau hynny i ddigwyddiadau chwaraeon yng Nghymru drwy is-ddeddfwriaeth.</p>
<p>Mae gan Gymru hanes balch o gynnal digwyddiadau chwaraeon yn llwyddiannus, sy'n dod â manteision economaidd, cymdeithasol a diwylliannol sylweddol ac yn gadael gwaddol parhaol i'n cymunedau ni. Mi fydd y fframwaith yn adeiladu ar y llwyddiant hwnnw, gan gryfhau ein gallu i gystadlu am ddigwyddiadau a'u cynnal yn y dyfodol a chreu cyfleoedd newydd i Gymru.</p>
<p>Rydym ni wedi gweithio'n agos ac yn adeiladol gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig a'r Llywodraethau datganoledig eraill drwy gydol taith y Bil. Yn dilyn y trafod hwnnw, cytunwyd ar ddiwygiadau i roi pwerau canlyniadol priodol i Weinidogion Cymru a darparu eithriad Atodlen 7B i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006. Mae'r mesurau diogelu hyn yn bwysig er mwyn sicrhau bod gan Weinidogion Cymru bwerau priodol mewn meysydd datganoledig a bod cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd yn cael ei ddiogelu yn unol ag egwyddorion Llywodraeth Cymru ar ddeddfwriaeth y Deyrnas Unedig mewn meysydd datganoledig.</p>
<p>Rwy'n ddiolchgar i'r Pwyllgor Deddfwriaeth a'r Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg a Chwaraeon am graffu ar y memoranda cydsyniad deddfwriaethol a dwi'n croesawu eu casgliad bod angen cydsyniad y Senedd ar ddarpariaethau perthnasol y Bil. Rwyf hefyd yn cydnabod pwyslais y Pwyllgor Deddfwriaeth ar dryloywder ac eglurder yn y broses cydsynio deddfwriaethol, ac rwyf wedi ymateb i'w gasgliadau a'r argymhellion yn unol â hynny. Dwi'n rhannu barn y pwyllgor diwylliant y dylai blaenoriaethau Cymru, gan gynnwys ein hiaith, ein diwylliant a'n cymunedau, gael ystyriaeth briodol pan fydd y fframwaith yn cael ei roi ar waith yng Nghymru.</p>
<p>Lywydd, rwy'n credu bod y Bil yn cynnig fframwaith priodol a hyblyg i gefnogi cynnal digwyddiadau chwaraeon yng Nghymru yn llwyddiannus, ac felly fy argymhelliad yw bod y Senedd yn cefnogi'r cynnig gerbron.</p>
<p>Thank you, Llywydd. I move the motion and welcome the opportunity to open this debate today. The Sporting Events Bill establishes a flexible legislative framework to support the successful delivery of sporting events, including those hosted here in Wales. It is designed to provide greater certainty when bidding for and hosting future events. It will allow commonly required legislative protections to be applied without the need to bring forward new primary legislation for individual events. The framework includes provisions to tackle ticket touting and manage the advertising and trading around sporting events. Welsh Ministers will be able to apply these provisions to sporting events in Wales through secondary legislation.</p>
<p>Wales has a proud track record of successfully hosting sporting events that bring significant economic, social and cultural benefits and create lasting legacies for our communities. The framework will build on that success, strengthening our ability to compete for and deliver future events and creating new opportunities for Wales.</p>
<p>We have worked closely and constructively with the UK Government and the other devolved Governments throughout the Bill’s passage. Following that engagement, amendments were agreed to confer appropriate consequential powers on the Welsh Ministers and to provide a Schedule 7B carve-out to the Government of Wales Act 2006. These safeguards are important to ensure that Welsh Ministers have appropriate powers in devolved areas and that the Senedd’s legislative competence is protected in line with the Welsh Government’s principles on UK legislation in devolved areas.</p>
<p>I am grateful to both the Legislation Committee and the Culture, Communications, Cymraeg and Sport Committee for their scrutiny of the legislative consent memoranda and I welcome their conclusion that the relevant provisions of the Bill require the consent of the Senedd. I also recognise the Legislation Committee's emphasis on transparency and clarity in the legislative consent process, and have responded to its conclusions and recommendations accordingly. I share the culture committee's view that Welsh priorities, including our language, culture and communities, should be properly reflected when the framework is applied in Wales.</p>
<p>Llywydd, I believe that the Bill provides an appropriate and flexible framework to support the successful delivery of sporting events in Wales, and therefore my recommendation is that the Senedd supports the motion.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782654
393
Cy
2026-11-03T19:39:02
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22143&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22143&l=en
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Diolch, Weinidog Cabinet. Galwaf nawr ar Gadeirydd y Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg a Chwaraeon, Mair Rowlands.</p>
<p>Thank you, Cabinet Minister. I call on the Chair of the Culture, Communications, Cymraeg and Sport Committee, Mair Rowlands.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782655
394
Cy
2026-11-03T19:39:10
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22151&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22151&l=en
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
5084
5084
Mair Rowlands AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084
Rowlands, Mair
<p>Diolch, Lywydd. Rwy’n falch o gael cyfrannu yn y ddadl hon fel Cadeirydd y Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg a Chwaraeon. Hwn oedd memorandwm cydsyniad deddfwriaethol cyntaf y pwyllgor. Gwnaethon ni ei drafod cyn gwyliau'r haf, a oedd yn caniatáu amser i ymgynghori â'r cyhoedd a rhanddeiliaid allweddol. Roedden ni’n ddiolchgar am y sylwadau treiddiol y cawsom ni. Ers hynny, mae dau femorandwm cydsyniad deddfwriaethol arall wedi dod gerbron y pwyllgor, ac rydym wedi ystyried y rheini hefyd.</p>
<p>Fel y clywsom ni gan y Gweinidog, bydd y Bil yn sefydlu fframwaith digwyddiadau chwaraeon, a fydd yn ffordd o gymhwyso cyfyngiadau sy'n ymwneud â thowtio tocynnau, hysbysebu a masnachu, trafnidiaeth a chysylltiadau anawdurdodedig i ddigwyddiadau chwaraeon mawr penodol drwy is-ddeddfwriaeth. Bydd y Bil hefyd yn rhoi pwerau i Weinidogion Cymru i wneud rheoliadau sy'n cymhwyso agweddau ar y fframwaith hwnnw yng Nghymru.</p>
<p>Wrth i ni edrych ymlaen yn eiddgar at groesawu'r Tour de France i Gymru yn 2027 ac at Euro 2028, mae'n bwysig bod y Senedd hon yn ystyried yn ofalus y fframwaith deddfwriaethol sy'n cael ei gynnig ar gyfer digwyddiadau o'r fath. Bydd y Bil yn sefydlu fframwaith a fydd yn golygu bod llawer o benderfyniadau polisi pwysig, gan gynnwys pa ddigwyddiadau sy'n cael eu dynodi yn ddigwyddiadau mawr, yn cael eu gwneud drwy reoliadau yn y dyfodol yn hytrach nag ar wyneb y Bil ei hun. Mae'n bwysig nodi y bydd y Senedd yn gallu craffu ar y rheoliadau a wneir gan Weinidogion Cymru.</p>
<p>Dangosodd ein hymgynghoriad fod cefnogaeth eang i egwyddorion y Bil. Gallai llawer o randdeiliaid weld y potensial o ddenu digwyddiadau chwaraeon mawr i Gymru, a'r gwerth o greu fframwaith cyson ac effeithiol ar gyfer digwyddiadau o'r fath. Roedd amheuon, fodd bynnag. </p>
<p>Gwnaeth rhanddeiliaid amlygu i'r pwyllgor y ffaith bod y fframwaith, i bob golwg, wedi cael ei anelu at ddigwyddiadau chwaraeon mawr fel twrnameintiau pêl-droed rhyngwladol, a gwnaethon nhw gwestiynu a oedd y ddeddfwriaeth yn ddigon hyblyg i gefnogi gwahanol fathau o ddigwyddiadau ar raddfeydd gwahanol, fel chwe gwlad neu griced rhyngwladol undydd.</p>
<p>Roedd Chwaraeon Cymru yn aneglur ynghylch a fyddai'r Bil yn effeithio ar strategaeth digwyddiadau mawr Llywodraeth Cymru. Tynnodd yr ymatebwyr sylw at feysydd sy'n ymwneud yn benodol â Chymru y byddai angen i Weinidogion eu hystyried yn ofalus wrth wneud rheoliadau. Er enghraifft, dyma'r hyn roedd Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn ei annog:</p>
<p>Thank you, Llywydd. I'm pleased to contribute to this debate as Chair of the Culture, Communications, Cymraeg and Sport Committee. This was the committee’s first legislative consent memorandum. We considered it before the summer recess, which allowed time to consult with the public and key stakeholders. We were grateful for the insights provided. Since then, two other legislative consent memoranda have been laid before the committee, and we have also considered those.</p>
<p>As we've heard from the Minister, the Bill establishes a sporting events framework that will allow restrictions relating to ticket touting, advertising and trading, transport and unauthorised associations to be applied to specific major sporting events through secondary legislation. The Bill will also confer powers on Welsh Ministers to make regulations applying aspects of that framework in Wales.</p>
<p>As we eagerly look forward to welcoming the Tour de France to Wales in 2027 and to the Euros in 2028, it's important that this Senedd considers carefully the legislative framework proposed for such events. The Bill establishes a framework so that many important policy decisions, including which events are designated as major events, would be made through future regulations rather than on the face of the Bill itself. It's important to note that the Senedd will be able to scrutinise the regulations made by Welsh Ministers.</p>
<p>Our consultation showed there to be broad support for the principles of the Bill. Many stakeholders could see the potential of attracting major sporting events to Wales, and the value in creating a consistent and effective framework for such events. There were reservations, however. </p>
<p>Stakeholders highlighted to the committee the fact that the framework seems to be aimed at major sporting events such as international football tournaments, and they questioned whether the legislation was flexible enough to support different types and scales of events, such as the six nations or one-day international cricket.</p>
<p>Sport Wales was unclear as to whether the Bill would impact the major events strategy of the Welsh Government. Respondents highlighted areas pertaining specifically to Wales that would need careful consideration by Ministers in setting regulations. For example, this is what the Football Association of Wales urged:</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782657
395
Cy
2026-11-03T19:40:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22201&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22201&l=en
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782673
396
En
2026-11-03T19:41:41
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22302&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22302&l=cy
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
5084
5084
Mair Rowlands AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084
Rowlands, Mair
<p>'events taking place in Wales should be delivered in a way that allows Welsh cultural, linguistic and community priorities to be appropriately considered.'</p>
<p>'dylid cyflwyno digwyddiadau yng Nghymru mewn ffordd sy'n caniatáu rhoi ystyriaeth briodol i flaenoriaethau diwylliannol, ieithyddol a chymunedol Cymru.'</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782674
397
Cy
2026-11-03T19:41:50
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22311&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22311&l=en
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
5084
5084
Mair Rowlands AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084
Rowlands, Mair
<p>Neu fel y dywedodd Cymdeithas Chwaraeon Cymru:</p>
<p>Or as the Welsh Sports Association put it:</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782675
398
En
2026-11-03T19:41:53
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22314&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22314&l=cy
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
5084
5084
Mair Rowlands AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084
Rowlands, Mair
<p>'An event taking place in Wales should feel like an event taking place in Wales.'</p>
<p>'Dylai digwyddiad sy'n cael ei gynnal yng Nghymru deimlo fel digwyddiad sy'n cael ei gynnal yng Nghymru.'</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782676
399
Cy
2026-11-03T19:41:59
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22320&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22320&l=en
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
5084
5084
Mair Rowlands AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084
Rowlands, Mair
<p>Yn ein hadroddiad ar y memorandwm cyntaf a'r ail, daethon ni i'r casgliad bod angen cydsyniad y Senedd ar y Bil yn unol â Rheol Sefydlog 29. Nododd y pwyllgor fod diwygiadau wedi ehangu cwmpas y ddeddfwriaeth gan ganiatáu'r fframwaith digwyddiadau chwaraeon i gael ei gymhwyso i ddigwyddiad sy'n debygol o fod o ddiddordeb cenedlaethol sylweddol, os yw trefnydd y digwyddiad yn gofyn am hynny, sef mater gafodd ei godi gyda ni gan randdeiliaid.</p>
<p>Nododd y pwyllgor hefyd y byddai Llywodraeth Cymru, wrth wneud rheoliadau, yn ymgysylltu â rhanddeiliaid er mwyn llywio ei pholisi, ac y byddai'n cynnal nifer o asesiadau effaith. Byddai'r dogfennau ategol hynny hefyd ar gael i'r Senedd hon i graffu arnyn nhw. Rydyn ni o'r farn ei bod yn hanfodol bod unrhyw reoliadau sy'n cael eu pasio dan y ddeddfwriaeth hon yn ystyried blaenoriaethau Cymru yn ddigonol, er enghraifft, ystyriaethau lleol, diwylliannol ac o ran yr iaith Gymraeg. Mae'n adroddiad ar y trydydd memorandwm yn ystyried y diwygiadau diweddaraf ac yn nodi bod Llywodraeth Cymru wedi cadarnhau ei chefnogaeth.</p>
<p>Rydym ni o'r farn bod y Bil yn cefnogi gallu Cymru i gystadlu am ddigwyddiadau chwaraeon mawr a'u cynnal, a'i fod yn ystyried gwaith cynllunio a chyflawni trawsffiniol sy'n gysylltiedig â digwyddiadau chwaraeon o'r fath. Daeth y pwyllgor i'r casgliad y gallai'r ddeddfwriaeth, o'i defnyddio'n gywir, alluogi Llywodraeth Cymru i gryfhau dull Cymru o ymdrin â digwyddiadau chwaraeon mawr. Edrychwn ymlaen at graffu ar unrhyw gynigion o'r fath o dan y fframwaith hwn yn y dyfodol. Ni welwn unrhyw reswm pam na ddylai'r Senedd roi ei chydsyniad i gynnwys darpariaeth ddatganoledig yn y Bil fel y'i diwygiwyd. Diolch.</p>
<p>In our report on the first and second memoranda, we concluded that the Bill requires the consent of the Senedd in accordance with Standing Order 29. The committee noted that amendments had broadened the scope of the legislation, allowing the sporting events framework to be applied to an event likely to be of significant national interest, if the event organiser requests it, which is an issue that was raised with us by stakeholders.</p>
<p>The committee also noted that the Welsh Government, when making regulations, will engage with stakeholders to inform its policy and will carry out a number of impact assessments. Those supporting documents would also be available to this Senedd for scrutiny. We are of the view that it is essential that any regulations passed under this legislation consider adequately Welsh priorities, for example, local or cultural considerations and those relating to the Welsh language. Our report on the third memorandum considers the most recent amendments and notes that the Welsh Government has confirmed its support.</p>
<p>We are of the view that the Bill supports Wales's ability to compete for and host major sporting events, and takes into account the cross-border planning and delivery associated with such sporting events. The committee concluded that the legislation, used correctly, could enable the Welsh Government to strengthen Wales's approach to major sporting events. We look forward to scrutinising any such proposals under this framework in the future. We see no reason as to why the Senedd should not grant its consent to the inclusion of devolved provision in the Bill as amended. Thank you.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782680
400
Cy
2026-11-03T19:43:46
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22427&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22427&l=en
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Diolch yn fawr. Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cristiana Emsley.</p>
<p>Thank you. I call on the Chair of the Legislation Committee, Cristiana Emsley.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782679
401
En
2026-11-03T19:43:50
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22431&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22431&l=cy
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
12185
12185
Cristiana Emsley AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185
Emsley, Cristiana
<p>Diolch, Lywydd. The Legislation Committee considered the memoranda in relation to this Bill on 13 July, 14 September, and in relation to the third memorandum, yesterday. We have considered our two reports relating to this Bill across four separate committee meetings. The first was finally signed off on 5 October. The second was signed off yesterday, and I will return to this matter in a moment.</p>
<p>The Legislation Committee agrees with the Minister's assessment of the provisions in the Bill as introduced and as amended that require the Senedd's consent. Unfortunately, not all of our scrutiny was that simple. This is one of the eight memoranda laid by the Welsh Government at the start of the Senedd that did not contain a recommendation on consent due to the Welsh Government's analysis of the wider impact of the UK legislative programme. The committee hopes that future waves of legislative consent memoranda do not withhold recommendations for similar reasons.</p>
<p>Unfortunately, the lack of a consent recommendation in memoranda caused us additional issues with this particular Bill. We needed to consider last-minute changes to a report in recognition of a late letter from the Cabinet Minister with her recommendation of consent. Unfortunately, that letter was not particularly helpful, as it gave the committee very little detail about why and how her concerns about the Bill had been alleviated. I welcome the Counsel General's positive engagement with the committee about improving the legislative consent process. I ask him to note this Bill as yet another example of where the Welsh Government's approach to consent recommendations has had significant scrutiny implications.</p>
<p>Writing letters with recommendations of consent is far from ideal, not least because, as Members will see from the motion text itself, it is the memoranda documents that are specified in the motion as containing the relevant detail. Even if the relevant Welsh Minister feels unable to include a recommendation in the first memorandum laid on a Bill, a change in position regarding legislative consent should be communicated to the Senedd via the memoranda process. The committee will be considering this matter as part of the review we are undertaking of Standing Order 29, as requested by the Business Committee.</p>
<p>It would be remiss of me, however, not to welcome the approach taken by the Cabinet Minister in her memoranda on this Bill in relation to certain matters. We welcome that she directly referred to the Welsh Government's principles on UK legislation in devolved areas in her assessment of the Bill. We are a young committee, and we do not yet have a firm view on the principles themselves. However, at this stage, we welcome the principles being used consistently and transparently as a framework to assess the UK legislation that comes before the Senedd. We encourage other Government Ministers to follow the Cabinet Minister's approach in this regard.</p>
<p>In memorandum No. 3, the Cabinet Minister confirms that she was able to secure from the UK Government amendments to the Bill so that the Senedd can modify or remove the concurrent powers in the Bill without constraint. She states that this brings the Bill in line with the Welsh Government's principles. These are significant amendments indeed, because, fundamentally, this Bill creates one very broad delegated power: to reproduce, via secondary legislation, a framework for sporting events that has, until now, only existed via event-specific primary legislation.</p>
<p>Llywydd, it would appear that the volume of UK legislation that makes provision in devolved areas shows little sign of abating. If the Welsh Government is able to apply its principles meaningfully and consistently, it will need the positive and constructive engagement that the Cabinet Minister has experienced with this Bill to be a common feature of its inter-governmental relations. Diolch.</p>
<p>Diolch, Lywydd. Ystyriodd y Pwyllgor Deddfwriaeth y memoranda mewn perthynas â'r Bil hwn ar 13 Gorffennaf, 14 Medi, ac mewn perthynas â'r trydydd memorandwm, ddoe. Rydym ni wedi ystyried ein dau adroddiad sy'n ymwneud â'r Bil hwn ar draws pedwar cyfarfod pwyllgor ar wahân. Llofnodwyd y cyntaf o'r diwedd ar 5 Hydref. Llofnodwyd yr ail ddoe, a dychwelaf at y mater hwn mewn eiliad.</p>
<p>Mae'r Pwyllgor Deddfwriaeth yn cytuno ag asesiad y Gweinidog o'r darpariaethau yn y Bil fel y'i cyflwynwyd ac fel y'i diwygiwyd sy'n gofyn am gydsyniad y Senedd. Yn anffodus, nid oedd pob agwedd ar ein gwaith craffu mor syml â hynny. Dyma un o'r wyth memorandwm a gyflwynwyd gan Lywodraeth Cymru ar ddechrau'r Senedd nad oedd yn cynnwys argymhelliad ar gydsyniad oherwydd dadansoddiad Llywodraeth Cymru o effaith ehangach rhaglen ddeddfwriaethol y Deyrnas Unedig. Mae'r pwyllgor yn gobeithio na fydd cyfresi o femoranda cydsyniad deddfwriaethol yn y dyfodol yn atal argymhellion am resymau tebyg.</p>
<p>Yn anffodus, achosodd y diffyg argymhelliad cydsyniad mewn memoranda broblemau ychwanegol i ni gyda'r Bil penodol hwn. Roedd angen i ni ystyried newidiadau munud olaf i adroddiad i gydnabod llythyr hwyr gan y Gweinidog Cabinet gyda'i hargymhelliad o gydsyniad. Yn anffodus, nid oedd y llythyr hwnnw'n arbennig o ddefnyddiol, gan ei fod yn rhoi ychydig iawn o fanylion i'r pwyllgor ynghylch pam a sut roedd ei phryderon am y Bil wedi cael eu lliniaru. Rwy'n croesawu ymgysylltiad cadarnhaol y Cwnsler Cyffredinol â'r pwyllgor ynghylch gwella'r broses cydsyniad deddfwriaethol. Gofynnaf iddo nodi'r Bil hwn fel enghraifft arall o ble mae ymagwedd Llywodraeth Cymru at argymhellion cydsynio wedi arwain at oblygiadau craffu sylweddol.</p>
<p>Mae ysgrifennu llythyrau gydag argymhellion cydsyniad ymhell o fod yn ddelfrydol, yn enwedig oherwydd, fel y bydd yr Aelodau yn gweld o'r testun cynnig ei hun, y dogfennau memoranda a nodir yn y cynnig fel y rhai sy'n cynnwys y manylion perthnasol. Hyd yn oed os yw'r Gweinidog perthnasol yn teimlo nad yw'n gallu cynnwys argymhelliad yn y memorandwm cyntaf a gyflwynwyd ynghylch Bil, dylid cyfathrebu newid mewn safbwynt ynghylch cydsyniad deddfwriaethol i'r Senedd drwy'r broses memoranda. Bydd y pwyllgor yn ystyried y mater hwn fel rhan o'r adolygiad rydym ni'n ei gynnal o Reol Sefydlog 29, fel y gofynnwyd gan y Pwyllgor Busnes.</p>
<p>Byddwn ar fai, fodd bynnag, pe na byddwn yn croesawu ymagwedd y Gweinidog Cabinet yn ei memoranda ar y Bil hwn mewn perthynas â materion penodol. Rydym yn croesawu ei bod wedi cyfeirio'n uniongyrchol at egwyddorion Llywodraeth Cymru ar ddeddfwriaeth y Deyrnas Unedig mewn meysydd datganoledig yn ei hasesiad o'r Bil. Rydym ni'n bwyllgor ifanc, ac nid oes gennym ni farn gadarn ar yr egwyddorion eu hunain eto. Fodd bynnag, ar hyn o bryd, rydym ni'n croesawu'r egwyddorion sy'n cael eu defnyddio'n gyson ac yn dryloyw fel fframwaith i asesu deddfwriaeth y Deyrnas Unedig sy'n dod gerbron y Senedd. Rydym ni'n annog Gweinidogion eraill y Llywodraeth i ddilyn ymagwedd Gweinidog y Cabinet yn hyn o beth.</p>
<p>Ym memorandwm Rhif 3, mae'r Gweinidog Cabinet yn cadarnhau ei bod wedi gallu sicrhau gwelliannau i'r Bil gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig fel y gall y Senedd addasu neu ddileu'r pwerau cydamserol yn y Bil heb gyfyngiad. Mae hi'n nodi bod hyn yn dod â'r Bil yn unol ag egwyddorion Llywodraeth Cymru. Mae'r rhain yn welliannau arwyddocaol mewn gwirionedd, oherwydd, yn y bôn, mae'r Bil hwn yn creu un pŵer dirprwyedig eang iawn: i atgynhyrchu, trwy is-ddeddfwriaeth, fframwaith ar gyfer digwyddiadau chwaraeon sydd, hyd yma, ond wedi bodoli trwy ddeddfwriaeth sylfaenol sy'n benodol i ddigwyddiadau.</p>
<p>Lywydd, ymddengys nad oes pall ar ddeddfwriaeth y Deyrnas Unedig sy'n gwneud darpariaeth mewn meysydd datganoledig. Os yw Llywodraeth Cymru yn gallu cymhwyso ei hegwyddorion yn ystyrlon ac yn gyson, bydd angen yr ymgysylltiad cadarnhaol ac adeiladol y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'i brofi gyda'r Bil hwn i fod yn nodwedd gyffredin o'i chysylltiadau rhynglywodraethol. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782543
402
En
2026-11-03T19:45:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22501&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22501&l=cy
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782608
403
En
2026-11-03T19:48:11
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22692&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22692&l=cy
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>There's been a very high interest in these several regulations this evening, which is commendable, but it does mean we're running a little bit behind. We're in the hands now of the final two speakers on this regulation.</p>
<p>Mae diddordeb mawr iawn yn y rheoliadau niferus hyn heno, sy'n ganmoladwy, ond mae'n golygu ein bod ni ychydig ar ei hôl hi. Rydym ni nawr yn nwylo'r ddau siaradwr olaf ar y rheoliad hwn.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782609
404
Cy
2026-11-03T19:48:24
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22705&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22705&l=en
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Yn gyntaf, Louise Emery.</p>
<p>First, Louise Emery.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782611
405
En
2026-11-03T19:48:28
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22709&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22709&l=cy
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
12182
12182
Louise Emery AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182
Emery, Louise
<p>You'll be very glad that I'm going to keep this short and sweet. We in Reform will be supporting today's LCM on the UK Government's Sporting Events Bill. Good night.</p>
<p>Byddwch chi'n falch iawn fy mod i'n mynd i gadw hyn yn fyr. Byddwn ni yn Reform yn cefnogi Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol heddiw ar Fil Digwyddiadau Chwaraeon Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Nos da.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782612
406
En
2026-11-03T19:48:45
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22726&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22726&l=cy
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Commendably brief. Diolch yn fawr. Mike Hedges, no pressure.</p>
<p>Yn ganmoladwy o fyr. Diolch yn fawr. Mike Hedges, dim pwysau.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782615
407
En
2026-11-03T19:48:49
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22730&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22730&l=cy
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
332
332
Mike Hedges AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332
Hedges, Mike
<p>I won't be quite as quick as that. Welsh Labour support this motion and we welcome the Sporting Events Bill being taken forward by the UK Labour Government. We have a proud sporting history here in Wales and we want to see more major events coming to Wales.</p>
<p>Wales is about to host the Joshua-Fury fight, which is one of the most major events taking place in the world. We are also going to host the opening match of Euro 2028, a great opportunity to showcase Wales on the international stage. This legislation will help us make the most of that opportunity, as well as other events that we will host in the future. That means maximising the economic benefit that comes to Wales, supporting our local businesses, and ensuring that supporters are protected from ticket touts.</p>
<p>I am pleased there has been constructive engagement with Ministers in the Welsh and UK Governments on this. I look forward to the Minister giving further updates on this legislation. As I say, I'm very pleased to support this.</p>
<p>Fyddaf i ddim mor gyflym â hynny. Mae Llafur Cymru yn cefnogi'r cynnig hwn ac rydym ni'n croesawu'r Bil Digwyddiadau Chwaraeon sy'n cael ei gyflwyno gan Lywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig. Mae gennym ni hanes balch o chwaraeon yma yng Nghymru ac mae arnom ni eisiau gweld mwy o ddigwyddiadau mawr yn dod i Gymru.</p>
<p>Mae Cymru ar fin cynnal yr ornest ymladd Joshua-Fury, sef un o'r digwyddiadau amlycaf sy'n digwydd yn y byd. Rydyn ni hefyd yn mynd i gynnal gêm agoriadol Euro 2028, sy'n gyfle gwych i arddangos Cymru ar y llwyfan rhyngwladol. Bydd y ddeddfwriaeth hon yn ein helpu i wneud y gorau o'r cyfle hwnnw, yn ogystal â digwyddiadau eraill y byddwn ni'n eu cynnal yn y dyfodol. Mae hynny'n golygu gwneud y mwyaf o'r budd economaidd sy'n dod i Gymru, cefnogi ein busnesau lleol, a sicrhau bod cefnogwyr yn cael eu diogelu rhag ail-werthu tocynnau.</p>
<p>Rwy'n falch y bu ymgysylltiad adeiladol â Gweinidogion yn Llywodraeth Cymru a'r Deyrnas Unedig ar hyn. Edrychaf ymlaen at y Gweinidog yn rhoi diweddariadau pellach ar y ddeddfwriaeth hon. Fel y dywedais i, rwy'n falch iawn o gefnogi hyn.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782619
408
Cy
2026-11-03T19:49:48
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22789&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22789&l=en
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Galwaf ar y Gweinidog Cabinet i ymateb i'r ddadl.</p>
<p>I call on the Cabinet Minister to reply to the debate.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782621
409
Cy
2026-11-03T19:49:51
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22792&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22792&l=en
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
426
426
Heledd Fychan AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426
Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport
Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon
Fychan, Heledd
<p>Diolch, Lywydd, a diolch i'r Aelodau am eu cyfraniadau. Mi fydd y Bil hwn yn cryfhau gallu Cymru i ddenu a chynnal digwyddiadau chwaraeon yn llwyddiannus yn y dyfodol a manteisio ar y cyfleoedd a ddaw yn eu sgil. Rwyf felly yn annog yr Aelodau i gefnogi'r cynnig. Diolch.</p>
<p>Thank you, Llywydd, and I thank Members for their contributions. This Bill will strengthen Wales's ability to attract and successfully deliver future sporting events and to take advantage of the opportunities they bring. I therefore ask Members to support the motion. Thank you.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782660
410
En
2026-11-03T19:50:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22801&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22801&l=cy
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782668
411
Cy
2026-11-03T19:50:25
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22826&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22826&l=en
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782661
412
Cy
2026-11-03T19:50:08
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22809&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22809&l=en
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.</p>
<p>The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782663
413
Cy
261103-11
11. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Digwyddiadau Chwaraeon
11. Legislative Consent Motion: Sporting Events Bill
I
<p>Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.<br><br></p>
<p>Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782664
414
Cy
2026-11-03T19:50:24
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22825&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22825&l=en
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Eitem 12 nawr, dadl ar ail gyllideb atodol 2026-27. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Gyllid i wneud y cynnig—Elin Jones. </p>
<p>Item 12 now, a debate on the second supplementary budget for 2026-27. I call on the Cabinet Minister for Finance to move the motion—Elin Jones.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782669
415
Cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
I
<p>Cynnig NDM9332 Heledd Fychan</p>
<p>Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 20.30, yn cymeradwyo'r Ail Gyllideb Atodol ar gyfer y flwyddyn ariannol 2026-27 a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno 13 Hydref 2026.</p>
<p>Motion NDM9332 Heledd Fychan</p>
<p>To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 20.30, approves the Second Supplementary Budget for the financial year 2026-27 laid in the Table Office on 13 October 2026.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782670
416
Cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
I
<p>Cynigiwyd y cynnig.</p>
<p>Motion moved.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782667
417
Cy
2026-11-03T19:50:39
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22840&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22840&l=en
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
162
162
Elin Jones AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162
Cabinet Minister for Finance
Y Gweinidog Cabinet dros Gyllid
Jones, Elin
<p>Lywydd, pleser yw agor y ddadl yma ar ail gyllideb atodol Llywodraeth Cymru ar gyfer 2026-27. Mae'r gyllideb sydd gerbron Aelodau heddiw yn dyrannu £354 miliwn o gyllid ychwanegol o fewn blwyddyn, sy'n cynnwys £224 miliwn o gyllid refeniw a £130 miliwn o gyllid cyfalaf. Mae'n cynnwys y pecyn o fesurau a gyhoeddwyd gyntaf ym mis Mehefin, ynghyd â swm ychwanegol o £60 miliwn o gyllid refeniw ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol.</p>
<p>Dwi am ddechrau drwy gydnabod y trafodaethau adeiladol sydd wedi digwydd yn ystod yr wythnosau diwethaf gyda'r grŵp Llafur. Mae Aelodau ar draws y sbectrwm gwleidyddol wedi tynnu sylw'n gyson at yr heriau sy'n wynebu dysgwyr ag anghenion dysgu ychwanegol, eu teuluoedd, ysgolion ac awdurdodau lleol. Er bod gwahaniaeth barn am y ffordd orau o ymateb, roedd cydnabyddiaeth eang fod y pwysau hyn yn rhai gwirioneddol sy'n galw am weithredu. Mae'r ddealltwriaeth honno wedi golygu bod modd dod i gytundeb a bod cytuno i wario £60 miliwn ychwanegol eleni ar anghenion dysgu ychwanegol yn bwysicach na pharhau i anghytuno a gwario dim. Dyma'r hyn gellir ei gyflawni pan fydd pleidiau ar draws y Senedd yn cydweithio er lles Cymru. Mae'r cytundeb yma'n adlewyrchu parodrwydd i drafod yn adeiladol, gwrando'n ofalus a chanolbwyntio ar atebion ymarferol yn hytrach na rhaniadau gwleidyddol.</p>
<p>Lywydd, mae'r rhan fwyaf o'r gyllideb atodol hon yn adlewyrchu'r dyraniadau a'r ymrwymiadau gafodd eu cyhoeddi'n wreiddiol ym mis Mehefin. Mae'r dyraniadau hynny yn parhau i ganolbwyntio ar flaenoriaethau'r Llywodraeth yma. Mae'r dyraniadau yn cynnwys £145 miliwn i'r NHS, sef £100 miliwn i leihau amseroedd aros a £45 miliwn o gyllid cyfalaf i ddechrau darparu hybiau llawfeddygol a diagnosteg newydd, ac i fynd i'r afael â gwaith cynnal a chadw sydd wedi cronni ar draws yr NHS. Mae hefyd yn cynnwys £55 miliwn i helpu teuluoedd gyda chostau gofal plant, £15 miliwn i helpu i gyflwyno prydau ysgol am ddim mewn ysgolion uwchradd a £40 miliwn ar gyfer gwaith cyfalaf cynnal a chadw sydd wedi cronni mewn ysgolion. Mae £2 filiwn arall wedi ei ddyrannu ar gyfer nofio i ysgolion a £2 filiwn ar gyfer y taliad plant Cynnal. Mae'r dyraniadau trafnidiaeth yn cynnwys £8 miliwn i gefnogi'r tocyn bws i bobl ifanc a £2 filiwn ar gyfer gwasanaeth bws newydd rhwng y de a'r gogledd. Mae'r dyraniadau hefyd yn cynnwys £20 miliwn i gynyddu'r cyflenwad o dai fforddiadwy. Mae'r dyraniadau hyn yn adlewyrchu'r blaenoriaethau a gafodd eu nodi ym mis Mehefin.</p>
<p>Llywydd, I'm pleased to open this debate on the Welsh Government's second supplementary budget for 2026-27. The budget before Members today allocates £354 million of additional funding, comprising £224 million revenue funding and £130 million of capital funding. It includes the package of measures first published in June, alongside an additional £60 million of revenue funding for additional learning needs.</p>
<p>I want to begin by recognising the constructive discussions that have taken place in recent weeks with the Labour group. Members across the political spectrum have consistently highlighted the challenges facing learners with additional learning needs, their families, schools and local authorities. While there have been differing views on how best to respond, there has been broad recognition that these pressures are real and require action. That shared understanding has enabled agreement to be reached, and an agreement to spend an additional £60 million on additional learning needs this year is more important than continuing to disagree and not spending any. This is what can be achieved when parties across the Senedd work for the benefit of Wales. This agreement reflects a willingness to engage constructively, listen carefully and focus on practical solutions rather than political division.</p>
<p>Llywydd, the majority of this supplementary budget reflects allocations and commitments that were originally published in June. Those allocations remain focused on this Government's priorities. The allocations include £145 million for the NHS, £100 million to reduce waiting times and £45 million of capital funding to begin the delivery of new surgical and diagnostic hubs and to address maintenance backlogs across the NHS. They also include £55 million to help families with childcare costs, £15 million to support the roll-out of free school meals in secondary schools and £40 million to address the backlog of capital maintenance in schools. A further £2 million is allocated for school swimming and £2 million for the Cynnal child payment. The transport allocations include £8 million to support the young person's bus fare and £2 million for a new north-south bus service. The allocations also include £20 million to increase the supply of affordable housing. These allocations reflect the priorities set out in June.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782672
418
En
2026-11-03T19:53:14
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=22995&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=22995&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
162
162
Elin Jones AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162
Jones, Elin
<p>I'll turn now to the additional investment in additional learning needs that is new in this second supplementary budget. We recognise the significant pressures facing children and young people with additional learning needs, their families, schools and colleges and local authorities. We know that needs are becoming increasingly complex, we know that demand for support continues to grow, and we know that education settings across Wales are working hard to meet those demands, often in challenging financial circumstances.</p>
<p>Throughout discussions on this budget, there has been a strong and consistent message from schools, local government, trade unions, practitioners and families. We've listened carefully to those concerns and they were articulated to us directly by the Labour group in the Senedd. As a result, therefore, of discussions and agreement with the Welsh Labour group, this supplementary budget includes the additional £60 million of funding for additional learning needs in this financial year. This funding will provide £56 million to local authorities, with the vast majority of that funding flowing directly to schools and education settings. A further £2.5 million will support further education institutions and £1.5 million will support the development of a long-term sustainability plan.</p>
<p>This additional funding will provide meaningful support this year, but I also want to be clear that it is not and cannot be the complete answer. As we've said previously, addressing these challenges requires a strategic and sustainable response alongside immediate financial support. That is why this investment sits alongside our continuing commitment to work with local authorities, schools, trade unions and wider stakeholders to develop a long-term approach that supports learners whilst ensuring the system remains sustainable for the future.</p>
<p>Llywydd, I also want to address an issue that generated some debate within the Senedd when we first considered the first supplementary budget earlier this year. A number of Members expressed concern about the level of funding being held centrally and not yet allocated to individual portfolios. I do understand those concerns. Transparency is vital, and Members are right to seek reassurance that available resources are being used effectively and responsibly. The Finance Committee, in its scrutiny of this second budget, has reinforced this issue in its recommendation to the Welsh Government during that scrutiny.</p>
<p>However, it's important that unallocated figures are understood in their proper context. The Welsh Government continues to face a very challenging financial position this year. We inherited a difficult budgetary situation, facing significant unfunded in-year pressures of over £300 million reported by the health service and elsewhere. Those pressures arise from increasing demand for public services, ongoing inflationary pressures, and the wider financial challenges facing organisations across Wales. </p>
<p>In that context, retaining a degree of central flexibility is not an indication that resources are surplus to requirements or available for new spending commitments. Quite the opposite. It is a deliberate and prudent approach to financial management within the year.</p>
<p>The additional allocation for additional learning needs does create additional budgetary pressures, and will require us to manage our in-year position prudently. The pressures are real. The financial position remains challenging, but I'm confident that the arrangements we have in place are allowing those pressures to be managed responsibly. </p>
<p>Llywydd, at its heart, this supplementary budget is about delivering on our commitments, strengthening public services and ensuring resources are directed to the areas where they are needed most. It maintains the package of investment first proposed in June. It provides additional support for learners with additional learning needs. It demonstrates the value of constructive cross-party engagement, and it continues our commitment to managing the public finances responsibly during a challenging financial period. I therefore commend the second supplementary budget to the Senedd, and urge Members to support it. </p>
<p>Byddaf yn troi nawr at y buddsoddiad ychwanegol mewn anghenion dysgu ychwanegol sy'n newydd yn yr ail gyllideb atodol hon. Rydym ni'n cydnabod y pwysau sylweddol sy'n wynebu plant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol, eu teuluoedd, ysgolion a cholegau ac awdurdodau lleol. Rydym ni'n gwybod bod anghenion yn dod yn fwyfwy cymhleth, rydym ni'n gwybod bod y galw am gymorth yn parhau i gynyddu, ac rydym ni'n gwybod bod lleoliadau addysg ledled Cymru yn gweithio'n galed i fodloni'r gofynion hynny, yn aml mewn amgylchiadau ariannol heriol.</p>
<p>Trwy gydol y trafodaethau ar y gyllideb hon, bu neges gref a chyson gan ysgolion, llywodraeth leol, undebau llafur, ymarferwyr a theuluoedd. Rydym ni wedi gwrando'n ofalus ar y pryderon hynny ac fe'u mynegwyd yn uniongyrchol i ni gan y grŵp Llafur yn y Senedd. Felly, o ganlyniad i drafodaethau a chytundeb â grŵp Llafur Cymru, mae'r gyllideb atodol hon yn cynnwys y £60 miliwn ychwanegol o gyllid ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn y flwyddyn ariannol hon. Bydd y cyllid hwn yn darparu £56 miliwn i awdurdodau lleol, gyda'r mwyafrif helaeth o'r cyllid hwnnw'n llifo'n uniongyrchol i ysgolion a lleoliadau addysg. Bydd £2.5 miliwn arall yn cefnogi sefydliadau addysg bellach a bydd £1.5 miliwn yn cefnogi'r gwaith o ddatblygu cynllun cynaliadwyedd hirdymor.</p>
<p>Bydd y cyllid ychwanegol hwn yn darparu cefnogaeth ystyrlon eleni, ond mae arnaf i hefyd eisiau bod yn glir nad yw ac na all fod yr ateb cyflawn. Fel y dywedom ni o'r blaen, mae mynd i'r afael â'r heriau hyn yn gofyn am ymateb strategol a chynaliadwy ochr yn ochr â chymorth ariannol brys. Dyna pam mae'r buddsoddiad hwn ochr yn ochr â'n hymrwymiad parhaus i weithio gydag awdurdodau lleol, ysgolion, undebau llafur a rhanddeiliaid ehangach i ddatblygu dull hirdymor sy'n cefnogi dysgwyr gan sicrhau ar yr un pryd bod y system yn parhau i fod yn gynaliadwy ar gyfer y dyfodol.</p>
<p>Lywydd, fe hoffwn i hefyd fynd i'r afael â mater a esgorodd ar gryn ddadl yn y Senedd pan wnaethom ni ystyried y gyllideb atodol gyntaf yn gynharach eleni. Mynegodd nifer o Aelodau bryder ynghylch faint o gyllid a ddelir yn ganolog ac nad yw'n cael ei ddyrannu i bortffolios unigol eto. Rwy'n deall y pryderon hynny. Mae tryloywder yn hanfodol, ac mae'r Aelodau yn iawn i geisio sicrwydd bod yr adnoddau sydd ar gael yn cael eu defnyddio'n effeithiol ac yn gyfrifol. Mae'r Pwyllgor Cyllid, wrth graffu ar yr ail gyllideb hon, wedi tynnu sylw at y mater hwn yn ei argymhelliad i Lywodraeth Cymru yn ystod y gwaith craffu hwnnw.</p>
<p>Fodd bynnag, mae'n bwysig bod ffigurau heb eu dyrannu yn cael eu deall yn eu cyd-destun priodol. Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i wynebu sefyllfa ariannol heriol iawn eleni. Fe wnaethom ni etifeddu sefyllfa gyllideb anodd, gan wynebu pwysau sylweddol nad oedd arian ar ei gyfer yn ystod y flwyddyn o dros £300 miliwn a adroddwyd gan y gwasanaeth iechyd ac mewn mannau eraill. Mae'r pwysau hynny'n deillio o'r galw cynyddol am wasanaethau cyhoeddus, pwysau chwyddiant parhaus, a'r heriau ariannol ehangach sy'n wynebu sefydliadau ledled Cymru.</p>
<p>Yn y cyd-destun hwnnw, nid yw cadw rhywfaint o hyblygrwydd canolog yn arwydd bod adnoddau dros ben y tu hwnt i ofynion neu ar gael ar gyfer ymrwymiadau gwariant newydd. I'r gwrthwyneb. Mae'n ddull bwriadol a darbodus o reoli ariannol o fewn y flwyddyn.</p>
<p>Mae'r dyraniad ychwanegol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn creu pwysau cyllidebol ychwanegol, a bydd yn gofyn i ni reoli ein sefyllfa yn y flwyddyn yn ddoeth. Mae'r pwysau'n real. Mae'r sefyllfa ariannol yn parhau i fod yn heriol, ond rwy'n hyderus bod y trefniadau sydd gennym ni ar waith yn caniatáu i'r pwysau hynny gael eu rheoli'n gyfrifol.</p>
<p>Lywydd, yn ei hanfod, mae'r gyllideb atodol hon yn ymwneud â chyflawni ein hymrwymiadau, cryfhau gwasanaethau cyhoeddus a sicrhau y cyfeirir adnoddau at y meysydd lle mae eu hangen fwyaf. Mae'n cynnal y pecyn o fuddsoddiad a gynigiwyd gyntaf ym mis Mehefin. Mae'n darparu cymorth ychwanegol i ddysgwyr sydd ag anghenion dysgu ychwanegol. Mae'n dangos gwerth ymgysylltu trawsbleidiol adeiladol, ac mae'n parhau â'n hymrwymiad i reoli'r cyllid cyhoeddus yn gyfrifol yn ystod cyfnod ariannol heriol. Felly, rwy'n cymeradwyo'r ail gyllideb atodol i'r Senedd, ac yn annog Aelodau i'w chefnogi.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782671
419
En
2026-11-03T19:55:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=23101&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=23101&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782677
420
Cy
2026-11-03T19:57:18
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=23239&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=23239&l=en
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Galwaf nawr ar Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid, Sam Rowlands. </p>
<p>I now call on the Chair of the Finance Committee, Sam Rowlands. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782678
421
En
2026-11-03T19:57:22
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=23243&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=23243&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
8734
8734
Sam Rowlands AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734
Rowlands, Sam
<p>Diolch, Lywydd. I'm grateful to able to speak on this item as Chair of the Finance Committee. It is, of course, as the Cabinet Minister outlined, the second supplementary budget, and the committee's views today build on the report that we published in July on the first supplementary budget, which included 22 recommendations, which I know Members will have read and digested, I'm sure, and has already been debated before the summer.</p>
<p>I want to thank the Cabinet Minister for joining the committee on 22 October for our scrutiny of the second supplementary budget. I've written to the Cabinet Minister with a short letter from the committee, summarising our thoughts, and making three further recommendations on top of the 22—the three that I will speak to today. </p>
<p>Firstly, in regard to ALN, this second supplementary budget builds on the first, with the difference being an extra £60 million to the additional learning needs provision from the unallocated fiscal resource. During our scrutiny, Members questioned the fairness of the allocation formula being used to direct money to schools. Officials told the committee that the money was being allocated based on school population numbers rather than specific need, because, and I quote, </p>
<p>'the data that we have on ALN numbers is not fantastically robust'.</p>
<p>We are concerned, therefore, to note this lack of robust, detailed data in an area of such importance. We note that £1.5 million has been allocated to develop a long-term sustainability plan for ALN funding. The committee is of the view that data gathering and verification needs to be part of that work, to ensure there is a robust data set. This will require close working with local authorities, the Welsh Local Government Association and teaching unions, to establish that robust database. I hope the Minister will take this forward. Decisions on future funding requirements must be underpinned by reliable data. Given the importance of establishing an adequate long-term funding settlement in this area, confidence in the evidence base is absolutely essential. </p>
<p>Secondly, Llywydd, in regard to unallocated funding—we've already heard the Cabinet Minister's comments this evening on that—the committee heard that there are three main pressures that may require additional funds from the reserve later in the financial year, these being the NHS, education and transport. We note that the Minister is working with budget holders across their areas of responsibility to manage spending pressures, and that the next supplementary budget is expected to provide greater detail on where additional funding requirements lie. Once again, we emphasise the importance of ensuring that decisions are informed by robust and reliable evidence and data. </p>
<p>The committee notes that, in response to questioning, the Cabinet Minister was able to identify the main pressures the unallocated fiscal reserve is expected to meet over the remainder of the year. However, this information is not set out in the supplementary budget documentation. Without an indication of what the reserve is currently expected to fund, the committee is unable to assess the impact of drawing on it to meet new or unforeseen pressures, such as the additional £60 million for ALN. We've asked for more clarity on this as it emerges.</p>
<p>Finally, Llywydd, in regards to teachers' pay, we understand that negotiations around teachers' pay were being taken forward on the basis of a 3.5 per cent increase, whereas budgeting was based on a 3.2 per cent increase. NAHT union leaders are balloting on industrial action after the Welsh Government decided to offer less than the 4.25 per cent increase recommended by the independent Welsh pay review body. It is an area of concern for the Finance Committee and we note it will require further attention as negotiations continue. The committee notes that further funding regarding any other pay rewards may also need to be addressed in a third supplementary budget later in the financial year. Diolch, Lywydd.</p>
<p>Diolch, Lywydd. Rwy'n ddiolchgar i allu siarad ar yr eitem hon fel Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid. Wrth gwrs, fel yr amlinellodd y Gweinidog Cabinet, dyma'r ail gyllideb atodol, ac mae barn y pwyllgor heddiw yn adeiladu ar yr adroddiad a gyhoeddwyd ym mis Gorffennaf ar y gyllideb atodol gyntaf, a oedd yn cynnwys 22 o argymhellion, yr wyf yn gwybod y bydd Aelodau wedi eu darllen a'u cloriannu, rwy'n siŵr, ac sydd eisoes wedi'u trafod cyn yr haf.</p>
<p>Fe hoffwn i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am ymuno â'r pwyllgor ar 22 Hydref inni allu craffu ar yr ail gyllideb atodol. Rwyf wedi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet gyda llythyr byr gan y pwyllgor, yn crynhoi ein meddyliau, ac yn gwneud tri argymhelliad arall ar ben y 22—y tri y byddaf yn siarad yn eu cylch nhw heddiw.</p>
<p>Yn gyntaf, o ran Anghenion Dysgu Ychwanegol, mae'r ail gyllideb atodol hon yn adeiladu ar y gyntaf, gyda'r gwahaniaeth yn £60 miliwn ychwanegol i'r ddarpariaeth anghenion dysgu ychwanegol o'r adnodd cyllidol heb ei ddyrannu. Yn ystod ein gwaith craffu, cwestiynodd yr Aelodau degwch y fformiwla dyrannu sy'n cael ei defnyddio i gyfeirio arian i ysgolion. Dywedodd swyddogion wrth y pwyllgor fod yr arian yn cael ei ddyrannu ar sail niferoedd poblogaeth ysgolion yn hytrach nag angen penodol, oherwydd, ac rwy'n dyfynnu,</p>
<p>'nid yw'r data sydd gennym ni ar niferoedd anghenion dysgu ychwanegol yn arbennig o gadarn'.</p>
<p>Rydym ni'n pryderu, felly, i nodi'r diffyg data cadarn, manwl hwn mewn maes mor bwysig. Nodwn fod £1.5 miliwn wedi'i ddyrannu i ddatblygu cynllun cynaliadwyedd hirdymor ar gyfer cyllid anghenion dysgu ychwanegol. Mae'r pwyllgor o'r farn bod angen casglu a gwirio data yn rhan o'r gwaith hwnnw, er mwyn sicrhau bod set ddata gadarn. Bydd hyn yn gofyn am weithio'n agos gydag awdurdodau lleol, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ac undebau addysgu, i sefydlu'r gronfa ddata gadarn honno. Gobeithio y bydd y Gweinidog yn bwrw ymlaen gyda hyn. Rhaid i benderfyniadau ar ofynion cyllido yn y dyfodol gael eu hategu gan ddata dibynadwy. O ystyried pwysigrwydd sefydlu setliad cyllido hirdymor digonol yn y maes hwn, mae hyder yn y sylfaen dystiolaeth yn gwbl hanfodol.</p>
<p>Yn ail, Lywydd, mewn perthynas â chyllid heb ei ddyrannu—rydym ni eisoes wedi clywed sylwadau'r Gweinidog Cabinet heno ar hynny—clywodd y pwyllgor fod yna bwysau o dri phrif le a allai fod angen arian ychwanegol o'r gronfa wrth gefn yn ddiweddarach yn y flwyddyn ariannol, sef y Gwasanaeth Iechyd Gwladol, addysg a thrafnidiaeth. Nodwn fod y Gweinidog yn gweithio gyda deiliaid cyllideb ar draws eu meysydd cyfrifoldeb i reoli pwysau gwario, a bod disgwyl i'r gyllideb atodol nesaf ddarparu mwy o fanylion ar ble mae gofynion cyllido ychwanegol. Unwaith eto, rydym yn pwysleisio pwysigrwydd sicrhau bod penderfyniadau'n seiliedig ar dystiolaeth a data cadarn a dibynadwy.</p>
<p>Mae'r pwyllgor yn nodi, mewn ymateb i gwestiynau, fod y Gweinidog Cabinet wedi gallu nodi'r prif bwysau y disgwylir i'r gronfa ariannol heb ei ddyrannu eu diwallu dros weddill y flwyddyn. Fodd bynnag, nid yw'r wybodaeth hon wedi'i nodi yn y ddogfennaeth gyllideb atodol. Heb arwydd o'r hyn y disgwylir i'r gronfa wrth gefn ei ariannu ar hyn o bryd, nid yw'r pwyllgor yn gallu asesu effaith defnyddio arian o'r gronfa i ddiwallu pwysau newydd neu annisgwyl, megis y £60 miliwn ychwanegol ar gyfer Anghenion Dysgu Ychwanegol. Rydym ni wedi gofyn am fwy o eglurder ynghylch hyn wrth i bethau dod yn gliriach.</p>
<p>Yn olaf, Lywydd, o ran cyflog athrawon, rydym ni'n deall y bwrwyd ymlaen â thrafodaethau ynghylch cyflog athrawon ar sail cynnydd o 3.5 y cant, tra bod cyllidebu yn seiliedig ar gynnydd o 3.2 y cant. Mae arweinwyr undeb Cymdeithas Genedlaethol y Prifathrawon yn pleidleisio ar weithredu diwydiannol ar ôl i Lywodraeth Cymru benderfynu cynnig llai na'r cynnydd o 4.25 y cant a argymhellir gan y corff adolygu cyflogau annibynnol yng Nghymru. Mae'n faes pryder i'r Pwyllgor Cyllid a nodwn y bydd angen mwy o sylw wrth i'r trafodaethau barhau. Mae'r pwyllgor yn nodi y gellid bod angen mynd i'r afael â chyllid pellach ynghylch unrhyw ddyfarniadau cyflog eraill mewn trydedd gyllideb atodol yn ddiweddarach yn y flwyddyn ariannol. Diolch, Lywydd.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782576
422
En
2026-11-03T20:00:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=23401&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=23401&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782591
423
En
2026-11-03T20:01:11
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=23472&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=23472&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
12174
12174
Cai Parry-Jones AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174
Parry-Jones, Cai
<p>Thank you, Minister, for your presentation of the second supplementary budget, delivered in your ever-consistent style. Anyone who knows me well will know I have a passion for finance. It's why I decided to study financial economics after school, it's why I decided to work partly in the banking industry, and it's why I feel so privileged to have been asked to serve as shadow finance Minister for, in my opinion, the best political party in Wales.</p>
<p>I am afraid that that same admiration doesn't come to the subject of today's debate. I have three real concerns with the supplementary budget and, together, they show that this budget should absolutely not have the approval of this Senedd. The first is how little has actually changed since the last supplementary budget, in July, which this Senedd historically rejected. The only difference, after taking into account the previous offer to Labour, is an additional £20 million for ALN from the unallocated funding pot. Make no mistake, we welcome additional support for ALN provision. Schools and families desperately need it, and Reform has been leading the charge in the Senedd on calling for greater investment in this area. But the vast majority of the budget spending priorities remain unchanged and yet this budget will most likely pass through the Senedd. Why is that? This is where I look over to the Labour seats. You voted against the previous budget and not only for the lack of ALN funding. Your finance spokesperson, Huw Thomas, spoke passionately on the issue of inadequate pay for teachers. During the debate on the first supplementary budget, he said,</p>
<p>'how has it come to this...where...well-respected unions are having to ask for the intervention of an independent conciliation body to mediate its dealing with Welsh Government? It's unprecedented. It's a failure of social partnership, and it says very clearly that the supplementary budget, as proposed, isn't good enough.'</p>
<p>Since that speech, the dispute between the Welsh Government and the national association of teachers has worsened, and yet Labour is somehow backing this budget. Why? The only possible theory I can give is that the Members sitting on those Labour seats are not in charge of Welsh Labour. Mark Drakeford, on the BBC, said that you might have made the wrong decision in rejecting the first budget and, soon after, you cut a cheap deal to support the budget. Ken, who is really pulling the strings in Welsh Labour?</p>
<p>My second point is that the loss to the unallocated funding pot is a loss in dealing with the upcoming financial pressures of our NHS. Don't take my word for it. The finance Minister, defending the original supplementary budget to the Finance Committee earlier this year, made it clear where the bulk of the unallocated funding was planning to go. She said,</p>
<p>'£246.5 million of resource is unallocated, and that is mainly to allow us to manage the budget within the financial year',</p>
<p>'The most significant one by a long way is the NHS and health. We have already reported that there is more than £300 million of pressures...in the NHS, at present...it is prudent therefore for us to retain an amount of £246.5 million unallocated.'</p>
<p>By your own words, Minister, by removing a significant chunk of the unallocated pot—25 per cent of it—you and your Government are not prudent. The Cambridge dictionary—the best dictionary, in my view—notes the following words as the opposite of prudent: thoughtless, reckless and unwise. Why, Minister, have you unwisely decided the NHS should lose out rather than other parts of this budget?</p>
<p>And that leads me to my final point, that there are far more lines in this budget that should have been cut before our health service, and none—none—as blatantly obvious as the budget line for international development. The <em>Telegraph</em> today have published some of the utter waste-of-money projects going on in this budget line. Let me list just a few: £25,000 for disability-inclusive beekeeping in Ghana and Uganda; £19,000 for radio phone-ins for farmers in Wales and Uganda to meet and discuss climate change; £21,000 for financial literacy for LGBTQI+ people in Uganda; and £4,000 for soap-making workshops in Kenya and Uganda. I can't help picturing the look on a disability-inclusive beekeeper in Ghana when someone asks who funds you, and they respond, 'The Welsh Government.' Let me be crystal clear: Welsh taxpayers' money should be spent in Wales.</p>
<p>There is no way that Reform Wales can support this budget, and I urge the Conservatives, the Labour Members without strings attached to them, and the independently minded Plaid Cymru backbenchers to vote down this woeful budget. Diolch yn fawr, Lywydd.</p>
<p>Diolch, Weinidog, am eich cyflwyniad o'r ail gyllideb atodol, a gyflwynwyd yn eich arddull gyson. Bydd unrhyw un sy'n fy adnabod yn dda yn gwybod fod gen i angerdd am gyllid. Dyna pam y penderfynais astudio economeg ariannol ar ôl ysgol, dyna pam y penderfynais weithio'n rhannol yn y diwydiant bancio, a dyna pam rwy'n teimlo mor freintiedig y gofynwyd imi wasanaethu fel Gweinidog cyllid cysgodol i, yn fy marn i, y blaid wleidyddol orau yng Nghymru.</p>
<p>Rwy'n ofni nad yw'r un edmygedd yn ymestyn i ddadl heddiw. Mae gen i dri phryder gwirioneddol gyda'r gyllideb atodol a, gyda'i gilydd, maen nhw'n dangos na ddylai'r gyllideb hon gael cymeradwyaeth y Senedd hon o gwbl. Y cyntaf yw cyn lleied sydd wedi newid ers y gyllideb atodol ddiwethaf, ym mis Gorffennaf, a wrthododd y Senedd hon yn hanesyddol. Yr unig wahaniaeth, ar ôl ystyried y cynnig blaenorol i Lafur, yw £20 miliwn ychwanegol i Anghenion Dysgu Ychwanegol o'r gronfa gyllid heb ei ddyrannu. Peidiwch â chamgymryd, rydym yn croesawu cefnogaeth ychwanegol ar gyfer darpariaeth Anghenion Dysgu Ychwanegol. Mae ysgolion a theuluoedd ei angen yn ddirfawr, ac mae Reform wedi bod yn arwain yr ymgyrch yn y Senedd ar alw am fwy o fuddsoddiad yn y maes hwn. Ond mae'r mwyafrif helaeth o flaenoriaethau gwariant y gyllideb yn parhau i fod yn ddigyfnewid ac eto mae'n debygol y bydd y gyllideb hon yn pasio trwy'r Senedd. Pam felly? Dyma lle rwy'n edrych at y seddi Llafur. Fe wnaethoch chi bleidleisio yn erbyn y gyllideb flaenorol ac nid yn unig am y diffyg cyllid Anghenion Dysgu Ychwanegol. Siaradodd eich llefarydd ar gyllid, Huw Thomas, yn angerddol ar y mater o dâl annigonol i athrawon. Yn ystod y ddadl ar y gyllideb atodol gyntaf, dywedodd,</p>
<p>'sut mae hi wedi dod i hyn...lle...mae dau undeb mawr, uchel eu parch yn gorfod gofyn am ymyrraeth corff cymodi annibynnol yn gyfryngwr yn ei ymwneud â Llywodraeth Cymru? Mae'n ddigynsail. Mae'n fethiant partneriaeth gymdeithasol, ac mae'n ddatganiad clir iawn nad yw'r gyllideb atodol, fel y'i cynigir, yn ddigon da.'</p>
<p>Ers yr araith honno, mae'r anghydfod rhwng Llywodraeth Cymru a chymdeithas genedlaethol yr athrawon wedi gwaethygu, ac eto mae Llafur rywsut yn cefnogi'r gyllideb hon. Pam? Yr unig ddamcaniaeth bosibl y gallaf ei chynnig yw nad yw'r Aelodau sy'n eistedd ar y seddi Llafur hynny yn gyfrifol am Lafur Cymru. Dywedodd Mark Drakeford, ar y BBC, y gallech chi fod wedi gwneud y penderfyniad anghywir wrth wrthod y gyllideb gyntaf ac, yn fuan wedyn, fe ddaethoch chi i gytundeb cywilyddus i gefnogi'r gyllideb. Ken, pwy sydd mewn difri wrth y llyw yn Llafur Cymru?</p>
<p>Fy ail bwynt yw bod y golled i'r gronfa cyllid heb ei dyrannu yn golled wrth ymdrin â'r pwysau ariannol sydd ar y gorwel i'n Gwasanaeth Iechyd Gwladol. Peidiwch â chymryd fy ngair i am hynny. Fe wnaeth y Gweinidog cyllid, gan amddiffyn y gyllideb atodol wreiddiol i'r Pwyllgor Cyllid yn gynharach eleni, ei gwneud hi'n glir i ble y bwriedid cyfeirio'r rhan fwyaf o'r cyllid heb ei ddyrannu. Dywedodd hi</p>
<p>'mae yna £246.5 miliwn o adnodd sydd heb ei neilltuo, ac mae hynny'n bennaf er mwyn caniatáu inni reoli'r gyllideb o fewn y flwyddyn ariannol',</p>
<p>'Yr un mwyaf sylweddol o bell ffordd o'r rheini yw'r NHS a'r maes iechyd. Rydym ni eisoes wedi adrodd bod yna dros £300 miliwn o bwysau...yn yr NHS, ar hyn o bryd...mae hi'n ddarbodus inni felly fod yn cadw swm o £246.5 miliwn heb ei neilltuo.'</p>
<p>Yn ôl eich geiriau eich hun, Weinidog, drwy dynnu cyfran sylweddol o'r gronfa heb ei neilltuo—25 y cant ohono—dydych chi na'ch Llywodraeth yn ddarbodus. Mae geiriadur Caergrawnt—y geiriadur gorau, yn fy marn i—yn nodi'r geiriau canlynol fel y gwrthwyneb i ddarbodus: 'thoughtless', 'reckless' ac 'unwise'. Pam, Weinidog, ydych chi wedi penderfynu'n annoeth y dylai'r gwasanaeth iechyd golli allan yn hytrach na rhannau eraill o'r gyllideb hon?</p>
<p>Ac mae hynny'n fy arwain i at fy mhwynt olaf, bod yna lawer mwy o linellau yn y gyllideb hon a ddylai fod wedi cael eu torri cyn ein gwasanaeth iechyd, ac nid oes unrhyw un mor amlwg â'r llinell gyllideb ar gyfer datblygu rhyngwladol. Mae'r <em>Telegraph</em> heddiw wedi cyhoeddi rhai o'r prosiectau gwastraff arian llwyr sy'n digwydd yn y llinell gyllideb hon. Gadewch i mi restru ychydig yn unig: £25,000 ar gyfer cadw gwenyn sy'n gynhwysol o anableddau yn Ghana ac Uganda; £19,000 ar gyfer ffonau radio i ffermwyr yng Nghymru ac Uganda i gwrdd a thrafod newid yn yr hinsawdd; £21,000 ar gyfer llythrennedd ariannol i bobl LHDTCRh+ yn Uganda; a £4,000 ar gyfer gweithdai gwneud sebon yn Kenya ac Uganda. Ni allaf beidio â darlunio'r olwg ar wenynwr sy'n gynhwysol o anableddau yn Ghana pan fydd rhywun yn gofyn pwy sy'n eich ariannu, ac maen nhw'n ymateb, 'Llywodraeth Cymru.' Gadewch i mi fod yn glir iawn: dylid gwario arian trethdalwyr Cymru yng Nghymru.</p>
<p>Nid oes unrhyw ffordd y gall Reform Wales gefnogi'r gyllideb hon, ac rwy'n annog y Ceidwadwyr, yr Aelodau Llafur heb linynnau ynghlwm wrthyn nhw, a'r aelodau Plaid Cymru annibynnol eu meddwl ar y meinciau cefn i bleidleisio yn erbyn y gyllideb druenus hon. Diolch yn fawr, Lywydd.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782544
424
En
2026-11-03T20:05:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=23701&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=23701&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782545
425
En
2026-11-03T20:06:28
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=23789&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=23789&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
12156
12156
Huw Thomas AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156
Thomas, Huw
<p>Well, how do you follow that? I mean, I won't pretend to have the financial know-how of our banker over there, but I think it's probably an understatement to say that the process of agreeing this supplementary budget has been more difficult than it should have been. I think that's fair, right? The reality is that no minority Government can simply assume support for its budget. The people of Wales elected a Senedd in which no party has a majority, and that means that engagement, compromise and negotiations are not optional. There are obligations on the Government party; there are also obligations on the opposition parties as well.</p>
<p>But that's why it was so disappointing that concerns raised by schools, local authorities, parents and trade unions about the pressures in additional learning needs provision were initially dismissed by the Welsh Government rather than addressed. The good news is that lessons, as the First Minister has said, seem to have been learned. Through negotiations, there's been meaningful movement from the Welsh Government,</p>
<p>Wel, sut ydych chi'n dilyn hynny? Wnaf i ddim cymryd arnaf i fod gen i wybodaeth ariannol ein banciwr draw yn fan yna, ond rwy'n credu mai dweud cynnil fyddai dweud fod cytuno ar y gyllideb atodol hon wedi bod yn anoddach nag y dylai. Rwy'n credu bod hynny'n deg, iawn? Y gwir yw na all unrhyw Lywodraeth leiafrifol gymryd yn ganiataol fod yna gefnogaeth i'w chyllideb. Etholodd pobl Cymru Senedd lle nad oes gan unrhyw blaid fwyafrif, ac mae hynny'n golygu nad yw ymgysylltu, cyfaddawdu a thrafodaethau yn ddewisol. Mae rhwymedigaethau ar blaid y Llywodraeth; mae rhwymedigaethau hefyd ar y gwrthbleidiau hefyd.</p>
<p>Ond dyna pam ei bod hi mor siomedig bod pryderon a godwyd gan ysgolion, awdurdodau lleol, rhieni ac undebau llafur am y pwysau ar ddarpariaeth anghenion dysgu ychwanegol yn cael eu diystyru i ddechrau gan Lywodraeth Cymru yn hytrach na mynd i'r afael â nhw. Y newyddion da yw yr ymddengys hi bod gwersi, fel y dywedodd y Prif Weinidog, wedi'u dysgu. Trwy drafodaethau, bu cyfaddawdu ystyrlon gan Lywodraeth Cymru,</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782547
426
Cy
2026-11-03T20:07:38
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=23859&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=23859&l=en
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
12156
12156
Huw Thomas AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156
Thomas, Huw
<p>a dwi yn ddiolchgar i'r Gweinidog a'i swyddogion am y drafodaeth gadarnhaol dros y misoedd diwethaf.</p>
<p>and I am grateful to the Cabinet Minister and her officials for the constructive discussion that we've had over recent months.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782548
427
En
2026-11-03T20:07:47
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=23868&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=23868&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
12156
12156
Huw Thomas AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156
Thomas, Huw
<p>The supplementary budget motion is being moved today because, through that constructive engagement, Welsh Labour have secured an additional £60 million package this year in support of ALN—50 per cent more than Plaid had originally put on the table this summer. Let's be absolutely clear: before Welsh Labour's intervention, not a penny of additional funding in the additional supplementary budget had been earmarked to provide additional support for ALN learners. This, despite the incoming Government having over £300 million extra available due to the UK Government addressing accumulated deficits in English councils as a result of special educational needs and disabilities pressures there. Not a penny.</p>
<p>So, I'm proud that Welsh Labour successfully pressed the Plaid Cymru Government to recognise the scale and the urgency of the challenge that this additional funding is now made available for. We know that it will make a genuine difference to ALN pupils and their families, and to schools, across Wales. Securing the funding is only the first step, though. The challenge for the Welsh Government now is to ensure that this money reaches schools and local authorities as quickly as possible, and to ensure that it is targeted at the pupils who need that help the most. Schools cannot afford lengthy delays or bureaucratic obstacles. Headteachers and support staff need clarity, they need resources, and they need the confidence that this funding will translate quickly into improved support in classrooms. And, again, that urgency is one of the reasons why we are moving forward with the supplementary budget today.</p>
<p>Llywydd, this is also a moment for the Government to recognise that supporting learners with additional learning needs is not an optional extra to be funded if money happens to be available. It is a core and pressing responsibility of Government and a vital part of delivering educational opportunity for every child.</p>
<p>And let us be clear: the £60 million secured through this agreement is an important step forward, but it does not resolve all of the pressures facing schools and councils around this issue. Tomorrow, the petition by teaching unions demanding further ALN funding will be debated. I sincerely hope the Government will be listening. Let us see the funding secured today as a down payment on further support to our schools. Members will note that this supplementary budget retains £186 million of unallocated funds. We recognise that there are pressures in the health department and the transport department, so I welcome the commitment from the Minister to transparency on these figures, but the job of Ministers is to manage within their budgets, and we will certainly be scrutinising these areas closely in the coming months, so that the unallocated funding could be available to commit further to schools. This Government has talked warmly about focusing spend on prevention. Here is an early opportunity to put words into action.</p>
<p>Turning to the main budget to come, we have demonstrated through negotiations that constructive opposition can deliver meaningful results. The alternative, and I direct these remarks to Reform and Tory Members, would result in eventually starving our public services of the funding that they need, and perhaps that is what they want.</p>
<p>We will approach on these benches the main budget in exactly the same constructive spirit, working to secure resources that public services in Wales need, our priorities informed by our Labour values of fairness and social justice, fighting for the best possible deal for working people in every corner of Wales. But, as for tonight, Welsh Labour will support this second supplementary budget today because of the extra funding we have managed to secure, and I look forward to holding the Welsh Government to account in its delivery. Diolch yn fawr.</p>
<p>Mae'r cynnig cyllideb atodol yn cael ei gynnig heddiw oherwydd, trwy'r ymgysylltiad adeiladol hwnnw, mae Llafur Cymru wedi sicrhau pecyn ychwanegol o £60 miliwn eleni i gefnogi anghenion dysgu ychwanegol—50 y cant yn fwy nag yr oedd Plaid wedi'i gynnig yn wreiddiol yr haf hwn. Gadewch i ni fod yn hollol glir: cyn ymyrraeth Llafur Cymru, nid oedd ceiniog o gyllid ychwanegol yn y gyllideb atodol ychwanegol wedi'i glustnodi i ddarparu cymorth ychwanegol i ddysgwyr ag anghenion dysgu ychwanegol. Hyn, er bod gan y Llywodraeth newydd dros £300 miliwn ychwanegol ar gael oherwydd bod Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn mynd i'r afael â diffygion cronedig yng nghynghorau Lloegr o ganlyniad i anghenion addysgol arbennig a phwysau anableddau yno. Dim ceiniog.</p>
<p>Felly, rwy'n falch bod Llafur Cymru wedi llwyddo i bwyso ar Lywodraeth Plaid Cymru i gydnabod maint a brys yr her y mae'r cyllid ychwanegol hwn bellach ar gael ar ei chyfer. Fe wyddom ni y bydd yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i ddisgyblion ag anghenion dysgu ychwanegol a'u teuluoedd, ac i ysgolion, ledled Cymru. Dim ond y cam cyntaf yw sicrhau'r cyllid, serch hynny. Yr her i Lywodraeth Cymru nawr yw sicrhau bod yr arian hwn yn cyrraedd ysgolion ac awdurdodau lleol cyn gynted â phosibl, ac i sicrhau ei fod wedi'i gyfeirio at y disgyblion sydd angen yr help hwnnw fwyaf. Ni all ysgolion fforddio oedi hir na rhwystrau biwrocrataidd. Mae angen eglurder ar benaethiaid a staff cymorth, mae angen adnoddau, ac mae angen yr hyder y bydd y cyllid hwn yn trosi'n gyflym i well cefnogaeth mewn ystafelloedd dosbarth. Ac, eto, y brys hwnnw yw un o'r rhesymau pam rydym ni'n symud ymlaen gyda'r gyllideb atodol heddiw.</p>
<p>Lywydd, mae hwn hefyd yn adeg i'r Llywodraeth gydnabod nad yw cefnogi dysgwyr ag anghenion dysgu ychwanegol yn ddewisol ychwanegol i'w ariannu os bydd arian ar gael. Mae'n gyfrifoldeb craidd a dybryd i'r Llywodraeth ac yn rhan hanfodol o ddarparu cyfle addysgol i bob plentyn.</p>
<p>A gadewch i ni fod yn glir: mae'r £60 miliwn a sicrhawyd drwy'r cytundeb hwn yn gam pwysig ymlaen, ond nid yw'n datrys yr holl bwysau sy'n wynebu ysgolion a chynghorau ynghylch y mater hwn. Yfory, bydd y ddeiseb gan undebau addysgu sy'n mynnu cyllid anghenion dysgu ychwanegol pellach yn cael ei thrafod. Rwy'n gobeithio'n ddiffuant y bydd y Llywodraeth yn gwrando. Gadewch i ni weld y cyllid a sicrhawyd heddiw fel ernes ar gymorth pellach i'n hysgolion. Bydd yr Aelodau'n nodi bod y gyllideb atodol hon yn cadw £186 miliwn o arian heb ei ddyrannu. Rydym ni'n cydnabod bod pwysau yn yr adran iechyd a'r adran drafnidiaeth, felly rwy'n croesawu'r ymrwymiad gan y Gweinidog i dryloywder ar y ffigurau hyn, ond gwaith Gweinidogion yw rheoli o fewn eu cyllidebau, a byddwn yn sicr yn craffu ar y meysydd hyn yn agos yn y misoedd nesaf, fel y gallai'r cyllid heb ei ddyrannu fod ar gael i'w ymrwymo ymhellach i ysgolion. Mae'r Llywodraeth hon wedi siarad o blaid canolbwyntio gwariant ar atal. Dyma gyfle nawr i droi gair yn weithred. </p>
<p>Gan droi at y brif gyllideb sydd i ddod, rydym ni wedi dangos trwy drafodaethau y gall gwrthwynebiad adeiladol gyflawni canlyniadau ystyrlon. Byddai'r dewis arall, ac rwy'n cyfeirio'r sylwadau hyn at Aelodau Reform a Torïaidd, yn arwain at warafun i'n gwasanaethau cyhoeddus y cyllid sydd ei angen arnyn nhw, ac efallai mai dyna beth maen nhw ei eisiau.</p>
<p>Byddwn yn mynd i'r afael â'r brif gyllideb ar y meinciau hyn yn union yr un ysbryd adeiladol, gan weithio i sicrhau yr adnoddau sydd eu hangen ar wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru, ein blaenoriaethau wedi'u llywio gan ein gwerthoedd yma yn y Blaid Lafur o degwch a chyfiawnder cymdeithasol, gan ymladd dros y fargen orau bosibl i bobl sy'n gweithio ym mhob cornel o Gymru. Ond, o ran heno, bydd Llafur Cymru yn cefnogi'r ail gyllideb atodol hon heddiw oherwydd y cyllid ychwanegol rydym ni wedi llwyddo i'w sicrhau, ac edrychaf ymlaen at ddwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif o ran y modd y mae hi'n cyflawni. Diolch yn fawr.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782550
428
En
2026-11-03T20:10:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=24001&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=24001&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782563
429
En
2026-11-03T20:11:43
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=24104&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=24104&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
4787
4787
Peter Fox AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4787
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787
Fox, Peter
<p>After 27 years of Labour, Wales still faces long NHS waiting lists, struggling schools, weak economic growth and an immense pressure on local public services. The question is whether this budget demonstrates a genuine break from that record, or whether Plaid has simply become the latest custodian of Labour's failure. It certainly seems to be the season for weak budgets that do not deliver, and today, as we've just heard—after 27 years of seeing Labour propped up by Plaid, we've just heard it—that Plaid will be propped up by Labour for the rest of this term.</p>
<p>Look, across Wales, it's clear. Schools continue to tell us that additional learning needs demand is rising rapidly, and we know that councils are facing significant pressures in social care, education, transport, housing, and the situation is getting more acute every year. In this Chamber, we have raised concerns about local government funding settlements for years. This supplementary budget provided another opportunity to address those concerns, yet many councils will feel that those long-standing issues remain unresolved.</p>
<p>We talk a lot in this place about the importance of public services and know how crucial they are, but we have to start providing the tools that are needed to sustain those key services. We were told that a Plaid Cymru Government would be different. We were told it would challenge the old way of doing things. The people of Wales voted with a promise from Plaid of change, yet the budget just seems to be business as usual wrapped in different colours. Whether it is NHS waiting times, educational targets, economic growth or support for local services, Wales needs delivery, not simply announcements from this Government that would cover the next 100 days.</p>
<p>We on these benches want to see every pound focused on outcomes, reducing waiting lists, support for education, improving key transport infrastructure and ensuring local authorities receive a fair settlement. All the promises made in the election campaign and all the promises made during the first 100 days should be the standard by which this Plaid Cymru Government should now be judged. And on that measure, there is still a great deal more work to do. As such, we will be voting against this supplementary budget. Diolch.</p>
<p>Ar ôl 27 mlynedd o Lafur, mae Cymru yn dal i wynebu rhestrau aros hir yn y gwasanaeth iechyd, ysgolion mewn trafferthion, twf economaidd gwan a phwysau aruthrol ar wasanaethau cyhoeddus lleol. Y cwestiwn yw a yw'r gyllideb hon yn dangos cefnu gwirioneddol ar hynny, neu ai'r Blaid yw ceidwad diweddaraf methiant Llafur. Mae'n sicr yn ymddangos mai dyma'r tymor ar gyfer cyllidebau gwan nad ydyn nhw'n cyflawni, a heddiw, fel rydyn ni newydd glywed—ar ôl 27 mlynedd o weld Llafur yn cael ei gefnogi gan y Blaid, rydyn ni newydd ei glywed—y bydd y Blaid yn cael ei chefnogi gan Lafur am weddill y tymor hwn.</p>
<p>Edrychwch, ar draws Cymru, mae'n glir. Mae ysgolion yn parhau i ddweud wrthym ni fod y galw o ran anghenion dysgu ychwanegol yn cynyddu'n gyflym, ac rydym ni'n gwybod bod cynghorau yn wynebu pwysau sylweddol mewn gofal cymdeithasol, addysg, trafnidiaeth, tai, ac mae'r sefyllfa'n gwaethygu bob blwyddyn. Yn y Siambr hon, rydym ni wedi codi pryderon am setliadau cyllido llywodraeth leol ers blynyddoedd. Mae'r gyllideb atodol hon yn rhoi cyfle arall i fynd i'r afael â'r pryderon hynny, ond bydd llawer o gynghorau yn teimlo bod y materion hirsefydlog hynny yn parhau heb eu datrys.</p>
<p>Rydym ni'n siarad llawer yn y fan yma am bwysigrwydd gwasanaethau cyhoeddus ac yn gwybod pa mor hanfodol ydyn nhw, ond mae'n rhaid i ni ddechrau darparu'r offer sydd eu hangen i gynnal y gwasanaethau allweddol hynny. Dywedwyd wrthym ni y byddai Llywodraeth Plaid Cymru yn wahanol. Dywedwyd wrthym ni y byddai'n herio'r hen ffordd o wneud pethau. Pleidleisiodd pobl Cymru gydag addewid gan y Blaid o newid, ond mae'n ymddangos bod y gyllideb o'r un hen drefn ag arfer wedi ei lapio mewn lliwiau gwahanol. P'un a yw'n amseroedd aros y gwasanaeth iechyd, targedau addysgol, twf economaidd neu gefnogaeth i wasanaethau lleol, mae angen cyflawni ar Gymru, nid dim ond cyhoeddiadau gan y Llywodraeth hon a fyddai'n cwmpasu'r 100 diwrnod nesaf.</p>
<p>Mae arnom ni ar y meinciau hyn eisiau gweld pob punt yn canolbwyntio ar ganlyniadau, lleihau rhestrau aros, cefnogi addysg, gwella seilwaith trafnidiaeth allweddol a sicrhau bod awdurdodau lleol yn derbyn setliad teg. Yr holl addewidion a wnaed yn yr ymgyrch etholiadol a'r holl addewidion a wnaed yn ystod y 100 diwrnod cyntaf ddylai fod y safon i farnu y Llywodraeth Blaid Cymru hon yn ei herbyn hi nawr. Ac ar y mesur hwnnw, mae llawer mwy o waith i'w wneud o hyd. Felly, byddwn yn pleidleisio yn erbyn y gyllideb atodol hon. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782578
430
En
2026-11-03T20:14:22
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=24263&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=24263&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Thank you. I'm going to try and call a couple of other speakers. I will not be able to call everybody; there's a list of people down for this debate. We'll go first to, and we're in your hands, Sarah Rees.</p>
<p>Diolch. Rydw i'n mynd i geisio galw dau siaradwyr eraill. Ni fyddaf yn gallu galw pawb; mae rhestr o bobl ar gyfer y ddadl hon. Byddwn yn mynd yn gyntaf i, ac rydym ni yn eich dwylo chi, Sarah Rees.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782583
431
En
2026-11-03T20:14:40
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=24281&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=24281&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
5196
5196
Sarah Rees
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5196
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196
Rees, Sarah
<p>Llywydd, throughout much of my career in the third sector, there's one phrase I heard time and again: 'follow the money'. Because budgets reveal the clearest indication of Government priorities. When around half of the Welsh Government's budget is spent on health and social care, every pound of the remaining budget matters, and that's why we should not play political games with funding that communities across Wales desperately need. And this is a responsibility that we all hold. Families, schools, hospitals, local authorities have all been waiting for certainty since July. They need decisions, not delay.</p>
<p>In my constituency, schools and local authorities have been clear about additional learning needs provision. The additional funding that was on offer in June was welcome, and it was needed months ago. Plaid Cymru recognise that ALN is not simply an education issue. It affects health, social care and family support. And the challenge is not only one of funding levels, but of funding fairness. Schools serving the most disadvantaged communities often face the greatest levels of need, yet funding does not always reflect those pressures. And that's why we must continue to hold constructive policy as well as funding conversations. As well as ALN and NHS funding, there's also the £55 million that has been lent to expanding childcare, a policy that is powering ahead on putting money back into the pockets of parents, which in turn improves the lives of children in deep poverty.</p>
<p>We've also said that Plaid Cymru are investing in tackling the housing crisis, expanding free school meals, supporting cheaper bus travel, and these are all practical measures that tackle the structural inequalities facing citizens across Wales. And they matter, because the cost of failing to act is far greater. Too many children in Wales are growing up experiencing poverty, which limits opportunities, harms life chances and carries a significant cost for our society and our economy. Life is, shamefully, too hard for far too many families across Wales. And for too long, the previous Welsh Labour Government lacked the focus needed to ensure that families saw and felt real change.</p>
<p>We cannot tackle poverty at a glacial pace, and we cannot confuse good intention with meaningful outcomes, because it's our citizens who suffer. Plaid Cymru has delivered swift progress on expanding childcare, and that is what shows how this Government is prioritising the people of Wales in its actions. Unfortunately, the same can't be said of the UK Labour Government, who shortchanged Wales in last week's budget. If we're serious about tackling poverty and creating opportunity, Wales cannot continue to be an afterthought when decisions are made in Westminster. The people here in Wales voted for change. They voted for politicians willing to work together to deliver it. They need action, they need delivery, not delay, and today this Senedd has an opportunity for us all to provide it.</p>
<p>Lywydd, trwy gydol llawer o fy ngyrfa yn y trydydd sector, mae yna un ymadrodd a glywais dro ar ôl tro: 'dilynwch yr arian'. Oherwydd mae cyllidebau yn datgelu'r arwydd cliriaf o flaenoriaethau'r Llywodraeth. Pan fydd tua hanner cyllideb Llywodraeth Cymru yn cael ei wario ar iechyd a gofal cymdeithasol, mae pob punt o'r gyllideb sy'n weddill yn bwysig, a dyna pam na ddylem ni chwarae gemau gwleidyddol gyda chyllid sydd ei angen ar gymunedau ledled Cymru. Ac mae hyn yn gyfrifoldeb sydd arnom ni i gyd. Mae teuluoedd, ysgolion, ysbytai, awdurdodau lleol i gyd wedi bod yn aros am sicrwydd ers mis Gorffennaf. Mae angen penderfyniadau arnyn nhw, nid oedi.</p>
<p>Yn fy etholaeth i, mae ysgolion ac awdurdodau lleol wedi bod yn glir ynghylch darpariaeth anghenion dysgu ychwanegol. Roedd y cyllid ychwanegol a gynigiwyd ym mis Mehefin yn cael ei groesawu, ac roedd ei angen fisoedd yn ôl. Mae Plaid Cymru yn cydnabod nad mater addysg yn unig yw anghenion dysgu ychwanegol. Mae'n effeithio ar iechyd, gofal cymdeithasol a chymorth teuluoedd. Ac mae'r her nid yn unig yn ymwneud â symiau cyllido, ond â thegwch ariannu. Mae ysgolion sy'n gwasanaethu'r cymunedau mwyaf difreintiedig yn aml yn wynebu'r angen mwyaf, ond nid yw cyllid bob amser yn adlewyrchu'r pwysau hynny. A dyna pam mae'n rhaid i ni barhau i gynnal polisi adeiladol yn ogystal â sgyrsiau am ariannu. Yn ogystal â chyllid anghenion dysgu ychwanegol a'r gwasanaeth iechyd, mae yna hefyd y £55 miliwn sydd wedi'i fenthyg i ehangu gofal plant, polisi sy'n bwrw ymlaen i roi arian yn ôl i bocedi rhieni, sydd yn ei dro yn gwella bywydau plant sydd mewn tlodi dwfn.</p>
<p>Rydym ni hefyd wedi dweud bod Plaid Cymru yn buddsoddi mewn mynd i'r afael â'r argyfwng tai, ehangu prydau ysgol am ddim, cefnogi teithio rhatach ar fysiau, ac mae'r rhain i gyd yn fesurau ymarferol sy'n mynd i'r afael â'r anghydraddoldebau strwythurol sy'n wynebu dinasyddion ledled Cymru. Ac maen nhw'n bwysig, oherwydd mae'r gost o fethu â gweithredu yn llawer mwy. Mae gormod o blant yng Nghymru yn cael eu magu mewn tlodi, sy'n cyfyngu ar gyfleoedd, yn niweidio cyfleoedd bywyd ac yn golygu cost sylweddol i'n cymdeithas a'n heconomi. Mae bywyd yn rhy anodd i lawer gormod o deuluoedd ledled Cymru. Ac am rhy hir, nid oedd Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru yn canolbwyntio ar y pwyslais angenrheidiol i sicrhau bod teuluoedd yn gweld ac yn teimlo newid gwirioneddol.</p>
<p>Ni allwn ni fynd i'r afael â thlodi yn ara deg bach, ac ni allwn ni ddrysu bwriad da â chanlyniadau ystyrlon, oherwydd ein dinasyddion sy'n dioddef. Mae Plaid Cymru wedi cyflawni cynnydd cyflym o ran ehangu gofal plant, a dyna sy'n dangos sut mae'r Llywodraeth hon yn blaenoriaethu pobl Cymru yn ei gweithredoedd. Yn anffodus, ni ellir dweud yr un peth am Lywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig, a roddodd fargen wael i Gymru yng nghyllideb yr wythnos diwethaf. Os ydym ni o ddifrif am fynd i'r afael â thlodi a chreu cyfleoedd, ni all Cymru barhau i fod yn ôl-ystyriaeth pan fydd penderfyniadau'n cael eu gwneud yn San Steffan. Pleidleisiodd y bobl yma yng Nghymru o blaid newid. Fe wnaethon nhw bleidleisio dros wleidyddion sy'n barod i weithio gyda'i gilydd i'w gyflawni. Mae angen gweithredu, mae angen cyflawni, nid oedi, a heddiw mae gan y Senedd hon gyfle i ni i gyd ddarparu hynny.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782555
432
En
2026-11-03T20:15:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=24301&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=24301&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782579
433
En
2026-11-03T20:17:47
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=24468&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=24468&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
8585
8585
James Evans AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585
Evans, James
<p>I just want to start by expressing my disappointment that this Parliament has been allocated just 30 minutes to debate the allocation of hundreds of millions of pounds of taxpayer money. And I appreciate that that is a 15-minute improvement on the previous debates that we've had here, but, frankly, I don't think that's something we should be celebrating. We are talking about huge amounts of public money, yet this Parliament is given less time to scrutinise these decisions than many community councils have to discuss dog fouling. And I think that says a great deal about how seriously this Government takes financial scrutiny and accountability.</p>
<p>Now, let me be clear: additional funding for our public services—[<em>Interruption</em>.] Do you want to make an intervention, Cabinet Minister? You have time at the end, but I'll take one now if you want. [<em>Interruption</em>.] Let me be clear that additional funding for our public services is always welcome. The £60 million for ALN is welcome, but let's be clear: I sat in local government, I know how much of that is going to be top-sliced in county halls. We need to see any additional money going to our schools directly, not being held up in county halls and not being top-sliced by county officers.</p>
<p>Our NHS needs investment, our schools need investment and our local authorities are under huge financial pressure. But I cannot just accept the continual belief that simply throwing more money at a problem is somehow going to substitute for fixing it. This budget provides funding, but where are the structural reforms? Where are the efficiencies? And where are the serious attempts to tackle wasteful spending across Government? They're just not there. Take the NHS—you've committed more money for waiting lists, but let's look at what Audit Wales have said about this: £547 million was provided for waiting lists between 2022 and 2025, and yet, this year, 185,000 patient pathways were still waiting longer than 36 weeks for treatment. So, £0.5 billion-worth of investment has delivered probably next to nothing.</p>
<p>So, I do not accept the Government's argument all the time that we need more money, more money, when, actually, structural reform would be a huge way of addressing some of these problems. But we don't see any efficiency savings. The Welsh Government likes to spend money on non-devolved areas, perhaps tree planting and overseas projects, and overseas offices as well—money that could be redirected, money that the First Minister has called small change. Well, I'm sure if some of those millions arrived in hard-working people's pockets across the country, they wouldn't call it small change.</p>
<p>But I want to go to another point, and it's something that really does annoy me from this Government, because we hear almost every single week that Westminster must provide us more money. And I do not dispute that there are legitimate arguments about funding owed to Wales, and, where money is owed, it should be paid. But what I will not accept is the suggestion that every failure of public service in Wales has got something to do with underfunding from the UK Government. You cannot demand more from Westminster while refusing to properly challenge how you spend that money or the reforms that are needed to actually drive the savings. And if your plan for the next four years is simply to blame Westminster for everything that goes on here in Wales, then God help the people of this country who voted for change—and they desperately want to see those improvements—because we're not going to see it.</p>
<p>I will not be supporting this supplementary budget today. I don't think there's anything you could do to convince me otherwise. [<em>Interruption</em>.] If you want to make an intervention, I'll very happily take one. [<em>Interruption</em>.] No. Righty-o. So there we go. I always think the success of every Government should be measured not by its press releases, but how it's investing taxpayer money. This supplementary budget falls short. We're seeing Labour now propping up Plaid, something that we predicted long before the election result ever was called. I'm sorry to say to the people of Wales that, if you put your trust in this Government, I'm afraid to say that they're already misleading you. The only way you will get change here in Wales is voting this supplementary budget down so we can go back to the polls and elect a Government that actually cares about Wales.</p>
<p>Fe hoffwn i ddim ond dechrau trwy fynegi fy siom bod y Senedd hon wedi cael dim ond hanner awr i drafod dyrannu cannoedd o filiynau o bunnoedd o arian trethdalwyr. Ac rwy'n gwerthfawrogi bod hynny'n welliant o chwarter awr ar y dadleuon blaenorol rydym ni wedi'u cael yma, ond, i fod yn onest, nid wyf yn credu bod hynny'n rhywbeth y dylem ni fod yn ei ddathlu. Rydym ni'n siarad am symiau enfawr o arian cyhoeddus, ond mae'r Senedd hon yn cael llai o amser i graffu ar y penderfyniadau hyn nag sydd gan lawer o gynghorau cymuned i drafod baw cŵn. Ac rwy'n credu bod hynny'n dweud llawer am ba mor o ddifri yw'r Llywodraeth hon gyda chraffu ariannol ac atebolrwydd.</p>
<p>Nawr, gadewch i mi fod yn glir: cyllid ychwanegol ar gyfer ein gwasanaethau cyhoeddus—[<em>Torri ar draws</em>.] Ydych chi eisiau ymyrryd, Weinidog Cabinet? Mae gennych chi amser ar y diwedd, ond fe wnaf i dderbyn ymyrraeth nawr os ydych chi eisiau. [<em>Torri ar draws.</em>] Gadewch i mi fod yn glir bod croeso i gyllid ychwanegol ar gyfer ein gwasanaethau cyhoeddus bob amser. Mae'r £60 miliwn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn cael ei groesawu, ond gadewch i ni fod yn glir: eisteddais mewn llywodraeth leol, rwy'n gwybod faint o hynny fydd yn cael ei dorri ar y brig mewn neuaddau sir. Mae angen i ni weld unrhyw arian ychwanegol yn mynd i'n hysgolion yn uniongyrchol, ddim yn cael ei ddal yn ôl mewn neuaddau sirol a pheidio â chael ei sleisio gan swyddogion y sir.</p>
<p>Mae angen buddsoddiad ar ein gwasanaeth iechyd, mae angen buddsoddiad ar ein hysgolion ac mae ein hawdurdodau lleol o dan bwysau ariannol enfawr. Ond ni allaf dderbyn y gred barhaus bod taflu mwy o arian at broblem rywsut yn mynd i wneud y tro yn lle ei datrys. Mae'r gyllideb hon yn darparu cyllid, ond ble mae'r diwygiadau strwythurol? Ble mae'r effeithlonrwydd? A ble mae'r ymdrechion difrifol i fynd i'r afael â gwariant gwastraffus ar draws y Llywodraeth? Dydyn nhw ddim yno. Cymerwch y gwasanaeth iechyd—rydych chi wedi ymrwymo mwy o arian ar gyfer rhestrau aros, ond gadewch i ni edrych ar yr hyn y mae Archwilio Cymru wedi'i ddweud am hyn: darparwyd £547 miliwn ar gyfer rhestrau aros rhwng 2022 a 2025, ac eto, eleni, roedd 185,000 o gleifion yn dal i aros am fwy na 36 wythnos am driniaeth. Felly, mae gwerth £0.5 biliwn o fuddsoddiad wedi cyflawni bron dim byd.</p>
<p>Felly, nid wyf yn derbyn dadl y Llywodraeth drwy'r amser bod angen mwy o arian, mwy o arian, pan, mewn gwirionedd, byddai diwygio strwythurol yn ffordd enfawr o fynd i'r afael â rhai o'r problemau hyn. Ond nid ydym ni'n gweld unrhyw arbedion effeithlonrwydd. Mae Llywodraeth Cymru yn hoffi gwario arian ar feysydd nad ydyn nhw wedi'u datganoli, efallai plannu coed a phrosiectau tramor, a swyddfeydd tramor hefyd—arian y gellid ei ailgyfeirio, arian y mae'r Prif Weinidog wedi ei alw'n newid mân. Wel, rwy'n siŵr pe bai rhai o'r miliynau hynny yn cyrraedd pocedi pobl weithgar ledled y wlad, ni fydden nhw'n ei alw'n newid mân.</p>
<p>Ond mae arnaf i eisiau mynd at bwynt arall, ac mae'n rhywbeth mae'r Llywodraeth hon yn ei wneud sy'n dân ar fy nghroen, oherwydd rydym ni'n clywed bron bob wythnos bod yn rhaid i San Steffan ddarparu mwy o arian i ni. Ac nid wyf yn dadlau bod dadleuon dilys ynglŷn â chyllid sy'n ddyledus i Gymru, ac, lle mae arian yn ddyledus, dylid ei dalu. Ond yr hyn na fyddaf yn ei dderbyn yw'r awgrym bod pob methiant gwasanaeth cyhoeddus yng Nghymru rywbeth i'w wneud â thanariannu gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Ni allwch chi fynnu mwy gan San Steffan gan wrthod herio'n iawn sut rydych chi'n gwario'r arian hwnnw neu'r diwygiadau sydd eu hangen i sbarduno'r arbedion mewn gwirionedd. Ac os mai eich cynllun ar gyfer y pedair blynedd nesaf yw beio San Steffan am bopeth sy'n digwydd yma yng Nghymru, yna Duw a helpo bobl y wlad hon a bleidleisiodd dros newid—ac maen nhw'n wirioneddol angen gweld y gwelliannau hynny—oherwydd dydym ni ddim yn mynd i'w weld.</p>
<p>Ni fyddaf yn cefnogi'r gyllideb atodol hon heddiw. Nid wyf yn credu bod unrhyw beth y gallech chi ei wneud i'm perswadio fel arall. [<em>Torri ar draws.</em>] Os ydych chi eisiau gwneud ymyrraeth, byddaf yn hapus iawn i dderbyn un. [<em>Torri ar draws.</em>] Na. O'r gorau. Felly dyna ni. Rwy'n credu bob amser y dylid mesur llwyddiant pob Llywodraeth nid yn ôl ei datganiadau i'r wasg, ond sut mae'n buddsoddi arian trethdalwyr. Mae'r gyllideb atodol hon yn ddiffygiol. Rydym ni'n gweld Llafur nawr yn cefnogi'r Blaid, rhywbeth yr oeddem yn ei ragweld ymhell cyn cyhoeddi canlyniad yr etholiad. Mae'n ddrwg gennyf ddweud wrth bobl Cymru, os ydych chi'n ymddiried yn y Llywodraeth hon, mae gen i ofn dweud eu bod eisoes yn eich camarwain chi. Yr unig ffordd y cewch chi newid yma yng Nghymru yw pleidleisio yn erbyn y gyllideb atodol hon er mwyn i ni allu mynd yn ôl i'r blychau pleidleisiau ac ethol Llywodraeth sy'n poeni am Gymru mewn gwirionedd.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782525
434
En
2026-11-03T20:20:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=24601&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=24601&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782528
435
En
2026-11-03T20:22:14
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=24735&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=24735&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>And finally—and if the Member could help with a short contribution—Sera Evans.</p>
<p>Ac yn olaf—ac os gallai'r Aelod helpu gyda chyfraniad byr—Sera Evans.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782529
436
En
2026-11-03T20:22:18
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=24739&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=24739&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
330
330
Sera Evans AS
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330
Evans, Sera
<p>Diolch, Lywydd. It's very welcome to see the Welsh Government reaffirming its commitment to the priorities that matter most to our communities. Vitally important investment in our NHS, childcare and free school meals will all make a tangible and meaningful difference to people's everyday lives.</p>
<p>I am particularly pleased to see the additional £60 million allocated to ALN. We know that the demand for ALN provision is significant and that local authorities and schools need this investment, which should provide the sector with a degree of stability over the coming year. But we must also recognise, as the Ministers have, of course, that ALN provision requires a long-term commitment, evidenced through the funding allocated to local authority partners, to undertake more work on planning to assess the long-term provision that they need within their schools and colleges.</p>
<p>That work is crucial if we are to fully understand the level of unmet need and how we can most effectively support all learners. So, it's an extremely welcome development, and I certainly look forward to seeing how funding allocations for future years will be reflected as part of the draft budget process for 2027-28. I think that that process, which will be here in no time at all, comes with an undeniably challenging backdrop for budget setting. It is precisely because of this that it's good to see a clear-eyed recognition from the Welsh Government that maximising the benefit Wales gets from the public pound is an imperative.</p>
<p>Today is, of course, a welcome step forward, Llywydd, and an important one for laying the groundwork for the longer term investments the people of Wales need. Diolch.</p>
<p>Diolch, Lywydd. Mae'n braf iawn gweld Llywodraeth Cymru yn ailddatgan ei hymrwymiad i'r blaenoriaethau sydd bwysicaf i'n cymunedau. Bydd buddsoddiad hanfodol bwysig yn ein gwasanaeth iechyd, gofal plant a phrydau ysgol am ddim i gyd yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol ac ystyrlon i fywydau bob dydd pobl.</p>
<p>Rwy'n arbennig o falch o weld y £60 miliwn ychwanegol wedi'i ddyrannu i anghenion dysgu ychwanegol. Fe wyddom ni fod y galw am ddarpariaeth anghenion dysgu ychwanegol yn sylweddol a bod angen y buddsoddiad hwn ar awdurdodau lleol ac ysgolion, a ddylai roi rhywfaint o sefydlogrwydd i'r sector dros y flwyddyn i ddod. Ond mae'n rhaid i ni hefyd gydnabod, fel y mae'r Gweinidogion wedi, wrth gwrs, fod darpariaeth anghenion dysgu ychwanegol yn gofyn am ymrwymiad hirdymor, a ddangosir drwy'r cyllid a ddyrannwyd i bartneriaid awdurdodau lleol, i ymgymryd â mwy o waith ar gynllunio i asesu'r ddarpariaeth hirdymor sydd ei hangen arnyn nhw yn eu hysgolion a'u colegau.</p>
<p>Mae'r gwaith hwnnw'n hanfodol os ydym ni am ddeall yn llawn faint o angen sydd heb ei ddiwallu a sut y gallwn ni gefnogi pob dysgwr yn fwyaf effeithiol. Felly, mae'n ddatblygiad sydd i'w groesawu'n fawr, ac rwy'n sicr yn edrych ymlaen at weld sut y caiff dyraniadau cyllid ar gyfer blynyddoedd i ddod eu hadlewyrchu'n rhan o broses y gyllideb ddrafft ar gyfer 2027-28. Rwy'n credu y bydd y broses honno, a fydd yma mewn dim o dro, yn digwydd mewn amgylchiadau diamheuol heriol ar gyfer gosod cyllideb. Yn union oherwydd hyn mae'n dda gweld cydnabyddiaeth glir gan Lywodraeth Cymru bod gwneud y mwyaf o'r budd a gaiff Gymru o'r bunt gyhoeddus yn hanfodol.</p>
<p>Mae heddiw, wrth gwrs, yn gam i'w groesawu, Lywydd, ac yn gam pwysig i osod y sylfaen ar gyfer y buddsoddiadau tymor hwy sydd eu hangen ar bobl Cymru. Diolch.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782532
437
Cy
2026-11-03T20:24:01
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=24842&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=24842&l=en
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Diolch. Galwaf nawr ar y Gweinidog Cabinet i ymateb i'r ddadl. </p>
<p>Thank you. I now call on the Cabinet Minister to reply to the debate. </p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782534
438
En
2026-11-03T20:24:05
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=24846&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=24846&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
162
162
Elin Jones AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162
Cabinet Minister for Finance
Y Gweinidog Cabinet dros Gyllid
Jones, Elin
<p>Diolch, Lywydd. Thank you first of all to the Finance Committee for undertaking its scrutiny of this second supplementary budget at somewhat short notice. And thank you for the recommendations that you've provided today in response to that scrutiny. I've already addressed the issues around unallocated funding within the budget, but also, perhaps just to refer to the points that Sam Rowlands, the Chair, made in the contribution around the data improvement that we need to see on additional learning needs, as we look to develop a sustainable funding model into the future for additional learning needs, then we certainly need to reflect on that recommendation and consider how we can improve the data available to us as a Government and shared across local authorities and schools. Thank you to the Reform spokesperson for sharing his cv with us tonight. Just for the avoidance of doubt, for clarity, I can confirm that this £60 million allocation for additional learning needs is affordable within this budget. And why is that different to what was an assessment back in June? Well, just to say it is November now, it is far later in the financial year than in June, and my assessment as finance Minister of what is now affordable, given the financial control mechanisms we've put in place as a Government, within Government, in November, is very different to June. A financial year works throughout the year and changes throughout that financial year, and that is something that this economics graduate learned a long time ago.</p>
<p>This level of additional learning needs funding, then, of £60 million, which is new in this second supplementary budget, is both affordable and deliverable. I hope tonight that this supplementary budget can command a majority across this Senedd, because those people who live and who work with those with additional learning needs need to know that there are people in this Senedd who have been elected to serve them and to back them, and that there is a majority in this Senedd that wants to do this and wants to do more as well in the future to help those in need in Wales.</p>
<p>Diolch, Lywydd. Diolch yn gyntaf oll i'r Pwyllgor Cyllid am ei waith yn craffu ar yr ail gyllideb atodol hon ar fyr rybudd. A diolch am yr argymhellion rydych chi wedi'u darparu heddiw mewn ymateb i'r craffu hwnnw. Rwyf eisoes wedi mynd i'r afael â'r materion sy'n ymwneud â chyllid heb ei ddyrannu o fewn y gyllideb, ond hefyd, efallai dim ond i gyfeirio at y pwyntiau a wnaeth Sam Rowlands, y Cadeirydd, yn y cyfraniad ynghylch y gwelliant y mae angen i ni ei weld o ran data ynghylch anghenion dysgu ychwanegol, wrth i ni edrych i ddatblygu model cyllido cynaliadwy i'r dyfodol ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol, yna mae'n sicr bod angen i ni fyfyrio ar yr argymhelliad hwnnw ac ystyried sut y gallwn ni wella'r data sydd ar gael i ni fel Llywodraeth ac a rennir ar draws awdurdodau lleol ac ysgolion. Diolch i'r llefarydd ar ran Reform am rannu ei CV gyda ni heno. Er mwyn osgoi amheuaeth, er eglurder, fe allaf i gadarnhau bod y dyraniad hwn o £60 miliwn ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yn fforddiadwy o fewn y gyllideb hon. A pham mae hynny'n wahanol i'r hyn a oedd yn asesiad yn ôl ym mis Mehefin? Wel, dim ond i ddweud ei fod yn fis Tachwedd nawr, mae'n llawer hwyrach yn y flwyddyn ariannol nag ym mis Mehefin, ac mae fy asesiad fel Gweinidog cyllid o'r hyn sydd bellach yn fforddiadwy, o ystyried y mecanweithiau rheoli ariannol rydym ni wedi'u rhoi ar waith fel Llywodraeth, o fewn y Llywodraeth, ym mis Tachwedd, yn wahanol iawn i fis Mehefin. Mae blwyddyn ariannol yn gweithio trwy gydol y flwyddyn ac yn newid trwy gydol y flwyddyn ariannol honno, ac mae hynny'n rhywbeth a ddysgodd y siaradwr yma yn ei gradd economeg amser maith yn ôl.</p>
<p>Mae'r swm yma o gyllid anghenion dysgu ychwanegol, felly, o £60 miliwn, sy'n newydd yn yr ail gyllideb atodol hon, yn fforddiadwy ac fe ellir cyflawni hynny. Gobeithiaf heno y gall y gyllideb atodol hon ennill mwyafrif ar draws y Senedd hon, oherwydd mae angen i'r bobl hynny sy'n byw ac sy'n gweithio gyda'r rhai sydd ag anghenion dysgu ychwanegol wybod bod yna bobl yn y Senedd hon sydd wedi cael eu hethol i'w gwasanaethu a'u cefnogi nhw, a bod mwyafrif yn y Senedd hon sydd eisiau gwneud hyn ac eisiau gwneud mwy hefyd yn y dyfodol i helpu'r rhai mewn angen yng Nghymru.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782598
439
En
2026-11-03T20:25:00
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=24901&l=en
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=24901&l=cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782601
440
Cy
2026-11-03T20:26:50
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=25011&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=25011&l=en
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [<em>Gwrthwynebiad</em>.] Oes, mae gwrthwynebu. Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.</p>
<p>The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [<em>Objection</em>.] Yes, there are objections. I will therefore defer voting under this item until voting time.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782602
441
Cy
261103-12
12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27
12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27
I
<p>Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.</p>
<p>Voting deferred until voting time.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782604
442
Cy
2026-11-03T20:27:06
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=25027&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=25027&l=en
261103-13
13. Cyfnod Pleidleisio
13. Voting Time
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Symudwn at eitem 13, y cyfnod pleidleisio. Oni bai bod pum Aelod yn dymuno i mi ganu'r gloch, symudaf yn syth i'r cyfnod pleidleisio. </p>
<p>Yn gyntaf, symudwn at eitem 8. Galwaf am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. Dyma ganlyniad y bleidlais: o blaid 45, yn ymatal 48, neb yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi ei dderbyn.</p>
<p>We will move to item 13, voting time. Unless five Members wish for the bell to be rung, I will proceed directly to voting time.</p>
<p>The first vote this evening is on item 8. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. The result of the vote is as follows: in favour 45, 48 abstentions, none against. Therefore, the motion is agreed.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782616
443
Cy
261103-13
13. Cyfnod Pleidleisio
13. Voting Time
V
<p>Eitem 8. Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Disgrifiad o Luosyddion Gwahaniaethol a Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Diwygio) (Cymru) 2026: O blaid: 45, Yn erbyn: 0, Ymatal: 48</p>
<p>Derbyniwyd y cynnig</p><div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.assembly.wales/VoteOutcome/16420/?#V7496">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div>
<p>Item 8. The Non-Domestic Rating (Description and Value of Differential Multipliers) (Amendment) (Wales) Regulations 2026: For: 45, Against: 0, Abstain: 48</p>
<p>Motion has been agreed</p><div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.assembly.wales/VoteOutcome/16420/?#V7496">Click to see vote results</a></div>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782617
444
Cy
2026-11-03T20:28:32
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=25113&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=25113&l=en
261103-13
13. Cyfnod Pleidleisio
13. Voting Time
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Symudwn nawr at eitem 9. Galwaf am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. Dyma ganlyniad y bleidlais: o blaid 53, neb yn ymatal, yn erbyn 40. Felly, mae'r cynnig wedi ei dderbyn.</p>
<p>We will now move to item 9. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. The result of the vote is as follows: in favour 53, no abstentions, 40 against. Therefore, the motion is agreed.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782623
445
Cy
261103-13
13. Cyfnod Pleidleisio
13. Voting Time
V
<p>Eitem 9. Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cofrestru Etholiadol heb Geisiadau) (Diwygio Etholiadol) (Cymru) 2026. : O blaid: 53, Yn erbyn: 40, Ymatal: 0</p>
<p>Derbyniwyd y cynnig</p><div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.assembly.wales/VoteOutcome/16420/?#V7493">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div>
<p>Item 9. The Representation of the People (Electoral Registration without Applications) (Electoral Reform) (Wales) Regulations 2026. : For: 53, Against: 40, Abstain: 0</p>
<p>Motion has been agreed</p><div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.assembly.wales/VoteOutcome/16420/?#V7493">Click to see vote results</a></div>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782622
446
Cy
2026-11-03T20:29:20
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=25161&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=25161&l=en
261103-13
13. Cyfnod Pleidleisio
13. Voting Time
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Symudwn nawr at eitem 10. Galwaf am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Nerys Evans. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. Dyma ganlyniad y bleidlais: o blaid 53, dau yn ymatal, yn erbyn 38. Felly, mae'r cynnig wedi ei dderbyn.</p>
<p>We will now move to item 10. I call for vote on the motion, tabled in the name of Nerys Evans. Open the vote. Close the vote. The result of the vote is as follows: in favour 53, two abstentions and 38 against. Therefore, the motion is agreed.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782564
447
Cy
2026-11-03T20:30:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=25201&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=25201&l=en
261103-13
13. Cyfnod Pleidleisio
13. Voting Time
C
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782567
448
Cy
261103-13
13. Cyfnod Pleidleisio
13. Voting Time
V
<p>Eitem 10. Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol: Rheoliadau Deddf Tybaco a Fêps 2026 (Arddangos Cynhyrchion Tybaco) (Diwygiadau Canlyniadol) 2026: O blaid: 53, Yn erbyn: 38, Ymatal: 2</p>
<p>Derbyniwyd y cynnig</p><div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.assembly.wales/VoteOutcome/16420/?#V7494">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div>
<p>Item 10. Statutory Instrument Consent Motion: Tobacco and Vapes Act 2026 (Display of Tobacco Products) (Consequential Amendments) Regulations 2026: For: 53, Against: 38, Abstain: 2</p>
<p>Motion has been agreed</p><div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.assembly.wales/VoteOutcome/16420/?#V7494">Click to see vote results</a></div>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782577
449
Cy
2026-11-03T20:30:17
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=25218&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=25218&l=en
261103-13
13. Cyfnod Pleidleisio
13. Voting Time
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Symudaf yn awr ar yr eitem nesaf, eitem 12. Galwaf am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agorwch y bleidlais. Cau'r bleidlais. Dyma ganlyniad y bleidlais: o blaid 54, neb yn ymatal, yn erbyn 39. Felly, mae'r cynnig wedi'i dderbyn.</p>
<p>I'll now move to the next item, item 12. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. The result of the vote is as follows: in favour 54, no abstentions and 39 against. Therefore, the motion is agreed.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782582
450
Cy
261103-13
13. Cyfnod Pleidleisio
13. Voting Time
V
<p>Eitem 12. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2026-27: O blaid: 54, Yn erbyn: 39, Ymatal: 0</p>
<p>Derbyniwyd y cynnig</p><div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.assembly.wales/VoteOutcome/16420/?#V7495">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div>
<p>Item 12. Debate: The Second Supplementary Budget 2026-27: For: 54, Against: 39, Abstain: 0</p>
<p>Motion has been agreed</p><div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.assembly.wales/VoteOutcome/16420/?#V7495">Click to see vote results</a></div>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782584
451
Cy
2026-11-03T20:31:00
http://www.senedd.tv/cy/16420?startPos=25261&l=cy
http://www.senedd.tv/en/16420?startPos=25261&l=en
261103-13
13. Cyfnod Pleidleisio
13. Voting Time
C
5053
5053
Huw Irranca-Davies AC
https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053
https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053
Llywydd
Llywydd
Irranca-Davies, Huw
<p>Diolch yn fawr iawn, bawb. Daw hynny â thrafodion heddiw i ben. </p>
<p>Thank you, all, very much. That brings today's proceedings to a close.</p>
16420
7
2026-11-03T13:30:01
782585
452
Cy
261103-13
13. Cyfnod Pleidleisio
13. Voting Time
I
<p>Daeth y cyfarfod i ben am 20:31.</p>
<p>The meeting ended at 20:31.</p>