Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

28/01/2020

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

Galw Aelodau i drefn. Cyn cychwyn y prynhawn yma, hoffwn i groesawu'r ddirprwyaeth seneddol o'r Maldives, sy'n ymweld â'r Senedd heddiw. Felly, croeso i chi o'r Maldives. 

1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog

Cwestiynau i'r Prif Weinidog yw'r eitem gyntaf, felly, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Angela Burns. 

Ysmygu

1. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu cynlluniau Llywodraeth Cymru i leihau nifer y bobl sy'n smygu yng Nghymru? OAQ55018

Diolchaf i Angela Burns am y cwestiwn yna, Llywydd.

Rydym ni'n dal i fod wedi ymrwymo i ostwng y ganran o boblogaeth Cymru sy'n smygu i 16 y cant erbyn diwedd y flwyddyn galendr hon. Mae cynllun rheoli tybaco ar ôl 2020 yn cael ei baratoi, gan ddefnyddio'r holl dechnegau seiliedig ar dystiolaeth i helpu i sicrhau Cymru ddi-dybaco.

Diolch am yr ateb yna, Prif Weinidog. Ac nid oes amheuaeth bod Cymru wedi arwain y DU trwy wahardd smygu mewn mannau cyhoeddus, sydd i'w groesawu'n fawr. Fodd bynnag, 13 mlynedd yn ddiweddarach, mae'r ffigurau diweddaraf yn dal i ddangos ein bod ni'n methu â mynd i'r afael â smygu ymhlith pobl ifanc a mamau beichiog. Ledled Cymru, mae 9 y cant o bobl ifanc 15 i 16 oed yn smygu, ac mae 30 y cant o famau yn eu harddegau yn smygu. Mae tri deg y cant o famau rhwng 16 a 19 oed yn smygwyr pan fydd ar adeg geni eu babanod. Nawr, mae hyn yn amlwg yn cael effaith hirdymor arnyn nhw, ac, wrth gwrs, ar eu plentyn. Ac un o'r pethau yr wyf i wedi eu darganfod yw nad oes gan bob gwasanaeth mamolaeth wasanaethau rhoi'r gorau i smygu penodol. Mae'r rhai sydd â gwasanaethau o'r fath wedi dangos cyfraddau llwyddiant uchel iawn. Ac mae'n rhaid i ni gydnabod bod mamau yn eu harddegau yn arbennig yn agored iawn i bwysau fel delwedd y corff, maen nhw eisiau cael babi bach iawn, mae diffyg esiampl, ac, wrth gwrs, mae'r ddemograffeg yn brwydro yn eu herbyn weithiau. Ac rydym ni hefyd yn gwybod os yw plant yn gweld pobl yn smygu o'u cwmpas, eu bod nhw'n llawer mwy tebygol o ddechrau smygu.

Felly, roeddwn i'n meddwl tybed a allech chi amlinellu i mi yr hyn y gallai Llywodraeth Cymru ei wneud i sicrhau bod yr arfer gorau sy'n bodoli lle ceir gwasanaeth rhoi'r gorau i smygu dan arweiniad bydwragedd mewn uned fydwreigiaeth yn cael ei ledaenu ar draws Cymru, ac y gallwn ni gael mwy o fydwragedd sy'n gallu arwain y math hwn o arfer er mwyn ceisio gostwng cyfraddau smygu ymhlith pobl ifanc yn eu harddegau.

Llywydd, hoffwn ddiolch i Angela Burns am y cwestiynau atodol yna. Mae hi'n iawn bod her barhaus i leihau'r gyfran o fenywod ifanc sy'n beichiogi ac yn parhau i smygu. Mae'n rhaid trin y ffigurau gyda dim ond rhyw fymryn o bwyll, oherwydd mae'r ganran yn ffactor o'r ffaith bod nifer y merched yn eu harddegau sy'n beichiogi wedi gostwng mor gyflym yn ystod y cyfnod datganoli. Felly, yn y flwyddyn 2000, roedd 495 o fenywod ifanc dan 16 oed a ddaeth yn feichiog yng Nghymru, ac yn 2017, y flwyddyn ddiwethaf y mae gennym ni ffigurau ar ei chyfer, roedd i lawr i 144. Ac mae hwnnw'n ostyngiad dramatig. Ac ymhlith y 144, ceir crynhoad o bobl ifanc sydd ag anawsterau a heriau penodol, wedyn, o ran perswadio pobl i roi'r gorau i smygu.

Ond mae'r amrywiaeth o wasanaethau sydd ar gael yn y GIG wedi'u cynllunio i geisio gwneud yn siŵr nad un dull yn unig sydd ar gael. Mae gwasanaethau yn yr ysbyty yn gweithio'n dda iawn i rai pobl ifanc, ond mae'n well gan bobl ifanc eraill yn bendant, fe wyddom, ddefnyddio gwasanaethau fferyllol, yn rhannol gan y gall hynny fod yn fwy anhysbys; byddai'n well gennych chi fynd lle nad oeddech chi mor weladwy i bobl eraill. Mae gan fydwragedd sydd wedi'u hyfforddi'n arbennig ran bwysig i'w chwarae o ran gweithio gyda phobl ifanc yn arbennig, ac yna mae gweithio'n uniongyrchol gyda phobl ifanc yn bwysig hefyd. Felly, yn Sir Benfro, yn ardal yr Aelod ei hun, mae Hywel Dda yn gwneud darn penodol o waith gyda phobl ifanc sy'n smygu, gan geisio dysgu ganddyn nhw am y pethau a fyddai fwyaf effeithiol iddyn nhw fel dulliau ymyrraeth i'w galluogi i roi'r gorau i smygu, ac mae'r gwaith hwnnw'n mynd rhagddo ochr yn ochr â chlystyrau gofal sylfaenol a bydwragedd arbenigol.

Yn ffodus, rydym ni wedi gwneud cynnydd o ran lleihau'r niferoedd sy'n smygu yng Nghymru, Prif Weinidog, ond mae'n dal i gael effaith ofnadwy ar iechyd yng Nghymru, ac yn enwedig o ran pobl sy'n byw mewn tlodi. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n ei gwneud yn fwyfwy annerbyniol yn gymdeithasol i smygu yng Nghymru, ac mae'r gwaharddiad ar smygu mewn mannau cyhoeddus caeedig wedi bod yn rhan fawr o hynny. Dangosodd arolwg Action on Smoking and Health diweddar bod 59 y cant o ymatebwyr o blaid gwahardd smygu yng nghanol dinasoedd a threfi. A yw hynny'n rhywbeth y byddai Llywodraeth Cymru yn ei ystyried o ran gwneud cynnydd pellach?

Diolchaf i John Griffiths am hynna, ac rwy'n cytuno'n llwyr ag ef—roedd yn bwynt a wnaed gan Angela Burns hefyd—bod y ffaith fod smygu yn dderbyniol yn gymdeithasol yn arwain at bobl ifanc, yn arbennig, yn dod yn smygwyr. Rydym ni wedi gweld newid diwylliannol enfawr yn yr 20 neu'r 30 mlynedd diwethaf o ran yr hyn sy'n dderbyniol yn gymdeithasol. Bydd fy nghyd-Weinidog, Vaughan Gething, yn cyflwyno rheoliadau eleni i orfodi gwaharddiad statudol ar smygu ar dir ysbytai, meysydd chwarae ysgolion, mannau chware y tu allan i ysgolion, ac adeiladau agored mewn cyfleusterau gofal plant. Ac yna byddwn yn symud ymlaen i gam nesaf ein penderfyniad i wneud smygu yn rhywbeth yr ydym ni'n rhoi pwysau arno, yr ydym ni'n ei leihau, ac yr ydym yn atal pobl ifanc rhag meddwl ei fod yn ffordd arferol o dyfu i fyny. Ac mae safleoedd agored, yng nghanol trefi a dinasoedd, yn un o'r pethau y byddwn ni'n sicr yn cymryd camau i weithredu arnyn nhw nesaf.

13:35
Datganoli Trethi

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ddatganoli trethi ymhellach, yn unol ag argymhelliad Comisiwn Silk? OAQ54983

Diolchaf i Mike Hedges am hynna. Llywydd, er bod treth trosglwyddo tir, treth gwarediadau tirlenwi a chyfraddau treth incwm Cymru wedi cael eu hamsugno'n llwyddiannus fel cyfrifoldebau sydd wedi eu datganoli i Gymru, mae Llywodraeth y DU yn parhau i wrthod argymhelliad Silk o ran toll teithwyr awyr, er gwaethaf yr holl dystiolaeth sy'n cefnogi ei datganoli.

Roeddwn i eisiau siarad am y doll teithwyr awyr a'r ardoll agregau. Mae'r rheswm pam na allem ni gael datganoli'r ardoll agregau yn dod i ben am un eiliad wedi 11 p.m. ddydd Gwener. Felly, a allwn ni ddisgwyl, am ddau eiliad wedi 11 p.m., i'r ardoll agregau gael ei datganoli? Ac a ydych chi wedi cael unrhyw drafodaeth bellach ynghylch datganoli'r doll teithwyr awyr?

Diolchaf i Mike am y ddwy enghraifft yna, a chafodd y ddwy eu hystyried gan Gomisiwn Silk. Fel y mae Mike Hedges yn gwybod, ac wedi cyfeirio ato, Llywydd, roedd yr ardoll agregau yn destun ymgyfreitha helaeth ar lefelau Ewropeaidd a domestig. Cafodd hynny i gyd ei ddatrys ym mis Chwefror y llynedd, a chyhoeddodd Llywodraeth y DU adolygiad o'r ardoll agregau, a disgwyliwyd i hwnnw gael ei gyhoeddi yn yr hydref. Ni chafodd ei gyhoeddi oherwydd yr etholiad cyffredinol; rydym ni'n disgwyl erbyn hyn y bydd yr adolygiad hwnnw'n cael ei gyhoeddi ochr yn ochr â'r gyllideb ar 11 Mawrth. Ceir synergedd cryf rhwng y cyfrifoldebau amgylcheddol a gyflawnir yma yng Nghymru a'r ardoll agregau, sydd, wedi'r cyfan, yn dreth amgylcheddol, a byddai gosod y ddwy gyfres o gyfrifoldebau gyda'i gilydd yn gwneud synnwyr da iawn. Ceir rhai cymhlethdodau yr ydym ni'n disgwyl i'r adolygiad roi sylw iddyn nhw. Mae'n dreth sy'n lleihau, ac mae'n bosibl y bydd cyfran Cymru o agregau'r DU yn lleihau hefyd. Mae problemau sylweddol o ran data yn gysylltiedig â hi, ac, wrth gwrs, ni fydd yn dod â mwy o arian i Gymru, oherwydd byddai unrhyw arian y byddem ni'n ei gael trwy ardoll agregau yn destun gostyngiad i'r grant bloc. Serch hynny, mae'r ddadl o'i phlaid yn un gref, ac edrychwn ymlaen at gyhoeddiad yr adolygiad.

Cyn belled ag y mae'r doll teithwyr awyr yn y cwestiwn, mae Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi adolygiad o honno hefyd, yn rhan o'i gweithgareddau Flybe, a disgwylir i hwnnw gael ei gyhoeddi ochr yn ochr â chyllideb mis Mawrth hefyd. Nid oes dim o hynny'n gofyn am ragor o gyfiawnhad dros ddatganoli'r doll teithwyr awyr i Gymru. Dadleuwyd yr achos yn drylwyr yn Silk, ac fe'i dadleuwyd yn drylwyr yn adroddiad y Pwyllgor Dethol ar Faterion Cymreig, dan gadeiryddiaeth David T.C. Davies, y Dirprwy Weinidog yn Swyddfa Cymru erbyn hyn. Rydym ni'n edrych ymlaen at weld Llywodraeth y DU yn rhoi i Gymru yr hyn sydd eisoes wedi ei ddatganoli i'r Alban a Gogledd Iwerddon; nid oes unrhyw esgus dros beidio â dod â'r dreth honno i Gymru, fel yr argymhellodd comisiwn Silk.

Prif Weinidog, prin y mae eich adain chi o'r Blaid Lafur yn adnabyddus am dorri trethi. A dweud y gwir, rydych chi'n cael eich ystyried yn fwy fel unigolyn a allai fod eisiau eu codi. Pa sicrwydd allwch chi eu rhoi i bobl sy'n gweithio'n galed yng Nghymru, ac, yn wir, y busnesau hynny ledled Cymru, os caiff trethi pellach eu datganoli i Gymru, nad yw eich Llywodraeth yn mynd i'w codi yn hytrach na thorri'r baich i bobl fwrw ymlaen â'u bywydau?

Rhoddaf y sicrwydd hwn, Llywydd, y bydd unrhyw drethi sy'n dod i Gymru yn cael eu hystyried yn ofalus, ac y bydd unrhyw benderfyniadau yn cael eu gwneud yn y fan yma, ar lawr y Cynulliad Cenedlaethol—na fyddan nhw'n cael eu gwneud gan y Llywodraeth, y byddan nhw'n yn cael eu gwneud gan y Cynulliad Cenedlaethol. A phan ddaeth i'r dreth ar drosglwyddo tir, wrth gwrs, torrwyd y dreth honno gennym ar gyfer mwyafrif helaeth yr achosion o brynu tai yma yng Nghymru. Torrwyd elfen fusnes y dreth ar drosglwyddo tir gennym, fel bod y mwyafrif llethol o fusnesau bach yn talu cyfradd dreth is yma yng Nghymru nag yr oedden nhw pan oedd ei Lywodraeth ef yn gyfrifol amdani. Bydd pobl yn edrych ar yr hyn a wnaethom, yn hytrach na'r hyn y mae'r Aelod yn ei honni, ac yn canfod bod llawer mwy o sylwedd i'n gweithredoedd ni na'i eiriau ef.

13:40

Rwy'n siŵr y bydd y Prif Weinidog yn cytuno â mi ei bod hi braidd yn rhyfedd bod y Blaid Geidwadol bob amser yn siarad am dreth fel pe byddai'n rhywbeth ofnadwy. Pe na byddem ni'n talu trethi ni fyddai gennym ni wasanaethau cyhoeddus. Rydym ni i gyd yn gwybod bod angen buddsoddi yn ein gwasanaethau cyhoeddus yn y dyfodol.

Mewn ymateb i Mike Hedges, soniodd y Prif Weinidog am y doll teithwyr awyr a'r ardoll agregau. Gwn y bydd y Prif Weinidog, fel minnau, yn gresynu'r hyn sy'n mynd i ddigwydd nos Wener yr wythnos hon, ond mae'n mynd i ddigwydd. A gaf i awgrymu i'r Prif Weinidog y gallai hwn fod yn gyfle i edrych ar rai trethi eraill y gallem ni fod eisiau ceisio eu datganoli, y tu hwnt i Silk? Rwy'n meddwl yn benodol efallai am y gallu i amrywio'r dreth gorfforaeth, na fyddai wedi bod yn bosibl o fewn yr Undeb Ewropeaidd; gan geisio y gallu i amrywio TAW o bosibl, a allai helpu i dyfu rhai o'n busnesau lleol a chynhenid ein hunain.

Rwy'n sylweddoli, wrth gwrs, Llywydd, bod y Prif Weinidog yn yr ystyr hwn ar drugaredd y Llywodraeth Geidwadol yn Llundain. Ond tybed a fyddai'n cytuno â mi y dylem ni, yn ystod cyfnod sy'n siŵr o fod yn anodd yn economaidd i Gymru, fod yn uchelgeisiol ynghylch ceisio'r ysgogiadau y bydd eu hangen arnom ni i ddiogelu ein heconomi rhag rhai o'r effeithiau negyddol posibl.

Diolchaf i Helen Mary Jones am hynna, ac wrth gwrs rwy'n cytuno â'i chyfraniad cyntaf. Y trethi yr ydym ni'n eu talu yw'r tâl mynediad i gymdeithas wâr. Pe na byddai gennym ni drethi ac nad oeddem ni'n eu talu yna ni fyddai gennym ni'r gwasanaethau yr ydym ni'n siarad amdanyn nhw drwy'r amser ar lawr y Cynulliad hwn, ac y mae'r Aelodau gyferbyn yn annog rhagor o fuddsoddiadau a mwy o wariant arnyn nhw yn barhaus, gan ddyfeisio cynlluniau ar yr un pryd i'n hamddifadu ni o'r hyn sydd ei angen arnom er mwyn gallu gwneud hynny.

Gwn y bydd o ddiddordeb i Helen Mary Jones wybod bod swyddogion Trysorlys Cymru wedi cynnal cyfarfod yma yng Nghaerdydd yn gynharach y mis hwn a oedd yn cynnwys y Trysorlys, Llywodraeth yr Alban a Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon, a oedd yn weithdy i edrych ar ffyrdd cyffredin newydd y gallai trethi newydd gael eu datganoli o fewn y Deyrnas Unedig. Ac roedd y drafodaeth honno'n un gynhyrchiol, a bydd yn helpu mewn rhai ffyrdd ymarferol eraill lle y gall cyfleoedd newydd a allai ddod i'n rhan yn y dyfodol gael eu llywio drwy beirianwaith y Deyrnas Unedig.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd Plaid Cymru, Adam Price. 

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, ni ellir dechrau dychmygu galar rhieni sy'n colli plentyn. Fel yr adroddwyd gan BBC Wales Investigates neithiwr, canfu cwest bod y gofal iechyd a roddwyd i Sarah Handy wedi cyfrannu at farwolaeth ei babi yn 2017. Mae ei hachos hi yn un o 140 sy'n cael eu hadolygu i ganfod pa un a gafodd mamau a babanod eu niweidio tra eu bod yn derbyn gofal yn unedau mamolaeth Cwm Taf Morgannwg. Galwodd Rebecca Long-Bailey, ymgeisydd am arweinyddiaeth Llafur, am ymchwiliad cyhoeddus i fethiannau mamolaeth yn y bwrdd iechyd, dim ond i dynnu ei sylwadau'n ôl yn ddiweddarach. Mae arweinydd Llafur Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf yn dweud ei bod yn 'sgandal llwyr' nad oes unrhyw un ar y bwrdd iechyd wedi ei ddwyn i gyfrif. Mae'n cefnogi galwad Mrs Handy am ymchwiliad troseddol. A ydych chi?

Wel, Llywydd, rwy'n cytuno â'r hyn a ddywedodd Adam Price ar y dechrau, sef na ellir dychmygu colli plentyn o dan unrhyw amgylchiadau, a hyd yn oed yn fwy felly o dan amgylchiadau y gellid bod wedi eu hosgoi, o ran yr effaith y mae hynny'n ei chael ar fywydau teuluoedd.

Rwyf i wedi clywed galwadau am ymchwiliad troseddol. Mater i'r heddlu yn llwyr fydd hynny, nid mater i mi, ac ni fyddaf yn dweud dim ar y pwnc hwnnw y prynhawn yma y gellid ei ddehongli mewn unrhyw ffordd fel un sy'n niweidio gallu'r heddlu i gyflawni eu cyfrifoldebau.

Yn y rhaglen neithiwr, dywedodd Andrew Morgan hefyd, pan oedd galwadau am i brif weithredwr Cwm Taf ymddiswyddo, y gofynnwyd iddo beidio â siarad yn gyhoeddus. A ydych chi'n cytuno bod unrhyw ymgais i gau ceg cynrychiolydd etholedig yn gwbl annerbyniol? Ac a wnaiff ef lansio ei ymchwiliad ei hun i weld a yw'r honiadau a wnaeth Mr Morgan am y bwrdd iechyd yn wir?

Nid Cwm Taf yw'r unig fwrdd iechyd lle y ceir cwestiynau difrifol. Wrth gwrs, mae Betsi Cadwaladr bellach yn ei bumed flwyddyn o fesurau arbennig, ac mae ganddo gyfradd frawychus o ddigwyddiadau'n ymwneud â diogelwch cleifion. Rhwng Tachwedd 2017 a Rhagfyr 2019, cafwyd 520 o ddigwyddiadau ym mwrdd Betsi a arweiniodd at farwolaeth neu niwed difrifol. Mae'r cyfanswm hwnnw'n uwch na'r holl fyrddau iechyd eraill yng Nghymru gyda'i gilydd. Nawr, mae naill ai problem sylfaenol ddifrifol o fewn Betsi neu mae hysbysu annigonol difrifol mewn mannau eraill yng Nghymru. Pa un sy'n wir?

13:45

Llywydd, rwy'n credu bod arweinydd Rhondda Cynon Taf yn gallu siarad drosto'i hun. Rwy'n ei adnabod yn dda iawn ac mae gen i barch mawr tuag ato. Nid yw wedi gwneud unrhyw gais i mi, ac rwy'n siŵr ei fod yn fwy na digon galluog i wneud hynny drosto'i hun, pe byddai'n dymuno gwneud hynny.

Credaf fod y ffigurau yn Betsi Cadwaladr yn arwydd o fwrdd iechyd lle mae hysbysu am ddigwyddiadau a dysgu oddi wrthyn nhw wedi dod yn rhan o'i ddiwylliant, ac mae hynny'n rhywbeth yr ydym ni eisiau ei weld ym mhobman yng Nghymru. Rydym ni'n cael y drafodaeth hon yn rheolaidd ar lawr y Cynulliad, pryd yr ydym ni'n dweud ein bod ni eisiau diwylliant o ddysgu, rydym ni'n dweud ein bod ni eisiau diwylliant mewn byrddau iechyd lle nad yw pobl yn ofni lleisio eu barn a chofnodi pethau, ac wedyn pan fydd hynny'n digwydd, rydym ni'n cael cwestiynau sy'n dweud, 'O, mae'n rhaid bod popeth yn ofnadwy, edrychwch ar y digwyddiadau sy'n cael eu cyhoeddi.' Nid wyf i'n credu y gallwn ni ei chael hi'r ddwy ffordd. Rwy'n credu bod y ffaith bod ffigurau ar gael ym mwrdd Betsi Cadwaladr sy'n dangos bod staff yn barod i hysbysu am bethau yn dangos bod diwylliant yno nawr sydd eisiau dysgu o'r ffordd y mae pethau'n cael eu gwneud, ac efallai nad oedd hynny'n wir yn y fan honno ddim llawer o flynyddoedd yn ôl.

Rhwng Rhagfyr 2018 a Rhagfyr 2019—cyhoeddwyd y ffigurau heddiw ddiwethaf—cofrestrwyd 41 o ddigwyddiadau a arweiniodd at farwolaeth yn Betsi. Mae hynny'n gyfanswm o 53 y cant o'r holl farwolaethau o'r fath a gofnodwyd gan fyrddau iechyd Cymru. Mae hynny'n amlwg yn anghymesur o uchel pan ystyriwch chi fod y bwrdd iechyd yn gyfrifol am tua 20 y cant yn unig o boblogaeth Cymru.

Os wyf i wedi deall y Prif Weinidog yn iawn, yr hyn y mae'n ei ddweud—ond gall ymateb i gadarnhau a yw fy nealltwriaeth yn gywir—yw, mewn ymateb i fy nghwestiwn, mae'n ymddangos ei fod o'r farn bod diffyg hysbysu am ddigwyddiadau difrifol yng ngweddill Cymru a bod, mae'n debyg, marwolaethau o ganlyniad i ddigwyddiadau nad ydyn nhw'n cael eu hysbysu yng ngweddill Cymru, sef, wrth gwrs, yn un o'r cyhuddiadau mwyaf difrifol yn yr adroddiad ar wasanaethau mamolaeth yng Nghwm Taf.

Felly, a yw'r Prif Weinidog yn dweud nawr bod y methiant allweddol, y diffyg hysbysu am ddigwyddiadau difrifol a oedd wrth wraidd y broblem yng Nghwm Taf, mewn gwirionedd yn broblem gyffredinol mewn byrddau iechyd eraill, ac eithrio Betsi, ledled Cymru?

Mae'n rhaid i mi ddweud, Llywydd, fy mod i'n meddwl bod hynna'n gybolfa lwyr. Mae'n fater syml o adeiladu un math o haeriad di-sail ar ben y llall. Ni ddywedais i ddim o'r fath beth, ac ni fyddwn i'n gwneud hynny. Yr hyn yr wyf i yn ei ddweud yn y fan yma yw ein bod ni eisiau diwylliant yn y GIG yng Nghymru lle mae pobl, pan fydd pethau'n mynd o chwith, yn teimlo wedi eu grymuso i leisio eu barn, bod pethau'n cael eu hadrodd, a bod pethau'n cael eu dysgu o ganlyniad i wneud yr adroddiadau hynny. Rwyf i eisiau gweld hynny ym mhob rhan o Gymru. Ac nid yw ymgais yr Aelod i geisio llusgo'r GIG drwy'r mwd unwaith eto y prynhawn yma—oherwydd dyna mae'n ei wneud, ac mae'n gwneud hynny mor rheolaidd yn y fan yma, mae'n gwneud hynny'n rheolaidd iawn yn y fan yma, fe wnaeth hynny eto y prynhawn yma—yn gwneud unrhyw les iddo, ac yn sicr nid yw'n gwneud unrhyw les i gleifion yng ngwasanaeth iechyd Cymru.

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, adroddwyd yr wythnos diwethaf bod ffordd Blaenau'r Cymoedd yr A465 yn wynebu oediadau pellach posibl, ac fel y gwyddoch, mae eisoes dros y gyllideb yn sylweddol. Roedd disgwyl i'r ffordd honno gael ei gorffen ddiwedd y llynedd. A allech chi ddweud wrthym ni pryd y bydd ffordd Blaenau'r Cymoedd yn cael ei chwblhau, ac a allwch chi hefyd gadarnhau pa un a fydd Llywodraeth Cymru yn gwario unrhyw adnoddau ychwanegol y tu draw i'r gyllideb bresennol i sicrhau bod y ffordd yn cael ei chwblhau o'r diwedd?

Llywydd, mae'r amserlenni ar gyfer cwblhau'r ffordd yn dal i fod fel y'u nodwyd yn y datganiad a wnaed gan fy nghyd-Weinidog Ken Skates y tro diwethaf iddo adrodd am y mater hwn i lawr y Cynulliad Cenedlaethol. Nid yw'r amserlenni hynny wedi newid. Bydd y Gweinidog yn gwneud datganiad arall ar hynt y gwaith o gwblhau'r rhan honno o ffordd Blaenau'r Cymoedd.

Mae'r gyllideb ar gyfer cwblhau'r gwaith y tu hwnt i'r hyn a ragwelwyd yn wreiddiol. Caiff hynny ei esbonio'n rhannol gan y topograffi heriol y mae'r adeiladwyr wedi ei wynebu wrth iddyn nhw wneud eu ffordd drwy un o'r ceunentydd mwyaf yr ydym ni erioed wedi adeiladu ffordd o'r math hwn drwyddo yng Nghymru. Cafwyd anghydfod rhwng Llywodraeth Cymru a'r contractwr ynghylch rhai o'r costau eraill a godwyd gyda ni, ac maen nhw'n dal i fod yn destun cymrodeddu parhaus rhwng y partïon.

13:50

Prif Weinidog, dim ond un enghraifft o lawer yw'r rhan benodol hon o ffordd o'r rhwystredigaethau y mae cymunedau ledled Cymru wedi eu cael gyda'r ffordd y mae Llywodraeth Cymru wedi ymdrin â phrosiectau seilwaith ffyrdd. Ddiwedd y llynedd, fe'i gwnaed yn eglur gan Gynghrair Seilwaith Cymru yn eu hadroddiad bod angen buddsoddiad sylweddol yn rhwydwaith cefnffyrdd Cymru a bod angen mwy o sicrwydd ynglŷn ag amserlenni cyflawni'r cynlluniau a nodir yn y cynllun trafnidiaeth cenedlaethol—ac mae hynny'n hollol wir, Prif Weinidog. Yn y gorllewin, mae'r galwadau parhaus i ddeuoli'r A40 wedi cael eu hanwybyddu'n llwyr. Ac, wrth gwrs, mae'r penderfyniad i beidio â bwrw ymlaen ag ateb i'r M4 unwaith eto wedi gadael cymunedau ar hyd y coridor hwnnw'n rhwystredig ac yn ddig.

Yn 2011, canfu Swyddfa Archwilio Cymru bod prosiectau trafnidiaeth mawr wedi costio llawer mwy ac wedi cymryd mwy o amser i'w cwblhau na'r disgwyl, gyda chyfanswm gorwariant o £226 miliwn. Digwyddodd hyn o dan Lywodraeth Lafur. Prif Weinidog, a ydych chi'n derbyn nad yw gwersi wedi cael eu dysgu o'r adroddiad damniol hwnnw, ac a ydych chi'n cydnabod yr effaith ofidus iawn y mae camreolaeth eich Llywodraeth o brosiectau ffyrdd yn ei chael ar fywydau pobl ledled Cymru?

Llywydd, pe bawn i'n meddwl am eiliad bod gwers i'w dysgu gan y blaid a oedd yn gyfrifol am reilffordd HS2 a'r biliynau—. Mae'n siarad â mi am £226 miliwn; prin fod hynny'n orwariant o wythnos yn ymdriniaeth ei Lywodraeth ef o HS2, lle ceir biliynau—biliynau a biliynau o bunnoedd. Mae hwnnw'n brosiect a luniwyd gan ei blaid ef, a chyfrifoldeb ei blaid ef yn llwyr. Mae'n credu y gall ddod i'r fan yma a'n beirniadu ni am y ffordd yr ydym ni'n gwneud pethau pan fo'i blaid ef yn sgandal ar draws Ewrop gyfan am y ffordd y mae wedi ymddwyn o ran y rhaglen drafnidiaeth honno.

Mae'n dyfynnu adroddiad i mi o 2011. Yn 2011, roeddem ni ar gychwyn cyntaf y cwtogi o flwyddyn i flwyddyn drwy raglen gyfalaf y Llywodraeth Lafur hon gan ei Lywodraeth ef yn San Steffan. Pe byddai gennym ni'r gyllideb heddiw yr oedd gennym ni bryd hynny, byddem ni'n gallu gwneud mwy mewn amrywiaeth eang o fuddsoddiadau cyfalaf yma yng Nghymru.

Nid wyf i'n ymddiheuro am hanes Llywodraeth Cymru: ffordd osgoi'r Drenewydd, a gwblhawyd yn unol â'r gyllideb ac yn brydlon; y gwaith yr ydym ni'n ei wneud yng nghymunedau'r Cymoedd na fyddai ei blaid ef yn gwbl sicr yn ystyried ei wario. Ym mhob rhan o Gymru, mae'r Llywodraeth hon yn buddsoddi i'r graddau llawnaf posibl, er gwaethaf holl galedi'r cyni cyllidol y mae ei blaid ef wedi ei orfodi arnom ni. A gwerthfawrogir y pethau hynny—ymhell o'i achwyn ynghylch y ffordd y mae pethau'n digwydd—gwerthfawrogir y pethau hynny ym mhob rhan o Gymru hefyd.

Wel, fe ddylech chi ymddiheuro, Prif Weinidog, am gamreoli'r prosiect penodol hwn, a dylech chi fod yn ymddiheuro i bobl Cymru am brosiectau eraill y mae eich Llywodraeth wedi eu camreoli. Mae'n ffaith bod cymunedau'n teimlo'n rhwystredig gyda dull Llywodraeth Cymru o ymdrin â seilwaith ffyrdd yma yng Nghymru, ac mae'n ymddangos i mi mai prin yw'r atebolrwydd gan Weinidogion am gamreolaeth eich Llywodraeth.

Nawr, Prif Weinidog, byddwch yn ymwybodol o gynlluniau gan Gyngor Caerdydd i gyflwyno tâl atal tagfeydd—neu dreth y Cymoedd, fel y mae eich Aelodau eich hun wedi ei alw—i godi tâl ar y rhai nad ydyn nhw yn drigolion i deithio i mewn ac allan o Gaerdydd. Nawr, mae'r cynlluniau hynny wedi cael eu beirniadu gan eich cyd-Aelod, yr Aelod dros Gaerffili, sydd wedi ei gwneud yn eglur na ddylid cyflwyno'r tâl oni bai bod dewisiadau eglur eraill yn hytrach na defnyddio ceir, ac y dylai'r tâl gael ei godi ar drigolion Caerdydd hefyd. Mae'r Aelod dros Flaenau Gwent wedi ei alw'n dreth y Cymoedd, a hynny'n briodol.

Nawr, mae'n ffaith bod y cynllun hwn angen cymeradwyaeth Llywodraeth Cymru cyn y gellir ei weithredu. Felly, Prif Weinidog, a yw'n fwriad gan eich Llywodraeth i gefnogi Cyngor Caerdydd a chymeradwyo'r dreth hon ar y Cymoedd? A ydych chi'n credu o ddifrif y gallai system trafnidiaeth gyhoeddus Caerdydd ymdopi â'r cynnydd sylweddol i alw a allai ddod o ganlyniad i'r cynnig hwn? Ac os byddwch chi'n cymeradwyo'r cynnig hwn, sut y gwnewch chi osgoi creu amgylchedd 'ni a nhw' rhwng y Cymoedd a'r brifddinas?

13:55

Llywydd, pregethau gan yr Aelod ar drafnidiaeth gyhoeddus, gan y blaid a wnaeth ganslo trydaneiddio'r brif reilffordd yma yng Nghymru—ydych chi'n cofio hynny? Tybed a yw'r Aelod yn cofio. Na, nid wyf i'n credu ei fod ef. Mae wedi anghofio bod ei blaid wedi addo trydaneiddio'r brif reilffordd yr holl ffordd i Abertawe, dim ond i gefnu wedyn ar yr addewid yr oedd wedi ei wneud i bobl Cymru. Mae eisiau fy holi i am drafnidiaeth gyhoeddus. Gadewch i ni edrych ar ei hanes ef, ar hanes ei blaid ef, am funud.

O ran cynigion Cyngor Caerdydd, rwy'n falch bod cyngor dinas Caerdydd yn ymateb mewn ffordd benderfynol a llawn dychymyg i effaith y newid yn yr hinsawdd ac effaith ansawdd aer yma yn ein prifddinas—y brifddinas lle ceir y gyfradd gymudo fwyaf yn unman yn y Deyrnas Unedig. Felly, nid wyf i'n credu ei bod hi'n iawn i ddiystyru'r cynigion y mae'r Cyngor wedi eu cyflwyno, oherwydd maen nhw'n ymateb difrifol i gyfres ddifrifol o broblemau.

Ond mae'r Aelod yn iawn i ddweud bod cyfrifoldeb ar Lywodraeth Cymru, wrth gwrs, i gwestiynu'r cynigion hynny mewn cyd-destun rhanbarthol. Dyna'n union a ddywedodd y Gweinidog trafnidiaeth pan gyhoeddwyd y cynlluniau hynny. Dyna pam yr ydym ni fel Llywodraeth Cymru wedi sefydlu ymchwiliad i reoli galw, nid yn unig yng Nghaerdydd, ond yn y rhanbarth ehangach, a bydd yr astudiaeth yn ystyried manteision a heriau gwahanol ddulliau rheoli galw, a byddwn yn defnyddio hynny i lywio polisi cenedlaethol a rhanbarthol. Rydym ni'n haeddu, mae pobl yng Nghaerdydd a phobl o gwmpas Caerdydd yn haeddu, cael edrych ar gynigion difrifol o ddifrif, i edrych ar ddewisiadau eraill a allai fod yno, ac i wneud hynny yng nghyd-destun yr argyfwng newid yn yr hinsawdd sy'n wynebu pob un ohonom ni. Bwriedir i gynigion Caerdydd fod yn ymateb difrifol i'r sefyllfa honno.

A gaf i ddymuno diwrnod Brexit hapus i'r holl Aelodau ddydd Gwener? Yn enwedig arweinydd Plaid Cymru, yr wyf yn ei ganmol ar yr agwedd gadarnhaol y mae wedi ei mabwysiadu yr wythnos hon.

Prif Weinidog, a ydych chi'n cefnogi'r dull mwy cadarnhaol fyth sy'n cael ei fabwysiadu gan y Bathdy Brenhinol yn Llantrisant? Am bythefnos, maen nhw'n cynnig teithiau Brexit pwrpasol. Rwy'n edrych ymlaen at fynd â'm plant i fathu eu darnau 50c Brexit eu hunain, gan ddymuno 'Heddwch, llewyrch a chyfeillgarwch gyda phob cenedl'. Ar ddiwrnod Brexit, mae'r Bathdy Brenhinol hyd yn oed yn agor drwy'r nos, gyda theithiau cyhoeddus bob 15 munud. Wrth i Nathan Gill ddod i Lantrisant ddydd Gwener i weithredu'r wasg darnau arian fel ei ymrwymiad olaf fel ASE, a gaf i ofyn i'r Prif Weinidog beth fyddwch chi'n ei wneud i ddathlu diwrnod Brexit?

Llywydd, byddaf yn cadeirio cyfarfod y Cydbwyllgor Gweinidogion (Negodiadau Ewropeaidd) yma yng Nghaerdydd yn ddiweddarach y prynhawn yma. Bydd yn cynnwys Prif Weinidog a Dirprwy Brif Weinidog Gogledd Iwerddon. Roeddwn i'n falch iawn o'u croesawu nhw i Gymru y bore yma, eu hymrwymiad cyntaf o'r math hwn ers ailsefydlu'r Weithrediaeth. Bydd Michael Gove yn cynrychioli Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn y cyfarfod y prynhawn yma. Yno, ni fyddwn yn cael taith o amgylch atyniad i dwristiaid ond byddwn yn mynd i'r afael o ddifrif â'r materion sy'n ein hwynebu fel Teyrnas Unedig wrth i ni adael yr Undeb Ewropeaidd. Byddwn yn trafod y blaenoriaethau strategol ar gyfer trafodaethau gyda'r Undeb Ewropeaidd. Byddwn yn trafod y modd y gellir cynnwys gweinyddiaethau datganoledig yn y broses o bennu mandadau a'u cyflawni mewn trafodaethau. Dyna'r hyn y byddaf i a Llywodraeth Cymru yn canolbwyntio arno yr wythnos hon ac yn ystod yr wythnosau a'r misoedd i ddod.

14:00

Da iawn. Rwy'n credu bod y Prif Weinidog wedi cyhoeddi ei fod yn mynd i fod yn gwneud araith ddydd Gwener, ond hoffwn ei longyfarch ar y cyfarfod y mae wedi ei gael heddiw, gan fy mod i'n credu tra bod Llywodraeth y DU wedi bod yn canolbwyntio ar bethau eraill, a hynny'n ddealladwy, pan nad oedd Llywodraeth yng Ngogledd Iwerddon, a phan fo Llywodraeth yr Alban yn elyniaethus, rwy'n credu bod Llywodraeth Cymru wedi cymryd yr awenau o ran rhoi ystyriaeth i rai o'r materion  ar ôl Brexit hyn a beth ddylai'r bensaernïaeth briodol fod i'n cysylltiadau rhyng-lywodraeth yn y DU.

Roeddwn i'n falch o gyfarfod â Simon Hart yn Nhŷ Hywel yn gynharach, a gobeithio y bydd yntau hefyd yn cydnabod yr arweiniad cryf y mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn ei roi yn y maes hwn. A wnaiff y Prif Weinidog, fodd bynnag, addewid nawr hefyd i weithio gydag arweinydd yr wrthblaid a chyda'r Aelodau gyferbyn i ddefnyddio eu dylanwad ar Weinidogion Llywodraeth y DU i helpu i fwrw ymlaen â rhai o'r syniadau y mae ei Lywodraeth wedi eu datblygu, ac y mae pob un ohonom ni'n cytuno â nhw?

Ac a gaf i hefyd ofyn, mewn ymdrech i ddod o hyd i dir cyffredin, a allai ailystyried yr agwedd 'dileu a disodli popeth' at gynnig Brexit y Ceidwadwyr yfory? Mae'n cyfeirio at y manteision posibl Brexit i Gymru yn unig, ac, wrth geisio dod o hyd i dir cyffredin, mae'n siarad yn gymharol ddi-dadleuol am gytundebau masnach rydd newydd, system fewnfudo nad yw'n gwahaniaethu yn erbyn y tu allan i'r UE, a dull newydd ar gyfer buddsoddi rhanbarthol. Mae hefyd yn galw ar Lywodraeth Cymru i ymgysylltu'n gadarnhaol â Llywodraeth y DU. Felly, tybed a allai'r Prif Weinidog ddod o hyd i'w ffordd i'w gefnogi?

Diolchaf i'r Aelod. Bydd Ysgrifenyddion Gwladol Cymru, Gogledd Iwerddon a'r Alban i gyd yn bresennol yn y Cyd-bwyllgor Gweinidogion (Negodiadau’r UE) y prynhawn yma. Diolchaf i'r Aelod am yr hyn a ddywedodd am y cynigion y mae Cymru wedi eu gwneud i gryfhau'r ffordd y gall y Deyrnas Unedig weithredu yr ochr arall i Brexit. Roeddwn i'n falch o allu trafod y rheini yn uniongyrchol gydag Arlene Foster a Michelle O'Neill y bore yma, a byddant yn rhan o drafodaeth barhaus am beirianwaith rhynglywodraethol sy'n cael ei weithredu yn y Cyd-bwyllgor.

Rwyf i wedi bod yn ddiolchgar i arweinydd yr wrthblaid yma am nifer o gyfleoedd i gyfarfod i siarad am faterion yn ymwneud â Brexit, dyfodol y Deyrnas Unedig a materion polisi cyhoeddus pwysig eraill. Safbwynt y meinciau hyn erioed—yn sicr o dan fy rhagflaenydd—oedd  pa le bynnag y bo syniadau adeiladol y mae pobl eisiau eu cyfrannu at y dadleuon cyhoeddus pwysig hyn, wrth gwrs, rydym ni'n agored i'w clywed ac i'w trafod, ac rwyf i yn sicr eisiau parhau i wneud hynny yn y dyfodol. Rwy'n siŵr y bydd digonedd o amser ar lawr y Cynulliad yn y ddadl yfory, Llywydd, i bobl fynegi eu barn.

Cefnogi Pobl ag Awtistiaeth

3. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu cynlluniau Llywodraeth Cymru i gefnogi pobl ag awtistiaeth yng Ngorllewin De Cymru? OAQ55009

Diolch, Llywydd. A gaf i ddechrau drwy ddymuno'n dda i'r Aelod yn ei gwellhad parhaus o'i salwch diweddar? Mae'r gwasanaeth awtistiaeth integredig ar gael ym mhob rhanbarth yng Nghymru erbyn hyn, gyda chefnogaeth buddsoddiad blynyddol parhaus Llywodraeth Cymru o £3 miliwn. Byddwn yn ymgynghori ar y cod ymarfer statudol drafft ar gyfer awtistiaeth ym mis Ebrill eleni.

Diolch am eich geiriau caredig, Gweinidog, a diolch am eich ateb i'm cwestiwn. Mewn cyfarfod ddydd Gwener diwethaf, er gwaethaf y mesurau a amlinellwyd gennych, mae fy etholwyr yn dal i'w chael yn anodd cael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw. Mae'n ddigon drwg i deuluoedd sy'n chwilio am gymorth i'r plant ag awtistiaeth, ond maen nhw wedi tynnu sylw at y ffaith y gall fod yr un mor drawmatig i oedolion sydd heb gael diagnosis o'r blaen. Felly, Prif Weinidog, pa fesurau ychwanegol allwch chi eu cymryd i wella cymorth i oedolion ar y sbectrwm awtistiaeth a hefyd i gyflymu'r diagnosis i oedolion sydd heb gael diagnosis pendant? Diolch.

Diolchaf i'r Aelod am hynna, ac rwy'n cydnabod y pwyntiau y mae'n eu codi am bobl a oedd, pan oedden nhw yn eu plentyndod, efallai nad oedd awtistiaeth yn cael ei gydnabod yn y ffordd y mae heddiw. Ac i rai pobl, mae'n eithaf hwyr yn eu bywyd fel oedolion cyn bod y pethau sy'n bwysig iddyn nhw bellach yn cael eu cydnabod yn rhan o gyflwr ehangach. Felly, mae ein gwasanaeth awtistiaeth integredig ar gael ledled Cymru erbyn hyn, ac fel y dywedais yn fy ateb gwreiddiol, Llywydd, cadarnhaodd y Gweinidog iechyd yn ddiweddar y bydd y buddsoddiad o £3 miliwn a wnaed gennym ni yn wreiddiol i helpu i sefydlu'r gwasanaeth hwnnw bellach yn rhan barhaol o'i gyllid. Felly bydd hynny, rwy'n credu, yn helpu. Bydd rhywfaint o'r gwaith yr ydym ni wedi ei wneud i helpu gyda hyfforddi clinigwyr gofal sylfaenol rheng flaen i gydnabod y sbectrwm awtistiaeth a'r bobl y gallai fod angen cymorth arnyn nhw arno, rwy'n credu y bydd hynny'n parhau i helpu pobl yn y sefyllfa honno. Ac mae'r cod ymarfer statudol ar awtistiaeth, y byddwn ni'n ei gyhoeddi ym mis Ebrill ac y byddwn ni'n ei gwblhau cyn diwedd y tymor Cynulliad hwn, yn canolbwyntio ar asesu, ymwybyddiaeth, mynediad, cynllunio a monitro, ac mae'r holl bethau hynny wedi eu cynllunio i atgyfnerthu'r gwasanaeth fel y gall oedolion a phobl ifanc fod yn ffyddiog bod eu hanghenion yn cael eu cydnabod ac yr ymatebir iddyn nhw yng Nghymru.

14:05

Prif Weinidog, ni fydd pob plentyn yn fy rhanbarth i sydd â chyflwr sbectrwm awtistig angen cymorth anghenion addysgol arbennig neu anghenion dysgu ychwanegol llawn, ond mae llawer angen y cymorth hwnnw ac, mewn rhai achosion, cymorth eithaf sylweddol. Mae hefyd yn wir y bydd rhai o'r plant hynny yn dioddef iechyd meddwl gwael, pa un a yw hynny heb gysylltiad â'u hawtistiaeth neu o ganlyniad i'r heriau dyddiol y maen nhw'n eu hwynebu oherwydd eu hawtistiaeth. Mae'r Gweinidog addysg wedi addo £7 miliwn tuag at fodloni'r galw am gymorth addysg yn y system bresennol, ac mae £5 miliwn ychwanegol yn mynd i mewn o feysydd iechyd ac addysg ar gyfer y dull ysgol gyfan, a chroesewir hyn i gyd. Ond a allwch chi ddweud wrthyf i sut y bydd y £3 miliwn y cyfeiriasoch ato yn eich ateb i Caroline Jones yn cael ei ddefnyddio i ddiwallu anghenion plant awtistig sydd ag iechyd meddwl gwael ar bob lefel yn y GIG, nid ym maes gofal sylfaenol yn unig? Ac a allwch chi roi sicrwydd i mi na fydd unrhyw blentyn â chyflwr sbectrwm awtistig yn cael ei wrthod gan ofal iechyd meddwl sylfaenol oherwydd diffyg arbenigedd neu hyfforddiant gan weithwyr iechyd meddwl proffesiynol?

Diolch am y cwestiynau ychwanegol yna ac am gydnabod y buddsoddiad sy'n mynd i wahanol rannau o'r gwasanaeth. Mae hynny'n ychwanegol i'r £20 miliwn sy'n cael ei fuddsoddi yn y broses o weithredu Deddf Anghenion Dysgu Ychwanegol a'r Tribiwnlys Addysg (Cymru) 2018. Rwy'n cytuno'n llwyr â'r hyn y mae Suzy Davies yn ei ddweud na fydd angen yr un math o ymateb ar bob plentyn ar y sbectrwm anhwylderau.

Dros y tair neu bedair blynedd diwethaf, rydym ni wedi datblygu'r gwasanaeth penodol ar gyfer pobl ifanc ag anawsterau niwroddatblygiadol. Rydym ni'n cynnal adolygiad capasiti a galw o'r gwasanaeth hwnnw oherwydd, mewn ffordd yr wyf i'n credu y gallwch chi ei rhagweld, pan fyddwch chi'n creu gwasanaeth newydd yna mae cyfres o ofynion cudd yn codi i'r wyneb. Felly, ariannwyd y gwasanaeth o'r cychwyn i ymdrin â'r bobl ifanc yr oeddem ni'n gwybod eu bod nhw'n dod i mewn i'r system eisoes; rydym ni'n darparu gwasanaeth newydd, ac yna mae nifer fawr o bobl ifanc eraill nad oedden nhw wedi cael ei nodi cyn hynny yn dod i'r wyneb ac angen cymorth, a dyna pam mae'r adolygiad o alw a chapasiti yn cael ei gynnal.

Rhwng hwnnw, rhwng y pethau yr ydym ni'n eu gwneud o ran gwasanaethau iechyd meddwl i bobl ifanc mewn ysgolion, ar y cyd â'r hyn yr ydym ni'n ei wneud o ran y Ddeddf anghenion dysgu ychwanegol, rydym ni'n creu gwe o wasanaethau yr wyf i'n credu sydd yno i greu rhwyd diogelwch cryf i bobl ifanc ar hyd y sbectrwm hwnnw, fel nad oes neb yn syrthio rhwng y craciau a bod pawb yn gallu dod o hyd i wasanaeth sy'n diwallu eu hanghenion penodol.

Tyfu'r Economi Ymwelwyr yn Islwyn

4. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer tyfu'r economi ymwelwyr yn Islwyn? OAQ55020

Diolchaf i'r Aelod am hynna.

Lansiwyd y cynllun gweithredu ar dwristiaeth ar gyfer 2020-25 yr wythnos diwethaf. Bydd ei uchelgais i ymestyn y sector twristiaeth a chyrhaeddiad daearyddol y diwydiant yn rhoi hwb newydd i'r llu o atyniadau sydd gan Islwyn i'w cynnig.

Prif Weinidog, diolch. Yr wythnos diwethaf, datgelwyd dyfodol cyffrous i'r economi ymwelwyr yng Nghymru gennych chi a'r Dirprwy Weinidog Diwylliant, Chwaraeon a Thwristiaeth, yr Arglwydd Elis-Thomas. Cefnogir y cynllun pum mlynedd newydd, 'Croeso i Gymru: Blaenoriaethau i'r Economi Ymwelwyr 2020-25', gan gronfa newydd o £10 miliwn, y pethau pwysig, i gefnogi'r seilwaith twristiaeth hollbwysig a fydd yn ategu cronfa buddsoddi mewn twristiaeth Cymru gwerth £50 miliwn, gan ganolbwyntio ar gynhyrchion o ansawdd uchel sy'n gwella enw da.

Prif Weinidog, mae'r economi ymwelwyr, fel y gwyddoch, yn hanfodol i lesiant a dyfodol cymunedau yn fy etholaeth i yn Islwyn ac, oherwydd hynny, cefais gyfarfod yr wythnos diwethaf gyda'r Dirprwy Weinidogion, Lee Waters a Hannah Blythyn, pryd y trafodasom, ymhlith pethau eraill, lle diwylliant ac ymrwymiad Llywodraeth Cymru i daith yrru golygfeydd coedwig Cwmcarn yn Islwyn, a ddynodwyd yn borth darganfod yn rhan o borth darganfod Parc Rhanbarthol y Cymoedd Llywodraeth Cymru.

Prif Weinidog, mae Llywodraeth Lafur Cymru yn cefnogi ei geiriau gyda gweithredoedd, ac ym mis Tachwedd, addawyd £450,000 i sicrhau y bydd taith yrru golygfeydd coedwig Cwmcarn yn ailagor yn llwyr yn 2020, gan ganiatáu mynediad i bob cenhedlaeth gael profiad o un o ryfeddodau naturiol Cymru. Felly, Prif Weinidog, a wnewch chi a'r Dirprwy Weinidog, Lee Waters, dderbyn fy ngwahoddiad i ymuno â phobl Islwyn yn nhaith yrru golygfeydd coedwig Cwmcarn, a hefyd, a wnewch chi a Llywodraeth Cymru wneud popeth y gallwch ei wneud i sicrhau bod Cymru a'r byd yn gwybod bod taith yrru coedwig Cwmcarn ar agor yn llawn unwaith eto ar gyfer busnes?

14:10

Wel, Llywydd, diolchaf i'r Aelod am y cwestiwn treiddgar yna ar ran ei hetholwyr yn Islwyn. Mwynheais yn fawr y cyfle i fod gyda Dafydd Elis-Thomas yn lansiad y cynllun gweithredu ar dwristiaeth ym Mhorthcawl yr wythnos diwethaf. Mae'n cyflwyno ein huchelgeisiau ar gyfer y diwydiant twristiaeth yma yng Nghymru. Mae'r Aelod yn gwbl gywir i dynnu sylw at daith yrru golygfeydd coedwig Cwmcarn fel enghraifft o'r buddsoddiad y mae'r Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru yn ei wneud mewn cyrchfannau twristiaeth ym mhob rhan o Gymru.

Pan oedd fy mhlant i yn tyfu i fyny, Llywydd, roeddem ni'n ymwelwyr rheolaidd iawn â Chwmcarn oherwydd y ffordd y mae'n cynnig cymaint o amrywiaeth o gyfleoedd i bobl ifanc fwynhau'r golygfeydd bendigedig sydd yno ond hefyd yr holl gyfleoedd eraill hynny y mae'r daith yrru olygfaol yn eu cynnig. Mae'r holl lwybrau beicio mynydd yng Nghwmcarn wedi eu hailagor erbyn hyn. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi cyflwyno ceisiadau cynllunio ar gyfer pob un o'r wyth ardal hamdden ar hyd y daith yrru. Pan fydd y rheini wedi'u sefydlu hefyd, ochr yn ochr â'r ganolfan ymwelwyr newydd, bydd hyd yn oed mwy o resymau i bobl ddod i Islwyn a mwynhau'r hyn sydd gan Cwmcarn i'w gynnig.

Cynhwysiant Ariannol

5. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gamau gweithredu Llywodraeth Cymru i hyrwyddo cynhwysiant ariannol yng Nghymru? OAQ55014

Llywydd, mae ein hymrwymiad i hybu cynhwysiant ariannol yn cael ei adlewyrchu yn y cyllid o £19 miliwn yr ydym ni'n ei ddarparu i gynnig mynediad i bobl at wasanaethau ariannol fforddiadwy a gwybodaeth a chyngor y mae eu hansawdd wedi'i sicrhau. Mae hyn yn golygu bod pobl yn gallu gwneud penderfyniadau ariannol mwy cytbwys a rheoli eu cyllid yn well.

Diolch, Prif Weinidog, ac a gaf i groesawu'r amrywiaeth o gamau gweithredu a gyflwynwyd gennych chi yn y fan yna, y gwn eu bod o gymorth i lawer o'm hetholwyr ym Merthyr Tudful a Rhymni? Mae llawer ohonom ni ar yr ochr hon i'r Siambr hefyd yn cofio gweithredoedd Llywodraeth Lafur ddiwethaf y DU o ran sefydlu cronfeydd ymddiriedolaeth plant, ac, wrth gwrs, y gefnogaeth ychwanegol i hyn a ddarparwyd gan Lywodraeth Lafur Cymru. Mae cronfeydd ymddiriedolaeth yn bodoli, Prif Weinidog, fel y gwyddoch, i helpu pobl ifanc gyda chynilion i'w cynorthwyo wrth symud i fywyd fel oedolyn—cymorth a ddiddymwyd gan Lywodraeth Dorïaidd y DU. Ers hynny, mae Gweinidogion Torïaidd wedi methu â chysylltu pobl â'u cyfrifon, sy'n golygu y gallai miliynau fynd heb eu hawlio pan fydd pob plentyn yng Nghymru a anwyd yn 2002 yn gymwys i gael eu cynilion ym mis Medi. Pa sylwadau y mae Llywodraeth Cymru wedi eu gwneud i Lywodraeth y DU i sicrhau bod pobl ifanc yn cael eu haduno â'u cynilion?

Wel, diolchaf i Dawn Bowden am gyfeirio at un o arbrofion polisi cymdeithasol mawr y ganrif hon. Gresynaf yn fawr y ffaith bod y gronfa ymddiriedolaeth plant, a lansiwyd gan y Blaid Lafur yn 2002 wedi cael ei diddymu gan y Llywodraeth glymblaid a ddaeth i rym yn 2010, gan fod y cynllun hwnnw'n cynnig cyfle i bobl ifanc ac yn enwedig pobl o gymunedau difreintiedig ddechrau ar eu bywyd fel oedolion gydag ased y tu ôl iddyn nhw, ac mewn lles sy'n seiliedig ar asedau, y ddamcaniaeth yw bod asedau'n newid bywydau; os oes gennych chi swm o arian y gallwch chi ddibynnu arno, rydych chi'n gwneud gwahanol fathau o benderfyniadau am eich dyfodol. Nawr, mae gennym ni'r arbrawf naturiol mawr hwn oherwydd bod gennym ni'r cohortau hyn o bobl ifanc a anwyd rhwng 1 Medi 2002 a 2011 a bydd y genhedlaeth gyntaf o'r plant hynny yn troi'n 18 oed ym mis Medi eleni. Roedd 273,000 o bobl ifanc yng Nghymru yr agorwyd cyfrifon cronfa ymddiriedolaeth plant ar eu cyfer a bydd rhai Aelodau yn y fan yma yn cofio fy nghyd-Aelod, Brian Gibbons, yn cyflwyno ychwanegiad yng Nghymru at y cronfeydd ymddiriedolaeth plant hynny, fel bod plant yng Nghymru, pan roedden nhw'n cyrraedd oed ysgol gynradd, ychwanegwyd £50 at gyfrif pob plentyn; ychwanegwyd £100 at gyfrif pob plentyn o deulu difreintiedig.

Pan sefydlwyd y gronfa ymddiriedolaeth plant, Llywydd, y syniad oedd nid yn unig rhoi arian i mewn i gyfrif plentyn, ond y byddai'r plentyn hwnnw'n gallu olrhain y cyfrif hwnnw drwy gydol ei aeddfedrwydd—y byddai ganddo, bob blwyddyn, gyfriflen yn dweud wrtho faint oedd yn cael ei gadw ar ei gyfer. Erbyn yr adeg y bydden nhw'n 16 oed, roedden nhw i fod i allu gwneud penderfyniadau drostynt eu hunain ynghylch ble y byddai'r gronfa honno'n cael ei buddsoddi. A, phan ddiddymwyd y gronfa, diddymwyd hynny i gyd hefyd yn anffodus.

Dyna pam yr ydym ni'n bryderus, fel y mae Dawn Bowden wedi ei ddweud, y gallai fod miloedd o bobl ifanc yng Nghymru ym mis Medi eleni y buddsoddwyd arian ar eu rhan a allai roi llwyfan iddyn nhw wrth iddyn nhw fynd ymlaen i fywyd fel oedolion, na fyddan nhw'n gwybod dim am y peth. Dyna pam yr ysgrifennodd fy nghyd-Aelod Rebecca Evans at Weinidogion y Trysorlys ar 22 Ionawr, yn eu hannog i gymryd camau newydd, fel y bydd y bobl ifanc hynny yng Nghymru sydd â chyfle i fanteisio ar eu cronfa ymddiriedolaeth plant yn cael eu nodi ac y gallwn fod yn ffyddiog y bydd y cyfle hwn ar gael yn wirioneddol, i'r bobl ifanc hynny o leiaf.  

14:15
Tasglu Ford Pen-y-bont ar Ogwr

6. A wnaiff y Prif Weinidog roi diweddariad am gyfarfod diweddaraf Tasglu Ford Pen-y-bont ar Ogwr? OAQ54985

Llywydd, cyfarfu'r tasglu ddiwethaf ar 20 Ionawr. Roedd Gweinidog yr economi, Ken Skates, a Simon Hart, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yn bresennol. Adolygodd y cyfarfod y cynnydd a wnaed hyd yma a chytunwyd ar y camau nesaf yn y gwaith o sicrhau dull rhanbarthol ar gyfer cau gwaith Ford.

Sylwaf, yn y datganiad i'r wasg a oedd yn atodi'r diweddariad hwnnw yr wythnos diwethaf, ei fod yn sôn y bydd yn symud ymlaen, yn y cam nesaf, i ganolbwyntio ar y dull rhanbarthol. Bu llawer o'r pwyslais ar hyn o bryd ar y safle ei hun, yr etifeddiaeth, y gronfa gymunedol a fydd ar ôl, a ddylai, mae'n rhaid i mi ddweud—rwy'n siŵr y bydd fy nghyd-Aelod Carwyn a minnau yn cytuno—fod mor fawr ag unrhyw gronfa gymunedol a adawyd yn unman arall pan fo Ford wedi gadael cymuned. Ond, o ran y dull rhanbarthol hwnnw, a wnaiff ef bwysleisio i'r cadeirydd ac aelodau'r tasglu bod angen gweithio gyda Chyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr ar rai o'u cynlluniau rhanbarthol hwythau hefyd, a byddai'r rheini'n cynnwys rhai fel canolfannau economaidd yng nghymoedd Garw ac Ogwr a datblygu safleoedd gwag neu segur, fel safle Heol Ewenni hefyd? Rwy'n credu bod cyfle gwirioneddol yn y fan yma, Prif Weinidog, i'r tasglu weithio ar draws y rhanbarth gyda rhai cynlluniau eithaf cyffrous sydd eisoes ar y gweill, a dyna sut y byddwn ni'n sicrhau bod yr adfywiad gyda'r tasglu hwn yn brathu'n ddwfn iawn.

A gaf i ddiolch i Huw Irranca-Davies am hynna, Llywydd, a chytuno ag ef yn llwyr bod cau gwaith fel Pen-y-bont ar Ogwr yn cael effaith ranbarthol yn ogystal â lleol? Bydd llawer o Aelodau Cynulliad yn y fan yma, i'r dwyrain ac i'r gorllewin o Ben-y-bont ar Ogwr, sydd ag etholwyr sy'n gweithio, sydd wedi bod yn gweithio, yn Ford, ac nid yn yr ardal leol yn unig y bydd effaith cau'r gwaith yn cael ei theimlo, ond ar draws y rhanbarth cyfan. Dyna pam y cytunodd y tasglu yn ei gyfarfod diwethaf ar bwyslais rhanbarthol ar gyfer cam nesaf ei waith.

Yn sicr, bydd eisiau gweithio gyda Chyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr i sicrhau y gall gwaith y tasglu gefnogi rhai o'i uchelgeisiau ehangach. Dyna pam, pan ddaethpwyd ag Ineos, er enghraifft, i Ben-y-bont ar Ogwr ei hun, bod Llywodraeth Cymru wedi rhoi pwyslais gwirioneddol ar gyfleoedd yn y gadwyn gyflenwi, oherwydd bydd y cwmnïau y bydd Ineos yn eu contractio yn cael effaith ranbarthol y tu hwnt i Ben-y-bont ar Ogwr hefyd, ac mae'r tasglu, rwy'n gwybod, yn mynd i ganolbwyntio'n benodol yn ei gyfnod nesaf ar yr effaith ehangach honno—y pethau y gallwn ni eu gwneud y tu hwnt i Ben-y-bont ar Ogwr fel tref—i wneud yn siŵr bod effaith cau'r gwaith yn cael ei hystyried yn ei holl wahanol ddimensiynau.

Cwestiynau i'r Dirprwy Weinidog a'r Prif Chwip

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau i'r Dirprwy Weinidog a'r Prif Chwip, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Mohammad Asghar.

Troseddau Casineb

1. A wnaiff y Dirprwy Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am fesurau i fynd i'r afael â throseddau casineb yng Nghymru? OAQ54993

Rydym ni wedi cynyddu ein buddsoddiad mewn mynd i'r afael â throseddau casineb yn sylweddol yn ystod y misoedd diwethaf i roi sylw i'r cynnydd mewn naratifau atgas. A byddaf yn arwain dadl ym mis Mawrth yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf am y camau i fynd i'r afael â throseddau casineb gyda'n partneriaid yng Nghymru.

Diolch am yr ateb, Gweinidog. Cofnododd heddluoedd Cymru bron i 4,000 o droseddau casineb yn 2018-19. Roedd un ar ddeg y cant o'r digwyddiadau hyn yn droseddau casineb ar sail anabledd—sy'n gywilyddus. Mae'r elusen anabledd dysgu United Response wedi galw am i fesurau gael eu cymryd ledled y wlad a chan yr awdurdodau i wneud y broses o adrodd ac euogfarnu troseddau casineb ar sail anabledd yn fwy hygyrch ac yn llai brawychus i ddioddefwyr. Aethant ymlaen i ddweud eu bod nhw'n teimlo bod y broses yn rhwystr sylweddol ar hyn o bryd i droseddwyr gael y gosb y maen nhw'n ei haeddu, yn enwedig yng nghyd-destun y cynnydd sylweddol i nifer y troseddwyr mynych. Gweinidog, a wnewch chi gymryd camau i ddiwallu anghenion penodol pobl anabl o ran hysbysu am droseddau casineb yng Nghymru, os gwelwch yn dda?

14:20

Diolch yn fawr iawn i chi am y cwestiwn yna, Oscar, oherwydd mae'n wir bod y cynnydd i nifer y troseddau casineb ar sail anabledd yn ystadegyn brawychus y llynedd. Rydym ni wedi neilltuo mwy o gyllid i'n canolfan adrodd a chymorth cenedlaethol ar droseddau casineb dros y ddwy flynedd nesaf, ac mae hynny hefyd yn ogystal â chyllid blynyddol yr ydym ni'n ei roi. Ac rydym ni hefyd yn datblygu ymgyrch yn erbyn troseddau casineb o ran cyfathrebu, ac rydym ni'n mynd i ganolbwyntio'n benodol ar droseddau casineb sy'n effeithio ar bobl anabl, a dysgu, er enghraifft, gan y sefydliad Pobl yn Gyntaf—byddwch chi'n ymwybodol o'r sefydliadau Pobl yn Gyntaf ledled Cymru—fel y gall pobl ag anableddau dysgu gyfrannu at yr ymgyrch gyfathrebu honno o ran mynd i'r afael â throseddau casineb pobl anabl, sydd, yn anffodus, wedi bod ar gynnydd.

Gweinidog, a ydych chi'n cytuno â mi bod yn rhaid trin troseddau casineb yn erbyn y gymuned Sipsiwn/Teithwyr gyda'r un difrifoldeb â throseddau casineb yn erbyn unrhyw gymuned neu leiafrif arall yng Nghymru? Cefais gyfarfod yn ddiweddar gydag aelodau lleol o'm cymuned Sipsiwn/Teithwyr, ac maen nhw'n teimlo'n gryf iawn, yn rhy aml, nad yw hynny'n wir. Rhoesant enghreifftiau o negeseuon cyfryngau cymdeithasol, er enghraifft, a oedd yn wahaniaethol, yn rhagfarnllyd ac yn amlwg yn droseddau casineb, ond pan geisiwyd camau effeithiol ganddynt, fe welsant fod hynny yn anodd dros ben. Eu ple, mewn gwirionedd, oedd bod yn rhaid i droseddau casineb yn erbyn eu cymuned nhw gael eu trin gyda'r un difrifoldeb ag unrhyw drosedd casineb arall.

Unwaith eto, diolchaf i John Griffiths am y cwestiwn pwysig yna ac, yn wir, mae'n rhaid i ni drin troseddau casineb yn erbyn cymunedau Sipsiwn/Teithwyr/Roma gyda'r un egni, ag yr ydym ni yn ei wneud yn erbyn troseddau casineb ar sail anabledd, troseddau casineb hiliol, troseddau casineb LGBT, yr holl droseddau casineb sydd yn ein plith yn anffodus. Ac, wrth gwrs, rwy'n falch ein bod ni'n buddsoddi nid yn unig yn ein cronfa Teithio Ymlaen o ran sicrhau bod gennym ni safleoedd Sipsiwn ledled Cymru, ond hefyd yn gweithio gydag awdurdodau lleol a'r mudiadau trydydd sector hynny yr ydym ni'n gweithio â nhw i gefnogi'r gymuned Sipsiwn/Teithwyr/Roma. Ac a gaf i ddweud hefyd ei bod hi'n bwysig iawn bod gennym ni grŵp hollbleidiol i roi sylw i'r materion hyn? Rwy'n cyfarfod yn rheolaidd gydag Isaac Blake o'r Cwmni Diwylliannol a Chelfyddydol Romani Sipsiwn/Teithwyr, ac rydym ni'n eu hariannu nhw o ran mynd i'r afael â'r materion hyn.

Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus

2. Pa strategaethau sydd gan Lywodraeth Cymru i wneud y mwyaf o fanteision byrddau gwasanaethau cyhoeddus fel y'u sefydlwyd gan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015? OAQ55016

Mae gan fyrddau gwasanaethau cyhoeddus ddiben a rhwymedigaeth gyfunol i wella llesiant yn eu hardaloedd drwy eu cynlluniau llesiant lleol. Mae Llywodraeth Cymru yn darparu amrywiaeth o gymorth i'w galluogi i wneud eu gwaith mor effeithiol â phosibl.

Diolch. Mae'r Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig yn craffu ar hyn o bryd ar waith y Llywodraeth ar ddileu tlodi tanwydd yng Nghymru—mae'n bwysig o'r safbwynt cyfiawnder cymdeithasol yn ogystal â'n hangen i ddileu allyriadau carbon mor gyflym â phosibl. Mae'n un o'r materion heriol hynny sy'n galw am ddull gweithredu cydgysylltiedig gan yr holl randdeiliaid, o gwmnïau ynni i bob gwasanaeth cyhoeddus yn ogystal â dinasyddion. Pwnc delfrydol, byddech wedi meddwl, i fyrddau gwasanaethau cyhoeddus, ond nid ydym wedi cael unrhyw dystiolaeth hyd yn hyn bod y byrddau gwasanaethau cyhoeddus yn cael y dasg o gydgysylltu'r bylchau rhwng y gwahanol wasanaethau hyn. Felly, beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod byrddau gwasanaethau cyhoeddus yn mynd i'r afael â materion cymhleth fel tlodi tanwydd er mwyn cyflawni'r ffyrdd o weithio ac amcanion, fel yn Neddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol?

Wel, diolchaf i chi, Jenny Rathbone, am y cwestiwn yna, ac mae'n dda iawn clywed bod y pwyllgor newid hinsawdd yn cynnal yr ymchwiliad hwn i fynd i'r afael â thlodi tanwydd. Yr hyn sy'n hollbwysig yw bod yn rhaid i fyrddau gwasanaethau cyhoeddus gael eu dwyn i gyfrif am y gwaith y maen nhw'n ei wneud ac, yn wir, maen nhw'n destun y craffu hwnnw trwy bwyllgor craffu awdurdod lleol, sy'n adolygu trefniadau llywodraethu'r bwrdd gwasanaethau cyhoeddus a'i benderfyniadau. Ac, yn wir, mae gan Lywodraeth Cymru gynrychiolydd ar bob un o'r byrddau gwasanaethau cyhoeddus i wneud yn siŵr bod cysylltiad rhwng cyd-destun lleol a chenedlaethol. Wrth edrych ar faterion polisi, mae'n hanfodol bod BGCau yn deall materion cymhleth ac yn mynd i'r afael â nhw.

Ond, rwy'n credu bod rhai adroddiadau calonogol o'r hyn y mae'r byrddau yn ei wneud o ran gwneud tlodi tanwydd yn flaenoriaeth i'w hardal. Hoffwn sôn am Gwm Taf, sydd, yn ôl a ddeallaf, yn mynd i'r afael â thlodi tanwydd drwy hyrwyddo'r rhaglen Cartrefi Cynnes, cynlluniau ynni cymunedol ac inswleiddio cartrefi. Mae gan Fro Morgannwg, fy etholaeth i fy hun, mae'n rhaid i mi ddweud, nod hirdymor o ddatblygu dull cydgysylltiedig o fynd i'r afael â thlodi tanwydd, ac maen nhw'n ymgysylltu ag arbenigedd a chyfraniad landlordiaid cymdeithasol cofrestredig.

Yng Nghaerdydd, mae gan eich bwrdd gwasanaethau cyhoeddus gamau penodol i helpu pobl allan o dlodi, gyda thlodi tanwydd yn ddangosydd canlyniadau, y maen nhw'n mynd i'w defnyddio i fesur effaith byrddau gwasanaethau cyhoeddus. Felly, mae hwnnw'n gyfle gwirioneddol i weld a all Caerdydd brofi effaith cyfraniad pwysig y byrddau gwasanaethau cyhoeddus o ran mynd i'r afael â thlodi tanwydd.

14:25

Yr hydref diwethaf, canfu'r archwilydd cyffredinol bod y ffordd y mae byrddau gwasanaethau cyhoeddus yn gweithredu ar hyn o bryd yn llesteirio eu gallu i wella llesiant eu cymunedau. Nododd ei adroddiad wendidau fel anaddasrwydd atebolrwydd a threfniadau goruchwylio, diffyg adroddiadau cyhoeddus a dyblygu gweithgarwch BGC gyda phartneriaethau eraill. Nawr, ceir gwahaniaeth sylweddol rhwng y fan yma a Lloegr. Yma, mae polisi Llywodraeth Cymru ar gyfer BGCau yn hyrwyddo ymateb dan arweiniad y sector cyhoeddus i fynd i'r afael â llawer o heriau, ac nid yw'r sector preifat yn cael ei nodi fel aelod craidd o'r BGC. Pa ystyriaeth wnewch chi ei rhoi i annog BGCau i ystyried manteision cynnwys cynrychiolwyr o'r sector preifat sydd eisoes yn dangos dylanwadau sylweddol mewn meysydd eraill?

Wel, mae'n bwysig ein bod ni'n asesu effaith byrddau gwasanaethau cyhoeddus—yn hollbwysig, yn rhan o arfau'r ddeddfwriaeth llesiant cenedlaethau'r dyfodol, ac yn amlwg o ddiddordeb mawr i'r comisiynydd. Wrth gwrs, rydym ni'n ceisio cefnogi BGCau, i sicrhau eu bod nhw'n cael mwy o effaith o ran cyflawni. Mae hynny'n cynnwys partneriaid ymgysylltu, ac nid y gymuned yn unig, sy'n hollbwysig, ond hefyd, yn amlwg, partneriaid y sector preifat pan fo hynny'n briodol. Er enghraifft, mae rhai byrddau gwasanaethau cyhoeddus yn edrych ar y blaenoriaethau hynny fel maes polisi'r blynyddoedd cynnar, yr wyf yn gwybod y byddech chi'n ei groesawu, a hefyd yr economi sylfaenol. Ond, rwy'n credu ei bod hi'n bwysig bod yn rhaid i fyrddau gwasanaethau cyhoeddus gyhoeddi adroddiadau blynyddol sy'n gwneud eu gwaith yn dryloyw, gan wella llesiant yn eu hardaloedd, felly mae'n bwynt ar gyfer craffu, ac i gymryd eu gwaith i ystyriaeth.

Gwrth-semitiaeth

3. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i'r afael â gwrth-semitiaeth? OAQ55000

Mae Llywodraeth Cymru wedi mabwysiadu diffiniad Cynghrair Rhyngwladol Cofio'r Holocost o wrth-semitiaeth yn llawn ac yn ddiamod. Rydym ni'n benderfynol o gael gwared ar anoddefgarwch o'n cymunedau, a byddaf yn darparu datganiad llawn y prynhawn yma ar waith yr ydym ni'n ei wneud i fynd i'r afael â gwrth-semitiaeth ac i goffáu'r Holocost.

Diolch am hynna, ac rwy'n edrych ymlaen at eich datganiad, ac rwy'n gobeithio gofyn gwahanol gwestiwn i chi ar sail hwnnw. Ond, am nawr, hoffwn eich holi am addysg ac, yng ngoleuni'r cwricwlwm newydd, a wnewch chi ystyried gwaith mudiad March of the Living. Rhaglen addysgol flynyddol yw hon sy'n dod â myfyrwyr o bedwar ban byd i wlad Pwyl, lle maen nhw'n archwilio olion yr Holocost ac yn gorymdeithio'n dawel o Auschwitz i Birkenau.

Mae'n rhaid i mi ddweud bod ymweld â'r gwersylloedd wir yn newid pobl. Mae gweld yn gyfystyr â chredu, ac yn sicr teimlo. Os yw addysg wrth wraidd cael gwared ar gasineb, a fyddech cystal â gweithio gyda'r Gweinidog addysg i sicrhau'n llwyr nad yw'r Holocost yn disgyn allan o'r cwricwlwm, a bod cymaint o bobl ifanc â phosibl yn cael y cyfle i weld y gwersylloedd hyn drostynt eu hunain?

Wel, diolch yn fawr iawn i Suzy Davies am y cwestiwn yna, ac rwy'n sylweddoli bod hyn yn dilyn eich ymweliad, a'ch bod yn rhan o ddirprwyaeth, rwy'n deall, i Auschwitz. Rwy'n siŵr y byddwn ni'n clywed mwy am hynny yn nes ymlaen y prynhawn yma, pan fyddaf yn gwneud fy natganiad. Gwn y bydd y Gweinidog addysg yn fodlon edrych ar fudiad March of the Living, yn enwedig, gan eich bod wedi ei godi heddiw, ond byddwch yn gwybod ein bod ni hefyd yn darparu grant blynyddol o £119,000 i Ymddiriedolaeth Addysgol yr Holocost i ddarparu'r prosiect Gwersi o Auschwitz. A hefyd, a byddwn yn siarad mwy am hyn y prynhawn yma, rwy'n siŵr, rydym ni wedi darparu £40,500 o gyllid, cyllid pontio'r UE, a dweud y gwir, i Ymddiriedolaeth Diwrnod Cofio'r Holocost i wneud llawer o waith yn cynnwys ysgolion yng Nghymru yn rhan o ddigwyddiadau coffáu eleni.

A dweud y gwir, ddoe, cymerodd pobl ifanc ran yn y gwasanaeth cenedlaethol yn Neuadd y Ddinas, a oedd yn rymus iawn, rwy'n gwybod, a hefyd neithiwr mewn digwyddiad yn Nhŷ Cwrdd y Cyfeillion, pryd y darllenodd dau o bobl ifanc weddi am yr Holocost yn y Gymraeg a'r Saesneg. Ac rwy'n credu bod y ffaith ein bod ni'n cefnogi Ymddiriedolaeth Addysgol yr Holocost yn golygu, mewn gwirionedd, y llynedd, y cynhaliwyd ymweliad. Nawr bod gen i'r cyfle i ddweud: cymerodd 186 o gyfranogwyr ran yn yr ymweliad hwnnw ag Auschwitz, gan gynnwys 154 o ddisgyblion o 66 o ysgolion, dosbarthiadau chwech a cholegau, 19 o athrawon, 13 arall, gan gynnwys hwyluswyr a chynrychiolwyr y wasg. A bydd y rhaglen honno'n cael ei chynnal eto yng Nghymru o fis Ionawr—sy'n hollbwysig i alluogi pobl ifanc i ymgysylltu. Ond, yn amlwg, byddwn hefyd yn edrych ar y mudiadau, mudiad March of the Living hefyd.

14:30

Roedd hi'n saith deg pump mlynedd ddoe ers rhyddhau gwersyll marwolaeth Auschwitz. Amcangyfrifir bod dros filiwn o bobl a oedd yn Iddewon yn bennaf wedi dioddef marwolaeth arswydus yno. Ac roedd hynny'n cynnwys dynion, menywod a phlant o bob oed. Ac yn sicr, byddwn i gyd yn cytuno, un o'r cyfnodau tywyllaf yn ein hanes dynol. Gweinidog, a ydych chi'n cytuno â mi bod yn rhaid i ni gofio bob amser yr erchyllterau a ddigwyddodd yn Auschwitz, fel eu bod yn ein hatgoffa'n eglur o'r hyn a ddigwyddodd a'r hyn a all ddigwydd pan fydd pobl yn ysgogi casineb tuag at eraill?

Diolchaf i Joyce Watson am y cwestiwn yna. Gyda'n gilydd, mae'n rhaid i ni sicrhau bod yr Holocost yn aros yn ein cof cyfunol fel rhybudd o sut y gall naratifau atgas a rhwygol achosi'r niwed annychmygol hwnnw. A dyna pam yr ydym ni wedi ariannu Ymddiriedolaeth Diwrnod Cofio'r Holocost ac Ymddiriedolaeth Addysgol yr Holocost i ymgymryd â gweithgareddau yng Nghymru. Ond credaf y bydd llawer o Aelodau yn y fan yma o bob rhan o'r Siambr wedi clywed goroeswyr—yn wir, clywsom oroeswr yn gynharach eleni mewn digwyddiad a drefnwyd gyda Darren Millar a Jenny Rathbone ac eraill. Ond ddoe clywodd rhai ohonom ni hefyd y goroeswr Dr Martin Stern. Rydym ni'n gwybod bod straeon y goroeswyr—mae'n anodd credu eu bod nhw wedi goroesi, ond maen nhw mor ymroddgar, yn aml ar ôl ymddeol, ac mae'n rhaid i ni wrando ar y goroeswyr hynny am yr hyn y maen nhw wedi ei ddioddef. Ond, rwy'n credu mai diben Diwrnod Cofio'r Holocost, fel y maen nhw'n dweud, yw dysgu gwersi o'r gorffennol i greu dyfodol mwy diogel a gwell, a byddwn yn siarad mwy am hyn yn ddiweddarach y prynhawn yma.

Gwarchod Hawliau Dynol

4. Sut mae Llywodraeth Cymru am sicrhau fod hawliau dynol cyfredol yn cael eu gwarchod pan fydd y DU yn gadael yr Undeb Ewropeaidd? OAQ55008

Rwyf wedi comisiynu gwaith ymchwil i'r opsiynau i gryfhau cydraddoldeb a hawliau dynol yng Nghymru, a'u datblygu. Bydd yn ystyried confensiynau'r Cenhedloedd Unedig, deddfwriaeth bresennol Cymru, a bydd hefyd yn pwyso a mesur yr angen am Fil hawliau dynol ar gyfer Cymru.

Da iawn. Dwi'n falch iawn o glywed hynny, a'ch bod chi wedi comisiynu'r gwaith, ac y bydd hynny, yn wir, yn cynnwys gwaith deddfwriaethol, oherwydd beth rydyn ni'n gwybod ydy bod yna botensial real y byddwn ni'n colli llawer o'r hawliau—hawliau gweithwyr, hawliau menywod, hawliau pobl anabl ac yn y blaen—wrth adael yr Undeb Ewropeaidd. A dwi'n credu, yn yr haf, mi wnaeth y Cwnsler Cyffredinol, Jeremy Miles, godi y pwnc yma, y mater yma, ynglŷn â chael Deddf. A dwi'n credu i Steffan Lewis, y diweddar Steffan Lewis, a minnau, grybwyll hyn dro yn ôl hefyd, a'r enw roedden ni'n ei gynnig oedd Deddf hawliau'r bobl. Felly, dwi'n falch iawn o glywed bod yna symudiad yn digwydd tuag at hyn. Fedrwch chi roi rhyw fath o amserlen, os gwelwch yn dda?

14:35

Diolch yn fawr, Siân. Rwy'n credu bod darlith Jeremy Miles yn yr Eisteddfod, a Steffan Lewis, wrth gwrs—ac roeddwn i'n falch o fod yn rhannu gofod pwyllgor gydag ef. Pan fyddai'r cyfle'n codi, byddwn i bob amser yn codi hawliau dynol, a gwn i fod Aelodau'n gwneud hynny ar bwyllgor David. Ond mae'n bwysig iawn ein bod ni wedi dyfarnu contract ar gyfer yr ymchwil, o ran yr amserlen. Mae'n gonsortiwm wedi'i arwain gan Brifysgol Abertawe, sy'n mynd i ymchwilio i'r dewisiadau ehangach hyn, o ran—. Mae'r Comisiwn yn ymwneud â chryfhau a hyrwyddo cydraddoldeb a hawliau dynol yng Nghymru. Mae gennym ni hefyd grŵp llywio, sy'n cyfarfod yfory am y tro cyntaf, ac rydym yn disgwyl cyflwyno adroddiad erbyn diwedd y flwyddyn. Ond bydd yn edrych ar effaith tynnu—colli siarter hawliau sylfaenol yr Undeb Ewropeaidd. A gwyddom fod hawliau dynol wedi'u cysylltu'n annatod â'n DNA, nid yn unig yn gyfreithiol, drwy'r darpariaethau yn Neddf Llywodraeth Cymru 2006, ond hefyd yn ddiwylliannol a thrwy ein hanes balch yng Nghymru o ymdrechu dros degwch a chynwysoldeb.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

Gwn i am eich ymrwymiad personol i hawliau dynol, Gweinidog, ac rwy'n falch iawn bod Llywodraeth Cymru o leiaf yn siarad am geisio bwrw ymlaen â rhywbeth, er mwyn pwysleisio a thanlinellu'r ymrwymiad drwy ddeddfwriaeth yma yng Nghymru. Fel y gwyddoch chi, cyflwynais Fil ar gyfer pobl hŷn, a gafodd ei wrthod, i bob pwrpas, gan y Llywodraeth, oherwydd eich bwriad i gyflwyno deddfwriaeth. Rwy'n bryderus iawn, fodd bynnag, na fydd yr amserlen yn caniatáu ar gyfer darn o ddeddfwriaeth i fynd drwy'r Senedd hon erbyn yr adeg y byddwn ni'n codi ac yn mynd i gyfnod ein diddymiad, cyn etholiadau nesaf y Cynulliad Cenedlaethol. A byddwn i'n ddiolchgar iawn pe gallech roi syniad ynghylch sefyllfa'r Llywodraeth, ac a ydych chi'n teimlo y bydd deddfwriaeth yn cael ei chyflawni o fewn yr amserlen dynn sydd gennym ni. Ac os nad yw'n mynd i gael ei gyflawni, pa gamau eraill yr ydych chi'n mynd i'w cymryd, er mwyn amddiffyn yr hawliau hyn?

Diolch am y cwestiwn hwnnw, Darren Millar. Ac mae'n bwysig i mi adrodd yn ôl, ac fe wnaf hynny, o ran y cynnydd gyda'r gwaith pwysig hwn. Mae'r grŵp llywio yn cyfarfod yfory—fe'i gelwir yn llywio cryfhau a hyrwyddo cydraddoldeb a hawliau dynol yng Nghymru—ac rydym hefyd mewn gwirionedd yn gwneud cynnydd o ran dechrau'r ddyletswydd economaidd-gymdeithasol yn Rhan 1 o Ddeddf Cydraddoldeb 2010. Rydych chi'n ymwybodol ein bod ni newydd gwblhau ymgynghoriad. Rydym hefyd yn adolygu'r dyletswyddau sy'n benodol i'r Gymraeg, o dan ddyletswydd cydraddoldeb y sector cyhoeddus. Felly, mae'r rhain yn offer pwysig i gryfhau a diwallu'r anghenion hynny, o ran hawliau dynol. Ond rydym ni'n edrych ar y dewisiadau ehangach hynny, o ran y posibilrwydd o ymgorffori confensiynau'r Cenhedloedd Unedig yng nghyfraith Cymru. Ac, wrth gwrs, mae hynny'n rhywbeth y gwnaeth Helen Mary Jones ei godi hefyd, o ran y gobaith am gyfle deddfwriaethol posibl. Byddwn ni, wrth gwrs—. Rydym ni'n ymgymryd—rydym wedi comisiynu'r ymchwil hon er mwyn sicrhau ein bod yn cael hyn yn gywir, a gwn y bydd pobl, ar draws y Siambr, yn derbyn mai dyna'r ffordd gywir ymlaen. Ond, wrth gwrs, bydd yn ein galluogi i ystyried—ac rwy'n siŵr y bydd pob plaid eisiau ystyried hynny—a oes angen deddfwriaeth newydd, fel Bil hawliau dynol i Gymru.

2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes

Eitem 2 ar yr agenda yw'r datganiad a chyhoeddiad busnes. A galwaf ar y Gweinidog Cyllid a'r Trefnydd, Rebecca Evans.

Nid oes unrhyw newidiadau i fusnes yr wythnos hon. Mae'r busnes drafft ar gyfer y tair wythnos nesaf wedi'i nodi yn y datganiad a chyhoeddiad busnes, sydd i'w weld ymhlith papurau'r cyfarfodydd sydd ar gael i'r Aelodau'n electronig.

Trefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar wasanaethau iechyd meddwl yn y Gogledd, os gwelwch yn dda? Mae wedi bod dros bedair blynedd a hanner ers i Fwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr gael ei roi mewn mesurau arbennig, am, ymhlith pethau eraill, heriau sylweddol o ran llywodraethu, a gwasanaethau iechyd meddwl. Dywedir wrthym dro ar ôl tro yn y Siambr hon fod pethau'n gwella, bod cynnydd cyson yn cael ei gyflawni, ac eto, yr wythnos diwethaf, daeth adroddiad i'r amlwg sy'n awgrymu darlun hollol wahanol o wasanaethau yn y Gogledd, yn enwedig o ran therapïau seicolegol. Roedd adroddiad a oedd yn nodi, a dweud y gwir, fethiannau difrifol, gan gynnwys rhestrau aros annerbyniol o hir, diffyg datblygu gweithlu yn strategol ac integredig, gwasanaeth heb ddigon o adnoddau, nad yw'n addas i'r diben, ymdeimlad o ddigalondid ymhlith y staff. Nawr, a dweud y gwir, roeddwn i'n synnu'n fawr fod yr adroddiad hwn, mae'n debyg, wedi'i gyhoeddi'n gynharach y llynedd—tua mis Awst/Medi—ac eto nid yw'n ymddangos bod unrhyw drafodaeth ynghylch yr adroddiad hwn, dim adroddiad i Aelodau'r Cynulliad am yr adroddiad hwn, ac nid yw'n ymddangos bod y bwrdd ei hun wedi'i drafod yn unrhyw un o'i bapurau bwrdd Felly, rwy'n credu, o ystyried y canfyddiadau difrifol yn yr adroddiad hwnnw, fod angen diweddariad brys gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar y sefyllfa bresennol.

A gaf i hefyd alw am ddatganiad ar reoleiddio ysgolion annibynnol? Bydd y Gweinidog addysg yn ymwybodol o'r diddordeb sylweddol sydd wedi bod yn gyhoeddus o ganlyniad i'r adroddiadau yn y cyfryngau ar rai materion diogelu yn Ysgol Rhuthun yn fy etholaeth i. Ac rwy'n credu bod angen inni ystyried y rheoliadau ynghylch ysgolion annibynnol er mwyn cryfhau'r trefniadau diogelu, ond, yn fwy na hynny, i ystyried hefyd swyddogaeth Cyngor y Gweithlu Addysg, ac a allai fod yn briodol cael categori cofrestru ar wahân, yn enwedig ar gyfer uwch arweinwyr yn ein hysgolion annibynnol, er mwyn sicrhau eu bod yn briodol? Yn amlwg, mae llawer o ddicter ynglŷn â rhai o'r adroddiadau, sydd wedi'u darllen, o ran yr hyn sydd wedi bod yn digwydd yn yr ysgol honno yn y Gogledd, ac yn sicr yn fy etholaeth i, a chredaf y byddai'n ddefnyddiol bod datganiad ysgrifenedig neu lafar ar hynny cyn gynted â phosibl.

Ac yn olaf, o ran parthau twristiaeth, byddwch chi'n ymwybodol i Lywodraeth y DU gyhoeddi ym mis Mehefin y llynedd y bydd nifer o barthau twristiaeth ledled y wlad, a fydd yn cael eu dynodi—[Torri ar draws.]—a, nage, nid Lloegr yn unig, mewn gwirionedd, mae'n brosiect ledled y DU. Roeddwn i'n siomedig iawn na fu unrhyw ddiweddariadau i'r Siambr hon am unrhyw obaith, o ran Cymru mewn gwirionedd yn cael ei dynodi'n barth, neu hyd yn oed Ogledd Cymru'n cael ei dynodi'n barth. Mae'n eithaf clir gan Lywodraeth y DU fod hyn ar gael  ar gyfer y Deyrnas Unedig gyfan, ac nid Lloegr yn unig, fel y mae'r Gweinidog sy'n gyfrifol am dwristiaeth ar eich meinciau chi wedi'i haeru. Byddwn i'n ddiolchgar felly pe bai modd inni gael datganiad brys ar y mater hwn er mwyn i ni allu manteisio ar y cyfle hwn i gael buddsoddiad i Gymru a'r budd mwyaf i'n diwydiant twristiaeth.

14:40

Felly, o ran y mater cyntaf, a oedd yn gais am ddiweddariad ynglŷn â Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, gallaf  gadarnhau y bydd diweddariad o'r fath yn dod i law ar 25 Chwefror. Mae hynny ar y datganiad busnes, sydd wedi'i gyhoeddi heddiw.

O ran yr ail fater, ynghylch ysgol Rhuthun, mae Llywodraeth Cymru yn ymwybodol o'r canfyddiadau difrifol hynny yn adroddiad Arolygiaeth Gofal Cymru, ac mae swyddogion, ynghyd ag arolygwyr Estyn, yn ystyried cynllun gweithredu gan yr ysgol, sydd wedi cael ei gyflwyno yn dilyn cais gan Lywodraeth Cymru ar gyfer y cynllun gweithredu. Ond mae'r Gweinidog wedi dweud y byddai'n hapus i roi diweddariad pellach, a gwn i eich bod hefyd wedi cyflwyno cyfres o gwestiynau ysgrifenedig, a fydd hefyd yn cael ateb.

Ac ar y trydydd mater, mae'r Gweinidog sy'n gyfrifol am dwristiaeth yma i glywed eich cais am ragor o wybodaeth ynghylch hynny. Ac mae'n bwysig, lle mae hynny'n bosibl, fod Llywodraeth Cymru yn manteisio i'r eithaf ar y cyfleoedd i weithio gyda Llywodraeth y DU. Ond mae'n ddyletswydd ar Lywodraeth y DU i gydnabod bod twristiaeth wedi'i datganoli i Gynulliad Cenedlaethol Cymru ac mae'n ddyletswydd arnyn nhw i gynnal trafodaethau gyda'n Gweinidog i ymchwilio i sut y gallem ni weithio ar y cyd er lles Cymru.

Mae Adref yn elusen sydd wedi bod yn cefnogi pobl sy'n agored i niwed ac yn brwydro yn erbyn digartrefedd yn fy ardal i ers tri degawd. Nawr mae bygythiad i gau'r elusen, gan fod Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf a Chyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful wedi dyfarnu'r contract i ddarparu gwasanaethau hostel lleol i sefydliad arall, sefydliad heb fawr o brofiad, os o gwbl, o'r sefyllfa yn Rhondda Cynon Taf a Merthyr. Bydd hyn yn golygu colli rhai swyddi. Bydd yn golygu colli gwybodaeth leol arbenigol am y sefyllfa o ran digartrefedd yn ein hardal a bydd yn golygu colli byddin fach o wirfoddolwyr. Bydd gwaith cymunedol sylweddol Adref, fel yr apêl hamper Nadolig y mae fy swyddfa i wedi'i chefnogi ers blynyddoedd lawer, yn annhebygol o gael ei ailadrodd, ac ni allwch roi pris ar waith cymunedol fel yna.

Felly, Trefnydd, a gawn ni ddatganiad gan y Llywodraeth am egwyddorion caffael lleol ar gyfer contractau'r trydydd sector? A wnewch chi ymuno â mi i annog Cyngor Rhondda Cynon Taf a chyngor Merthyr i ailystyried y mater hwn ac i gydnabod y gwaith gwych y mae'r elusen hon wedi'i wneud ers iddi gael ei sefydlu gan swyddogion prawf a nododd angen lleol yn ôl yn 1987?

Mae penaethiaid iechyd o Gwm Taf yn argymell tynnu'n ôl y gwasanaethau damweiniau ac achosion brys dan arweiniad meddyg ymgynghorol ar ryw ffurf neu'i gilydd o Ysbyty Brenhinol Morgannwg. Mae gan hyn oblygiadau difrifol i'r lle yr wyf i'n ei gynrychioli, y Rhondda, ac mae pobl yn grac, a hynny'n haeddiannol, ynghylch y posibilrwydd o orfod teithio ymhellach mewn argyfwng a allai fygwth eu bywyd.

Nid oes neb eto wedi gallu ateb y pryderon ynghylch amseroedd ymateb ambiwlansys, na'r ffaith nad oes gan nifer sylweddol o bobl sy'n byw yn y Rhondda gar. Ac mae hynny, yn fy marn i, yn warthus. Nid oes gan bobl fawr o ffydd y bydd eu pryderon dilys yn cael eu hystyried ar ôl yr ymgynghoriad ffuantus a gafodd ei gynnal yn 2014, lle dywedodd 60,000 o bobl nad oedden nhw eisiau i'r newidiadau fynd rhagddynt, ac anwybyddwyd y lleisiau hynny.

Mewn sawl ffordd, mae'r problemau yr ydym ni'n eu hwynebu ar hyn o bryd yn deillio'n bennaf o ddiffyg cynllunio'r gweithlu gan olyniaeth o Weinidogion Iechyd Llafur. Cyflwynodd Plaid Cymru gynllun chwe blynedd yn ôl i fynd i'r afael â'r gymhareb frawychus o isel o feddygon i bobl sydd gennym ni yn y wlad hon, a chafodd ein cynlluniau eu gwatwar gan yr union bobl a oedd â'r pŵer neu'r cyfrifoldeb i wneud rhywbeth yn ei gylch.

Byddaf yn mesur teimladau pobl y Rhondda mewn cyfarfod agored sydd wedi'i drefnu gan Blaid Cymru ddydd Llun nesaf yng nghlwb rygbi Harlequins Porth. Mae croeso i bawb ddod. Efallai yr hoffai Gweinidogion ddod i glywed cryfder y teimladau gan bobl y Rhondda ar y mater hwn. Byddai croeso ichi fod yn bresennol os hoffech chi dderbyn y cynnig hwnnw.

Ond hoffwn i ofyn: a ydych chi'n gresynu at y diffyg gweithredu i fynd i'r afael â'r prinder meddygon ymgynghorol yng Nghymru gan eich cyd-Aelodau yn y Cabinet? A wnaiff y Llywodraeth ddatganiad ynghylch ei chynlluniau i fynd i'r afael ag achosion o gadw ysbytai cyffredinol dosbarth, a gwasanaethau brys yn benodol, sy'n broblem nid yn unig yn y Rhondda, ond ledled ein gwlad gyfan?

14:45

O ran y mater cyntaf, nid wyf i'n credu ei bod yn briodol i Lywodraeth Cymru roi pwysau ar awdurdodau lleol o ran y penderfyniadau y maen nhw'n eu gwneud o ran dyfarnu contractau. Fodd bynnag, byddwn i'n annog yr Aelod i roi gwybod i gynghorau Rhondda Cynon Taf a Merthyr am ei phryderon ynglŷn â'r caffael lleol. Byddaf i'n hapus, wrth gwrs, i roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ddull Llywodraeth Cymru o gefnogi caffael lleol a'r gwaith yr ydym ni'n ei wneud, yn enwedig drwy ddull yr economi sylfaenol, y mae fy nghydweithiwr,  Dirprwy Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth yn arwain arno.

O ran yr ail fater, wrth gwrs, mae Llywodraeth Cymru yn ymwybodol bod Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg wedi bod yn adolygu'r broses o weithredu'r elfennau sy'n weddill yn rhaglen de Cymru sy'n cynnwys dyfodol meddygaeth frys, a bydd y dewisiadau arfaethedig yn cael eu trafod yn ei gyfarfod bwrdd cyhoeddus ar 30 Ionawr. Yn amlwg, byddai'n amhriodol ac anaddas i mi wneud sylwadau neu achub y blaen ar y trafodaethau hynny, ond byddem ni'n disgwyl i'r bwrdd fod yn gweithio gyda rhanddeiliaid i ystyried opsiynau ac yna gytuno ar fodel gofal cynaliadwy ar gyfer y dyfodol. Gwn i y bydd yr Aelod yn gwneud ei sylwadau fel rhan o'r broses briodol honno.

Gweinidog, yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd Bwrdd Iechyd Prifysgol Bae Abertawe ei fod yn mynd i rewi'r recriwtio i swyddi gwag o ganlyniad i'r sefyllfa ariannol y mae'n ei hwynebu, fel ffordd o leihau'r sefyllfa ariannol a'r diffyg. Bydd hyn yn effeithio ar fy etholwyr, fel y bydd yn effeithio ar eich etholwyr chi, a llawer o rai eraill sy'n cynrychioli etholaethau yn ardaloedd Abertawe a Chastell-nedd Port Talbot.

A gaf i ddatganiad gan Lywodraeth Cymru yn nodi a yw'n credu bod hyn yn ffordd ymlaen o ran lleihau pwysau ariannol ar fyrddau iechyd? Gallai hyn roi gofal cleifion yn y fantol, oherwydd mae pob un o'r swyddi hynny, boed yn aelod o'r tîm gweinyddol, yn dîm clercio, yn aelod o'r ffisiotherapi, radiotherapi, radiograffig—unrhyw aelod o dîm. Ni soniwyd am nyrsys a meddygon, gyda llaw; fe wnaethon nhw ddweud fod y rheini'n ddiogel. Ond mae aelodau eraill yn hanfodol i ofalu am gleifion.

A gawn ni felly ddatganiad gan y Gweinidog ynghylch y sefyllfa honno, ac efallai y ffordd y mae Llywodraeth Cymru eisiau gweithio gyda byrddau iechyd i sicrhau nad ydyn nhw'n cael eu hunain mewn sefyllfa lle maen nhw'n rhewi swyddi, yn atal pobl rhag cael eu recriwtio, ac felly'n cael effaith ar ofal?

Mae'r materion yr ydych chi'n eu disgrifio o ran staffio, yn y lle cyntaf, yn faterion gweithredol i'r bwrdd iechyd, ond maen nhw wedi bod yn glir iawn o ran sicrhau nad yw'r camau hynny'n effeithio ar ofal cleifion nac ar ansawdd y gwasanaeth, a dyna yw diddordeb clir Llywodraeth Cymru yn hyn.

Mae sefydliadau iechyd yng Nghymru, fel y rhai ar draws y DU, yn gorfod gwneud arbedion blynyddol bob blwyddyn i wella effeithlonrwydd a rheoli o fewn yr adnoddau hynny a ddyrannwyd. Maen nhw'n cael eu hadrodd yn fisol fel rhan o'r cyfrifon blynyddol, ac yn wir mae pwyllgorau'r Cynulliad wedi craffu arnyn nhw yn ystod y blynyddoedd diwethaf, gan gynnwys y pwyllgorau hynny sydd wedi beirniadu, mewn gwirionedd, pan fo'r cyllidebau hynny wedi gorwario neu'r arbedion hynny heb eu gwneud.

Mae'n werth cydnabod, wrth gwrs, fod Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi dros £0.5 biliwn yn ychwanegol yn y GIG eleni, ac rydym wedi gweld gostyngiad o 35 y cant yn y diffyg sylfaenol yn y GIG rhwng 2016-17 a 2018-19. Rydym yn disgwyl gweld gwelliannau pellach eleni, gan ddangos gwell rheolaeth ariannol. Ond ni all dim o hynny ddod ar draul gofal cleifion nac ansawdd y gwasanaeth.

14:50

Gweinidog, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth ar yr oedi parhaus i gwblhau gwaith i ddeuoli ffordd A465 Blaenau'r Cymoedd? Roedd y gwaith hwn yn wreiddiol i fod i orffen erbyn diwedd y llynedd. Clywn nawr fod y dyddiad cwblhau ar gyfer y prosiect hwn yn cael ei adolygu eto. At hynny, mae anghydfod rhwng y contractwr a Llywodraeth Cymru ynghylch costau'r cynllun, sydd eisoes yn £54 miliwn dros y gyllideb.

Gweinidog, a gawn ni ddatganiad ar sut y mae'r sefyllfa hon wedi digwydd, pwy sy'n gyfrifol am yr wybodaeth am ddyluniad y ffordd, beth fydd y gost i'r trethdalwr, a pha bryd y gall defnyddwyr dioddefgar y ffordd hon ddisgwyl iddi gael ei chwblhau? Mewn gwirionedd, mae'n anodd iawn i'r bobl sy'n byw ym Mrynmawr a'r Fenni deithio ar y ffordd honno, oherwydd nid yn unig mae'n cymryd amser, ond mae'n rhwystredig iawn i lawer o ddefnyddwyr brys. Diolch.

Byddwn i'n dweud, gyda phob parch, fod y Prif Weinidog wedi ymateb i'r pryder hwnnw yn ystod cwestiynau i'r Prif Weinidog mewn ymateb i gwestiynau arweinydd y Blaid Geidwadol, ond gwn mai bwriad Gweinidog yr Economi a Thrafnidiaeth yw rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i Aelodau'r Cynulliad cyn gynted ag y gall wneud hynny a chyn gynted ag y bydd mwy o newyddion am yr anghydfod hwnnw, a gobeithiwn y caiff ei ddatrys.

Hoffwn i gael datganiad ar lafar gan y Gweinidog iechyd ynglŷn â beth sy'n digwydd nawr gyda'r fframwaith anhwylderau bwyta yn sgil y ffaith fod yr adolygiad hynny wedi digwydd. Gwnaethom ni gael cyfarfod y grŵp trawsbleidiol yr wythnos diwethaf, ac mae yna gonsyrn ynglŷn â faint o arian sydd yn mynd i fynd at y newidiadau, beth mae'r byrddau iechyd penodol yn mynd i allu ei wneud, ac ydyn nhw'n mynd i gael capasiti yn y system i allu rhoi mwy o staffio i mewn i waith anhwylderau bwyta. Dwi'n gwybod fod yna bobl sydd â diddordeb mawr yn y maes yma sydd eisiau gweithio gyda'r byrddau iechyd i wneud i hyn ddigwydd.

Hoffwn i gael rhywbeth ar lafar gan fy mod i wedi gofyn cynifer o weithiau, a dim ond datganiad ar ffurf e-bost dŷn ni wedi'i gael. Dwi'n credu bod y mater yma mor, mor bwysig i gymaint o bobl yng Nghymru y byddem ni'n gwerthfawrogi cael datganiad ar lafar gan y Gweinidog iechyd.

Mae'n debyg bod yr ail fater yr hoffwn i ei godi yn fwy yn rhinwedd fy swydd fel Cadeirydd y pwyllgor diwylliant. Ddoe, efallai eich bod wedi gweld yr Ymddiriedolaeth Lleoliadau Cerddoriaeth wedi dweud y bydd rhyddhad o 50 y cant i ardrethi busnes i fusnesau bach a chanolig eu maint sy'n lleoliadau cerddoriaeth ledled Cymru a Lloegr. Yn eu datganiad, maen nhw wedi dweud y bydd 230 o leoliadau ar lawr gwlad ledled Cymru a Lloegr yn cael y rhyddhad hwnnw. Rwyf i wedi cael gwybod drwy fy nhîm pwyllgor, gyda Llywodraeth Cymru, nad yw hynny o reidrwydd yn mynd i ddod i Gymru. Bydd yn golygu efallai y bydd swm canlyniadol drwy Barnett, ond nid ydym yn siŵr a fydd hynny'n digwydd.

Mae pobl wedi eu drysu, mae pobl eisiau ei groesawu, mae pobl eisiau iddo ddigwydd yma yng Nghymru, maen nhw eisiau gweld y rhyddhad ardrethi busnes hwnnw, ond nid ydym yn gwybod a fydd hynny'n digwydd. Felly, byddwn i'n gofyn am ddatganiad, ar ba ffurf bynnag o ran hyn, i ddod gan Lywodraeth Cymru i weld yr hyn y mae'r Trysorlys yn bwriadu ei wneud. A ydym ni'n mynd i gael y rhyddhad ardrethi busnes hwnnw, a phryd? Ac a allwch chi wneud datganiad i'r cyhoedd, oherwydd mae llawer o ddryswch ynghylch y sefyllfa bresennol?

Felly, ar fater cyntaf y fframwaith anhwylderau bwyta, byddaf i wrth gwrs yn siarad â'r Gweinidog iechyd ac yn ei wneud yn ymwybodol o'ch cais am y datganiad hwnnw, y gwn y bydd yn amlwg yn ei ystyried.FootnoteLink

O ran yr ail fater, gallaf i ddweud nad ydym ni'n gwybod eto, pa symiau canlyniadol Barnett, os o gwbl, a allai ddod i Gymru o ganlyniad i benderfyniad Llywodraeth y DU ynghylch ardrethi busnes. Ond mae gennym ni eisoes yng Nghymru gynllun rhyddhad ardrethi'r stryd fawr, sydd wedi bod ar waith ers 2017, ac mae hynny'n unigryw i Gymru. Mae'n darparu cymorth, sydd ar gael i dafarndai a bwytai, ac yn y blaen, felly mae'n ehangach na'r hyn y gallem ni ei ystyried yn fanwerthwyr y stryd fawr yn benodol eu hunain. Fe wnes i ddatganiad ysgrifenedig yn ddiweddar yn nodi ein bod yn ymestyn y cymorth hwnnw i 2020-21, ond byddwn i'n fwy na pharod i rannu hynny eto gyda'r Aelodau.

14:55

Arweinydd y Tŷ, a gawn ni ddatganiad, os gwelwch yn dda, gan y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol ynglŷn ag adroddiad gan y Llywodraeth a luniwyd gan y rhwydwaith dysgu a gwella tai ynghylch cartrefi gofal a darparu cartrefi gofal? Mae'r adroddiad hwn yn tynnu sylw at y ffaith y bydd erbyn 2035 brinder o bron 30,000 o leoedd ledled Cymru o ddarpariaeth ar gyfer y math hwn o ofal.

Mae llawer o awdurdodau lleol ar hyn o bryd yn ystyried ad-drefnu eu darpariaeth cartrefi gofal; mae Rhondda Cynon Taf, er enghraifft, allan ar hyn o bryd, a bydd y cabinet yn cyfarfod fis nesaf. Rwy'n credu ei bod yn bwysig deall, pan fydd Llywodraeth Cymru yn comisiynu'r math hwn o waith, sut mae hynny'n cael ei gyflwyno i'w sefydliadau partner, llywodraeth leol yn yr achos hwn, a sut mae'r wybodaeth honno'n cael ei rhannu pan fyddan nhw'n meithrin gallu. Mae hwn yn fater eithaf byw, a dweud y lleiaf, yn ardal Rhondda Cynon Taf, gyda llawer o bobl eisiau cadw'r cartrefi gofal presennol yn yr ardal benodol honno. Ond mae'n ymddangos i mi fod yr adroddiad penodol hwn wedi ei lunio ar ran Llywodraeth Cymru, ond heb ei rannu ag asiantaethau partner.

Felly, a gawn ni ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog i ddeall (a) y broses gomisiynu (b) beth yw ei barn ynghylch yr adroddiad ei hun a'i argymhellion ac (c) sut y bydd yn gweithio gyda sefydliadau sy'n cefnogi Llywodraeth Cymru i gyflawni gofal cymdeithasol ledled Cymru i wneud yn siŵr bod yr argymhellion yn cael eu cyflawni ar lawr gwlad?

Byddwn i'n fwy na pharod i fynd ar drywydd eich cais gyda'r Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol. Ar drywydd arall, mae gennym ddiweddariad ar y grŵp rhyng-weinidogol ar dalu am ofal cymdeithasol ar yr agenda ar gyfer yr wythnos nesaf, sydd, rwy'n gwybod, yn rhan o'r broblem ehangach yr ydym yn ei hwynebu o ran sicrhau bod gennym wasanaeth cartrefi gofal cynaliadwy yma yng Nghymru ar gyfer y dyfodol. Ond o ran y mater penodol hwnnw yn yr adroddiad, ceisiaf fynd ar drywydd hynny gyda'r Dirprwy Weinidog ar eich rhan.FootnoteLink

Yn sgîl y prosesau cyllidebol sydd yn mynd ymlaen ar hyn o bryd mewn awdurdodau lleol ledled Cymru a'r bygythiad pellach i gludiant i ddysgwyr ôl-16 yn y cyllidebau hynny, a fedrwn ni gael diweddariad, os gwelwch yn dda, ynghylch yr adolygiad o deithio gan ddysgwyr ôl-16, yr adolygiad a gafodd ei gyhoeddi ar 13 Tachwedd? A fedrwch chi hefyd ofyn i'r Gweinidog neu'r Dirprwy Weinidog sy'n gyfrifol am y maes yma i amlinellu'r rhesymeg dros oedi'r broses o adolygu'r canllawiau ar deithio gan ddysgwyr nes y bydd canfyddiadau'r adolygiad o deithio gan ddysgwyr ôl-16 yn glir? Achos mae'r materion yma angen sylw brys. Er enghraifft, mae materion yn codi o hyn i gyd yn ymwneud â chludiant i addysg cyfrwng Cymraeg, ac mae'r sefyllfa yn creu ansicrwydd a dryswch. Mi fuaswn i'n licio trio deall ychydig bach o resymeg yr oedi a beth ydy'r sefyllfa gyfredol. 

Nid oes gennyf i ddyddiad eto o ran yr wybodaeth ddiweddaraf ynghylch yr adolygiad o'r Bil teithio gan ddysgwyr. Gan mai dim ond ym mis Tachwedd y cyhoeddwyd hynny, tybiaf y gallai fod ychydig amser cyn i'r adolygiad hwnnw ddod i ben. Ond byddwn i'n eich annog i ysgrifennu at Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth gyda'ch cwestiynau penodol ynghylch pam y gohiriwyd y penderfyniad i adolygu'r canllawiau, oherwydd credaf i mai dyna fyddai'r ffordd fwyaf priodol a chyflymaf o gael ateb, yn ôl pob tebyg ar y cwestiwn penodol hwnnw.

Roeddwn i'n mynd i alw am ddatganiad yn diweddaru'r sefyllfa ym mwrdd Betsi Cadwaladr; sylwaf fod Darren Millar, fy nghyd-Aelod, wedi gwneud hynny eisoes. Fe wnaethoch chi ddweud y bydd y Gweinidog iechyd yn gwneud datganiad ar 25 Chwefror. A allaf i ofyn ichi ei wahodd i sicrhau bod hynny'n ymdrin â'r adroddiad y cyfeiriodd Darren Millar ato, ar yr adolygiad o therapïau seicolegol yn y Gogledd gan yr ymgynghoriaeth gydweithredol TogetherBetter, sef adroddiad annibynnol? Oherwydd, yn ogystal â'r canfyddiadau y tynnodd Darren sylw atynt, mae'n sôn am ddiffyg gweledigaeth gyffredin ynglŷn â'r hyn yr ydych chi'n ceisio ei gyflawni, diffyg eglurder a goruchwyliaeth strategol ar lefelau byrddau iechyd ac is-adrannol, a diffyg data enfawr. Ac, yn anffodus, fel y dywedodd Cyngor Iechyd Cymuned Gogledd Cymru, ar ôl bron pum mlynedd mewn mesurau arbennig, roedd llawer ohono'n ymwneud â materion iechyd meddwl, mae'r canfyddiadau hyn yn hynod siomedig. Dylid bod wedi mynd i'r afael â'r argymhellion allweddol yn 2015-16 pan gafodd y Bwrdd Iechyd ei gymryd i fesurau arbennig gyntaf. Mae'n anfoddhaol clywed bod y materion sylfaenol hyn heb eu datrys bron i bum mlynedd ar ôl hynny.

A allech chi hefyd ofyn i'r Gweinidog iechyd gynnwys cyfeiriad penodol at wasanaethau fasgwlaidd yn y Gogledd sy'n ymwneud â chlefydau'r pibellau gwaed, y rhydwelïau a'r gwythiennau a system gylchredol y corff? Mae ein cyngor iechyd yn y Gogledd wedi cynnal pedwar allan o'r 11 digwyddiad lleoliad-diogel ledled y rhanbarth, ac maen nhw'n clywed yn glir bod ymddiriedaeth y cyhoedd yng ngwasanaeth fasgwlaidd y Gogledd wedi cael ei gyfaddawdu'n ddifrifol. Dywedant fod llawer o bobl wedi dweud eu bod wedi ysgrifennu at y bwrdd iechyd yn gofyn am wybodaeth o dan ryddid gwybodaeth, ond heb gael unrhyw beth yn ôl. Y farn yw pe bai'r ffigurau'n gadarnhaol, byddai'r bwrdd iechyd yn awyddus i'w rhyddhau, a bod y cyngor iechyd cymuned eu hunain wedi ysgrifennu yn gofyn am ddata perfformiad a bod y cyngor iechyd cymuned wedi cael ei wrthod hefyd ar sail y ffaith y bydd yn cael ei ddarparu yn y pen draw fel rhan o adolygiad y gwasanaethau fasgwlaidd, sydd, yn eu tyb hwy, yn gwbl groes i'r ddeddfwriaeth a'r rheoliadau sy'n ymwneud â hawliau cynghorau iechyd cymuned i gael gwybodaeth. Mae gweithrediaeth Cyngor Iechyd Cymuned Gogledd Cymru wedi ystyried y mater hwn ac yn argymell yn gryf y dylid cyflwyno rhywfaint o allanoldeb nawr i'r adolygiad fasgwlaidd sy'n adlewyrchu hyn.

Dyma ddau o'r materion allweddol sy'n codi ledled y rhanbarth, ac un ohonyn nhw oedd y trobwynt tyngedfennol o ran mesurau arbennig. Mae'n annerbyniol dros ben y dylem ni, bum mlynedd yn ddiweddarach, fod yn clywed adroddiadau fel hyn, a gobeithio y cytunwch chi felly i ofyn i'ch cyd-Weinidog fynd i'r afael â'r rhain yn benodol ynghyd â'r materion ehangach y gall ef ddewis eu cyflwyno inni ar 25 Chwefror.

15:00

Gallaf sicrhau fy nghyd-Aelodau fy mod bob amser yn tynnu sylw'r Gweinidogion at unrhyw gyfraniadau y mae'r Aelodau yn eu gwneud o ran eu portffolios yn ystod y datganiad busnes, a byddaf i'n sicr o wneud hynny ynghylch eich pryderon penodol am wasanaethau afiechyd meddwl a gwasanaethau fasgwlaidd yn ardal Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr. Ac yn amlwg, bydd y Gweinidog yn gwneud datganiad llafar, felly bydd cyfle i gwestiynu'r materion hynny yn ddyfnach yn ystod y datganiad hwnnw.

Hoffwn i ofyn i'r Trefnydd am ddau ddatganiad heddiw. Yn gyntaf, o ran y materion sydd heb eu datrys ynglŷn â'r cyfrifiad. Gwn fod Llywodraeth Cymru yn rhannu'r pryderon ar y meinciau hyn y dylai dinasyddion Cymru allu nodi eu hunain fel Cymry duon a lleiafrifoedd ethnig heb orfod mynd drwy'r anghyfleustra o orfod ysgrifennu â llaw mewn rhan ar wahân o'r ffurflen.

Hoffwn i ofyn am ddatganiad diweddar gan y Llywodraeth ynghylch ei sefyllfa bresennol o ran hyn ac unrhyw sgyrsiau a gafwyd â'r Swyddfa Ystadegau Gwladol. Roedd cydweithwyr o Gyngor Gwynedd wedi cwrdd â'r ONS ddoe a chawsant ymateb eithaf ffafriol mewn gwirionedd, ac roedd y Swyddfa Ystadegau Gwladol yn gofyn am dystiolaeth. Rwy'n siŵr y bydd Gweinidogion Cymru yn ymwybodol bod Gwynedd ac awdurdodau eraill y Gogledd wedi canfod yn eu systemau monitro eu hunain ffyrdd y gall dinasyddion du a lleiafrifoedd ethnig gofrestru eu hunain fel Cymry yn y ffordd y byddem ni'n ceisio i'r Cyfrifiad ei wneud. Felly, byddwn i'n ddiolchgar iawn pe gallwn ni gael datganiad pellach gan y Llywodraeth ynghylch—datganiad ysgrifenedig, efallai—y sefyllfa ddiweddaraf yn hyn o beth, oherwydd bod amser yn mynd yn brin a bydd yr ONS yn cynnal rhagor o waith treialu yn fuan gyda'r ffurflenni y maen nhw'n bwriadu eu defnyddio, ac rwy'n ofni, ar ôl i'r ffurflenni hynny gael eu defnyddio yn y cynlluniau peilot, y bydd yn fwy anodd eu newid.

Bydd Gweinidogion Cymru hefyd yn ymwybodol bod Cyngor Sir Caerfyrddin wedi cyrraedd sefyllfa lle bu'n rhaid iddyn nhw dynnu'n ôl eu cais cynllunio am y safle arfaethedig presennol ar gyfer ysgol newydd Dewi Sant. Mae hyn yn destun gofid mawr i mi ac yn bwysicach byth i fy etholwyr ac i'r plant sy'n cael eu haddysgu dan y fath amodau, pe baent yn weithwyr ffatri, y byddai'r ffatri'n cael ei chau am nad yw'n ddiogel. Nawr, yn amlwg, roedd hwn yn benderfyniad a wnaeth yr awdurdod lleol; yn sicr, nid yw hwn yn fater i'r Gweinidog Addysg, a gwn ei bod wedi mynegi parodrwydd yn y dyfodol i ystyried cais pellach am arian os caiff ei gyflwyno. Ond hoffwn i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog sydd â chyfrifoldeb dros gynllunio, oherwydd y rheswm pam y bu'n rhaid tynnu'n ôl yw bod y sir wedi gwario dros £0.5 miliwn yn ceisio ymateb i ofynion y broses galw i mewn. Maen nhw wedi cyrraedd y pwynt lle maen nhw'n teimlo eu bod yn gorfod symud i ffwrdd o'r safle hwnnw, er, o'r naw safle a ystyriwyd yn yr ymgynghoriad cyhoeddus blaenorol, hwn oedd y safle a ffafriwyd. Felly, hoffwn i ofyn i'r Gweinidog sy'n gyfrifol am gynllunio i adolygu'r broses galw i mewn, yn enwedig o ran adeiladau cyhoeddus, i sicrhau y caiff ei warchod yn well yn y dyfodol rhag ymyrraeth pleidiau gwleidyddol, sydd wedi bod wrth wraidd y mater i ysgol Dewi Sant.

15:05

O ran y mater cyntaf, a oedd yn gofyn am ddiweddariad ar y trafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda'r Swyddfa Ystadegau Gwladol ynghylch y cyfrifiad a gallu pobl i uniaethu â bod yn aelod o leiafrif ethnig a hefyd yn Gymry ar yr un pryd, roedd modd imi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'ch cydweithiwr Bethan Sayed yr wythnos diwethaf yn y datganiad busnes. Nid oes gennyf i ddiweddariad pellach y tu hwnt i hynny ar hyn o bryd. Ond cefais i gyfarfod da iawn gyda'r dirprwy brif ystadegydd, ac fel gyda'r cyfarfod yr oeddech chi wedi'i ddisgrifio yng Ngwynedd, roedd yr ONS yn arbennig o agored i gael y trafodaethau hyn, ac yn awyddus, fel ni, i ddod o hyd i ffordd briodol ymlaen. A chyn gynted ag y bydd gennyf i rywbeth pellach byddaf i, yn amlwg, yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'm cyd-Aelodau ynghylch hynny.

O ran eich pryder ynghylch y broses galw i mewn, a gaf i ofyn ichi ysgrifennu at y Gweinidog dros gynllunio, Julie James, yn amlinellu'r astudiaeth achos benodol yr ydych chi wedi'i disgrifio'r prynhawn yma? Ac yna, yn amlwg, bydd cyfle iddi ymateb.

Hoffwn i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog iechyd am recriwtio meddygon teulu ym mwrdd iechyd Aneurin Bevan. Dywedwyd wrthyf fod y bwrdd iechyd wedi methu â chynllunio ymlaen llaw ar gyfer ymddeoliad meddyg teulu sy'n gwasanaethu Parc Lansbury a meddygfa Penyrheol yn fy rhanbarth i. Mae'r ddau bractis hynny'n hollbwysig yn eu cymunedau lleol, fel y gallwch chi ddychmygu, ac maen nhw'n darparu amrywiaeth o wasanaethau hanfodol i filoedd o gartrefi cyfagos ac yn darparu busnes i fferyllwyr lleol hefyd, ac nid oes gan y naill na'r llall ddewisiadau eraill, gan fod yr holl feddygfeydd eraill yn llawn. Rwy'n pryderu y byddai'r cynllun i logi locwm, yn hytrach na phenodiad hirdymor i gynnwys y ddwy feddygfa, yn peryglu eu cynaliadwyedd hirdymor, ac rwyf hefyd yn pryderu ynghylch y darlun cyffredinol yn y bwrdd iechyd, o gofio bod map gwres Cymdeithas Feddygol Prydain wedi nodi y gallai hyd at 32 o bractisau fod mewn perygl o fewn ardal y bwrdd iechyd.

Trefnydd, hoffwn i ofyn am y datganiad hwn gan y Gweinidog i egluro sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu gwyrdroi'r methiant hwn i gynllunio ymlaen llaw ar gyfer y gweithlu, sut mae'n bwriadu ateb y galw cynyddol, a pha sicrwydd y gall y Gweinidog ei gynnig i gleifion yn fy rhanbarth i y bydd y meddygfeydd y maen nhw'n dibynnu arnyn nhw'n cael eu gosod ar sail gynaliadwy cyn gynted â phosibl.

O ran mater ehangach cynllunio'r gweithlu, unwaith eto byddaf i'n siarad â'm cydweithiwr, y Gweinidog iechyd, i'w wneud yn ymwybodol o'ch cais ar gyfer y datganiad. Ond, o ran eich pryder penodol ynghylch y feddygfa meddyg teulu sy'n gwasanaethu Parc Lansbury a'r cyffiniau, os gallech chi, unwaith eto, roi hynny mewn llythyr at y Gweinidog iechyd, gwn i y bydd yn gallu codi hynny'n uniongyrchol â'r Bwrdd iechyd ar eich rhan.

Hoffwn i gael datganiad gan y Llywodraeth—neu efallai rhywfaint o gyngor, mewn gwirionedd. Rwyf wedi nodi sawl gwaith bod plentyn ag anawsterau dysgu wedi honni iddo gael ei gam-drin mewn gofal—[torri ar draws.] Nid oes syniad gennyf pam mae sŵn sarcastig yn dod o'r dde, gan Aelod Cynulliad Llafur. Dywedaf eto: roedd plentyn ag anawsterau dysgu wedi honni iddo gael ei gam-drin mewn gofal. Mae fy ngwybodaeth fel a ganlyn: ni chafodd ei ddwyn i fan diogel; ni chafodd eiriolwr; ni siaradodd swyddog amddiffyn plant, arbenigwr amddiffyn plant, ag ef; dywedwyd y drefn wrtho. Mae'r cofnod ysgrifenedig a welais yn dweud y dywedwyd y drefn wrtho. Mae'r cofnod ysgrifenedig a welais hefyd yn dweud na wnaeth y plentyn newid ei feddwl am yr hyn a oedd wedi digwydd.

Ddydd Gwener, ysgrifennais at y comisiynydd plant, ysgrifennais at brif gwnstabl Heddlu De Cymru, ysgrifennais at gyngor sir Caerdydd ac ysgrifennais at yr ombwdsmon gwasanaethau cyhoeddus, oherwydd, pan enwais i'r cwmni ar y cyfryngau cymdeithasol, fe wnaeth un sy'n oedolyn bellach, ac a arferai fod yn blentyn yng ngofal yr un cwmni, honiad o ymosodiad arno—dywedodd ef ei fod wedi bod yn dyst i ddau ymosodiad arall, un yr honnir iddo gael ei gyflawni gan y pedoffeil a gafwyd yn euog, Liam Brown. Y pwynt yw, yr oedd y plant hyn oll, yn ôl pob sôn, yng ngofal Priority Child Care Ltd. Rwyf wedi ysgrifennu at Heddlu De Cymru, rwyf wedi ysgrifennu at y comisiynydd plant, rwyf wedi ysgrifennu at y cyngor, rwyf wedi ysgrifennu at yr ombwdsmon, rwyf wedi'i godi yma sawl gwaith i'r pwynt o ebychiad, bron, yn dod i'r dde ohonof, o anghymeradwyaeth.

Felly, rwyf eisiau cael datganiad gan y Llywodraeth oherwydd hoffwn wybod beth ddylwn i ei wneud? Beth mae teulu'r plentyn hwn i fod ei wneud? Pwy sy'n gwrando? Y cyfan yr wyf wedi'i gael gan Heddlu De Cymru—mewn gwirionedd, dim; rwyf wedi ysgrifennu atyn nhw ddwywaith. Y comisiynydd plant, cefais gydnabyddiaeth. Yr ombwdsmon, rwyf newydd gael cydnabyddiaeth sydd fel petai wedi ymddangos ar fy sgrin nawr. Mae hwn yn fater gwirioneddol ddifrifol. Hon yw ein Senedd genedlaethol, yn ôl pob sôn. Rwy'n ei godi yma. Beth ar y ddaear sy'n digwydd?

15:10

Wel, mae'r mater y mae Neil McEvoy yn ei ddisgrifio, yn glir, yn un difrifol iawn, a dylai'r unigolyn a ddatgelodd ar y cyfryngau cymdeithasol ei fod wedi dioddef camdriniaeth yn sicr wneud y pryderon hynny'n hysbys i'r heddlu yn y lle cyntaf, a gwelaf i fod Neil McEvoy wedi gwneud y pryderon hynny yn hysbys i'r heddlu, sy'n amlwg yn gam cyntaf priodol.

Cododd Neil McEvoy rai cwestiynau tebyg am ddiogelu plant mewn datganiad busnes diweddar, a dywedais i y byddai'r Gweinidog â chyfrifoldeb dros wasanaethau cymdeithasol yn ysgrifennu, yn nodi'r dull o ddiogelu, a gwnaf i'n siŵr bod eich sylwadau y prynhawn yma yn cael eu hystyried wrth i'r ymateb hwnnw gael ei baratoi.

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Mi hoffwn i ddatganiad gan y Llywodraeth ynglŷn â pha amodau mae Llywodraeth Cymru yn eu gosod ar gyllid sy’n cael ei ddarparu ganddi ar gyfer busnesau er mwyn gwarchod gweithwyr a chyflogaeth yng Nghymru.

Rwy'n falch bod Llywodraeth Cymru wedi gallu cefnogi Stena Line gyda nifer o fuddsoddiadau yng Nghaergybi, ond rwyf i eisiau apelio ar y Llywodraeth i sicrhau, wrth ddarparu cymorth, ei bod yn gallu dylanwadu ar gyflogwyr lleol pwysig fel Stena hefyd. Er enghraifft, tybed a oedd y Llywodraeth yn ymwybodol o benderfyniad Stena i ail-gofrestru ei fferi newydd sbon o Gaergybi i Ddulyn, Estrid. Mae'n wych gweld buddsoddiad yn y llong newydd hardd honno, ond rwy'n poeni am y ffaith, yn Algeciras, yn ystod dosbarthiad o Tsieina yn ddiweddar, i'w chofrestriad gael ei newid o Gymru i Cyprus. Cafodd Estrid Caerdydd ei hail-gofrestru a'i hail-enwi'n llythrennol yn Estrid Limassol. Nawr, mae awgrym bod hyn yn cael ei yrru gan ddyhead i barhau i fod yn gofrestredig â'r UE.

Nawr, rwyf wedi cwrdd ag aelodau o griw'r llong, nad ydyn nhw bellach, o ganlyniad, yn talu cyfraniadau yswiriant gwladol y DU yn uniongyrchol, ac maen nhw'n poeni am oblygiadau hynny. Ond mae ganddyn nhw hefyd bryderon tymor hwy y gallai ei hail-gofrestru o dan faner gyfleus fod yn llethr llithrig tuag at danseilio hawliau gweithwyr a hyd yn oed danseilio polisi blaenorol, a pholisi cyfredol Stena, sydd, wrth gwrs, yn hanfodol yn fy etholaeth i, o recriwtio criwiau lleol yn hytrach nag yn rhyngwladol.

Felly, yn ogystal â darparu datganiad, gobeithio, a gaf i ofyn i'r Llywodraeth, fel y gwnaf, ysgrifennu at Stena i ofyn am sicrwydd y bydd hawliau a swyddi gweithwyr yn cael eu diogelu, ac wrth wneud hynny, bod Llywodraeth Cymru yn defnyddio ei dylanwad fel rhan o gyllidwr gwahanol brosiectau Stena?

Wel, cefais gyfarfod yn ddiweddar gydag Undeb Cenedlaethol y Gweithwyr Rheilffordd, Morwrol a Thrafnidiaeth i drafod yr union fater hwn, er nad oedd hynny yn arbennig yng nghyd-destun Stena Line; roedd yn fwy yng nghyd-destun yr hyn y gallwn ni ei wneud i gefnogi morwyr Cymru sy'n gweithio mewn pob math o rannau o'r diwydiant morwrol. A'r pryderon a godwyd yno oedd pan fo cwmnïau yn manteisio ar gyfleoedd amrywiol sydd yno iddyn nhw yn gyfreithiol, yna mae'n golygu y gall rhai gweithwyr yng Nghymru fod yn rhy ddrud a gall gweithwyr o fannau eraill yn y byd beidio â chael eu talu cystal ag y dylen nhw a bod ganddyn nhw hawliau cyflogaeth gwael hefyd. Felly, mae rhai o'r pryderon yr ydych wedi'u disgrifio yn fawr iawn, a byddwn yn hapus i ofyn i'r Gweinidog dros drafnidiaeth roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ddull gweithredu Llywodraeth Cymru ar hynny, a rhai sylwadau ar y cyfleoedd a allai fod i newid y gyfraith, er y byddai'n rhaid gwneud hynny ar sail y DU, rwy'n credu.

Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau

Yr eitem nesaf ar yr agenda yw cynigion i ethol Aelodau i'r pwyllgorau, ac yn unol â Rheolau Sefydlog 12.24 a 12.40, rwy'n cynnig bod y cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau yn cael eu grwpio ar gyfer dadl ac ar gyfer pleidleisio. Felly, os nad oes gwrthwynebiad, a gaf i alw ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i wneud y cynigion yn ffurfiol—Trefnydd?

15:15

Cynnig NDM7248 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Dai Lloyd (Plaid Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol yn lle Delyth Jewell (Plaid Cymru).

Cynnig NDM7249 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Dai Lloyd (Plaid Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor ar Ddiwygio Etholiadol y Cynulliad yn lle Delyth Jewell (Plaid Cymru).

Cynnig NDM7250 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Delyth Jewell (Plaid Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus yn lle Adam Price (Plaid Cymru).

Cynnig NDM7251 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor Safonau Ymddygiad yn lle Helen Mary Jones (Plaid Cymru).

Cynnig NDM7252 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Sian Gwenllian (Plaid Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor Cyllid yn lle Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru).

Cynnig NDM7253 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Helen Mary Jones (Plaid Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor Economi, Seilwaith a Sgiliau yn lle Bethan Sayed (Plaid Cymru).

Cynnig NDM7254 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Delyth Jewell (Plaid Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau yn lle Leanne Wood (Plaid Cymru).

Cynnig NDM7255 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon yn lle Helen Mary Jones (Plaid Cymru).

Cynnig NDM7256 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Helen Mary Jones (Plaid Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu yn lle Delyth Jewell (Plaid Cymru).

Cynnig NDM7257 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Sian Gwenllian (Plaid Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor Busnes yn lle Rhun ap Iorwerth (Plaid Cymru).

Cynigiwyd y cynigion.

Yn ffurfiol. Diolch. Nid oes gennyf i unrhyw siaradwyr, felly y cynnig yw cytuno ar y cynigion. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynigion yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Derbyniwyd y cynigion yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

3. Datganiad gan y Gweinidog Addysg: Fframwaith Cwricwlwm Cymru

Eitem 3 ar yr agenda yw datganiad gan y Gweinidog Addysg ar fframwaith cwricwlwm Cymru. Rwy'n galw ar y Gweinidog Addysg, Kirsty Williams.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Heddiw, rwy'n cyhoeddi'r canllawiau diwygiedig i Gwricwlwm Cymru. Mae'r rhain yn nodi: canllawiau i bob ysgol ar gyfer datblygu eu cwricwlwm nhw; disgwyliadau ynghylch trefniadau asesu i gefnogi hynt y dysgwyr; a'r gofynion deddfwriaethol arfaethedig i sicrhau dull gweithredu cyson ar gyfer dysgwyr ledled y wlad.

Gwella addysg yw ein cenhadaeth genedlaethol ni. Nid oes dim mor hanfodol â bod y profiadau, yr wybodaeth a'r sgiliau sydd eu hangen ar ein pobl ifanc ar gael yn gyffredinol ar gyfer cyflogaeth, dysgu gydol oes a dinasyddiaeth weithgar. Mae ein canllawiau newydd ni'n ddatganiad clir o'r hyn sy'n bwysig o ran darparu cwricwlwm ac addysg eang a chytbwys. Y pedwar diben yw'r weledigaeth a'r dyheadau a rennir ar gyfer pob plentyn ac unigolyn ifanc. Ac, wrth gyflawni'r rhain, rydym ni'n disgwyl llawer oddi wrth bawb, yn hyrwyddo llesiant unigol a chenedlaethol, yn mynd i'r afael ag anwybodaeth a chamwybodaeth, ac yn annog ymgysylltiad sy'n feirniadol ac yn ymwybodol o ddinasyddiaeth.

Mae ein canllawiau ni'n gynnyrch proses faith o gydlunio, sy'n cynnwys ymarferwyr o ysgolion ledled Cymru. Fe hoffwn i achub ar y cyfle hwn i ddiolch i'r ymarferwyr hynny am eu hymroddiad dros y tair blynedd diwethaf wrth ddrafftio'r canllawiau hyn ar y cyd. Fe hoffwn i ddiolch hefyd i'r unigolion a'r sefydliadau a fu'n ymwneud â'r cyfnod adborth y llynedd, ar ôl i'r canllawiau drafft gael eu cyhoeddi. Mae ansawdd a manylder y cyfraniadau hyn wedi helpu i wneud gwelliannau sylweddol. Yn yr hydref, fe gyhoeddais i ddadansoddiad o'r adborth hwn; heddiw, rwy'n cyhoeddi ymateb i'r adborth hwnnw hefyd, ynghyd â'r canllawiau.

Yn ystod yr hydref, mae ymarferwyr a swyddogion wedi gweithio i ddiwygio'r canllawiau gan ymateb i'r adborth hwnnw, ac yn benodol i: symleiddio a lleihau maint y canllawiau; egluro pa rannau o'r fframwaith cwricwlwm newydd fydd yn orfodol i sicrhau tegwch yn yr holl ysgolion; a rhoi mwy o eglurder a manylder lle mae angen mwy o gymorth ar ymarferwyr, gan roi arweiniad iddyn nhw ar gynllunio eu cwricwlwm eu hunain. Mae'r adborth hwn, ynghyd â'r broses o gydlunio wedi bod yn allweddol: arweiniad a gynhyrchwyd gan ymarferwyr, ar gyfer ymarferwyr, drwy ddeialog barhaus â'n system addysg ni yn ei chyfanrwydd.

Mae gweld pob ymarferwr yn ddyluniwr cwricwlwm yn golygu newid sylfaenol i addysg yng Nghymru. Nid yw'r canllawiau newydd yn pennu rhaglen ragnodol y gellir ei chyflwyno'n syml. Yn hytrach, maen nhw'n ymwneud â grymuso ymarferwyr i benderfynu beth fydd yn helpu eu dysgwyr nhw i fod yn uchelgeisiol ac yn fedrus, yn foesol a gwybodus, yn fentrus ac yn greadigol, ac yn iach ac yn hyderus.

Mae'r canllawiau newydd yn canolbwyntio ar ddull mwy integredig o ddysgu. Mae'r chwe maes dysgu a phrofiad yn tynnu disgyblaethau cyfarwydd ynghyd ac yn annog cysylltiadau cryf ac ystyrlon rhyngddynt. Er bod y disgyblaethau yn parhau i fod yn bwysig, mae'r dull newydd hwn yn helpu dysgwyr i feithrin cysylltiadau gydol eu haddysg, gan eu helpu nhw i ddeall nid yn unig yr hyn y maen nhw'n ei ddysgu, ond pam mae hynny'n cael ei ddysgu iddyn nhw.

Mae ein canllawiau newydd yn rhoi lle canolog i hynt dysgwyr hefyd, ac mae asesu yn chwarae rhan sylfaenol yn y broses o gefnogi hyn. Mae'r canllawiau wedi cael eu seilio'n llwyr ar dystiolaeth ryngwladol ar gyfer hynt yr addysg. Bydd hyn yn galluogi pob dysgwr i ddod yn ei flaen drwy gydol ei addysg, ym mhob maes a disgyblaeth, yn hytrach na dim ond dysgu torreth o ffeithiau. Mae'r cyhoeddiad heddiw yn cynnwys canllawiau penodol hefyd ar ddatblygu trefniadau asesu i gefnogi hynt dysgwyr a galluogi pob dysgwr i wneud cynnydd drwy sicrhau ei fod yn cael ei gefnogi a'i herio.

Y tu hwnt i'r pwyslais ar gydlunio, mae'r newidiadau hyn yn wahanol i lawer o'r mathau tebyg o ddiwygiadau a welwn ni mewn tair ffordd allweddol. Mae'r canlyniadau dysgu yn ein canllawiau ni'n seiliedig ar dystiolaeth a methodoleg gadarn i gynnal dysgu dros gyfnodau o dair blynedd. Mae canlyniadau mewn mannau eraill yn gul neu'n amwys iawn yn aml, gan roi cyfarwyddyd annigonol i ymarferwyr. Mae ein harweiniad ni'n canolbwyntio ar ysgolion yn cynllunio eu cwricwlwm nhw eu hunain. Mae diwygiadau mewn mannau eraill yn aml yn ystyried hyn yn gyfan gwbl ymhlyg. Fe fydd yr adran 'Cynllunio eich Cwricwlwm' yn helpu ymarferwyr i ddatblygu cwricwlwm o ansawdd uchel.

Ac rydym ni'n gweithio gyda'n partneriaid i sicrhau bod ysgolion yn cael y gefnogaeth lawn i wireddu'r cwricwlwm yn eu hysgol nhw o fewn y fframwaith a roddwn ni. Mae tystiolaeth ryngwladol yn ei gwneud hi'n glir mai'r cam nesaf hwn—gweithredu ar ein diwygiadau ni—yw'r her fwyaf un. Wedi'r Pasg, byddaf yn cyhoeddi ein cynllun gweithredu cwricwlwm ni sy'n seiliedig ar y mannau y dylai ysgolion ganolbwyntio eu hymdrechion arnyn nhw ar wahanol bwyntiau hyd at 2022, a sut y byddwn ni a'r haen ganol yn eu cefnogi nhw yn y broses honno.

Roedd y cam adborth yn ei gwneud yn glir y bydd angen canllawiau penodol, ychwanegol i gefnogi ymarferwyr mewn meysydd arbennig. I'r perwyl hwn, Dirprwy Lywydd, yn ystod y 18 mis nesaf fe fyddaf i'n cyhoeddi fframwaith hefyd ar gyfer crefydd, gwerthoedd a moeseg i lywio datblygiad y meysydd llafur a gytunwyd ym mhob awdurdod lleol; canllawiau ar gyfer addysg cydberthynas a rhywioldeb; canllawiau ar yrfaoedd a phrofiadau sy'n gysylltiedig â gwaith; galluogi camau i gefnogi dysgwyr ar ddechrau'r continwwm dysgu; cwricwlwm ar gyfer lleoliadau meithrin nas cynhelir a ariennir i'w fabwysiadu; ac arweiniad ar ddatblygu cwricwlwm ar gyfer unedau cyfeirio disgyblion ac ar gyfer y rhai sy'n gyfrifol am ddarparu addysg heb fod mewn ysgol.

Mae'n hanfodol nawr bod y Llywodraeth, consortia rhanbarthol, Estyn ac awdurdodau lleol yn gweithio gyda'i gilydd i gynorthwyo pob ysgol, lleoliad ac ymarferwr i ddeall y cwricwlwm newydd a'i gyflawni. Yn ogystal â'r ymrwymiadau a wnes i ynglŷn â dysgu proffesiynol, mae swyddogion yn gweithio gyda chonsortia rhanbarthol ac Estyn i sefydlu rhwydweithiau cenedlaethol o ymarferwyr ac arbenigwyr i rannu arbenigedd ac addysg, a nodi blaenoriaethau ar gyfer cefnogi'r proffesiwn i fod yn barod. Mae swyddogion yn gweithio gydag ymarferwyr i nodi blaenoriaethau ar gyfer datblygu adnoddau, i sicrhau bod ystod o ddeunyddiau ategol ar gael erbyn 2022 i helpu ymarferwyr i ddatblygu eu cwricwlwm eu hunain. Mae swyddogion yn gweithio'n agos hefyd gyda Cymwysterau Cymru wrth iddo ystyried sut y gallai fod angen i gymwysterau newid ar gyfer cyd-fynd â'r cwricwlwm newydd a rhoi cefnogaeth iddo. Mae hwn yn gyfle newydd i ystyried natur a swyddogaeth cymwysterau ar gyfer pobl ifanc 14 i 16 oed.

Gadewch imi fod yn glir: dim ond y cam nesaf o gydlunio yw cyhoeddi'r canllawiau hyn ar gyfer y cwricwlwm. Bydd y Llywodraeth yn parhau i weithio'n agos gyda'r proffesiwn i sicrhau y bydd hyn yn llwyddiant. Ond mae'n bryd nawr i bob ymarferwr ymgysylltu yn llawn â'r hyn a gyhoeddwyd. Fe ddylai'r ysgolion gymryd y gofod a'r amser i ddeall model y cwricwlwm a dechrau trafod sut y bydd eu gweledigaeth a'u gwerthoedd nhw'n llywio eu cwricwlwm eu hunain yn y pen draw. Ni ddylent ruthro i geisio ei gynllunio neu ei weithredu ar unwaith.

Mae'r cwricwlwm newydd hwn yn cynrychioli ymdrechion gorau'r proffesiwn addysg. Y cam nesaf yn ein taith ddiwygio yw paratoi'r proffesiwn i'w wireddu ym mhob ystafell ddosbarth ac ar gyfer pob dysgwr yn ein cenedl ni.

15:20

Diolch yn fawr iawn, Gweinidog, am ddatganiad cynhwysfawr iawn ar y daith hyd yn hyn. A gaf i fynegi fy niolch i bawb arall sydd wedi bod â rhan yn yr hyn sy'n edrych, yn sicr, fel cryn dipyn o waith caled? Rwyf wedi egluro o'r blaen fod y Ceidwadwyr Cymreig wedi dadlau ers tro y dylem adael llonydd i athrawon ddysgu, ac rydym eisoes yn cefnogi rhai o'r newidiadau mewn egwyddor. Mae hynny'n mynd law yn llaw â'n craffter ni, os hoffech chi, o ran chwilio am fwy o wybodaeth ynghylch sut beth fydd y craffu o ran atebolrwydd a'r dull o fesur y dyfodol—agweddau yr wyf i'n siŵr y byddwn yn dychwelyd atyn nhw ryw ddiwrnod eto.

Yn bersonol, rwy'n gobeithio ein bod ni'n symud oddi wrth yr awyrgylch hon o orfod sefyll 13 neu 14 o bynciau TGAU, neu o leiaf arholiadau blwyddyn 11, er mwyn profi eich gallu. Fe ddaw yn fater o ofyn gormod ohonoch chi, o'i ystyried felly. Os ydym am osgoi addysg ar gyfer arholiadau'n unig, ac rwy'n gobeithio ein bod ni i gyd o'r un farn yn hyn o beth, bydd angen dod o hyd i ffordd y gall disgyblion ddangos eu cyflawniadau ar draws y cwricwlwm ehangach hwn, ac eto, rwy'n amau'n gryf y bydd hynny'n rhywbeth y byddwn yn ei drafod eto.

Mae fy nghwestiwn cyntaf yn ymwneud â'r pwynt a wnaethoch chi, Gweinidog, ynglŷn â gweithredu—sut y caiff hynny ei gyflawni a sut mae pethau ar y cam datblygu hwn. Rydym yn gorfod aros am ryw 18 mis i gael rhai fframweithiau cwbl allweddol ar ganllawiau, yn anad dim ar feysydd mwy sensitif y cwricwlwm, nad ydyn nhw'n rhoi'r amser i ymarferwyr na'r amrywiaeth o gydlunwyr—mae'n well gennyf i o hyd eu galw nhw'n 'gydgynhyrchwyr'—i fynd i'r afael â hyn erbyn y byddwn ni wedi cyrraedd 2022. Felly, tybed a wnewch chi roi rhyw amcan inni ynghylch pam ydych chi'n credu, o gofio'r gwaith aruthrol sydd wedi ei wneud eisoes ar hyn, y bydd yn rhaid inni aros cyhyd am fframweithiau a chanllawiau manwl ar y meysydd mwy sensitif hynny.

Wrth gwrs, mae llenwi'r cwricwlwm â deunydd yn parhau i fod yn her graidd ar yr adeg hon yn y datblygiad. Mae'r canllawiau, fel ag y maen nhw, yn ddefnyddiol, ac nid wyf yn honni nad ydyn nhw ddim. Ond yn anochel rwy'n amau y bydd athrawon presennol yn parhau i ddibynnu ar y corff sylweddol o wybodaeth sydd ganddyn nhw, a hyd yn oed ar rai o'r adnoddau sydd ganddyn nhw eisoes, i benderfynu ar yr hyn y maen nhw'n mynd i'w wneud pan fyddan nhw'n mynd i'r ysgol ar fore Llun ac yn gorfod sefyll o flaen dosbarth o blant blwyddyn 7. Rwy'n credu, o'r hyn a glywaf i, mai'r ysgolion uwchradd sy'n mynd i weld yr her fwyaf yn y newid hwn, os caf ei roi felly.

Felly, wrth edrych ar y £39 miliwn yr ydych chi wedi ei ddyrannu eisoes, dros sawl blwyddyn, i sicrhau bod athrawon yn barod ar gyfer y cwricwlwm newydd hwn, a wnewch chi roi rhyw amcan inni o faint o hynny fydd yn mynd i roi amser i'r rhai sy'n dylunio'r cwricwlwm—o fewn yr ysgolion ac ymysg ysgolion hefyd? Beth mae'r athrawon wedi ei ddweud wrthych chi hyd yn hyn ynghylch sut y byddan nhw'n gallu rheoli'r absenoldebau hyn neu'r angen am absenoldebau, sut i greu'r amser digyswllt hwnnw o fewn y diwrnod ysgol? Roeddwn i'n clywed eich anogaeth i beidio â bwrw ymlaen yn rhy gyflym yn hyn o beth, ond mewn gwirionedd, mae'r amser wedi mynd yn brin—nid yw 2022 mor bell i ffwrdd â hynny. Ac wrth gwrs, fe fyddwn ni'n edrych ar ddeddfwriaeth yn fuan iawn, sy'n fy ngwneud i braidd yn bryderus gan fod peth o'r gwaith ar yr elfen allweddol hon o gyflawni gweithrediad, os mynnwch chi, heb ei gwblhau eto, ac felly mae'n rhaid i mi ofyn: beth fydd wedi cael ei gwblhau erbyn inni gyrraedd y cam y cawn wahoddiad i gyflwyno gwelliannau i'ch deddfwriaeth chi?

Rydych chi'n sôn llawer yn eich datganiad am gyd-lunio ac am ymarferwyr, ac o ran addysgeg rwy'n gweld pwrpas hynny'n amlwg, ond nid oeddech yn sôn dim am gymunedau a theuluoedd yn y darlun hwn o gyd-lunio. Rwyf i o'r farn y bydd hyn yn hanfodol, yn enwedig ar gyfer y meysydd mwy sensitif a gorfodol yn y cwricwlwm os ydyn nhw am weithio, ac i osgoi teuluoedd gofidus yn dewis addysg yn y cartref i'w plant fel protest yn erbyn yr hyn a ymddengys yn golled o'r hawl i dynnu'n ôl.

A wnewch chi roi rhyw syniad i ni ar y cam hwn, er enghraifft, o'ch ffydd chi, BAME, rwy'n credu y gelwir hyn yn 'grŵp cynnwys cymunedau', os wyf i'n iawn, a fydd hwnnw'n fforwm canolog ynteu a fydd yna fersiynau lleol o hynny? Oherwydd rwy'n awyddus iawn i ddeall beth fydd swyddogaeth y gymuned ar lefel leol wrth lunio'r cwricwlwm lleol hwnnw. Os bydd y gymuned yn cyfrannu'n lleol, a theuluoedd yn enwedig, pwy fydd yn gyfrifol am dynnu'r holl waith lleol hwnnw ynghyd os nad yw hyn, gobeithio, yn ymwneud ag ymarferwyr yn unig? Beth fydd swyddogaeth y consortia yn y darn arbennig hwnnw o waith? Ac efallai unwaith eto, i fod yn graff—nid wyf i'n disgwyl ichi allu ateb hynny heddiw—ond tybed a allwch chi roi rhyw syniad inni o faint o dynnu'n ôl sydd wedi bod ac efallai ar ba sail y bu hynny, dros y pum mlynedd diwethaf, dyweder, fel y gallwn ni gael rhywfaint o ddealltwriaeth gynnar am y broblem a allai godi o ganlyniad i ddileu hawliau rhieni i dynnu'n ôl.

A wnewch chi roi syniad inni o'r modd y mae plant sydd eisoes yn cael eu haddysg yn y cartref oherwydd dewis y rhieni, ond hefyd y plant sy'n cael addysg heb fod mewn ysgol am resymau eraill, sut y bydden nhw'n cael mynediad i'r cwricwlwm newydd hwn, yn arbennig gan fod llawer ohonyn nhw'n dibynnu ar gymorth allanol annibynnol ar gyfer yr addysg a gynigir i'r plant? Rwy'n credu fy mod i wedi codi pryderon gyda chi eisoes ynghylch pwy all gael mynediad i blatfform Hwb, ac ar hyn o bryd, ni fydd ysgolion annibynnol yn cael gwneud hynny. Ond fe hoffwn i gael rhyw arwydd o sut yr ydych chi'n credu y gallai darparwyr addysg annibynnol, ar wahân i ysgolion annibynnol, wneud hynny i sicrhau nad yw'r plant nad ydyn nhw mewn ysgol yn cael eu rhoi dan anfantais.

Ac yna, ar fater rhagnodi, fe wn i'n hollol eich safbwynt chi yn hyn o beth. Gwn nad ydych chi'n dymuno gweld hynny. Rwy'n eich canmol chi—mae'n rhaid imi ddweud hyn—am gyfeirio o leiaf at sgiliau achub bywyd brys yn y canllawiau. Ond tybed a yw hynny'n gofyn ychydig bach yn ormod. Pe gallech chi ei wthio ychydig ymhellach drwy ofyn i ysgolion roi rhesymau pam nad ydyn nhw'n ei gynnwys yn hytrach na chaniatáu iddyn nhw ei gynnwys, oherwydd nid yw hynny mewn gwirionedd yn symud pethau ymlaen o'n sefyllfa bresennol ni. Mae yna gymaint o ddarparwyr a sefydliadau sy'n barod i wneud y gwaith hwn, nid yw fel pe na allai ysgolion fodloni'r galw'n hawdd, ac nid wyf yn awyddus i'w gweld yn dod o hyd i resymau i beidio â gwneud hyn.

Fe roddaf gyfle i eraill—gan fy mod i'n siŵr y bydd hyn yn digwydd—godi mater statws a phresenoldeb yr hyn yr ydych chi'n ei alw yn 'ddimensiwn Cymreig' yn y cwricwlwm. Rwyf am adael hynny i rywun arall.

Ond mae yna un peth mwy penodol yr hoffwn i ei ofyn i chi, Gweinidog. Yr wythnos hon, wrth gwrs, rydym ni'n cofio am  erchyllterau'r Holocost. Nid hanes yn unig yw hyn ac nid rhywbeth sy'n cael ei ddarlunio fel enghraifft ynghylch hil-laddiad neu gydraddoldeb; yn fy marn i, mae hyn yn rhywbeth y mae'n rhaid ei ymgorffori yn ein DNA cyfunol. Nid yn unig oherwydd y Pwyliaid a'r Iddewon a'r Roma a'r bobl anabl a'r bobl Lesbiaidd, Hoyw, Ddeurywiol a Thrawsrywiol a ddioddefodd, ond am ei fod yn rhywbeth sy'n wir annirnadwy. Does dim angen atal addysgu am yr Holocost, ac rwy'n derbyn popeth a glywsom ni gan y Dirprwy Weinidog yn gynharach, ond a fyddech chi'n ystyried rhoi lle blaenllaw i'r Holocost o fewn y canllawiau pan fyddant yn mynd allan i ymgynghoriad pellach? Diolch.

15:30

A gaf i ddechrau drwy ddiolch i Suzy Davies am y pwyntiau a godwyd ganddi a'r cwestiwn a ofynnodd hi? Yn gyntaf, fe soniodd am weithredu. Ac fel y dywedais yn fy natganiad, fe fyddwn ni'n cyhoeddi cynllun gweithredu yn ddiweddarach y tymor hwn. Rwy'n awyddus i ymarferwyr a phartïon â diddordeb allu treulio'r wythnos neu ddwy nesaf yn darllen dogfen helaeth iawn, gan ddechrau rhoi meddwl ar waith cyn bod rhaid iddyn nhw, yn sydyn iawn, gael cynllun gweithredu hefyd gan y Llywodraeth. Rwy'n dymuno eu gweld yn ymgysylltu â'r ddogfen hon, ac ystyried yr hyn a ysgrifenwyd ynddi, a dechrau rhoi'r meddwl ar waith. Ond mae'n amlwg y bydd angen wedyn inni nodi cyfres o bwyntiau a darnau o waith y bydd angen i ysgolion unigol eu cyflawni rhwng nawr a mis Medi 2022, i sicrhau bod pawb yn y lle iawn, ac yn symud ymlaen o ran eu parodrwydd.

Yr hyn y soniais i amdano o ran canllawiau ychwanegol, cafwyd galwad clir gan bobl am ryw gymaint o gymorth ychwanegol yn y maes hwn. Er y byddwch wedi gweld o'r hyn a gyhoeddwyd gennym heddiw, rydym wedi bod yn fanwl iawn ym mhob maes dysgu a phrofiad, gyda phob datganiad o'r 'hyn sy'n bwysig' oddi tano, a'r camau o ran cynnydd. Yr hyn y byddwn ni'n ei ddarparu o ran canllawiau fydd gwybodaeth ychwanegol dros ben hynny, yn ogystal â'r hyn sydd eisoes yn arweiniad cynhwysfawr iawn ynghylch yr hyn y dylid ei gynnwys yn y meysydd hynny. Ond, yn amlwg, wrth feddwl am bynciau y mae pobl, yn ddealladwy iawn, yn teimlo'n gryf iawn yn eu cylch, ynglŷn â chrefydd, gwerthoedd a moeseg, ac addysg cydberthynas, oherwydd eu pryderon am yr hyn y gallai hynny ei gynnwys, rydym eisiau bod yn eglur iawn ynghylch yr hyn y mae'n ei olygu, ac efallai yn bwysicach, yr hyn nad ydyw'n ei olygu. Ac mae'n rhaid imi ddweud, rwyf wedi bod braidd yn bryderus ynglŷn â rhywfaint o'r ohebiaeth a ddaeth i law dros yr wythnos ddiwethaf, lle mae yna gamddealltwriaeth fawr ynglŷn â'r hyn a ddysgir mewn ysgolion ar hyn o bryd, a'r hyn yr ydym ni'n disgwyl y bydd ysgolion yn ei ddysgu yn y dyfodol. Felly, i dawelu meddyliau rhieni a chymunedau ynghylch yr hyn y disgwyliwn i athrawon eu plant ei ddysgu iddyn nhw, rydym ni'n dymuno bod yn fwy penodol er mwyn rhoi'r hyder hwnnw ynghylch materion sydd, yn ddealladwy, yn sensitif, ac mae pobl yn awyddus i gael sicrwydd.

I'r perwyl hwnnw, fe fydd y grŵp dan sylw yn eistedd ochr yn ochr â'n grŵp ni o lunwyr a fydd yn edrych ar y canllawiau hynny, yn enwedig o ran addysg am gydberthynas. Ond fe fyddwch chi wedi gweld yn y ddogfen a gyflwynais i heddiw ein bod ni wedi bod yn eglur iawn ynglŷn â'r hyn yr ydym yn ei ragweld fydd yr egwyddorion a fydd yn sail i'r canllawiau ynghylch addysg cydberthynas. Maen nhw'n seiliedig ar egwyddorion y Cenhedloedd Unedig ar yr hyn sy'n gymwys fel arfer gorau wrth ddysgu'r pynciau hyn i blant a phobl ifanc.

Gwn fod yr Aelod yn rhannu fy mhryder, wrth ystyried y meysydd hyn, fod gennym ni gyfrifoldeb i sicrhau bod ein plant ni'n ddiogel. Mae ein plant ni'n aeddfedu mewn byd sy'n eithriadol wahanol, Dirprwy Lywydd, o ran y mynediad i wybodaeth am berthnasoedd a rhywioldeb. Mae'r dyddiau wedi hen ddiflannu pan oeddem ni'n pasio copi o Judy Blume o amgylch y dosbarth er mwyn inni gael dysgu mwy am y mislif. A phan oeddem ni ychydig yn hŷn, fe ddiflanodd y dyddiau pan oedd gennym ni nofel gan Jackie Collins, yr oeddem ni'n ei phasio hi o gwmpas yr ystafell ddosbarth eto, a dyna sut y cawsom ni'r wybodaeth yna. Diniwed tu hwnt erbyn hyn, onid e? Ond mae ein plant ni yn llythrennol glic neu ddau yn unig oddi wrth luniau brawychus. Fe welsom ni rai lluniau anweddus o bobl ifanc yn ddiweddar gan arbenigwyr yn y maes—y gyfran o'r pethau sydd mewn gwirionedd yn cael eu rhoi yno gan y bobl ifanc eu hunain, heb fod yn ymwybodol o'r niwed a'r perygl y gallan nhw fod yn eu rhoi eu hunain ynddo. Rwyf i o'r farn fod gennym gyfrifoldeb i addysgu ein plant ni ar gyfer eu cadw nhw'n ddiogel, a'r egwyddorion a fydd yn sail i'n haddysg ni yn y maes hwn yw egwyddorion arfer gorau gan y Cenhedloedd Unedig.

O ran dysgu proffesiynol, fe fyddwch chi'n ymwybodol bod y mwyafrif helaeth o'r arian hwnnw'n cael ei drosglwyddo i benaethiaid ac arweinwyr ysgolion yn uniongyrchol, gan mai y nhw sy'n deall anghenion dysgu proffesiynol eu staff. Ac nid oes modd inni wybod am hynny i gyd yn ganolog. Rydym yn ymddiried yn arweinwyr yr ysgolion hynny i allu cynllunio rhaglen ddysgu broffesiynol sy'n diwallu anghenion eu staff arbennig nhw, ac y gall dysgu proffesiynol ddigwydd mewn llawer o wahanol ffyrdd. Daeth galwad gan yr undebau i barhau â'r cyllid hwnnw. Oherwydd fe fyddwch chi'n ymwybodol fod yna gyllid yn ystod y ddwy flynedd flaenorol; roedd gweithwyr proffesiynol yn pryderu y byddai'r cyllid hwnnw'n dod i ben, ac rwy'n falch iawn ein bod ni wedi gallu gwneud ymrwymiad i ariannu ar gyfer y flwyddyn ariannol newydd. Bydd yn ofynnol i bob ysgol gyhoeddi ei chynllun dysgu proffesiynol, fel y gallwn ni weld— neu y gall unrhyw un sydd â diddordeb weld—sut mae'r arian hwnnw'n cael ei ddefnyddio ar gyfer dysgu proffesiynol i'r staff yn y ffordd neilltuol honno.

Ymhellach—rwy'n credu bod yr Aelod wedi cyfeirio at ymgynghori pellach. Dyma fersiwn derfynol y ddogfen hon—nid oes ymgynghoriad pellach i fod ar yr hyn sy'n cael ei gyhoeddi heddiw. Dyma hi, felly ni fyddwn yn mynd yn ôl allan i holi ynglŷn â hyn. O ran y ddeddfwriaeth—fe fydd y ddeddfwriaeth honno, a gaiff ei chyhoeddi ar ôl toriad y Pasg, yn ddarostyngol i'r broses graffu arferol yn y fan hon. Mae'r ddogfen hon yn amlinellu sut y byddwn ni'n defnyddio deddfwriaeth—y Bil cwricwlwm ac asesu—o ran deddfu ar gyfer y pedwar diben, y meysydd dysgu a phrofiad, a'n bwriad i gael cod o ran datganiadau o'r 'hyn sy'n bwysig'. Fe fyddwch chi'n ymwybodol hefyd y bydd angen inni sicrhau wedyn bod y ddeddfwriaeth yn ystyried anghenion a disgwyliadau'r cwricwlwm ar gyfer unedau cyfeirio disgyblion hefyd, ac yn wir ar gyfer yr addysg a gaiff plant sydd heb fod mewn ysgol. Ac fe fydd y Bil cwricwlwm ac asesu yn nodi ein disgwyliadau ni'n eglur yn hynny o beth, gan gydnabod rhai elfennau craidd y bydd yn rhaid i bob darparwr eu cynhyrchu, ond gan gydnabod, mewn rhai achosion, er budd gorau'r plant, na chaniateir rhai agweddau ar y cwricwlwm, oherwydd bod hynny er budd mwyaf y dysgwr penodol hwnnw.

Fe ddechreuodd yr Aelod ei chyfraniad drwy siarad am blant yn sefyll 12 neu 13 o wahanol TGAU. Fel y dywedais i yn fy natganiad, mae Cymwysterau Cymru ynghanol rhan gyntaf ei ymgynghoriad ar ddyfodol cymwysterau. Ac rwy'n siŵr y bydd y cynnwys ond hefyd y dymuniad neu'r angen i sefyll 12 neu 13 TGAU yn rhan o gyfansoddiad yr archwiliad hwnnw, oherwydd mae hon yn her, yn sicr. Ond gwaith pellach i'w wneud eto yw hwnnw.

15:35

Hoffwn i y prynhawn yma fynd ar ôl dau fater penodol—fydd y materion yma ddim yn newydd i chi; dwi wedi eu codi nhw o'r blaen—yn gyntaf, gweithredu'r cwricwlwm newydd. Mae'ch datganiad chi heddiw yn cydnabod, wrth gwrs, mai gweithredu'r diwygiadau ydy'r her fawr, a bod yna dystiolaeth ryngwladol yn dangos bod hynny wedi bod yn glir mewn sefyllfaoedd eraill. A'r ail bwynt dwi am ei wyntyllu ychydig bach ymhellach ydy sut ydych chi'n cysoni gwneud rhai materion yn statudol, tra'n neilltuo rhai eraill o'r ddeddfwriaeth?

Does yna ddim dwywaith bod cyflwyno'r cwricwlwm newydd yn mynd i fod yn newid anferth i'r byd addysg yng Nghymru, a meddech chi heddiw y dylai ysgolion gymryd amser i ddeall model y cwricwlwm. Ac felly hoffwn i ofyn i chi'n gyntaf: ydych chi'n cytuno y bydd hyn, y bydd deall model y cwricwlwm newydd, yn fwy o her i'r sector uwchradd nag i'r sector cynradd? Ydy'r sector cynradd, yn enwedig o gofio datblygiad y cyfnod sylfaen, yn fwy parod, efallai, ar gyfer y weledigaeth newydd yma ar gyfer deall model y cwricwlwm?

Rydych chi'n sôn am yr angen i ysgolion gyd-gynllunio. I gyd-gynllunio, mae angen i ysgolion gael y gofod i ddod at ei gilydd. Ac eto, meddech chi yn eich datganiad heddiw, mae angen i ysgolion greu gofod ac amser i ddeall model y cwricwlwm, a pheidio â rhuthro'r broses o weithredu'r cwricwlwm newydd. Dwi'n cytuno yn llwyr efo hynny, ond mae creu'r gofod yn costio. Mae angen cyflogi athrawon llanw ac yn y blaen. Sut ydych chi'n gweld hwnna'n gweithio yn ymarferol? Ac ydych chi eto yn credu y bydd hi'n haws i greu'r gofod yma ar gyfer y cyd-gynllunio yn y cynradd, lle mae yna lai o blant, i ddechrau, mewn ysgolion cynradd o gymharu efo'r uwchradd? Ac i fynd yn ôl at y dystiolaeth ryngwladol roeddwn i'n cyfeirio ati ar y cychwyn, pa wersi sydd yna i'w dysgu o'r dystiolaeth yma wrth feddwl am wreiddio a gweithredu'r cwricwlwm yn y sector uwchradd yn benodol? 

Wrth gwrs, mi fyddwch chi'n ateb ac mi fyddwch chi'n sôn am y dyddiau hyfforddiant mewn swydd a bod hynny yn mynd i helpu i ganiatáu i ysgolion gael y gofod yma, ond dim ond i raddau mae hynny yn mynd i helpu. A byddwch chi'n sôn am y £39 miliwn ychwanegol hefyd sy'n cael ei glustnodi tuag at hyfforddiant mewn swydd, ond a ydy hynny yn ddigon? Hyn ydy fy mhryder i. Dwi'n credu, os ydy hwn yn mynd i lwyddo, ac rydyn ni i gyd eisiau ei weld o'n llwyddo, mae angen chwistrelliad sylweddol o arian i gefnogi gweithrediad y cwricwlwm. Mae'r ysgolion ar eu cluniau'n barod ac mae yna beryg i gyflwyno newid mor anferth ar gyfnod o gynni ariannol—mae yna beryg iddo fo fethu yn llwyr.

Ac felly, mi fyddwn yn gofyn i chi, ac i'r Llywodraeth yn fwy nag i chi fel y Gweinidog Addysg—dwi'n gwybod eich bod chi'n dadlau dros fwy o arian i addysg, ond mae hwn yn gwestiwn i'r Llywodraeth mewn gwirionedd. Onid oes angen i'r Llywodraeth gael bach o reality check yn fan hyn a sylweddoli bod angen cannoedd o filoedd yn fwy o bres er mwyn creu llwyddiant o'r cwricwlwm newydd—ddim y symiau cymharol fechan sydd dan sylw ar hyn o bryd? Mae eisiau chwistrelliad sylweddol i greu'r llwyddiant rydyn ni ei angen.

A jest i drafod yr ail bwynt yma—rydyn wedi ei drafod o o'r blaen, ond dwi'n dal i geisio deall sut ydych chi'n cysoni gwneud rhai materion yn rhan statudol o'r cwricwlwm, ond wedyn yn neilltuo rhannau eraill o'r ddeddfwriaeth. Dwi'n credu eich bod chi'n hollol iawn i gynnwys addysg rhyw, addysg perthnasoedd iach ac addysg crefydd, neu beth bynnag ydy'r enw newydd ar hwnnw rŵan. Dwi'n meddwl ei fod yn bwysig iawn bod y rheini yn rhan statudol o brofiad pob person. Ond wedyn sut mae cysoni cynnwys y rheini, ond wedyn ddim cynnwys dwy awr o addysg gorfforol, materion yn ymwneud efo addysg lles meddyliol, hanes Cymru a Chymreictod? Dyw'r rheini ddim yn mynd i orfod bod yn rhan hanfodol o'r cwricwlwm. Lle mae'r cysondeb mewn gwneud un elfen yn hanfodol, ac elfennau eraill ddim?

Rŵan, rydyn wedi cael y sgwrs yma sawl tro o'r blaen, a dwi'n gwybod y cawn ni'r ateb rydych yn ei roi fel arfer. Ond tybed—. Rydyn yn cytuno bod y materion yma'n bwysig. Dwi'n gwybod eich bod chi'n credu bod Cymreictod a hanes Cymru neu hanesion Cymru yn bwysig. Oes yna ffordd arall, felly? Yn hytrach na'u bod nhw yn y cwricwlwm, oes yna ffordd arall o sicrhau eu bod nhw yn cael eu dysgu ymhob ysgol heb rym Deddf tu ôl i hynny? Dyna ydy'r cwestiwn allweddol, mae'n debyg, gan ein bod ni'n cytuno bod angen i'r rhain gael eu dysgu. Sut ydyn ni yn mynd i wneud hynny os nad ydyn ni'n eu cynnwys nhw yn y ddeddfwriaeth?

15:40

Diolch yn fawr i Siân am ei chyfraniad hi. Yn gyntaf, fe fuom ni'n siarad am y gofod a'r amser i baratoi. Mae'r rhain yn ystyriaethau pwysig. Dyna pam y gwnes i benderfyniad i ohirio cyflwyno'r cwricwlwm, yn gyntaf, i roi mwy o amser inni, ac fe wnes i'r penderfyniad i newid y ffordd y byddai'r cwricwlwm yn cael ei roi ar waith drwy gyflwyno dull gweithredu fesul cam yn y sector uwchradd, yn hytrach na gwneud pob dim ar unwaith, sef y cyngor a gefais yn wreiddiol. Oherwydd mae Siân Gwenllian yn iawn: mae symud i'r cwricwlwm newydd yn golygu, mewn sawl ffordd, fwy o her i'n cydweithwyr ni yn y sector uwchradd nag a wna yn y sector cynradd, lle mae'r hyn yr ydym ni'n ei weld yn estyniad naturiol i lawer o'r egwyddorion sydd wedi bod yn sail i'n cyfnod sylfaen ni. Dyna pam, felly, yr oedd hi'n neilltuol bwysig i allu cyflwyno hyn yn y sector uwchradd fesul cam, i ganiatáu mwy o amser i addasu a dysgu proffesiynol a bod yn barod.

Mae Siân Gwenllian yn gywir i ddweud fy mod i'n mynd i sôn am y diwrnod HMS ychwanegol; pe byddai wedi gweld rhai o'r ymatebion i'r ymgynghoriad ar y diwrnod HMS hwnnw, byddai wedi gweld, mewn rhai sectorau, nad rhywbeth poblogaidd i'w wneud oedd hynny. Ond mae'n rhywbeth sy'n angenrheidiol i'w wneud er mwyn cynyddu, unwaith eto, yr amser sydd ar gael i ysgolion. Rydym wedi bod yn glir iawn yn y ddogfen a gyhoeddwyd heddiw ynghylch yr angen i gydweithio nid yn unig mewn ysgol, ond gyda rhwydweithiau o ysgolion, boed hynny mewn ardal leol, boed hynny ar draws cyfnod, o ran cynradd yn siarad ag uwchradd yn siarad â cholegau addysg bellach, neu a oes angen i hynny fod mewn arbenigedd pwnc neu arbenigedd maes dysgu a phrofiad.

Wrth gwrs, nid y diwrnod ychwanegol hwnnw a roddwyd gennym dros nifer o flynyddoedd yw'r unig ddiwrnod sydd gan yr ysgolion; mae ganddyn nhw'r darpariaethau HMS presennol y gallan nhw eu defnyddio i roi hyn ar waith. Ac wrth gwrs, mae rhywfaint o'n dysgu proffesiynol gorau ni'n digwydd pan fydd plant yn yr ysgol, felly mae angen dull cymysg. Dyna pam rydym ni'n datganoli'r adnoddau sydd gennym ar gyfer dysgu proffesiynol.

Mae'r arian sydd wedi cael ei ddarparu ar gyfer y ddwy flynedd ddiwethaf, ac a fydd ar gael eto, yn golygu'r buddsoddiad unigol mwyaf yn y proffesiwn addysgu ers i ddatganoli ddechrau, ac mae hynny'n briodol, Dirprwy Lywydd—mae hynny'n briodol. Mae'r adnoddau hynny yn cael eu hategu hefyd gan fuddsoddiad gan y Llywodraeth hon mewn rhwydweithiau cenedlaethol newydd i gefnogi addysgeg ac arferion, ac mae hynny'n dod ar adeg pan fo gwasgfa nid ansylweddol yn parhau ar gyllideb Llywodraeth Cymru, ond rydym wedi llwyddo i sicrhau cynnydd i'n hawdurdodau lleol. Rwy'n gobeithio y bydd yr awdurdodau lleol hynny'n cadw at eu gair o ran eu hymrwymiadau i mi, y Gweinidog Cyllid a'r Gweinidog Llywodraeth Leol, lle maen nhw i gyd yn awyddus i flaenoriaethu gwariant ar addysg.

Roeddwn wrth fy modd y bore yma i fod yn Ysgol Gynradd yr Eglwys yng Nghymru Pen y Fai ym Mwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr, a chlywed gan arweinydd Pen-y-bont ar Ogwr ei fwriad ef i ddefnyddio'r arian ychwanegol ar gael i flaenoriaethu gwariant ar addysg. Rwy'n croesawu'r ymrwymiad hwnnw ganddo ef yn fawr iawn yn wir. Mae hynny'n dod ar ben y cynnydd yn y gyllideb addysg, sydd, fel y dywedais i, yn ariannu amrywiaeth o fentrau i gefnogi gweithrediad y cynllun. Ond nid wyf i'n osgoi'r angen i archwilio'n gyfreithiol lefel y gwariant ar addysg yng Nghymru, a gwneud hynny ar sail annibynnol. Fe fydd Luke Sibieta yn adrodd cyn diwedd tymor yr haf, ac mae hynny'n bwysig iawn.

Ond byddwn i'n dweud wrth Siân Gwenllian: fe hoffwn innau hefyd fod â channoedd o filiynau o bunnoedd yn ychwanegol i'w gwario ar addysg, ond wrth alw am hynny mae'n rhaid ichi ddweud wrthyf lle y dylem ni beidio â gwario arian, oherwydd dyna ganlyniad y sefyllfa yr ydym ynddi—naill ai lle y dylem ni beidio â gwario arian neu lle ydych chi'n dymuno codi'r refeniw ychwanegol hwnnw.

O ran yr hyn sy'n statudol a'r hyn nad yw'n statudol, y rhesymeg y tu ôl i'r hyn yr ydym ni wedi ei gyhoeddi heddiw, yn y lle cyntaf, yw ei fod yn dal yn ffyddlon i'r egwyddorion a'r argymhellion yn yr adroddiad 'Dyfodol Llwyddiannus' gwreiddiol. Ategir hyn hefyd gan argymhelliad gan y grŵp arbenigol a ddaeth at ei gilydd ar addysg cydberthynas a wnaeth argymhelliad clir iawn i mi y dylai hyn hefyd fod yn rhan statudol o'r cwricwlwm. Ac fe fyddai'n rhaid imi ddweud wrth yr Aelod: ymhle yn y ddogfen hon y gall hi weld diffyg ymrwymiad ar fy rhan i neu Lywodraeth Cymru o ran mater iechyd meddwl a llesiant?

Un o'r agweddau pwysicaf ar y broses hon o ddiwygio'r cwricwlwm yw cynnwys maes dysgu a phrofiad sy'n ymroddedig i iechyd a llesiant ein plant ni. Mae hynny'n newydd o'i gymharu â'r hyn oedd gennym yn y gorffennol. A phe byddech chi'n darllen y datganiadau o'r 'hyn sy'n bwysig' a phe byddech chi'n darllen y camau dilyniant, fe welwch chi'n eglur iawn bwyslais cryf ar sicrhau bod plant yn dysgu am emosiynau, yn dysgu am sut y gall yr emosiynau hynny effeithio ar eu llesiant nhw, sut gallan nhw ofyn am gymorth pan maen nhw'n teimlo eu bod nhw'n cael eu gorlethu, a sut y gallan nhw ddatblygu i fod yn fwy cydnerth.

O ran hanesion Cymru, ac rwy'n falch iddi ddefnyddio'r gair 'hanesion' Cymru—ymddengys ei bod hi'n iawn i rai ohonom ddefnyddio'r term hwnnw ac efallai nid eraill. Ond rwy'n cytuno â hi fod angen dysgu hanesion mewn dull lluosog. Pe byddai hi'n troi at dudalen 23 o'r ddogfen a gyhoeddwyd heddiw am y canllawiau yr ydym ni'n eu rhoi i ysgolion ar sut y byddan nhw'n datblygu eu cynllun cwricwlwm eu hunain, mae'n dweud, ac rwy'n dyfynnu:

Fe ddylai fod gan ysgolion ac ymarferwyr weledigaeth i ddatblygu cwricwlwm sydd: yn cyfrannu at y dysgwyr yn gwireddu'r pedwar diben ac yn caffael y sgiliau annatod sy'n sail iddynt; ac yn cefnogi datblygiad synnwyr hunaniaeth eu dysgwyr yng Nghymru.

Mae'n mynd ymlaen, ar dudalen 30, i roi arweiniad clir ar 'Gynllunio Cwricwlwm yng Nghymru ac ar gyfer Cymru'. Ac rwy'n dyfynnu eto:

Mae'r Fframwaith yn adlewyrchu Cymru, ei threftadaeth ddiwylliannol a'i hamrywiaeth, ei hieithoedd a'i gwerthoedd, ei hanes a thraddodiadau ei chymunedau a'i holl bobl. Mae meithrin dysgwyr gydag angerdd a balchder ynddynt eu hunain, eu cymunedau a'u gwlad yn ganolog i'r pedwar diben.

Rydym yn gwbl eglur. Ac mae'n rhaid imi ddweud, fe fyddai cyfyngu hynny i wersi hanes Cymru yn amddifadu'r cyfle a nodir yn glir yn y ddogfen hon a'r disgwyliad bod angen i gynllunio cwricwlwm yng Nghymru ac ar gyfer Cymru gynnwys pob un maes dysgu a phrofiad. Os gall hi ddangos i mi yn y ddogfen hon unrhyw ddiffyg ymrwymiad yn hynny o beth, yna fe hoffwn i ei weld ef.

15:50

Diolch. Rwy'n gwybod ei fod yn bwnc pwysig iawn, ond mae gennym ni lai na 10 munud ar ôl ac mae gennym dri i siarad. Felly, os caf i ofyn i'r Aelodau roi ystyriaeth i hynny. Jenny Rathbone.

Diolch. Rwy'n llwyr gefnogi eich agwedd chi tuag at addysg cydberthynas a rhywioldeb, gan ei wneud yn beth gorfodol, oherwydd yng nghyd-destun yr ysgol uwchradd fwyaf breintiedig, leiaf difreintiedig yn fy etholaeth i, mae'r ffonau hyn yn broblem fawr. Mae'r heddlu yno bob yr wythnos yn ceisio egluro i bobl ifanc, os ydyn nhw'n rhannu ffotograffau sy'n peryglu eu henw da ar eu ffonau, yna fe ddaw hynny'n ôl i'w bwrw nhw, naill ai'n ariannol neu byddan nhw'n cael eu hecsbloetio yn rhywiol. Oni bai fod pawb yn deall hynny, mae gennym ni broblem enfawr.

Gwyddom hefyd ei bod hi'n gwbl hanfodol bod pobl ifanc yn cael canllawiau anfeirniadol ar ystyr cydberthnas iach, fel bod plentyn y gofynnir iddo wneud pethau amhriodol yn cael ei rymuso i wrthod a'i fod yn gwybod ble i fynd. Credaf ei fod yn  rhagrithiol fod sefydliadau sydd wedi methu â diogelu plant a phobl ifanc yn ddigonol rhag oedolion anrheithgar ar flaen y gad wedyn yn dweud y dylid gadael hynny i'r rhieni. Yn yr un modd, mae'n annerbyniol nad oes gan blentyn naw mlwydd oed syniad pam ei bod yn gwaedu rhwng ei choesau gan nad oes neb wedi mynd i'r drafferth o ddweud wrthi am y mislif.

Yn yr un modd, rwy'n teimlo bod cymdeithas y dyneiddwyr yn anghywir i ddweud bod addysg grefyddol fel rhan greiddiol o'r cwricwlwm yn stwffio crefydd i lawr corn gyddfau'r plant. Oherwydd mae'n rhaid i ni ddadadeiladu gwerthoedd a moeseg crefyddol i wahanol feysydd dysgu ac addysgu fel bod pob plentyn yn gwybod am hanes crefydd, sydd wedi'r cyfan wedi bod yn achos mwy o ryfeloedd nag unrhyw beth arall bron, ac mae rhyfeloedd yn dal i gael eu hymladd yn enw crefydd. Felly, mae angen inni ddeall y cyfan o hynny. Ac mewn byd amlddiwylliannol, amlboblogaeth, amlethnig, nid ydym yn mynd i fynd  ymhell iawn o ran dysgu pobl ifanc i barchu gwahaniaeth os na allwn sicrhau bod pobl ifanc yn deall bod gwahanol gredoau gan bobl, a sicrhau bod gennym ni werthoedd a moeseg craidd, gonestrwydd, trugaredd, caredigrwydd a chydymdeimlad.

Fe soniodd Suzy Davies am y gwersi a ddysgwyd o'r Holocost. Wel, roedd Dr Martin Stern, a siaradodd yn neuadd y ddinas ddoe, yn gwbl glir mai'r hyn sydd gennym ni i'w ddysgu o'r 50 hil-laddiad sydd wedi digwydd ers yr ail ryfel byd yw dealltwriaeth o'r ffaith y gall pobl gyffredin ddatblygu i fod yn fwystfilod. Soniodd am ei gyfaill o Bosnia a gafodd ei holi gan ei gyn athro gwyddoniaeth, a oedd wedi trawsnewid o fod yn addysgwr i fod yn llofrudd. Felly, y pethau hyn i gyd; mae'n hanfodol ein bod ni'n llunio'r cwricwlwm craidd i sicrhau bod gennym ni gymdeithas wâr y mae pawb yn ei deall.

A gaf i ddiolch i Jenny Rathbone am ei chefnogaeth o ran y ddwy ran bwysig hyn o'r cwricwlwm?  Fe hoffwn i dynnu sylw pob Aelod at dudalen 38 y ddogfen, lle'r ydym yn egluro gyda pheth manylder:

Mae plant yn dechrau dysgu am gydberthynas ymhell cyn iddynt ddechrau yn yr ysgol. Cyn gynted ag y byddant yn ymuno â'r byd cymdeithasol, byddant yn dod ar draws ac yn rhyngweithio â negeseuon sy'n aml yn gymhleth a gwrthgyferbyniol.

Meddyliwch am y negeseuon y mae dynion a menywod ifanc fel ei gilydd yn cael eu llethu â nhw o ran sut y dylen nhw edrych, sut y dylen nhw ymddwyn mewn cydberthynas. Rwy'n credu mai'r wythnos ddiwethaf neu'r wythnos flaenorol y cawsom ni ddadl rymus iawn yn y Siambr hon am drais rhywiol ac achosion o drais rhywiol. Mae'n gwbl hanfodol ein bod ni'n dysgu pob un o'n plant am egwyddorion cydsynio a sut i fod yn bartner cariadus a pharchus mewn cydberthynas.

Rydym wedi bod yn trafod melltith trais domestig yn ein cymdeithas ers amser maith. Unwaith eto, mae angen inni addysgu ein plant am gydberthynas iach. Mae'r Llywodraeth hon yn gwneud llawer o waith gyda'i hymgyrch 'Nid Cariad yw hyn', ond mae'n gondemniad damniol ohonom ni fel cymdeithas fod angen inni wneud felly. Os ydym yn dymuno newid yn eu hanfod rai o'r materion hyn sy'n wynebu menywod a dynion yn ein cymuned  yna ein gobaith gorau o wneud hynny yw drwy addysg, a sicrhau bod ein plant, o oedran cynnar, yn deall eu rhan nhw, eu hawliau a'u cyfrifoldebau mewn cydberthynas.

Nawr, yn amlwg, mae'n rhaid gwneud hynny mewn ffordd sy'n briodol i oedran y plentyn. Mae sut y byddwch chi'n siarad am y materion hyn gyda phlentyn ysgol gynradd yn wahanol iawn i'r ffordd y byddwch chi'n siarad am y materion hyn gyda phlentyn 16 oed. Ond os na wnawn ni hynny, ac os na fyddwn ni'n rhoi'r lle hwn a'r cyfle hwn i bobl ifanc, fe fyddan nhw'n dod o hyd i ffyrdd eraill o ddod o hyd i'r wybodaeth hon—neu fe ddylwn i ddweud ffyrdd eraill o ddod o hyd i wybodaeth gamarweiniol; gwybodaeth sy'n gallu eu dychryn nhw a'u drysu nhw, gwybodaeth sy'n gallu gwneud iddyn nhw deimlo'n anniogel ac yn annheilwng. Fel y dyn ifanc a siaradodd gyda mi am ei gaethiwed i bornograffi a sut roedd hynny'n gwneud iddo deimlo fel dyn ifanc a'r hyn yr oedd ef yn credu oedd yn ddisgwyliedig ohono fel dyn ifanc. Os ydym yn poeni am iechyd meddwl ein plant, os ydym ni'n poeni am lesiant ein plant, yna mae'n rhaid inni gael y gwersi hyn. Ac mae gan bob plentyn yr hawl sylfaenol i gael y cwricwlwm llawn, ac rwy'n credu hynny'n gryf iawn.

Nawr, rydych chi'n iawn: rydym yn newid o astudiaethau crefyddol i grefydd, gwerthoedd a moeseg, i adlewyrchu natur y rhan honno o'r cwricwlwm yn well. Ond os ydym eisiau gweld dinasyddion moesol a deallus yn y byd, sut allwn ni beidio â dysgu plant am grefydd? Sut na allwn ni eu dysgu nhw am yr hawl i arddel barn grefyddol a pharchu hynny, hyd yn oed os yw eich barn chi'n un wahanol? Mae'r Aelod yn gwneud pwynt da iawn, mae arswyd yr Holocost ac arswyd Srebrenica yn enghreifftiau perffaith o sut y gallwn ni weithio ar draws y cwricwlwm. Nid dysgu am hynny yn syml mewn gwers hanes, ond ei ddysgu mewn gwers am grefydd, gwerthoedd a moeseg; dysgu am hynny mewn llenyddiaeth yn ogystal ag yn y dyniaethau; mynegi arswyd hynny drwy ein celfyddydau mynegiannol: drama, dawns, a chelf ei hun. Mae'r pynciau hynny'n alluogwyr a symbolau perffaith ac yn bwyntiau pwysig yn hanes y byd lle gallwn atgyfnerthu pwysigrwydd hynny o ran hawliau, hawliau dynol a pharch, sydd unwaith eto'n rhedeg trwy'r cwricwlwm cyfan.

15:55

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am y ffordd y mae hi wedi ceisio rhoi sicrwydd i rieni, ac addysgwyr yn wir, am y dull y mae hi'n awyddus i'w ddilyn yn y cwricwlwm newydd hwn, yn enwedig o ran addysg rhyw a chydberthnasedd, ac yn wir addysg grefyddol? Rwy'n siarad fel crediniwr sydd â diddordeb mewn ffydd ac sy'n bartner i grwpiau ffydd o bob math ar bob math o wahanol faterion, a gwn y bydd y rhain yn cyd-weld yn llwyr â llawer o'r hyn a ddywedasoch.

Ond, wrth gwrs, mae yna un her, os mynnwch chi, sydd wedi ei rhoi i Lywodraeth Cymru gan y bobl hynny sy'n credu'n sylfaenol mai cyfrifoldeb rhiant yw addysgu ei blentyn. Ac, fel y byddwch chi'n gwybod ac yn ymwybodol ohono, mae gan y rhiant yr hawl, os dymuna hynny, i dynnu ei blentyn allan o system addysg y wladwriaeth yn gyfan gwbl ac addysgu ei blant yn y cartref, oherwydd y sefyllfa sylfaenol honno, sef mai gan y rhiant mae'r prif gyfrifoldeb am yr addysg. Felly, rwy'n credu bod y pryderon a fynegwyd am ddirymu hawliau rhieni i allu cymryd plentyn allan o'r ystafell ddosbarth ar gyfer rhai elfennau o addysg y mae pobl yn teimlo'n anghyfforddus yn eu cylch, y gallai rhieni deimlo'n anghyfforddus yn eu cylch, yn hawl bwysig sydd, yn fy marn i, wedi cael ei gwerthfawrogi gan rieni ers blynyddoedd lawer, ac roedd eich ymrwymiadau blaenorol chi i gynnal yr hawl honno yn cael eu gwerthfawrogi yn fawr iawn.

Rwyf i wedi clywed eich sicrwydd chi, rwy'n deall eich sicrwydd chi, ac fe wn i y bydd yn cael ei dderbyn gan lawer iawn o rieni ledled y wlad. Rwy'n credu'n gryf bod y ffordd sensitif yr ydych yn ceisio mapio dyfodol y pynciau pwysig hyn i'w chanmol. Ond credaf y dylai'r cyfle i dynnu plentyn allan o unrhyw ran o'r cwricwlwm barhau i fod ar gael i rieni, ac fe fyddwn i'n eich annog chi i ailystyried eich safbwynt ar hynny a sut y gallech chi alluogi rhieni i dynnu eu plant o elfennau o'r wers lle mae yna fwriad clir i addysgu am bynciau penodol. Rwy'n siŵr fod yna ffyrdd y gellir gwneud y pethau hyn a ffyrdd o weithio o'u hamgylch, ac rwy'n gofyn hynny'n unig—. Rydych wedi bod yn gwrando'n astud wrth greu'r cwricwlwm hwn, ac rwy'n gofyn i chi barhau i wrando, yn enwedig ar bryderon rhieni, o ran dileu'r hawl hon i dynnu plant yn ôl yn y dyfodol.

16:00

A gaf i ddiolch i Darren Millar am y pwyntiau a wnaeth ef? Rwy'n derbyn y pwynt yn llwyr am hawliau rhieni i addysgu eu plant, ac nid oes unrhyw beth yr ydym ni'n ei gynnig yn y fan hon yn tynnu dim oddi ar hynny. Rwy'n siŵr y byddai pob un ohonom yn cytuno bod y mwyafrif helaeth o rieni mewn sefyllfa i wneud hynny'n llwyddiannus, ond nid yw pob un o'n plant ni mor ffodus, Darren; nid yw pob un o'n plant ni mor ffodus o gael rhieni sy'n gallu gwneud hyn iddyn nhw am amrywiaeth o resymau.

Darren, rydych chi wedi treulio llawer iawn o amser yn sôn am hawliau rhieni, ac nid wyf i'n dymuno eu tanseilio nhw. Ond mae fy safbwynt i'n deillio o hawliau'r plentyn; hawl plentyn i gael addysg eang a chytbwys a'r gallu i gael addysg o bob rhan o'r cwricwlwm. Rwy'n deall natur sensitif hyn ac yn aml maen nhw'n dod—. Rwy'n deall.

Rydym wedi ymrwymo i weithio'n galed dros y ddwy flynedd a hanner nesaf cyn y bydd yna newidiadau i'r hawl i dynnu'n ôl ar gyfer tawelu meddyliau rhieni a chymunedau ynghylch natur y cwricwlwm. Ac fel y dywedais i'n gynharach, rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn bod pob plentyn, wrth feddwl am addysg cydberthynas a rhywioldeb, yn cael gwersi o ran hawliau a thegwch, dysgu am berthnasoedd, dysgu am ryw a rhywedd, dysgu am gyrff a delwedd gorfforol, yn ogystal ag iechyd a llesiant rhywiol, a thrais, diogelwch a chefnogaeth. A'r rhain fydd yr egwyddorion sy'n sail i'n dull ni o ymdrin ag addysg rhyw a pherthnasedd, ac nid wyf i'n ymwybodol o unrhyw blentyn nad oes angen iddo ddysgu am y pethau hyn os yw am dyfu i gyflawni un o ddibenion ein cwricwlwm, sef bod yn unigolyn hapus a hyderus. Mae perthnasedd yn hanfodol i ni fel bodau dynol, ac mae angen sicrhau bod ein plant ni'n cael eu haddysgu fel y gallant ffurfio perthynas lwyddiannus a hapus.

Diolch, Dirprwy Lywydd. A gaf i ddiolch i chi, Gweinidog, am eich datganiad, ac ategaf fy niolch i chi, eich swyddogion a'r llu o bobl sydd, ar lawr gwlad, wedi gweithio'n galed iawn i gyflawni hyn?

Roeddwn i mewn cynhadledd ddoe yn edrych ar y dull ysgol gyfan, lle'r oedd rhai athrawon yn rhoi cyflwyniadau ar faes dysgu a phrofiad iechyd a llesiant. Mae'r brwdfrydedd sydd gan athrawon am hyn yn amlwg ar lawr gwlad, ac mae hynny i'w groesawu yn fawr.

Rwy'n dymuno rhoi croeso cynnes iawn hefyd i'ch penderfyniad chi i ddileu hawl y rhieni i dynnu'n ôl. Rwyf newydd ddod o grŵp trawsbleidiol nawr ar atal hunanladdiad lle cawsom gyflwyniad ar yr adolygiad o farwolaethau pobl ifanc yn sgil hunanladdiad, ac roedd cyfran sylweddol o'r marwolaethau hynny'n gysylltiedig â chamdriniaeth rywiol. Felly, tybed a fyddech chi'n cytuno â mi ei bod hi'n gwbl hanfodol i bob unigolyn ifanc gael addysg cydberthynas sy'n eu dysgu nhw am gydsyniad. Hefyd, o ran materion cydraddoldeb, tybed a fyddech chi'n cytuno â mi mai'r bobl ifanc y mae arnynt angen yr addysg cydberthynas yn seiliedig ar gydraddoldeb yw'r union bobl ifanc hynny nad ydyn nhw'n cael yr addysg honno gartref. Mae hyn, fel y dywedwch chi, yn fater o iechyd meddwl sylfaenol ond hefyd, yn gyfan gwbl, yn fater o hawliau plant.

16:05

Diolch i Lynne Neagle am ei sylwadau, ac rwy'n falch iawn o glywed fod yna ymarferwyr ddoe yn siarad mor wresog am y maes dysgu a phrofiad iechyd a lles. Roeddech chi a minnau yn y grŵp gorchwyl a gorffen gweinidogol ddoe, a chlywsom gan y cynrychiolydd penaethiaid ysgolion cynradd am y cyfle y mae'r cwricwlwm newydd yn ei roi iddyn nhw, ac roedd hi yn llawn cyffro yn ei gylch.

Diben y maes dysgu a phrofiad iechyd a lles, yn benodol o ran yr hyn sy'n bwysig, yw datblygu dealltwriaeth plant bod buddion gydol-oes i iechyd a lles corfforol; bod sut yr ydym ni'n prosesu ac yn ymateb i brofiadau yn effeithio ar ein hiechyd meddwl a'n lles emosiynol; a hefyd bod ein penderfyniadau emosiynol yn effeithio ar ansawdd ein bywydau ac ar fywydau pobl eraill; a bod sut yr ydym ni'n ymateb i ddylanwadau cymdeithasol yn llunio pwy ydym ni ac yn effeithio ar ein hiechyd a'n lles; ac, yn olaf, bod perthynas iach ag eraill yn sylfaenol i'n lles fel bodau dynol.

Y rheini yw'r datganiadau 'yr hyn sy'n bwysig' sy'n sail i'n maes dysgu a phrofiad iechyd a lles, ac maent yn cyd-fynd yn union â'r angen i bob plentyn allu dysgu yn eu cylch er mwyn sicrhau iechyd meddwl a lles da yn y ffordd yr ydych chi newydd ei disgrifio, Lynne. Mae cael cyfartaledd rhwng hyn â phynciau traddodiadol addysg yn rhoi cyfle gwirioneddol inni fynd i'r afael â rhai o'r problemau cymdeithasol y mae'r Senedd hon yn treulio llawer o amser yn siarad amdanynt, ac yn ymateb i'r hyn y mae plant a phobl ifanc yn galw amdanynt eu hunain.

4. Datganiad gan Weinidog y Gymraeg a Chysylltiadau Rhyngwladol: Adroddiad Blynyddol 2018-19 ar Cymraeg 2050

Eitem 4 ar yr agenda y prynhawn yma yw datganiad gan Weinidog y Gymraeg a Chysylltiadau Rhyngwladol: Adroddiad Blynyddol 2018-19 ar Cymraeg 2050. Galwaf ar Weinidog y Gymraeg a Chysylltiadau Rhyngwladol—Eluned Morgan.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

Member
Eluned Morgan AM 16:07:20
Minister for International Relations and the Welsh Language

Diolch yn fawr.

Mae'n fraint i gyflwyno ein hadroddiad ar y daith i filiwn o siaradwyr. Rŷm ni wedi bod yn brysur. Fel dwi'n dweud yn y rhagymadrodd i'r adroddiad, mae'n gallu teimlo fel bod lot o amser wedi pasio ers lansio Cymraeg 2050, achos mae'r daith i filiwn o siaradwyr wirioneddol wedi dal dychymyg pobl ar draws Cymru a thu hwnt. 

Ond, cofiwch mai jest dros ddwy flynedd sydd wedi bod ers ei chyhoeddi, ac rŷm ni'n dal yn y dyddiau cynnar. Amser o osod y sylfeini yw hwn ond, er hynny, fe welwch chi fod arwyddion cadarnhaol o gynnydd ym maes y blynyddoedd cynnar, mwy o ddarpariaeth cyfrwng Cymraeg, a mwy yn dysgu Cymraeg fel oedolion, boed hynny drwy’r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol neu drwy ffyrdd eraill.

Ond, mae newid mawr yn galw am weithredu mawr, ac mae ein gwaith ar draws amrywiaeth o feysydd yn gwneud gwahaniaeth. Beth sydd gyda ni yn yr adroddiad yma yw ciplun, neu snapshot o gyfnod mewn amser—rhwng Ebrill 2018 a Mawrth 2019. Ond, rŷm ni wedi parhau gyda’r gwaith ac wedi cyflawni lot fawr y tu hwnt i’r cyfnod dan sylw. Er enghraifft, rŷm ni wedi cyflwyno rheoliadau sy'n gosod targedau am y tro cyntaf i bob sir o ran eu cyfraniad i gynyddu addysg Gymraeg, ac fe ddaeth Rheoliadau Cynlluniau Strategol Cymraeg mewn Addysg (Cymru) 2019 i rym ar 1 Ionawr eleni.

Mae cynyddu nifer yr athrawon i addysgu'n plant yn rhywbeth rŷm ni'n ei gymryd o ddifri. Ym mis Tachwedd, fe wnaethon ni gynnal y cyfrifiad blynyddol cyntaf o’r gweithlu ysgolion i ddod i wybod mwy am sgiliau Cymraeg athrawon ar draws Cymru. Mae hyn yn cefnogi rhaglenni sydd eisoes ar waith, fel rhaglenni hyfforddiant ac addysg cychwynnol athrawon; cymhelliant ariannol, Iaith Athrawon Yfory; y cynllun sabothol iaith Gymraeg; gwaith gyda’r consortia rhanbarthol; a'r rhaglen e-sgol, a fydd yn cefnogi argaeledd pynciau a dewis teg.

Mae cael disgyblion i symud gyda’r Gymraeg o un cyfnod addysg i'r llall hefyd yn bwysig. Yn ogystal â hyn, rŷm ni wedi cytuno i ddyrannu £145,000 yn 2019-20 i gael mwy o ddysgwyr i wneud y Gymraeg ar lefel safon uwch ac yn y brifysgol.

O ran cynyddu defnydd, y llynedd, cafodd memorandwm cyd-ddealltwriaeth ei lofnodi rhwng Llywodraeth Cymru a Chomisiynydd y Gymraeg. Mae’r holl waith sy’n cael ei wneud gan ein partneriaid grant yn ein cymunedau yn parhau i roi cyfleoedd i bobl o bob gallu i ddefnyddio’r Gymraeg. Ac mae Llywodraeth Cymru yn datblygu strategaeth fewnol er mwyn iddi hi hefyd fod yn sefydliad dwyieithog erbyn 2050. Ac o ran seilwaith, rŷn ni i gyd yn gwybod pa mor bwysig yw gosod sylfaen dechnolegol ar gyfer unrhyw iaith, ac rŷn ni wedi bod yn cymryd camau o dan y cynllun gweithredu technoleg Cymraeg a lansiwyd ym mis Hydref 2018.

O ddarllen yr adroddiad, fe welwch chi fod y gwaith yn eang iawn, ac yn cyffwrdd â phortffolios ar draws y Llywodraeth. Gan wisgo fy het fel y Gweinidog cysylltiadau rhyngwladol, dwi o hyd yn edrych am gyfleoedd cyffrous i gydweithio rhwng y Gymraeg a’r portffolio rhyngwladol. Byddwch wedi clywed am ein gwaith i ddathlu Blwyddyn Ryngwladol Ieithoedd Brodorol UNESCO y llynedd, ac am y gynhadledd wych Gŵyl Ein Llais yn y Byd a gafodd ei chynnal fis Tachwedd yn Aberystwyth.  

Dw i am i Gymru gael ei gweld fel gwlad sy'n arwain ar gynllunio ieithyddol, gan adeiladu ar yr enw da sydd eisoes gyda ni yn rhyngwladol, a dyna ddiben sefydlu Prosiect 2050. Ac mae yna dipyn o gydweithio rhwng Cymru a gwledydd eraill sy'n hybu ieithoedd. Rŷn ni'n aelodau o rwydwaith amrywiaeth ieithyddol Ewrop, ac yn arwain grŵp ieithoedd y Cyngor Prydeinig-Gwyddelig.

Drwy deithio tramor a chael gweld yr hyn rŷn ni’n ei wneud yng Nghymru drwy lygaid eraill, mae’n dod yn amlwg ein bod yn dueddol, yn gyffredinol, o feddwl mewn ffordd negyddol am yr hyn rŷn ni’n ei wneud o safbwynt y Gymraeg yma yng Nghymru. Mae yna dueddiad gan rai i sôn am 'warchod' a 'cholled' a 'thranc yn hytrach na 'dathlu', 'tyfu a 'chynllunio’ Dwi yn meddwl ei bod yn bwysig ein bod ni'n edrych i fyny ac yn codi'n golygon.

Beth dwi'n gweld, o siarad ag eraill, yw bod Cymru a'r Gymraeg yn ysbrydoliaeth i siaradwyr ieithoedd eraill, a'u bod nhw yn parhau i ddysgu am ein cynlluniau ni ar gyfer caffael yr iaith a hybu ei defnydd. Wrth gwrs, mae gyda ni hefyd wersi i'w dysgu gan Iwerddon a’r Alban a Gwlad y Basg wrth i ni gnoi cil ar sut rŷn ni am gyfleu ein hunain i'n cyd-Gymry ac i'r byd.

Gall stori'r Gymraeg mor hawdd fod yn un o hwyl, positifrwydd, undod a chefnogaeth lle rŷn ni’n gweithio gyda'n gilydd i gyrraedd miliwn o siaradwyr. Edrychwch ar y ffordd y mae aelodau o dîm merched y gymdeithas bêl-droed yn dysgu Cymraeg gyda'i gilydd ac yn rhannu eu taith nhw ar y cyfryngau cymdeithasol. A dwi'n edrych ymlaen at weld y Gymraeg yn flaenllaw eto yn yr Ewros yr haf nesaf, fel oedd hi yn 2016.

Does dim amheuaeth bod yna fwy allwn ni ei wneud i greu amodau ffafriol er mwyn annog pobl i ddefnyddio’r Gymraeg. Gwnaeth ymchwil rai blynyddoedd yn ôl awgrymu bod rhai pobl oedd yn dweud eu bod yn ddi-hyder yn eu Cymraeg yn ofni cael eu beirniadu—er nad oeddent efallai wedi cael y profiad hynny eu hunain. Felly mae yna rywbeth yn eu dal nhw nôl, ac mae hynny'n fy siomi i. Mae’r Gymraeg yn iaith i bawb yng Nghymru ac mae'n rhaid i ni edych arnom ni’n hunain weithiau, a gwneud pob ymdrech i dorri lawr unrhyw rwystr sy'n atal pobl rhag cyfranogi. Mae angen troi y 'nhw' yn 'ni'. 

Rŷn ni'n datblygu'n dealltwriaeth o ymddygiad ieithyddol pobl, o'r math o negeseuon sy’n cymell pobl ac yn hwyluso defnyddio’r Gymraeg—yn gymdeithasol, yn y teulu, yn y gymuned ysgol neu yn y gweithle. Bydd cyrraedd miliwn o siaradwyr yn golygu creu siaradwyr newydd. Ac mae gyda ni drac record da yng Nghymru o groesawu pobl i'r Gymraeg. Mae ein canolfannau trochi hwyrddyfodiaid i addysg Gymraeg wedi torri tir newydd ac yn drysor cenedlaethol. Ac os awn ni yn ôl i'r tro diwethaf i ni gael tua miliwn o siaradwyr, ddechrau’r ugeinfed ganrif, chwaraeodd ein cymunedau ni rôl bwysig yn cymhathu pobl a symudodd i Gymru. Daeth nifer ohonyn nhw i fod yn gefnogwyr brwd i’r iaith. Ac mae hon yn neges bwysig i ni ei chofio wrth inni feddwl am sut rŷn ni’n trin a thrafod y Gymraeg. 

Dwi am roi Cymru a’r Gymraeg ar y map fel gwlad ac iaith fodern, groesawgar a hyfyw. Gall ein dwyieithrwydd fod yn fantais wirioneddol yn economaidd. Mae gennym ni weithlu dwyieithog, diwylliant unigryw a stori i'w hadrodd. Dyma pam dwi’n cyflwyno’r adroddiad blynyddol hwn i chi, ac yn ymfalchïo yn yr hyn rŷn ni wedi'i gyflawni. A dwi jest eisiau talu teyrnged hefyd i'r Gweinidog a oedd yna o fy mlaen ac a oedd yn rhannol gyfrifol am y cyfnod yma. Nid jest am y cyfnod adrodd yma rŷn ni'n edrych, ond ers hynny, gyda’n cynlluniau ni ar gyfer y dyfodol hefyd. Mae pobl ifanc—a phob un ohonom ni, mewn gwirionedd—yn uniaethu gyda llwyddiant, gyda gobaith am ddyfodol llewyrchus, a rhaid inni ddangos iddyn nhw fod y Gymraeg yn un o'r storïau llwyddiannus hynny.

16:15

Gan fod y nod o 1 miliwn o siaradwyr Cymraeg yn cael ei gefnogi gan bawb, neu bron pawb, anyway, rwy'n fwy na bodlon i gydnabod y gwaith sy'n cael ei wneud gan y Llywodraeth rydych chi wedi sôn amdano yn y datganiad heddiw. Hoffwn ddweud rôn i'n arbennig o falch o weld y geiriau yn yr adroddiad ei hun ynglŷn â Chymraeg y tu hwnt i'n ffiniau hefyd. Dwi ddim yn gwybod os oes gyda chi ddigon o amser i siarad tipyn bach mwy am hynny, a hefyd TAN 20, achos dwi ddim yn siŵr os yw'r awdurdodau cynllunio i gyd yn agored i'r syniad o weld hyn fel cyfle i'r iaith, yn arbennig o safbwynt addysg, yn lle rhywbeth negatif. Fel pob strategaeth, wrth gwrs, mae angen moron a ffyn, ond mae'n anodd iawn—wel, dyw hi ddim yn bosibl yn fy marn i—i orfodi pobl yn gyffredinol i dderbyn cymorth neu i ddefnyddio'r Gymraeg yn eu bywydau dyddiol. Hoffwn i wybod tipyn bach mwy am y moron rŷch chi'n ei ystyried cyn yr adroddiad nesaf.

Rwy'n croesawu'r gwaith ym maes addysg y blynyddoedd cynnar, yn arbennig drwy'r prentisiaethau. Allaf i ofyn pa mor galed yw hi i ffeindio cyflogwyr sy'n gallu cynnig prentisiaethau drwy'r Gymraeg mewn meysydd eraill, ac yn benodol yn y sector preifat? Rwy'n meddwl am letygarwch a manwerthu yn benodol—swyddi sy'n wynebu'r cyhoedd ac sy'n rhan amlwg o bresenoldeb y Gymraeg ar ein strydoedd ac yn ein bywydau dyddiol. Dwi ddim yn credu taw safonau yw'r ymateb i'r her hon, ond mae'n werth ystyried pa fath o foronen fyddai'n addas.

Efallai y gallaf i ofyn hefyd am yr elfennau Cymraeg mewn prentisiaethau neu gyrsiau coleg neu'r ysgol drwy gyfrwng Saesneg, achos dwi'n gwybod bod rhai elfennau Cymraeg ar rai cyrsiau, ond dwi ddim yn gwybod lot amdanyn nhw. A beth yw'r safon? Ydyn nhw'n gadarn, fel rhan o'r cyrsiau yna?

Ynglŷn â nifer yr athrawon, er gwaethaf y camau roeddech chi'n sôn amdanynt, mae'n glir ei bod yn dal yn broblem perswadio pobl ifanc i chwilio am hyfforddiant, nid dim ond yn y Gymraeg, ond i ddysgu Cymraeg fel pwnc. Pam ydych chi'n credu bod hyn yn parhau? Beth ydych chi wedi bod yn ei drafod gyda Chyngor y Gweithlu Addysg a Cymwysterau Cymru am sut mae dysgu Cymraeg yn mynd i edrych ar gyfer y sector uwchradd yn arbennig, gyda chwricwlwm newydd ar y gorwel, achos mae'r newidiadau yna'n mynd i fod yn bwysig iawn? Hoffwn wybod hefyd sut y mae hyn yn mynd i gael ei ddarparu i bobl ifanc sy'n cael eu haddysgu tu allan i'r ysgol—EOTAS—a sut gallan nhw gysylltu â beth sydd ar gael ar gyfer cynyddu'r defnydd o'r Gymraeg.

O safbwynt Cymraeg yn y gweithle, rydw i wedi codi hyn o'r blaen. Rydych wedi ymateb gyda rhai manylion am y llinell gymorth, er enghraifft, ac unigolion sy'n gweithio gyda chwmnïau mawr a bychain, ac, wrth gwrs, drwy Gymraeg i oedolion lle mae'r prif ffocws ar y sector cyhoeddus. Rwy'n deall pam—mae safonau yn esgus i wneud hyn, wrth gwrs—ond a ydych chi eto mewn sefyllfa i rannu rhai o ganlyniadau ansoddol y rhaglenni hyn, nid dim ond nifer y bobl sy'n cael eu cydio ganddynt, ond faint o bobl sydd wedi gweld eu Cymraeg yn gwella neu sy'n defnyddio'r iaith yn fwy hyderus neu yn fwy aml, er enghraifft?

Rwy'n cytuno 100 y cant, mae'n rhaid i mi ddweud, Weinidog, am y pwyntiau am bobl sydd ddim yn hyderus yn eu hiaith Gymraeg. Mae'n fater personol iawn, ein dewis cyfathrebu, ac rydych chi fel Gweinidog—. Mae'n signal da iawn i ddod oddi wrthych chi, rwy'n credu, i ddweud does yna ddim angen i bawb fod yn berffaith yn eu Cymraeg ond, wrth gwrs, dwi ddim yn dadlau dros drio tanseilio cynnydd mewn safon ac ansawdd. Ond os ydym ni'n ystyried bod yna ganran enfawr o ddysgwyr ffurfiol, neu sy'n dod o gefndiroedd Cymraeg ond sydd ddim yn siarad Cymraeg yn aml, dydyn ni ddim yn gallu fforddio eu colli nhw fel craidd y strategaeth yma. Hoffwn i glywed dipyn bach mwy oddi wrthych chi ar hynny.

Jest yn olaf, rwy'n croesawu targedau yn y cynlluniau addysg nawr; rwy'n falch o weld y rhain. Beth fyddech chi'n wneud pe bai cynghorau'n methu gyda'r targedau newydd? Beth mae'n mynd i gymryd i chi ailystyried fod angen deddfwriaeth newydd? A oes yna ryw siawns i ni gael deddfwriaeth i'n helpu ni pe bai'r cynghorau yn methu'r targedau, er enghraifft? Mae mwy i ddeddfwriaeth na hynny, rwy'n gwybod. Diolch yn fawr

16:20

Diolch yn fawr; roedd lot o gwestiynau fanna. 

Yn gyntaf i gyd, a gaf i ddweud pa mor galonogol yw hi ein bod ni'n gweithredu nawr yn drawsbleidiol tuag at y targed yma o 1 miliwn o siaradwyr? Dwi yn meddwl bod hynny yn rhoi neges glir tu fewn i Gymru a thu hwnt, ac mae hon yn neges rŷm ni'n ceisio ei dangos i Ogledd Iwerddon, er enghraifft, i ddangos bod yna daith a siwrnai rydych chi'n gallu mynd arni fel gwlad gyda phwnc efallai a oedd yn sensitif, ond yn rhywbeth nawr sydd wedi dod yn rhywbeth sydd wedi cael ei dderbyn gan gymdeithas yn gyffredinol.

Dwi yn meddwl bod yna gyfle i ni sôn am y Gymraeg tu hwnt i'n ffiniau a dwi'n eithaf bodlon siarad mwy am hynny rhywbryd, ond jest i roi syniad i chi: yn ddiweddar, fues i yn UNESCO yn siarad â nhw ynglŷn â sut y gallant efallai ein defnyddio ni fel model o beth rŷm ni'n gallu ei wneud, beth rydym ni wedi ei wneud, ac yn arbennig mewn meysydd fel technoleg. Roedd lot o ddiddordeb gyda nhw i glywed mwy am hynny.

Rydym ni wedi cael ymateb, dwi'n meddwl, cadarnhaol o ran y WESPs ac wedi bod yn cydweithredu yn agos iawn gyda chynghorau lleol. Dwi'n meddwl beth sy'n bwysig yw ein bod ni'n dod â chynghorau lleol a'u poblogaeth nhw ar y siwrnai gyda ni. Mae hwn yn rhywbeth lle mae'n anodd iawn ceisio 'force-o' rhywun i gymryd y Gymraeg fel pwnc ac i gymryd hi fel ffordd maen nhw eisiau Cymraeg llawn amser yn eu hysgolion nhw. Felly, mae'n rhaid i ni ddarbwyllo pobl. Rydym ni wedi gwneud hynny, dwi'n meddwl, ond mae'r WESPs ac mae'r ffaith bod gennym ni 10 mlynedd nawr i gynllunio yn help aruthrol, dwi'n meddwl. Felly, dwi'n cytuno mai darbwyllo pobl, nid gorfodi, yw'r ffordd orau i symud hyn ymlaen.

Mae yna lot o bethau y gallem eu gwneud o ran defnydd iaith. Mae yna, yn sicr, ffyrdd gwahanol o ddefnyddio'r moron. Un enghraifft o hyn oedd yr enghraifft gyda'r arian cyfalaf ddefnyddiom ni i geisio annog rhai o'r awdurdodau i fynd ymhellach gyda'u cynlluniau nhw. Felly, roedd £30 miliwn ychwanegol wedi cael ei roi yn uniongyrchol i'r llywodraethau lleol hynny oedd yn fodlon agor ysgolion Cymraeg newydd. Felly, mae yna foronen mewn lle.

O ran y prentisiaethau, eisoes mae tua 12 y cant o'r prentisiaethau a'r bobl sydd yn gwneud gwaith yn ein cymunedau ni ac yn ein colegau ni—mae tua 12 y cant o'r rheini'n cynnwys elfen o'r Gymraeg. Ac mae'n wir i ddweud bod cael prentisiaethau ym meysydd gofal a gofal plant, er enghraifft, lot yn haws nag, efallai, yn y sector breifat. Dwi yn meddwl bod yna fwy o waith i'w wneud yn rhai o'r ardaloedd yna roeddech chi'n sôn amdanynt—lletygarwch a manwerthu—ond dyna pam beth rŷn ni'n trio gwneud yw codi ymwybyddiaeth pobl am ddefnydd o'r iaith drwy gynlluniau fel Cymraeg Gwaith: sicrhau bod pobl yn gweld mantais o ddefnyddio'r Gymraeg ac efallai wedyn cymryd rhywun sydd eisiau gwneud prentisiaeth ymlaen fel rhan o'u datblygiad nhw.

O ran dysgu Cymraeg fel pwnc, wel, mae hwn yn rhywbeth rŷn ni'n ceisio annog pobl i wneud fel lefel A. Dŷch chi wedi gweld ein bod ni wedi rhoi £150,000 yn ychwanegol i geisio annog pobl yn y maes yma i fynd o wneud TGAU i wneud lefel A ac hefyd ymlaen i'r brifysgol. Mae Saesneg hefyd yn cael trafferth. Mae pobl yn cael trafferth i wneud Saesneg hefyd. Felly, nid mater yn unig i'r Gymraeg yw hi.

O ran defnydd y Gymraeg, rŷn ni wedi bod yn rhoi pwysau ar bobl fel y Coleg Cymraeg Cenedlaethol i sicrhau eu bod nhw'n gwneud, efallai, mwy yn y maes cymdeithasol ac ati, ac mae pethau fel Dydd Miwsig Cymru gyda ni'n dod i fyny cyn bo hir, ac mae hwnna'n gyfle i bobl i sicrhau bod yna gyfle i gymdeithasu drwy gyfrwng y Gymraeg.

Mae yna waith i'w wneud ar drosglwyddo iaith ac mae yna gynllun gyda ni rŷn ni'n ei baratoi ar hyn o bryd, a bydd hwnna'n dod allan cyn bo hir. Ond rŷn ni'n ymwybodol bod yn rhaid i ni weld beth yw'r pethau yna sy'n cael pobl i ddefnyddio'r iaith—i switsio o ddefnyddio'r Saesneg i'r Gymraeg yn y meysydd cymdeithasol.

O ran safon y Gymraeg, dwi yn meddwl ei fod e'n really bwysig ein bod ni'n codi hyder pobl sy'n gwneud ymgais i siarad Cymraeg. Mae'n bwysig bod ni ddim yn beirniadu ac mae'n bwysig ein bod ni'n trio ymdawelu'r plismyn iaith. Felly, dwi yn gobeithio bod y neges yna wedi mynd mas yn glir. Wrth gwrs bod yn rhaid i ni gael safonau hefyd, ond mae'n rhaid i ni gael y balans yna'n iawn.

16:25

Diolch yn fawr am y datganiad. Drwy hyn i gyd, un cwestiwn penodol sydd yn codi yn fy meddwl i, a hynny ydy cwestiwn ynglŷn ag arian: sut ydych chi'n gallu cysoni cyllideb y Llywodraeth bresennol ar gyfer y Gymraeg ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf efo'r uchelgais yn y strategaeth 2050? Er mae yna groes-ddweud wedi bod gan wahanol Weinidogion, yn ôl beth rydym ni'n ddeall, fe fydd y Llywodraeth hon yn gwario llai ar yr iaith Gymraeg yn 2020-21 nag y mae'n gwneud yn y flwyddyn ariannol bresennol. Rydw i yn deall bod fy nghydweithiwr Llyr Gruffydd, Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid, wedi ysgrifennu atoch chi yn gofyn am eglurder am hyn ond does yna ddim ateb wedi dod. Ein dealltwriaeth ni, felly, ydy bod y setliad ar gyfer cyllideb y Gymraeg yn un fflat, yn llai na chwyddiant, ac yn llai na'r cynnydd cyfartalog yn y gyllideb yn gyffredinol.

Mae'r diffyg ariannu yma'n dechrau amlygu ei hun yn barod, ac rydw i am sôn am ddwy enghraifft sydd wedi dod i'm sylw i'r prynhawn yma. Yn gyntaf, mi fydd yna doriadau i'r gyllideb Cymraeg i oedolion. Yn ôl gwybodaeth rydw i wedi'i chael yn lleol, rydw i'n deall y bydd y Ganolfan Dysgu Cymraeg i Oedolion ym Mangor yn colli hyd at £100,000 y flwyddyn nesaf. Llai o bres i Gymraeg i oedolion; llai, felly, o gyfleon i oedolion ddysgu Cymraeg. Rŵan, sut yn y byd mae cysoni hynny efo strategaeth 'Cymraeg 2050'? Onid ydy cynyddu'r nifer o oedolion sy'n dysgu Cymraeg yn greiddiol i lwyddiant y nod o greu 1 miliwn o siaradwyr? 

Ac yn ail, hoffwn i gymryd y cyfle i'ch holi chi heddiw am gyllideb yr Eisteddfod Genedlaethol. Yn ôl beth roeddwn i'n ei ddeall, roedd bwriad i glustnodi arian ar gyfer Eisteddfod Ceredigion ac Eisteddfod Llŷn er mwyn i'r trefnwyr allu cynnig gostyngiad ar docynnau mynediad—syniad gwych—ac mi gofiwch chi gyd fod hyn wedi digwydd yn llwyddiannus yn Eisteddfod Caerdydd, eisteddfod lle doedd dim rhaid talu dim byd o gwbl, eisteddfod ddi-ffin. Ac yn Eisteddfod Llanrwst, hefyd—dwi'n credu ar y dydd Sul roeddech chi'n cael mynd i mewn am ddim. A dwi'n meddwl mai'r bwriad gwreiddiol oedd galluogi Eisteddfod Ceredigion ac Eisteddfod Llŷn i roi trefniadau ar waith er mwyn gallu gostwng pris tocynnau er mwyn estyn allan, denu eisteddfodwyr newydd, codi hyder yn yr iaith Gymraeg, fel rydyn ni wedi bod yn ei drafod yn fan hyn. Felly, a wnewch chi gadarnhau nad dyna ydy'r bwriad bellach, a bod y gyllideb oedd wedi'i chynllunio yn wreiddiol ar gyfer yr Eisteddfod hefyd yn destun toriadau? A sut mae cysoni'r tro pedol yma eto efo'ch awydd chi i weld mwy o bobl yn defnyddio'r Gymraeg ac i wneud y Gymraeg yn fwy hygyrch i fwy o bobl? Sut mae o'n cyd-fynd â strategaeth 2050 a'r weledigaeth 1 miliwn o siaradwyr?

Ac, yn olaf, hoffwn i wybod ydy'r arbedion yn y ddau faes yma dwi wedi sôn amdanyn nhw y prynhawn yma—ac efallai bod yna arbedion yn digwydd mewn meysydd eraill yn ymwneud â'r Gymraeg hefyd—ydy'r arbedion yma ar gyfer blaenoriaethau eraill, a beth ydy'r blaenoriaethau eraill rydych chi'n eu hystyried, ac a ydy'r blaenoriaethau eraill yma o fewn portffolio'r Gymraeg, ynteu a ydyn nhw'n flaenoriaethau sydd yn ymwneud â'ch gwaith chi mewn rhannau eraill o'r portffolio—er enghraifft, ar gyfer y strategaeth ryngwladol? Mae eisiau eglurder ar hyn i gyd, os gwelwch yn dda. 

Dau gwestiwn bach cyflym i gloi: mae yna £14 miliwn yn ychwanegol yn 2020-1 i golegau addysg bellach. Faint o'r gyllideb ychwanegol fydd yn mynd i addysg cyfrwng Cymraeg? Ac wedyn, o ganlyniad i arian ychwanegol i addysg uwch a phrentisiaethau cyffredinol y flwyddyn nesaf, faint o arian ychwanegol fydd gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol er mwyn ehangu addysg a phrentisiaethau cyfrwng Cymraeg? Cwestiynau byddai'n braf iawn cael eglurder pellach yn eu cylch nhw y prynhawn yma.

Diwedd y gân yw'r geiniog—efo'r gyllideb ar gyfer y Gymraeg yn crebachu, sut ydyn ni i fod i gredu bod eich Llywodraeth chi wirioneddol o ddifri ynglŷn â chreu 1 miliwn o siaradwyr, a sut fedrwn ni fod yn wirioneddol yn rhoi sylw teg i'r adroddiad ar y strategaeth 2050, pan ydyn ni'n gwybod bod ymdrechion yn digwydd i danseilio cyllideb y Gymraeg?

16:30

Wel, gaf i ddechrau trwy ei wneud yn glir: does dim toriad wedi bod yng nghyllideb y Gymraeg? Fe fydd yna ddim toriad yng nghyllideb y Gymraeg. Dwi ddim yn siŵr faint o weithiau gallaf i ddweud hynny. Mwy na hynny, mae £6.5 miliwn y cytunodd Plaid Cymru arno yn y gyllideb ddiwethaf—rŷn ni wedi cadw'r arian yna, felly mae'r arian yna wedi mynd tuag at y gyllideb. Yn ogystal â hynny, dwi yn meddwl ei bod hi'n bwysig bod pobl yn cydnabod mai jest rhan o'r gyllideb ar gyfer y Gymraeg yw'r gyllideb dwi'n edrych ar ei hôl hi—mae yna gyllidebau ar draws y Llywodraeth sydd yn cyffwrdd â'r Gymraeg. Os ydych chi jest yn meddwl am y ffaith y llynedd inni wario £30 miliwn ar gyfalaf ar gyfer adeiladu ysgolion Cymraeg, £15 miliwn ar gyfer adeiladu llefydd lle oedd plant ifanc yn gallu dysgu'r Gymraeg, roedd arian—miliynau ychwanegol—wedi mynd i Langrannog a Glan-llyn—does neb byth yn sôn am yr arian ychwanegol yna sydd wedi mynd mewn i'r Gymraeg. Felly, dwi yn meddwl bod hynny'n bwysig.

Roeddwn i eisiau edrych ar Gymraeg i oedolion yn fanwl—maen nhw'n cael £13 miliwn ac maen nhw'n dysgu tua 12,000 o bobl. Dwi jest eisiau cael golwg ar hynny, ac mae'n cymryd eithaf lot o arian y gyllideb; dwi eisiau sicrhau eu bod nhw'n gwario'r arian yna yn gywir—dwi'n siŵr y byddech chi eisiau imi wneud hynny. Ac mae'n werth, efallai, jest edrych ar y ffaith nad dim ond nhw sy’n darparu ar gyfer dysgu oedolion yng Nghymru. Mae Say Something in Welsh yn dweud eu bod nhw'n dysgu 50,000 o bobl. Mae Duolingo yn dweud bod miliwn o bobl gyda nhw ar eu llyfrau nhw, a dŷn nhw ddim yn cael ceiniog o'r Llywodraeth. Felly, dwi yn meddwl ei fod e'n bwysig ein bod ni yn gweld hyn yn ei gyfanrwydd. Ond, wrth gwrs, mae'r gwaith mae Cymraeg i oedolion a'r gwaith maen nhw yn ei wneud yn y ganolfan yn eithriadol o bwysig.

Ond dwi ddim wedi gwneud unrhyw benderfyniad eto ynglŷn â beth rŷn ni'n mynd i wneud am hynny, achos dwi eisiau cael edrych yn fanwl ar beth rŷn ni'n gallu ei wneud i sicrhau bod hwnna'n cyd-fynd â'n blaenoriaethau ni ar gyfer Cymraeg 2050. Ond gallaf i fod yn hollol siŵr a sicr gyda chi na fydd dim arian yn mynd o'r portffolio. Os bydd arian yn mynd o hynny o gwbl, mi fydd e'n mynd at rywle arall yn y portffolio Cymraeg.

Does dim tro pedol wedi cael ei wneud ar yr Eisteddfod. Mae'r sefyllfa yr un peth ag yr oedd hi yn y gorffennol, felly dwi ddim yn gwybod o ble mae hwnna wedi dod.

O ran y coleg Cymraeg, mae prentisiaethau, fel roeddwn i'n ei ddweud—mae tua 12 y cant o bobl yn gwneud rhywfaint o'u gwaith nhw o ran prentisiaethau trwy gyfrwng y Gymraeg, ac mae'n bwysig ein bod ni'n cynyddu'r posibilrwydd i bobl wneud mwy o'u cwrs nhw trwy gyfrwng y Gymraeg yn y dyfodol.

16:35

Gweinidog, rwy'n credu, i ddweud yr hyn sy'n amlwg, mewn gwirionedd, mae heriau penodol mewn gwahanol rannau o Gymru o ran hyrwyddo a chynyddu'r defnydd o'r Gymraeg. Yng Nghasnewydd, roedd ffwlbri hanesyddol, am gyfnod hir, o ran nad oedd Sir Fynwy yn rhan o Gymru na Lloegr, ond ei bod mewn rhyw sefyllfa amwys ryfedd. Diolch byth, daeth tro ar fyd ers y dyddiau hynny, a chredaf fod ymdeimlad llawer cryfach o hunaniaeth Gymreig yng Nghasnewydd nawr. Ac, yn wir, mae llawer o bobl yn gresynu'n fawr at yr hyn y gwelant fel y cyfleoedd y dylent fod wedi'u cael ond na chawsant i ddysgu a defnyddio'r Gymraeg. Yn ffodus i bobl iau erbyn hyn, mae pethau gymaint gwell drwy dwf addysg Gymraeg. Ac mae agweddau cadarnhaol eraill hefyd, hyd yn oed pethau eithaf sylfaenol, syml fel arwyddion dwyieithog, cyhoeddiadau dwyieithog, ac, yn wir, mae rhai grwpiau oedolion bellach yn cyfarfod mewn caffis a mannau eraill lle yr ydych yn clywed Cymraeg yn cael ei siarad yn y gymuned. Ond mae'n dal yn weddol gyfyngedig, rwy'n credu, mae'n deg dweud.

Felly, byddai gennyf ddiddordeb clywed sut y gallai Llywodraeth Cymru barhau â'r cynnydd hwnnw, gan gryfhau ymhellach yr iaith nid yn unig yng Nghasnewydd ond mewn ardaloedd tebyg ledled Cymru. Fel y dywedais, maent yn amlwg yn cyflwyno heriau penodol, o ystyried natur leiafrifol yr iaith. Byddai'n wych clywed Cymraeg yn cael ei siarad yn fwy cyffredin, yn fwy aml yn y gymuned yng Nghasnewydd, ac rwy'n credu bod y grwpiau oedolion cyfyngedig hynny'n dangos ei bod hi'n debygol bod angen mwy o gefnogaeth i hyrwyddo defnydd cymdeithasol o'r iaith. Nid yw llawer o'r bobl ifanc hynny sy'n gadael addysg cyfrwng Cymraeg yn defnyddio'r iaith yn y strydoedd, yn y gymuned yng Nghasnewydd, a byddai gennyf ddiddordeb yn eich syniadau o ran sut y gellid datblygu, hybu a chryfhau'r defnydd cymunedol hwnnw.

Diolch yn fawr. Dwi yn meddwl bod—. Dwi'n mynd i siarad yn Gymraeg, John, achos dwi'n ymwybodol bod dy Gymraeg di yn arbennig o dda—dwi'n siŵr bod dim eisiau hynny arnoch chi, ond cawn ni weld—jest i ddweud fy mod i'n hapus iawn gyda faint o frwdfrydedd sydd yn codi nawr yn ardal Casnewydd a thu hwnt o ran y Gymraeg, ac mae'n dda i weld nawr y bydd ysgol newydd yn dod i'r ardal. Mae'r ysgolion sydd yna'n llawn dop yn barod, felly mae yna gyfleoed