Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

17/11/2020

Cynnwys

Contents

Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister
Cwestiynau i'r Dirprwy Weinidog a'r Phrif Chwip Questions to the Deputy Minister and Chief Whip
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement
3. Datganiad gan Weinidog yr Economi, Trafnidiaeth a Gogledd Cymru: Tata Steel 3. Statement by the Minister for Economy, Transport and North Wales: Tata Steel
4. Datganiad gan Ddirprwy Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth: Llwybr Newydd—Strategaeth Drafnidiaeth Newydd i Gymru 4. Statement by the Deputy Minister for Economy and Transport: Llwybr Newydd—A New Wales Transport Strategy
5. Datganiad gan y Gweinidog Cyllid a'r Trefnydd: Model Buddsoddi Cydfuddiannol 5. Statement by the Minister for Finance and Trefnydd: The Mutual Investment Model
6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog a'r Prif Chwip: Nodi Wythnos Rhyngffydd 6. Statement by the Deputy Minister and Chief Whip: Marking Interfaith Week
7. Gorchymyn Cynrychiolaeth y Bobl (Eithrio Treuliau Etholiad) (Cymru) (Diwygio) 2020 7. The Representation of the People (Election Expenses Exclusion) (Wales) (Amendment) Order 2020
8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol ar y Bil Ardrethu Annomestig (Toiledau Cyhoeddus) 8. Legislative Consent Motion on the Non-Domestic Ratings (Public Lavatories) Bill
9. Dadl: Ail Gyllideb Atodol 2020-21 9. Debate: The Second Supplementary Budget 2020-21
10. & 11. Rheoliadau Diogelu Iechyd (Cyfyngiadau Coronafeirws) (Rhif 4) (Cymru) 2020 a Rheoliadau Diogelu Iechyd (Coronafeirws, Teithio Rhyngwladol a Chyfyngiadau) (Diwygio) (Cymru) 2020 10. & 11. The Health Protection (Coronavirus Restrictions) (No. 4) (Wales) Regulations 2020 and The Health Protection (Coronavirus, International Travel and Restrictions) (Amendment) (Wales) Regulations 2020
12. Memorandwm Cydsyniad Offeryn Statudol ar Reoliadau Ymadael â'r Undeb Ewropeaidd (Addasiadau Canlyniadol) (Ymadael â'r UE) 2020 12. Statutory Instrument Consent Memorandum on The European Union Withdrawal (Consequential Modifications) (EU Exit) Regulations 2020
13. Dadl: Adroddiad y Grŵp Cynllunio Etholiadau 13. Debate: The Report of the Elections Planning Group
14. Cyfnod Pleidleisio 14. Voting Time

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi eisiau nodi ychydig o bwyntiau. Cynhelir y cyfarfod hwn ar ffurf hybrid, gyda rhai Aelodau yn Siambr y Senedd ac eraill yn ymuno drwy gyswllt fideo. Bydd yr holl Aelodau sy'n cymryd rhan yn nhrafodion y Senedd, lle bynnag y bônt, yn cael eu trin yn gyfartal. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y Cyfarfod Llawn heddiw, ac mae'r rhain wedi'u nodi ar eich agenda chi.  Dwi eisiau atgoffa Aelodau fod y Rheolau Sefydlog sy'n ymwneud â threfn yn y Cyfarfod Llawn yn berthnasol, ac yr un mor berthnasol i'r Aelodau yn y Siambr ag ydyn nhw i'r Aelodau hynny sy'n ymuno drwy gyswllt fideo. 

Welcome to this Plenary session. Before we begin, I want to set out a few points. This meeting will be held in hybrid format, with some Members in the Senedd Chamber and others joining by video-conference. All Members participating in proceedings of the Senedd, wherever they may be, will be treated equally. A Plenary meeting held using video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting, and these are noted on your agenda. I would remind Members that Standing Orders relating to order in Plenary meetings apply to this meeting, and apply equally to Members in the Chamber as they do to those joining virtually. 

1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Yr eitem gyntaf, felly, yw'r cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mae'r cwestiwn cyntaf heddiw gan Andrew R.T. Davies.

The first item, therefore, is questions to the First Minister, and the first question today is from Andrew R.T. Davies. 

Rhagolygon Economaidd
Economic Forecasts

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ragolygon economaidd Llywodraeth Cymru ar gyfer 2021 yng Nghanol De Cymru? OQ55859

1. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's economic projections for 2021 in South Wales Central? OQ55859

Llywydd, the chief economist’s report, to be published alongside the budget, will provide an assessment of economic prospects in all parts of Wales.

Llywydd, bydd adroddiad y prif economegydd, sydd i'w gyhoeddi ochr yn ochr â'r gyllideb, yn darparu asesiad o ragolygon economaidd ym mhob rhan o Gymru.

Thank you, First Minister, for that answer. Two weeks ago, Welsh Government brought forward the business development grant that had to be suspended after 24 hours. I appreciate that does show a sign of demand out in the economy, and in particular in South Wales Central. As a regional Member, I've been contacted by businesses across the region who obviously found it very frustrating, after putting a huge amount of time and effort into their plans, that the scheme was either suspended or oversubscribed, depending on which message you received. Can you give any confidence that those businesses that were unfortunate not to get in before that 24-hour deadline closed will be able to resubmit their bids in the coming weeks and months ahead and gain that support to take them into 2021 from the Welsh Government?

Diolch, Prif Weinidog, am yr ateb yna. Bythefnos yn ôl, cyflwynodd Llywodraeth Cymru y grant datblygu busnes y bu'n rhaid ei atal ar ôl 24 awr. Rwy'n sylweddoli bod hynny yn dangos arwydd o'r galw sydd allan yn yr economi, ac yn enwedig yng Nghanol De Cymru. Fel Aelod rhanbarthol, mae busnesau ledled y rhanbarth wedi cysylltu â mi ac mae'n amlwg bod hyn wedi bod yn rhwystredig iawn iddyn nhw, ar ôl rhoi llawer iawn o amser ac ymdrech i'w cynlluniau, bod y cynllun naill ai wedi ei atal neu ei ordanysgrifio, yn dibynnu ar ba neges a gawsoch chi. A allwch chi roi unrhyw hyder y bydd y busnesau hynny a oedd yn anffodus i beidio â gwneud cais cyn i'r terfyn 24 awr hwnnw gau yn gallu ailgyflwyno eu ceisiadau yn ystod yr wythnosau a'r misoedd nesaf a chael gafael ar y cymorth hwnnw gan Lywodraeth Cymru i fynd â nhw i mewn i 2021 ?

Llywydd, I thank Andrew R.T. Davies for that supplementary question, and, of course, he is right that there are many, many businesses in South Wales Central, and in other parts of Wales, who've looked to the third phase of the economic resilience fund for assistance. In terms of the £200 million lockdown business grants, 22,000 grants, worth over £61 million, have already been paid out. And in relation to the £100 million business development grant aspect, where there were 6,000 applicants on that first day, hundreds of payments have already been made, and millions of pounds have already been paid out. We are, of course, looking to see whether it is possible, by drawing funds from other parts of the ERF where maybe the demand hasn't been so great, or looking to see what possibilities there may be later in the year to supplement the business development grant strand of phase 3 in order to allow other businesses who weren't able to get their application in in that first 6,000 to benefit further from the fund. 

Llywydd, diolchaf i Andrew R.T. Davies am y cwestiwn atodol yna, ac, wrth gwrs, mae'n iawn bod llawer iawn o fusnesau yng Nghanol De Cymru, ac mewn rhannau eraill o Gymru, sydd wedi troi at drydydd cam y gronfa cadernid economaidd am gymorth. O ran y grantiau busnes gwerth £200 miliwn yn ystod cyfyngiadau symud, mae 22,000 o grantiau, gwerth dros £61 miliwn, eisoes wedi eu talu. Ac o ran yr agwedd grant datblygu busnes gwerth £100 miliwn, pryd yr oedd 6,000 o ymgeiswyr ar y diwrnod cyntaf hwnnw, mae cannoedd o daliadau eisoes wedi eu gwneud, ac mae miliynau o bunnoedd eisoes wedi eu talu. Rydym ni, wrth gwrs, yn edrych i weld a yw'n bosibl, trwy dynnu arian o rannau eraill o'r gronfa lle efallai na fu cymaint o alw, neu'n edrych i weld pa bosibiliadau a allai fodoli yn ddiweddarach yn y flwyddyn i ategu ffrwd grant datblygu busnes cam 3 er mwyn caniatáu i fusnesau eraill na wnaethon nhw lwyddo i gael eu cais i mewn yn y 6,000 cyntaf hynny elwa ymhellach ar y gronfa.

First Minister, we don't have any clarity or certainty yet whether the UK Government is going to be able to negotiate an EU trade agreement, and we don't know whether there's going to be any further support for businesses. We see that sectors like the aviation sector in my constituency have been abandoned by the UK Government. We've lost jobs in avionics, at BAMC, GE and many others, and, at the same time, the UK Government is rolling over a whole series of trade agreements internationally with very little scrutiny, if any at all, in Westminster, and this is causing controversy. I'm wondering what steps are being taken by the Welsh Government to ensure that Welsh interests are protected in those trade agreements, because they do affect Welsh manufacturing, Welsh agriculture and, ultimately, Welsh jobs. 

Prif Weinidog, nid oes gennym ni unrhyw eglurder na sicrwydd hyd yn hyn a fydd Llywodraeth y DU yn gallu sicrhau cytundeb masnach gyda'r UE, ac nid ydym ni'n gwybod a fydd unrhyw gymorth pellach i fusnesau. Rydym ni'n gweld bod Llywodraeth y DU wedi cefnu ar sectorau fel y sector hedfanaeth yn fy etholaeth i. Rydym ni wedi colli swyddi mewn afioneg, yn BAMC, GE a llawer o gwmnïau eraill, ac, ar yr un pryd, mae Llywodraeth y DU yn cyflwyno cyfres o gytundebau masnach yn rhyngwladol heb fawr ddim craffu, os o gwbl, yn San Steffan, ac mae hyn yn achosi dadlau. Rwy'n meddwl tybed pa gamau sy'n cael eu cymryd gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod buddiannau Cymru yn cael eu diogelu yn y cytundebau masnach hynny, oherwydd maen nhw yn effeithio ar weithgynhyrchu yng Nghymru, ar amaethyddiaeth yng Nghymru ac, yn y pen draw, ar swyddi yng Nghymru.

Llywydd, I thank Mick Antoniw for that. He's right to point to the absence of sector-specific assistance in some very important parts of the Welsh economy. Steel is uppermost in our minds at this point, given Friday's announcement, and it really is imperative that the UK Government come to the table with a sector deal for steel that will protect jobs here in Wales, but also protect the UK economy. If Britain is to be a globally trading nation, then we can't expect to do that without as foundational a sector as steel available indigenously within the United Kingdom.

Of course, Mick Antoniw is right, Llywydd, that the UK Government is using prerogative powers in Parliament as a way of bypassing scrutiny on trade deals, and no wonder that they are in trouble on that. Constitutionally, surely, they want to involve devolved Governments in those discussions, and not to rely on brute constitutional force in order to impose deals on other parts of the UK, which we could have helped in a constructive way, by providing the information that we have and they don't, to make those trade deals suitable for all parts of the country. I agree with Mick Antoniw that, at the heart of this, is a set of underlying attitudes towards devolution in the United Kingdom, as we saw so spectacularly with the Prime Minister's very ill-judged comments overnight.

Llywydd, diolchaf i Mick Antoniw am hynna. Mae e'n iawn i dynnu sylw at absenoldeb cymorth penodol i sectorau mewn rhai rhannau pwysig iawn o economi Cymru. Mae dur yn flaenaf yn ein meddyliau ar hyn o bryd, o gofio'r cyhoeddiad ddydd Gwener, ac mae'n wirioneddol hanfodol bod Llywodraeth y DU yn dod at y bwrdd gyda chytundeb sector ar gyfer dur a fydd yn diogelu swyddi yma yng Nghymru, ond sydd hefyd yn diogelu economi y DU. Os yw Prydain am fod yn genedl sy'n masnachu yn fyd-eang, yna ni allwn ddisgwyl gwneud hynny heb sector mor sylfaenol â dur sydd ar gael yn gynhenid o fewn y Deyrnas Unedig.

Wrth gwrs, mae Mick Antoniw yn iawn, Llywydd, bod Llywodraeth y DU yn defnyddio pwerau uchelfreiniol yn Senedd y DU fel ffordd o osgoi craffu ar gytundebau masnach, ac nid oes ryfedd eu bod nhw mewn trafferthion yn hynny o beth. Yn gyfansoddiadol, rwy'n tybio, maen nhw eisiau cynnwys Llywodraethau datganoledig yn y trafodaethau hynny, ac nid dibynnu ar rym bôn braich cyfansoddiadol i orfodi cytundebau ar rannau eraill o'r DU, y gallem ni fod wedi eu helpu mewn ffordd adeiladol, drwy ddarparu'r wybodaeth sydd gennym ni ac nad yw ganddyn nhw, i wneud y cytundebau masnach hynny yn addas ar gyfer pob rhan o'r wlad. Rwy'n cytuno â Mick Antoniw bod cyfres o agweddau sylfaenol tuag at ddatganoli yn y Deyrnas Unedig, wrth wraidd hyn, fel y gwelsom mewn ffordd mor drawiadol o sylwadau anffodus Prif Weinidog y DU dros nos.

13:35
Rhaglenni a Ariennir gan yr UE
Programmes Funded by the EU

2. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau cyllid ar gyfer rhaglenni a ariennir ar hyn o bryd gan yr UE drwy gronfeydd strwythurol? OQ55895

2. What action is the Welsh Government taking to secure funding for programmes currently funded by the EU through structural funds? OQ55895

I thank Dai Rees for that question, Llywydd. The promise that Wales would not be a penny worse off by leaving the European Union has met with little success. The UK Government has refused to negotiate continuing participation in inter-territorial co-operation programmes, for example, worth over €100 million to Wales. The Welsh Affairs Select Committee describes progress on the shared prosperity fund as 'negligible'.

Diolchaf i Dai Rees am y cwestiwn yna, Llywydd. Nid yw'r addewid na fyddai Cymru yr un geiniog yn waeth ei byd drwy adael yr Undeb Ewropeaidd wedi cael fawr o lwyddiant. Mae Llywodraeth y DU wedi gwrthod negodi cyfranogiad parhaus mewn rhaglenni cydweithredu rhyng-diriogaethol, er enghraifft, gwerth dros €100 miliwn i Gymru. Mae'r Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig yn disgrifio'r cynnydd ar y gronfa ffyniant gyffredin fel 'dibwys'.

Thank you for that answer, First Minister. Many communities across my constituency have benefited from projects that have been funded by the European Union through structural funds—whether that's been skills-based—they would never have been able to receive otherwise, and these communities are now developing as a consequence of that. Now, as you say, we were promised 'not a penny lost' at the time, but the shared prosperity fund still seems to be lacking total detail, and I'm hearing in fact that they may well wish to bypass Welsh Government in that funding. Now, given the comments made by the Prime Minister last night, is it worrying that this shared prosperity fund may therefore not deliver the same types of programmes that would help our communities but in fact will keep just the projects that the Tory Government in Westminster want and nothing else?

Diolch am yr ateb yna, Prif Weinidog. Mae llawer o gymunedau ar draws fy etholaeth i wedi elwa ar brosiectau a ariannwyd gan yr Undeb Ewropeaidd drwy gronfeydd strwythurol—boed hynny yn seiliedig ar sgiliau—ni fydden nhw byth wedi gallu eu cael fel arall, ac mae'r cymunedau hyn bellach yn datblygu o ganlyniad i hynny. Nawr, fel y dywedwch, cawsom addewid ar y pryd na fyddai yr un geiniog yn cael ei cholli, ond mae'n ymddangos bod diffyg manylion pendant am y gronfa ffyniant gyffredin o hyd, ac rwy'n clywed mewn gwirionedd ei bod hi'n ddigon posibl y byddan nhw'n dymuno osgoi Llywodraeth Cymru yn y cyllid hwnnw. Nawr, o ystyried y sylwadau a wnaed gan Brif Weinidog y DU neithiwr, a yw'n destun pryder efallai na fydd y gronfa ffyniant gyffredin hon felly yn darparu yr un mathau o raglenni a fyddai'n helpu ein cymunedau, ond a fydd mewn gwirionedd yn cadw'r prosiectau y mae'r Llywodraeth Dorïaidd yn San Steffan eu heisiau a dim byd arall?

Well, Llywydd, that is a major concern for not just the Welsh Government but all the partners that we have across Wales and who have worked with us so carefully, led very often by our colleague Huw Irranca-Davies, in order to devise a regional economic strategy for Wales that will make use of the replacement funds that we were told were guaranteed to be available to us. Now, I quoted the Welsh Affairs Select Committee, Llywydd. I do so because it has a Conservative majority and a Conservative Chair, from Wales, and this is what they said about it:

'The UK Government',

they said,

'announced as far back as 2017 that it intended to replace EU funding with a Shared Prosperity Fund...yet details remain scant on key aspects, including how much Wales will receive under the new arrangements, how it will be administered and to whom it will be targeted.'

Its repeated promises of a consultation have failed to materialise, progress has been negligible, and it demonstrates a lack of priority. Well, that simply isn't good enough. These are major issues that matter in every part of Wales, including, as Dai Rees said, in his constituency. People in Wales are entitled to know that the promise that was made to them is going to be kept—not a penny less and not a power stolen. And that's what we will be holding the UK Government to account over.

Wel, Llywydd, mae hynny'n bryder mawr nid yn unig i Lywodraeth Cymru ond i'r holl bartneriaid sydd gennym ni ledled Cymru ac sydd wedi gweithio gyda ni mor ofalus, dan arweiniad ein cyd-Aelod Huw Irranca-Davies yn aml iawn, i lunio strategaeth economaidd ranbarthol i Gymru a fydd yn defnyddio'r arian newydd y dywedwyd wrthym oedd yn sicr o fod ar gael i ni. Nawr, dyfynnais y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig, Llywydd. Rwy'n gwneud hynny oherwydd bod ganddo fwyafrif Ceidwadol a Chadeirydd Ceidwadol, o Gymru, a dyma a ddywedasant am hyn:

Cyhoeddodd Llywodraeth y DU,

dywedasant,

cyn belled yn ôl â 2017 ei bod yn bwriadu disodli cyllid yr UE gyda Chronfa Ffyniant Gyffredin... ond mae'r manylion yn dal i fod yn brin am agweddau allweddol, gan gynnwys faint y bydd Cymru yn ei gael o dan y trefniadau newydd, sut y bydd yn cael ei gweinyddu ac at bwy y bydd yn cael ei thargedu.

Mae ei haddewidion mynych o ymgynghoriad wedi methu â dod i'r amlwg, mae'r cynnydd wedi bod yn ddibwys, ac mae'n dangos diffyg blaenoriaeth. Wel, nid yw hynny'n ddigon da o gwbl. Mae'r rhain yn faterion pwysig sydd o bwys i bob rhan o Gymru, gan gynnwys, fel y dywedodd Dai Rees, ei etholaeth ef. Mae gan bobl yng Nghymru hawl i wybod bod yr addewid a wnaed iddyn nhw yn mynd i gael ei gadw—dim un geiniog yn llai a dim un grym wedi ei ddwyn. A dyna fyddwn ni'n dwyn Llywodraeth y DU i gyfrif yn ei gylch.

First Minister, I wonder if I could ask you about what can be learned from the Scottish example. EU funds have in the past been used to invest in infrastructure, as we know, and as Dave Rees has just alluded to. Do you share my view that our National Infrastructure Commission for Wales could not only learn some valuable lessons from the experiences in Scotland, where their commission is committed to being outward looking, forward thinking and innovative, but we could radically rethink our strategy to attract investment in Wales, as we move out of the pandemic and grow back greener—however you want to describe it—as there are ways to work differently in the future and make the most of the funds that we do have?

Prif Weinidog, tybed a gaf i eich holi am yr hyn y gellir ei ddysgu o enghraifft yr Alban. Mae cronfeydd yr UE wedi cael eu defnyddio yn y gorffennol i fuddsoddi mewn seilwaith, fel y gwyddom, ac fel y mae Dave Rees newydd gyfeirio ato. A ydych chi'n rhannu fy marn i y gallai ein Comisiwn Seilwaith Cenedlaethol Cymru nid yn unig ddysgu gwersi gwerthfawr o'r profiadau yn yr Alban, lle mae eu comisiwn wedi ymrwymo i edrych tuag allan, i fod yn flaengar ac yn arloesol, ond gallem ninnau ailystyried ein strategaeth yn sylfaenol i ddenu buddsoddiad yng Nghymru, wrth i ni symud allan o'r pandemig a thyfu yn ôl yn wyrddach—sut bynnag yr hoffech chi ei ddisgrifio—gan fod ffyrdd o weithio yn wahanol yn y dyfodol a gwneud y mwyaf o'r arian sydd gennym ni?

Llywydd, I'm very happy always to learn from lessons elsewhere. Part of the huge benefit of being members of the European Union has been that it has allowed us to learn from the experience of other member states in the way that they have deployed European funding, as they have, in turn, learnt from Wales about some of the ways that we have done things here. And where there are good examples elsewhere inside the United Kingdom, then the Welsh Government is always open to learning from experiences that can help us to make the most of the funding that we have. The problem is we don't know the funding and we don't know how it's going to be used. 

Llywydd, rwy'n hapus iawn bob amser i ddysgu o wersi mewn mannau eraill. Rhan o'r fantais enfawr o fod yn aelodau o'r Undeb Ewropeaidd yw ei fod wedi caniatáu i ni ddysgu o brofiad aelod-wladwriaethau eraill yn y ffordd y maen nhw wedi defnyddio cyllid Ewropeaidd, fel y mae hwythau, yn eu tro, wedi dysgu gan Gymru am rai o'r ffyrdd yr ydym ni wedi gwneud pethau yma. A lle ceir enghreifftiau da mewn mannau eraill y tu mewn i'r Deyrnas Unedig, yna mae Llywodraeth Cymru bob amser yn agored i ddysgu o brofiadau a all ein helpu i wneud y mwyaf o'r cyllid sydd gennym ni. Y broblem yw nad ydym ni'n gwybod faint fydd y cyllid ac nad ydym ni'n gwybod sut y mae am gael ei ddefnyddio.

13:40

First Minister, many businesses in Wales felt that past EU structural funding programmes were held back by far too many rules and overly bureaucratic processes and, as a result, some programmes failed to deliver upon their stated aims, namely to raise the economic prosperity of Wales and our people. So, First Minister, what discussions have you had with the UK Government about ensuring that replacement structural funding programmes are flexible and responsive to the needs of Welsh businesses and the Welsh population? 

Prif Weinidog, roedd llawer o fusnesau yng Nghymru yn teimlo bod rhaglenni cronfeydd strwythurol yr UE yn y gorffennol yn cael ei dal yn ôl gan lawer gormod o reolau a phrosesau rhy fiwrocrataidd ac, o ganlyniad, bod rhai rhaglenni wedi methu â chyflawni eu nodau datganedig, sef cynyddu ffyniant economaidd Cymru a'n pobl. Felly, Prif Weinidog, pa drafodaethau ydych chi wedi eu cael gyda Llywodraeth y DU ynghylch sicrhau bod rhaglenni cronfeydd strwythurol newydd yn hyblyg ac yn ymatebol i anghenion busnesau Cymru a phoblogaeth Cymru?

Well, Llywydd, it's one of the sadnesses that we've had almost no opportunities at all to have those conversations. My colleague Jeremy Miles, who leads for the Welsh Government on these matters, wrote to the Minister said to be responsible for the shared prosperity fund, back in October, asking for meetings with UK Government Ministers in order to be able to contribute some of our thinking and to take advantage of some of the flexibilities that could be there in the future. A meeting was never provided.

We've had one meeting with the Secretary of State for Wales, who promises us further meetings once the Chancellor makes his statement on 25 November. But that's just not good enough. We want to have discussions before the announcement is made, not after it. In that case, we might be able to do some of the things that Caroline Jones was referring to, because I think we have always said that at the other side of the European Union there may be more flexibilities—we may be able to use the money differently geographically, we may be able to draw in other funds in a way that you can't within the European Union, we may be able to use money for purposes that the EU rules did not allow us to use the money for here in Wales. There are some opportunities here. We have identified them with our partners. We would like to have had an opportunity to share that with the UK Government and, despite asking for those opportunities, they have never come our way. 

Wel, Llywydd, un o'r agweddau trist yw nad ydym ni wedi cael bron unrhyw gyfleoedd o gwbl i gael y sgyrsiau hynny. Ysgrifennodd fy nghyd-Weinidog Jeremy Miles, sy'n arwain ar ran Llywodraeth Cymru ar y materion hyn, at y Gweinidog y dywedir ei fod yn gyfrifol am y gronfa ffyniant gyffredin, yn ôl ym mis Hydref, yn gofyn am gyfarfodydd gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU er mwyn gallu cyfrannu rhai o'n syniadau ni a manteisio ar rai o'r agweddau hyblyg a allai fod yno yn y dyfodol. Ni threfnwyd unrhyw gyfarfod.

Rydym ni wedi cael un cyfarfod gydag Ysgrifennydd Gwladol Cymru, sy'n addo cyfarfodydd pellach i ni ar ôl i'r Canghellor wneud ei ddatganiad ar 25 Tachwedd. Ond nid yw hynny'n ddigon da. Rydym ni eisiau cael trafodaethau cyn i'r cyhoeddiad gael ei wneud, nid ar ôl hynny. Os felly, efallai y gallem ni wneud rhai o'r pethau yr oedd Caroline Jones yn cyfeirio atyn nhw, oherwydd rwy'n credu ein bod ni wedi dweud erioed y gallai fod mwy o hyblygrwydd ar ochr arall yr Undeb Ewropeaidd—efallai y gallwn ni ddefnyddio'r arian yn wahanol yn ddaearyddol, efallai y gallwn ni ddefnyddio cyllid arall mewn ffordd na allwch chi yn yr Undeb Ewropeaidd, efallai y gallwn ni ddefnyddio arian at ddibenion nad oedd rheolau'r UE yn caniatáu i ni ddefnyddio'r arian ar eu cyfer yma yng Nghymru. Mae rhai cyfleoedd yn y fan yma. Rydym ni wedi eu nodi gyda'n partneriaid. Hoffem fod wedi cael cyfle i rannu hynny gyda Llywodraeth y DU ac, er i ni ofyn am y cyfleoedd hynny, nid ydyn nhw erioed wedi cael eu cynnig i ni.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr, Paul Davies. 

Questions now from the party leaders. The leader of the Welsh Conservatives, Paul Davies. 

Diolch, Llywydd. First Minister, from the start of this week, people on low incomes in Wales will be able to claim £500 if they have to stay off work and self-isolate due to COVID-19. I'm pleased to see that those payments will now be backdated to 23 October. However, it remains the case that local authorities in Scotland and in England have been delivering the grants for some weeks and backdating them to 28 September. Now, the Minister for Health and Social Services has made it clear that Wales's payments have been delayed because the Welsh Government has had a

'practical challenge in getting all of our systems in place to make this work'. 

Can you tell us what those practical challenges are? And can you also tell us why the Welsh Government isn't backdating the payments to September, like in other parts of the UK, as surely this means that people on low incomes in Wales will be financially disadvantaged compared to people in England and in Scotland? 

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, o ddechrau'r wythnos hon, bydd pobl ar incwm isel yng Nghymru yn gallu hawlio £500 os bydd yn rhaid iddyn nhw aros i ffwrdd o'u gwaith a hunanynysu oherwydd COVID-19. Rwy'n falch o weld y bydd y taliadau hynny bellach yn cael eu hôl-ddyddio i 23 Hydref. Fodd bynnag, mae'n dal yn wir bod awdurdodau lleol yn yr Alban ac yn Lloegr wedi bod yn darparu'r grantiau ers rhai wythnosau ac yn eu hôl-ddyddio i 28 Medi. Nawr, mae'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol wedi ei gwneud yn eglur bod taliadau Cymru wedi eu hoedi gan fod Llywodraeth Cymru wedi cael

her ymarferol wrth roi ein holl systemau ar waith i wneud i hyn weithio.

A allwch chi ddweud wrthym ni beth yw'r heriau ymarferol hynny? Ac a allwch chi ddweud wrthym ni hefyd pam nad yw Llywodraeth Cymru yn ôl-ddyddio'r taliadau i fis Medi, fel mewn rhannau eraill o'r DU, gan fod hyn yn sicr yn golygu y bydd pobl ar incwm isel yng Nghymru o dan anfantais ariannol o'u cymharu â phobl yn Lloegr ac yn yr Alban?

Well, Llywydd, we backdate to 23 October, because that is when the firebreak period was introduced in Wales, and that gives us a reason for doing that. The purpose of the £500 is to assist people to self-isolate. It's no assistance to people to do that if the period of self-isolation has already been completed many, many weeks ago. The practical challenges are in designing a system that is not open to fraud, because we cannot have a system in which people simply self-declare that they have been asked to self-isolate and then claim £500 of public money. We need to be certain that if people get the £500, as we want them to do, because we want people to be able to self-isolate, then we need to know that those people have been asked to do so by our test, trace, protect system and, therefore, are bona fide claimants of this public money. 

Wel, Llywydd, rydym ni'n ôl-ddyddio i 23 Hydref, oherwydd dyna pryd y cyflwynwyd y cyfnod atal byr yng Nghymru, ac mae hynny yn rhoi rheswm i ni dros wneud hynny. Diben y £500 yw cynorthwyo pobl i hunanynysu. Nid yw o ddim cymorth i bobl wneud hynny os yw'r cyfnod hunanynysu eisoes wedi ei gwblhau wythnosau lawer yn ôl. Mae'r heriau ymarferol mewn llunio system nad yw'n agored i dwyll, oherwydd ni allwn ni fod â system lle mae pobl yn hunan-ddatgan y gofynnwyd iddyn nhw hunanynysu ac yna'n hawlio £500 o arian cyhoeddus. Mae angen i ni fod yn sicr, os bydd pobl yn cael y £500, fel yr ydym ni eisiau iddyn nhw ei gael, oherwydd bod ni eisiau i bobl allu hunanynysu, yna mae angen i ni wybod y gofynnwyd i'r bobl hynny wneud hynny drwy ein system profi, olrhain, diogelu ac, felly, eu bod nhw'n hawlwyr dilys o'r arian cyhoeddus hwn.

Well, First Minister, it's absolutely crucial that those who need additional support throughout the pandemic have actually access to it, whether that's financial support for someone living on a low income that has to self-isolate, additional guidance and support for those who were previously on the shielding list or mental health support for those who simply don't feel like they're entitled to it. Now, First Minister, I'm sure you'll share my concerns about the news that a recent Mind Cymru survey found a third of adults and a quarter of young people failed to get help because they didn't think they deserved it. As you know, it's so important that intervention is provided as early as possible to stop some conditions escalating, and substantially improve outcomes for patients. You've recently reshuffled your Cabinet, which now recognises mental health as a significant policy area, therefore, can you tell us how the Welsh Government is responding to concerns from organisations like Mind Cymru about ensuring people are getting the help that they need, and what further action can the Welsh Government take to better communicate to people the importance of reaching out and accessing mental health support and services if they are struggling to cope during the pandemic? 

Wel, Prif Weinidog, mae'n gwbl hanfodol bod y rhai sydd angen cymorth ychwanegol drwy'r pandemig yn gallu cael gafael arno, boed hynny yn gymorth ariannol i rywun sy'n byw ar incwm isel y mae'n rhaid iddo hunanynysu, yn ganllawiau a chymorth ychwanegol i'r rhai a oedd ar y rhestr amddiffyn yn flaenorol neu'n gymorth iechyd meddwl i'r rhai nad ydyn nhw'n teimlo bod ganddyn nhw hawl iddo. Nawr, Prif Weinidog, rwy'n siŵr y byddwch chi'n rhannu fy mhryderon am y newyddion bod arolwg diweddar gan Mind Cymru wedi canfod bod traean o oedolion a chwarter pobl ifanc wedi methu â chael cymorth gan nad oedden nhw'n credu eu bod nhw'n ei haeddu. Fel y gwyddoch, mae hi mor bwysig bod ymyrraeth yn cael ei darparu cyn gynted â phosibl i atal rhai cyflyrau rhag gwaethygu, a gwella canlyniadau yn sylweddol i gleifion. Rydych chi wedi ad-drefnu eich Cabinet yn ddiweddar, sydd bellach yn cydnabod iechyd meddwl fel maes polisi o bwys, felly, a allwch chi ddweud wrthym ni sut y mae Llywodraeth Cymru yn ymateb i bryderon gan sefydliadau fel Mind Cymru ynghylch sicrhau bod pobl yn cael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw, a pha gamau pellach y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i gyfathrebu yn well i bobl  pwysigrwydd estyn allan a chael gafael ar gymorth a gwasanaethau iechyd meddwl os ydyn nhw'n ei chael hi'n anodd ymdopi yn ystod y pandemig?

13:45

Llywydd, let me begin by agreeing with Paul Davies that getting the help you need for people who feel the pressure of these extraordinary months in their sense of mental health and well-being is very important indeed. And there is something for us all to think about in that result that people hadn't failed to get help in the sense they'd asked for it and help wasn't available; they hadn't gone looking for help, because they somehow didn't feel that they were in the right place to do so. That means, I think, that we have to make sure that we have as varied a repertoire of assistance for people as we can devise, because people who need help for mental health and mental well-being will want to access that help in a whole variety of ways.

One of the ways in which we have been able to do more is by funding Mind Cymru itself—I think that was the latest announcement that we've made £10 million-worth of additional investment in mental health services during the pandemic—because Mind operates at a community level, so it doesn't provide services to people who have acute psychotic conditions, but it does provide help to people who are just looking for that bit of additional support and advice and guidance, where community-based services can be the most significant. In that way, we are doing our best to try to make those services as available as possible to break down barriers that people may feel, to make sure they get that crucial support.

Let me just put one point to the Member, however, because he's referred twice so far to the crucial need for people to get the support that they need: this Government, with others, has been lobbying the UK Government to make sure that 35 per cent of all families in Wales below pensionable age do not lose over £1,000 when the Chancellor withdraws the £20 a week that had been added to universal credit during this pandemic. I wonder if he'd like to add his name to that call today, because that is genuinely crucial support that families in Wales no longer know that they can rely on.

Llywydd, gadewch i mi ddechrau drwy gytuno â Paul Davies bod cael y cymorth sydd ei angen arnoch chi ar gyfer pobl sy'n teimlo pwysau'r misoedd eithriadol hyn yn eu synnwyr o iechyd a llesiant meddwl yn bwysig iawn yn wir. Ac mae rhywbeth i ni i gyd feddwl amdano yn y canlyniad hwnnw nad oedd pobl wedi methu â chael cymorth yn yr ystyr eu bod nhw wedi gofyn amdano ac nad oedd cymorth ar gael; doedden nhw ddim wedi chwilio am gymorth, gan nad oedden nhw rywsut yn teimlo eu bod nhw yn y lle iawn i wneud hynny. Mae hynny'n golygu, rwy'n credu, bod yn rhaid i ni wneud yn siŵr bod gennym ni repertoire o gymorth mor amrywiol ag y gallwn ni ei lunio, oherwydd bydd pobl sydd angen cymorth ar gyfer iechyd meddwl  a llesiant meddwl eisiau cael gafael ar y cymorth hwnnw mewn amrywiaeth eang o ffyrdd.

Un o'r ffyrdd yr ydym ni wedi gallu gwneud mwy yw drwy ariannu Mind Cymru ei hun—rwy'n credu mai dyna'r cyhoeddiad diweddaraf ein bod ni wedi gwneud gwerth £10 miliwn o fuddsoddiad ychwanegol mewn gwasanaethau iechyd meddwl yn ystod y pandemig—oherwydd mai ar lefel gymunedol y mae Mind yn gweithredu, nid yw felly yn darparu gwasanaethau i bobl sydd â chyflyrau seicotig acíwt, ond mae'n darparu cymorth i bobl sy'n chwilio am yr ychydig bach o'r cymorth a'r cyngor a'r cyfarwyddyd ychwanegol hynny, pryd y gall gwasanaethau cymunedol fod y rhai mwyaf arwyddocaol. Yn y modd hwnnw, rydym ni'n gwneud ein gorau i geisio sicrhau bod y gwasanaethau hynny ar gael cymaint â phosibl i chwalu rhwystrau y gallai pobl eu teimlo, i wneud yn siŵr eu bod nhw'n cael y cymorth hollbwysig hwnnw.

Gadewch i mi roi dim ond un pwynt i'r Aelod, fodd bynnag, oherwydd mae ef wedi cyfeirio ddwywaith hyd yn hyn at yr angen hollbwysig i bobl gael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw: mae'r Llywodraeth hon, gydag eraill, wedi bod yn lobïo Llywodraeth y DU i wneud yn siŵr nad yw 35 y cant o'r holl deuluoedd yng Nghymru o dan oedran pensiwn yn colli dros £1,000 pan fydd y Canghellor yn diddymu'r £20 yr wythnos a ychwanegwyd at gredyd cynhwysol yn ystod y pandemig hwn. Tybed a hoffai ef ychwanegu ei enw i'r penderfyniad hwnnw heddiw, oherwydd mae hwnnw'n gymorth gwirioneddol hanfodol nad yw teuluoedd yng Nghymru bellach yn gwybod a ydyn nhw'n gallu dibynnu arno.

Well, I know that, First Minister, you want to distract from talking about your responsibilities as a Government in order to avoid highlighting your failures—

Wel, rwy'n gwybod, Prif Weinidog, eich bod chi eisiau tynnu sylw oddi wrth siarad am eich cyfrifoldebau fel Llywodraeth er mwyn osgoi amlygu eich methiannau—

Just try, just try.

Rhowch gynnig arni, rhowch gynnig arni.

—your failures when it comes to the health service, your failures when it comes to the education system—

—eich methiannau o ran y gwasanaeth iechyd, eich methiannau o ran y system addysg—

You could have said 'yes'; you could have said 'yes'.

Gallech chi fod wedi dweud 'hoffwn'; gallech fod wedi dweud 'hoffwn'.

—and your failures when it comes to the economy.

First Minister, figures today show that 23 deaths were registered in care homes—almost triple the amount registered last week, which is a significant cause for concern—and yet, figures still aren't available to confirm exactly how many care homes in Wales are directly affected by COVID-19, and how many residents in Wales, so that the Welsh Government can support care settings more effectively. Now you'll be aware of the delays that some care home residents and staff have faced in getting test results back quickly and there's also been concern over the high rate of false positive test results that has also added significant pressure to the sector, and we now know that people are discharged from hospitals into care homes within days of receiving a positive COVID test, which I know you will agree is unacceptable. So, First Minister, as the challenges facing care homes across Wales continue, can you tell us how many care home residents and staff have been affected by COVID-19 in Wales? Can you also tell us what the Welsh Government is doing to turn around the time it takes care home staff and residents to get their COVID test results, and how it's addressing the issue of false positive tests? Given that the Welsh Government has commissioned further analysis of the discharge figures, can you tell us what further interventions are being considered to support care home residents and staff throughout this pandemic?

—a'ch methiannau o ran yr economi.

Prif Weinidog, mae ffigurau heddiw yn dangos y cofrestrwyd 23 o farwolaethau mewn cartrefi gofal—bron i dair gwaith y nifer a gofrestrwyd yr wythnos diwethaf, sy'n destun pryder sylweddol—ac eto, nid oes ffigurau ar gael o hyd i gadarnhau faint yn union o gartrefi gofal yng Nghymru y mae COVID-19 yn effeithio arnyn nhw yn uniongyrchol, a faint o drigolion yng Nghymru, fel y gall Llywodraeth Cymru gefnogi lleoliadau gofal yn fwy effeithiol. Nawr, byddwch yn ymwybodol o'r oedi y mae rhai preswylwyr a staff cartrefi gofal wedi ei wynebu o ran cael canlyniadau profion yn ôl yn gyflym a bu pryder hefyd ynghylch y gyfradd uchel o ganlyniadau profion positif ffug sydd hefyd wedi ychwanegu pwysau sylweddol ar y sector, ac rydym ni'n gwybod erbyn hyn bod pobl yn cael eu rhyddhau o ysbytai i gartrefi gofal o fewn diwrnodau o gael prawf COVID positif, y gwn y byddwch chi'n cytuno sy'n annerbyniol. Felly, Prif Weinidog, wrth i'r heriau sy'n wynebu cartrefi gofal ledled Cymru barhau, a allwch chi ddweud wrthym ni faint o breswylwyr a staff cartrefi gofal y mae COVID-19 wedi effeithio arnyn nhw yng Nghymru? A allwch chi ddweud wrthym ni hefyd beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i weddnewid yr amser y mae'n ei gymryd i staff a phreswylwyr cartrefi gofal gael canlyniadau eu profion COVID, a sut mae'n mynd i'r afael â phrofion positif ffug? O gofio bod Llywodraeth Cymru wedi comisiynu dadansoddiad pellach o'r ffigurau rhyddhau, a allwch chi ddweud wrthym ni pa ymyraethau pellach sy'n cael eu hystyried i gefnogi preswylwyr a staff cartrefi gofal drwy gydol y pandemig hwn?

Well, Llywydd, this second wave of coronavirus has had an impact on care homes here in Wales, despite the very careful preparation that the sector made during the summer and the additional investment that the Welsh Government has made in that as well. This is a deadly and highly infectious disease, and as levels of coronavirus in the community rise, so the threats to closed communities, such as hospitals and care homes, rise as well, and it's a very sad number that the Member referred to at the start of his question.

As to test results, the delays in test results are almost exclusively from the lighthouse lab system, and those are not in our hands, although performance there has improved in the last three weeks and we look to that system to go on improving. When there is a positive case then we use the Welsh system, because that does get people results back within 24 or 48 hours, and we'll continue to do that. The false positive issue, I'm afraid, is not that significant an issue at the moment. False positives happen when there are very low levels of coronavirus. As the levels of coronavirus rise, then false positives don't occur in the same way. So, at the moment, it is not a problem that is the most significant one we face in the care home sector. It was a particular problem when levels of coronavirus were at their lowest ebb amongst care home staff, where positive results did turn out often not to be genuine, but I'm afraid as the numbers rise, then that is not the problem that it used to be.

As to the point that the Member raised about people discharged from hospital into care homes, there is a lot more analysis that is needed of those figures to make proper sense of them. We don't know where those tests were carried out. It is possible they were carried out in the care home to which the person who lives in that care home was being returned. It is possible that it happened not in the hospital episode before someone was discharged back into the care home, but in a previous hospital episode. So, there are important things that we need to learn about where the tests were carried out, when they were carried out and what impact they may have had. That is why we have said that we will carry out further analysis of the figures that were published yesterday, and I think it would be sensible for anybody to wait. The Member's been very keen on data in previous weeks in this Chamber and I think he would be wise to wait until we have that extra data before we draw any conclusions.

To end, Llywydd, by going back to the point I made to the Member: he could have offered us a simple 'yes', couldn't he? He could simply have said that, in the crucial support that he was keen to ask me about earlier, the £1,000 and more that 35 per cent of families in Wales are about to lose, he might just have added his voice to those of us who would like to persuade the Chancellor not to allow that to happen.

Wel, Llywydd, mae'r ail don hon o coronafeirws wedi cael effaith ar gartrefi gofal yma yng Nghymru, er gwaethaf y paratoadau gofalus iawn a wnaed gan y sector yn ystod yr haf a'r buddsoddiad ychwanegol y mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud yn hynny hefyd. Mae hwn yn glefyd marwol a heintus iawn, ac wrth i lefelau coronafeirws yn y gymuned godi, felly hefyd y mae'r bygythiadau i gymunedau caeëdig, fel ysbytai a chartrefi gofal, yn codi hefyd, ac mae'n nifer drist iawn y cyfeiriodd yr Aelod ato ar ddechrau ei gwestiwn.

O ran canlyniadau profion, mae'r oedi cyn cael canlyniadau profion bron yn gyfan gwbl o'r system labordai goleudy, ac nid yw'r rheini yn ein dwylo ni, er bod perfformiad yno wedi gwella yn ystod y tair wythnos diwethaf a disgwyliwn i'r system honno barhau i wella. Pan fydd achos positif yna rydym ni'n defnyddio system Cymru, oherwydd mae honno yn cael canlyniadau pobl yn ôl o fewn 24 neu 48 awr, a byddwn yn parhau i wneud hynny. Nid yw'r broblem canlyniadau positif ffug, mae arnaf i ofn, yn broblem mor sylweddol â hynny ar hyn o bryd. Mae canlyniadau positif ffug yn digwydd pan fydd lefelau isel iawn o coronafeirws. Wrth i lefelau coronafeirws godi, yna nid yw canlyniadau positif ffug yn digwydd yn yr un ffordd. Felly, ar hyn o bryd, nid yw'n broblem sy'n un o'r rhai mwyaf sylweddol sy'n ein hwynebu yn y sector cartrefi gofal. Roedd yn broblem benodol pan roedd lefelau coronafeirws ar eu hisaf ymhlith staff cartrefi gofal, pan nad oedd canlyniadau positif yn rhai dilys yn aml, ond mae arnaf i ofn nad yw honno yr un broblem ag yr oedd hi wrth i'r niferoedd godi.

O ran y pwynt a gododd yr Aelod am bobl yn cael eu rhyddhau o'r ysbyty i gartrefi gofal, mae angen dadansoddi llawer mwy ar y ffigurau hynny i wneud synnwyr priodol ohonyn nhw. Dydyn ni ddim yn gwybod ymhle y cynhaliwyd y profion hynny. Mae'n bosibl eu bod nhw wedi eu cynnal yn y cartref gofal yr oedd y sawl sy'n byw yn y cartref gofal hwnnw yn cael ei ddychwelyd iddo. Mae'n bosibl na ddigwyddodd yn yr ymweliad â'r ysbyty cyn i rywun gael ei ryddhau yn ôl i'r cartref gofal, ond mewn cyfnod blaenorol yn yr ysbyty. Felly, mae pethau pwysig y mae angen i ni eu dysgu ynghylch ble y cynhaliwyd y profion, pryd y cawsant eu cynnal a pha effaith y gallen nhw fod wedi ei chael. Dyna pam yr ydym ni wedi dweud y byddwn ni'n dadansoddi'r ffigurau a gyhoeddwyd ddoe ymhellach, ac rwy'n credu y byddai'n synhwyrol i unrhyw un aros. Mae'r Aelod wedi bod yn frwd iawn am ddata mewn wythnosau blaenorol yn y Siambr hon a chredaf y byddai e'n ddoeth i aros tan y bydd y data ychwanegol hynny gennym ni cyn i ni ddod i unrhyw gasgliadau.

I gloi, Llywydd, drwy fynd yn ôl at y pwynt a wnes i i'r Aelod: gallai fod wedi cynnig 'hoffwn' syml i ni, oni allai? Gallai fod wedi dweud yn syml, yn y gefnogaeth hollbwysig yr oedd yn awyddus i'm holi yn ei gylch yn gynharach, y £1,000 a mwy y mae 35 y cant o deuluoedd yng Nghymru ar fin ei golli, efallai y byddai wedi gallu ychwanegu ei lais at y rhai hynny ohonom ni a hoffai berswadio'r Canghellor i beidio â chaniatáu i hynny ddigwydd.

13:50

Arweinydd Plaid Cymru, Adam Price.

Leader of Plaid Cymru, Adam Price.

Diolch, Llywydd. First Minister, according to media reports, Tata Steel UK is currently seeking £500 million of funding from the UK Government as part of the Project Birch initiative in order to sustain its future. Accepting this support, it's said, will require Tata to close both its two blast furnaces at Port Talbot and replace them with electric arc furnaces that will produce steel from scrap rather than iron ore. While this will reduce the emission of greenhouse gases in Wales, it will also lead to very significant redundancies among the steelworks' employees. If this happens, history tells us that the probability of the re-establishment when clean technology becomes available is small, and Wales will have lost a vital part of its industrial base. Would you agree that a policy of reducing UK greenhouse gases, while increasing them in other countries via imports, at the expense of Welsh workers jobs, would represent a short-term fix rather than a genuinely sustainable industrial strategy, and is the very opposite of a just transition to a decarbonised future?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, yn ôl adroddiadau yn y cyfryngau, mae Tata Steel UK yn gofyn ar hyn o bryd am £500 miliwn o gyllid gan Lywodraeth y DU yn rhan o fenter Project Birch er mwyn cynnal ei ddyfodol. Bydd derbyn y cymorth hwn, dywedir, yn ei gwneud yn ofynnol i Tata gau ei ddwy ffwrnais chwyth ym Mhort Talbot a gosod ffwrneisi arc trydan yn hytrach a fydd yn cynhyrchu dur o sgrap yn hytrach na mwyn haearn. Er y bydd hyn yn lleihau allyriadau nwyon tŷ gwydr yng Nghymru, bydd hefyd yn arwain at ddiswyddiadau sylweddol iawn ymhlith gweithwyr y gwaith dur. Os bydd hyn yn digwydd, mae hanes yn dweud wrthym ni mai bach yw'r tebygolrwydd o ailsefydlu pan fydd technoleg lân ar gael, a bydd Cymru wedi colli rhan hanfodol o'i sylfaen ddiwydiannol. A fyddech chi'n cytuno y byddai polisi o leihau nwyon tŷ gwydr y DU, gan eu cynyddu mewn gwledydd eraill drwy fewnforion, ar draul swyddi gweithwyr Cymru, yn ateb byrdymor yn hytrach na strategaeth ddiwydiannol wirioneddol gynaliadwy, ac mai dyma'r gwrthwyneb llwyr i newid cyfiawn i ddyfodol wedi'i ddatgarboneiddio?

Well, Llywydd, while I'm happy to agree with the final point that the Member raised, I'm not prepared to follow the path down which he made his argument. It is very important that we do not talk about steel making in Port Talbot as it is carried out today as though it has already been lost. And the company, I know, is very keen indeed that we don't talk about it in that way because it has customers that it is supplying, it has order books that it needs to fulfil. So, I am committed to doing everything that the Welsh Government can do to help create a sustainable future for steel making in the United Kingdom and here in Wales.

That can only be secured through proper discussions between the UK Government and the company. It's a matter of great disappointment that that has not happened properly already, and may have contributed to the decisions that the company has made—the fact that they have not been able to secure an agreement through Project Birch, despite many months of trying to persuade the UK Government to do so. I don't think that any of us are in a position to know what the outcome of that will be, and I don't think that we should talk about it in a way that undermines the company's current ability to go on trading, to go on providing jobs in Port Talbot and to secure a future for that community. 

Wel, Llywydd, er fy mod i'n hapus i gytuno â'r pwynt olaf a gododd yr Aelod, nid wyf i'n barod i ddilyn y llwybr a ddilynodd i gyflwyno ei ddadl. Mae'n bwysig iawn nad ydym ni'n sôn am gynhyrchu dur ym Mhort Talbot fel y'i gwneir heddiw fel pe byddai eisoes wedi ei golli. Ac mae'r cwmni, rwy'n gwybod, yn awyddus dros ben nad ydym ni'n siarad amdano yn y ffordd honno oherwydd bod ganddo gwsmeriaid y mae'n eu cyflenwi, mae ganddo lyfrau archeb y mae angen iddo eu cyflawni. Felly, rwyf i wedi ymrwymo i wneud popeth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i helpu i greu dyfodol cynaliadwy ar gyfer cynhyrchu dur yn y Deyrnas Unedig ac yma yng Nghymru.

Dim ond trwy drafodaethau priodol rhwng Llywodraeth y DU a'r cwmni y gellir sicrhau hynny. Mae'n destun siom enfawr nad yw hynny wedi digwydd yn briodol eisoes, ac efallai ei fod wedi cyfrannu at y penderfyniadau y mae'r cwmni wedi eu gwneud—y ffaith nad ydyn nhw wedi gallu sicrhau cytundeb drwy Project Birch, er gwaethaf misoedd lawer o geisio perswadio Llywodraeth y DU i wneud hynny. Nid wyf i'n credu bod yr un ohonom ni mewn sefyllfa i wybod beth fydd canlyniad hynny, ac nid wyf i'n credu y dylem ni siarad amdano mewn ffordd sy'n tanseilio gallu presennol y cwmni i barhau i fasnachu, i barhau i ddarparu swyddi ym Mhort Talbot ac i sicrhau dyfodol i'r gymuned honno.

13:55

History has taught us as well, hasn't it, First Minister, that we cannot rely on Westminster to solve Wales's economic problems. Indeed, to reverse the Prime Minister's logic, it is because Westminster has proven so disastrous to Wales that this Senedd exists. So, now is the time to show the difference that having our own Government can make, by bringing forward a counter proposal to protect jobs and livelihoods in Port Talbot and the surrounding area, including the protection of primary steel making.

The UK Government is reportedly being asked to part-nationalise the company. Isn't it even more important that the Welsh Government takes a stake in a company that is overwhelmingly Wales based in terms of its workforce, so that those workers and their communities have a seat at the table? Can you confirm that you would be prepared to do so? And, can you confirm that you are also developing a fully fledged alternative strategy for Port Talbot, based around maintaining the works in their current configuration in the short to medium term, investing in the development of hydrogen based steel production in Wales, and ensuring that the Port Talbot works is converted to use the new technology to produce carbon-neutral steel by 2035?

Mae hanes wedi ein haddysgu hefyd, onid ydyw, Prif Weinidog, na allwn ni ddibynnu ar San Steffan i ddatrys problemau economaidd Cymru. Yn wir, i wrthdroi rhesymeg Prif Weinidog y DU, oherwydd bod San Steffan wedi bod mor drychinebus i Gymru y mae'r Senedd hon yn bodoli. Felly, dyma'r amser i ddangos y gwahaniaeth y gall bod â'n Llywodraeth ein hunain ei wneud, trwy gyflwyno gwrthgynnig i ddiogelu swyddi a bywoliaethau ym Mhort Talbot a'r cyffiniau, gan gynnwys diogelu cynhyrchu dur sylfaenol.

Mae'n debyg bod cais yn cael ei wneud i Lywodraeth y DU wladoli'r cwmni yn rhannol. Onid yw'n bwysicach fyth bod Llywodraeth Cymru yn cymryd rhanddaliad mewn cwmni sydd wedi'i leoli yng Nghymru i raddau helaeth iawn o ran ei weithlu, fel bod gan y gweithwyr hynny a'u cymunedau sedd wrth y bwrdd? A allwch chi gadarnhau y byddech chi'n barod i wneud hynny? Ac, a allwch chi gadarnhau eich bod chi hefyd yn datblygu strategaeth amgen lawn ar gyfer Port Talbot, yn seiliedig ar gynnal y gwaith yn ei gyfluniad presennol yn y byrdymor i'r tymor canolig, gan fuddsoddi yn natblygiad cynhyrchu dur sy'n seiliedig ar hydrogen yng Nghymru, a sicrhau bod gwaith Port Talbot yn cael ei drosi i ddefnyddio'r dechnoleg newydd i gynhyrchu dur carbon niwtral erbyn 2035?

Well, Llywydd, the Senedd exists not because of the failure of the Boris Johnson Government, but because of the success of a Labour Government in making devolution happen in the first place. Devolution thrives when there is a Labour Government to support it, and devolution comes under the sorts of pressures that it is now under when we have a Conservative Government, and where you scratch the surface of the Conservative Party and all its old hostility to devolution rises back to the surface.

That's what happened yesterday, when the Prime Minister thought that he could show off in front of a few Conservative MPs from the north of England. But, we have the Senedd because of the Labour Party, and this Labour Party will continue to make sure that we use all of the powers that we have here—all the powers that we have of persuasion and the powers that we have to intervene—not at this point to make a counter proposal, but to work with the company on the proposals that it will want to bring forward.

We have a part to play in that, and part of what we bring to the table were the points that Adam Price made towards the end of his second question. We do want to see a carbon-neutral steel industry here in Wales. We do want to see that as soon as possible. It is why the steel institute that we are creating as part of the Swansea city deal is so important to the future of the steel industry here in Wales. It will bring all the power of research from the university in Swansea, and all the power of the local authorities, with the interest that they have in making the steelworks a success, to help to create the type of future for the steel industry that we want to see.

We will play our part in that, not at this point by developing counter proposals, but by trying to make sure that the company and the UK Government are able to get together, with the assistance that we can provide, to fashion a way forward for that industry.

Wel, Llywydd, nid oherwydd methiant Llywodraeth Boris Johnson y mae'r Senedd yn bodoli, ond oherwydd llwyddiant Llywodraeth Lafur o ran sicrhau bod datganoli yn digwydd yn y lle cyntaf. Mae datganoli yn ffynnu pan fydd Llywodraeth Lafur i'w gefnogi, ac mae datganoli yn dod o dan y mathau o bwysau y mae'n eu dioddef nawr pan fydd gennym ni Lywodraeth Geidwadol, a lle'r ydych chi'n crafu o dan wyneb y Blaid Geidwadol ac mae ei holl hen elyniaeth i ddatganoli yn codi yn ôl i'r wyneb.

Dyna a ddigwyddodd ddoe, pan oedd Prif Weinidog y DU yn credu y gallai ddangos ei hun o flaen ychydig o ASau Ceidwadol o ogledd Lloegr. Ond, mae'r Senedd gennym ni oherwydd y Blaid Lafur, a bydd y Blaid Lafur hon yn parhau i wneud yn siŵr ein bod ni'n defnyddio'r holl bwerau sydd gennym ni yn y fan yma—yr holl bwerau sydd gennym ni o berswâd a'r pwerau sydd gennym ni i ymyrryd—nid ar hyn o bryd i wneud gwrthgynnig, ond i weithio gyda'r cwmni ar y cynigion y bydd yn dymuno eu cyflwyno.

Mae gennym ni ran i'w chwarae yn hynny, a rhan o'r hyn yr ydym ni'n dod ag ef at y bwrdd oedd y pwyntiau a wnaeth Adam Price tuag at ddiwedd ei ail gwestiwn. Rydym ni eisiau gweld diwydiant dur carbon niwtral yma yng Nghymru. Rydym ni eisiau gweld hynny cyn gynted â phosibl. Dyna pam mae'r sefydliad dur yr ydym ni'n ei greu yn rhan o fargen ddinesig Abertawe mor bwysig i ddyfodol y diwydiant dur yma yng Nghymru. Bydd yn dod â holl rym ymchwil o'r brifysgol yn Abertawe, a holl rym yr awdurdodau lleol, gyda'r budd sydd ganddyn nhw mewn gwneud y gwaith dur yn llwyddiant, i helpu i greu'r math o ddyfodol i'r diwydiant dur yr ydym ni eisiau ei weld.

Byddwn ni'n chwarae ein rhan yn hynny, nid ar hyn o bryd trwy ddatblygu gwrthgynigion, ond trwy geisio gwneud yn siŵr bod y cwmni a Llywodraeth y DU yn gallu dod at ei gilydd, gyda'r cymorth y gallwn ni ei ddarparu, i ddod o hyd i ffordd ymlaen i'r diwydiant hwnnw.

Do you agree, First Minister, that the only secure and sustainable future for Port Talbot and the other Welsh plants in the long run is to return the ownership of the Welsh steel industry to Welsh hands—to nationalise as a first step, and then to recapitalise with the kind of green bond advocated recently by the Organisation for Economic Co-operation and Development in their report to you, and then finally to mutualise and create a Welsh steel co-operative? Dŵr Cymru has been a success despite the scepticism at the outset, so why not Dur Cymru?

The Basque co-operative, Mondragon, which the Welsh Government is already working with, as you confirmed last week, has previously indicated its willingness to provide advice and support in establishing an employee-owned business at Port Talbot. Why not take them up on that offer? A worker-owned integrated steel plant is by no means unprecedented internationally.

At the height of the last crisis, which was only four years ago, the Welsh Government funded the Excalibur management buy-out at Port Talbot to the tune of £0.75 million. Is the Welsh Government prepared to put similar resources and energy, now, behind the idea of a Welsh-owned steel co-operative?

A ydych chi'n cytuno, Prif Weinidog, mai'r unig ddyfodol diogel a chynaliadwy i Bort Talbot a'r gweithfeydd eraill yng Nghymru yn yr hirdymor yw dychwelyd perchnogaeth diwydiant dur Cymru i ddwylo Cymru—i wladoli fel cam cyntaf, ac yna ailgyfalafu gyda'r math o fond gwyrdd a argymhellwyd yn ddiweddar gan y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn ei adroddiad i chi, ac yna yn olaf i gydfuddiannoli a chreu cwmni dur cydweithredol yng Nghymru? Mae Dŵr Cymru wedi bod yn llwyddiant er gwaethaf yr amheuon ar y cychwyn, felly pam nid Dur Cymru?

Mae'r cwmni cydweithredol yng Ngwlad y Basg, Mondragon, y mae Llywodraeth Cymru eisoes yn gweithio gydag ef, fel y cadarnhawyd gennych chi yr wythnos diwethaf, wedi nodi ei barodrwydd yn y gorffennol i ddarparu cyngor a chymorth i sefydlu busnes sy'n eiddo i'r gweithwyr ym Mhort Talbot. Beth am dderbyn y cynnig hwnnw? Nid yw gwaith dur integredig sy'n eiddo i'r gweithwyr yn ddigynsail o bell ffordd yn rhyngwladol.

Ar anterth yr argyfwng diwethaf, a oedd bedair blynedd yn unig yn ôl, ariannodd Llywodraeth Cymru y pryniant gan y rheolwyr o Excalibur ym Mhort Talbot gyda £0.75 miliwn. A yw Llywodraeth Cymru yn barod i gyfrannu adnoddau ac egni tebyg, nawr, at y syniad o gwmni dur cydweithredol sy'n eiddo i Gymru?

14:00

What we will do, Llywydd, as I've said, is put our energy and our commitment to the steel industry in Wales at the service of the company and the UK Government in the discussions that they need to have. That is the way forward for this industry at this point. Now, there are many things that Adam Price said to which I am, myself, attracted. I had the privilege of spending a week in Mondragon, while a Member of this Senedd, and saw the fantastic work that has been achieved there. I think I said last week, Llywydd, that I'd received a letter from the President of the Basque Country that day, inviting Welsh Ministers to further discussions with the Basque Government about mutual ways in which we can learn from one another and help one another. But on the narrow point of what needs to happen next in relation to the very important steel industry and its impact on communities here in Wales, the efforts of the Welsh Government are not going to be distracted into alternatives at this point. Our efforts are concentrated on discussions with the company, persuading the UK Government, getting them properly around the table, finding a way forward that protects those communities and those jobs.

Yr hyn y byddwn ni'n ei wneud, Llywydd, fel yr wyf i wedi ei ddweud, yw rhoi ein hegni a'n hymrwymiad i'r diwydiant dur yng Nghymru ar gael i'r cwmni a Llywodraeth y DU yn y trafodaethau y mae angen iddyn nhw eu cael. Dyna'r ffordd ymlaen i'r diwydiant hwn ar hyn o bryd. Nawr, ceir llawer o bethau y dywedodd Adam Price yr wyf i fy hun yn cael fy nenu atyn nhw. Cefais y fraint o dreulio wythnos yn Mondragon, tra'n Aelod o'r Senedd hon, a gwelais y gwaith ardderchog sydd wedi cael ei wneud yno. Rwy'n credu i mi ddweud yr wythnos diwethaf, Llywydd, fy mod i wedi derbyn llythyr gan Lywydd Gwlad y Basg y diwrnod hwnnw, yn gwahodd Gweinidogion Cymru i drafodaethau pellach gyda Llywodraeth Gwlad y Basg am ffyrdd cydfuddiannol y gallwn ni ddysgu oddi wrth ein gilydd a helpu ein gilydd. Ond ar bwynt cul yr hyn sydd angen digwydd nesaf o ran y diwydiant dur pwysig iawn a'i effaith ar gymunedau yma yng Nghymru, ni fydd ymdrechion Llywodraeth Cymru yn cael eu gwyro tuag at ddewisiadau amgen ar hyn o bryd. Mae ein hymdrechion yn canolbwyntio ar drafodaethau gyda'r cwmni, perswadio Llywodraeth y DU, eu cael o amgylch y bwrdd yn iawn, gan ddod o hyd i ffordd ymlaen sy'n diogelu'r cymunedau hynny a'r swyddi hynny.

Coronafeirws yn y Rhondda
Coronavirus in the Rhondda

3. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i liniaru effaith y coronafeirws ar iechyd pobl yn y Rhondda? OQ55862

3. What is the Welsh Government doing to mitigate the impact of coronavirus on people's health in the Rhondda? OQ55862

Can I thank Leanne Wood for that question, Llywydd? We work with partners in employment, mental health, non-coronavirus health needs and in combatting coronavirus itself, to mitigate all the health harms in the lives of people in the Rhondda. In recent days, both incidence and positivity rates in the area have fallen as a result of the combined efforts of local services and local people.

A gaf i ddiolch i Leanne Wood am y cwestiwn yna, Llywydd? Rydym ni'n gweithio gyda phartneriaid ym meysydd cyflogaeth, iechyd meddwl, anghenion iechyd nad ydynt yn ymwneud â coronafeirws ac i ymladd coronafeirws ei hun, i liniaru'r holl niweidiau iechyd ym mywydau pobl yn y Rhondda. Yn ystod y dyddiau diwethaf, mae cyfraddau mynychder a chanlyniadau positif yn yr ardal wedi gostwng o ganlyniad i ymdrechion cyfunol gwasanaethau lleol a phobl leol.

The coronavirus isolation scheme has finally opened after much delay, but it will not provide much comfort for the parents of children who have to self-isolate. Only people formally told to isolate by the track and trace teams are eligible for payment, and this is no good for a parent without childcare who has to take time off work to look after a child who has been ordered to stay at home. There is also no right of appeal if an application is refused. Given the discretionary assistance fund is usually only applicable to people without savings and facing destitution, and that very few employers give paid leave to people to look after children, many parents will be facing poverty by the inflexibility of the coronavirus self-isolation scheme as it is applied in Wales. I keep arguing, First Minister, that you need to make it as easy as possible to enable people to self-isolate, so how are you going to remedy this particular problem?

Mae'r cynllun ynysu coronafeirws wedi agor o'r diwedd ar ôl llawer o oedi, ond ni fydd yn rhoi llawer o gysur i rieni plant y mae'n rhaid iddyn nhw hunanynysu. Dim ond pobl y mae'r timau olrhain yn dweud wrthyn nhw'n ffurfiol i ynysu sy'n gymwys i gael taliad, ac nid yw hyn yn dda i ddim i riant heb ofal plant y mae'n rhaid iddo/iddi gymryd amser i ffwrdd o'r gwaith i ofalu am blentyn sydd wedi cael gorchymyn i aros gartref. Hefyd, nid oes unrhyw hawl i apelio os caiff cais ei wrthod. O gofio mai dim ond i bobl heb gynilion ac sy'n wynebu amddifadrwydd y mae'r gronfa cymorth dewisol yn berthnasol iddyn nhw fel rheol, ac mai ychydig iawn o gyflogwyr sy'n rhoi gwyliau â thâl i bobl ofalu am blant, bydd llawer o rieni yn wynebu tlodi oherwydd anhyblygrwydd y cynllun hunanynysu coronafeirws fel y mae'n cael ei weithredu yng Nghymru. Rwy'n dadlau o hyd, Prif Weinidog, bod angen i chi ei gwneud mor hawdd â phosibl i alluogi pobl i hunanynysu, felly sut ydych chi'n mynd i ddatrys y broblem benodol hon?

Well, Llywydd, I'm happy to look at the points that the Member has raised, of course, and if there are things that we can do that will make the scheme fit better with individual circumstances of the sort she described, then I'm very happy that we should do so. We've put £5 million further into the discretionary assistance fund here in Wales, to allow it to be able to respond to the coronvirus-induced difficulties that families in Wales experience, and we have already made thousands of payments through that fund and millions of pounds have been allocated to families in Wales to help with coronavirus-related needs. That will now include the needs of families who need to self-isolate. The word 'discretion' in the discretionary assistance fund is there for a reason. It is there to enable the decision makers to take into account the specific circumstances of individuals and families who make an application to that fund. So, it is not a rigid, rule-based system. It operates within a framework that is fair to people and then allows decision makers to exercise their discretion so that the unique set of circumstances in front of them can be properly attended to. If there is more that we can do as experience of the £500 emerges, and particularly if we need to fine-tune it to make sure that the needs of children are taken into account, then I'm happy to say to the Member that I'm very willing to do so.

Wel, Llywydd, rwy'n hapus i edrych ar y pwyntiau y mae'r Aelod wedi eu codi, wrth gwrs, ac os oes pethau y gallwn ni eu gwneud a fydd yn gwneud i'r cynllun gyd-fynd yn well ag amgylchiadau unigol o'r math a ddisgrifiwyd ganddi, yna rwy'n hapus iawn y dylem ni wneud hynny. Rydym ni wedi rhoi £5 miliwn arall yn y gronfa cymorth dewisol yma yng Nghymru, i ganiatáu iddi allu ymateb i'r anawsterau a achosir gan coronafeirws y mae teuluoedd yng Nghymru yn eu dioddef, ac rydym ni eisoes wedi gwneud miloedd o daliadau drwy'r gronfa honno, a dyrannwyd miliynau o bunnoedd i deuluoedd yng Nghymru i helpu gydag anghenion sy'n gysylltiedig â coronafeirws. Bydd hynny bellach yn cynnwys anghenion teuluoedd y mae angen iddyn nhw hunanynysu. Mae'r gair 'dewisol' yn y gronfa cymorth dewisol yno am reswm. Mae yno i alluogi'r rhai sy'n gwneud penderfyniadau i gymryd i ystyriaeth amgylchiadau penodol unigolion a theuluoedd sy'n gwneud cais i'r gronfa honno. Felly, nid yw'n system anhyblyg sy'n seiliedig ar reolau. Mae'n gweithredu o fewn fframwaith sy'n deg i bobl ac yna'n caniatáu i'r rhai sy'n gwneud penderfyniadau arfer eu disgresiwn fel y gellir rhoi sylw priodol i'r gyfres unigryw o amgylchiadau sydd o'u blaenau. Os oes mwy y gallwn ni ei wneud wrth i brofiad o'r £500 ddod i'r amlwg, ac yn enwedig os oes angen i ni ei fireinio er mwyn sicrhau bod anghenion plant yn cael eu cymryd i ystyriaeth, yna rwy'n hapus i ddweud wrth yr Aelod fy mod i'n barod iawn i wneud hynny.

14:05

First Minister, many areas in the former south Wales coalfield, like the Rhondda, have had a very high level of infection and the population there will be sick for some time to come with long COVID and other related problems afterwards. I'm particularly concerned about how this is going to be managed. What health services and clinics will be available for people, especially if it reduces their ability to hold down a job or to seek a job, given the economic inactivity that areas like the Rhondda currently suffer?

Prif Weinidog, bu lefel uchel iawn o haint mewn llawer o ardaloedd yn hen faes glo y de, fel y Rhondda, a bydd y boblogaeth yno yn sâl am gryn amser i ddod gyda COVID hir a phroblemau cysylltiedig eraill wedyn. Rwy'n arbennig o bryderus ynghylch sut y mae hyn yn mynd i gael ei reoli. Pa wasanaethau iechyd a chlinigau fydd ar gael i bobl, yn enwedig os bydd yn lleihau eu gallu i gadw swydd neu i chwilio am swydd, o gofio'r anweithgarwch economaidd y mae ardaloedd fel y Rhondda yn ei ddioddef ar hyn o bryd?

Those are very important points that the Member makes. He's absolutely right that, in the early months of coronavirus, people living in deprived communities experienced mortality rates almost double those in less deprived areas, and we certainly saw the effect of that in the Rhondda Cynon Taf local authority area. The first thing that we have to do, Llywydd, is to get on top of the impact that the current second wave is having on our hospital services, because at the moment, our hospitals are having to deal with the immediate crisis of more people coming through the door for this reason, and that, inevitably, has an impact on their ability to go on providing other services such as the rehabilitation services to which David Melding referred. I know that he will be glad to have seen the fall in the incidence rate in RCT over the last seven days. A week ago, it was 478 per 100,000 in the population; today, it's 259. The positivity rate has fallen from over 25 per cent to 18 per cent. And, in the last couple of days, in hospitals in the RCT area, there are now 14 confirmed cases in critical care—that's the lowest since 27 October. There are 206 confirmed cases in other acute beds in the Cwm Taf Morgannwg health board area—that's 50 lower than the same day last week and 64 lower than the highest point, which was on 3 November. And it's provided we can go on bearing down on the current flare up of numbers that the health board will then have the capacity to be able to attend to the longer-term consequences. I agree with the point that David Melding was making that if you have an older, sicker, poorer population, then those long-term impacts are likely to be more profound.

Mae'r rheini yn bwyntiau pwysig iawn y mae'r Aelod yn eu gwneud. Mae ef yn llygad ei le bod pobl sy'n byw mewn cymunedau difreintiedig wedi dioddef cyfraddau marwolaethau bron i ddwywaith y rhai mewn ardaloedd llai difreintiedig yn ystod misoedd cynnar coronafeirws, ac yn sicr gwelsom effaith hynny yn ardal awdurdod lleol Rhondda Cynon Taf. Y peth cyntaf y mae'n rhaid i ni ei wneud, Llywydd, yw rheoli'r effaith y mae'r ail don bresennol yn ei chael ar ein gwasanaethau ysbyty, oherwydd ar hyn o bryd, mae ein hysbytai yn gorfod ymdrin â'r argyfwng uniongyrchol o fwy o bobl yn dod drwy'r drws am y rheswm hwn, ac mae hynny, yn anochel, yn cael effaith ar eu gallu i barhau i ddarparu gwasanaethau eraill fel y gwasanaethau adsefydlu y cyfeiriodd David Melding atyn nhw. Gwn y bydd yn falch o weld y gostyngiad i'r gyfradd achosion yn Rhondda Cynon Taf dros y saith diwrnod diwethaf. Wythnos yn ôl, roedd yn 478 o bob 100,000 o'r boblogaeth; heddiw, mae'n 259. Mae cyfradd y canlyniadau positif wedi gostwng o dros 25 y cant i 18 y cant. Ac, yn ystod y diwrnod neu ddau diwethaf, mewn ysbytai yn ardal Rhondda Cynon Taf, 14 o achosion a gadarnhawyd sydd mewn gofal critigol erbyn hyn—dyna'r isaf ers 27 Hydref. Ceir 206 o achosion a gadarnhawyd mewn gwelyau acíwt eraill yn ardal bwrdd iechyd Cwm Taf Morgannwg—mae hynny 50 yn is na'r un diwrnod yr wythnos diwethaf a 64 yn is na'r pwynt uchaf, a oedd ar 3 Tachwedd. A dim ond cyn belled â'n bod ni'n gallu parhau i leihau'r niferoedd cynyddol presennol y bydd gan y bwrdd iechyd y capasiti wedyn i allu mynd i'r afael â'r canlyniadau tymor hwy. Rwy'n cytuno â'r pwynt yr oedd David Melding yn ei wneud, os oes gennych chi boblogaeth hŷn, fwy sâl a thlotach, yna mae'r effeithiau hirdymor hynny yn debygol o fod yn fwy dwys.

Etholiadau Llywyddiaeth yr Unol Daleithiau
The US Presidential Elections

4. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o'r effaith y bydd canlyniad etholiadau llywyddiaeth yr Unol Daleithiau yn ei chael ar strategaeth ryngwladol Llywodraeth Cymru? OQ55853

4. What assessment has the First Minister made of the impact that the result of the US presidential elections will have on the Welsh Government's international strategy? OQ55853

As our international strategy outlines, the USA is a priority relationship for Wales and is vitally important to our economy. I have written to both the President-elect and the Vice-President-elect to congratulate them on their victory and to convey our renewed commitment to forge even closer links based on shared values and mutual interests.

Fel y mae ein strategaeth ryngwladol yn ei amlinellu, mae'r Unol Daleithiau yn berthynas o flaenoriaeth i Gymru ac mae'n hanfodol bwysig i'n heconomi. Rwyf i wedi ysgrifennu at y darpar Arlywydd a'r darpar Dirprwy Arlywydd i'w llongyfarch ar eu buddugoliaeth ac i gyfleu ein hymrwymiad o'r newydd i feithrin cysylltiadau agosach fyth yn seiliedig ar werthoedd a buddiannau a rennir.

I thank the First Minister for that positive and constructive response. I'm sure, like me, he would welcome the fact that it looks as though we're going to have a proactive, engaged and constructive partner, now, willing to play its role on the global stage, including by rejoining the World Health Organization in dealing with the global pandemic and by recommitting to the Paris agreement and actually taking a full and active role in Conference of the Parties 26 coming up.

But could I ask the First Minister what does he think we can do even more on the diplomatic, the economic, the social, the cultural ties? And what will the US presidency bring us in terms of perhaps things that we're not thinking so much about, like the attitude to trade and EU relations being currently negotiated by the UK Government, and also the Belfast agreement, the peace process, which, we have to remember, colleagues of ours put a lot into over successive Governments, including our good friend Paul Murphy?

Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ymateb cadarnhaol ac adeiladol yna. Rwy'n siŵr, fel minnau, y byddai'n croesawu'r ffaith ei bod hi'n ymddangos ein bod ni'n mynd i gael partner rhagweithiol, ymgysylltiedig ac adeiladol, nawr, sy'n barod i chwarae ei ran ar y llwyfan byd-eang, gan gynnwys drwy ailymuno â Sefydliad Iechyd y Byd wrth ymdrin â'r pandemig byd-eang a thrwy ailymrwymo i gytundeb Paris a chymryd rhan lawn a gweithredol yng Nghynhadledd y Partïon 26 sydd ar fin cael ei chynnal.

Ond a gaf i ofyn i'r Prif Weinidog beth y mae'n ei gredu y gallwn ni ei wneud hyd yn oed yn fwy o ran y cysylltiadau diplomataidd, economaidd, cymdeithasol, diwylliannol? A beth fydd arlywyddiaeth yr Unol Daleithiau yn ei gynnig i ni o ran pethau nad ydym ni efallai'n meddwl cymaint amdanyn nhw, fel yr agwedd at fasnach a chysylltiadau'r UE sy'n cael eu trafod ar hyn o bryd gan Lywodraeth y DU, a hefyd cytundeb Belfast, y broses heddwch, y cyfrannodd ein cydweithwyr, mae'n rhaid i ni gofio, lawer ati dros Lywodraethau olynol, gan gynnwys ein cyfaill da Paul Murphy?

I thank Huw Irranca-Davies for that. I agree with him that the most striking advantage that we will see from a Biden presidency is the re-engagment of the United States in those huge international issues and organisations, which it used to be such a reliable partner in and has ceased to be so over the last few years. So, the fact that it will re-engage with the World Health Organization will mean that its ability and the world's ability to deal with coronavirus will be strengthened. The fact that it will not now turn its back on the Paris climate accord will be good news, not just for the United States but for the whole of the world. That is the most striking thing that I think you see, from outside the United States, as being to the benefit of us all.

We will use our international offices, of course, to continue to engage both in economic opportunities for Wales, cultural links between Wales and different parts of the United States, but also the political links that we need to build with the incoming administration. I think I said last week, Llywydd, that the Welsh caucus on Capitol Hill is to be reformed. My colleague the former First Minister visited the caucus, met people involved in it, and I look forward to the day when ministerial visits to different parts of the world, and particularly the United States, are available once again. Because that will allow us to take forward even faster the international strategy we debated last week, with the envoys that we have been able to appoint—two of them in the United States—and the diaspora that we know is there in the United States, willing to help us to keep Wales's profile high there and to engage on all that agenda that Huw Irranca-Davies set out in his supplementary question.

Diolchaf i Huw Irranca-Davies am hynna. Rwy'n cytuno ag ef mai'r fantais fwyaf trawiadol y byddwn ni'n ei gweld gan arlywyddiaeth Biden yw ailymgysylltiad yr Unol Daleithiau â'r materion a'r sefydliadau rhyngwladol enfawr hynny, yr arferai fod yn bartner mor ddibynadwy ynddyn nhw ac nad yw wedi bod dros y blynyddoedd diwethaf. Felly, bydd y ffaith y bydd yn ailymgysylltu â Sefydliad Iechyd y Byd yn golygu y bydd ei gallu a gallu'r byd i ymdrin â coronafeirws yn cael ei gryfhau. Bydd y ffaith na fydd bellach yn troi ei chefn ar gytgord hinsawdd Paris yn newyddion da, nid yn unig i'r Unol Daleithiau ond i'r byd i gyd. Dyna'r peth mwyaf trawiadol yr wyf i'n credu yr ydych chi'n ei weld, o'r tu allan i'r Unol Daleithiau, fel rhywbeth sydd er budd i bob un ohonom ni.

Byddwn yn defnyddio ein swyddfeydd rhyngwladol, wrth gwrs, i barhau i gymryd rhan mewn cyfleoedd economaidd i Gymru, cysylltiadau diwylliannol rhwng Cymru a gwahanol rannau o'r Unol Daleithiau, ond hefyd y cysylltiadau gwleidyddol y mae angen i ni eu hadeiladu gyda'r weinyddiaeth newydd. Rwy'n credu fy mod i wedi dweud yr wythnos diwethaf, Llywydd, y bydd y glymblaid Gymreig ar Capitol Hill yn cael ei diwygio. Ymwelodd fy nghyd-Aelod, y cyn Brif Weinidog â'r glymblaid, gan gyfarfod â phobl sy'n rhan ohoni, ac edrychaf ymlaen at y diwrnod pan fydd ymweliadau gweinidogol â gwahanol rannau o'r byd, ac â’r Unol Daleithiau yn arbennig, ar gael unwaith eto. Oherwydd bydd hynny yn caniatáu i ni ddatblygu hyd yn oed yn gyflymach y strategaeth ryngwladol a drafodwyd gennym ni yr wythnos diwethaf, gyda'r cenhadon yr ydym ni wedi gallu eu penodi—dau ohonyn nhw yn yr Unol Daleithiau—a'r diaspora yr ydym ni'n gwybod sydd yno yn yr Unol Daleithiau, yn barod i'n helpu i gadw proffil Cymru yn uchel yno ac i ymgysylltu ar yr holl agenda honno a nodwyd gan Huw Irranca-Davies yn ei gwestiwn atodol.

14:10

First Minister, last week marked World Kindness Day, and there are Members of your own party, you included, who've advocated a kinder politics. But kindness is not something that the left have given to Donald Trump during his time as President of the United States. Do you agree with me that no matter who the President of the United States is, it is important that Members of this Chamber, including those heckling on your back benches right now, must not make petty personal attacks that we've seen against people like Donald Trump over the past four years and should instead practise what they preach?

Prif Weinidog, roedd hi'n Ddiwrnod Caredigrwydd y Byd yr wythnos diwethaf, a cheir Aelodau o'ch plaid eich hun, chi yn eu plith, sydd wedi cefnogi gwleidyddiaeth fwy caredig. Ond nid yw caredigrwydd yn rhywbeth y mae'r chwith wedi ei roi i Donald Trump yn ystod ei gyfnod fel Arlywydd yr Unol Daleithiau. A ydych chi'n cytuno â mi ei bod hi'n bwysig, ni waeth pwy yw Arlywydd yr Unol Daleithiau, nad yw Aelodau'r Siambr hon, gan gynnwys y rhai sy'n heclo ar eich meinciau cefn chi ar hyn o bryd, yn gwneud ymosodiadau personol dibwys yr ydym ni wedi eu gweld yn erbyn pobl fel Donald Trump dros y pedair blynedd diwethaf ac y dylen nhw yn hytrach ddilyn eu cyngor eu hunain?

Well, I'd be able to provide a different sort of answer to the Member if I thought that the President to whom he referred for a moment took the advice that Darren Millar has offered. Eschewing petty personal attacks? Have you never seen the tweets that that man has poured out during the four years, and the vile abuse that he has heaped on the heads of people who disagree with him? And when he refers to kindness, I think of those 500 children who will now probably never see their parents again, and that was the direct cause of actions that that man insisted on in the United States. I won't use the word 'kindness' when I refer to the previous President of the United States while I still have those 500 children in my mind.

Wel, byddwn i'n gallu darparu gwahanol fath o ateb i'r Aelod pe bawn i'n credu bod yr Arlywydd y cyfeiriodd ato wedi cymryd am eiliad y cyngor y mae Darren Millar wedi ei gynnig. Osgoi ymosodiadau personol dibwys? Onid ydych chi erioed wedi gweld y trydariadau y mae'r dyn hwnnw wedi eu arllwys allan yn ystod y pedair blynedd, a'r cam-driniaeth afiach y mae wedi ei gyfeirio at bobl sy'n anghytuno ag ef? A phan fydd yn cyfeirio at garedigrwydd, rwy'n meddwl am y 500 o blant hynny y mae'n debygol na fyddan nhw byth yn gweld eu rhieni eto, a dyna oedd canlyniad uniongyrchol camau y gwnaeth y dyn hwnnw fynnu eu cymryd yn yr Unol Daleithiau. Ni wnaf i ddefnyddio'r gair 'caredigrwydd' pan fy mod yn cyfeirio at Arlywydd blaenorol yr Unol Daleithiau tra bod y 500 o blant hynny yn dal i fod yn fy meddwl.

COVID-19 yng Nghasnewydd
COVID-19 in Newport

5. Pa gamau pellach y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r niwed sy'n deillio o COVID-19 yng Nghasnewydd? OQ55875

5. What further steps will the Welsh Government take to combat the harms resulting from COVID-19 in Newport? OQ55875

The direct harms from COVID-19 in Newport are best addressed through measures we can take together to reduce contact with others, travel only when necessary, and work from home as much as possible. The Welsh Government plans actively for new vaccination and mass testing possibilities, including their availability to Newport citizens.

Y ffordd orau o fynd i'r afael â'r niweidiau uniongyrchol o COVID-19 yng Nghasnewydd yw drwy fesurau y gallwn ni eu cymryd gyda'n gilydd i leihau cysylltiad ag eraill, teithio dim ond pan fo angen, a gweithio gartref gymaint â phosibl. Mae Llywodraeth Cymru yn cynllunio yn weithredol ar gyfer posibiliadau brechu a phrofi torfol newydd, gan gynnwys sicrhau eu bod ar gael i ddinasyddion Casnewydd.

First Minister, I had a look around the new Aneurin Bevan University Health Board Grange hospital last week. It officially opened today, but its birthing centre had already seen its first delivery—a baby girl, fittingly born two days ago, on Aneurin Bevan's birthday. Will you agree with me that this state-of-the-art facility is a very welcome addition to NHS capacity to serve generations to come, as well as having a vital role to help combat COVID-19? And in assisting the front-line NHS effort against the virus, will you carefully consider enhanced testing for asymptomatic domiciliary care staff and enhanced testing in our secondary schools, which would also reduce lost school time?

Prif Weinidog, cefais olwg ar ysbyty newydd y Faenor Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan yr wythnos diwethaf. Fe'i hagorwyd yn swyddogol heddiw, ond cafwyd yr enedigaeth gyntaf yn ei ganolfan eni eisoes—merch fach, a anwyd yn briodol ddeuddydd yn ôl, ar ben-blwydd Aneurin Bevan. A wnewch chi gytuno â mi bod y cyfleuster hwn o'r radd flaenaf yn ychwanegiad i'w groesawu'n fawr at allu'r GIG i wasanaethu cenedlaethau i ddod, a bod ganddo swyddogaeth hanfodol i helpu i fynd i'r afael â COVID-19? Ac wrth gynorthwyo ymdrech rheng flaen y GIG yn erbyn y feirws, a wnewch chi ystyried yn ofalus gwell profion ar gyfer staff gofal cartref asymptomatig a gwell profion yn ein hysgolion uwchradd, a fyddai hefyd yn lleihau'r amser ysgol sy'n cael ei golli?

Well, can I thank John Griffiths for that question, Llywydd, and particularly for what he said at the start? I'd very much like to congratulate—and I'm sure Members here would—Poppy and her parents. The first child to be born at the new hospital, and to be born on Aneurin Bevan's birthday—what a fantastic start for the hospital and for that family, and it's a sign of what is to come from that state-of-the-art hospital in scale, size and purpose, the single most important hospital since the university hospital here in Cardiff was opened at the beginning of the 1970s.

It will do a very, very important job over this winter, in helping us to deal with the coronavirus crisis, with the hundreds of extra beds that it provides in that part of Wales, but in the longer run, in fulfilling the Gwent Clinical Futures vision, which I know John Griffiths, as the local Member, will have been much involved in, nearly a decade ago, when that was being planned and produced. It's a very proud moment, I think, for us here in Wales to have seen that facility open ahead of time and available to that local population.

It will be an important part, Llywydd, of the way in which that facility and health services more generally in the Gwent area will be able to develop over this winter by using some of the new mass testing possibilities. As in so much of coronavirus, this is happening very rapidly around us all the time, and we're likely to have thousands of these lateral-flow tests available to us in Wales every day in the very near future, and that will give us new possibilities in asymptomatic testing of front-line workers, and we may be able to do more to allow children who, at the moment, have to go home if a single child is found to have coronavirus in a school—we may be able to deploy them to allow those children to return more rapidly to education. So, there's a lot of work going on with our colleagues in the health service and others to make sure that this new possibility is put to work in those parts of Welsh society where it has the most impact, and, Llywydd, we've talked previously on the floor of the Senedd here about using them to enable visits to care homes, one of the really, really difficult issues that families have had to face over this extraordinary period. 

Wel, a gaf i ddiolch i John Griffiths am y cwestiwn yna, Llywydd, ac yn enwedig am yr hyn a ddywedodd ar y dechrau? Hoffwn longyfarch Poppy a'i rhieni yn fawr—fel yr wyf i'n siŵr yr hoffai'r Aelodau sydd yma. Y plentyn cyntaf i gael ei eni yn yr ysbyty newydd, ac i gael ei eni ar ben-blwydd Aneurin Bevan—dyna ddechrau gwych i'r ysbyty ac i'r teulu hwnnw, ac mae'n arwydd o'r hyn sydd i ddod gan yr ysbyty hwnnw sydd o'r radd flaenaf o ran graddfa, maint a phwrpas, yr un ysbyty pwysicaf ers agor y brifysgol athrofaol yma yng Nghaerdydd ddechrau'r 1970au.

Bydd yn gwneud gwaith pwysig dros ben yn ystod y gaeaf hwn, i'n helpu ni i ymdrin â'r argyfwng coronafeirws, gyda'r cannoedd o welyau ychwanegol y mae'n eu darparu yn y rhan honno o Gymru, ond yn y tymor hwy, i gyflawni gweledigaeth Dyfodol Clinigol Gwent, y gwn y bydd John Griffiths, fel yr Aelod lleol, wedi cymryd rhan fawr ynddi, bron i ddegawd yn ôl, pan roedd hynny yn cael ei gynllunio a'i gynhyrchu. Mae'n adeg falch iawn, rwy'n credu, i ni yma yng Nghymru fod wedi gweld y cyfleuster hwnnw yn agor yn gynnar ac ar gael i'r boblogaeth leol honno.

Bydd yn rhan bwysig, Llywydd, o'r ffordd y bydd y cyfleuster hwnnw a gwasanaethau iechyd yn fwy cyffredinol yn ardal Gwent yn gallu datblygu dros y gaeaf hwn trwy ddefnyddio rhai o'r posibiliadau profi torfol newydd. Yn yr un modd â chymaint o bethau yn ymwneud â coronafeirws, mae hyn yn digwydd yn gyflym iawn o'n cwmpas drwy'r amser, ac mae'n debygol y bydd gennym ni filoedd o'r profion llif ochrol hyn ar gael i ni yng Nghymru bob dydd yn y dyfodol agos iawn, a bydd hynny yn rhoi posibiliadau newydd i ni o ran profi gweithwyr rheng flaen yn asymptomatig, ac efallai y gallwn ni wneud mwy i ganiatáu i blant y mae'n rhaid iddyn nhw, ar hyn o bryd, fynd adref os canfyddir bod gan un plentyn y coronafeirws mewn ysgol—efallai y byddwn ni'n gallu eu defnyddio i ganiatáu i'r plant hynny ddychwelyd yn gyflymach i addysg. Felly, mae llawer o waith yn cael ei wneud gyda'n cydweithwyr yn y gwasanaeth iechyd ac eraill i wneud yn siŵr bod y posibilrwydd newydd hwn yn cael ei roi ar waith yn y rhannau hynny o gymdeithas Cymru lle mae'n cael yr effaith fwyaf, a, Llywydd, rydym ni wedi siarad o'r blaen ar lawr y Senedd yn y fan yma am eu defnyddio i alluogi ymweliadau â chartrefi gofal, un o'r materion gwirioneddol anodd y bu'n rhaid i deuluoedd eu hwynebu yn ystod y cyfnod eithriadol hwn.

14:15

First Minister, we'd also, on these benches, like to extend our congratulations to—I believe it's baby Poppy's parents and also welcome the hospital, which, of course, is hugely beneficial to all my constituents across South Wales East. There have been many concerns that people have been inboxing me about recently, because doctors have come out and said that they're concerned about the staffing levels in the new hospital for when it's opening. How can you reassure this floor today, First Minister, that there will be enough staff to cope with the demand when the hospital opens its doors? Thank you.

Prif Weinidog, hoffem ninnau hefyd, ar y meinciau hyn, fynegi ein llongyfarchiadau i—rieni Poppy, dyna yw ei henw rwy'n credu, a hoffem groesawu'r ysbyty hefyd, sydd, wrth gwrs, o fudd mawr i'm holl etholwyr ar draws Dwyrain De Cymru. Bu llawer o bryderon y mae pobl wedi bod yn anfon negeseuon ataf yn eu cylch yn ddiweddar, oherwydd mae meddygon wedi dweud eu bod nhw'n pryderu am y lefelau staffio yn yr ysbyty newydd ar gyfer pan fydd yn agor. Sut gallwch chi dawelu meddyliau’r llawr hwn heddiw, Prif Weinidog, y bydd digon o staff i ymdopi â'r galw pan fydd yr ysbyty yn agor ei ddrysau? Diolch.

Llywydd, I thank Laura Anne Jones for what she said originally. Of course, the hospital has already opened its doors. It's been receiving patients for some days now. I saw an exchange of correspondence between the medical director and one doctor employed by the health board that I think set out very clearly the way in which staffing arrangements have been agreed, agreed with clinicians, agreed with the nursing leadership in the health board. Those staffing arrangements have been put in place. It's not to say for a moment, Llywydd, that the system is not under pressure. The health service is under pressure absolutely everywhere right across the United Kingdom, and most of Europe as well, and that is certainly true here in Wales. But working within those pressures, plans have been drawn up, they've been agreed with the people who need to operate them, and they are being put in place as this hospital receives its first patients.

Llywydd, diolchaf i Laura Anne Jones am yr hyn a ddywedodd yn wreiddiol. Wrth gwrs, mae'r ysbyty eisoes wedi agor ei ddrysau. Mae wedi bod yn derbyn cleifion ers rhai dyddiau bellach. Gwelais gyfnewid gohebiaeth rhwng y cyfarwyddwr meddygol ac un meddyg a gyflogir gan y bwrdd iechyd a oedd yn nodi'n eglur, rwy'n credu, y ffordd y cytunwyd ar drefniadau staffio, y cytunwyd arnyn nhw gyda chlinigwyr, y cytunwyd arnyn nhw gyda'r arweinyddiaeth nyrsio yn y bwrdd iechyd. Rhoddwyd y trefniadau staffio hynny ar waith. Nid yw hynny'n golygu am eiliad, Llywydd, nad yw'r system o dan bwysau. Mae'r gwasanaeth iechyd o dan bwysau ym mhob man ar draws y Deyrnas Unedig, a'r rhan fwyaf o Ewrop hefyd, ac mae hynny yn sicr yn wir yma yng Nghymru. Ond gan weithio o fewn y pwysau hynny, lluniwyd cynlluniau, fe'u cytunwyd gyda'r bobl y mae angen iddyn nhw eu gweithredu, ac maen nhw'n cael eu rhoi ar waith wrth i'r ysbyty hwn dderbyn ei gleifion cyntaf.

Tlodi
Poverty

6. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i leihau tlodi yng Nghymru? OQ55856

6. What action is the Welsh Government taking to alleviate poverty in Wales? OQ55856

I thank Mike Hedges. Llywydd, the Welsh Government is focused on those practical actions that maximise income and reduce essential living costs. In this term, we have introduced the only nationally funded and designed holiday hunger programme in the United Kingdom, and in January, we will provide the first ever help with breakfast costs for children entering secondary school.

Diolchaf i Mike Hedges. Llywydd, mae Llywodraeth Cymru yn canolbwyntio ar y camau ymarferol hynny sy'n sicrhau'r incwm mwyaf posibl ac yn lleihau costau byw hanfodol. Yn y tymor hwn, rydym ni wedi cyflwyno'r unig raglen llwgu yn ystod y gwyliau sydd wedi'i hariannu a'u dylunio yn genedlaethol yn y Deyrnas Unedig, ac ym mis Ionawr, byddwn yn darparu'r cymorth cyntaf erioed gyda chostau brecwast i blant sy'n dechrau yn yr ysgol uwchradd.

Can I thank the First Minister for that response? Like I—sorry, I had to cough there. We all remember when employment used to be the way out of poverty, but we know now there are a lot of families with people working—in some cases, both parents are working—who are living in poverty. We also see the £20 per week uplift in working tax credit being ended in April by the Westminster Government. What is the Welsh Government doing to end exploitative contracts paying less than the real living wage on either zero-hours or low guaranteed hours contracts for those directly or indirectly funded by the Welsh taxpayer?

A gaf i ddiolch i'r Prif Weinidog am yr ateb yna? Fel y—mae'n ddrwg gen i, bu'n rhaid i mi besychu yn y fan yna. Rydym ni i gyd yn cofio'r adeg pan mai cyflogaeth oedd y ffordd allan o dlodi, ond rydym ni'n gwybod erbyn hyn bod llawer o deuluoedd â phobl sy'n gweithio—mewn rhai achosion, mae'r ddau riant yn gweithio—sy'n byw mewn tlodi. Gwelwn hefyd y cynnydd o £20 yr wythnos i gredyd treth gwaith yn cael ei derfynu ym mis Ebrill gan Lywodraeth San Steffan. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i roi terfyn ar gontractau ymelwol sy'n talu llai na'r cyflog byw gwirioneddol naill ai ar gontractau dim oriau neu oriau wedi'u gwarantu isel i'r rhai a ariennir yn uniongyrchol neu'n anuniongyrchol gan drethdalwyr Cymru?

14:20

I thank Mike Hedges for that, and he returned to the point that I made earlier this afternoon, Llywydd, that in terms of in-work poverty, universal credit was meant to be the solution to in-work poverty, and it's not turned out to be, of course, because it was never funded generously enough to make it so. It has a marginal tax rate of 63 per cent, so if you are a poor working family and you earn an extra pound, you get to keep 37 pence of it. It's not much of an inducement, is it, to make your way further into the world of work? And this year we have the additional difficulty of the Chancellor's refusal to confirm that the additional £20 each week to universal credit will be carried on beyond the end of this financial year. As I said, 35 per cent of non-pensioner households in Wales are set to lose over £1,000 a year through that change of policy. I hear noises off, as you do, in the Chamber, Llywydd; they would be better directed to supporting those families than to making the sort of remarks I was overhearing.

How do we act, Mike Hedges asked? Well, we act ourselves. The NHS in Wales became a living wage employer when I was the health Minister, and has been ever since. We use our economic contract to make sure we're promoting fair work wherever Welsh Government public money is provided. We act with others, Llywydd: the social partnership council will launch the workplace rights campaign before the end of this month, and that will be another way in which we can act to deal with in-work poverty, and we support the campaigning work of others.

I was privileged to be able to launch Living Wage Week here in Wales on Monday of last week, and it was, in a difficult year, very encouraging to hear all universities in Wales are now living wage employers, the Welsh Local Government Association has been accredited this year as a living wage employer, and Cardiff council has an ambition to make Cardiff a living wage city in a way that is an inspiration to many other cities across the whole of the United Kingdom.

Diolchaf i Mike Hedges am hynna, a dychwelodd at y pwynt a wnes i yn gynharach y prynhawn yma, Llywydd, o ran tlodi mewn gwaith, mai credyd cynhwysol oedd yr ateb i dlodi mewn gwaith i fod, ac nid yw wedi digwydd felly, wrth gwrs, oherwydd ni chafodd ei ariannu yn ddigon hael o'r cychwyn i allu gwneud hynny. Mae ganddo gyfradd dreth ymylol o 63 y cant, felly os ydych chi'n deulu tlawd sy'n gweithio ac yn ennill punt ychwanegol, rydych chi'n cael cadw 37 ceiniog ohoni. Nid yw'n llawer o gymhelliant, nac yw, i droedio ymhellach ar hyd y llwybr i fyd gwaith? Ac eleni mae gennym ni'r anhawster ychwanegol o wrthodiad y Canghellor i gadarnhau y bydd yr £20 ychwanegol bob wythnos i gredyd cynhwysol yn cael ei barhau y tu hwnt i ddiwedd y flwyddyn ariannol hon. Fel y dywedais, bydd 35 y cant o aelwydydd nad ydynt yn bensiynwyr yng Nghymru yn colli dros £1,000 y flwyddyn drwy'r newid polisi hwnnw. Rwy'n clywed synau o'r cyrion, fel yr ydych chi, yn y Siambr, Llywydd; byddai'n well eu cyfeirio at gynorthwyo'r teuluoedd hynny nag at wneud y math o sylwadau a glywais i.

Sut yr ydym ni'n gweithredu, gofynnodd Mike Hedges? Wel, rydym ni'n gweithredu ein hunain. Daeth y GIG yng Nghymru yn gyflogwr cyflog byw pan oeddwn i'n Weinidog iechyd, ac mae wedi bod byth ers hynny. Rydym ni'n defnyddio ein contract economaidd i wneud yn siŵr ein bod ni'n hyrwyddo gwaith teg lle bynnag y bydd arian cyhoeddus Llywodraeth Cymru yn cael ei ddarparu. Rydym ni'n gweithredu gydag eraill, Llywydd: bydd cyngor y bartneriaeth gymdeithasol yn lansio'r ymgyrch hawliau yn y gweithle cyn diwedd y mis hwn, a bydd honno yn ffordd arall y gallwn ni weithredu i ymdrin â thlodi mewn gwaith, ac rydym ni'n cefnogi gwaith ymgyrchu pobl eraill.

Cefais y fraint o allu lansio Wythnos Cyflog Byw yma yng Nghymru ddydd Llun yr wythnos diwethaf, ac roedd hi'n galonogol iawn, mewn blwyddyn anodd, clywed bod pob prifysgol yng Nghymru yn gyflogwyr cyflog byw erbyn hyn, bod Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru wedi cael ei hachredu eleni fel cyflogwr cyflog byw, a bod gan gyngor Caerdydd uchelgais i wneud Caerdydd yn ddinas cyflog byw mewn ffordd sy'n ysbrydoliaeth i lawer o ddinasoedd eraill ar draws y Deyrnas Unedig gyfan.

Mae cwestiwn 7 [OQ55897] wedi'i dynnu nôl. Yn olaf, felly, cwestiwn 8, Helen Mary Jones.

Question 7 [OQ55897] has been withdrawn. Finally, therefore, question 8, Helen Mary Jones.  

Rhestrau Aros am Lawdriniaeth
Surgery Waiting Lists

8. Pa drafodaethau y mae'r Prif Weinidog wedi'u cael am y rhestrau aros am lawdriniaeth ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda? OQ55890

8. What discussions has the First Minister had about the waiting lists for surgery in Hywel Dda University Health Board? OQ55890

I thank Helen Mary Jones for that question, Llywydd. Hywel Dda health board has made steady progress over recent years to reduce waiting times for planned surgery and diagnostics. The impact of the coronavirus and the necessary diversion of clinical resources to respond to it have had an inevitable impact on waiting times despite the enormous efforts of front-line staff.

Diolchaf i Helen Mary Jones am y cwestiwn yna, Llywydd. Mae bwrdd iechyd Hywel Dda wedi gwneud cynnydd cyson dros y blynyddoedd diwethaf i leihau amseroedd aros ar gyfer llawdriniaethau a diagnosteg a drefnwyd. Mae effaith coronafeirws a'r gwyriad angenrheidiol o adnoddau clinigol i ymateb iddo wedi cael effaith anochel ar amseroedd aros er gwaethaf ymdrechion enfawr staff rheng flaen.

I'm grateful to the First Minister for his reply, and of course I associate myself with what he said about the huge efforts that front-line staff have been making in hospitals and community settings across the Hywel Dda area. But the need for the restoration of ongoing regular treatments is becoming more and more urgent. One of my constituents, Colin Jones from Llanelli, has described being in terrible pain since his GP referred him for a possible hip replacement. It hasn't even been possible for him to see the consultant yet to find out if that's the right way forward. So, understanding the difficulties that there are in providing for those—well, it doesn't feel 'routine' to Colin, I suppose, but for those outwith-COVID treatments—what further work can the Welsh Government do help Hywel Dda University Health Board and health boards across Wales to get those elective surgery waiting lists further down?

Rwy'n ddiolchgar i'r Prif Weinidog am ei ateb, ac wrth gwrs rwy'n cysylltu fy hun â'r hyn a ddywedodd am yr ymdrechion enfawr y mae staff rheng flaen wedi bod yn eu gwneud mewn ysbytai a lleoliadau cymunedol ar draws ardal Hywel Dda. Ond mae'r angen i adfer triniaethau rheolaidd parhaus yn dod yn fwy a mwy yn fater o frys. Mae un o'm hetholwyr, Colin Jones o Lanelli, wedi disgrifio bod mewn poen ofnadwy ers i'w feddyg teulu ei atgyfeirio ar gyfer clun newydd posibl. Nid yw hyd yn oed wedi bod yn bosibl iddo weld y meddyg ymgynghorol eto i ddarganfod ai dyna'r ffordd gywir ymlaen. Felly, gan ddeall yr anawsterau sy'n bodoli o ran darparu ar gyfer y rheini—wel, nid yw'n teimlo yn 'rheolaidd' i Colin, mae'n debyg, ond ar gyfer y triniaethau hynny ac eithrio COVID—pa waith ychwanegol all Llywodraeth Cymru ei wneud i helpu Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda a byrddau iechyd ledled Cymru i leihau'r rhestrau aros hynny am lawdriniaethau dewisol ymhellach?

Llywydd, I have to repeat something from an answer I gave earlier, which is to say that the single most important thing that we can all do to help our health boards right across Wales is to do everything we can to stem the flow of coronavirus patients into those hospitals. Twenty-one per cent of all hospital admissions last week were for coronavirus, up from 19 per cent the week before, and while that continues, it inevitably drives down the capacity of the system to do non-coronavirus work. So, the most important thing we can do is to do everything that we are asking people to do to bear down on coronavirus, because that will allow the health service to do what it has been doing right through the summer, which is to restore the levels of non-coronavirus work back to where they were—well, as much as possible to where they were—before coronavirus hit. We're not back to those levels, and that is because, as I know the Member understands, even when clinicians are attending to non-coronavirus work, they are working in conditions to prevent the risk of coronavirus, which compromises the productivity rate that was previously possible in the health service.

What the Welsh Government is doing beyond everything we try to do to bear down on coronavirus itself is to support clinicians in the very difficult job that they do of having to clinically prioritise the people who need their attention. And that is a desperately difficult message to give to the individual that Helen Mary Jones referred to, but there will be people with even greater clinical need and, in Wales, I don't think we would ever want to step back from that basic principle that those who need the help the most get to the front of the queue.

Llywydd, mae'n rhaid i mi ailadrodd rhywbeth o ateb a roddais yn gynharach, sef mai'r un peth pwysicaf y gallwn ni i gyd ei wneud i helpu ein byrddau iechyd ledled Cymru yw gwneud popeth o fewn ein gallu i atal llif cleifion coronafeirws i'r ysbytai hynny. Roedd dau ddeg un y cant o'r holl dderbyniadau i'r ysbyty yr wythnos diwethaf oherwydd coronafeirws, i fyny o 19 y cant yr wythnos gynt, a thra bod hynny yn parhau, mae'n anochel ei fod yn lleihau gallu'r system i wneud gwaith nad yw'n ymwneud â coronafeirws. Felly, y peth pwysicaf y gallwn ni ei wneud yw gwneud popeth yr ydym ni'n gofyn i bobl ei wneud i reoli coronafeirws, oherwydd bydd hynny yn caniatáu i'r gwasanaeth iechyd i wneud yr hyn y mae wedi bod yn ei wneud drwy'r haf, sef adfer lefelau'r gwaith nad yw'n ymwneud â coronafeirws i'r sefyllfa flaenorol—wel, gymaint â phosibl i'r sefyllfa flaenorol—cyn i coronafeirws daro. Nid ydym ni yn ôl ar y lefelau hynny, ac mae hynny oherwydd, fel y gwn fod yr Aelod yn ei ddeall, hyd yn oed pan fydd clinigwyr yn gwneud gwaith nad yw'n ymwneud â coronafeirws, maen nhw'n gweithio mewn amodau i atal y perygl o coronafeirws, sy'n peryglu'r gyfradd cynhyrchiant a oedd yn bosibl yn flaenorol yn y gwasanaeth iechyd.

Yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud y tu hwnt i bopeth yr ydym ni'n ceisio ei wneud i reoli coronafeirws ei hun yw cynorthwyo clinigwyr yn y gwaith anodd iawn y maen nhw'n ei wneud o orfod blaenoriaethu yn glinigol y bobl sydd angen eu sylw. Ac mae honno'n neges anodd iawn i'w rhoi i'r unigolyn y cyfeiriodd Helen Mary Jones ato, ond bydd pobl sydd â mwy fyth o angen clinigol ac, yng Nghymru, nid wyf i'n credu y byddem ni byth eisiau camu yn ôl o'r egwyddor sylfaenol honno bod y rhai sydd angen y cymorth fwyaf yn dod i flaen y ciw.

14:25
Cwestiynau i'r Dirprwy Weinidog a'r Phrif Chwip
Questions to the Deputy Minister and Chief Whip

Mae'r cwestiynau nesaf i'r Dirprwy Weinidog a'r Prif Chwip, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan David Rees. 

The next questions are to the Deputy Minister and Chief Whip, and the first question is from David Rees. 

Sefydliadau'r Trydydd Sector
Third Sector Organisations

1. Pa drafodaethau y mae'r Dirprwy Weinidog yn eu cael gyda sefydliadau'r trydydd sector ynghylch cyllid yn sgil effaith COVID-19 ar sut y maent yn gweithredu? OQ55896

1. What discussions is the Deputy Minister having with third-sector organisations regarding funding in light of the impact of COVID-19 on their operation? OQ55896

I have regular conversations with the third sector. At my recent third sector partnership council meeting, third sector networks reported on the impact of COVID-19 on their operations. In particular, the decision by the UK Government not to extend the furlough scheme during our firebreak.

Rwy'n cael sgyrsiau rheolaidd gyda'r trydydd sector. Yn fy nghyfarfod diweddar gyda chyngor partneriaeth y trydydd sector, adroddodd rhwydweithiau'r trydydd sector ar effaith COVID-19 ar eu gweithrediadau. Yn benodol, penderfyniad Llywodraeth y DU i beidio ag ymestyn y cynllun ffyrlo yn ystod ein cyfnod atal byr.

Thank you for that answer, Deputy Minister. I'm sure you agree with me that the voluntary sector and the local authorities working together have been hugely supportive of our communities during the COVID-19 pandemic. And without their support, many people will have had great difficulties getting through this difficult time. But we are still going ahead with more need as we face the winter months, and self-isolation has created loneliness and situations of desperate need for many people, and therefore the voluntary sector will be required to step up once again over this period of time. But funding becomes a serious challenge in this situation. What funding streams are you looking at to ensure that those organisations can get the money to ensure that they're able to provide the voluntary sector needed to deliver on the COVID-19 needs? 

Diolch am yr ateb yna, Dirprwy Weinidog. Rwy'n siŵr eich bod chi'n cytuno â mi bod y sector gwirfoddol a'r awdurdodau lleol yn cydweithio wedi bod yn gefnogol dros ben o'n cymunedau yn ystod pandemig COVID-19. A heb eu cefnogaeth nhw, byddai llawer o bobl wedi cael anawsterau mawr yn cael drwy'r cyfnod anodd hwn. Ond rydym ni'n dal i fwrw ymlaen â mwy o angen wrth i ni wynebu misoedd y gaeaf, ac mae hunanynysu wedi creu unigrwydd a sefyllfaoedd o angen dybryd i lawer o bobl, ac felly bydd yn ofynnol i'r sector gwirfoddol gamu ymlaen unwaith eto dros y cyfnod hwn. Ond daw cyllid yn her ddifrifol yn y sefyllfa hon. Pa ffrydiau ariannu ydych chi'n edrych arnyn nhw i sicrhau y gall y sefydliadau hynny gael yr arian i sicrhau eu bod nhw'n gallu darparu'r sector gwirfoddol sydd ei angen i ddiwallu anghenion COVID-19?

I thank David Rees for that question and also agree with him about the way in which the voluntary sector, indeed volunteers particularly, have come forward in response to the pandemic and shown the care and compassion that they displayed, particularly at the height of the pandemic during the lockdown, but since then. And if we look now, we've got 34,229 registered volunteers on our Volunteering Wales platform, with over 20,000 of those registered since 1 March. But the third sector is supporting that great swell of enthusiasm and support from volunteers. So, that's why I announced the Welsh Government's £24 million COVID-19 third sector support fund back in April, and we've made supporting the sector during the pandemic a priority of this Government. And, of course, the sector will play a key role if we are to see a fair and just recovery from the coronavirus pandemic. I do also urge charity and third sector organisations who still need support to explore the funding available that we have from the third sector resilience and the voluntary services recovery funds.

And just to finally conclude on the point in terms of your constituency, Neath Port Talbot council voluntary services has received £215,997 in Welsh Government funding this year, and that includes additional support from the infrastructure enabling fund.

Diolchaf i David Rees am y cwestiwn yna ac rwyf i hefyd yn cytuno ag ef ynglŷn â'r ffordd y mae'r sector gwirfoddol, yn wir gwirfoddolwyr yn arbennig, wedi dod ymlaen mewn ymateb i'r pandemig ac wedi dangos y gofal a'r tosturi a ddangoswyd ganddyn nhw, yn enwedig ar anterth y pandemig yn ystod y cyfyngiadau symud, ond ers hynny. Ac os edrychwn ni nawr, mae gennym ni 34,229 o wirfoddolwyr cofrestredig ar ein platfform Gwirfoddoli Cymru, ac mae dros 20,000 o'r rheini wedi cofrestru ers 1 Mawrth. Ond y trydydd sector sy'n cefnogi'r ymchwydd mawr hwnnw o frwdfrydedd a chefnogaeth gan wirfoddolwyr. Felly, dyna pam y cyhoeddais i gronfa gymorth trydydd sector COVID-19 Llywodraeth Cymru yn ôl ym mis Ebrill, ac rydym ni wedi gwneud cefnogi'r sector yn ystod y pandemig yn un o flaenoriaethau'r Llywodraeth hon. Ac, wrth gwrs, bydd y sector yn chwarae rhan allweddol os ydym ni'n mynd i weld adferiad teg a chyfiawn o'r pandemig coronafeirws. Rwyf i hefyd yn annog sefydliadau elusennol a thrydydd sector sy'n dal i fod angen cymorth i archwilio'r cyllid sydd ar gael gennym ni o gronfa cadernid y trydydd sector a chronfa adfer y gwasanaethau gwirfoddol.

A dim ond i gloi yn derfynol ar y pwynt am eich etholaeth chi, mae gwasanaethau gwirfoddol cyngor Castell-nedd Port Talbot wedi cael £215,997 o gyllid gan Lywodraeth Cymru eleni, ac mae hynny yn cynnwys cymorth ychwanegol o'r gronfa galluogi seilwaith.

Cysylltiadau Rhyngwladol
International Relations

2. A wnaiff y Dirprwy Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am flaenoriaethau diweddar ar gyfer gwaith cysylltiadau rhyngwladol Llywodraeth Cymru? OQ55861

2. Will the Deputy Minister provide an update on recent priorities for the international relations work of the Welsh Government? OQ55861

We have just published international relations action plans, which set out the short and medium-term priorities for delivering on the international strategy. We're focusing on key initiatives to showcase Wales and demonstrate that we're an outward-facing and globally responsible nation.

Rydym ni newydd gyhoeddi cynlluniau gweithredu ar gysylltiadau rhyngwladol, sy'n nodi'r blaenoriaethau byrdymor a thymor canolig ar gyfer cyflawni'r strategaeth ryngwladol. Rydym ni'n canolbwyntio ar fentrau allweddol i arddangos Cymru a dangos ein bod ni'n genedl sy'n edrych tuag allan ac sy'n gyfrifol yn fyd-eang.

Thank you, Deputy Minister, and can I wish you well with these new aspects of your portfolio? Now, last week, the First Minister set out the Welsh Government's strategy for Wales's place in the world and the important relationships that we're seeking to deliver for the future. Since that time, we've seen two significant events: first, the unsavoury events surrounding the outgoing President of the United States, who continues to bring disgrace to that great office that he will soon have to vacate. Despite this, however, I hope the Welsh Government is working to support a smooth transition of power, and I welcome the First Minister's letters to both President Biden, and, especially, Vice President Kamala Harris, congratulating them on their victory. But, secondly, and much closer to home, the utterly chaotic scenes at the heart of the UK Tory Government over the last week, culminating in COVID spreading around the PM, and ending with his inflammatory comments about devolution—comments on which, by the way, the Welsh Tories have been virtually silent.

So, Deputy Minister, at this critical time, do you agree with me that the behaviours on display in and around Downing Street, just like in the USA, demean Government and are a total distraction from the important issues that need to be resolved in the coming days and weeks in order to help Wales and the wider UK family of nations to face the post-Brexit future with confidence?

Diolch, Dirprwy Weinidog, ac a gaf i ddymuno'n dda i chi gyda'r agweddau newydd hyn ar eich portffolio? Nawr, yr wythnos diwethaf, cyflwynodd y Prif Weinidog strategaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer lle Cymru yn y byd a'r cydberthnasoedd pwysig yr ydym ni'n ceisio eu sicrhau ar gyfer y dyfodol. Ers hynny, rydym ni wedi gweld dau ddigwyddiad arwyddocaol: yn gyntaf, y digwyddiadau annymunol yn ymwneud ag Arlywydd yr Unol Daleithiau sy'n gadael, sy'n parhau i ddwyn gwarth ar y swydd fawreddog honno y bydd yn rhaid iddo ei gadael yn fuan. Er gwaethaf hyn, fodd bynnag, rwy'n gobeithio bod Llywodraeth Cymru yn gweithio i gefnogi trosglwyddiad grym didrafferth, ac rwy'n croesawu llythyrau'r Prif Weinidog at yr Arlywydd Biden, ac, yn enwedig, y Dirprwy Arlywydd Kamala Harris, yn eu llongyfarch ar eu buddugoliaeth. Ond, yn ail, ac yn llawer nes adref, y golygfeydd o anhrefn llwyr yng nghanol Llywodraeth Dorïaidd y DU dros yr wythnos diwethaf, yn arwain at COVID yn lledaenu o amgylch y Prif Weinidog, ac yn gorffen gyda'i sylwadau ymfflamychol am ddatganoli—sylwadau y mae Torïaid Cymru, gyda llaw, wedi bod bron yn gwbl dawel yn eu cylch.

Felly, Dirprwy Weinidog, ar yr adeg dyngedfennol hon, a ydych chi'n cytuno â mi bod yr ymddygiadau sy'n cael eu harddangos yn Downing Street ac o'i hamgylch, yn union fel yn yr Unol Daleithiau, yn diraddio Llywodraeth ac yn tynnu sylw yn llwyr oddi wrth y materion pwysig y mae angen eu datrys yn ystod y dyddiau a'r wythnosau nesaf er mwyn helpu Cymru a theulu ehangach y DU o wledydd i wynebu'r dyfodol ar ôl Brexit yn hyderus?

14:30

Thank you, Dawn Bowden, for raising those very important questions. And, of course, the peaceful transfer of power is a critical element to any democracy, and a smooth transition is even more critical, given the times we're in and the need for the incoming administration to prepare and meet the challenge of coronavirus. Of course, it has been widely recognised and supported that our First Minister recently wrote to congratulate President-elect Joe Biden, and Vice-President-elect Kamala Harris. And I do echo these congratulations—I'm sure we all do—and particularly the fact that the US has the first female Vice President, who will also be the first Asian-American and first African-American Vice President. That's a huge result, which has raised great hope, particularly amongst American people, but across the world. But I think the fact that they stood, the President and Vice-President-elect, on a platform of fighting for equality, tackling racism and also tackling climate change and fighting coronavirus so, so strongly echoes what Wales holds dear, and I, of course, foresee that our relationship with the USA will be a prosperous one. 

But, on your second part of your question, I'm afraid I'm filled with much less optimism, because our focus, and the focus of the UK Government, must be on these incredibly difficult times we're in. In Wales, we're focused as ever on the health and well-being of the nation. We won't be distracted from that, and neither should the UK Government allow itself to be distracted. But the news overnight of Boris Johnson's remarks on devolution, the points that have been echoed in this Chamber this afternoon, really show the lack of engagement on EU transition particularly, but also engagement on how we are working together as four nations to tackle the coronavirus; it does make us more concerned than ever. Chaos in Westminster worsening, I would say, post Cummings, when we need collaboration, we need respect for Wales, the Senedd, and the powers that we're exercising here to keep Wales safe. 

Diolch, Dawn Bowden, am godi'r cwestiynau pwysig iawn yna. Ac, wrth gwrs, mae trosglwyddo grym yn heddychlon yn elfen hanfodol i unrhyw ddemocratiaeth, ac mae cyfnod pontio didrafferth hyd yn oed yn fwy hollbwysig, o ystyried yr oes sydd ohoni a'r angen i'r weinyddiaeth newydd baratoi ac ymateb i her coronafeirws. Wrth gwrs, cydnabuwyd a chefnogwyd yn eang bod ein Prif Weinidog wedi ysgrifennu yn ddiweddar i longyfarch y darpar Arlywydd Joe Biden, a'r darpar Dirprwy Arlywydd Kamala Harris. Ac rwy'n adleisio'r llongyfarchiadau hyn—rwy'n siŵr ein bod ni i gyd—ac yn enwedig y ffaith bod gan yr Unol Daleithiau y Dirprwy Arlywydd benywaidd cyntaf, a fydd hefyd y Dirprwy Arlywydd Asiaidd-Americanaidd ac Affricanaidd-Americanaidd cyntaf. Mae hwnnw'n ganlyniad enfawr, sydd wedi codi gobaith mawr, yn enwedig ymhlith pobl America, ond ledled y byd. Ond rwy'n credu bod y ffaith eu bod nhw wedi sefyll, yr Arlywydd a'r Dirprwy Arlywydd, ar lwyfan o ymladd dros gydraddoldeb, mynd i'r afael â hiliaeth a hefyd mynd i'r afael â'r newid yn yr hinsawdd ac ymladd coronafeirws yn adleisio'n gryf dros ben yr hyn sy'n annwyl i Gymru, ac rwyf i'n rhagweld, wrth gwrs, y bydd ein perthynas gyda'r Unol Daleithiau yn un a fydd yn ffynnu.

Ond, o ran ail ran eich cwestiwn, mae gen i ofn fy mod i wedi fy llenwi â llawer llai o optimistiaeth, oherwydd mae'n rhaid i'n pwyslais ni, a phwyslais Llywodraeth y DU, fod ar y cyfnod anhygoel o anodd hwn yr ydym ni ynddo. Yng Nghymru, rydym ni'n canolbwyntio fel erioed ar iechyd a llesiant y genedl. Ni fydd ein sylw yn cael ei dynnu oddi wrth hynny, ac ni ddylai Llywodraeth y DU ganiatáu i'w sylw gael ei dynnu ychwaith. Ond mae'r newyddion dros nos am sylwadau Boris Johnson ar ddatganoli, y pwyntiau a adleisiwyd yn y Siambr hon y prynhawn yma, wir yn dangos y diffyg ymgysylltu ar bontio yr UE yn arbennig, ond hefyd ymgysylltu ar sut yr ydym ni'n gweithio gyda'n gilydd fel pedair gwlad i fynd i'r afael â coronafeirws; mae'n ein gwneud ni'n fwy pryderus nag erioed. Anhrefn yn San Steffan yn gwaethygu, byddwn i'n dweud, ar ôl Cummings, pan fo angen cydweithio arnom ni, pan fo angen parch arnom ni tuag at Gymru, y Senedd, a'r pwerau yr ydym ni'n eu harfer yn y fan yma i gadw Cymru yn ddiogel. 

Y Sector Wirfoddol
The Voluntary Sector

3. Pa asesiad y mae'r Dirprwy Weinidog wedi'i wneud o effaith COVID-19 ar y sector wirfoddol yng Nghymru? OQ55891

3. What assessment has the Deputy Minister made of the impact of COVID-19 on the voluntary sector in Wales? OQ55891

Mae ymateb y sector i'r argyfwng wedi dangos cryfder a dyfnder y sector. Mae hefyd wedi tynnu sylw at bwysigrwydd trydydd sector cryf a gwydn, a dyna pam yr wyf wedi sefydlu grŵp adfer cyngor partneriaeth y trydydd sector i sicrhau adferiad teg, cyfiawn a gwyrdd.

The sector’s response to the crisis has shown the strength and depth of the sector. It has also highlighted the importance of a strong and resilient third sector, which is why I have established the third sector partnership council recovery group to ensure a fair, just and green recovery. 

Diolch i chi am eich ateb, a dwi'n nodi hefyd yr ateb roddoch chi'n gynharach i David Rees. Dwi eisiau gofyn yn benodol ynglŷn â sefyllfa cyrff a mudiadau amgylcheddol yng Nghymru, sydd, wrth gwrs, fel nifer o fudiadau eraill, yn wynebu trafferthion, yn aml efallai am fod eu safleoedd nhw, sydd yn ffynhonnell refeniw, wedi gorfod cau, hefyd aelodaeth yn dioddef yn sgil y ffaith, wrth gwrs, fod unigolion yn penderfynu torri nôl oherwydd sefyllfa yr economi ehangach. Ond mae'r cyrff a'r mudiadau amgylcheddol yma yn bartneriaid cyflawni, yn delivery partners, pwysig iawn i Lywodraeth Cymru pan fo'n dod i ystod eang o brojectau a rhaglenni sy'n ymwneud â mynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd, wrth gwrs, a'r argyfwng bioamrywiaeth sydd gennym ni yng Nghymru. Ond mae'n dod yn fwyfwy anodd i'r cyrff yna, oherwydd colli ariannu craidd, yn fwy na dim byd, i allu chwarae rhan lawn yn y gwaith yna.

A dwi eisiau gwybod beth rŷch chi'n ei wneud yn benodol o safbwynt y sector amgylcheddol wirfoddol, oherwydd os ydyn ni'n sôn am gael adferiad gwyrdd, wel mi fyddwn ni'n cychwyn o fan ymhellach yn ôl nag y bydden ni'n dymuno, oni bai, wrth gwrs, fod nifer o'r cyrff yma yn cael y gefnogaeth sydd ei hangen arnyn nhw.

Thank you for that response, and I note the response you gave earlier to David Rees. I want to ask specifically about the situation of environmental bodies in Wales. Like a number of other organisations, they're facing difficulties, often because their sites are a source of revenue and have had to close, also membership is suffering, given that individuals tend to cut back because of the wider economic situation. But these economic organisations and bodies are delivery partners that are very important to Welsh Government when it comes to a broad range of projects and programmes related to tackling the climate crisis and the biodiversity crisis that we are facing in Wales, and it's becoming more and more difficult for those bodies, because of the loss of core funding, mainly, to play a full role in that work.

And I want to know what you're doing specifically from the point of view of the environmental voluntary sector, because if we're talking about having a green recovery, then we will be starting from a further point back than we would wish, unless, of course, some of these bodies get the support that they need.

14:35

I'm grateful to Llyr Gruffydd for that specific focus on the environmental third sector, also recognising of course that, as well as tackling and responding to the coronavirus, we've also had the flooding. And that of course has had a huge environmental impact, and the third sector, again—and the volunteers—rose to respond to that. But I think the £24 million to support the Wales voluntary sector has reached out to as many of those charities—not just those who are perhaps more focused on health, social care and housing, but also to those in the environmental sector. We have the third sector resilience fund—£1 million—that's helping third sector organisations financially through the crisis. And I think that's a key point you make, those who perhaps also have seen—many have seen a fall in their fund-raising, donation income. In fact, the fund to date has supported 112 organisations, with awards totalling £4.63 million. And I will get specific information about how many of those are in the environmental sector, because I believe those are the ones who we need to see take us forward, in terms of their crucial work, particularly tackling climate change.

But I think also our voluntary sector services recovery fund is about how we can move forward, focusing on reducing inequalities across society as a result of COVID-19, and many communities suffering disproportionately. Enabling them to look forward in terms of recovery is the purpose of that fund, which is also supporting many organisations across Wales.

Rwy'n ddiolchgar i Llyr Gruffydd am y pwyslais penodol yna ar y trydydd sector amgylcheddol, gan gydnabod hefyd wrth gwrs ein bod ni, yn ogystal â mynd i'r afael â coronafeirws ac ymateb iddo, wedi cael y llifogydd hefyd. Ac mae hynny, wrth gwrs, wedi cael effaith amgylcheddol enfawr, a chododd y trydydd sector, eto—a'r gwirfoddolwyr—i ymateb i hynny. Ond rwy'n credu bod y £24 miliwn i gefnogi sector gwirfoddol Cymru wedi cyrraedd cynifer o'r elusennau hynny—nid dim ond y rhai sydd efallai'n canolbwyntio mwy ar iechyd, gofal cymdeithasol a thai, ond hefyd y rhai yn y sector amgylcheddol. Mae gennym ni gronfa cadernid y trydydd sector—£1 filiwn—sy'n helpu sefydliadau trydydd sector yn ariannol drwy'r argyfwng. Ac rwy'n credu bod hwnnw'n bwynt allweddol yr ydych chi'n ei wneud, y rhai sydd efallai hefyd wedi gweld—mae llawer wedi gweld gostyngiad i'r gallu i godi arian, incwm o roddion. Yn wir, mae'r gronfa hyd yma wedi cynorthwyo 112 o sefydliadau, gyda dyfarniadau gwerth cyfanswm o £4.63 miliwn. A byddaf yn cael gwybodaeth benodol am faint o'r rheini sydd yn y sector amgylcheddol, oherwydd rwy'n credu mai dyna'r rhai y mae angen i ni eu gweld yn ein symud ni ymlaen, o ran eu gwaith hollbwysig, yn enwedig o ran mynd i'r afael â'r newid yn yr hinsawdd.

Ond rwy'n credu hefyd bod ein cronfa adfer gwasanaethau sector gwirfoddol yn ymwneud â sut y gallwn ni symud ymlaen, gan ganolbwyntio ar leihau anghydraddoldebau ar draws cymdeithas o ganlyniad i COVID-19, a llawer o gymunedau yn dioddef yn anghymesur. Eu galluogi i edrych ymlaen o ran adferiad yw diben y gronfa honno, sydd hefyd yn cynorthwyo llawer o sefydliadau ledled Cymru.

Y Gymuned Sipsiwn a Theithwyr
The Gypsy and Traveller Community

4. A wnaiff y Dirprwy Weinidog ddatganiad am effaith pandemig y coronafeirws ar y gymuned Sipsiwn a Theithwyr? OQ55880

4. Will the Deputy Minister make a statement on the impact of the coronavirus pandemic on the Gypsy and Traveller community? OQ55880

We've worked to support Gypsy and Traveller communities during the pandemic to address issues related to employment, education, digital exclusion, healthcare, utilities provision and communication.

Rydym ni wedi gweithio i gynorthwyo cymunedau Sipsiwn a Theithwyr yn ystod y pandemig i fynd i'r afael â materion yn ymwneud â chyflogaeth, addysg, allgáu digidol, gofal iechyd, darpariaeth cyfleustodau a chyfathrebu.

The most recent report on the impact of COVID on the Romany and Traveller community this month, called 'Moving for Change', highlights the suffering of this community, because they are mainly low-income families that rely heavily on work in construction—both on building sites as well as on people's homes, doing roofing repairs, tarmac laying, and landscape gardening, et cetera. Of course, they're not the only self-employed community who've suffered financially—taxi drivers, musicians and theatre workers face similar destitution, frankly, as only those in employment have been eligible for the job retention scheme. Additionally, low literacy levels and poor internet connectivity on Traveller sites makes it very challenging for the Gypsy and Traveller community to understand what they might be eligible for in the way of self-employed support from the Welsh Government's economic resilience fund. What has the Welsh Government done to reach out to this most disadvantaged of communities?

Mae'r adroddiad diweddaraf ar effaith COVID ar y gymuned Romani a Theithwyr y mis hwn, o'r enw 'Moving for Change', yn tynnu sylw at ddioddefaint y gymuned hon, gan mai teuluoedd incwm isel ydyn nhw yn bennaf sy'n dibynnu'n drwm ar waith ym maes adeiladu—ar safleoedd adeiladu yn ogystal ag ar gartrefi pobl, gwneud gwaith atgyweirio toeau, gosod tarmac, a garddio tirlun, ac ati. Wrth gwrs, nid nhw yw'r unig gymuned hunangyflogedig sydd wedi dioddef yn ariannol—mae gyrwyr tacsi, cerddorion a gweithwyr theatr yn wynebu ansefydlogrwydd tebyg, a dweud y gwir, gan mai dim ond y rhai sydd mewn cyflogaeth sydd wedi bod yn gymwys ar gyfer y cynllun cadw swyddi. Hefyd, mae lefelau llythrennedd isel a chysylltedd rhyngrwyd gwael ar safleoedd Teithwyr yn ei gwneud yn anodd iawn i'r gymuned Sipsiwn a Theithwyr ddeall yr hyn y gallen nhw fod yn gymwys i'w dderbyn o ran cymorth hunangyflogedig o gronfa cadernid economaidd Llywodraeth Cymru. Beth mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud i estyn allan at y gymuned hon sydd ymhlith y mwyaf difreintiedig?

I thank Jenny Rathbone for that question. And I do welcome the Romani Cultural and Arts Company report, 'The impact of the novel coronavirus pandemic upon Romani and Traveller communities in Wales 2020', and many insights and recommendations from that report that we are now considering, alongside other evidence, to inform work—very relevant as well to our race equality action plan.

So, we are looking now—we funded the Romani Cultural and Arts Company to undertake additional community engagement to support the plan's development and to make sure that we're engaging with the views of the community. But I think the Welsh Government's continuing to fund the Travelling Ahead project to provide a range of services to Gypsy, Roma and Traveller communities in Wales is crucial. And they have helped those in self-employment to access UK Government schemes, including the coronavirus self-employment income support scheme, and also those facing extreme financial hardship, which of course you recognise, in that community. The advisers have assisted in completing applications to the discretionary assistance fund, described earlier, of course, by the First Minister. And we've ensured that those who have got the expertise and access to Gypsy, Roma and Traveller communities are engaging with them.

But I'm also very pleased that we have funded, through the voluntary services emergency fund, a helpline to provide an accessible first port of call for information—the BAME COVID-19 helpline—on a range of issues, including employment and welfare, education, housing, personal safety and health issues. And, of course, that also—we will be reaching out to Gypsy, Roma and Traveller communities to make sure that also local authorities are taking their responsibilities seriously in terms of access to learning and, indeed, improvements to ensure that broadband is available. 

Diolchaf i Jenny Rathbone am y cwestiwn yna. Ac rwy'n croesawu adroddiad y Cwmni Diwylliannol a Chelfyddydau Romani, 'The impact of the novel coronavirus pandemic upon Romani and Traveller communities in Wales 2020', a llawer o wybodaeth ac argymhellion o'r adroddiad hwnnw yr ydym ni'n eu hystyried erbyn hyn, ochr yn ochr â thystiolaeth arall, i lywio gwaith—sy'n berthnasol iawn hefyd i'n cynllun gweithredu ar gydraddoldeb hiliol.

Felly, rydym ni'n bwriadu nawr—ariannwyd y Cwmni Diwylliannol a Chelfyddydau Romani gennym i ymgysylltu yn fwy â'r gymuned i gynorthwyo datblygiad y cynllun ac i wneud yn siŵr ein bod ni'n ymgysylltu â safbwyntiau'r gymuned. Ond rwy'n credu bod Llywodraeth Cymru yn parhau i ariannu'r prosiect Teithio Ymlaen i ddarparu amrywiaeth o wasanaethau i gymunedau Sipsiwn, Roma a Theithwyr yng Nghymru yn hanfodol. Ac maen nhw wedi helpu'r rhai mewn hunangyflogaeth i gael mynediad at gynlluniau Llywodraeth y DU, gan gynnwys y cynllun cymorth incwm hunangyflogaeth coronafeirws, a hefyd y rhai sy'n wynebu caledi ariannol eithafol, yr ydych chi'n ei gydnabod, wrth gwrs, yn y gymuned honno. Mae'r cynghorwyr wedi cynorthwyo i gwblhau ceisiadau i'r gronfa cymorth dewisol, a ddisgrifiwyd yn gynharach, wrth gwrs, gan y Prif Weinidog. Ac rydym ni wedi sicrhau bod y rhai sydd â'r arbenigedd a'r mynediad at gymunedau Sipsiwn, Roma a Theithwyr yn ymgysylltu â nhw.

Ond rwy'n falch iawn hefyd ein bod ni wedi ariannu, drwy gronfa argyfwng y gwasanaethau gwirfoddol, linell gymorth i ddarparu man cyswllt cyntaf hygyrch ar gyfer gwybodaeth—llinell gymorth COVID-19 BAME—ar amrywiaeth o faterion, gan gynnwys cyflogaeth a lles, addysg, tai, diogelwch personol a materion iechyd. Ac, wrth gwrs, y byddwn hefyd—yn cysylltu â chymunedau Sipsiwn, Roma a Theithwyr i wneud yn siŵr bod awdurdodau lleol hefyd yn cymryd eu cyfrifoldebau o ddifrif o ran mynediad at ddysgu ac, yn wir, gwelliannau i sicrhau bod band eang ar gael.

14:40

Mae cwestiwn 5 [OQ55873] wedi ei dynnu yn ôl. Felly, diolch i'r Dirprwy Weinidog. 

Question 5 [OQ55873] has been withdrawn. So, thank you, Deputy Minister. 

2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Y datganiad a chyhoeddiad busnes sydd nesaf, a dwi'n galw ar y Trefnydd i wneud y datganiad hwnnw—Rebecca Evans. 

The next item is the business statement and announcement, and I call on the Trefnydd to make the statement—Rebecca Evans.

Diolch, Llywydd. I have one change to this week's business: the Minister for Economy, Transport and North Wales will make an oral statement on Tata Steel immediately after this business statement and announcement. Draft business for the next three weeks is set out on the business statement and announcement, which can be found amongst the meeting papers available to Members electronically.

Diolch, Llywydd. Mae gennyf i un newid i fusnes yr wythnos hon: bydd Gweinidog yr Economi, Trafnidiaeth a Gogledd Cymru yn gwneud datganiad llafar am Tata Steel yn syth ar ôl y datganiad a chyhoeddiad busnes hwn. Mae'r busnes drafft ar gyfer y tair wythnos nesaf wedi'i nodi ar y datganiad a chyhoeddiad busnes, sydd i'w weld ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau'n electronig.

Thank you for your business statement, Trefnydd. Can I call for a statement from the Minister for Health and Social Services on dentistry in Wales. You may be aware that a number of dental practices operated by BUPA will be closing next year, as a result of an announcement that that company has made in north Wales. That will affect around 10,000 people in my own constituency who rely on the BUPA practice in Colwyn Bay, and, as you will be aware, there's already a dearth of NHS dentists with which they can seek alternative registration. I'm very concerned about this situation, and I would like to see the Welsh Government working with the Betsi Cadwaladr University Health Board to come up with a solution for these particular people in my own constituency and, indeed, those that have been affected elsewhere in the Caernarfon area, as I understand it. So, can we have a statement on this very important issue? Thank you.  

Diolch am eich datganiad busnes, Trefnydd. A gaf i alw am ddatganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar ddeintyddiaeth yng Nghymru. Efallai eich bod chi'n ymwybodol y bydd nifer o bractisau deintyddol a weithredir gan BUPA yn cau y flwyddyn nesaf, o ganlyniad i gyhoeddiad a wnaed gan y cwmni hwnnw yn y gogledd. Bydd hynny'n effeithio ar tua 10,000 o bobl yn fy etholaeth i fy hun sy'n dibynnu ar bractis BUPA ym Mae Colwyn, ac, fel y gwyddoch chi, mae eisoes prinder deintyddion y GIG lle mae modd ceisio cofrestru â nhw fel dewis amgen. Rwy'n pryderu'n fawr ynghylch y sefyllfa hon, a hoffwn i weld Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr i gynnig ateb i'r bobl benodol hyn yn fy etholaeth i fy hun ac, yn wir, y rhai sydd wedi'u heffeithio mewn mannau eraill yn ardal Caernarfon, yn ôl a ddeallaf i. Felly, a gawn ni ddatganiad ar y mater pwysig iawn hwn? Diolch.

Thank you to Darren Millar for raising this issue. In the first instance, I think I'll ask the health Minister to ask his officials to liaise with the health board in north Wales to better understand the situation, with a view to providing him with an update in due course. 

Diolch i Darren Millar am godi'r mater hwn. Yn y lle cyntaf, rwy'n credu y byddaf i'n gofyn i'r Gweinidog Iechyd ofyn i'w swyddogion gysylltu â'r bwrdd iechyd yn y gogledd i ddeall y sefyllfa'n well, gyda'r bwriad o roi'r wybodaeth ddiweddaraf iddo maes o law.

Before I raise issues under the business statement today, I'd like to take this opportunity to correct the Record. Last week, I mistakenly voted against the joint motion on Armistice Day, and I'd intended to abstain on the motion as tabled, in order to vote on Plaid Cymru's amendment. Though I understand that the vote can't be changed retrospectively, I am very grateful for this opportunity, Llywydd, to correct the Record. 

We know that the after effects of long COVID can leave people breathless, fatigued, unable to concentrate and in pain. A study from King's College London found that older people, women and people experiencing a number of different symptoms when they had coronavirus were more likely to develop long COVID. Earlier this week, the Government in England announced plans to set up more than 40 specialist clinics to deal with long COVID. Can we have a Government statement on the Welsh response to tackling this debilitating condition? Will services and rehabilitation clinics be set up here to treat people and help them get back to as normal a life as possible? How are we going to contribute to research on this? What is the strategy in Wales to deal with long COVID? 

Cyn imi godi materion o dan y datganiad busnes heddiw, hoffwn i fanteisio ar y cyfle hwn i gywiro'r Cofnod. Yr wythnos diwethaf, pleidleisiais i mewn camgymeriad yn erbyn y cynnig ar y cyd ar Ddiwrnod y Cadoediad, ac roeddwn i wedi bwriadu ymatal ar y cynnig fel yr oedd wedi'i gyflwyno, er mwyn pleidleisio ar welliant Plaid Cymru. Er fy mod yn deall nad oes modd newid y bleidlais yn ôl-weithredol, rwy'n ddiolchgar iawn am y cyfle hwn, Llywydd, i gywiro'r Cofnod.

Gwyddom y gall ôl-effeithiau COVID hir adael pobl yn ddi-anadl, yn llesg, yn methu canolbwyntio ac mewn poen. Canfu astudiaeth gan King's College Llundain fod pobl hŷn, menywod a phobl sy'n cael nifer o symptomau gwahanol pan oedd ganddynt glefyd corafeirws yn fwy tebygol o ddatblygu COVID hir. Yn gynharach yr wythnos hon, cyhoeddodd y Llywodraeth yn Lloegr gynlluniau i sefydlu mwy na 40 o glinigau arbenigol i ymdrin â COVID hir. A gawn ni ddatganiad gan y Llywodraeth am ymateb Cymru i fynd i'r afael â'r cyflwr gwanychol hwn? A fydd gwasanaethau a chlinigau adsefydlu'n cael eu sefydlu yma i drin pobl a'u helpu i ddychwelyd at fywyd mor normal â phosibl? Sut yr ydym ni'n mynd i gyfrannu at ymchwil ar hyn? Beth yw'r strategaeth yng Nghymru i ymdrin â COVID hir?

Well, Leanne Wood would have heard the First Minister, in response to a question from David Melding earlier, talking about the challenges posed by long COVID, particularly indeed in the constituency of the Rhondda, and the need to ensure that the individuals affected have the support that they need. I will definitely ensure that the health Minister is aware of your concern about this and your request for a statement specifically on long COVID, and I know that he will give consideration as to when would be best to update the Senedd on the approach to supporting individuals who've been affected.FootnoteLink  

Wel, byddai Leanne Wood wedi clywed y Prif Weinidog, mewn ymateb i gwestiwn gan David Melding yn gynharach, yn sôn am yr heriau sy'n gysylltiedig â COVID hir, yn enwedig yn etholaeth y Rhondda, a'r angen i sicrhau bod yr unigolion sydd wedi'u heffeithio yn cael y gefnogaeth sydd ei hangen arnynt. Byddaf i'n bendant yn sicrhau bod y Gweinidog Iechyd yn ymwybodol o'ch pryder am hyn a'ch cais am ddatganiad yn benodol ar COVID hir, a gwn i y bydd e'n ystyried pryd fyddai orau i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd am sut y cefnogir unigolion yr effeithiwyd arnynt.FootnoteLink

I'd like to ask for an oral statement from the Deputy Minister for Health and Social Services on care home visiting. I was very grateful to the Deputy Minister and the Minister for mental health for attending the cross-party group on dementia that we held recently and where we focused on this issue, but I'm sure they would both agree with me that the evidence we heard from those living with dementia was absolutely heartbreaking about the impact of restrictions on visiting. I'm sure other Members would, like me, be very keen to explore, on the floor of the Chamber, the potential of new rapid lateral flow testing to deliver safe visiting to care homes. Now, I'm as keen as anyone to see students come home for Christmas, but I really do believe that delivering safe care home visits must be a top priority for Welsh Government.

Hoffwn i ofyn am ddatganiad llafar gan y Dirprwy Weinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar ymweliadau â chartrefi gofal. Yr oeddwn i'n ddiolchgar iawn i'r Dirprwy Weinidog a'r Gweinidog iechyd meddwl am fod yn bresennol yn y grŵp trawsbleidiol ar ddementia a gafodd ei gynnal gennym ni'n ddiweddar a lle'r oeddem ni'n canolbwyntio ar y mater hwn, ond rwy'n siŵr y byddai'r ddau'n cytuno â mi fod y dystiolaeth y gwnaethom ni ei glywed, o ran effaith cyfyngiadau ar ymweld, gan y rhai sy'n byw gyda dementia yn gwbl dorcalonnus . Rwy'n siŵr y byddai Aelodau eraill, fel fi, yn awyddus iawn i archwilio, ar lawr y Siambr, botensial profion llif unffordd cyflym newydd i ddarparu ymweliadau diogel â chartrefi gofal. Nawr, rwyf i mor awyddus ag unrhyw un i weld myfyrwyr yn dod adref ar gyfer y Nadolig, ond rwy'n credu, mewn gwirionedd, fod yn rhaid i ddarparu ymweliadau diogel â chartrefi gofal fod yn brif flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru.

14:45

Well, it is indeed an incredibly difficult time for people who have loved ones in care homes and in nursing homes and, indeed, for those people in those settings who are not able to see the family and friends who they love, as well. So, that is absolutely well understood. And the need to balance people's rights and to support their well-being with a desire to protect people living in care homes from the risk of infection is absolutely a challenging one.

In response to a similar request from Lynne Neagle and others, the week before last the Minister provided a written statement that related to the work that is focusing on care homes, and particularly talked about the fact that we're considering a range of options to support providers to enable those risk-assessed visiting options, including, for example, visiting space through those visiting pods and so on, and also, of course, the piloting of the rapid testing for visitors. So, as I say, we've recently had the written statement, but I'm aware now that Lynne Neagle's very keen to have the opportunity to hear an oral statement and to ask questions on that, and, again, I'll ensure that that's given due consideration.

Wel, yn wir mae'n gyfnod eithriadol o anodd i bobl sydd ag anwyliaid mewn cartrefi gofal a chartrefi nyrsio ac, yn wir, i'r bobl hynny mewn lleoliadau nad oes modd iddyn nhw weld teulu a'r ffrindiau y maent yn eu caru. Felly, mae hynny'n gwbl ddealladwy. Ac mae'r angen i gydbwyso hawliau pobl a chefnogi eu lles gydag awydd i ddiogelu pobl sy'n byw mewn cartrefi gofal rhag y risg o haint yn un heriol iawn.

Mewn ymateb i gais tebyg gan Lynne Neagle ac eraill, yr wythnos cyn diwethaf darparodd y Gweinidog ddatganiad ysgrifenedig a oedd yn ymwneud â'r gwaith sy'n canolbwyntio ar gartrefi gofal. Ac yn benodol, soniodd am y ffaith ein bod ni'n ystyried ystod o ddewisiadau i gefnogi darparwyr i alluogi'r dewisiadau ymweld hynny sydd wedi cael asesiad risg, gan gynnwys, er enghraifft, man cyfarfod drwy'r podiau ymweld hynny ac ati, a hefyd, wrth gwrs, dreialu'r profion cyflym i ymwelwyr. Felly, fel y dywedais i, rydym wedi cael y datganiad ysgrifenedig yn ddiweddar, ond rwy'n ymwybodol nawr bod Lynne Neagle yn awyddus iawn i gael y cyfle i glywed datganiad llafar ac i ofyn cwestiynau am hynny ac, unwaith eto, byddaf i'n sicrhau bod hynny'n cael ei ystyried yn briodol.

Trefnydd, I would like to call for a statement from the Minister for housing regarding homelessness during the pandemic. A few months ago the Minister stated that the Welsh Government had a commitment to end rough-sleeping and made emergency accommodation available—a move that I and many others welcomed at the time. However, as the pandemic continues apace, we are, once again, seeing rising numbers of people forced to sleep in shop doorways, behind bins or on industrial estates. And in recent weeks I have had a number of such people come to my regional office desperate for help. Just this weekend, I witnessed at least three people sleeping rough. As we enter the winter months, and with COVID-19 on the rise, it is more important than ever that we find accommodation for those who find themselves without a roof over their head and with nowhere to practise good hand hygiene. So, Trefnydd, I would be grateful if you could ask that the Minister for Housing and Local Government makes and urgent statement to this Senedd about the actions the Welsh Government will be taking in the coming months to end rough-sleeping once and for all. Diolch, Llywydd.

Trefnydd, hoffwn i alw am ddatganiad gan y Gweinidog Tai ynglŷn â digartrefedd yn ystod y pandemig. Ychydig fisoedd yn ôl, dywedodd y Gweinidog fod gan Lywodraeth Cymru ymrwymiad i roi terfyn ar gysgu ar y stryd a sicrhau bod llety brys ar gael—cam yr oeddwn i a llawer o rai eraill yn ei groesawu ar y pryd. Fodd bynnag, wrth i'r pandemig barhau i fynd rhagddo, rydym unwaith eto yn gweld niferoedd cynyddol o bobl yn cael eu gorfodi i gysgu mewn drysau siopau, y tu ôl i finiau neu ar ystadau diwydiannol. Ac yn ystod yr wythnosau diwethaf rwyf i wedi cael nifer o bobl o'r fath yn dod i fy swyddfa ranbarthol â thaer angen help arnynt. Dim ond y penwythnos hwn, gwelais o leiaf dri o bobl yn cysgu ar y stryd. Ar ddechrau misoedd y gaeaf, â COVID-19 ar gynnydd, mae'n bwysicach nag erioed ein bod yn dod o hyd i lety i'r rhai sy'n cael eu hunain heb do dros eu pen a heb unman i arfer hylendid dwylo da. Felly, Trefnydd, byddwn i'n ddiolchgar pe gallech ofyn i'r Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol wneud datganiad brys i'r Senedd hon am y camau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd yn ystod y misoedd nesaf i roi terfyn ar gysgu ar y stryd unwaith ac am byth. Diolch, Llywydd.

Thank you for the opportunity just to comment briefly on the work the Welsh Government's been doing in terms of ensuring that people are able to get off the streets during the coronavirus pandemic. The work that has been done by Welsh Government alongside partners in local authorities and the third sector has been absolutely incredible in ensuring that people are able to be off the streets at this time. But the next step, of course, is ensuring that people are able to go on into what our housing Minister calls their 'forever home', and I think that that work will be really important, as will ensuring that people don't return to the streets over the Christmas period. In terms of when the next opportunity to hear about that would be, I would just highlight that there is a question to the housing Minister on rough-sleeping tomorrow in the Chamber, so that might be an early opportunity to hear the next plans.

Diolch am y cyfle i roi sylwadau byr ar y gwaith y mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn ei wneud i sicrhau y gall pobl ddod oddi ar y strydoedd yn ystod y pandemig coronafeirws. Mae'r gwaith sydd wedi'i wneud gan Lywodraeth Cymru ochr yn ochr â phartneriaid mewn awdurdodau lleol a'r trydydd sector wedi bod yn gwbl anhygoel o ran sicrhau bod pobl yn gallu dod oddi ar y stryd ar hyn o bryd. Ond y cam nesaf, wrth gwrs, yw sicrhau y gall pobl fynd ymlaen i'r hyn y mae ein Gweinidog Tai yn ei alw'n 'gartref am byth', ac rwy'n credu y bydd y gwaith hwnnw'n hynod bwysig, yn ogystal â sicrhau na fydd pobl yn dychwelyd i'r strydoedd dros gyfnod y Nadolig. O ran pryd y byddai'r cyfle nesaf i glywed ynghylch hynny, hoffwn i dynnu sylw at y ffaith bod cwestiwn i'r Gweinidog Tai ynghylch cysgu ar y stryd yn cael ei ofyn yfory yn y Siambr, felly gallai hynny fod yn gyfle cynnar i glywed am y cynlluniau nesaf.

Trefnydd, I wonder if we could have an update from the health Minister on critical care provision, specifically in south-east Wales. Today saw the well-publicised and long-awaited opening of the new Grange University Hospital in Cwmbran. Hopefully, this will transform critical and specialist care in south-east Wales. It's true to say it's a fantastic new building, new facility, but there are issues that need to be ironed out. Some NHS workers have confided in me that they fear that the hospital could be understaffed. There are around 471 beds and many private rooms, which is great on the face of it, but, of course, you then need more staffing cover or nursing cover than you would with traditional wards. So, could we have an update from the Welsh Government on what is being done to recruit more staff into new facilities such as the Grange University Hospital?

Trefnydd, tybed a gawn ni'r wybodaeth ddiweddaraf gan y Gweinidog Iechyd ynghylch darpariaeth gofal critigol, yn benodol yn y de-ddwyrain. Heddiw, cafodd agoriad hirddisgwyliedig Ysbyty Prifysgol y Faenor newydd yng Nghwmbrân ei hysbysebu'n dda. Gobeithio y gwnaiff hyn drawsnewid gofal critigol ac arbenigol yn y de-ddwyrain. Mae'n wir dweud ei fod yn adeilad newydd gwych, yn gyfleuster newydd, ond mae yna faterion y mae angen eu datrys. Mae rhai gweithwyr y GIG wedi ymddiried ynof eu bod nhw'n ofni bod prinder staff yn yr ysbyty. Mae yno oddeutu 471 o welyau a llawer o ystafelloedd preifat, sy'n wych ar yr wyneb ond, wrth gwrs, yna mae angen mwy o staff neu staff nyrsio nag y byddech chi gyda wardiau traddodiadol. Felly, a gawn ni'r diweddaraf gan Lywodraeth Cymru am yr hyn sy'n cael ei wneud i recriwtio mwy o staff i gyfleusterau newydd fel Ysbyty Prifysgol y Faenor?

14:50

Thank you to Nick Ramsay for raising that concern, and you will have heard the First Minister respond to a very similar issue raised during the course of First Minister's questions this afternoon. Of course, the Grange hospital is a state-of-the-art hospital with facilities that are ideally suited to the safe management of patients with and without COVID, and of course there are many isolation rooms there to prevent the spread and so on, so it is, as Nick Ramsay says, an excellent facility. We are satisfied that the health board has discussed the plans to open the hospital with clinical colleagues, including perhaps those colleagues who have been directly in touch with you. But, of course, it's right and proper to raise any concerns that people have and that everyone must work together to ensure those risks are minimised. So, I would invite Nick Ramsay to perhaps send the concerns that he's had raised with him anonymously to the health Minister in order for him to consider them and ensure that those concerns are raised directly then with the health board.

Diolch i Nick Ramsay am godi'r pryder hwnnw, a byddwch chi wedi clywed y Prif Weinidog yn ymateb i fater tebyg iawn a gododd yn ystod cwestiynau'r Prif Weinidog y prynhawn yma. Wrth gwrs, mae ysbyty'r Faenor yn ysbyty o'r radd flaenaf gyda chyfleusterau sy'n ddelfrydol ar gyfer rheoli cleifion sydd â COVID a'r rheini heb COVID, ac wrth gwrs mae llawer o ystafelloedd ynysu yno i atal lledaeniad ac yn y blaen. Felly, fel y dywed Nick Ramsay, mae'n gyfleuster rhagorol. Rydym ni'n fodlon bod y bwrdd iechyd wedi trafod y cynlluniau i agor yr ysbyty gyda chydweithwyr clinigol, gan gynnwys efallai'r cyd-weithwyr hynny sydd wedi bod mewn cysylltiad uniongyrchol â chi. Ond, wrth gwrs, mae'n iawn ac yn briodol codi unrhyw bryderon sydd gan bobl a bod yn rhaid i bawb gydweithio i sicrhau bod y risgiau hynny'n cael eu lleihau. Felly, fe fyddwn i'n  gwahodd Nick Ramsay i anfon y pryderon a godwyd gydag ef yn ddienw at y Gweinidog Iechyd fel y gall ef eu hystyried nhw a sicrhau bod y pryderon hynny yna'n cael eu codi'n uniongyrchol gyda'r bwrdd iechyd.

A gaf i ofyn am ddatganiad gan Weinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig ynglyn â phenderfyniad y Llywodraeth i dorri'r gefnogaeth mae wedi bod yn ei darparu ar gyfer y sector ynni hydro yng Nghymru. Mae'n rhaid i mi ddweud, mae yn bisâr fod gennym ni ar un llaw Lywodraeth sy'n dweud eu bod nhw eisiau tyfu cynhyrchiant ynni adnewyddadwy yng Nghymru, ond ar y llaw arall yn torri'r gefnogaeth sy'n cael ei darparu i'r sector ynni hydro—yn wir, yn tynnu'r mat o dan draed y sector, yn gadael, mae'n debyg nawr, rai o'r prosiectau hynny i fod yn anghynaladwy. Dwi'n gwybod am o leiaf un sy'n wynebu cynnydd o 1,000 y cant yn y trethi busnes maen nhw'n mynd i orfod eu talu. Mi wnaeth y sector gynnig cyfaddawd, a'r Llywodraeth i bob pwrpas yn anwybyddu hynny. Mae'r Llywodraeth hefyd wedi anwybyddu argymhellion wnaethpwyd mewn adroddiad a gomisiynwyd gan y Llywodraeth eu hunain, oedd yn cynnig datrysiad tymor hir i'r sefyllfa. Mae cyfathrebu gyda'r sector wedi bod yn eithriadol o sâl, nifer yn teimlo eich bod chi wedi claddu eich pennau yn y tywod, yn sicr wedi troi cefn arnyn nhw. Felly, mae angen datganiad arnom ni i geisio deall rhesymeg y Llywodraeth y tu ôl i'r penderfyniad hyn, sydd yn ymddangos yn benderfyniad neu'n gam gwag fydd yn gwneud dim byd ond tanseilio'r ymdrech i fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd.

May I ask for a statement from the Minister for Environment, Energy and Rural Affairs on the Government's decision to cut the support that it's been providing for the hydro energy sector in Wales? I have to say that it's bizarre that on the one hand we have a Government that says they want to develop renewable energy in Wales, but on the other hand is cutting the support provided to the hydro energy sector—indeed, pulling the mat from under its feet, leaving some of those projects unsustainable. I know of at least one that is facing an increase of 1,000 per cent in the business rates that they will have to pay. Now, the sector offered a compromise, and the Government to all intents and purposes ignored that. The Government has also ignored the recommendations made by a report commissioned by the Government itself, which proposed a long-term resolution to the situation. Communication with the sector has been exceptionally poor, with many feeling that you've buried your heads in the sand and certainly turned your back on them. So, we do need a statement to try and understand the rationale of Government in making this decision, which does appear to be a mistake as it will do nothing but undermine the efforts to tackle the climate crisis.

In addition, can I ask for a statement from the environment and rural affairs Minister on the UK Government's intention to reform small breweries relief. Now, currently small breweries, of which we have very many here in Wales—those that produce less than 5,000 hectolitres per year—get a 50 per cent reduction in the duty that they pay, but the UK Government intends to reform that, reducing the threshold significantly, seriously impacting the majority of breweries here in Wales. I've raised this previously both in committee and here in the Chamber. The Minister said she wasn't aware of the issue but that she'd check whether the Government have made any representations. She subsequently wrote to me saying that the Government haven't, it's not devolved and, therefore, the Welsh Government wouldn't be pursuing this. Now, that stands in marked contrast to the approach of the Scottish Government, who have mounted a concerted effort in making representations on behalf of the small breweries there. So, the Scottish Government have been proactive; the Welsh Government is just sitting back and saying, 'It's not our problem.' Now, small breweries are one of the success stories we have in terms of the growth of the sector, and much of that will be undone if this duty threshold is reduced. I implore the Government to do something about it and I want to hear exactly from the Minister what your plans are.

At hynny, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Weinidog yr Amgylchedd a Materion Gwledig ynghylch bwriad Llywodraeth y DU i ddiwygio rhyddhad bragdai bach. Nawr, ar hyn o bryd mae bragdai bach, y mae gennym ni lawer iawn ohonyn nhw yma yng Nghymru—y rhai sy'n cynhyrchu llai na 5,000 o hectolitrau y flwyddyn—yn cael gostyngiad o 50 y cant yn y dreth y maen nhw’n ei thalu, ond mae Llywodraeth y DU yn bwriadu diwygio hynny, gan leihau'r trothwy'n sylweddol, gan effeithio'n ddifrifol ar y rhan fwyaf o fragdai yma yng Nghymru. Rwyf wedi codi hyn o'r blaen yn y pwyllgor ac yma yn y Siambr. Dywedodd y Gweinidog nad oedd yn ymwybodol o'r mater ond y byddai'n gwirio a yw'r Llywodraeth wedi cyflwyno unrhyw sylwadau. Ysgrifennodd hi ataf wedyn yn dweud nad yw'r Llywodraeth wedi gwneud hynny gan nad yw'n fater sydd wedi'i ddatganoli, ac felly ni fyddai Llywodraeth Cymru yn mynd ar drywydd hyn. Nawr, mae hynny'n gwrthgyferbynnu'n llwyr ag agwedd Llywodraeth yr Alban, sydd wedi gwneud ymdrech ar y cyd i gyflwyno sylwadau ar ran y bragdai bach yno. Felly, mae Llywodraeth yr Alban wedi bod yn rhagweithiol; mae Llywodraeth Cymru yn eistedd yn ôl ac yn dweud, 'Nid ein problem ni yw hon.' Nawr, mae bragdai bach yn un o'r llwyddiannau sydd gennym ni o ran twf y sector, a bydd llawer o hynny'n cael ei ddadwneud os caiff y trothwy treth hwn ei leihau. Rwy'n erfyn ar y Llywodraeth i wneud rhywbeth yn ei gylch ac rwyf eisiau clywed beth yn union yw cynlluniau'r Gweinidog.

So, on the first issue, of course, the Welsh Government has given significant support to the hydro sector, but you'll be aware, of course, that our support is very much focused on community-led hydro schemes. I do note that you have a question to the Minister for Environment, Energy and Rural Affairs on renewable energy tomorrow, so that might be an opportunity to raise that, or I'm sure that you'll write to the Minister to raise those concerns on behalf of the sector as well.

I personally share Llyr's concern about the small breweries relief. I've certainly raised that as a constituency Member with the UK Government on behalf of the amazing Gower breweries that we have—I had to take the opportunity to drop that in. But I will speak to the Minister on this particular issue, because our small breweries are particularly important for many of our communities.

Felly, ar y mater cyntaf, wrth gwrs, mae Llywodraeth Cymru wedi rhoi cefnogaeth sylweddol i'r sector dŵr, ond byddwch chi'n ymwybodol, wrth gwrs, fod ein cefnogaeth yn canolbwyntio'n fawr ar gynlluniau ynni dŵr sydd wedi'u harwain gan y gymuned. Rwy'n nodi bod gennych chi gwestiwn i Weinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig ar ynni adnewyddadwy yfory, felly gallai hynny fod yn gyfle i godi hynny, neu rwy'n siŵr y byddwch chi'n ysgrifennu at y Gweinidog i godi'r pryderon hynny ar ran y sector hefyd.

Yn bersonol, rwy'n rhannu pryder Llyr am y rhyddhad i fragdai bach. Yn sicr, rwyf wedi codi hynny fel Aelod etholaethol gyda Llywodraeth y DU ar ran y bragdy Gŵyr rhyfeddol sydd gennym ni—bu'n rhaid imi fanteisio ar y cyfle i ychwanegu hynny. Ond byddaf i'n siarad â'r Gweinidog ar y mater penodol hwn, oherwydd mae ein bragdai bach yn arbennig o bwysig i lawer o'n cymunedau.

14:55

Minister, could we have a debate on the Wales and, indeed, the UK-wide calls for the UK Government to develop a benefits take-up campaign across the UK to make sure that all of those who are entitled to financial support are actually getting it, particularly as the downturn hits our lowest income families and disadvantaged communities, and also whether we'd make permanent the current temporary £20 a week increase for universal credit and extend it across the new benefits that will be replacing universal credit in the near future? This is surely a moral obligation, so let us show where the Senedd stands on this issue. 

And, similarly, could we also have a debate on the annual real living wage campaign, which began last week, and the Citizens Cymru Wales campaign for care workers to be paid the real living wage? Again, it would allow Members here to show their support for this in principle, but also recognising—COVID has certainly shown us this—that it is those low-paid workers who are actually the most valuable, the ones who look after our friends and our family, who stock our shelves, deliver our goods, work on the shop floor and factory floor. They are the ones who really deserve and need a real living wage. 

Presiding Officer, just finally, on a very different subject, I've been asked by cultural facility providers in my area if we can have a statement that explains why arts centres and theatres as buildings in their entirety have to remain shut? Because these theatres are more than simply performance spaces; they provide space for workshops, classes, meetings, educational services, and they're professionally operated and regulated and can meet safety requirements. So, a statement could help clarify that these places, these facilities, can open, subject to regulated activity, and it's not to do with the name of 'theatre' or 'cultural venue' or 'performance space'. This would be a real help. Thank you, Trefnydd.

Gweinidog, a gawn ni ddadl ar y galw ledled Cymru ac, yn wir, ledled y DU, ar Lywodraeth y DU i ddatblygu ymgyrch defnyddio budd-daliadau ar draws y DU i sicrhau bod pawb sydd â hawl i gael cymorth ariannol yn ei gael mewn gwirionedd, yn enwedig wrth i'r dirywiad daro ein teuluoedd incwm isaf a'n cymunedau difreintiedig. Hefyd, a fyddai modd inni wneud y  cynnydd dros dro cyfredol o £20 yr wythnos ar gyfer credyd cynhwysol yn barhaol a'i ymestyn ar draws y budd-daliadau newydd a fydd yn disodli credyd cynhwysol yn y dyfodol agos? Mae'n sicr bod hwn yn rhwymedigaeth foesol, felly gadewch inni ddangos ble mae'r Senedd yn sefyll ar y mater hwn. 

Ac, yn yr un modd, a gawn ni ddadl hefyd ar yr ymgyrch flynyddol ar gyflogau byw gwirioneddol, a ddechreuodd yr wythnos diwethaf, ac ymgyrch Dinasyddion Cymru i dalu'r cyflog byw gwirioneddol i weithwyr gofal? Eto, byddai'n caniatáu i'r Aelodau yn y fan hon ddangos eu cefnogaeth i hyn mewn egwyddor, ond gan hefyd gydnabod—mae COVID yn sicr wedi dangos hyn i ni—mai'r gweithwyr cyflog isel hynny sydd fwyaf gwerthfawr mewn gwirionedd, y rhai sy'n gofalu am ein cyfeillion a'n teulu, sy'n llenwi'r silffoedd, yn dosbarthu ein nwyddau, yn gweithio ar lawr y siop ac ar lawr y ffatri. Y nhw yw'r rhai sy'n haeddu ac sydd angen y cyflog byw gwirioneddol.

Llywydd, yn olaf, ar bwnc gwahanol iawn, mae darparwyr cyfleusterau diwylliannol yn fy ardal i wedi gofyn a gawn ni ddatganiad sy'n esbonio pam mae'n rhaid i ganolfannau celfyddydol a theatrau fel adeiladau yn eu cyfanrwydd aros ar gau? Oherwydd mae’r theatrau hyn yn fwy na mannau perfformio yn unig; maent yn darparu lle ar gyfer gweithdai, dosbarthiadau, cyfarfodydd, gwasanaethau addysgol, ac yn cael eu gweithredu a'u rheoleiddio'n broffesiynol a gallant fodloni gofynion diogelwch. Felly, gallai datganiad helpu i egluro y gall y lleoedd hyn, y cyfleusterau hyn, agor, yn amodol ar weithgarwch wedi’i reoleiddio ac nad yw'n ymwneud â'r enw 'theatr' neu 'leoliad diwylliannol' neu 'fan perfformio'. Byddai hyn yn help mawr. Diolch, Trefnydd.

Thank you for bringing forward three really important issues this afternoon. The first related to the importance of ensuring that everybody is accessing all of the financial support that they are entitled to, and maximising the take-up of welfare benefits is one of our important strands of action at the moment. Through our own funding, we're certainly making a big difference in this area. Between January and September of this year, the benefit advice services delivered through the Welsh Government single advice fund have helped households across Wales to claim over £20 million of additional welfare benefit income. And let's remember, that's £20 million of funding that then is almost certainly being reinvested in local communities as well. It's absolutely the case, though, that the Department for Work and Pensions does need to do more, and a joint letter has now been issued to the Secretary of State for Work and Pensions, signed by Ministers from Wales, Scotland and Northern Ireland, calling on them to have a more strategic approach to the take-up of welfare benefits, and I think that that's an important campaign that we can all get behind. And, of course, the real living wage was something that the First Minister spoke passionately about during First Minister's questions this afternoon, and he, of course, sponsored that event recently in the Senedd. He referred to the work that we're doing to ensure that the economic contract, for example, takes all of that into account, and the work that he led personally in terms of ensuring that the NHS is a real living wage employer as well. So, I think we're making a lot of progress in that area, but lots yet to do.

And then, finally, we have started the process of allowing theatres to reopen in a limited capacity, and our guidance has now been revised to allow theatres to reopen for those premises if they're seeking to broadcast without an audience present at the premises, or to rehearse as well. Our expectation is that events should be able to—events more generally—resume no sooner, I think, than spring. So, the £63 million cultural recovery fund will need to be there to support the sector and ensure the long-term sustainability in the meantime. But, in the light of the wider public health context, theatres and concert halls are required to remain closed to the general public, and our test events programme is on hold. So, that, unfortunately, is the situation at the moment, which is why it's even more important that we put that recovery fund in place.

Diolch i chi am gyflwyno tri mater gwirioneddol bwysig y prynhawn yma. Roedd y cyntaf yn ymwneud â phwysigrwydd sicrhau bod pawb yn cael yr holl gymorth ariannol y mae ganddynt yr hawl iddo, ac mae manteisio i'r eithaf ar fudd-daliadau lles yn un o'n meysydd gweithredu pwysig ar hyn o bryd. Drwy ein cyllid ein hunain, rydym yn sicr yn gwneud gwahaniaeth mawr yn y maes hwn. Rhwng mis Ionawr a mis Medi eleni, mae'r gwasanaethau cynghori ar fudd-daliadau sy'n cael ei ddarparu drwy gronfa gyngor sengl Llywodraeth Cymru wedi helpu aelwydydd ledled Cymru i hawlio dros £20 miliwn o incwm budd-dal lles ychwanegol. A gadewch inni gofio, mae hynny'n £20 miliwn o gyllid sydd wedyn bron yn sicr yn cael ei ailfuddsoddi mewn cymunedau lleol hefyd. Mae'n gwbl wir, serch hynny, fod angen i'r Adran Gwaith a Phensiynau wneud mwy, ac mae llythyr ar y cyd nawr wedi'i anfon at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Waith a Phensiynau, ac wedi'i lofnodi gan Weinidogion o Gymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon, yn galw arnynt i gael dull gweithredu mwy strategol ar gyfer budd-daliadau lles, ac rwy'n credu bod honno'n ymgyrch bwysig y gallwn ni i gyd ei chefnogi. Ac, wrth gwrs, roedd y cyflog byw gwirioneddol yn rhywbeth y siaradodd y Prif Weinidog yn angerddol yn ei gylch yn ystod cwestiynau'r Prif Weinidog y prynhawn yma, ac fe wnaeth ef noddi'r digwyddiad hwnnw yn ddiweddar yn y Senedd wrth gwrs. Cyfeiriodd at y gwaith yr ydym ni'n ei wneud i sicrhau bod y contract economaidd, er enghraifft, yn ystyried hynny i gyd, a'r gwaith yr arweiniodd ef arno yn bersonol i sicrhau bod y GIG yn gyflogwr cyflog byw gwirioneddol hefyd. Felly, rwy'n credu ein bod ni'n gwneud llawer o gynnydd yn y maes hwnnw, ond mae llawer eto i'w wneud.

Ac yna, yn olaf, rydym wedi dechrau'r broses o ganiatáu i theatrau ailagor gyda chapasiti cyfyngedig, a diwygiwyd ein canllawiau erbyn hyn i ganiatáu i theatrau ailagor yn y safleoedd hynny os ydynt yn ceisio darlledu heb gynulleidfa yn bresennol, neu ar gyfer ymarfer hefyd. Ein disgwyliad yw y bydd disgwyl i ddigwyddiadau—digwyddiadau'n fwy cyffredinol—allu ailddechrau yn y gwanwyn. Felly, bydd angen i'r gronfa adferiad diwylliannol gwerth £63 miliwn fod yno i gefnogi'r sector a sicrhau'r cynaliadwyedd hirdymor yn y cyfamser. Ond, yng ngoleuni'r cyd-destun iechyd cyhoeddus ehangach, mae'n ofynnol i theatrau a neuaddau cyngerdd aros ar gau i'r cyhoedd, a chafodd ein rhaglen o ddigwyddiadau prawf ei gohirio. Felly dyna, yn anffodus, yw'r sefyllfa ar hyn o bryd, a dyna pam mae'n bwysig iawn ein bod yn rhoi'r gronfa adfer honno ar waith.

15:00

Could the Government give a statement on why huge swathes of mature, healthy trees are being felled from the side of our trunk roads? And, in that statement, could we find out who has authorised these devastating interventions, an extreme instance of which is being carried out as we speak on the A4042 Cwmbran bypass?

It's well known that trees are a particularly important element in combating climate change, in that they absorb huge amounts of carbon dioxide. Their position along all the roads in Wales makes them particularly efficient in this process, not to mention their important sound-absorbing qualities.

Minister, even a cursory inspection of these trees shows that they were both mature and healthy and, therefore, were not presenting any specific safety hazard. So, could we have a statement explaining why a Government supposedly committed to a carbon-free Wales is allowing, perhaps even authorising, this environmentally devastating practice?

A wnaiff y Llywodraeth roi datganiad ynghylch pam mae niferoedd lawer o goed aeddfed ac iach yn cael eu torri i lawr ar ymylon ein cefnffyrdd? Ac, yn y datganiad hwnnw, a fyddai modd inni ganfod pwy sydd wedi awdurdodi'r ymyriadau dinistriol hyn? Mae enghraifft eithafol yn digwydd wrth inni siarad ar ffordd osgoi Cwmbrân, yr A4042.

Mae'n hysbys bod coed yn elfen eithriadol o bwysig wrth fynd i'r afael â newid hinsawdd, gan eu bod yn amsugno llawer iawn o garbon deuocsid. Mae eu lleoliad ar ymylon y ffyrdd yng Nghymru yn eu gwneud yn arbennig o effeithlon yn y broses hon, heb sôn am eu rhinweddau pwysig yn amsugno sain.

Gweinidog, mae hyd yn oed archwiliad sydyn o'r coed hyn yn dangos eu bod yn aeddfed ac yn iach ac, felly, nad oeddent yn achosi unrhyw berygl diogelwch penodol. Felly, a gawn ni ddatganiad yn esbonio pam mae Llywodraeth sydd i fod yn ymrwymedig i Gymru ddi-garbon yn caniatáu, o bosibl yn awdurdodi, yr arfer dinistriol hwn i'r amgylchedd?

Well, I'm not familiar with the particular trees or the stretch of road to which David Rowlands is referring at the moment. So, perhaps I'll invite him to write to the Minister for transport in the first instance, describing the concerns that you have, so that he can look into it and provide you with a more detailed response.

Wel, nid wyf i'n gyfarwydd â'r coed penodol na'r darn o ffordd y mae David Rowlands yn cyfeirio atyn nhw ar hyn o bryd. Felly, byddwn yn ei wahodd i ysgrifennu at y Gweinidog Trafnidiaeth yn y lle cyntaf, gan ddisgrifio ei bryderon, fel y gall y Gweinidog ymchwilio i'r mater a rhoi ymateb manylach iddo.

Diolch i'r Trefnydd. Felly, yn unol â Rheol Sefydlog 12.18, byddwn yn awr yn cael toriad bach er mwyn gwneud newidiadau yn y Siambr. Diolch yn fawr.

I thank the Trefnydd. In accordance with Standing Order 12.18, we will now suspend proceedings briefly to make some changes in the Siambr. Thank you.

Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 15:01.

Plenary was suspended at 15:01.

15:10

Ailymgynullodd y Senedd am 15:11, gyda'r Dirprwy Lywydd (Ann Jones) yn y Gadair.

The Senedd reconvened at 15:11, with Deputy Presiding Officer (Ann Jones) in the Chair.

3. Datganiad gan Weinidog yr Economi, Trafnidiaeth a Gogledd Cymru: Tata Steel
3. Statement by the Minister for Economy, Transport and North Wales: Tata Steel

So, we'll reconvene the Plenary proceedings this afternoon with item 3, which is a statement by the Minister for Economy, Transport and North Wales on Tata Steel. I call on the Minister for Economy, Transport and North Wales, Ken Skates.

Felly, rydym ni'n ailgynnull trafodion y Cyfarfod Llawn y prynhawn yma gydag eitem 3, sef datganiad gan Weinidog yr Economi, Trafnidiaeth a Gogledd Cymru ynghylch Tata Steel. Rwy'n galw ar Weinidog yr Economi, Trafnidiaeth a Gogledd Cymru, Ken Skates.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Tata Steel announced on Friday, 13 November that they have initiated discussions with SSAB Sweden regarding the acquisition of Tata Steel’s Netherlands business including, of course, the IJmuiden steelworks. In addition, they have initiated a process to separate Tata Steel Netherlands and UK business in the future. Crucially, Tata Steel also made it clear that they are reviewing all options to make the business self-sustaining without the need for any funding support from Tata Steel India in the future. The uncertainty around what this might ultimately mean for the UK business will undoubtedly cause deep concern for the 8,000 Tata Steel employees across the UK as well as their families, local communities and the significant numbers involved in their supply chain.  

The First Minister and I spoke with Dr Henrik Adam, chief executive officer of Tata Steel Europe, on Friday. Dr Adam explained that Tata Steel is determined to find a sustainable future for operations here in the UK and to safeguard the workforce. Dr Adam also made clear that the creation of a UK-only operation marks a critical point for the business.

Now, we must take this opportunity to create a sustainable, secure and successful footprint for Tata Steel here in Wales, one that is aligned with our low-carbon aspirations, is truly fit for the future and ensures that we maintain our indigenous steel sector here in Wales and the UK for the long term. Significant support is needed, particularly investment, but we are clear that the steel industry in Wales, with the right internal market conditions, can have a sustainable and successful future. 

I am aware that there are particular concerns over the separation with the Tata Steel plant in IJmuiden, which will mean that Tata Steel UK will lose access to the research and development capability in the Netherlands. Over recent years, we've seen significant investment in our research and development capability here in Wales related to the steel sector. Initiatives such as the Steel and Metals Institute, SUSTAIN, FLEXIS and ASTUTE mean that we can build on this expertise to further develop our domestic research and development capabilities.

The COVID pandemic has raised important questions around our economic resilience, and the time is now right to ensure that we maintain our steel-making capability for the long term. We have seen how important it is that we have strong, resilient, local manufacturing and supply chains. We need our steel sector to be at the base of our low-carbon future in energy efficient buildings, in renewable energy, in low-carbon electric vehicles and, of course, construction. Also let’s not forget that steel itself is endlessly recyclable. 

It is therefore vital that the UK Government commits to real and significant support for Tata Steel and the sector as a matter of urgency—support that will make a lasting difference to the sector and genuinely secure its future, not just paper over the cracks. And this is not a new ask; the sector has been calling on the UK Government for many years to take action in key areas, including energy prices, and to provide an effective package of support of the type that other sectors have received through specific sector deals.

So, I spoke with the Secretary of State for Wales on Friday, and yesterday I raised the matter with the UK Government's business Minister Nadhim Zahawi MP. I am also seeking a meeting with the Secretary of State for Business, Energy and Industrial Strategy. The First Minister has already written to the Prime Minister about the strategic importance of Tata Steel, and he is also seeking an early discussion with the Prime Minister to discuss finding a sustainable future for the company. Only the UK Government has the capacity to provide the scale of support now required. Proactive and rapid support would represent tangible action on the levelling-up agenda and demonstrate the UK working for Wales at this critical time.

In addition, it is important, I think, Dirprwy Llywydd, to emphasise that a 'no deal' Brexit would be extremely damaging for the UK steel sector, and it's therefore vital that the UK secures a comprehensive trade deal with the EU with tariff-free access to EU markets. That comprehensive trade agreement with the EU is the No. 1 trade agreement priority for UK steel makers. The EU is by far the largest export market for UK steel companies and their UK-based customers in the manufacturing sectors. It's vital that the steel industry in Wales is not disadvantaged through unnecessary trade barriers such as additional customs, tariffs, quotas or technical barriers to trade.

Dirprwy Lywydd, the UK Government's significant spend on areas such as infrastructure also means that there is huge potential in terms of opportunities for UK steel makers, which would help protect jobs in steel companies, their supply chains, retain GVA in our economy, and potentially reduce carbon emissions by shortening those supply chains. I will be seeking further discussions with UK Government Ministers and the company over the coming days and weeks to work together to secure the future of Tata Steel's plants in the UK and here in Wales, and I can assure Members that I'll keep them updated on those discussions.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Ar ddydd Gwener 13 Tachwedd, fe gyhoeddodd Tata Steel ei fod wedi cychwyn trafodaethau gyda SSAB Sweden ynghylch caffael gweithfeydd Tata Steel yn yr Iseldiroedd gan gynnwys, wrth gwrs, waith dur IJmuiden. Hefyd, mae'r cwmni wedi cychwyn proses i wahanu busnes Tata Steel yn yr Iseldiroedd a busnes yn y DU yn y dyfodol. Yn hollbwysig, fe eglurodd Tata Steel hefyd ei fod am adolygu'r holl ddewisiadau i wneud y busnes yn hunangynhaliol heb fod angen unrhyw gymorth ariannol oddi wrth Tata Steel India yn y dyfodol. Fe fydd yr ansicrwydd ynghylch beth a olygir gan hyn yn y pen draw i'r busnes yn y DU yn siŵr o fod yn achos pryder mawr i'r 8,000 o weithwyr sydd gan Tata Steel ledled y DU yn ogystal â'u teuluoedd nhw, y cymunedau lleol a'r  niferoedd uchel sy'n gysylltiedig â chadwyn gyflenwi'r cwmni.

Fe siaradodd y Prif Weinidog a minnau ddydd Gwener gyda Dr Henrik Adam, prif swyddog gweithredol Tata Steel Europe. Fe eglurodd Dr Adam fod Tata Steel yn benderfynol o ddiogelu dyfodol sy'n gynaliadwy i'w weithrediadau yma yn y DU a diogelu'r gweithlu. Fe eglurodd Dr Adam hefyd fod creu cwmni ar gyfer y DU yn unig yn dynodi trobwynt tyngedfennol i'r busnes.

Nawr, bydd raid inni fanteisio ar y cyfle hwn i greu cartref sy'n gynaliadwy, diogel a llwyddiannus i Tata Steel yma yng Nghymru, un sy'n cyd-fynd â'n dyheadau ni o ran carbon isel, un sy'n wirioneddol gymwys i'r dyfodol ac yn sicrhau ein bod ni'n cynnal ein sector dur ni sy'n gynhenid yma yng Nghymru a'r DU ar gyfer yr hirdymor. Mae cefnogaeth sylweddol yn angenrheidiol, a buddsoddi yn arbennig, ond rydym ni'n glir y gall y diwydiant dur yng Nghymru, gyda'r amodau priodol yn y farchnad fewnol, fod â dyfodol cynaliadwy a llwyddiannus iddo. 

Rwy'n ymwybodol fod pryderon penodol ynghylch y gwahanu oddi wrth waith Tata Steel yn IJmuiden, a fydd yn golygu y bydd Tata Steel UK yn colli'r defnydd a wneir o'r gwaith ymchwil a datblygu sy'n digwydd yn yr Iseldiroedd. Dros y blynyddoedd diwethaf, rydym wedi gweld buddsoddiad sylweddol yn ein gallu o ran ymchwil a datblygu yma yng Nghymru sy'n gysylltiedig â'r sector dur. Mae mentrau fel y Sefydliad Dur a Metelau, SUSTAIN, FLEXIS ac ASTUTE yn golygu y gallwn adeiladu ar y wybodaeth arbenigol hon i ddatblygu ein galluoedd ymchwil a datblygu domestig ni ymhellach.

Mae pandemig COVID wedi codi cwestiynau pwysig o ran ein cydnerthedd economaidd, ac mae'n bryd nawr i sicrhau ein bod ni'n amddiffyn ein gallu i gynhyrchu dur yn yr hirdymor. Rydym wedi gweld pa mor bwysig yw bod gennym gadwyni gweithgynhyrchu a chyflenwi sy'n gryf, yn gydnerth ac yn lleol. Mae angen i'n sector dur ni fod wrth wraidd ein dyfodol carbon isel ni o ran adeiladau sy'n defnyddio ynni'n effeithlon, o ran ynni adnewyddadwy, cerbydau trydan carbon isel ac, wrth gwrs, adeiladu. Hefyd, rhaid peidio anghofio y gellir ailgylchu dur yn ddiddiwedd.

Mae'n hanfodol felly bod Llywodraeth y DU yn ymrwymo i gefnogaeth wirioneddol a sylweddol i Tata Steel a'r sector fel mater o frys—cymorth a fydd yn gwneud gwahaniaeth parhaol i'r sector ac yn sicrhau ei ddyfodol yn wirioneddol, nid papuro dros y craciau yn unig. Ac nid galwad newydd yw hon; mae'r sector wedi bod yn galw ar Lywodraeth y DU i weithredu mewn meysydd allweddol ers blynyddoedd lawer, gan gynnwys ynghylch prisiau ynni, ac i ddarparu pecyn effeithiol o gymorth o'r math a gafodd sectorau eraill drwy gytundebau penodol i'w sector nhw.

Felly, fe siaradais ag Ysgrifennydd Gwladol Cymru ddydd Gwener, ac fe godais i'r mater ddoe gyda Gweinidog Busnes Llywodraeth y DU, Nadhim Zahawi AS. Rwyf wedi gofyn am gyfarfod hefyd gyda'r Ysgrifennydd Gwladol Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol. Mae Prif Weinidog Cymru wedi ysgrifennu at Brif Weinidog y DU eisoes ynglŷn â phwysigrwydd strategol Tata Steel, ac mae'n gobeithio cael trafodaeth gynnar gyda Phrif Weinidog y DU i drafod ceisio dyfodol sy'n gynaliadwy i'r cwmni. Gan Lywodraeth y DU yn unig y mae'r gallu i ddarparu'r raddfa o gymorth sy'n ofynnol bellach. Fe fyddai cymorth rhagweithiol a chyflym yn gamau pendant ar yr agenda lefelu am i fyny, ac yn dangos bod y DU yn gweithio dros Gymru yn y cyfnod tyngedfennol hwn.

Ar ben hynny, yn fy marn i, Dirprwy Lywydd, mae'n bwysig pwysleisio y byddai Brexit 'heb gytundeb' yn niweidiol iawn i sector dur y DU, ac felly mae'n hanfodol bod y DU yn sicrhau cytundeb masnach cynhwysfawr gyda'r UE gyda mynediad di-dariff i farchnadoedd yr UE. Y cytundeb masnach cynhwysfawr hwnnw gyda'r UE yw blaenoriaeth fwyaf unrhyw gytundeb masnach o ran cynhyrchwyr dur y DU. Yr UE yw'r farchnad allforio fwyaf o bell ffordd ar gyfer cwmnïau dur y DU a'u cwsmeriaid nhw yn y DU yn y sectorau gweithgynhyrchu. Mae'n hanfodol nad yw'r diwydiant dur yng Nghymru dan anfantais oherwydd rhwystrau masnach diangen fel tollau ychwanegol, tariffau, cwotâu neu rwystrau technegol i fasnachu.

Dirprwy Lywydd, mae gwariant sylweddol Llywodraeth y DU ar feysydd fel seilwaith yn golygu hefyd fod yna botensial enfawr o ran cyfleoedd i wneuthurwyr dur y DU. Byddai hynny'n helpu i ddiogelu swyddi mewn cwmnïau dur a'u cadwyni cyflenwi nhw, yn cadw gwerth ychwanegol gros yn ein heconomi ni, ac o bosibl yn lleihau allyriadau carbon drwy fyrhau'r cadwyni cyflenwi hyn. Fe fyddaf i'n ceisio cael trafodaethau pellach gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU a'r cwmni dros y dyddiau a'r wythnosau nesaf i gydweithio er mwyn sicrhau dyfodol gweithfeydd Tata Steel yn y DU ac yma yng Nghymru, ac fe allaf i sicrhau'r Aelodau y byddaf i'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf iddyn nhw ynglŷn â'r trafodaethau hynny.

15:15

Minister, can I thank you for your statement this afternoon? I'd agree that Tata Steel's decision to split the UK and Netherlands businesses will be deeply concerning for steelworkers across Wales and their families and the local community and wider supply chain. Uncertainty is often unwelcome, and I'm afraid we've had plenty of that during 2020, sadly. I am conscious, as well, that we do use the right language in terms of our conversations about Tata, because what I don't want to do—I'm sure what we can all agree on is that we don't want to undermine Tata's abilities themselves to come forward with solutions and their own abilities.

In your statement, you say you believe that the steel industry is of strategic importance and that it has a future in Wales and the UK, and I would agree, and I sincerely hope that you are right in this assertion. You say in your statement, Minister, that Tata Steel will lose access to the R&D capacity in the Netherlands, and I think this is a particularly important aspect for us here in Wales. I wonder if you can expand on what you've said this afternoon in terms of our abilities within Wales and the UK, but Wales specifically, in terms of strengthening our own R&D capacity. What weapons does the Welsh Government have in its own armoury to ensure that steel production can be self-sustaining here in Wales? I wonder if, Minister, you could outline what steps the Welsh Government is taking in order to utilise public procurement and investment to encourage modern methods of construction here in Wales.

Perhaps you could also update on discussions that the Welsh Government has had on creating the correct regulatory environment, which protects the production across Wales and the jobs in the wider supply chain. Furthermore, the Welsh Government's objective of decarbonisation and the condition of public subsidy of being carbon neutral by 2050 through the use of electric arc furnaces could have the effect, of course, of reducing the number of staff that are necessary on the site at Port Talbot, so how does the Welsh Government intend to meet the objectives of decarbonisation and protecting the livelihoods of the people who are directly employed as part of the wider supply chain at Port Talbot? Finally, it may also be helpful if you could update us on any work with regard to reforming business rates and reforming the business rates system that will help businesses across Wales in this particular sector.

Gweinidog, a gaf i ddiolch i chi am eich datganiad y prynhawn yma? Fe fyddwn innau'n cytuno bod penderfyniad Tata Steel i rannu busnesau'r DU a'r Iseldiroedd yn achos gofid mawr i weithwyr dur ledled Cymru, eu teuluoedd a'r cymunedau lleol a'r gadwyn gyflenwi ehangach. Hen beth annifyr yw ansicrwydd yn aml, ac rwy'n ofni ein bod ni wedi gweld digon o hynny yn ystod 2020, yn anffodus. Rwy'n ymwybodol ein bod ni'n defnyddio'r ieithwedd briodol o ran ein sgyrsiau ni ynglŷn â Tata, oherwydd yr hyn nad wyf i'n dymuno ei wneud—ac rwy'n siŵr y gallwn gytuno ar hynny, yw tanseilio gallu Tata ei hun i gyflwyno ei ddatrysiadau a'i alluoedd ei hunan.

Yn eich datganiad, rydych chi'n dweud eich bod o'r farn bod y diwydiant dur o bwysigrwydd strategol a bod iddo ddyfodol yng Nghymru a'r DU, ac fe fyddwn innau'n cytuno â hynny, ac rwy'n gobeithio'n ddiffuant eich bod chi'n iawn i ddweud hynny. Rydych chi'n dweud yn eich datganiad, Gweinidog, na fydd y gwaith ymchwil a datblygu a wneir yn yr Iseldiroedd ar gael i Tata Steel mwyach, ac rwy'n credu bod hwn yn fater sydd o bwys arbennig inni yma yng Nghymru. Tybed a wnewch chi ymhelaethu ar yr hyn a ddywedasoch y prynhawn yma o ran ein galluoedd ni yng Nghymru a'r DU, ond yn arbennig yng Nghymru, o ran cryfhau ein galluoedd ni ein hunain gydag ymchwil a datblygu. Pa arfau sydd gan Lywodraeth Cymru yn ei chist hi ei hun i sicrhau y gall cynhyrchu dur fod yn waith sy'n hunangynhaliol yma yng Nghymru? Tybed, Gweinidog, a wnewch chi amlinellu pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddefnyddio caffael cyhoeddus a buddsoddi i annog dulliau modern o adeiladu yma yng Nghymru.

Efallai y gwnewch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf hefyd am drafodaethau a gafodd Llywodraeth Cymru ynglŷn â chreu'r amgylchedd priodol i reoleiddio, sy'n diogelu'r gwaith cynhyrchu ledled Cymru a'r swyddi yn y gadwyn gyflenwi ehangach. At hynny, fe allai nod Llywodraeth Cymru o ddatgarboneiddio a'r amod o fod yn garbon niwtral ar gymhorthdal cyhoeddus erbyn 2050 drwy ddefnyddio ffwrneisi arc trydanol gael yr effaith o leihau nifer y staff sy'n angenrheidiol ar y safle ym Mhort Talbot. Felly sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu cyflawni amcanion datgarboneiddio a diogelu bywoliaeth y bobl a gyflogir yn uniongyrchol yn y gadwyn gyflenwi ehangach ym Mhort Talbot? Yn olaf, efallai y byddai o gymorth hefyd pe byddech chi'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf inni am unrhyw waith o ran diwygio ardrethi busnes a diwygio'r system ardrethi busnes a fydd yn helpu busnesau ledled Cymru yn y sector arbennig hwn.

15:20

Can I thank Russell George for his questions? I'd agree with his statement at the outset that, whilst, obviously, this will create anxiety—an announcement of this type always leads to uncertainty and, therefore, uncertainty—during the conversations that we've had with Tata, it is absolutely clear to us that Tata remain fully committed to the UK, and absolutely determined to take their assets through the necessary transformation to make them competitive and to guarantee the jobs that are contained within the Tata sites across the UK.

I guess a test of that commitment will come soon, in the way that Russell George outlined, in that we know that, as they disentangle two sides of the business and separate them out, R&D facilities will remain in the Netherlands, so too some of the functions that include sales, procurement and digital services. So, we would expect, as part of the separation of the company, those capabilities to be re-established here in the UK. I think that move to re-establish R&D, sales and procurement will be a clear demonstration by Tata that it is fully committed to the future of steel in the United Kingdom.

I think Russell George is also right to identify that, whilst the UK Government has the key role to play in providing the support necessary for steel, and particularly Tata in the context of today's discussions of a viable future, the Welsh Government also has a key role to play as well. We have stood behind Tata for many years, since 2016, offering crucial support in terms of skills training packages and R&D, and those offers of support remain in place. We've invested approximately £11 million, for example, in skills training provision, and we've also invested heavily in research and development facilities. I mentioned a number of them in my statement, and R&D is going to be critically important in terms of driving competitiveness and innovation beyond some of the steel sector-specific research and development facilities that we've invested in. We've also invested in manufacturing facilities that rely on steel as part of the supply chain—so, bringing businesses, particularly small businesses, together in those research facilities, enabling them to work together, to innovate, to use products that come from the Tata Steel family in the UK. I can point to one particular example: the Advanced Manufacturing Research Centre in Broughton, just a stone's throw from the Shotton facility.

In terms of procurement, Members will be aware that, insofar as procurement is concerned, the Welsh Government was the first signatory to the UK steel charter, which complements our earlier procurement advice note, by encouraging projects in Wales to source and benefit from high-quality British steel wherever is possible. As part of our actions to improve procurement practices, in addition to compliance with public contract regulations, we've implemented an additional mandatory legal position in our tender pre-qualification questionnaire that no dumped steel—no dumped steel at all—is to be used in any contract awarded by public sector bodies in Wales. But we're going to be looking, obviously, to the UK Government to see what more they can do to ensure that UK steel makers have every opportunity to be part of supply chains for publicly funded projects with a steel requirement. I received, just in the last 24 hours, the latest UK steel newsletter. I'd very much encourage Members to gain access to it; it's incredibly informative, and it identifies in there that demand for steel in the UK will rise from £3.8 billion today, this year, to £6 billion by the end of this decade. So there are huge, huge opportunities in terms of procurement here in the United Kingdom. And of course for Tata, there are particular opportunities in terms of automotive, because Tata supplies more than a third of the steel for the UK automotive sector's requirements.

Then, finally, with regard to business rates, I will of course ask the Finance Minister to provide an update on the work that's concerning the future of business rates. I know that this is extremely important to Tata and other steel operators in Wales. However, the key concern for steel businesses, particularly for Tata, relates to issues such as uncompetitive energy prices, where operations on the continent enjoy electricity prices up to 80 per cent lower than the United Kingdom. Then, secondly, the big challenge for steel in the UK is to ensure that it can transition in the context of our ambitions for net zero, and that requires considerable state intervention.

A gaf i ddiolch i Russell George am ei gwestiynau ef? Rwy'n cytuno â'i ddatganiad cychwynnol, er y bydd hyn, yn amlwg, yn peri pryder—mae cyhoeddiad fel hyn bob amser yn arwain at ansicrwydd ac, felly, ansicrwydd—yn ystod y sgyrsiau a gawsom gyda Tata, mae'n gwbl glir i ni fod Tata yn parhau i fod yn gwbl ymrwymedig i'r DU, ac yn gwbl benderfynol o drawsnewid eu hasedau nhw fel y bo'r angen i'w gwneud nhw'n gystadleuol ac ar gyfer diogelu'r swyddi a geir ar safleoedd Tata ledled y DU.

Rwy'n dyfalu y cawn ni brawf o'r ymrwymiad hwnnw cyn bo hir, yn y modd yr amlinellodd Russell George, gan ein bod ni'n gwybod, wrth iddyn nhw ddatgysylltu dwy ran o'r busnes a'u gwahanu nhw, y bydd cyfleusterau ymchwil a datblygu yn aros yn yr Iseldiroedd, ac felly hefyd rai o'r swyddogaethau sy'n cynnwys gwerthiannau, caffael a gwasanaethau digidol. Felly, fe fyddem ni'n disgwyl, fel rhan o wahanu'r cwmni, y bydd y galluoedd hynny'n cael eu hail-sefydlu yma yn y DU. Rwy'n credu y bydd symud tuag at ailsefydlu ymchwil a datblygu, gwerthu a chaffael yn arwydd clir gan Tata ei fod wedi ymrwymo'n llwyr i ddyfodol dur yn y Deyrnas Unedig.

Rwy'n credu bod Russell George yn gywir i nodi hefyd, er mai gan Lywodraeth y DU y mae'r swyddogaeth allweddol wrth estyn y cymorth angenrheidiol ar gyfer dur, ac ar gyfer Tata yn benodol yng nghyd-destun trafodaethau heddiw ar ddyfodol hyfyw, mae gan Lywodraeth Cymru swyddogaeth allweddol yn hyn hefyd. Rydym wedi cefnogi Tata ers blynyddoedd lawer, ers 2016, gan gynnig cymorth hanfodol o ran pecynnau hyfforddi sgiliau ac ymchwil a datblygu, ac mae'r cynigion hynny o gymorth yn parhau. Rydym wedi buddsoddi tua £11 miliwn, er enghraifft, mewn darparu hyfforddiant sgiliau, ac rydym  wedi buddsoddi'n helaeth mewn cyfleusterau ymchwil a datblygu hefyd. Roeddwn i'n sôn am nifer ohonyn nhw yn fy natganiad i, ac fe fydd ymchwil a datblygu yn hollbwysig o ran ysgogi cystadleurwydd ac arloesedd y tu hwnt i rai o'r cyfleusterau ymchwil a datblygu sy'n benodol i'r sector dur y gwnaethom ni fuddsoddi ynddyn nhw. Rydym wedi buddsoddi mewn cyfleusterau gweithgynhyrchu sy'n ddibynnol ar y rhan sydd gan ddur yn y gadwyn gyflenwi hefyd—felly, dod â busnesau, yn enwedig busnesau bach, ynghyd yn y cyfleusterau ymchwil hynny, gan eu galluogi nhw i gydweithio, ac arloesi, a defnyddio cynhyrchion sy'n dod o deulu Tata Steel yn y DU. Fe allaf dynnu sylw at un enghraifft benodol: y Ganolfan Ymchwil Gweithgynhyrchu Uwch ym Mrychdyn, dim ond tafliad carreg o waith Shotton.

O ran caffael, mae'r Aelodau yn ymwybodol mai Llywodraeth Cymru, i'r graddau y mae caffael yn y cwestiwn, oedd yr enw cyntaf ar siarter ddur y DU, sy'n ategu ein nodyn cyngor caffael cynharach ni, drwy annog prosiectau yng Nghymru i brynu dur o ansawdd da o Brydain ac elwa ar hynny lle bynnag y bo modd. Yn rhan o'n camau gweithredu ni i wella arferion caffael, yn ogystal â chydymffurfio â rheoliadau contractau cyhoeddus, rydym ni wedi rhoi offeryn cyfreithiol gorfodol ychwanegol ar waith yn ein holiadur cyn-cymhwyso tendr na fydd unrhyw ddur a gafodd ei ddympio—dim dur o gwbl a gafodd ei ddympio—yn cael ei ddefnyddio mewn unrhyw gontract a ddyfernir gan gyrff y sector cyhoeddus yng Nghymru. Ond fe fyddwn ni'n edrych, yn amlwg, tuag at Lywodraeth y DU i weld beth arall y gall ei wneud i sicrhau bod gan wneuthurwyr dur y DU bob cyfle i fod yn rhan o gadwyni cyflenwi ar gyfer prosiectau a ariennir yn gyhoeddus y mae dur yn ofynnol iddynt. Fe gefais i, yn ystod y 24 awr ddiwethaf, gylchlythyr dur diweddaraf y DU. Rwy'n annog yr Aelodau i gael golwg arno; mae'n hynod o addysgiadol, ac fe nodir yn hwnnw y bydd y galw am ddur yn y DU yn codi o £3.8 biliwn heddiw, eleni, i £6 biliwn erbyn diwedd y degawd hwn. Felly mae yna gyfleoedd enfawr, aruthrol o ran caffael yma yn y Deyrnas Unedig. Ac wrth gwrs, i Tata, mae yna gyfleoedd penodol o ran cerbydau modurol, oherwydd mae Tata'n cyflenwi mwy na thraean o'r dur ar gyfer gofynion sector modurol y DU.

Yna, yn olaf, o ran ardrethi busnes, fe fyddaf i wrth gwrs yn gofyn i'r Gweinidog Cyllid roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y gwaith sy'n ymwneud â dyfodol ardrethi busnes. Fe wn i fod hyn yn eithriadol o bwysig i Tata a gweithredwyr dur eraill yng Nghymru. Eto i gyd, mae'r pryder allweddol i fusnesau dur, yn enwedig i Tata, yn ymwneud â materion fel prisiau ynni anghystadleuol, lle mae prisiau trydan gweithrediadau ar y cyfandir hyd at 80 y cant yn is na'r Deyrnas Unedig. Yna, yn ail, yr her fawr i ddur yn y DU yw sicrhau y bydd yna bontio yng nghyd-destun ein huchelgeisiau ni o ran sero net, ac mae hynny'n gofyn am ymyrraeth sylweddol gan y wladwriaeth.

15:25

I'd like to begin by thanking the Minister for his statement and for the briefing that he provided to opposition parties on Friday. I'd associate myself with everything that he said about the huge importance of the steel industry to Wales. We tend, for obvious reasons—because of the number of jobs—to focus on Port Talbot, but as the Minister has said, there's a much broader significance. Extremely important in Llanelli, part of the region I represent, are the people employed at the Trostre plant.

Now, in the Minister's statement he focuses a lot on the role of the UK Government and reports back on the discussions that he's had, and obviously all of that is important. I do understand what he says about the need for the UK Government to step in and commit to real and significant support for Tata. But I need to ask him this afternoon: what is his plan if they don't? Experience suggests that we can't rely on this UK Government. If we just think of the recent experience of furlough, where that support was not made available when it was needed in Welsh communities, but it was there as soon as it was needed in Surrey, what reliance can we place on the UK Government for doing the right thing here? What if conditions, as has been reported—those conditions that the UK Government place on that support—lead to really significant redundancies? I have to ask him: is it his understanding that UK Government support, as again has been reported, is likely to be conditional upon the replacement of blast furnaces at Port Talbot with electric arc furnaces?

I agree with everything the Minister has said about decarbonisation, but I hope he would agree with me that this is not the way to do it. Taking on board what the Minister has said about the likely rise in demand for steel in Wales and across the UK, does he agree with me that we shouldn't rush to decarbonise our steel industry in such a way that means that we have to massively increase steel imports, effectively exporting our carbon footprint instead of dealing with it using new technologies and making our steel industry sustainable using, for example, emerging hydrogen technologies? Now, if this isn't a risk, what has been reported, surely it's in the company's best interests in terms of customer confidence for this to be firmly and finally denied, and if it is a risk, then surely we need to publicly debate it and the potential implications.

The Minister refers to Tata reviewing all options to make sure the business is self-sustaining without the need for any funding support from Tata in India in the future, and I'm sure we would all understand why that would be. I understand what the First Minister said to Adam Price about the Welsh Government being at the service of the UK Government and the company at this time. But does the Minister accept that it's dangerous to rely on this alone as a strategy? Shouldn't he and the Welsh Government be, at the same time, exploring other models that would enable the ownership and control of the company to be taken back into Welsh hands if that's what's needed? The Welsh Government was prepared to support a management buy-out, potentially, of Port Talbot a couple of years ago. Will the Minister this afternoon commit to considering other potential ownership models if the approach he's currently taking is not successful? Would he consider a co-operative model? Would he look at a not-for-profit company? And if the UK Government does end up taking a stake in the company, will he commit to finding a way that the Welsh Government can do so too, so that we have a seat at the table when future decisions about this vital industry are made?

Fe hoffwn i ddechrau drwy ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad ac am y briff a roddodd ef i'r gwrthbleidiau ddydd Gwener. Rwy'n ategu ei holl sylwadau am bwysigrwydd enfawr y diwydiant dur i Gymru. Rydym ni'n tueddu, am resymau amlwg—oherwydd nifer y swyddi—i ganolbwyntio ar Bort Talbot, ond fel y dywedodd y Gweinidog, mae ei arwyddocâd yn llawer ehangach. Mae'r bobl a gyflogir yn ffatri Trostre yn eithriadol o bwysig yn Llanelli, sy'n rhan o'r rhanbarth yr wyf i'n ei gynrychioli.

Nawr, yn ei ddatganiad mae'r Gweinidog yn canolbwyntio llawer ar swyddogaeth Llywodraeth y DU ac mae'n adrodd yn ôl ar y trafodaethau a gafodd, ac mae hynny i gyd yn bwysig, mae'n amlwg. Rwy'n deall yr hyn a ddywedodd am yr angen i Lywodraeth y DU ddod i'r adwy ac ymrwymo i gefnogaeth wirioneddol ac arwyddocaol i Tata. Ond rwyf am ofyn iddo y prynhawn yma: beth yw ei gynllun ef os na fyddan nhw'n barod i wneud hynny? Mae ein profiad ni'n awgrymu na ellir dibynnu ar Lywodraeth y DU. Os ydym ni'n ystyried y profiad diweddar o ran ffyrlo, lle nad oedd y cymorth hwnnw ar gael pan oedd ei angen ar gymunedau Cymru, ond roedd ar gael cyn gynted ag yr oedd ei angen ar Swydd Surrey, sut y gallwn ni ddibynnu ar Lywodraeth y DU i wneud y peth iawn yn hyn o beth? Beth os bydd yr amodau, fel yr adroddwyd—yr amodau hynny y mae Llywodraeth y DU yn eu rhoi ar y cymorth hwnnw—yn arwain at ddiswyddiadau gwirioneddol sylweddol? Mae'n rhaid imi ofyn iddo: ai ei ddealltwriaeth ef yw bod cefnogaeth Llywodraeth y DU, fel yr adroddwyd eto, yn debygol o fod yn amodol ar ddisodli ffwrneisi chwyth ym Mhort Talbot gan ffwrneisi arc trydan?

Rwy'n cytuno â phopeth a ddywedodd y Gweinidog am ddatgarboneiddio, ond rwy'n gobeithio y byddai ef yn cytuno â minnau nad hon yw'r ffordd i gyflawni hynny. Gan ystyried yr hyn a ddywedodd y Gweinidog am y cynnydd tebygol yn y galw am ddur yng Nghymru a ledled y DU, a yw ef yn cytuno â mi na ddylem ruthro i ddatgarboneiddio ein diwydiant dur yn y fath fodd sy'n golygu bod yn rhaid inni gynyddu mewnforion dur yn aruthrol, gan allforio ein hôl troed carbon ni, mewn gwirionedd, yn hytrach nac ymdrin ag ef gan ddefnyddio technolegau newydd a gwneud ein diwydiant dur ni'n gynaliadwy gan ddefnyddio technolegau hydrogen sy'n cael eu datblygu, er enghraifft? Nawr, os nad oes perygl o hyn, yr hyn yr adroddwyd amdano, siawns ei bod er budd mwyaf y cwmni o ran hyder cwsmeriaid i hynny gael ei wadu, yn gadarn ac yn derfynol, ac os oes yna berygl, yna siawns nad oes angen inni drafod hynny ar goedd ynghyd â'r goblygiadau posibl.

Mae'r Gweinidog yn cyfeirio at adolygiad Tata o'r holl ddewisiadau i sicrhau bod y busnes yn hunangynhaliol heb fod unrhyw angen am gymorth ariannol gan Tata yn India yn y dyfodol, ac rwy'n siŵr y byddem ni i gyd yn deall pam mae hynny'n digwydd. Rwy'n deall yr hyn a ddywedodd y Prif Weinidog wrth Adam Price ynglŷn â'r ffaith fod Llywodraeth Cymru  wasanaeth i Lywodraeth y DU a'r cwmni ar hyn o bryd. Ond a yw'r Gweinidog yn derbyn ei bod hi'n beth peryglus i ddibynnu ar hyn ar ei ben ei hun fel strategaeth? Oni ddylai Llywodraeth Cymru ac yntau, ar yr un pryd, fod yn archwilio modelau eraill a fyddai'n galluogi mynd â pherchnogaeth a rheolaeth y cwmni yn ôl i ddwylo Cymru pe byddai angen hynny? Roedd Llywodraeth Cymru yn barod i gefnogi'r gwaith o brynu gwaith Port Talbot gan reolwyr, o bosibl, ychydig flynyddoedd yn ôl. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo y prynhawn yma i ystyried modelau perchnogaeth posibl eraill os nad yw'r dull y mae ef yn ei gymryd ar hyn o bryd yn llwyddiannus? A fyddai ef yn ystyried model cydweithredol? A fyddai ef yn ystyried cwmni di-elw? Ac os bydd Llywodraeth y DU yn cael cyfran yn y cwmni yn y pen draw, a wnaiff ef ymrwymo i ddod o hyd i ffordd y gall Llywodraeth Cymru wneud hynny hefyd, fel bod gennym ni sedd wrth y bwrdd pan wneir penderfyniadau ynglŷn â'r diwydiant hanfodol hwn yn y dyfodol?

Can I thank Helen Mary Jones for her questions? Of course, Helen Mary Jones is right to point to the fact that it's not just Port Talbot we're talking about, and thousands of workers at Port Talbot, but the other Tata Steel plants across Wales, which employ huge numbers of people who are very well paid. In fact, the steel sector in the United Kingdom pays an average salary of £36,000. And, bearing in mind that many steel sites in the UK are in areas that require levelling up, the loss of any of those jobs within those communities would be very damaging indeed, which is why, I think, the UK Government is acutely aware of its responsibilities in regard to supporting Tata. The indications that we've received from the UK Government, and from Tata, are that discussions are proceeding, and that they have been positive, and that an outcome may be with us soon. But, obviously, every day that is lost intensifies anxiety within the workforce, and therefore, those negotiations have to be taken forward at maximum pace. And it's hugely important, as I've mentioned, to the levelling up agenda, given that Tata Steel sites are in some of the most deprived communities in the United Kingdom, which require direct state intervention to enable them to appreciate a greater level of prosperity. 

Now, Helen Mary Jones raises a number of questions about both the technologies that are used and the ownership models that might be considered. I'm not going to be drawn on the potential use of hydrogen or electric arc furnaces today, because, right now, our focus is on making sure that Tata Steel draw down the necessary funding from the UK Government in an agreement, in a common purpose, to transition the sites into a position where they are globally competitive. And let me just assure Members that Tata Steel employs the most skilled, the best steel workforce in Europe, if not the world. Given the right tools and investment, Tata Steel operations in the UK can outcompete any other facility anywhere around the world. So, the UK Government can act as an enabler for this hugely important sector to become the world's finest.

Now, during my time in this position, I've worked with four different Secretaries of State for the Department for Business, Energy and Industrial Strategy, and each one has given assurance that they wish to see the steel sector brought into a position where it's highly competitive, and where it has a strong and sustainable future. This fourth Secretary of State that I've been working with, Alok Sharma, can be the person that delivers the goods. And that is absolutely vital in the interests of the employees, not just directly employed by Tata, but also the supply chain.

Now, talk of nationalising Tata, I don't think it answers the exam question that we face. The exam question is: how can Tata's operations transition in the context of our net-zero aspirations? How can Tata Steel's operations operate in a competitive way given the disproportionate costs of energy in terms of the business model? And whether or not you nationalise the operations, you are still going to be faced with those energy costs, which only the UK Government can do something about, and the need to decarbonise. And, so, actually, the ownership model is a debate, whilst very interesting to us—and I've just recently nationalised the railways—I can say that it is not relevant to the challenge that we face right now, that steel faces right now. The major challenge that we face right now is in ensuring that the transition is safe and can be secured in a way that guarantees the maximum number of jobs, and that means having a transition, utilising whatever technology might be preferred, a transition that takes not just a few years, but 10 years, to guarantee those jobs, to ensure that, as Helen Mary Jones rightly said, we don't rely on imports from other operators that are polluting the planet, but that we have a safe transition period put in place to guarantee jobs, and to make sure that we can, in a safe way, meet our net-zero ambitions. 

A gaf i ddiolch i Helen Mary Jones am ei chwestiynau hi? Wrth gwrs, mae Helen Mary Jones yn iawn i dynnu sylw at y ffaith nad am Bort Talbot yn unig yr ydym ni'n sôn yma, na'r miloedd o weithwyr ym Mhort Talbot, ond am y gweithrediadau eraill sydd gan Tata Steel ledled Cymru hefyd, sy'n cyflogi niferoedd enfawr o bobl sy'n cael eu talu'n dda iawn. Yn wir, mae'r sector dur yn y Deyrnas Unedig yn talu cyflog cyfartalog o £36,000. Ac, o gofio bod llawer o weithfeydd dur yn y DU mewn ardaloedd y mae angen eu codi nhw i lefel uwch, fe fyddai colli unrhyw un o'r swyddi hyn yn y cymunedau hyn yn niweidiol iawn, a dyna pam, yn fy marn i, y mae Llywodraeth y DU yn ymwybodol iawn o'i chyfrifoldebau o ran cefnogi Tata. Yr arwyddion a gawsom ni oddi wrth Lywodraeth y DU, ac oddi wrth Tata, yw bod y trafodaethau yn digwydd, ac iddyn nhw fod yn gadarnhaol, ac y gallai canlyniad fod ger ein bron ni'n fuan. Ond, yn amlwg, mae pob diwrnod a gollir yn cynyddu'r pryder o fewn y gweithlu, ac felly, mae'n rhaid bwrw ymlaen â'r trafodaethau hynny mor gyflym â phosibl. Ac mae'n hynod bwysig, fel yr wyf i wedi crybwyll, o ran agenda lefelu ar i fyny, o ystyried bod gweithfeydd Tata Steel mewn rhai o'r cymunedau mwyaf difreintiedig yn y Deyrnas Unedig ac mae hynny'n gofyn am ymyrraeth uniongyrchol gan y wladwriaeth i'w galluogi nhw i werthfawrogi lefel uwch o ffyniant.

Nawr, mae Helen Mary Jones yn codi nifer o gwestiynau am y technolegau a ddefnyddir a'r modelau o berchnogaeth y gellid eu hystyried. Nid wyf i heddiw am fynegi barn ar y posibilrwydd o ddefnyddio ffwrnais hydrogen neu ffwrnais arc trydan, oherwydd, ar hyn o bryd, rydym ni'n canolbwyntio ar sicrhau bod Tata Steel yn cael y cyllid angenrheidiol oddi wrth Lywodraeth y DU mewn cytundeb, at ddiben cyffredin, i drosglwyddo'r safleoedd i sefyllfa o fod yn gystadleuol yn fyd-eang. A gadewch i mi sicrhau'r Aelodau mai Tata Steel sy'n cyflogi'r gweithlu dur mwyaf medrus, y gweithlu dur gorau yn Ewrop, os nad yn y byd. O ystyried yr offer a'r buddsoddiad priodol, fe all gweithrediadau Tata Steel yn y DU fod yn fwy nag unrhyw gyfleuster arall drwy'r byd. Felly, fe all Llywodraeth y DU fod yn ysgogydd i'r sector hynod bwysig hwn fod yr un gorau yn y byd.

Nawr, yn ystod fy nghyfnod i yn y swydd hon, rwyf wedi gweithio gyda phedwar Ysgrifennydd Gwladol gwahanol yn yr Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol, ac mae pob un ohonyn nhw wedi rhoi sicrwydd i mi eu bod nhw'n awyddus i weld y sector dur yn cael ei godi i sefyllfa lle mae'n gystadleuol iawn, a lle bod yna ddyfodol cryf a chynaliadwy iddo. Fe allai'r pedwerydd Ysgrifennydd Gwladol yr wyf wedi bod yn gweithio gydag ef, Alok Sharma, fod yr un a fydd yn cyflawni'r gorchwyl. Ac mae hynny'n gwbl hanfodol er budd y gweithwyr, nid yn unig y rhai a gyflogir yn uniongyrchol gan Tata, ond yn y gadwyn gyflenwi hefyd.

Nawr, wrth grybwyll gwladoli Tata, nid wyf i o'r farn mai dyna'r ateb i'r cwestiwn a gaiff ei ofyn i ni ar hyn o bryd. Y cwestiwn cyfredol yw: sut y gall gweithrediadau Tata bontio yng nghyd-destun ein dyheadau ni o ran sero net? Sut all gweithrediadau Tata Steel weithio mewn ffordd sy'n gystadleuol o ystyried costau anghymesur ynni o ran y model busnes? A phe byddech chi'n gwladoli'r gweithfeydd neu beidio, fe fyddech chi'n wynebu'r costau hynny o hyd o ran ynni, na all neb ond Llywodraeth y DU wneud rhywbeth yn eu cylch nhw, a'r angen i ddatgarboneiddio yn ogystal â hynny. Ac, felly, mewn gwirionedd, mae'r model perchnogaeth yn ddadl, sy'n ddiddorol iawn i ni—ac rwyf i newydd wladoli'r rheilffyrdd yn ddiweddar—ond gallaf ddweud nad yw'n berthnasol i'r her sy'n ein hwynebu ni ar hyn o bryd, y mae dur yn ei hwynebu ar hyn o bryd. Yr her fawr sy'n ein hwynebu ni nawr yw sicrhau bod y newid yn ddiogel ac y gellir ei gyflwyno mewn ffordd sy'n gwarantu'r nifer fwyaf posibl o swyddi, yn dibynnu ar fewnforion oddi wrth gynhyrchwyr eraill sy'n llygru'r blaned, ond i ni fod â chyfnod pontio diogel ar waith i ddiogelu swyddi, a sicrhau y gallwn ni, mewn ffordd ddiogel, fodloni ein huchelgeisiau o ran sero net. 

15:30

I'm grateful to the Minister for his statement this afternoon. Ebbw Vale, of course, is synonymous with steel, and many other communities within my constituency, and other people's constituencies, were built on steel, and people employed both in steelworks and in allied industry. Steel matters to all of us, and all of us in Blaenau Gwent have seen the impact of steel closures—the impact on people, on families, on the community as a whole. And we also know that steel remains central to our future. It remains central to the economy of Blaenau Gwent and other parts of this country, and it is essential that an activist Government works with the different owners and businesses to ensure the future of steel. And I'm glad that the Conservatives recognised that during this session this afternoon.

Deputy Presiding Officer, I was interested by the Minister's response to Helen Mary Jones, to Plaid Cymru, and what he said there about the role of energy and the role of sustainability, in terms of the business model that Tata currently has. I recognise what he says about the importance of ensuring that there is a business available to Tata over the coming years, and that we have a business model available to sustain steel, but I also think that there are ways in which the Welsh Government can take a more activist approach. The point the Minister makes about energy is absolutely critical and central to the future of this industry, but we also know that this Government can take an activist approach to ensure that we have energy supplies that are based on renewables, based on sustainability, and also delivered at a price that businesses and consumers can afford to pay.

So I hope the Minister, in responding to the statement this afternoon, and responding to what is happening in Tata at the moment, will take that longer view of the industry and our foundational economic industries, because they all share some of the same and similar challenges and an activist Government can invest in that—not only that industry, but in that economy, to create an economy that is sustainable in market terms, sustainable in financial terms, and sustainable in environmental terms as well.

Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am ei ddatganiad ef y prynhawn yma. Mae Glynebwy, wrth gwrs, yn gyfystyr â dur, ac fe adeiladwyd llawer o gymunedau eraill yn fy etholaeth i, ac etholaethau pobl eraill, oherwydd dur, a phobl yn cael eu cyflogi mewn gweithfeydd dur a diwydiannau cysylltiedig. Mae dur yn bwysig i bob un ohonom ni, ac mae pob un ohonom ni ym Mlaenau Gwent wedi gweld effaith cau'r gweithfeydd dur—effaith hynny ar bobl, ar deuluoedd, ar y gymuned gyfan. Ac fe wyddom ni hefyd fod dur yn parhau i fod yn ganolog i'n dyfodol ni. Mae'n parhau i fod yn ganolog i economi Blaenau Gwent a rhannau eraill o'r wlad hon, ac mae'n hanfodol bod Llywodraeth weithredol yn gweithio gyda'r perchenogion a'r busnesau amrywiol i sicrhau dyfodol dur. Ac rwy'n falch bod y Ceidwadwyr wedi cydnabod hynny yn ystod y sesiwn hwn y prynhawn yma.

Dirprwy Lywydd, roedd ymateb y Gweinidog i Helen Mary Jones, i Blaid Cymru, yn ennyn fy niddordeb i a'r hyn a ddywedodd ef am swyddogaeth ynni a swyddogaeth cynaliadwyedd, o ran y model busnes sydd gan Tata ar hyn o bryd. Rwy'n cydnabod yr hyn a ddywedodd am bwysigrwydd sicrhau bod yna fusnes ar gael i Tata dros y blynyddoedd nesaf, a bod gennym fodel busnes ar gael i gynnal dur, ond rwy'n credu bod yna ffyrdd eraill i Lywodraeth Cymru gymryd dull mwy gweithredol hefyd. Mae'r pwynt a wnaeth y Gweinidog am ynni yn un cwbl dyngedfennol ac yn ganolog i ddyfodol y diwydiant hwn, ond fe wyddom ni hefyd y gall y Llywodraeth hon fynd ati'n weithredol i sicrhau y ceir cyflenwadau o ynni ar sail ynni adnewyddadwy, sy'n seiliedig ar gynaliadwyedd, ac a gaiff ei gyflenwi am bris y gall busnesau a defnyddwyr fforddio ei dalu hefyd.

Felly rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog, wrth ymateb i'r datganiad y prynhawn yma, a chan ymateb i'r hyn sy'n digwydd yn Tata ar hyn o bryd, yn cymryd yr olwg bellach honno ar y diwydiant a'n diwydiannau economaidd sefydledig ni, oherwydd yr un heriau a heriau tebyg sydd ganddyn nhw i gyd ac fe all Llywodraeth weithredol fuddsoddi yn hynny—nid yn unig yn y diwydiant hwnnw, ond yn yr economi honno, a chreu economi sy'n gynaliadwy o ran y farchnad, yn gynaliadwy yn ariannol, ac sy'n cynnal yr amgylchedd hefyd.

15:35

Can I thank Alun Davies for his questions? And he's absolutely right that Ebbw Vale, like many other communities in Wales, was built on steel. We're often very sentimental about the past, about the role that steel has played in shaping our communities, our culture, our heritage in Wales. But I think we should be equally enthusiastic about the future of the sector in Wales. Because as I've said, with the tools, with the investment, with some of the challenges that the sector has faced for many years in terms of energy costs, with those addressed, the sector has a very strong future indeed. And I know all too well—just as the Member Alun Davies has outlined—the pain that can be caused when jobs are lost from steel facilities. I was a youngster when more than 8,000 jobs were lost in a single day at Shotton steel, but I very much, very much recall the pain, the suffering that it caused immediately, and also the ongoing scars that it dealt to the wider community.

Alun Davies is absolutely right that energy is a crucial consideration in how we support Tata and the wider steel sector. I continually raise the need for action on high electric prices faced by UK steel makers and energy-intensive industries. According to UK Steel—and, again, I'd point to the latest news data, which is incredibly informative—our UK steel makers pay 80 per cent more than their French counterparts; they pay 62 per cent more than our German counterparts. So, it demonstrates just how uncompetitive, due to the energy prices, some parts of our processes are in the UK. And of course, other energy-intensive sectors and businesses also face those disparities.

Now, the UK Government—and I welcome this—has stepped forward with an industrial energy transformation fund; I do welcome that. However, the fund is only worth just over £300 million, and the support that is required for Tata is support that goes beyond the energy price issue, that goes beyond sector-wide transformation. It needs specific business support from the UK Government. And in our many meetings with Tata, we are always open to requests for support, in order to help the transition, the transformation of their businesses. But we are always reminded that the key player is the UK Government, with the ability, the capabilities to be able to invest in a way that provides that safe transition.

And renewables—. Alun Davies is absolutely right: the Welsh Government's role in promoting renewable energy is going to be hugely important, not just to steel but for other intense-energy operators in Wales. And there's massive potential in terms of onshore and offshore renewable energy. For my part, I'm particularly excited about the development of floating offshore wind, which could be worth billions of pounds to the Welsh economy and, if we promote it in the right way, if we attract the right investors in—and we are working incredibly closely with the sector—we could not just deploy floating offshore wind, but we could also manufacture those turbines. We could also ensure that the research and development capabilities are secured in Wales as well, linked to the wider manufacturing families, including, of course, the steel sector. 

A gaf i ddiolch i Alun Davies am ei gwestiynau ef? Ac mae yn llygad ei le mai dur yw'r rheswm pam mae Glynebwy, fel llawer o gymunedau eraill yng Nghymru, yn bodoli. Rydym ni'n aml yn ordeimladwy wrth edrych i'r gorffennol, o ran swyddogaeth dur wrth lunio ein cymunedau ni, ein diwylliant ni, ein treftadaeth ni yng Nghymru. Ond rwy'n credu y dylem fod yr un mor angerddol o ran dyfodol y sector yng Nghymru. Oherwydd fel y dywedais i, gyda'r arfau, gyda'r buddsoddiad, gyda rhai o'r heriau a wynebodd y sector ers blynyddoedd lawer o ran costau ynni, ar ôl ymateb i'r rhain, mae gan y sector ddyfodol disglair iawn wir. Ac mae'r gwewyr a achosir—yn union fel yr amlinellodd yr Aelod Alun Davies—pan gaiff swyddi eu colli o'r gweithfeydd dur yn gyfarwydd iawn i mi. Ifanc oeddwn i pan gollwyd dros 8,000 o swyddi mewn un diwrnod yng ngwaith dur Shotton, ond rwy'n cofio'r gwewyr yn arbennig iawn, a'r dioddefaint a achosodd hynny ar unwaith, a'r creithiau parhaol a roddodd hynny i'r gymuned ehangach.

Mae Alun Davies yn gwbl gywir yn nodi bod ynni'n ystyriaeth hollbwysig o ran sut y byddwn ni'n cefnogi Tata a'r sector dur yn ehangach. Rwy'n parhau i ddweud bod angen gwneud rhywbeth o ran y prisiau uchel am drydan y mae cynhyrchwyr dur y DU a diwydiannau sy'n defnyddio llawer o ynni yn eu talu. Yn ôl UK Steel—ac, unwaith eto, fe hoffwn i dynnu sylw at y data newyddion diweddaraf, sy'n hynod o addysgiadol—mae ein gwneuthurwyr dur ni yn y DU yn talu 80 y cant yn fwy na'u cymheiriaid nhw yn Ffrainc; maen nhw'n talu 62 y cant yn fwy na'u cymheiriaid nhw yn yr Almaen. Felly, mae hyn yn dangos pa mor anghystadleuol, oherwydd y prisiau am ynni, yw rhai rhannau o'n prosesau ni yn y DU. Ac wrth gwrs, mae sectorau a busnesau eraill sy'n defnyddio llawer o ynni yn wynebu'r amrywiaethau hyn hefyd.

Nawr, mae Llywodraeth y DU—ac rwy'n croesawu hyn—wedi dod i'r adwy gyda'r gronfa trawsnewid ynni diwydiannol; rwy'n croesawu hynny. Serch hynny, ychydig dros £300 miliwn yn unig yw maint y gronfa, ac mae'r cymorth sydd ei angen ar Tata yn gymorth sy'n ymestyn y tu hwnt i fater prisiau ynni, sy'n ymestyn y tu hwnt i drawsnewid y sector cyfan. Mae angen cymorth busnes arbennig gan Lywodraeth y DU ar y cwmni. Ac yn ein cyfarfodydd niferus ni gyda Tata, rydym yn agored bob amser i geisiadau am gymorth, i gynorthwyo'r newid, y trawsnewid gyda'u busnesau nhw. Ond cawn ein hatgoffa trwy'r amser mai gan Lywodraeth y DU y mae'r brif ran yn hyn o beth, gyda'r gallu, y galluoedd o ran buddsoddi mewn modd sy'n cyflawni'r newid cadarn hwnnw.

Ac ynni adnewyddadwy—. Mae Alun Davies yn llygad ei le: fe fydd swyddogaeth Llywodraeth Cymru o ran hyrwyddo ynni adnewyddadwy yn eithriadol o bwysig, nid yn unig ar gyfer dur ond ar gyfer cynhyrchwyr eraill yng Nghymru sy'n defnyddio llawer o ynni. Ac fe geir posibiliadau enfawr o ran ynni adnewyddadwy ar dir ac ar fôr. O'm rhan i fy hun, mae datblygiadau melinau gwynt yn nofio ar wyneb y môr yn gyffrous iawn, ac fe allen nhw fod yn werth biliynau o bunnoedd i economi Cymru ac, os ydym ni'n hyrwyddo hyn yn y ffordd iawn, os byddwn ni'n denu'r buddsoddwyr priodol—ac rydym ni'n gweithio'n eithriadol o agos gyda'r sector—fe allem ni ddefnyddio mwy na dim ond melinau gwynt yn nofio ar wyneb y môr, fe allem ni fod yn gweithgynhyrchu'r tyrbinau hynny hefyd. Fe allem sicrhau bod y galluoedd ymchwil a datblygu yn ymsefydlu yng Nghymru hefyd, yn gysylltiedig â'r teuluoedd gweithgynhyrchu ehangach, gan gynnwys, wrth gwrs, y sector dur. 

15:40

Thank you for your statement, Minister. Steel workers and their families in my region are deeply concerned with the decision by Tata to split the UK and Netherlands businesses. Do you agree that it is important that we make it a priority to ensure Tata's operations in the UK are self-financing? We must ensure that Port Talbot has a future role in providing the UK's steel needs. Minister, what steps are you taking to ensure that steel produced in Port Talbot is used in major infrastructure investments by the Welsh and UK Governments? What role does the Tata plant have in providing the steel for the south Wales metro and road improvement schemes, such as the Heads of the Valleys dualling? And, finally, Minister, what actions has the Welsh Government taken to assist Tata with decarbonisation and reducing their energy costs, both of which are vital to ensuring the sustainability of all its UK operations? Diolch.

Diolch i chi am eich datganiad, Gweinidog. Mae'r gweithwyr dur a'u teuluoedd yn fy rhanbarth i'n pryderu llawer iawn am benderfyniad Tata i wahanu busnesau'r DU a'r Iseldiroedd. A ydych chi'n cytuno â mi ei bod yn bwysig i ni ei gwneud yn flaenoriaeth i sicrhau bod gweithfeydd Tata yn y DU yn hunangyllidol? Mae'n rhaid sicrhau bod gan Bort Talbot swyddogaeth yn y dyfodol o ran darparu anghenion dur y DU. Gweinidog, pa gamau yr ydych chi'n eu cymryd i sicrhau bod y dur a gynhyrchir ym Mhort Talbot yn cael ei ddefnyddio mewn buddsoddiadau seilwaith mawr gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU? Pa swyddogaeth sydd i waith Tata o ran darparu'r dur ar gyfer Metro'r De a chynlluniau i wella ffyrdd, megis deuoli priffordd Blaenau'r Cymoedd? Ac, yn olaf, Gweinidog, pa gamau a gymerodd Llywodraeth Cymru i gynorthwyo Tata i ddatgarboneiddio a lleihau eu costau ynni, y mae'r ddeubeth yn hanfodol i sicrhau cynaliadwyedd ei holl weithfeydd yn y DU? Diolch.

Can I thank Caroline Jones for her questions? I'd agree entirely that the announcement will cause deep concern for workers, but we have to assure those workers that we are all—we are all—determined to safeguard their jobs, to provide the support that's required in order to see Tata's UK facilities become more competitive in the global market, provide more steel for the UK and for other nations. And for the reasons that I've already outlined, I'm confident that Tata are truly committed to the UK.

But, as I've said, also, an early indication will come of their commitment in the form of some of the consultation that will take place now during the company's separation process, including how Tata responds to the needs within the UK for research and development, sales, procurement, digital functions to be re-established. Once we see the re-establishment of those particular capabilities, then we can have even more confidence that Tata is on the right path to securing UK operations and to make them self-financing. Making them self-financing is a considerable ambition, but I think it's one that's necessary to secure all of the UK's plants for the long term. But it will require, as I've said on repeated occasions, direct intervention by the UK Government, and those discussions are ongoing, but I would urge UK Government Ministers to bring those negotiations to a swift and positive conclusion as soon as possible.

Steel workers in Wales and across the UK employed by Tata have suffered anxiety for far too many years now, and it's time that they're given the assurance that, even with those other challenges we face in terms of decarbonisation and Brexit, they will have a future in that sector. Transport for Wales has engaged directly with businesses across Wales, including with Tata Steel, in terms of opportunities for businesses through the metro transformation programme. Other businesses in the steel sector in Wales, the likes of Liberty Steel, for example, they produce a significant amount of steel for Network Rail's operations. So, there are obvious opportunities there with the metro for steel businesses in Wales.

And I've already answered the questions regarding energy, the energy prices, the need for steel businesses in Wales to become competitive. There is the industrial energy transformation fund that I've already pointed to, but we have been ready to work with steel businesses, through some of the research and development and innovation centres that we've been funding, to ensure that they can reduce their carbon emissions, to ensure that they can undergo the transformation that's required to make them competitive globally.

A gaf i ddiolch i Caroline Jones am ei chwestiynau hi? Fe fyddwn i'n cytuno'n llwyr y bydd y cyhoeddiad yn peri pryder mawr i weithwyr, ond mae'n rhaid inni gysuro'r gweithwyr hynny ein bod ni i gyd—ein bod ni i gyd—yn benderfynol o ddiogelu eu swyddi, a rhoi'r cymorth sydd ei angen ar gyfer gweld gweithfeydd Tata yn y DU yn mynd yn fwy cystadleuol yn y farchnad fyd-eang, gan gyflenwi mwy o ddur i'r DU a gwledydd eraill. Ac am y rhesymau a amlinellais i eisoes, rwy'n hyderus bod Tata yn llwyr ymrwymedig i'r DU.

Ond, fel y dywedais i, hefyd, fe fydd yna arwydd cynnar o'u hymrwymiad nhw yn dod yn sgil rhywfaint o'r ymgynghoriad a fydd yn digwydd nawr yn ystod y broses o wahanu'r cwmni, gan gynnwys sut mae Tata yn ymateb i anghenion y DU ar gyfer ail-sefydlu ymchwil a datblygu, gwerthu, caffael, a swyddogaethau digidol. Pan welwn ni ail-sefydlu'r prosesau penodol hynny, yna fe allwn ni fod hyd yn oed yn fwy hyderus bod Tata ar y trywydd iawn i sicrhau gweithrediadau'r DU a'u gwneud nhw'n hunangyllidol. Mae eu gwneud nhw'n hunangyllidol yn uchelgais sylweddol, ond rwy'n credu ei bod yn un sy'n angenrheidiol i ddiogelu holl weithfeydd y DU yn yr hirdymor. Ond fel y dywedais i droeon, fe fydd angen ymyrraeth uniongyrchol gan Lywodraeth y DU, ac mae'r trafodaethau hynny'n digwydd ar hyn o bryd, ond fe fyddwn i'n annog Gweinidogion Llywodraeth y DU i ddirwyn y trafodaethau hynny i ben yn gyflym ac yn gadarnhaol cyn gynted â phosibl.

Mae'r gweithwyr dur yng Nghymru a ledled y DU, sy'n cael eu cyflogi gan Tata, wedi bod yn bryderus ers gormod o lawer o flynyddoedd bellach, ac mae'n hen bryd iddyn nhw fod â'r sicrwydd, hyd yn oed gyda'r heriau eraill hynny sy'n ein hwynebu o ran datgarboneiddio a Brexit, y bydd yna ddyfodol iddyn nhw yn y sector hwnnw. Mae Trafnidiaeth Cymru wedi ymgysylltu'n uniongyrchol â busnesau ledled Cymru, gan gynnwys gyda Tata Steel, o ran cyfleoedd i fusnesau drwy raglen drawsnewid y metro. Mae busnesau eraill yn y sector dur yng Nghymru, fel Liberty Steel, er enghraifft, yn cynhyrchu cryn dipyn o ddur ar gyfer gwaith y mae Network Rail yn ei wneud. Felly, fe ddaw yna gyfleoedd amlwg i fusnesau dur yng Nghymru gyda'r metro.

Ac rwyf eisoes wedi ateb y cwestiynau ynghylch ynni, prisiau ynni, yr angen i fusnesau dur yng Nghymru fod yn gystadleuol. Mae'r gronfa trawsnewid ynni diwydiannol y cyfeiriais i ati ar gael eisoes, ond rydym wedi bod yn barod i weithio gyda busnesau dur, drwy rai o'r canolfannau ymchwil a datblygu ac arloesi a ariannwyd gennym, i sicrhau y gallan nhw leihau eu hallyriadau carbon, i sicrhau y gallan nhw weld y trawsnewid sydd ei angen i'w gwneud nhw'n gystadleuol yn fyd-eang.

Thank you. We've had one speaker from each of the four groupings here today. So, can I now ask for brevity, and that includes brevity in the answers as well, Minister, perhaps? We've got a number of questions.

Diolch. Rydym wedi cael un siaradwr o bob un o'r pedwar grŵp yma heddiw. Felly, a gaf i ofyn i bawb fod yn gryno nawr, ac mae hynny'n cynnwys atebion cryno hefyd, Gweinidog, efallai? Mae gennym nifer o gwestiynau.

It's all right, but we've got a number of questions which we intend to get through. So, Mark Isherwood.

Popeth yn iawn, ond mae gennym nifer o gwestiynau yr ydym ni'n bwriadu mynd trwyddyn nhw. Felly, Mark Isherwood.

15:45

Diolch, Llywydd. The Secretary of State for Wales, Simon Hart, and the UK Minister for Business and Industry, Nadhim Zahawi, met Tata Steel early last Friday, ahead of the company's announcement on its commercial operations in mainland Europe. It was agreed that both UK Government and Tata Steel would continue to work together to protect the future of high-quality and sustainable steel making in the UK. I therefore welcome your engagement with them.

Tata Steel Colours in Shotton remains a key part of the north-east Wales economy. They told me five years ago that they were critically dependent upon the supply chain for sustainable British steel and that they were reliant on feedstock from the heavy end in south Wales, as they described it. What consideration will you therefore give to this during your engagement with both the UK Government and Tata Steel? There are still 700 employees at Tata Steel in Shotton, with its hot-dip galvanising, organic coating, panel line for building systems and its apprenticeship programme. What consideration will you therefore give to these key issues during your engagement with both UK Government and Tata Steel? Tata Steel in Shotton is also in the running to host a Heathrow logistics hub. What consideration will you therefore give to this during your engagement with both UK Government and Tata Steel?

And finally, reference was made to the Dŵr Cymru model. As you're aware, I previously worked in the mutual sector for over two decades, for the building society that actually merged with the Shotton steel building society—the John Summers Building Society—and I know that, unless mutuals make a surplus, they go out of business, just like a for-profit business. Do you therefore agree with me that the priority must be keeping them in business, with whichever model can best deliver this, rather than putting the models first?

Diolch, Llywydd. Bu Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Simon Hart, a Gweinidog Busnes a Diwydiant y DU, Nadhim Zahawi, mewn cyfarfod â Tata Steel yn gynnar ddydd Gwener diwethaf, cyn cyhoeddiad y cwmni am ei weithrediadau masnachol ar gyfandir Ewrop. Fe gytunwyd y byddai Llywodraeth y DU a Tata Steel yn parhau i gydweithio i ddiogelu dyfodol cynhyrchiant cynaliadwy i ddur o ansawdd uchel yn y DU. Rwy'n croesawu eich ymgysylltiad chi â nhw, felly.

Mae Tata Steel Colours yn Shotton yn parhau i fod yn rhan allweddol o economi'r Gogledd-ddwyrain. Roedden nhw'n dweud wrthyf i bum mlynedd yn ôl eu bod yn gwbl ddibynnol ar y gadwyn gyflenwi ar gyfer cynhyrchiant cynaliadwy o ddur ym Mhrydain a'u bod nhw'n dibynnu ar borthiant o'r pen trwm yn y De, eu disgrifiad nhw. Pa ystyriaeth a roddwch chi i hynny, felly, wrth ichi ymgysylltu â Llywodraeth y DU a Tata Steel? Mae 700 o weithwyr yn Tata Steel yn Shotton o hyd, gyda'i systemau galfaneiddio dip twym, cotio organig, a chynhyrchu paneli adeiladu, a'r rhaglen brentisiaethau. Pa ystyriaeth y byddwch chi'n ei rhoi felly i'r materion allweddol hyn wrth ichi ymgysylltu â Llywodraeth y DU a Tata Steel? Mae Tata Steel yn Shotton hefyd yn y gystadleuaeth i gynnal canolfan logisteg i Heathrow. Pa ystyriaeth y byddwch chi'n ei rhoi i hyn felly wrth i chi ymgysylltu â Llywodraeth y DU a Tata Steel?

Ac yn olaf, fe gyfeiriwyd at fodel Dŵr Cymru. Fel y gwyddoch, fe fûm i'n gweithio cyn hyn yn y sector cydfuddiannol am dros ddau ddegawd, i'r gymdeithas adeiladu a ymunodd mewn gwirionedd â chymdeithas adeiladu dur Shotton—Cymdeithas Adeiladu John Summers—ac fe wn i, os nad oes gan gwmnïau cydfuddiannol rywbeth dros ben, fe fydd yr hwch yn mynd drwy'r siop, yn union yr un fath â busnes sydd er elw. A ydych chi'n cytuno â mi, felly, bod yn rhaid rhoi'r flaenoriaeth i gynnal eu busnes, gyda pha fodel bynnag a all gyflawni hyn orau, yn hytrach na rhoi sylw i'r modelau yn gyntaf?

Can I thank Mark Isherwood for his questions and his contribution, and agree with him that discussion over ownership models is actually a distraction right now from what has to be done? And I think we have to focus right now on supporting Tata to undergo the transformation that I've outlined that is necessary to make them more competitive and to secure the long-term future of the facilities in Wales and across the UK. 

I've spoken on numerous occasions now with the Secretary of State for Wales, Simon Hart, since the announcement, and I've also spoken, as I said, with Nadhim Zahawi, and I'm seeking further discussion with the Secretary of State for Business, Energy and Industrial Strategy, Alok Sharma. I'm keen to make sure that the Welsh Government is able to support the UK Government in providing the finances to Tata Steel UK's businesses, primarily Tata Steel here in Wales, by adding value—by adding value. And the role that we can play in the Welsh Government in adding value is to support the workers to undergo skills training and to ensure that the right research and development capabilities are developed. That's our key role, and that's why I think it's really important that those ongoing discussions involve Welsh Government wherever possible. 

Mark Isherwood asked a number of questions specific to the Tata Shotton site, the Shotton Colours site, which employs 760 highly skilled people. That site has enormous potential—huge potential. It's my understanding that demand for products from that site had returned, prior to the announcement, to pre-COVID levels, demonstrating just how competitive that site is, just how high the quality of those products is. And I remain very excited indeed about the potential for the Tata site in becoming a logistics hub—not just a logistics hub for Heathrow, but for other businesses across multiple sectors. And my officials are working incredibly closely with Tata Steel to understand some of the barriers that need to be overcome in forming that logistics hub at the Shotton site and, in particular, how we can open up a third access to the site. That would be vitally important in securing the site as a logistics hub serving not only Heathrow but potentially many other sectors and, as I've already mentioned, floating offshore wind. I think there could be an opportunity there for renewable energy manufacturing or logistics as well.  

A gaf i ddiolch i Mark Isherwood am ei gwestiynau a'i gyfraniad ef, ac rwyf i'n cytuno ag ef fod trafodaeth ynghylch modelau perchnogaeth mewn gwirionedd yn tynnu sylw oddi wrth yr hyn y mae'n rhaid ei wneud nawr? Ac rwy'n credu bod yn rhaid inni ganolbwyntio ar gefnogi Tata nawr i wireddu'r trawsnewid a amlinellais i sy'n angenrheidiol i'w wneud yn fwy cystadleuol a sicrhau dyfodol hirdymor y cyfleusterau yng Nghymru a ledled y DU.

Rwyf wedi siarad droeon erbyn hyn gydag Ysgrifennydd Gwladol Cymru, Simon Hart, ers y cyhoeddiad hwn, ac rwyf wedi siarad hefyd, fel y dywedais i, â Nadhim Zahawi, ac rwy'n ceisio cael trafodaeth bellach gyda'r Ysgrifennydd Gwladol Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol, Alok Sharma. Rwy'n awyddus i wneud yn siŵr y gall Llywodraeth Cymru gefnogi Llywodraeth y DU i gyflwyno'r arian i fusnesau Tata Steel UK, Tata Steel yma yng Nghymru yn bennaf, drwy ychwanegu gwerth—drwy ychwanegu gwerth. A'r rhan y gallwn ni ei chwarae yn Llywodraeth Cymru wrth ychwanegu gwerth yw cefnogi'r gweithwyr i ymgymryd â hyfforddiant sgiliau a sicrhau bod y galluoedd cywir o ran ymchwil a datblygu yn cael eu meithrin. Dyna yw ein swyddogaeth allweddol ni, a dyna pam rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn bod y trafodaethau parhaus hynny'n cynnwys Llywodraeth Cymru lle bynnag y bo hynny'n bosibl.

Fe ofynnodd Mark Isherwood nifer o gwestiynau a oedd yn ymwneud yn benodol â safle Tata Shotton, safle Shotton Colours, sy'n cyflogi 760 o weithwyr medrus iawn. Mae gan y safle hwnnw botensial enfawr—potensial enfawr. Fy nealltwriaeth i yw bod y galw am gynnyrch o'r safle hwnnw wedi dychwelyd, cyn y cyhoeddiad, i lefelau cyn COVID, gan ddangos pa mor gystadleuol yw'r safle hwnnw, pa mor dda yw ansawdd y cynhyrchion a ddaw ohono. Ac rwy'n parhau i deimlo'n gyffrous iawn o ran posibiliadau safle Tata ar gyfer bod yn ganolfan logisteg—nid yn unig yn ganolfan logisteg i Heathrow, ond i fusnesau eraill ar draws sawl sector. Ac mae fy swyddogion i'n cydweithio'n arbennig o agos gyda Tata Steel i ddeall rhai o'r rhwystrau y mae angen eu goresgyn wrth ffurfio'r ganolfan logisteg honno ar safle Shotton ac, yn benodol, sut y gallwn ni agor trydedd fynedfa i'r safle. Fe fyddai hynny'n hanfodol bwysig o ran sefydlu canolfan logisteg ar y safle sy'n gwasanaethu nid dim ond Heathrow yn unig ond llawer o sectorau eraill o bosibl ac, fel y soniais eisoes, felinau gwynt sy'n arnofio ar wyneb y môr. Rwy'n credu y gallai hwn fod yn gyfle i sefydlu gweithgynhyrchu neu logisteg ynni adnewyddadwy hefyd.

Minister, can I thank you for your statement this afternoon? I find it very encouraging, the position that you've taken. Can I also thank you for all the support that the Welsh Government has given to the steel industry over the years? Steelworkers in my constituency are very grateful for that support and, as you quite rightly pointed out earlier in your contribution, they are the best in the world and they have given much to the industry, and now they want the industry to continue honouring their commitment to them and to their families.

In relation to your points made, I think that it's important that the UK Government now takes this opportunity—and I see it as an opportunity—to actually get a steel industry for the United Kingdom, which will provide a foundation for other manufacturing across the country. And this is a chance, I think, for them to step up to the plate and become an active player in the industrial strategy of the UK. I hope they take it.

Now, in your statement, you indicated that the funding support from Tata Steel India in the future is not going to be needed. That's their focus—they want to make it sustainable. But have you had any indication as to to when they will continue supporting it and at what point they expect to be self-sustaining, so that we have at least a target we can look towards in ensuring that industry becomes self-sustaining?

Also, on the decarbonisation agenda, everyone talks about hydrogen. That is some years down the line, as the technology is not quite there yet. But one thing that is available is carbon capture and storage. Are you looking at further research and development in that area to ensure that there's a possibility of decarbonising the industry in Port Talbot in particular, because, clearly, that's where the heavy end is, and that's where the large carbon emissions would be? Have you had good discussions with your colleague in the Cabinet, Lesley Griffiths, regarding the emissions trading scheme that is being put into place to replace the European emissions trading scheme to ensure this is not going to be detrimental to the steel industry in the future and that the UK model will be very supportive and useable for the UK steel sector?

We talked about skills and the separation of the businesses into a Dutch component and a UK component. And we do know that the elements are currently based in Holland, because they did go from Port Talbot over to Holland—the R&D and the sales. What discussions will you be having for the skills agenda to ensure that those come back? And how are you working with the research and development, particularly Swansea—because I know that Tata work with Swansea and Warwick, but particularly Swansea and the Steel and Metal Institute—to ensure that that's the centre for R&D for steel in the UK and it becomes critical for Tata to work with them?

Gweinidog, a gaf i ddiolch i chi am eich datganiad y prynhawn yma? Rwy'n cael eich safbwynt chi yn galonogol iawn yn hyn o beth. A gaf i ddiolch ichi hefyd am yr holl gefnogaeth a roddodd Llywodraeth Cymru i'r diwydiant dur dros y blynyddoedd? Mae gweithwyr dur yn fy etholaeth i yn ddiolchgar iawn am y gefnogaeth honno ac, fel yr oeddech chi'n dweud yn gwbl briodol yn gynharach yn eich cyfraniad, y nhw yw'r goreuon yn y byd ac maen nhw wedi cyfrannu llawer i'r diwydiant, ac maen nhw'n dymuno i'r diwydiant barhau nawr i anrhydeddu eu hymrwymiad nhw a'u teuluoedd iddo.

O ran y pwyntiau a wnaethoch, rwy'n credu ei bod yn bwysig bod Llywodraeth y DU yn manteisio ar y cyfle hwn nawr—ac rwy'n gweld cyfle yn hyn—i ennill diwydiant dur i'r Deyrnas Unedig, a fydd yn gosod sylfaen ar gyfer gweithgynhyrchu fel arall ledled y wlad. Ac mae hwn yn gyfle, yn fy marn i, i gamu i'r bwlch a bod â rhan weithgar yn strategaeth ddiwydiannol y DU. Rwy'n gobeithio y byddan nhw'n manteisio arno.

Nawr, yn eich datganiad chi, roeddech chi'n dweud na fydd angen cymorth ariannol gan Tata Steel India yn y dyfodol. Maen nhw'n canolbwyntio ar hynny—maen nhw'n awyddus iddo fod yn weithgarwch cynaliadwy. Ond a ydych chi wedi cael unrhyw amcan am ba hyd y byddan nhw'n parhau i'w gefnogi a pha bryd y maen nhw'n disgwyl iddo fod yn hunangynhaliol, fel bod gennym ni o leiaf darged i anelu ato wrth sicrhau bod y diwydiant yn mynd yn hunangynhaliol?

Hefyd, o ran yr agenda datgarboneiddio, mae pawb yn sôn am hydrogen. Ymhen rhai blynyddoedd eto y daw hynny, gan nad yw'r dechnoleg ar gael hyd yn hyn. Ond un peth sydd ar gael nawr yw dal a storio carbon. A ydych chi'n ystyried ymchwil a datblygu pellach yn y maes hwnnw i sicrhau bod posibilrwydd o ddatgarboneiddio'r diwydiant ym Mhort Talbot yn arbennig felly, oherwydd, yn amlwg, dyna lle mae'r pen trwm, a dyna lle y byddai'r allyriadau carbon mwyaf? A gawsoch chi drafodaethau buddiol gyda'ch cyd-Aelod yn y Cabinet, Lesley Griffiths, ynglŷn â'r cynllun masnachu allyriadau sy'n cael ei roi ar waith i ddisodli'r cynllun masnachu allyriadau Ewropeaidd i sicrhau na fydd hyn yn niweidiol i'r diwydiant dur yn y dyfodol ac y bydd model y DU yn gefnogol ac yn ddefnyddiol iawn i sector dur y DU?

Fe fuom ni'n siarad am sgiliau a gwahanu'r busnesau'n ddwy ran, un i'r Iseldiroedd a'r llall i'r DU. Ac fe wyddom ni mai yn yr Iseldiroedd y lleolir yr elfennau ar hyn o bryd, oherwydd fe wnaethon nhw symud o Bort Talbot draw i'r Iseldiroedd—yr ymchwil a datblygu, a'r gwerthiant. Pa drafodaethau y byddwch yn eu cael o ran yr agenda sgiliau i sicrhau bod y rhain yn dychwelyd? A sut ydych chi'n gweithio o ran yr ymchwil a'r datblygu, yn enwedig yn Abertawe—oherwydd fe wn i fod Tata yn gweithio gydag Abertawe a Warwick, ond gydag Abertawe a'r Sefydliad Dur a Metel yn arbennig—i sicrhau mai dyna'r ganolfan ymchwil a datblygu ar gyfer dur yn y DU ac y bydd hyn hollbwysig i Tata weithio gyda nhw?

15:50

Can you bring your—[Interruption.]—to a conclusion?

A wnewch chi ddod â'ch—[Torri ar draws.]—i derfyn?

I will conclude, but, as I'm sure you're aware, Deputy Presiding Officer, this is critical to my constituency and my workforce there.

Rwyf i ar fin dod i ben, ond, fel y gwyddoch chi, rwy'n siŵr, Dirprwy Lywydd, mae hwn yn fater difrifol i'm hetholaeth i a'r gweithlu sydd gennyf yn y fan honno.

My final point, though, is—there's a lot of talk about levelling up by the UK Government. You mentioned in your press release on Friday that the First Minister was seeking a phone call with the Prime Minister. Has he returned that phone call, and has he agreed to make sure the levelling up applies to Wales and the steel sector as well as anywhere else?

Fy mhwynt olaf i, serch hynny, yw—mae llawer o sôn am lefelu ar i fyny gan Lywodraeth y DU. Roeddech chi'n sôn yn eich datganiad chi i'r wasg ddydd Gwener fod Prif Weinidog Cymru yn ceisio cael galwad ffôn gyda Phrif Weinidog y DU. A yw ef wedi galw'n ôl eto, ac a yw wedi cytuno i sicrhau bod y lefelu ar i fyny yn berthnasol i Gymru a'r sector dur yn ogystal ag yn unrhyw le arall?

Can I thank Dai Rees for his questions and say that he is a powerful and passionate advocate for Port Talbot and for the steel sector as a whole in Wales? I very much welcome his contribution today, and I would agree with him that this does present the UK Government with an enormous opportunity to demonstrate a commitment, a true commitment, to levelling up, but also to secure what I think is a nationally strategic interest for the United Kingdom. I think steel is important to our national security. I don't think it's possible to imagine a scenario where, as we reach the end of the transition period, we could possibly tolerate the idea that steel making could be lost from the United Kingdom. That is simply unimaginable. And the UK Government can therefore take this opportunity to guarantee that we will have a viable, secure future for the sector across the United Kingdom, and there are many, many opportunities I've already outlined, in terms of procurement as well, with demand purely within the UK estimated to almost double over the course of this decade—huge opportunities if procurement is sorted to make sure that we capture as much of the public spend as possible for UK steel operations.

I'm working with Tata and also, I have to say, with Community. I had a very, very good discussion, a constrictive discussion, with Roy Rickhuss today at Community. I can say that we are perfectly aligned with the Community union. There is not a cigarette paper between us in terms of our belief in the sector, our commitment to Tata, our desire to make sure that steel in the UK has a strong and viable future, and we're going to be working together with Tata in understanding exactly what the move towards becoming self-sustaining means, and how that can be reached and when it will be reached.

Carbon capture could have an important role in terms of meeting our obligations on carbon emissions, and, in terms of the emissions trading scheme, Deputy Llywydd, I'm afraid I could talk for quite some time about the ETS, but I'll just say that—

A gaf i ddiolch i Dai Rees am ei gwestiynau a dweud ei fod ef yn ddadleuwr grymus ac angerddol dros Bort Talbot a'r sector dur yn ei gyfanrwydd yng Nghymru? Rwy'n croesawu ei gyfraniad heddiw yn fawr, ac rwy'n cytuno ag ef y ceir cyfle enfawr i Lywodraeth y DU ddangos ymrwymiad, ymrwymiad gwirioneddol, i lefelu am i fyny, ond i ddiogelu'r hyn sydd yn fuddiant strategol cenedlaethol i'r Deyrnas Unedig hefyd. Rwy'n credu bod dur yn bwysig i'n diogelwch cenedlaethol ni. Nid wyf yn credu ei bod hi'n bosibl inni ddychmygu na goddef, wrth inni gyrraedd diwedd y cyfnod pontio, y sefyllfa o gynhyrchu dur yn diflannu o'r Deyrnas Unedig. Ni ellir dychmygu hynny, wir. Ac fe all Llywodraeth y DU fanteisio ar y cyfle hwn felly i warantu y bydd gennym ddyfodol hyfyw a diogel i'r sector ledled y Deyrnas Unedig. Ac mae yna lawer o gyfleoedd fel yr amlinellais i eisoes, o ran caffael hefyd, gyda'r galw o fewn y DU yn unig yn dyblu yn ystod y degawd hwn—cyfleoedd enfawr os bydd caffael yn cael ei drefnu i sicrhau ein bod ni'n diogelu cymaint o'r gwariant cyhoeddus â phosibl ar gyfer gweithrediadau dur y DU.

Rwy'n gweithio gyda Tata a hefyd, mae'n rhaid imi ddweud, gydag undeb Community. Cefais drafodaeth dda iawn, trafodaeth gyfyngol, gyda Roy Rickhuss yn undeb Community. Gallaf ddweud ein bod ni'n cyd-fynd yn gyfan gwbl ag undeb Community. Nid oes lled blewyn o wahaniaeth rhyngom o ran ein ffydd ni yn y sector, ein hymrwymiad ni i Tata, ein hawydd ni i sicrhau y ceir dyfodol cryf a hyfyw i ddur yn y DU. Ac fe fyddwn ni'n cydweithio gyda Tata i ddeall yn union yr hyn y mae'r symudiad tuag at fod yn hunangynhaliol yn ei olygu, a sut y gellir ymgyrraedd at hynny a phryd y daw hynny i fod.

Fe allai dal carbon fod â swyddogaeth bwysig o ran cyflawni ein rhwymedigaethau ni o ran allyriadau carbon, ac, o ran y cynllun masnachu allyriadau, Dirprwy Lywydd, mae arnaf i ofn y gallwn i siarad am gryn amser am y System Masnachu Allyriadau, ond rwyf am ddweud—

15:55

—the Welsh Government, working with the UK Government and, obviously, other devolved administrations, has developed that UK emissions trading scheme; it's going to operate as a stand-alone scheme, or it's going to link to the EU ETS, and the legislation is now in place for that scheme to become operational on 1 January 2021. That's vitally important.

Then finally, in terms of further support that could be brought forward in terms of research and development, there is, obviously, the Swansea bay city deal, and Swansea University has proposals to further develop steel expertise in Wales through the city deal. And in terms of the phone call, I am not aware that that phone call has taken place yet, but I will inform Members as and when it happens.

—mae Llywodraeth Cymru, gan weithio gyda Llywodraeth y DU ac, yn amlwg, weinyddiaethau datganoledig eraill, wedi datblygu cynllun masnachu allyriadau'r DU; bydd yn gweithredu fel cynllun annibynnol, neu bydd yn gysylltiedig â chynllun masnachu allyriadau yr UE, ac mae'r ddeddfwriaeth bellach ar waith i'r cynllun hwnnw fod yn weithredol ar 1 Ionawr 2021. Mae hynny'n hanfodol bwysig.

Yna, yn olaf, o ran cymorth pellach y gellid ei gyflwyno o ran ymchwil a datblygu, mae bargen ddinesig bae Abertawe, yn amlwg, ac mae gan Brifysgol Abertawe gynigion i ddatblygu arbenigedd dur yng Nghymru ymhellach drwy'r fargen ddinesig. Ac o ran yr alwad ffôn, nid wyf yn ymwybodol y cafwyd yr alwad ffôn honno eto, ond hysbysaf yr Aelodau pan ac os daw'r alwad honno. 

Minister, I was very pleased to hear you open with comments on the skills base of the steel industry in Wales. I think people overlook the fact that it's a constantly modernising industry and that's why it's such an important player in those institutions such as the Swansea bay city deal that you mentioned and Swansea University. But I'm quite keen to make sure that we don't overlook the opportunities for apprenticeships in this as well. Tata's a huge contributor in that particular field, and I'd be grateful to know what reassurances you've had about the opportunities for apprenticeships during this nervous time. Thank you.

Gweinidog, roeddwn yn falch iawn o'ch clywed yn agor gyda sylwadau ynglŷn â sylfaen sgiliau'r diwydiant dur yng Nghymru. Rwy'n credu bod pobl yn anwybyddu'r ffaith ei fod yn ddiwydiant sy'n moderneiddio'n gyson a dyna pam ei fod yn elfen mor bwysig yn y sefydliadau hynny fel bargen ddinesig bae Abertawe y sonioch chi amdani a Phrifysgol Abertawe. Ond rwy'n eithaf awyddus i wneud yn siŵr nad ydym ni'n anwybyddu'r cyfleoedd ar gyfer prentisiaethau yn hyn o beth hefyd. Mae Tata yn gyfrannwr enfawr yn y maes penodol hwnnw, a byddwn yn ddiolchgar o wybod pa sicrwydd yr ydych chi wedi'i gael am y cyfleoedd ar gyfer prentisiaethau yn ystod y cyfnod ansicr hwn. Diolch.

Can I thank Suzy Davies for her question? And she's absolutely right: people employed by Tata are amongst the most skilled in Europe in terms of the steel sector, and, as a Welsh Government, we've been pleased to be able to invest £11.7 million in terms of skills training funding since 2016. Apprenticeships have played a key role across all of the Tata sites, and our understanding is that Tata remain fully committed to providing apprenticeship opportunities even in these uncertain times, and, of course, the Welsh Government has recently announced an incentive for businesses to take on apprentices, including, importantly, young apprentices. So, for every young apprentice aged under 25 that a business takes on, they'll receive an incentive of £3,000, and this could prove hugely important to larger employers like Tata in retaining or taking on apprentices during the course of the pandemic and then the recovery. But I'll happily write to Members with further details of Tata's plans for their apprenticeship provision.

A gaf i ddiolch i Suzy Davies am ei chwestiwn? Ac mae hi'n llygad ei lle: mae pobl a gyflogir gan Tata ymhlith y rhai mwyaf medrus yn Ewrop o ran y sector dur, ac rydym ni, Llywodraeth Cymru, wedi bod yn falch o allu buddsoddi £11.7 miliwn o ran cyllid hyfforddiant sgiliau ers 2016. Bu gan brentisiaethau ran allweddol yn holl safleoedd Tata, a deallwn fod Tata yn parhau i fod yn gwbl ymrwymedig i ddarparu cyfleoedd prentisiaeth hyd yn oed yn y cyfnod ansicr hwn, ac, wrth gwrs, mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi cymhelliad yn ddiweddar i fusnesau gyflogi prentisiaid, gan gynnwys, yn bwysig, prentisiaid ifanc. Felly, i bob prentis ifanc o dan 25 oed y mae busnes yn ei gyflogi, byddant yn cael cymhelldal o £3,000, a gallai hyn fod yn hynod bwysig i gyflogwyr mwy fel Tata wrth gadw neu gyflogi prentisiaid yn ystod y pandemig ac yna'r adferiad. Ond byddaf yn falch o ysgrifennu at yr Aelodau gyda rhagor o fanylion am gynlluniau Tata ar gyfer eu darpariaeth prentisiaeth.

Can I thank the Minister for his statement? And can I also pay tribute to the workforce at Shotton steelworks, including my fellow Community and Unite union members? Their hard work and skill really does produce the best steel, making the Shotton site actually profitable.

Minister, you've already commented on the offsite logistics hub, which I've been a long-standing supporter of, and you've just commented on the apprenticeship programme at Tata; I look forward to receiving more information on that. Perhaps today you could comment on the wider training of staff, which is something that Welsh Government provides funding for, and also the opportunity to use the world's best steel and most sustainable steel as part of a green manufacturing recovery from COVID, especially as the Shotton site is looking to transition towards being carbon neutral.

Now, I must say, Deputy Llywydd, finally, this support from this Welsh Labour Government and the support they've offered in the past is in stark contrast to the UK Conservative Government, who have been far too often missing, and I must say—. I hear tutting, but I must say my community—my community—is still devastated from what happened during the Thatcher Government, and it is long, long from forgotten. So, Minister, could you update the Chamber on how confident you are that UK Ministers get the need to provide urgent support for Welsh sustainable steel, and have a strategy in place to do so?

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad? Ac a gaf i hefyd dalu teyrnged i'r gweithlu yng ngwaith dur Shotton, gan gynnwys fy nghyd-aelodau yn undebau Community ac Unite? Mae eu gwaith caled a'u medrusrwydd yn cynhyrchu'r dur gorau mewn gwirionedd, gan wneud safle Shotton yn broffidiol a dweud y gwir. 

Gweinidog, rydych chi eisoes wedi gwneud sylwadau ynglŷn â'r ganolfan logisteg oddi ar y safle, yr wyf wedi bod yn gefnogwr ohono ers tro byd, ac rydych chi newydd wneud sylwadau ynglŷn â rhaglen brentisiaethau Tata; edrychaf ymlaen at gael rhagor o wybodaeth am hynny. Efallai heddiw y gallech chi sôn am hyfforddiant ehangach staff, sy'n rhywbeth y mae Llywodraeth Cymru yn darparu cyllid ar ei gyfer, a hefyd y cyfle i ddefnyddio dur gorau a mwyaf cynaliadwy'r byd yn rhan o'r adferiad gweithgynhyrchu gwyrdd o COVID, yn enwedig gan fod safle Shotton yn ceisio trawsnewid i fod yn garbon niwtral.

Nawr, mae'n rhaid imi ddweud, Dirprwy Lywydd, yn olaf, mae'r gefnogaeth hon gan y Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru a'r gefnogaeth y maen nhw wedi'i chynnig yn y gorffennol yn gwrthgyferbynnu'n llwyr â Llywodraeth Geidwadol y DU, sydd wedi bod ar goll yn rhy aml o lawer, ac mae'n rhaid imi ddweud—. Clywaf dwt-twtio, ond mae'n rhaid imi ddweud bod fy nghymuned—fy nghymuned i—yn dal i ddioddef oherwydd yr hyn a ddigwyddodd yn ystod Llywodraeth Thatcher, ac mae ymhell bell o fod wedi'i anghofio. Felly, Gweinidog, a wnewch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Siambr ynghylch pa mor ffyddiog yr ydych chi god Gweinidogion y DU yn deall yr angen i ddarparu cymorth brys i ddur cynaliadwy yng Nghymru, ac i fod â strategaeth ar waith i wneud hynny?