National Assembly for Wales

Back to Search

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

11/12/2019

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i Weinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig
1. Questions to the Minister for Environment, Energy and Rural Affairs

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw'r cwestiynau i Weinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Rhun ap Iorwerth.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the Minister for Environment, Energy and Rural Affairs, and the first question is from Rhun ap Iorwerth.

Cynhyrchu Ynni yn Ynys Môn
Energy Production on Ynys Môn

1. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad am y trafodaethau sydd wedi eu cynnal gyda'r Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol am y cyfeiriadau at gynhyrchu ynni yn Ynys Môn sydd wedi eu cynnwys yn y Fframwaith Datblygu Cenedlaethol drafft? OAQ54845

1. Will the Minister provide an update on discussions held with the Minister for Housing and Local Government regarding the references to energy production on Ynys Môn included in the draft National Development Framework? OAQ54845

I met with the Minister for Housing and Local Government last month to discuss the draft energy policies in the NDF, including those that impact on Ynys Môn. The NDF consultation closed on 15 November. Officials are currently reviewing the 1,100 responses received, and the Welsh Government will respond to the consultation in the spring.

Cyfarfûm â’r Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol y mis diwethaf, i drafod y polisïau ynni drafft yn y Fframwaith Datblygu Cenedlaethol, gan gynnwys y rheini sy’n effeithio ar Ynys Môn. Daeth ymgynghoriad y FfDC i ben ar 15 Tachwedd. Mae swyddogion wrthi'n adolygu'r 1,100 o ymatebion a gafwyd, a bydd Llywodraeth Cymru yn ymateb i'r ymgynghoriad yn y gwanwyn.

Well, I hope you sounded some very, very loud alarm bells in that meeting with the Minister. As the question says, I know the development framework isn't in your brief, but I would advise you to be very careful in pressing for answers about what on earth the framework means for your area—or one of your areas—of responsibility: energy. If we look at the wider NDF,  where do I start? No reference to Holyhead in there; it doesn't seem to be fitting in with the principles of spreading wealth; there's no vision there on the Welsh language; no real talk about regional hubs. Senior officers—the most senior officers—in north Wales knew nothing about what was going to be in this national development framework, I understand, until it was published. There's no reference to the third bridge on the Menai straits—it goes on and on.

Now, I understand that a committee in this Assembly is likely to propose moving away from the spatial model when it comes to energy generation in future. Certainly the spatial approach, as it applies to Anglesey, with 250m turbines—higher than the highest bit of land anywhere on Anglesey—is just ridiculous. So, I would call on you to reject what is being proposed in terms of energy generation. And would you share with me my fear that, when it comes to energy, the national development framework, as in so many other areas, is, in the words of officials that I have heard, like a very bad GCSE project?

Wel, rwy'n gobeithio i chi ganu rhai larymau swnllyd iawn yn y cyfarfod hwnnw gyda'r Gweinidog. Fel y dywed y cwestiwn, gwn nad yw'r fframwaith datblygu yn rhan o’ch briff, ond buaswn yn eich cynghori i fod yn ofalus iawn wrth bwyso am atebion ynghylch yr hyn y mae'r fframwaith yn ei olygu i'ch maes cyfrifoldeb—neu un o'ch meysydd cyfrifoldeb—sef ynni. Os edrychwn ar y FfDC ehangach, ble rwy'n dechrau? Nid yw’n cynnwys unrhyw gyfeiriad at Gaergybi; nid ymddengys ei fod yn cyd-fynd ag egwyddorion lledaenu cyfoeth; nid yw’n cynnwys gweledigaeth ar gyfer y Gymraeg; nid yw’n cynnwys unrhyw sôn go iawn am ganolfannau rhanbarthol. Nid oedd uwch swyddogion—y swyddogion uchaf—yng ngogledd Cymru yn gwybod unrhyw beth am yr hyn y byddai’r fframwaith datblygu cenedlaethol hwn yn ei gynnwys, yn ôl yr hyn a ddeallaf, tan iddo gael ei gyhoeddi. Nid oes unrhyw gyfeiriad ynddo at drydedd bont y Fenai—mae’n mynd ymlaen ac ymlaen.

Nawr, deallaf fod pwyllgor yn y Cynulliad hwn yn debygol o gynnig ymbellhau oddi wrth y model gofodol mewn perthynas â chynhyrchu ynni yn y dyfodol. Yn sicr, mae’r dull gofodol, mewn perthynas ag Ynys Môn, gyda thyrbinau 250m—sy’n uwch na'r tir uchaf yn unrhyw le ar Ynys Môn—yn chwerthinllyd. Felly, buaswn yn galw arnoch i wrthod yr hyn sy'n cael ei argymell o ran cynhyrchu ynni. Ac a fyddech yn rhannu fy mhryder, o ran ynni, fod y fframwaith datblygu cenedlaethol, fel cymaint o feysydd eraill, yng ngeiriau swyddogion a glywais, yn debyg i brosiect TGAU gwael iawn?

No; no, I wouldn't agree with that. It was a consultation and, as I say, Welsh Government officials from the Minister's department are currently reviewing the 1,100 responses we received. I know an initial review of the responses has revealed that some of the public have raised concerns about the impact of the policies on their communities—I think that's obviously something that needs to be looked at—as well as the renewable energy industry. They've also put forward their views, and they've requested removal of the spatial approach to allow them to develop anywhere. Well, clearly, the Welsh Government is showing leadership by bringing forward this NDF, which will make sure that we are able to meet our targets for renewable energy. But, as I say, it was a consultation, and the responses are currently being reviewed.

Na; na, ni fuaswn yn cytuno â hynny. Ymgynghoriad ydoedd, ac fel y dywedaf, mae swyddogion Llywodraeth Cymru o adran y Gweinidog wrthi’n adolygu'r 1,100 o ymatebion a gawsom. Gwn fod adolygiad cychwynnol o'r ymatebion wedi datgelu bod rhai aelodau o'r cyhoedd wedi mynegi pryderon am effaith y polisïau ar eu cymunedau—credaf fod hynny'n amlwg yn rhywbeth y mae angen edrych arno—yn ogystal â'r diwydiant ynni adnewyddadwy. Maent hefyd wedi cyflwyno eu safbwyntiau, ac maent wedi gofyn am gael gwared ar y dull gofodol, er mwyn caniatáu iddynt ddatblygu yn unrhyw le. Wel, yn amlwg, mae Llywodraeth Cymru yn dangos arweinyddiaeth, drwy gyflwyno'r FfDC hwn, a fydd yn sicrhau ein bod yn gallu cyrraedd ein targedau ar gyfer ynni adnewyddadwy. Ond fel y dywedaf, ymgynghoriad ydoedd, ac mae'r ymatebion yn cael eu hadolygu ar hyn o bryd.

The draft national development framework says, in the context of Anglesey,

'The potential Wylfa Newydd nuclear power station development could provide significant employment, training and other associated economic benefits across the whole region if a decision is made to proceed with the scheme.'

Well, when I met Horizon Nuclear Power—in my latest meeting with them—this summer, they told me the project was not dead, and that if planning and funding, including the strike price, stacked up, it actually would come back to the table, and things were quite buoyant and positive. But there would be about 18 to 24 months lead time for best-case scenario, and, crucially, they were continuing to work with both the Welsh and UK Governments to try to develop the right conditions to restore the project. Notwithstanding things being delayed at the Westminster end, what is your current understanding of developments, in the context of their engagement with you?

Dywed y fframwaith datblygu cenedlaethol drafft, yng nghyd-destun Ynys Môn,

‘Gallai’r cynllun arfaethedig i adeiladu gorsaf ynni niwclear Wylfa Newydd ddod â manteision sylweddol o ran cyflogaeth, hyfforddiant a manteision economaidd cysylltiedig eraill ledled y rhanbarth cyfan os penderfynir bwrw ymlaen â’r cynllun.’

Wel, pan gyfarfûm â Horizon Nuclear Power—yn fy nghyfarfod diweddaraf â hwy—yr haf hwn, dywedasant wrthyf nad oedd y prosiect yn farw, a phe bai cynlluniau a chyllid, gan gynnwys y pris streic, yn cael eu trefnu, byddai'n cael ei gyflwyno eto, ac roedd pethau'n eithaf bywiog a chadarnhaol. Ond byddai oddeutu 18 i 24 mis o amser arwain yn y senario orau, ac yn hollbwysig, roeddent yn parhau i weithio â Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU i geisio datblygu'r amodau cywir i adfer y prosiect. Er bod pethau wedi eu gohirio yn San Steffan, beth yw eich dealltwriaeth o’r datblygiadau ar hyn o bryd, yng nghyd-destun eu hymgysylltiad â chi?

Well, we were obviously very disappointed the UK Government announced the delay to the granting of a development consent order for Wylfa Newydd. Welsh Government is currently in the process of reviewing the Secretary of State's letter of 23 October, and we'll provide all detail that they requested from our end by the end of December.

Wel, roeddem yn amlwg yn siomedig iawn fod Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi'r oedi cyn rhoi gorchymyn caniatâd datblygu ar gyfer Wylfa Newydd. Ar hyn o bryd, mae Llywodraeth Cymru yn y broses o adolygu llythyr yr Ysgrifennydd Gwladol ar 23 Hydref, a byddwn yn darparu'r holl fanylion y gofynasant amdanynt gennym erbyn diwedd mis Rhagfyr.

Plannu Coed
Tree Planting

2. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y cynnydd a wnaed o ran plannu coed ledled Cymru? OAQ54842

2. Will the Minister provide an update on progress made in tree planting across Wales? OAQ54842

Thank you. The Welsh Government’s policy document 'Woodlands for Wales' strategy outlines our commitments and objectives towards forestry in Wales. An additional £1 million has been given to the current round of Glastir woodland creation, and we are developing a national forest programme to increase woodland planting and management in Wales.

Diolch. Mae dogfen bolisi Llywodraeth Cymru, strategaeth 'Coetiroedd i Gymru’, yn amlinellu ein hymrwymiadau a'n hamcanion mewn perthynas â choedwigaeth yng Nghymru. Mae £1 miliwn yn ychwanegol wedi’i roi i’r rownd gyfredol o greu coetiroedd Glastir, ac rydym yn datblygu rhaglen goedwigoedd genedlaethol i gynyddu gwaith plannu a rheoli coetiroedd yng Nghymru.

I thank the Minister for that answer. But, following on from your statement yesterday on your clean air plan, it would seem that the Government is keen on rhetoric but somewhat lacking on commitment. You spoke of such things as healthy resilience, reduction in air pollution both from industry and transport, and the desperate need to increase air quality. And, yet, you fail to mention one intervention that would help to deliver on all your objectives—tree planting. Given that the Welsh Government has also declared a climate emergency, why is the Government failing so drastically in its own tree planting targets? It is a universally accepted fact that trees are a huge potential to reduce carbon dioxide levels, and yet the targets you have set yourselves, if, indeed, you are truly committed to targets, of just 2,000 hectares per year, are in themselves derisory, but you are falling woefully short of even that target. You set aside £1 million for the 2018-19 window for planting, which amounts to 240 hectares, or just 43,000 trees—12 per cent of your annual target. Contrast this with the figures for Scotland, and even Ireland. Scotland will be planting over 11,000 acres of woodland in this year alone—that's 20 million trees. Ireland has delivered 5,000 hectares of new woodland—that's nearly 10 million trees per annum for the last four years.

Is it not true, Minister, that the Welsh Government is woefully neglectful of its duty to establish sensible targets for tree planting, and even more woefully neglectful of providing the budget to deliver anything like the number of trees needed to combat climate change? And, I repeat, Minister, is this not an example of a Welsh Government being strong on the rhetoric of combating climate change but short on delivering some of the most important interventions necessary to achieve the climate change objective? And just one last point—

Diolch i'r Gweinidog am ei hateb. Ond yn dilyn eich datganiad ddoe ar eich cynllun aer glân, ymddengys bod y Llywodraeth yn hoff o rethreg, ond braidd yn brin o ymrwymiad. Soniasoch am bethau fel cadernid iach, gostyngiad mewn llygredd aer o ddiwydiant a thrafnidiaeth, a'r angen dirfawr i wella ansawdd aer. Ac eto, nid ydych yn sôn am un ymyrraeth a fyddai’n eich helpu i gyflawni eich holl amcanion—plannu coed. O ystyried bod Llywodraeth Cymru hefyd wedi datgan argyfwng hinsawdd, pam fod y Llywodraeth yn methu mor ddifrifol mewn perthynas â’i thargedau ei hun o ran plannu coed? Mae'n ffaith a dderbynnir gan bawb fod gan goed botensial enfawr i leihau lefelau carbon deuocsid, ac eto, mae'r targedau rydych wedi'u gosod ar eich cyfer eich hunain, os ydych, yn wir, yn wirioneddol ymrwymedig i dargedau, o 2,000 hectar y flwyddyn yn unig, yn warthus ynddynt eu hunain, ond rydych yn druenus o bell o’r targed hwnnw hyd yn oed. Fe neilltuoch chi £1 filiwn ar gyfer cyfnod plannu 2018-19, sy'n cyfateb i 240 hectar, neu 43,000 o goed yn unig—12 y cant o'ch targed blynyddol. Cymharwch hyn â'r ffigurau ar gyfer yr Alban, a hyd yn oed Iwerddon. Bydd yr Alban yn plannu dros 11,000 erw o goetir eleni yn unig—mae hynny’n 20 miliwn o goed. Mae Iwerddon wedi cyflawni 5,000 hectar o goetir newydd—mae hynny bron yn 10 miliwn o goed y flwyddyn am y pedair blynedd diwethaf.

Onid yw’n wir, Weinidog, fod Llywodraeth Cymru yn esgeuluso ei dyletswydd i sefydlu targedau synhwyrol ar gyfer plannu coed, a hyd yn oed yn fwy esgeulus o ran darparu’r gyllideb i gyflawni unrhyw beth tebyg i nifer y coed sydd eu hangen i fynd i’r afael â’r newid yn yr hinsawdd? A dywedaf eto, Weinidog, onid enghraifft yw hon o Lywodraeth Cymru yn llawn o rethreg ynglŷn â mynd i’r afael â’r newid yn yr hinsawdd, ond yn methu cyflawni rhai o'r ymyriadau pwysicaf sy'n angenrheidiol i gyflawni'r amcan ar gyfer newid yn yr hinsawdd. Ac un pwynt olaf—

13:35

No. It's Christmas, but even a question of two and a half minutes long is just stretching even me and my Christmas spirit. So, I'll ask the Minister to respond. 

Na. Mae'n Nadolig, ond mae hyd yn oed cwestiwn o ddau funud a hanner o hyd yn fy ymestyn i a fy ysbryd Nadoligaidd. Felly, gofynnaf i'r Gweinidog ymateb.

Well, when it comes to rhetoric, I don't think I can compete with the Brexit Party. I did talk about tree planting yesterday when I launched the consultation for the clean air plan. I will be the first to admit that we haven't been planting the numbers of trees that I would want to see and that we will need to have if we are going to reach our decarbonisation targets. There is a great deal of work going on at the present time, and has been, I would say, for the last year, around the number of trees we are able to plant. We have planted, I think, over 16 million trees in the last three years. A lot of that will have been restocking; we need to be looking at new areas. You'll be aware of the First Minister's manifesto commitment to have a national forest, and that has really been a focus for my officials over the last few months and I will be coming forward with more information around the national forest when we come back in the new year. 

I think what the national forest will do is that it will accelerate reforestation, but it also will look to others. We can't do it on our own. Welsh Government cannot do this on our own. We need others to help us, and that will be part of the national forest. 

Wel, o ran rhethreg, ni chredaf y gallaf gystadlu â Phlaid Brexit. Soniais am blannu coed ddoe pan lansiais yr ymgynghoriad ar gyfer y cynllun aer glân. Fi fydd y cyntaf i gyfaddef nad ydym wedi bod yn plannu'r nifer o goed y buaswn yn dymuno'u gweld ac y bydd eu hangen arnom os ydym am gyrraedd ein targedau datgarboneiddio. Mae llawer iawn o waith yn mynd rhagddo ar hyn o bryd, ac wedi bod yn mynd rhagddo, buaswn yn dweud, dros y flwyddyn ddiwethaf, ar nifer y coed y gallwn eu plannu. Credaf ein bod wedi plannu dros 16 miliwn o goed yn ystod y tair blynedd diwethaf. Ailstocio oedd llawer o hynny; mae angen i ni edrych ar ardaloedd newydd. Fe fyddwch yn gwybod am ymrwymiad maniffesto’r Prif Weinidog i gael coedwig genedlaethol, ac mae fy swyddogion wedi bod yn canolbwyntio ar hynny dros yr ychydig fisoedd diwethaf a byddaf yn darparu mwy o wybodaeth am y goedwig genedlaethol pan fyddwn yn dychwelyd yn y flwyddyn newydd.

Credaf mai'r hyn y bydd y goedwig genedlaethol yn ei wneud yw y cyflymu ailgoedwigo, ond bydd hefyd yn edrych tuag at eraill. Ni allwn wneud hyn ar ein pen ein hunain. Ni all Llywodraeth Cymru wneud hyn ar ein pen ein hunain. Mae arnom angen i eraill ein helpu, a bydd hynny'n rhan o'r goedwig genedlaethol.

Half of the answer to my question is done anyway. The Confederation of Forest Industries claimed recently that funding for tree planting is just a third of what it needs to be if Welsh Government is to meet its minimum targets. They went on to say that millions more pounds need to be put into tree planting if Wales is to have any chance of meeting the climate emergency aspiration. Minister, you just said that a great deal of work is ongoing at the moment. Is the funding available, and what is your timescale and targets to achieve what you have already promised—at least 2,000 hectares each year? So, how long will it take, and when are you going to be near the target, which, at the moment, is 80 per cent less? Thank you. 

Mae hanner fy nghwestiwn wedi'i ateb beth bynnag. Honnodd y Cydffederasiwn Diwydiannau Coedwigoedd yn ddiweddar fod lefel y cyllid ar gyfer plannu coed draean yn unig o'r lefel y dylai fod os yw Llywodraeth Cymru am gyrraedd ei thargedau sylfaenol. Aethant ymlaen i ddweud bod angen gwario miliynau o bunnoedd yn rhagor ar y gwaith o blannu coed os yw Cymru am gael unrhyw obaith o wireddu'r dyhead i fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd. Weinidog, rydych newydd ddweud bod llawer iawn o waith yn mynd rhagddo ar hyn o bryd. A yw'r cyllid ar gael, a beth yw eich amserlen a'ch targedau ar gyfer cyflawni'r hyn rydych eisoes wedi'i addo—o leiaf 2,000 hectar y flwyddyn? Felly, pa mor hir y bydd hynny'n ei gymryd, a phryd y byddwch yn agosáu at y targed, sef 80 y cant yn llai ar hyn o bryd? Diolch.

So, I go back to what I said in my answer to David Rowlands. Welsh Government can't do it on our own. We need others to help us to do this. We need others to bring funding forward. We need others to bring land forward. We put significant funding into our tree and woodland expressions of interest window in relation to Glastir. There is also funding available within the sustainable management scheme projects. Within our 'Sustainable Farming and our Land' consultation, one are where I think everyone is in agreement is that farmers could look to perhaps planting more trees on their land, and certainly they seem very keen to do that when we take forward that scheme. 

I'm doing a great deal of work with NRW. The board of NRW has already approved an umbrella woodland creation programme, with funding available. That will incorporate new and existing schemes and projects. 

Felly, dychwelaf at yr hyn a ddywedais yn fy ateb i David Rowlands. Ni all Llywodraeth Cymru wneud hyn ar ein pen ein hunain. Mae arnom angen i eraill ein helpu i wneud hyn. Mae arnom angen i eraill ddarparu cyllid. Mae arnom angen i eraill ddarparu tir. Rhoesom gyllid sylweddol tuag at ein cyfnod mynegi diddordeb ar gyfer cynlluniau coed a choetiroedd mewn perthynas â Glastir. Mae cyllid ar gael hefyd drwy brosiectau’r cynllun rheoli cynaliadwy. Yn ein hymgynghoriad 'Ffermio Cynaliadwy a’n Tir', un peth y credaf fod pawb yn cytuno arno yw y gallai ffermwyr geisio plannu mwy o goed ar eu tir efallai, ac yn sicr, ymddengys eu bod yn awyddus iawn i wneud hynny pan fyddwn yn bwrw ymlaen â'r cynllun hwnnw.

Rwy'n gwneud llawer iawn o waith gyda Cyfoeth Naturiol Cymru. Mae bwrdd CNC eisoes wedi cymeradwyo rhaglen ambarél i greu coetiroedd, gyda chyllid ar gael. Bydd honno'n ymgorffori cynlluniau a phrosiectau newydd a rhai sy'n bodoli eisoes.

13:40

If we're going to get large numbers of trees planted, then we need a plan, not a national target. Will the Welsh Government set annual targets at local authority level, designate land for tree planting, or ask local authorities to designate land for tree planting like they do in the local development plan for housing, and set a minimum number of trees to be planted per house for each new housing development, so we actually have a method of going forward, rather than just aspirations? 

Os ydym am sicrhau bod nifer fawr o goed yn cael eu plannu, mae angen cynllun arnom, nid targed cenedlaethol. A wnaiff Llywodraeth Cymru osod targedau blynyddol ar lefel awdurdod lleol, dynodi tir ar gyfer plannu coed, neu ofyn i awdurdodau lleol ddynodi tir ar gyfer plannu coed fel y gwnânt yn y cynllun datblygu lleol ar gyfer tai, a gosod isafswm o goed i'w plannu fesul tŷ ar gyfer pob datblygiad tai newydd, fel bod gennym ffordd o fwrw ymlaen, yn hytrach na dyheadau yn unig?

We don't currently have any plans for setting targets at the local authority level. However, I think local authorities have a very important role to play. You will have just heard me say that we can't do it on our own; we need others to work with us. I know that many local authorities are working to increase the canopy cover in their areas and they're looking to expand planting on local authority-owned land and encouraging more infrastructure. And yesterday, in the clean air plan oral statement, you may have heard me say that one thing we're looking at is tiny forests, and these are small pieces of land, and quite often public sector land in hospitals or schools, for instance, where we can look to plant just a small amount of trees. Clearly, local authorities would have a role to play in that. 

Ar hyn o bryd, nid oes gennym unrhyw gynlluniau i osod targedau ar lefel awdurdod lleol. Fodd bynnag, credaf fod gan awdurdodau lleol ran bwysig iawn i'w chwarae. Byddwch newydd fy nghlywed yn dweud na allwn wneud hyn ar ein pen ein hunain; mae angen i eraill weithio gyda ni. Gwn fod llawer o awdurdodau lleol yn gweithio i gynyddu brigdwf yn eu hardaloedd ac yn awyddus i blannu mwy ar dir sy'n eiddo i awdurdodau lleol ac i annog mwy o seilwaith. A ddoe, yn y datganiad llafar ar y cynllun aer glân, efallai i chi fy nghlywed yn dweud mai un peth rydym yn ei ystyried yw coedwigoedd bach, sef darnau bach o dir, ac yn aml yn dir sector cyhoeddus mewn ysbytai neu ysgolion, er enghraifft, lle gallwn blannu nifer fechan o goed yn unig. Yn amlwg, byddai gan awdurdodau lleol ran i'w chwarae yn hynny o beth.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Andrew R.T. Davies. 

Questions now from the party spokespeople. The Conservative spokesperson, Andrew R.T. Davies. 

Thank you, Presiding Officer. Minister, is it still your intention to bring forward the regulations and enforce those regulations on water quality from 1 January next year?  

Diolch, Lywydd. Weinidog, ai eich bwriad o hyd yw cyflwyno'r rheoliadau a gorfodi'r rheoliadau hynny ar ansawdd dŵr o 1 Ionawr y flwyddyn nesaf?

I will be making a statement before the end of term.  

Byddaf yn gwneud datganiad cyn diwedd y tymor.

I thank you for that. It is regrettable obviously that it will be in written form, rather than oral, but I appreciate pressures on time. I do detect that maybe there is a little bit of movement, and that would be welcomed by the sector, I'm sure. You did a regulatory impact assessment on this particular issue. Can you confirm today how many farms and how many jobs might be lost and what that regulatory impact assessment highlighted, because surely that's what it looked at if these regulations were to be implemented as understood by the industry? 

Diolch. Mae'n siomedig, yn amlwg, y bydd hynny ar ffurf ysgrifenedig, yn hytrach nag ar lafar, ond rwy'n derbyn bod pwysau o ran amser. Rwy'n synhwyro rhywfaint o symud, efallai, a byddai'r sector yn croesawu hynny, rwy'n siŵr. Fe gynhalioch chi asesiad effaith rheoleiddiol ar y mater penodol hwn. A allwch gadarnhau heddiw faint o ffermydd a faint o swyddi a allai gael eu colli, a'r hyn a amlygwyd yn yr asesiad effaith rheoleiddiol hwnnw, oherwydd mae'n siŵr mai ar hynny y bu'n edrych os yw'r rheoliadau hyn i'w gweithredu fel y mae'r diwydiant yn deall?

I'm not able to give you that information at this moment. There is a great deal of work going on—you're quite right. The reason I haven't been able to bring forward the statement up to now is because I've asked my officials to go back several times and get further advice. I met with the farming unions, again, I think it was a fortnight ago, to discuss the issue with them. You'll be aware of the Wales land and water management forum. They are meeting again on Monday. So, I am looking to get as much advice as I can before I bring the regulations in. 

Ni allaf roi'r wybodaeth honno i chi ar hyn o bryd. Mae llawer iawn o waith yn mynd rhagddo—rydych yn llygad eich lle. Y rheswm nad wyf wedi gallu rhoi'r datganiad hyd yn hyn yw am fy mod wedi gofyn i fy swyddogion fynd yn ôl sawl gwaith a chael cyngor pellach. Cyfarfûm ag undebau'r ffermwyr eto bythefnos yn ôl, rwy'n credu, i drafod y mater gyda hwy. Fe fyddwch yn ymwybodol o fforwm rheoli tir a dŵr Cymru. Maent yn cyfarfod eto ddydd Llun. Felly, hoffwn gael cymaint o gyngor ag y gallaf cyn cyflwyno'r rheoliadau.

Thank you for that response, Minister. I would be grateful to try and understand from the impact assessment how many farms and jobs would be lost, and if you could do that in written format for me, I'd be grateful for that, because I would expect an impact assessment to make that calculation. But you highlighted there the Welsh land forum and the sector coming together in bringing forward 45 recommendations in this particular area that the regulator and the industry agreed would make a significant improvement to water quality here in Wales. Are you minded to take those recommendations on board in your new deliberations in this particular area? Or is it still the case that you will be just implementing the regulations as outlined but it will be the date that will be moving rather than maybe more of the substance? 

Diolch am eich ymateb, Weinidog. Hoffwn geisio deall o'r asesiad effaith faint o ffermydd a swyddi a fyddai'n cael eu colli, a phe gallech wneud hynny i mi ar ffurf ysgrifenedig, buaswn yn ddiolchgar am hynny, gan y buaswn yn disgwyl i asesiad effaith wneud y cyfrifiad hwnnw. Ond fe gyfeirioch chi at fforwm tir Cymru a'r sector yn dod at ei gilydd i gyflwyno 45 o argymhellion yn y maes penodol hwn y cytunodd y rheoleiddiwr a'r diwydiant y byddent yn gwella ansawdd dŵr yn sylweddol yma yng Nghymru. A ydych yn bwriadu ystyried yr argymhellion hynny yn eich trafodaethau newydd yn y maes penodol hwn? Neu a fyddwch yn dal i weithredu'r rheoliadau fel yr amlinellwyd, ond y dyddiad fydd yn symud yn hytrach na mwy o'r sylwedd, efallai?

I'm very happy to take all the recommendations into consideration, of course. It wouldn't be worth having them if I wasn't going to do that. So, you're right—the forum did make a number of recommendations. The NFU came forward with a number of recommendations. I think what was disappointing with some of the recommendations I received was that they were nearly all for Government. I think it's really important that the industry recognises that the level of agricultural pollution we're seeing in Wales is unacceptable. It rose significantly last year and we don't want that to continue. And I think everybody agrees that it's embarrassing for the agricultural sector to have these levels of agricultural pollution and that we need to do something about it. So, I wanted my officials to look very carefully at all the recommendations, all the evidence. One area I promised personally to look at myself was around the proposed closed periods for fertiliser applications, and I will make a final decision once the RIA has been finalised.  

Rwy'n fwy na pharod i ystyried yr holl argymhellion, wrth gwrs. Ni fyddai'n werth eu cael pe na bawn yn mynd i wneud hynny. Felly, rydych yn llygad eich lle—gwnaeth y fforwm nifer o argymhellion. Cyflwynodd Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr nifer o argymhellion. Credaf mai'r hyn oedd yn siomedig gyda rhai o'r argymhellion a gefais oedd fod pob un ohonynt, bron â bod, ar gyfer y Llywodraeth. Credaf ei bod yn bwysig iawn fod y diwydiant yn cydnabod bod lefel y llygredd amaethyddol rydym yn ei weld yng Nghymru yn annerbyniol. Cododd yn sylweddol y llynedd, ac nid ydym am i hynny barhau. A chredaf fod pawb yn cytuno bod y lefelau hyn o lygredd amaethyddol yn embaras i'r sector amaethyddol a bod angen i ni wneud rhywbeth yn ei gylch. Felly, roeddwn yn awyddus i fy swyddogion edrych yn ofalus iawn ar yr holl argymhellion, yr holl dystiolaeth. Un maes yr addewais edrych arno fy hun oedd mewn perthynas â'r cyfnodau gwaharddedig arfaethedig ar gyfer gwasgaru gwrtaith, a byddaf yn gwneud penderfyniad terfynol ar ôl i'r asesiad effaith rheoleiddiol gael ei gwblhau.

Llefarydd Plaid Cymru, Llyr Gruffydd. 

The Plaid Cymru spokesperson, Llyr Gruffydd. 

Yes, it's quite embarrassing on other sectors as well, isn't it? Their performance isn't wonderful. There were 30,000 sewage spillages in this country back in 2017, and I don't hear the Government making as much fuss about that. But, there we are—that's by the way.

But do you accept that spreading during closed periods and having set dates for spreading slurry and farming by calendar can actually be counter productive? We hear people like Tony Juniper, the boss of Natural England, saying as much. So, is that something that you now accept and that you, of course, are moving away from that kind of approach? 

Ydy, mae'n embaras i sectorau eraill hefyd, onid yw? Nid yw eu perfformiad yn wych. Cafwyd 30,000 o ollyngiadau carthion yn y wlad hon yn ôl yn 2017, ac nid wyf yn clywed y Llywodraeth yn gwneud môr a mynydd o hynny. Ond, dyna ni—mater arall yw hynny.

Ond a ydych yn derbyn y gall gwasgaru yn ystod cyfnodau gwaharddedig a chael dyddiadau penodol ar gyfer gwasgaru slyri a ffermio yn ôl y calendr fod yn wrthgynhyrchiol? Rydym yn clywed pobl fel Tony Juniper, pennaeth Natural England, yn dweud hynny. Felly, a yw hynny'n rhywbeth rydych yn ei dderbyn bellach, a'ch bod chi, wrth gwrs, yn ymbellhau oddi wrth y dull hwnnw o weithredu?

I think farming by calendar is always something that I've never been able to quite understand. I always said to the agricultural sector that it was one area that I absolutely really understood why they thought we should be looking at that. However, it has to be earned—that kind of flexibility has to be earned. And I think that's certainly one of the discussions that I've been having particularly with the National Farmers Union.

Ni chredaf fod ffermio yn ôl y calendr erioed wedi bod yn rhywbeth y gallaf ei ddeall yn iawn. Rwyf wedi dweud wrth y sector amaethyddol bob amser ei fod yn un maes rwy'n deall yn iawn pam eu bod yn meddwl y dylem fod yn edrych ar hynny. Fodd bynnag, mae'n rhaid ei haeddu—mae'n rhaid haeddu'r math hwnnw o hyblygrwydd. A chredaf fod hynny'n sicr yn un o'r trafodaethau a gefais yn enwedig gydag Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr.

13:45

Well, if you don't understand it, maybe you'll ask the people who know best, and those are the people who actually farm that land day in, day out. I'm sure they'll tell you exactly what you need to know.

Now, of course, you're proposing, or we think that you're still proposing, blanket coverage across Wales for these regulations. And you'll remember, I'm sure, the 'Working Smarter' review, which, amongst its recommendations, recommended that the Welsh Government should operate a principle of a risk-based and targeted approach for the application of environmental regulations in Wales.

Now, I'd understand if you were looking to apply enhanced regulations in certain parts of Wales. I'm not sure—. I don't think we have an issue with that, if the rationale was there to do that. But your proposed whole-Wales approach isn't risk based or targeted at all. So, do you accept that introducing a closed period is likely to increase the risk of agricultural pollution? And, of course, as we've heard, the cost of meeting those new regulations will mean a cost of tens of thousands of pounds to Welsh farmers. And are you, as a Government, willing to play your part in supporting them in meeting that challenge if asked to do so?

Wel, os nad ydych yn ei ddeall, efallai y gofynnwch i'r bobl sy'n gwybod orau, sef y bobl sy'n ffermio'r tir hwnnw o ddydd i ddydd. Rwy'n siŵr y byddant yn dweud wrthych beth yn union sydd angen i chi ei wybod.

Nawr, wrth gwrs, rydych yn argymell, neu rydym yn meddwl eich bod yn dal i argymell, rhoi'r rheoliadau hyn ar waith yn gyffredinol ledled Cymru. Ac fe gofiwch, rwy'n siŵr, adolygiad 'Hwyluso’r Drefn', a oedd, ymhlith ei argymhellion, yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru weithredu egwyddor o ddull gweithredu sy'n seiliedig ar risg ac wedi'i dargedu ar gyfer rhoi rheoliadau amgylcheddol ar waith yng Nghymru.

Nawr, buaswn yn deall pe baech yn bwriadu rhoi rheoliadau mwy llym ar waith mewn rhai rhannau o Gymru. Nid wyf yn siŵr—. Ni chredaf fod gennym broblem gyda hynny, pe bai'r rhesymeg yno i wneud hynny. Ond nid yw eich dull gweithredu arfaethedig ar gyfer Cymru gyfan yn seiliedig ar risg nac wedi'i dargedu o gwbl. Felly, a ydych yn derbyn bod cyflwyno cyfnod gwaharddedig yn debygol o gynyddu'r risg o lygredd amaethyddol? Ac wrth gwrs, fel rydym wedi clywed, bydd cost bodloni'r rheoliadau newydd hynny'n golygu cost o ddegau o filoedd o bunnoedd i ffermwyr Cymru. Ac a ydych chi, fel Llywodraeth, yn barod i chwarae eich rhan i'w cefnogi i gyflawni'r her honno os gofynnir i chi wneud hynny?

So, if I can start with your first comment, I certainly have spoken with the agricultural sector to see what the difficulties are of farming by calendar, because I'm on their side. That's what I'm saying; I understand that.

However, I'm also the Minister for environment, and there has been an unacceptable number of agricultural pollutions. I've just had one this weekend. When I put my computer on at the weekend, invariably, I'm getting e-mails about agricultural pollution incidents. It's too many and it's embarrassing and I think everybody wants to see less pollution. I'm not saying it's just the agricultural sector, of course not, but my regulations are obviously to do with the agricultural sector.

We have been undertaking visits to dairy farms with Natural Resources Wales dairy inspectors. I think we've now—. I think it's about 250 that have now been visited and over 50 per cent of those farms are non-compliant at the moment in relation to agricultural regulations. That is unacceptable. I have always said that we will help support, with funding, the additional requirements. However, I will not give funding to bring people up to the legal position as it stands now. If they're not compliant, I'm not going to pay for them to become compliant, but we'll certainly look to provide funding, if that is what is required later on.

Os caf ddechrau gyda'ch sylw cyntaf, yn sicr, rwyf wedi siarad â'r sector amaethyddol i weld beth yw anawsterau ffermio yn ôl y calendr, gan fy mod ar eu hochr hwy. Dyna rwy'n ei ddweud; rwy'n deall hynny.

Fodd bynnag, fi hefyd yw Gweinidog yr amgylchedd, ac mae nifer annerbyniol o achosion o lygredd amaethyddol wedi bod. Rwyf newydd gael un y penwythnos hwn. Pan fyddaf yn agor fy nghyfrifiadur ar y penwythnos, yn ddi-ffael, caf e-byst am achosion o lygredd amaethyddol. Mae'n ormod ac mae'n embaras a chredaf fod pawb am weld llai o lygredd. Nid wyf yn dweud bod hyn yn ymwneud â'r sector amaethyddol yn unig wrth gwrs, ond mae'n amlwg fod fy rheoliadau'n ymwneud â'r sector amaethyddol.

Rydym wedi bod yn ymweld â ffermydd godro gydag arolygwyr llaeth Cyfoeth Naturiol Cymru. Credaf ein bod bellach—. Credaf fod ymweliadau wedi'u cynnal ag oddeutu 250 ohonynt bellach, ac nid yw dros 50 y cant o'r ffermydd hynny'n cydymffurfio ar hyn o bryd mewn perthynas â rheoliadau amaethyddol. Mae hynny'n annerbyniol. Rwyf wedi dweud bob amser y byddwn yn helpu i gefnogi'r gofynion ychwanegol gyda chyllid. Fodd bynnag, ni fyddaf yn rhoi cyllid i sicrhau bod pobl yn cydymffurfio â'r gyfraith fel y mae ar hyn o bryd. Os nad ydynt yn cydymffurfio, nid wyf am dalu iddynt gydymffurfio, ond byddwn yn sicr yn ceisio darparu cyllid, os bydd hynny'n ofynnol maes o law.

On another matter, I was wondering whether you could give us an update with regards to Tomlinson's Dairies, which closed, of course. And could you confirm to us which Government Minister is now leading on this piece of work, because I understand, given the fact that he represents the local constituency, that the Minister for economy isn't in a position to do that? So, some clarity around who's leading this piece of work for Welsh Government would be appreciated. And also what is the Welsh Government doing not only to support those farmers, clearly, who've been impacted by the closure, but there is a huge and modern facility there, sitting idle, so what kind of incentives and efforts are the Government making to attract alterative processors to the site?

Ar fater arall, tybed a allech roi diweddariad i ni ynghylch Tomlinson's Dairies, a aeth i'r wal, wrth gwrs. Ac a allech gadarnhau i ni pa un o Weinidogion y Llywodraeth sydd bellach yn arwain y gwaith hwn, gan y deallaf, o gofio'r ffaith ei fod yn cynrychioli’r etholaeth leol, nad yw Gweinidog yr economi mewn sefyllfa i wneud hynny? Felly, byddem yn gwerthfawrogi rhywfaint o eglurder ynghylch pwy sy'n arwain y gwaith hwn i Lywodraeth Cymru. A hefyd, beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud nid yn unig i gefnogi’r ffermwyr yr effeithiwyd arnynt gan y cau, ond mae safle enfawr a modern yno, sy'n segur, felly pa fath o gymhellion ac ymdrechion y mae’r Llywodraeth yn eu gwneud i ddenu proseswyr eraill i'r safle?

As you know, we've done a great deal of work—my department have done a great deal of work—with Tomlinson's before the closure to try and support them, over the past 18 months, really, to try and help them resolve their ongoing business issues.

You are quite right, it is within the Clwyd South constituency of Ken Skates. At the moment, I am leading on it. Obviously, if there are decisions to be taken in relation to the ReAct programme, for instance—if that needs to be used—there is the Deputy Minister who can obviously look at those issues for the Minister for Economy and Transport. I asked for an update this morning as to whether there have been any movements around another company buying Tomlinson's and I'm not aware that that is the case. Obviously, it's the administrator that is now dealing with that. 

In relation to support for farmers, I met with both the farming unions and asked them, if they had farmers who they knew had specific difficulties, to let me know, and I know that my officials have worked—. I think it was about 15 different farm businesses that we supported around the closure of Tomlinson's.

Fel y gwyddoch, gwnaethom gryn dipyn o waith—gwnaeth fy adran gryn dipyn o waith—gyda Tomlinson's cyn iddynt gau i geisio eu cefnogi, dros y 18 mis diwethaf mewn gwirionedd, i geisio eu helpu i ddatrys eu problemau busnes parhaus.

Rydych yn llygad eich lle ei fod yn etholaeth Ken Skates, sef De Clwyd. Ar hyn o bryd, rwy'n arwain y gwaith. Yn amlwg, os oes penderfyniadau i'w gwneud mewn perthynas â rhaglen ReAct, er enghraifft—os oes angen ei defnyddio—gall y Dirprwy Weinidog edrych ar y materion hynny ar ran Gweinidog yr Economi a Thrafnidiaeth wrth gwrs. Gofynnais am ddiweddariad y bore yma ynghylch unrhyw newyddion o ran cwmni arall yn prynu Tomlinson's ac nid wyf yn ymwybodol fod hynny'n digwydd. Yn amlwg, y gweinyddwr sy'n ymdrin â hynny bellach.

Mewn perthynas â chymorth i ffermwyr, cyfarfûm a dau undeb y ffermwyr a gofynnais iddynt, os oedd ganddynt ffermwyr y gwyddent eu bod yn cael anawsterau penodol, i roi gwybod i mi, a gwn fod fy swyddogion wedi gweithio—. Credaf ein bod wedi cefnogi oddeutu 15 o wahanol fusnesau fferm mewn perthynas â chau Tomlinson's.

Mawndiroedd
Peatlands

3. Pa ymdrechion sy'n cael eu gwneud gan Lywodraeth Cymru i adfer mawndiroedd? OAQ54822

3. What efforts are being made by the Welsh Government to restore peatlands? OAQ54822

Thank you. Our aim is to bring under sustainable management all areas of peatland and a minimum of 25 per cent of modified peatland supporting semi-natural habitat in Wales. I will be launching a national peatland restoration programme in the spring of next year, which will set out our commitment to peatland restoration in 2020.

Diolch. Ein nod yw rheoli pob ardal o fawndir yn gynaliadwy yng Nghymru, ac o leiaf 25 y cant o fawndir wedi'i addasu sy'n cynnal cynefinoedd lled-naturiol. Byddaf yn lansio rhaglen genedlaethol ar gyfer adfer mawndiroedd y gwanwyn nesaf a fydd yn nodi ein hymrwymiad i adfer mawndiroedd yn 2020.

13:50

Thank you for that encouraging answer. Can I say, Minister, that last month the South Wales Fire and Rescue Service held an international conference of the title 'Manage the Fuel: Reduce the Risk', looking at the risk of wildfires? This conference did focus on land management practice internationally, and some really valuable lessons. There's also the Lost Peatlands of South Wales project, looking to re-wet former bogs in areas rather enticingly known as 'the Alps of Glamorgan', so I do hope you will be paying attention to these developments.

Diolch am eich ateb calonogol. A gaf fi ddweud, Weinidog, fod Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru wedi cynnal cynhadledd ryngwladol y mis diwethaf o dan yr enw 'Rheoli’r Tanwydd: Lleihau’r Risg', er mwyn edrych ar beryglon tanau gwyllt? Roedd y gynhadledd hon yn canolbwyntio ar arferion rheoli tir rhyngwladol a rhai gwersi gwerthfawr iawn. Mae prosiect Mawndiroedd Coll De Cymru hefyd yn ceisio ailwlychu hen fawnogydd mewn ardaloedd a elwir, yn ddeniadol iawn, yn 'Alpau Morgannwg', felly rwy'n gobeithio y byddwch yn talu sylw i'r datblygiadau hyn.

I wasn't aware of that conference. I might actually write to the chief fire officer and see if I can find out some more information about that, because we are funding quite a lot of activity around peatlands, because we know, again, as part of our decarbonisation plans, that we really need to make sure we restore as much as possible. As I say, there are quite a few schemes. You may be aware of New LIFE for Welsh Raised Bogs—that's an EU LIFE-funded project, which I've actually visited, in mid Wales.

Nid oeddwn yn ymwybodol o'r gynhadledd honno. Efallai yr ysgrifennaf at y prif swyddog tân mewn gwirionedd i weld a allaf ddarganfod mwy o wybodaeth am hynny, gan ein bod yn ariannu cryn dipyn o weithgaredd mewn perthynas â mawndiroedd, gan y gwyddom, unwaith eto, fel rhan o'n cynlluniau datgarboneiddio, fod angen i ni sicrhau ein bod yn adfer cymaint â phosibl. Fel y dywedaf, mae cryn dipyn o gynlluniau ar waith. Efallai eich bod yn ymwybodol o Adfywio Cyforgorsydd Cymru—mae hwnnw'n brosiect a ariennir gan raglen LIFE yr UE, ac rwyf wedi ymweld ag ef mewn gwirionedd, yng nghanolbarth Cymru.

Minister, will you join me in congratulating Neath Port Talbot County Borough Council and Rhondda Cynon Taf County Borough Council on their successful project bid to the National Lottery to restore peatlands in the upper Afan Valley and over into the RCT area around Glyncorrwg? As you know, it may be part of the Glamorgan alps, as David Melding has highlighted. Will you also look, therefore, at what the Welsh Government can do to support that project, because you've just highlighted that you're looking at the whole peatland programme for 2020, and this is a perfect example of how we can work with local authorities in an area that is already going to be working on developing peatlands?

Weinidog, a wnewch chi ymuno â mi i longyfarch Cyngor Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot a Chyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf ar eu cais prosiect llwyddiannus i'r Loteri Genedlaethol i adfer mawndiroedd yng nghwm Afan uchaf a draw i ardal Rhondda Cynon Taf ger Glyncorrwg? Fel y gwyddoch, gall fod yn rhan o alpau Morgannwg, fel y dywedodd David Melding. A wnewch chi edrych hefyd, felly, ar yr hyn y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i gefnogi'r prosiect hwnnw, gan eich bod newydd ddweud eich bod yn edrych ar y rhaglen fawndiroedd gyfan ar gyfer 2020, ac mae hon yn enghraifft berffaith o sut y gallwn weithio gydag awdurdodau lleol mewn ardal sydd eisoes yn mynd i fod yn gweithio ar ddatblygu mawndiroedd?

Thank you. I absolutely welcome the partnership approach from both Neath Port Talbot and the Rhondda Cynon Taf councils. It's great they had that successful bid with National Lottery funding—a really important project, as you say, over 500 hectares of historic peatland landscape, and I think they've had about £0.25 million, maybe just a bit more than £0.25 million, to develop their plans further.

Diolch. Rwy'n croesawu'r dull partneriaeth gan gynghorau Castell-nedd Port Talbot a Rhondda Cynon Taf yn fawr. Mae'n wych eu bod wedi cael y cais llwyddiannus hwnnw gyda chyllid y Loteri Genedlaethol—prosiect pwysig iawn, fel y dywedwch, dros 500 hectar o dirwedd mawndirol hanesyddol, a chredaf eu bod wedi cael oddeutu £0.25 miliwn, efallai ychydig dros £0.25 miliwn, i ddatblygu eu cynlluniau ymhellach.

Cefnogi'r Economi Wledig
Supporting the Rural Economy

4. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am bolisïau Llywodraeth Cymru ar gyfer cefnogi'r economi wledig? OAQ54840

4. Will the Minister make a statement on the Welsh Government's policies for supporting the rural economy? OAQ54840

Thank you. We continue to support the rural economy through a range of Welsh Government policies and regional working. This, along with the 'Sustainable Farming and our Land' proposals, will create the conditions for the development of a diverse and healthy rural economy.

Diolch. Rydym yn parhau i gefnogi'r economi wledig drwy ystod o bolisïau Llywodraeth Cymru a gweithio rhanbarthol. Bydd hyn, ynghyd â chynigion 'Ffermio Cynaliadwy a'n Tir', yn creu'r amodau ar gyfer datblygu economi wledig amrywiol ac iach.

Thank you for that answer, Minister. Last Saturday, I'm sure you were aware, was Small Business Saturday. I, like many other Assembly Members, was out campaigning for local businesses. I visited Neil James, a small local butcher in rural Monmouthshire, whose family has been supporting Welsh farmers and supplying local produce since the 1950s. The business is frequently nominated for the Countryside Alliance awards, this year being no exception. We talk a lot in this Chamber about supporting local businesses, but what particular support are you—and I should add, the economy Minister, as well, because this is obviously a cross-cutting area—making available to small, particularly rural, firms like Neil James so that people in rural areas can go on buying local, supporting local and supporting local supply chains, local shops and, of course, the farming community that is behind all of those local supply chains?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Rwy'n siŵr eich bod yn ymwybodol mai dydd Sadwrn diwethaf oedd Dydd Sadwrn y Busnesau Bach. Roeddwn i, fel llawer o Aelodau eraill y Cynulliad, allan yn ymgyrchu dros fusnesau lleol. Ymwelais â Neil James, cigydd lleol bach yng nghefn gwlad Sir Fynwy, y mae ei deulu wedi bod yn cefnogi ffermwyr Cymru ac yn cyflenwi cynnyrch lleol ers y 1950au. Enwebir y busnes yn aml ar gyfer gwobrau'r Gynghrair Cefn Gwlad, ac nid yw eleni'n eithriad. Rydym yn sôn yn aml yn y Siambr hon am gefnogi busnesau lleol, ond pa gefnogaeth benodol rydych chi—a dylwn ychwanegu, Gweinidog yr economi hefyd, gan fod hwn yn amlwg yn faes trawsbynciol—yn ei darparu i gwmnïau bach, yn enwedig busnesau gwledig fel Neil James, fel y gall pobl mewn ardaloedd gwledig barhau i brynu'n lleol, cefnogi busnesau lleol a chefnogi cadwyni cyflenwi lleol, siopau lleol, ac wrth gwrs, y gymuned ffermio sydd y tu ôl i'r holl gadwyni cyflenwi lleol hynny?

Thank you. The agri-food sector is obviously a very important sector for Welsh Government and for Wales, and it's really important that we do have these small businesses, like the butchers you referred to, to support our farmers. Obviously, I know that farmers feel very under threat at the moment around red meat production, for instance, and I always say, 'If you want to support our farmers, the way to do it is to buy local, because you know that meat has been produced sustainably and it hasn't travelled many miles.'

Diolch. Mae'r sector bwyd-amaeth yn amlwg yn sector pwysig iawn i Lywodraeth Cymru ac i Gymru, ac mae'n bwysig iawn fod gennym y busnesau bach hyn, fel y cigyddion y cyfeirioch chi atynt, i gefnogi ein ffermwyr. Yn amlwg, gwn fod ffermwyr yn teimlo dan fygythiad ar hyn o bryd o ran cynhyrchu cig coch, er enghraifft, ac rwyf bob amser yn dweud, 'Os ydych am gefnogi ein ffermwyr, y ffordd i wneud hynny yw prynu'n lleol, gan y gwyddoch fod cig wedi'i gynhyrchu'n gynaliadwy ac nad yw wedi teithio milltiroedd lawer.'

I'm very glad, in that response to Nick, you mentioned the aspect of buying local, and that's what I wanted to focus on. Hopefully, the Minister—if she hasn't seen it yet, I'll send it to her—has seen the report commissioned recently by the Wales Co-operative Party and members of the Co-operative group here in the Assembly, by the Sustainable Places Institute of Cardiff University, entitled 'Working co-operatively for sustainable and just food systems'. You'll notice that, in the Labour manifesto at a UK level, they have now said that they will take forward a Bill on the right to food—sustainable, affordable, healthy, accessible food.

But I wonder—this very point about local, localism—what more can we do, regardless of Brexit, to actually deliver those local food networks where you take the small, co-operative growers, but you also take the family farms and everybody else. It seems preposterous that we are now in a situation where Wales is the most rural-embedded country of all of the nations, you could argue, in our proximity to rural food producers, and yet we still have now over 500,000 people throughout the UK relying on foodbanks, 10 per cent of the NHS budget going on treating type 2 diabetes, and 8 million people in the UK having trouble putting food on the table. Surely, in Wales, we can develop the sort of local food networks that actually put food on the table locally for people. And we don't need a Bill to do this, actually. But what we do need is to embed this within our milestones that we are currently developing—the national milestones for Wales.

Rwy'n falch iawn, yn eich ymateb i Nick, eich bod wedi sôn am brynu'n lleol, a dyna roeddwn am ganolbwyntio arno. Gobeithio y bydd y Gweinidog—os nad yw wedi'i weld eto, fe'i anfonaf ati—wedi gweld yr adroddiad a gomisiynwyd yn ddiweddar gan Blaid Gydweithredol Cymru ac aelodau o'r grŵp Cydweithredol yma yn y Cynulliad, gan Athrofa Lleoedd Cynaliadwy Prifysgol Caerdydd, o'r enw 'Working co-operatively for sustainable and just food systems'. Fe sylwch, ym maniffesto Llafur ar lefel y DU, eu bod bellach wedi dweud y byddant yn cyflwyno Bil ar yr hawl i fwyd—bwyd cynaliadwy, fforddiadwy, iach a hygyrch.

Ond tybed—o ran y pwynt hwn ynghylch y lleol, lleoliaeth—beth arall y gallwn ei wneud, er gwaethaf Brexit, i gyflenwi'r rhwydweithiau bwyd lleol hynny lle rydych yn gweithio gyda'r tyfwyr bach, cydweithredol, ond rydych hefyd yn gweithio gyda'r ffermydd teuluol a phawb arall. Mae'n chwerthinllyd ein bod mewn sefyllfa bellach lle mai Cymru yw'r wlad fwyaf gwledig o'r holl wledydd, gallech ddadlau, o ran ein hagosrwydd at gynhyrchwyr bwyd gwledig, ac eto, mae gennym dros 500,000 o bobl ledled y DU yn dibynnu ar fanciau bwyd, 10 y cant o gyllideb y GIG yn mynd i drin diabetes math 2, ac 8 miliwn o bobl yn y DU yn ei chael hi'n anodd rhoi bwyd ar y bwrdd. Yng Nghymru, does bosibl na allwn ddatblygu’r math o rwydweithiau bwyd lleol sy'n rhoi bwyd ar y bwrdd yn lleol i bobl. Ac nid oes angen Bil arnom i wneud hyn, mewn gwirionedd. Ond yr hyn sydd ei angen arnom yw ymgorffori hyn yn y cerrig milltir rydym yn eu datblygu ar hyn o bryd—y cerrig milltir cenedlaethol i Gymru.

13:55

Thank you. I haven't actually read the report, but I do have a copy of it, so perhaps it will be my Christmas reading, because I think, as you say, that there is huge potential for us to build up those networks. I have one in my own constituency—a food co-op—that works in a really deprived area, and it's absolutely excellent. 

You'll be aware that last week—I think it was last week—I did an oral statement on food clusters, and I think that's been one of the major successes of our food and drink sector here in Wales, where we have this coming together of companies to work together, share best practice, and I think—you know, it fits in very much with the co-op ethos.

Diolch. Nid wyf wedi darllen yr adroddiad mewn gwirionedd, ond mae gennyf gopi ohono, felly efallai y byddaf yn ei ddarllen dros y Nadolig, gan y credaf, fel y dywedwch, fod cryn botensial i ni ddatblygu'r rhwydweithiau hynny. Mae gennyf un yn fy etholaeth—cydweithfa fwyd—sy'n gweithio mewn ardal ddifreintiedig iawn, ac mae'n hollol wych.

Fe fyddwch yn gwybod fy mod wedi gwneud datganiad llafar ar glystyrau bwyd yr wythnos diwethaf—credaf mai'r wythnos diwethaf oedd hi—a chredaf fod hynny wedi bod yn un o brif lwyddiannau ein sector bwyd a diod yma yng Nghymru, lle rydym yn cael cwmnïau'n dod at ei gilydd i weithio gyda'i gilydd, rhannu arferion gorau, a chredaf—wyddoch chi, mae'n cyd-fynd yn dda ag ethos y gydweithfa.

Trosglwyddwyd cwestiwn 5 [OAQ54820] ar gyfer ateb ysgrifenedig. Cwestiwn 6, felly. Vikki Howells.

Question 5 [OAQ54820] was transferred for written answer. Question 6, therefore. Vikki Howells.

Tlodi Tanwydd
Fuel Poverty

6. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am baratoadau ar gyfer strategaeth newydd Llywodraeth Cymru ar gyfer tlodi tanwydd? OAQ54829

6. Will the Minister provide an update on preparations for the new Welsh Government fuel poverty strategy? OAQ54829

Thank you. I expect the new plan for tackling fuel poverty will be published for consultation in February 2020. Our proposals are being informed by the landscape review, published by the Wales Audit Office on 3 October, as well as engagement with key stakeholders, including the round-table I hosted in June.

Diolch. Rwy'n disgwyl y bydd y cynllun newydd ar gyfer trechu tlodi tanwydd yn cael ei gyhoeddi ar gyfer ymgynghori ym mis Chwefror 2020. Mae ein cynigion yn cael eu llywio gan yr adolygiad tirwedd, a gyhoeddwyd gan Swyddfa Archwilio Cymru ar 3 Hydref, yn ogystal â gwaith ymgysylltu â rhanddeiliaid allweddol, gan gynnwys y cyfarfod bwrdd crwn a gynhaliwyd gennyf ym mis Mehefin.

Thank you, Minister, for that answer. Obviously, there's a myriad of things that you can look at when looking at fuel poverty, and I appreciate that many of the levers are not devolved. I recently met with Smart Energy, which told me all about the work that it is doing to encourage the take-up of smart meters. Forty per cent of households in the Cynon Valley have already switched to smart meters, I was pleased to find out, and that's well above average, which is good for consumers but also positive for the environment. What reflections do you have, Minister, on the role of smart meters in tackling fuel poverty? And how could encouraging people to switch be built into future Welsh Government initiatives?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Yn amlwg, mae llu o bethau y gallwch edrych arnynt wrth ystyried tlodi tanwydd, ac rwy'n derbyn nad yw llawer o'r ysgogiadau wedi'u datganoli. Yn ddiweddar, cyfarfûm â Smart Energy, a ddywedodd wrthyf am y gwaith y mae'n ei wneud i annog pobl i osod mesuryddion deallus. Mae 40 y cant o aelwydydd yng Nghwm Cynon eisoes wedi newid i fesuryddion deallus, roeddwn yn falch o ddarganfod, ac mae hynny'n llawer uwch na'r cyfartaledd, sy'n dda i ddefnyddwyr ond hefyd yn gadarnhaol i'r amgylchedd. Beth yw eich barn, Weinidog, ynglŷn â rôl mesuryddion deallus ar gyfer trechu tlodi tanwydd? A sut y gellir sicrhau bod mentrau Llywodraeth Cymru yn y dyfodol yn annog pobl i newid?

Thank you. Certainly those figures in the Cynon Valley are very welcome. I think that the national average is about 28 per cent. So, you can see that you are well above the average in the Cynon Valley, so that's very good. Smart metering can make a valuable contribution to our efforts to reduce energy waste. It helps bill payers save money. It can help reduce the energy needed to maintain a safe and comfortable home, and obviously reduce the cost if you can find a better deal through switching, because I know that some people are reluctant to switch or don't know how to switch. So, I think that the advice that's given alongside the installation of the smart meter is very helpful.

It also makes the management of supply and demand of energy easier and more cost effective. I'm hoping to meet with the company that—. Obviously, this is a UK Government initiative, smart meters, and the Department for Business, Energy and Industrial Strategy have appointed a company—data commissions company, I think it is called. So, I'm hoping to meet them in January to discuss what more we can do, because I'm very keen for Welsh Government to support the UK Government in relation to this. 

Diolch. Yn sicr, mae'r ffigurau hynny yng Nghwm Cynon yn galonogol iawn. Credaf mai oddeutu 28 y cant yw'r cyfartaledd cenedlaethol. Felly, gallwch weld eich bod ymhell uwchlaw'r cyfartaledd yng Nghwm Cynon, felly mae hynny'n dda iawn. Gall mesuryddion deallus wneud cyfraniad gwerthfawr i'n hymdrechion i leihau gwastraff ynni. Mae'n helpu talwyr biliau i arbed arian. Gall helpu i leihau faint o ynni sydd ei angen i gynnal cartref diogel a chyffyrddus, ac yn amlwg, gall leihau’r gost os gallwch gael bargen well drwy newid, gan y gwn fod rhai pobl yn gyndyn i newid neu nid ydynt yn gwybod sut i newid. Felly, credaf fod y cyngor a ddarperir ochr yn ochr â'r gwaith o osod y mesurydd deallus yn ddefnyddiol iawn.

Mae hefyd yn gwneud y gwaith o reoli cyflenwad a galw am ynni yn haws ac yn fwy costeffeithiol. Rwy'n gobeithio gyfarfod â'r cwmni sydd—. Yn amlwg, menter Llywodraeth y DU yw hon, mesuryddion deallus, ac mae'r Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol wedi penodi cwmni—cwmni comisiynau data, rwy'n credu. Felly, rwy'n gobeithio cyfarfod â hwy ym mis Ionawr i drafod beth arall y gallwn ei wneud, gan fy mod yn awyddus iawn i Lywodraeth Cymru gefnogi Llywodraeth y DU mewn perthynas â hyn.

Minister, I note that the Scottish Government has changed the definition of fuel poverty, and this following a legal challenge, so that it's now defined as a household where residents are on low incomes and they need to spend a high proportion of that income on fuel. The current definition is households that spend 10 per cent of their income on fuel, and that could capture a very wealthy couple who decide to live in a historic building and spend 10 per cent as a life choice on heating it, and that's not really what we want to capture. We need better data so that we are really getting to those who need the most assistance.

Weinidog, nodaf fod Llywodraeth yr Alban wedi newid y diffiniad o dlodi tanwydd, ac wedi gwneud hyn yn dilyn her gyfreithiol, ac fe'i diffinnir bellach fel cartref lle mae preswylwyr ar incwm isel ac mae angen iddynt wario cyfran uchel o'r incwm hwnnw ar danwydd. Y diffiniad cyfredol yw aelwydydd sy'n gwario 10 y cant o'u hincwm ar danwydd, a gallai hynny gynnwys cwpl cyfoethog iawn sy'n penderfynu byw mewn adeilad hanesyddol a dewis gwario 10 y cant ar ei gynhesu, ac nid hynny rydym am fynd i'r afael ag ef mewn gwirionedd. Mae angen gwell data arnom er mwyn inni gyrraedd y rheini sydd fwyaf o angen y cymorth.

I wasn't aware that Scotland were doing that, but I'll certainly be keen to look at that. And, again, as part of the new strategy, and, obviously, the consultation, I'm sure that will be something that will come up. As you say, that's the thing with targets; you sometimes get perverse outcomes. Clearly, I hadn't thought about that, but, yes, that would be completely not what we would be hoping to improve. 

Nid oeddwn yn ymwybodol fod yr Alban yn gwneud hynny, ond rwy'n sicr yn awyddus i edrych ar hynny. Ac unwaith eto, fel rhan o'r strategaeth newydd, ac yn amlwg, yr ymgynghoriad, rwy'n siŵr y bydd hynny'n rhywbeth a fydd yn codi. Fel y dywedwch, dyna'r peth gyda thargedau; rydych yn cael canlyniadau gwrthnysig weithiau. Yn amlwg, nid oeddwn wedi meddwl am hynny, ond yn sicr, nid hynny y byddem yn gobeithio'i wella.

Y Sector Bwyd-amaeth
The Agri-food Sector

7. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y sector bwyd-amaeth yng Ngogledd Cymru? OAQ54821

7. Will the Minister make a statement on the agri-food sector in North Wales? OAQ54821

We are supporting agri-food businesses in north Wales, as in all parts of Wales, to become more profitable, sustainable, resilient, and professionally managed. The new Welsh Government-funded Advanced Manufacturing Research Centre at Broughton, which opened in November, will be very important for future research development and innovation in the agri-food industry throughout Wales. 

Rydym yn cefnogi busnesau bwyd-amaeth yng ngogledd Cymru, fel ym mhob rhan o Gymru, i ddod yn fwy proffidiol, cynaliadwy, gwydn ac wedi'u rheoli'n broffesiynol. Bydd y Ganolfan Ymchwil i Weithgynhyrchu Uwch newydd ym Mrychdyn, a ariennir gan Lywodraeth Cymru ac a agorodd ym mis Tachwedd, yn bwysig iawn ar gyfer datblygu ymchwil ac arloesedd yn y diwydiant bwyd-amaeth ledled Cymru yn y dyfodol.

14:00

Thank you for that. Minister, we're all concerned about animal welfare, and I've raised in this Chamber before my concerns about live animal exports. I'm pleased to see now that the UK Government will be stopping the live export of animals when we finally leave the EU. Will your Welsh Government be doing the same?

Diolch. Weinidog, mae pob un ohonom yn poeni am les anifeiliaid, ac rwyf wedi lleisio fy mhryderon am allforio anifeiliaid byw yn y Siambr hon o'r blaen. Rwy'n falch o weld bellach y bydd Llywodraeth y DU yn gwahardd allforio anifeiliaid byw pan fyddwn yn gadael yr UE o'r diwedd. A fydd Llywodraeth Cymru yn gwneud yr un peth?

If we leave the EU, it's something we'll have to look at then.

Os ydym yn gadael yr UE, mae'n rhywbeth y bydd yn rhaid i ni edrych arno bryd hynny.

Rheoli Coedwigaeth
Forestry Management

8. Pa gynnydd y mae Cyfoeth Naturiol Cymru wedi'i wneud o ran rheoli coedwigaeth? OAQ54843

8. What progress has Natural Resources Wales made with regard to forestry management? OAQ54843

Thank you. The 'purpose and role' document sets out NRW’s forest management activities in relation to the Welsh Government woodland estate. It is designed to enable the long-term sustainable management of Wales's woodlands to provide opportunities for people now and in the future to live, work and play in our excellent forests.

Diolch. Mae'r ddogfen 'pwrpas a rôl' yn nodi gweithgarwch rheoli coedwigoedd CNC mewn perthynas ag ystâd coetiroedd Llywodraeth Cymru. Fe'i cynlluniwyd i alluogi coetiroedd Cymru i gael eu rheoli'n gynaliadwy yn hirdymor er mwyn darparu cyfleoedd i bobl yn awr ac yn y dyfodol fyw, gweithio a chwarae yn ein coedwigoedd rhagorol.

Thank you for that answer, Minister. Forestry management obviously covers a wide range, but it also includes the consideration of harvesting and replanting of areas of the forestry. When we talk about harvesting, we also need to look to ensure that we don't leave rubbish on the ground, and that we use the wood effectively and efficiently, as many businesses actually depend upon some of that wood. In my own constituency, I see the trains being stacked with logs going to north Wales from south Wales. So, the question I would hope you would look at is: how can we support local businesses to access trees and wood from local forestry areas when they're being harvested, rather than actually having to send the wood halfway across Wales, and sometimes, all the way across Wales, and actually increasing our carbon footprint as a consequence of that, when we can reduce the carbon footprint by accessing businesses that are local, accessing the forestry, chopping it down and replanting, and then ensuring that the businesses that use that wood are also local?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Mae rheoli coedwigaeth yn amlwg yn faes eang, ond mae hefyd yn cynnwys ystyried cynaeafu ac ailblannu rhannau o'r goedwigaeth. Pan fyddwn yn sôn am gynaeafu, mae angen i ni geisio sicrhau hefyd nad ydym yn gadael sbwriel ar lawr, a'n bod yn defnyddio'r pren yn effeithiol ac yn effeithlon, gan fod llawer o fusnesau'n dibynnu ar rywfaint o'r pren hwnnw. Yn fy etholaeth i, gwelaf drenau'n mynd i ogledd Cymru o dde Cymru gyda boncyffion wedi'u pentyrru arnynt. Felly, y cwestiwn y buaswn yn gobeithio y byddech yn edrych arno yw: sut y gallwn gefnogi busnesau lleol i gael mynediad at goed a phren o ardaloedd coedwigaeth lleol pan fyddant yn cael eu cynaeafu, yn hytrach na gorfod anfon y pren hanner ffordd ar draws Cymru, ac weithiau, yr holl ffordd ar draws Cymru, a chynyddu ein hôl troed carbon o ganlyniad i hynny, pan allwn leihau’r ôl troed carbon drwy gael mynediad at fusnesau lleol, at y goedwigaeth, ei chwympo a'i hailblannu, a sicrhau wedyn fod y busnesau sy’n defnyddio'r pren hwnnw hefyd yn lleol?

The Member raises a very important point and clearly, that's something that NRW can look at within their contracts for timber. I know we're meeting later on today to discuss these issues, but obviously, if we want to reduce our carbon footprint, that's clearly an area where we should be able to do that pretty easily, I would have thought.

Mae'r Aelod yn codi pwynt pwysig iawn, ac yn amlwg, mae hynny'n rhywbeth y gall CNC edrych arno yn eu contractau ar gyfer pren. Gwn ein bod yn cyfarfod yn nes ymlaen heddiw i drafod y materion hyn, ond yn amlwg, os ydym am leihau ein hôl troed carbon, mae hynny'n amlwg yn faes lle dylem allu gwneud hynny'n eithaf hawdd, buaswn wedi meddwl.

As you say, the management plan includes a significant amount of replanting, and back in October, you sounded very positive about the idea of NRW and schools working together so that children could learn to plant trees as part of their wider education. As it happens, on that very day, Sophie Howe, the Future Generations Commissioner for Wales, met with NRW to discuss eco-literacy, and she agreed that the suggestion was, quote, 'a brilliant idea', to contribute to that eco-literacy work. So what discussions have you had since then with NRW, in particular about how forestry management and reforestation can play a part in that eco-literacy? Is it clear yet as to who NRW should speak in order that they can influence local curricula? You may not be able to answer the last bit, I'm afraid, to be fair.

Fel y dywedwch, mae'r cynllun rheoli yn cynnwys cryn dipyn o ailblannu, ac yn ôl ym mis Hydref, roeddech yn swnio'n gadarnhaol iawn ynghylch y syniad o CNC ac ysgolion yn gweithio gyda'i gilydd fel y gallai plant ddysgu plannu coed fel rhan o'u haddysg ehangach. Fel y mae'n digwydd, ar yr union ddiwrnod hwnnw, cyfarfu Sophie Howe, Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru, â CNC i drafod eco-lythrennedd, a chytunodd fod yr awgrym, a dyfynnaf, yn 'syniad gwych', i gyfrannu at y gwaith hwnnw ar eco-lythrennedd. Felly, pa drafodaethau a gawsoch ers hynny gyda CNC, yn enwedig ynglŷn â sut y gall rheoli coedwigaeth ac ailgoedwigo chwarae rhan yn yr eco-lythrennedd hwnnw? A yw'n glir eto gyda phwy y dylai CNC siarad er mwyn iddynt allu dylanwadu ar gwricwla lleol? Mae arnaf ofn efallai na fyddwch yn gallu ateb y rhan olaf honno, a bod yn deg.

I can't remember if I discussed it with NRW after our last exchange in the Chamber or if it was before, but clearly it's something that they're looking at, and as you say, the future generations commissioner is also keen to engage. I'm very happy to speak to the education Minister if NRW want me to, or, obviously, they can have a meeting with my colleague, Kirsty Williams if they would prefer to do that.

Ni allaf gofio a drafodais hynny gyda CNC cyn neu ar ôl ein trafodaeth ddiwethaf yn y Siambr, ond yn amlwg, mae'n rhywbeth y maent yn ei ystyried, ac fel y dywedwch, mae comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol hefyd yn awyddus i ymgysylltu. Rwy'n fwy na pharod i siarad â'r Gweinidog addysg os yw CNC yn awyddus i mi wneud hynny, neu'n amlwg, gallant gael cyfarfod gyda fy nghyd-Aelod, Kirsty Williams, os byddai'n well ganddynt wneud hynny.

Tâl ac Amodau Gweithwyr Fferm
Farm Workers' Pay and Conditions

9. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella tâl ac amodau ar gyfer gweithwyr fferm? OAQ54834

9. What actions are the Welsh Government taking to improve pay and conditions for farm workers? OAQ54834

The Welsh Government protected the agricultural minimum wage following the abolition of the Agricultural Wages Board for England and Wales in 2013. The agricultural advisory panel negotiates and advises Ministers to ensure fair rates of pay and conditions for farm workers, and promotes agricultural careers and skills development.

Amddiffynnodd Llywodraeth Cymru yr isafswm cyflog amaethyddol ar ôl i Fwrdd Cyflogau Amaethyddol Cymru a Lloegr gael ei ddiddymu yn 2013. Mae'r panel cynghori ar amaethyddiaeth yn negodi ac yn cynghori Gweinidogion i sicrhau cyfraddau cyflog ac amodau teg i weithwyr fferm, ac yn hyrwyddo gyrfaoedd a datblygu sgiliau amaethyddol.

Thank you for that answer, Minister. I'd just like to drill down into working conditions, because farms can be dangerous places to work, and although great strides have been made in safety in other sectors such as construction, the same improvement—. There are still many, many deaths occurring on British farms. The Health and Safety Executive have reported that six people were killed on Welsh farms this year, with a five-year average of five people per year. Now, I'm sure you'll agree with me that the death of one person is one too many, but would you also agree that, as 2019 comes to an end, one of this Government's 2020 visions should be to help improve safety for farm workers, and next year could perhaps be the year that you focus on reducing farm worker deaths to zero?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Hoffwn drafod amodau gwaith yn fanylach, gan y gall ffermydd fod yn lleoedd peryglus i weithio, ac er bod cryn dipyn o gynnydd wedi'i wneud o ran diogelwch mewn sectorau eraill fel adeiladu, mae'r un gwelliant—. Mae llawer iawn o farwolaethau'n dal i ddigwydd ar ffermydd Prydain. Mae’r Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch wedi adrodd bod chwech o bobl wedi’u lladd ar ffermydd Cymru eleni, gyda chyfartaledd pum mlynedd o bump o bobl y flwyddyn. Nawr, rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno â mi fod marwolaeth un unigolyn yn ormod, ond a fyddech hefyd yn cytuno, wrth i 2019 ddirwyn i ben, y dylai helpu i wella diogelwch ar gyfer gweithwyr fferm fod yn un o weledigaethau'r Llywodraeth hon ar gyfer 2020, ac efallai mai'r flwyddyn nesaf fydd y flwyddyn y byddwch yn canolbwyntio ar leihau nifer marwolaethau gweithwyr fferm i ddim?

I quite agree that obviously one death is one death too many, and we have seen too many deaths on our farms, certainly over the three and a half years I've been in post. It's something that saddens me greatly, and they are dangerous places. People have to respect their places of work in relation to that. There are a couple of schemes that are in position in Wales that I'm always very happy to support. At the Royal Welsh Show, we always do a piece of work around this and it's something I want to clearly continue to focus on. I have to say, within my portfolio, the fishing industry also, I think, again, we've given some funding, I know, for equipment to be used to try and ensure that people are aware of the dangers and to help protect them.

Cytunaf yn llwyr fod un farwolaeth, yn amlwg, yn un farwolaeth yn ormod, ac rydym wedi gweld gormod o farwolaethau ar ein ffermydd, yn sicr yn ystod y tair blynedd a hanner ers i mi fod yn y swydd. Mae'n rhywbeth sy'n fy nigalonni'n fawr, ac maent yn lleoedd peryglus. Mae'n rhaid i bobl barchu eu gweithleoedd mewn perthynas â hynny. Mae un neu ddau o gynlluniau ar waith yng Nghymru rwyf bob amser yn fwy na pharod i'w cefnogi. Yn Sioe Frenhinol Cymru, rydym bob amser yn gwneud gwaith ar hyn ac mae'n rhywbeth rwyf am barhau i ganolbwyntio arno, yn amlwg. Mae'n rhaid i mi ddweud, yn fy mhortffolio, y diwydiant pysgota hefyd, rwy'n credu, unwaith eto, gwn ein bod wedi rhoi rhywfaint o arian fel y gellir defnyddio offer i geisio sicrhau bod pobl yn ymwybodol o'r peryglon ac i helpu i'w diogelu.

14:05

Of course, Scottish farm workers were given a positive boost this week as they are now in line for a 3 per cent wage rise. Here in Wales, the agricultural advisory panel proposed that the minimum rates of pay for agricultural workers increase by 1.8 per cent across all pay bands. [Interruption.] The consultation into this closed on 16 October 2019 and no summary of responses is going to be issued. Now, I do welcome the fact that our farm workers are set to receive more—[Interruption.] Are they not—?

Wrth gwrs, cafodd gweithwyr fferm yn yr Alban hwb cadarnhaol yr wythnos hon gan y byddant yn cael codiad cyflog o 3 y cant. Yma yng Nghymru, cynigiodd y panel cynghori ar amaethyddiaeth y dylai isafswm cyfraddau tâl ar gyfer gweithwyr amaethyddol gynyddu 1.8 y cant ar draws yr holl fandiau cyflog. [Torri ar draws.] Daeth yr ymgynghoriad ar hyn i ben ar 16 Hydref 2019 ac ni fydd unrhyw grynodeb o'r ymatebion yn cael ei gyhoeddi. Nawr, rwy'n croesawu'r ffaith bod ein gweithwyr fferm yn mynd i gael mwy—[Torri ar draws.] Onid ydynt—?

Just carry on with your question, Janet Finch-Saunders.

Parhewch â'ch cwestiwn, Janet Finch-Saunders.

Thank you. I recognise that it is pantomime season.

Diolch. Rwy'n sylweddoli ei bod hi'n dymor pantomeim.

No, it's not pantomime season in here. Carry on with your question.

Na, nid yw'n dymor pantomeim yma. Parhewch â'ch cwestiwn.

I welcome the fact that our farm workers are set to receive more pay, but, obviously, this will impact on increased farm costs. What actions are you taking to co-operate with buyers to help ensure that they take the increased farm payroll burden into account when setting prices for farm produce? 

Rwy'n croesawu'r ffaith bod ein gweithwyr fferm yn mynd i gael rhagor o dâl, ond yn amlwg, bydd hyn yn effeithio ar gostau fferm uwch. Pa gamau rydych yn eu cymryd i gydweithredu â phrynwyr i helpu i sicrhau eu bod yn ystyried baich cyflogres fferm uwch wrth bennu prisiau am gynnyrch fferm?

Well, going back to the question around salaries for our farmers and farm workers, as I say, the agricultural advisory panel was set up by the Welsh Government following the abolition of the UK Government's Agricultural Wages Board for England and Wales. I did receive some advice last week from the panel, and I'm really grateful for their detailed work, but unfortunately, the late announcement of the national minimum wage and the national living wage rates for 2020 due to the general election may result in the panel having to revisit the agricultural minimum wage. I want to ensure that we have fair and appropriate pay and conditions for our agricultural workers here in Wales.

Wel, gan ddychwelyd at y cwestiwn ynghylch cyflogau ein ffermwyr a’n gweithwyr fferm, fel y dywedaf, sefydlwyd y panel cynghori ar amaethyddiaeth gan Lywodraeth Cymru ar ôl i Fwrdd Cyflogau Amaethyddol Llywodraeth y DU ar gyfer Cymru a Lloegr gael ei ddiddymu. Cefais ychydig o gyngor yr wythnos diwethaf gan y panel, ac rwy'n ddiolchgar iawn am eu gwaith manwl, ond yn anffodus, gall y cyhoeddiad hwyr am yr isafswm cyflog cenedlaethol a'r cyfraddau cyflog byw cenedlaethol ar gyfer 2020 oherwydd yr etholiad cyffredinol olygu y bydd angen i'r panel ailedrych ar yr isafswm cyflog amaethyddol. Rwyf am sicrhau bod gennym dâl ac amodau teg a phriodol ar gyfer ein gweithwyr amaethyddol yma yng Nghymru.

Question 10 was to be asked by Dawn Bowden, who is not present. [Interruption.]—I'm speaking now. Question 11 has been withdrawn. Question 12 was meant to be asked by Jayne Bryant, who is not present. That concludes your question session, Minister. And let this be a lesson to all Members who table questions, that this Minister in particular is particularly efficient in answering questions, and all questions could have been asked and answered today. Now, that's the challenge for the next Minister. 

Roedd cwestiwn 10 i fod i gael ei ofyn gan Dawn Bowden, nad yw'n bresennol. [Torri ar draws.]—Rwy'n siarad nawr. Tynnwyd cwestiwn 11 yn ôl. Roedd cwestiwn 12 i fod i gael ei ofyn gan Jayne Bryant, nad yw'n bresennol. Daw hynny â'ch sesiwn gwestiynau i ben, Weinidog. A gadewch i hyn fod yn wers i'r holl Aelodau sy'n cyflwyno cwestiynau, fod y Gweinidog Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig yn arbennig o effeithlon wrth ateb cwestiynau, a gallai pob cwestiwn fod wedi'i ofyn a'i ateb heddiw. Nawr, dyna'r her i'r Gweinidog nesaf.

Ni ofynnwyd cwestiynau 10 [OAQ54815] a 12 [OAQ54839]. Tynnwyd cwestiwn 11 [OAQ54835] yn ôl.

Questions 10 [OAQ54815] and 12 [OAQ54839] not asked. Question 11 [OAQ54835] withdrawn.

2. Cwestiynau i'r Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol
2. Questions to the Minister for Housing and Local Government

Questions, therefore, to the Minister for Housing and Local Government, and the first question is by Mohammad Asghar.

Cwestiynau, felly, i'r Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol, a daw'r cwestiwn cyntaf gan Mohammad Asghar.

Cefnogi Pobl Ddigartref
Supporting Homeless People

1. Pa fesurau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cyflwyno i gefnogi pobl ddigartref yn 2020? OAQ54817

1. What measures will the Welsh Government introduce to support homeless people in 2020, please? OAQ54817

This Government will continue to deliver against our commitment to tackle and prevent all forms of homelessness. Our recently published strategy sets out our prevention and public service focus. This involves supporting those currently homeless into accommodation, whilst ensuring that we invest in earlier interventions to prevent people falling into homelessness.

Bydd y Llywodraeth hon yn parhau i gyflawni yn erbyn ein hymrwymiad i fynd i'r afael ac atal pob math o ddigartrefedd. Mae ein strategaeth a gyhoeddwyd yn ddiweddar yn nodi ein ffocws ar atal a gwasanaethau cyhoeddus. Mae hyn yn cynnwys cefnogi'r rhai sy'n ddigartref ar hyn o bryd i gael llety, gan sicrhau ein bod yn buddsoddi mewn ymyriadau cynharach i atal pobl rhag dod yn ddigartref.

Thank you for the answer, Minister, but the Vagrancy Act 1824 goes back to 1824 and makes it a crime to sleep rough or beg in England and Wales. This Act does nothing to resolve the root causes of homelessness, and in fact, is more likely to push someone further from the vital services that help them off the streets. Minister, do you agree with me that no-one should be criminalised for being homeless or destitute? And what action will you take to repeal the vagrancy Act in Wales?

Diolch am eich ateb, Weinidog, ond mae Deddf Crwydradaeth 1824 yn dyddio'n ôl i 1824 ac yn gwneud cysgu allan neu gardota yn drosedd yng Nghymru a Lloegr. Nid yw'r Ddeddf hon yn gwneud unrhyw beth i ddatrys achosion sylfaenol digartrefedd, ac mewn gwirionedd, mae'n fwy tebygol o wthio rhywun ymhellach oddi wrth y gwasanaethau hanfodol sy'n eu helpu oddi ar y strydoedd. Weinidog, a ydych yn cytuno â mi na ddylai unrhyw un gael eu troseddoli am fod yn ddigartref neu'n ddiymgeledd? A pha gamau a gymerwch i ddiddymu'r Ddeddf crwydradaeth yng Nghymru?

Yes, I completely agree with you. The vagrancy Act isn't devolved to Wales—it's the Tory Government in Westminster who should have repealed it. [Interruption.] It's the Tory Government in Westminster's duty, Janet Finch-Saunders. They need to repeal it. If I could, I would. We can't.

Ie, cytunaf yn llwyr â chi. Nid yw'r Ddeddf crwydradaeth wedi'i datganoli i Gymru—Llywodraeth y Torïaid yn San Steffan a ddylai fod wedi'i diddymu. [Torri ar draws.] Mae'n ddyletswydd ar Lywodraeth y Torïaid yn San Steffan, Janet Finch-Saunders. Mae angen iddynt hwy ei diddymu. Pe gallwn, buaswn yn gwneud hynny. Ni allwn wneud hynny.

Minister, Welsh Women's Aid have found that 77 per cent of children who experience domestic abuse did not receive support from a specialist service. Now, we know that domestic abuse is one of the factors that can cause homelessness, and Welsh Women's Aid have found that 512 survivors, many of whom will obviously be accompanied by children, couldn’t be accommodated in refuges due to a lack of space. That's 512 survivors and their dependents being forced to fend for themselves after fleeing a dangerous environment. Do you accept that this is not good enough and will you give us a cast iron pledge that this Welsh Government will ensure that everyone who seeks help in a shelter in the future gets it? And in order to achieve this, will you consider expanding the eligibility to children under 16 residing in refuges and look at what housing support grant funding can be aligned with community and children grant funding to ensure that all children impacted by domestic abuse are adequately supported? 

Weinidog, mae Cymorth i Fenywod Cymru wedi nodi nad yw 77 y cant o'r plant sy'n profi cam-drin domestig wedi cael cefnogaeth gan wasanaeth arbenigol. Nawr, gŵyr pob un ohonom fod cam-drin domestig yn un o'r ffactorau a all achosi digartrefedd, ac mae Cymorth i Fenywod Cymru wedi canfod na fu modd rhoi llety mewn lloches i 512 o oroeswyr, gyda llawer ohonynt â phlant wrth gwrs, oherwydd diffyg lle. Dyna 512 o oroeswyr a'u dibynyddion yn cael eu gorfodi i ofalu amdanynt eu hunain ar ôl dianc o amgylchedd peryglus. A ydych yn derbyn nad yw hyn yn ddigon da ac a wnewch chi roi addewid cadarn inni y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod pawb sy'n ceisio cymorth mewn lloches yn y dyfodol yn ei gael? Ac er mwyn cyflawni hyn, a wnewch chi ystyried ehangu'r cymhwysedd i blant dan 16 oed sy'n byw mewn llochesi ac edrych ar ba gyllid grant cymorth tai y gellir ei alinio â chyllid grant cymunedol a phlant i sicrhau bod pob plentyn yr effeithir arnynt gan gam-drin domestig yn cael cymorth digonol?

14:10

Yes, I agree with her entirely that domestic abuse is one of the drivers of these kinds of—well, of the need for refuges in the first place, and also of housing instability. There are a whole range of issues that we need to look at to ensure that people are able, for example, to keep hold of their tenancy, so if they are obliged to leave a house in which they would ordinarily have the right to live, then it's not the abuser who ends up staying in the house and the victim isn't driven out. So, there are an enormous number of things—I do agree with you.

One of the things I said in my statement on child poverty yesterday was that we were reviewing a number of systems that we currently have in place to make sure that we don't have people falling in between the cracks, and the area that she's just outlined is one of them. It's not directly in my portfolio, it's actually in the portfolio of the Deputy Minister and Chief Whip, but she and I are working together as part of the gender review and a number of other initiatives to do that, and I'm more than happy to include the Member in those arrangements.

Ie, cytunaf â hi'n llwyr fod cam-drin domestig yn un o'r pethau sy'n achosi'r mathau hyn—wel, yr angen am lochesi yn y lle cyntaf, yn ogystal ag ansefydlogrwydd o ran tai. Mae ystod eang o faterion y mae angen i ni eu hystyried i sicrhau bod pobl yn gallu, er enghraifft, dal gafael ar eu tenantiaeth, felly os oes rhaid iddynt adael tŷ y byddai ganddynt hawl i fyw ynddo fel rheol, nid y sawl sy'n cam-drin sy'n aros yn y tŷ ac nid yw'r dioddefwr yn cael eu gyrru allan. Felly, mae nifer enfawr o bethau—rwy'n cytuno â chi.

Un o'r pethau a ddywedais yn fy natganiad ar dlodi plant ddoe oedd ein bod yn adolygu nifer o systemau sydd gennym ar waith ar hyn o bryd i sicrhau nad oes gennym bobl yn cwympo rhwng y craciau, ac mae'r maes y mae hi newydd ei amlinellu yn un ohonynt. Nid yw'n rhan uniongyrchol o fy mhortffolio, mae ym mhortffolio’r Dirprwy Weinidog a’r Prif Chwip mewn gwirionedd, ond mae hithau a minnau’n cydweithio fel rhan o’r adolygiad rhywedd a nifer o fentrau eraill i wneud hynny, ac rwy’n fwy na pharod i gynnwys yr Aelod yn y trefniadau hynny.

The Welsh Government is providing a lot of support for people who are homeless, but, as we all know, there are far too many people who are sleeping on the streets and far too many people who don't know where they're going to sleep tonight, and they're hoping a friend or relative will put them up. That is a bad state for us to be in in twenty-first century Wales. Does the Minister agree that the only long-term solution to homelessness is to build council houses on the scale of the 1950s and 1960s, which includes Conservative Governments? I understand from reading some local papers recently that Harold Macmillan seems to have been described as a Marxist. 

Mae Llywodraeth Cymru yn darparu llawer o gefnogaeth i bobl sy'n ddigartref, ond fel y gŵyr pob un ohonom, mae gormod o lawer o bobl yn cysgu ar y strydoedd a gormod lawer o bobl nad ydynt yn gwybod ble y byddant yn cysgu heno, ac maent yn gobeithio y bydd ffrind neu berthynas yn rhoi llety iddynt. Mae honno'n sefyllfa wael inni fod ynddi yng Nghymru yn yr unfed ganrif ar hugain. A yw'r Gweinidog yn cytuno mai'r unig ateb hirdymor i ddigartrefedd yw adeiladu tai cyngor ar raddfa'r 1950au a'r 1960au, sy'n cynnwys Llywodraethau Ceidwadol? Deallaf o ddarllen papurau lleol yn ddiweddar fod Harold Macmillan, yn ôl pob sôn, wedi'i ddisgrifio fel Marcsydd.

Well, it's not my understanding of the definition of Marxist, I must say. I do entirely agree with the Member that we need to build the right combination of housing of the right type in the right place that is affordable for people. And that's obviously got to be coupled with support to ensure people can sustain a tenancy. So, it's not only about building the affordable homes; we're also being crystal clear that our ambition is to build social housing at scale and pace, and that includes council housing, and actually a large number of our registered social landlords in Wales build social housing in big numbers. It's why this Government has protected grant funding to ensure flexible tenancy support through our housing support grant as well, and it's why our Supporting People programmes are very important to ensure that not only do people get a place to live but they're able to support themselves in that tenancy.

Wel, nid hynny yw fy nealltwriaeth i o'r diffiniad o Farcsydd, mae'n rhaid i mi ddweud. Cytunaf yn llwyr â'r Aelod fod angen i ni adeiladu'r cyfuniad iawn o dai o'r math iawn yn y lle iawn sy'n fforddiadwy i bobl. Ac yn amlwg, mae'n rhaid cyplysu hynny â chymorth i sicrhau y gall pobl gynnal tenantiaeth. Felly, mae a wnelo â mwy nag adeiladu cartrefi fforddiadwy yn unig; rydym hefyd yn dweud yn gwbl glir mai ein huchelgais yw adeiladu tai cymdeithasol ar raddfa fawr ac yn gyflym, ac mae hynny'n cynnwys tai cyngor, ac mewn gwirionedd, mae nifer fawr o'n landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yng Nghymru yn adeiladu nifer fawr o dai cymdeithasol. Dyma pam fod y Llywodraeth hon wedi amddiffyn cyllid grant i sicrhau cymorth tenantiaeth hyblyg drwy ein grant cymorth tai hefyd, a dyna pam fod ein rhaglenni Cefnogi Pobl yn bwysig iawn i sicrhau nid yn unig fod pobl yn cael lle i fyw ond eu bod yn gallu cynnal eu hunain yn y denantiaeth honno.

Mohammad Asghar, in opening this, asked the Minister to look at the issues of the root causes of homelessness, and I would extend that to rough sleeping as well. Shelter, in a study earlier this month said, despite, I have to say, despite the measures that were being taken in places like Wales and in Scotland, that there will be as many as 4,000 or more children who will be made homeless by 25 December. Would the Minister care to expand on what she understands are the root causes that, despite our best interventions, homelessness and rough sleeping, including amongst children and young people, is now on an inexorable rise?

Gofynnodd Mohammad Asghar, wrth agor hyn, i’r Gweinidog edrych ar achosion sylfaenol digartrefedd, a buaswn yn ymestyn hynny i gynnwys cysgu allan hefyd. Dywedodd Shelter, mewn astudiaeth yn gynharach y mis hwn, er gwaethaf, mae'n rhaid imi ddweud, er gwaethaf y mesurau a oedd yn cael eu cymryd mewn lleoedd fel Cymru a'r Alban, y bydd cymaint â 4,000 neu fwy o blant yn cael eu gwneud yn ddigartref erbyn 25 Rhagfyr. A hoffai'r Gweinidog ehangu ar yr hyn y mae hi'n ei ddeall yw'r achosion sylfaenol sy'n golygu, er gwaethaf ein hymyriadau gorau, fod digartrefedd a chysgu allan, gan gynnwys ymhlith plant a phobl ifanc, bellach yn cynyddu'n ddiwrthdro?

Yes, it's absolutely plain that one of the root causes of homelessness is the inability of people to access the right kind of social housing, because we haven't been building enough as a result of the Tory caps on the housing revenue accounts, and the way that that system worked, which was absolutely anti the building of social housing. There are also a number of issues around universal credit; the way that the local housing allowance has been capped for four years making people destitute; the rise in high levels of personal debt leading to family breakdown; and domestic violence issues, like Leanne Wood just highlighted, coming out of some of those issues. There are a range of complex issues, all based around poverty and the inability of people to earn enough money to sustain their housing. And the reason for that is because housing costs are very high in the private rented sector and the universal credit just simply doesn't cover them off, and that's absolutely the root cause of that. 

Ydy, mae'n gwbl glir mai un o achosion sylfaenol digartrefedd yw anallu pobl i gael mynediad at y math cywir o dai cymdeithasol, gan nad ydym wedi bod yn adeiladu digon ohonynt o ganlyniad i gapiau'r Torïaid ar y cyfrifon refeniw tai, a'r ffordd roedd y system honno'n gweithio, a oedd yn hollol wrthwynebus i adeiladu tai cymdeithasol. Ceir nifer o broblemau hefyd sy'n ymwneud â chredyd cynhwysol; y ffordd y mae'r lwfans tai lleol wedi'i gapio ers pedair blynedd gan wneud pobl yn ddiymgeledd; y cynnydd mewn lefelau uchel o ddyled bersonol yn arwain at chwalu teuluoedd; a materion trais domestig, fel y nododd Leanne Wood, o ganlyniad i rai o'r problemau hynny. Ceir ystod o faterion cymhleth, pob un yn seiliedig ar dlodi ac anallu pobl i ennill digon o arian i gadw eu tai. A'r rheswm am hynny yw fod costau tai yn uchel iawn yn y sector rhentu preifat ac nid yw credyd cynhwysol yn ddigon i'w talu, a dyna'n bendant sydd wrth wraidd y broblem.

Y Diwydiant Adeiladu Tai
The Housing Construction Industry

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gefnogaeth Llywodraeth Cymru i'r diwydiant adeiladu tai? OAQ54814

2. Will the Minister make a statement on the Welsh Government’s support for the housing construction industry? OAQ54814

Yes. We provide a range of support for house builders, including support specifically for small to medium-sized businesses. I do recognise housing construction is challenging; I regularly meet with builders in order to discuss some of the challenges they face. The Deputy Minister for Economy and Transport and I last met with sector representatives in October, focusing on addressing construction challenges.

Gwnaf. Rydym yn darparu ystod o gefnogaeth i adeiladwyr tai, gan gynnwys cefnogaeth yn benodol ar gyfer busnesau bach i ganolig. Rwy'n cydnabod bod adeiladu tai yn heriol; rwy'n cyfarfod ag adeiladwyr yn rheolaidd er mwyn trafod rhai o'r heriau sy'n eu hwynebu. Cyfarfu Dirprwy Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth a minnau â chynrychiolwyr y sector ddiwethaf ym mis Hydref, gan ganolbwyntio ar fynd i’r afael â'r heriau ym maes adeiladu.

14:15

Thank you for your answer, Minister. Hughes Architects is a business that operates across mid Wales, and they have said that the draft national development framework has little thought for mid Wales. They're talking about it being backward-looking with no real vision, and also that it resembles previous strategies, which they say have failed to deliver. Mr Hughes specifically goes on to talk about the continued focus on affordable housing at the expense of general housing that has hit rural regions hard, and that has very much been misunderstood by strategic planners. There's also the wider point of mid Wales being included in a much wider region, being included within the south Wales region, but they are very different economies. And I know that other stakeholders have raised this concern with you also. I wonder how you respond to these concerns, and will you commit, Minister, and your officials, to considering carefully the stakeholder responses from mid Wales that have warned that the current draft development framework policy document fails to address what it actually set out to achieve?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Mae Hughes Architects yn fusnes sy'n gweithredu ledled canolbarth Cymru, ac maent wedi dweud nad yw'r fframwaith datblygu cenedlaethol drafft yn rhoi fawr ddim ystyriaeth i ganolbarth Cymru. Dywedant ei fod yn edrych am yn ôl heb unrhyw weledigaeth go iawn, a'i fod hefyd yn debyg i strategaethau blaenorol, sydd, yn eu barn hwy, wedi methu cyflawni. Mae Mr Hughes yn mynd ymlaen i sôn yn benodol am y ffocws parhaus ar dai fforddiadwy ar draul tai yn gyffredinol sydd wedi taro rhanbarthau gwledig yn galed, ac mae cynllunwyr strategol wedi camddeall hynny i raddau helaeth. Ceir pwynt ehangach hefyd ynglŷn â bod ardal canolbarth Cymru yn cael ei chynnwys mewn rhanbarth llawer ehangach, yn cael ei chynnwys yn rhanbarth de Cymru, ond maent yn economïau gwahanol iawn. A gwn fod rhanddeiliaid eraill wedi lleisio'r pryder hwn wrthych chi hefyd. Tybed sut rydych yn ymateb i'r pryderon hyn, ac a wnewch chi ymrwymo, Weinidog, a'ch swyddogion, i roi ystyriaeth ofalus i ymatebion rhanddeiliaid o ganolbarth Cymru sydd wedi rhybuddio bod dogfen bolisi'r fframwaith datblygu drafft cyfredol yn methu mynd i'r afael â'r hyn y bwriadwyd iddo ei gyflawni?

Well, the current document is a consultation draft, as I know Russell George knows. The consultation has now closed. We've had over 1,000 responses to it and those responses are currently being analysed. We'll then publish the report on the consultation responses and we'll be bringing forward any recommended changes as a result of that consultation. So, I assume the firm that he's mentioning has returned a consultation response.

In terms of why we're emphasising social housing, all the evidence shows that we build enough market housing in Wales. Clearly we need to carry on building that much going forward, but we're several thousand short of social homes in particular. We need to build around 4,000 social homes a year for the next 10 years. We're not getting anywhere near that, whereas we have been building sufficient market housing. So that's the emphasis, though I accept the point that he makes, which is, as I said in response to Mohammad Asghar, we need to make sure that we build the right type of house in the right place for the right people. So there are a number of complex things.

The NDF framework is also intended to be read alongside 'Planning Policy Wales', and he will know that we've just started the passage of the Local Government and Elections (Wales) Bill through the Senedd, and that has regional arrangements specifically around strategic planning, which will address some of the issues around the spatial issues and particular areas.

So, I take the point. We are looking at the consultation responses at the moment and as soon as I am in a position to share those responses and our response to them with the Assembly, I will do so—probably, Llywydd, very early in the new year.

Wel, ymgynghoriad drafft yw'r ddogfen gyfredol, fel y gwn fod Russell George yn gwybod. Mae'r ymgynghoriad bellach wedi dod i ben. Cawsom dros 1,000 o ymatebion iddo ac mae'r ymatebion hynny wrthi'n cael eu dadansoddi. Byddwn yn cyhoeddi'r adroddiad ar ymatebion yr ymgynghoriad wedyn a byddwn yn cyflwyno unrhyw newidiadau a argymhellir o ganlyniad i'r ymgynghoriad hwnnw. Felly, rwy'n cymryd bod y cwmni y mae'n sôn amdano wedi cyflwyno ymateb i'r ymgynghoriad.

O ran pam rydym yn pwysleisio tai cymdeithasol, mae'r holl dystiolaeth yn dangos ein bod yn adeiladu digon o dai'r farchnad agored yng Nghymru. Yn amlwg, mae angen inni barhau i adeiladu cymaint â hynny yn y dyfodol, ond rydym filoedd yn brin o gartrefi cymdeithasol yn enwedig. Mae angen inni adeiladu oddeutu 4,000 o gartrefi cymdeithasol y flwyddyn am y 10 mlynedd nesaf. Nid ydym yn agos i gyrraedd hynny, er ein bod yn adeiladu digon o dai'r farchnad agored. Felly dyna'r pwyslais, er fy mod yn derbyn y pwynt a wna, sef, fel y dywedais mewn ymateb i Mohammad Asghar, fod angen inni sicrhau ein bod yn adeiladu'r math iawn o dŷ yn y lle iawn ar gyfer y bobl iawn. Felly mae yna nifer o bethau cymhleth.

Bwriedir hefyd i'r Fframwaith Datblygu Cenedlaethol gael ei ddarllen ochr yn ochr â 'Polisi Cynllunio Cymru', a bydd yn gwybod ein bod newydd ddechrau pasio Bil Llywodraeth Leol ac Etholiadau (Cymru) drwy'r Senedd, ac mae gan hwnnw drefniadau rhanbarthol penodol ynghylch cynllunio strategol, a fydd yn mynd i'r afael â rhai o'r materion sy'n codi ynghylch materion gofodol ac ardaloedd penodol.

Felly, rwy'n derbyn y pwynt. Rydym yn edrych ar ymatebion yr ymgynghoriad ar hyn o bryd a chyn gynted ag y byddaf mewn sefyllfa i rannu'r ymatebion hynny a'n hymateb iddynt gyda'r Cynulliad, byddaf yn gwneud hynny—yn gynnar iawn yn y flwyddyn newydd, yn ôl pob tebyg, Lywydd.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Dai Lloyd. 

Questions now from the party spokespeople. The Plaid Cymru spokesperson, Dai Lloyd.

Diolch, Llywydd. Minister, you may have noticed that there's possibly a general election happening very shortly, but in view of that, it's emerged that students in Cardiff have been told that they won't be able to vote tomorrow because of an administrative error that is not their fault. I'm told that Cardiff council have admitted that around 200 of the 1,000 people who gave invalid addresses when they registered haven't been followed up yet. So, at this late stage, what can you do as Minister to try and rectify this unfortunate situation?

Diolch, Lywydd. Weinidog, efallai y byddwch wedi sylwi y bydd etholiad cyffredinol yn digwydd cyn bo hir, ond o gofio hynny, daeth yn amlwg fod myfyrwyr yng Nghaerdydd wedi cael gwybod na fyddant yn gallu pleidleisio yfory oherwydd camgymeriad gweinyddol heb unrhyw fai arnynt hwy. Dywedir wrthyf fod cyngor Caerdydd wedi cyfaddef nad ydynt wedi mynd i'r afael hyd yma â'r oddeutu 200 o'r 1,000 o bobl a roddodd gyfeiriadau annilys wrth gofrestru. Felly, ar y cam hwyr hwn, beth y gallwch ei wneud fel Gweinidog i geisio unioni'r sefyllfa anffodus hon?

I wasn't aware of it, I have to say, so if he wants to give me details as soon as possible, I can follow it up with Cardiff council. I'm not sure of the answer, therefore, because I wasn't aware of the problem, but if you want to share the details with me, I'll see what we can do. We certainly, obviously, want to ensure that as many people are able to exercise their vote as is humanly possible. 

Nid oeddwn yn ymwybodol o hynny, mae'n rhaid i mi ddweud, felly os gall roi'r manylion i mi cyn gynted â phosibl, gallaf fynd ar ei drywydd gyda chyngor Caerdydd. Nid wyf yn siŵr o'r ateb, felly, gan nad oeddwn yn ymwybodol o'r broblem, ond os gallwch rannu'r manylion gyda mi, byddaf yn gweld beth y gallwn ei wneud. Yn sicr, rydym yn amlwg yn awyddus i sicrhau bod cymaint o bobl â phosibl yn gallu pleidleisio.

Thank you for that. Turning back to housing and rough-sleeping matters, as you'll be aware, the housing support grant is pivotal to enabling various agencies, like Cymorth Cymru, Community Housing Cymru and Welsh Women's Aid to deliver those oh-so-valuable services to counter homelessness and rough-sleeping on our streets, yet funding for housing-related support has reduced by £37 million in Wales since 2012 in real terms, so a recent report says. So, has the Welsh Government any plans to increase the housing support grant in the next budget round?

Diolch am hynny. Gan ddychwelyd at faterion tai a chysgu allan, fel y gwyddoch, mae'r grant cymorth tai yn hanfodol i alluogi amryw asiantaethau, fel Cymorth Cymru, Cartrefi Cymunedol Cymru a Cymorth i Fenywod Cymru i ddarparu'r gwasanaethau sydd mor werthfawr wrth fynd i'r afael â digartrefedd a chysgu allan ar ein strydoedd, ond serch hynny, mae cyllid ar gyfer cymorth sy'n gysylltiedig â thai wedi gostwng £37 miliwn yng Nghymru ers 2012 mewn termau real, yn ôl adroddiad diweddar. Felly, a oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw gynlluniau i gynyddu'r grant cymorth tai yn y cylch cyllidebol nesaf?

Well, as Dai Lloyd pointed out, we're having a general election at the moment and he'll know, therefore, that we've had to delay the publication of the budget. The draft budget alongside the local government settlement—at the same time, unusually, because of the compression of the timescales—will both be issued by written statement on the Monday following the general election. So, next Monday. 

Wel, fel y nododd Dai Lloyd, mae gennym etholiad cyffredinol yn digwydd ar hyn o bryd a bydd yn gwybod, felly, ein bod wedi gorfod gohirio'r gwaith o cyhoeddi'r gyllideb. Bydd y gyllideb ddrafft, ochr yn ochr â'r setliad llywodraeth leol—ar yr un pryd, yn anarferol, oherwydd cyfyngder yr amserlenni—yn cael ei chyhoeddi mewn datganiad ysgrifenedig ar y dydd Llun ar ôl yr etholiad cyffredinol. Felly, ddydd Llun nesaf.

Thank you for that, because statistics by the Wallich show an increase in the number of rough-sleepers on Swansea's streets, and when I've been out with the homeless soup run—and Leanne has been out as well on the homeless soup run in Swansea—the evidence is stark, actually. It's particularly poignant coming up to Christmas, as we are now. So, with the wild public spending bonanza promised by whoever wins this general election tomorrow, will the Minister commit to ensuring that preventing homelessness is a priority in any future spending decisions?

Diolch am hynny, gan fod ystadegau gan y Wallich yn dangos cynnydd yn nifer y bobl sy'n cysgu allan ar strydoedd Abertawe, a phan wyf wedi bod allan gyda'r daith cawl i'r digartref—ac mae Leanne wedi bod allan hefyd ar y daith cawl i'r digartref yn Abertawe—mae'r dystiolaeth yn amlwg, mewn gwirionedd. Mae'n arbennig o drist wrth agosáu at y Nadolig, fel rydym ar hyn o bryd. Felly, gyda'r addewid o wariant cyhoeddus gwyllt gan bwy bynnag sy’n ennill yr etholiad cyffredinol yfory, a wnaiff y Gweinidog ymrwymo i sicrhau bod atal digartrefedd yn flaenoriaeth mewn unrhyw benderfyniadau gwariant yn y dyfodol?

14:20

Yes. Clearly, we want to prevent homelessness. Dai Lloyd will be aware that we've got the housing action group, chaired by the chief executive of Crisis, working for us. We've accepted all of the recommendations of the first report, deliberately asked for by us in order to address rough-sleeping and the sharp end of homelessness in the run-up to Christmas. As a result of that, we've got the assertive outreach training right across Wales already. We've specifically trained all of the relevant workers in Swansea, Cardiff, Wrexham and Newport, but that's not to leave out other parts of Wales being rolled out right across those acute places where people gather.

I too have been out with various soup runs, breakfast runs, and so on, in Swansea and Cardiff. I'm not going to promise to get everybody in off the street because it's impossible to do; anybody who made that promise would be bound to break it. What we have said is that we will know who everybody is who's sleeping rough, and we will have a plan for them. If we can get them in off the street, of course, we will. Otherwise, we will have the assertive outreach workers reaching out to them. I met with two of them from Cardiff last week. Some of the stories they told me were absolutely heartwarming, but they also emphasised that it can take six to nine months to get somebody's trust enough to accept that you're giving them the right help and support.

So, we're not trying to force people to do things against their wishes, but we do want to make sure that they're safe and they have a care plan in place, and that we have the outreach workers working with them. So, what I am saying is we will know who everyone is, we will have a plan for them and, where possible, we will get them in off the street as soon as possible to one of our housing first arrangements, or the specific arrangements we've put in place in the four cities.   

Iawn. Yn amlwg, rydym am atal digartrefedd. Bydd Dai Lloyd yn ymwybodol fod gennym y grŵp gweithredu ar dai, o dan gadeiryddiaeth prif weithredwr Crisis, yn gweithio i ni. Rydym wedi derbyn holl argymhellion yr adroddiad cyntaf, y gofynasom amdano yn fwriadol er mwyn mynd i’r afael â chysgu allan a'r enghreifftiau gwaethaf o ddigartrefedd yn y cyfnod cyn y Nadolig. O ganlyniad i hynny, mae gennym yr hyfforddiant allgymorth grymusol ar waith eisoes ledled Cymru. Rydym wedi darparu hyfforddiant penodol i'r holl weithwyr perthnasol yn Abertawe, Caerdydd, Wrecsam a Chasnewydd, ond nid yw hynny'n golygu bod rhannau eraill o Gymru heb gael eu cynnwys yn yr holl leoedd acíwt hynny lle mae pobl yn ymgynnull.

Rwyf innau hefyd wedi bod allan ar wahanol deithiau cawl, teithiau brecwast, ac ati, yn Abertawe a Chaerdydd. Nid wyf am addo dod â phawb i mewn oddi ar y stryd gan fod hynny'n amhosibl; byddai unrhyw un a fyddai'n gwneud yr addewid hwnnw'n sicr o'i dorri. Yr hyn rydym wedi'i ddweud yw y byddwn yn gwybod pwy yw pawb sy'n cysgu allan, a bydd gennym gynllun ar eu cyfer. Os gallwn ddod â hwy i mewn oddi ar y stryd, wrth gwrs, byddwn yn gwneud hynny. Fel arall, bydd gennym y gweithwyr allgymorth grymusol yn estyn allan atynt. Cyfarfûm â dau ohonynt o Gaerdydd yr wythnos diwethaf. Roedd rhai o'r straeon a ddywedasant wrthyf yn dorcalonnus iawn, ond gwnaethant bwysleisio hefyd y gall gymryd chwech i naw mis i gael rhywun i ymddiried digon ynoch i dderbyn eich bod yn rhoi'r help a'r gefnogaeth gywir iddynt.

Felly, nid ydym yn ceisio gorfodi pobl i wneud pethau'n groes i'w dymuniadau, ond rydym am sicrhau eu bod yn ddiogel a bod ganddynt gynllun gofal ar waith, a bod gennym y gweithwyr allgymorth yn gweithio gyda hwy. Felly, yr hyn rwy'n ei ddweud yw y byddwn yn gwybod pwy yw pawb, bydd gennym gynllun ar eu cyfer, a lle bo modd, byddwn yn dod â hwy i mewn oddi ar y stryd cyn gynted â phosibl i un o'n trefniadau tai yn gyntaf, neu'r trefniadau penodol rydym wedi'u rhoi ar waith yn y pedair dinas.

Llefarydd y Ceidwadwyr, Mark Isherwood. 

Conservative spokesperson, Mark Isherwood. 

Diolch, Llywydd. Under the Welsh Government's local government funding formula, nine out of 22 Welsh authorities received an increase in the current financial year: Cardiff up 0.9 per cent, Swansea up 0.5 per cent, Wrexham 0.1 per cent cut, Flintshire 0.3 per cent cut, despite all having equivalent population increases. Alongside Flintshire, the councils with the largest cuts of 0.3 per cent included Conwy and Anglesey, although Conwy and Anglesey are amongst the five local authorities in Wales where 30 per cent or more of workers are paid less than the voluntary living wage. Prosperity levels per head in Anglesey are the lowest in Wales at just under half those in Cardiff, and Conwy council has the highest proportion of over 65s in Wales, at 25 per cent compared to Cardiff on 13 per cent, which has the smallest. When I questioned you about this here on 9 October, you replied,

'we offer all the time that a local authority who thinks that the measures are not right should come forward and put its suggested adjustments into the distribution sub-group formula'.

Have any local authorities come forward since you made that comment on 9 October and, if so, can you identify them?

Diolch, Lywydd. O dan fformiwla ariannu llywodraeth leol Llywodraeth Cymru, derbyniodd naw o'r 22 awdurdod yng Nghymru gynnydd yn y flwyddyn ariannol gyfredol: cynnydd o 0.9 y cant i Gaerdydd, cynnydd o 0.5 y cant i Abertawe, toriad o 0.1 y cant i Wrecsam, toriad o 0.3 y cant i Sir y Fflint, er bod cynnydd cyfatebol wedi bod ym mhoblogaethau pob un ohonynt. Ochr yn ochr â Sir y Fflint, roedd y cynghorau a welodd y toriadau mwyaf o 0.3 y cant yn cynnwys Conwy ac Ynys Môn, er bod Conwy ac Ynys Môn ymhlith y pum awdurdod lleol yng Nghymru lle mae 30 y cant neu fwy o weithwyr yn cael llai o dâl na'r cyflog byw gwirfoddol. Lefelau ffyniant y pen ar Ynys Môn yw'r isaf yng Nghymru, ychydig yn llai na hanner y lefelau yng Nghaerdydd, a chyngor Conwy sydd â'r gyfran uchaf o bobl dros 65 oed yng Nghymru, sef 25 y cant o gymharu â Chaerdydd ar 13 y cant, sydd â'r lleiaf. Pan ofynnais i chi ynglŷn â hyn yma ar 9 Hydref, fe ateboch chi,

'rydym yn cynnig, drwy'r amser, i awdurdod lleol sy'n credu nad yw'r dulliau o fesur yn iawn gynnig ei awgrymiadau ynghylch addasiadau i fformiwla'r is-grŵp dosbarthu'.

A oes unrhyw awdurdodau lleol wedi cynnig awgrymiadau ers i chi wneud y sylw hwnnw ar 9 Hydref, ac os felly, a allwch eu nodi?

As far as I know, they haven't, but I will check for Mark Isherwood just to be absolutely certain, but, as far as I know, no local authority has made a formal proposal to change the DSG formula.FootnoteLink But I make the offer again: if an authority wants to come forward with a change to the DSG formula, we are more than happy to look at it and to run the figures, and to put it through the democratic processes that we have in place to do that. The partnership council and the Welsh Government agrees the distribution sub-group formula every year. [Interruption.] What on earth does that mean, Darren Millar? What we believe in is local democracy and a local democratic structure. The Welsh Local Government Association and us work very carefully in the partnership council to do this.     

Hyd y gwn i, nid oes unrhyw un wedi gwneud hynny, ond byddaf yn edrych i weld dros Mark Isherwood er mwyn bod yn hollol sicr, ond hyd y gwn i, nid oes unrhyw awdurdod lleol wedi gwneud cynnig ffurfiol i newid fformiwla'r is-grŵp dosbarthu.FootnoteLink Ond rhoddaf y cynnig eto: os yw awdurdod yn awyddus i awgrymu newid i fformiwla'r is-grŵp dosbarthu, rydym yn fwy na pharod i edrych arno ac i ystyried y ffigurau, a’i drin gyda'r prosesau democrataidd sydd gennym ar waith i wneud hynny. Mae'r cyngor partneriaeth a Llywodraeth Cymru yn cytuno ar fformiwla'r is-grŵp dosbarthu bob blwyddyn. [Torri ar draws.] Beth ar y ddaear y mae hynny'n ei olygu, Darren Millar? Yr hyn rydym yn credu ynddo yw democratiaeth leol a strwythur democrataidd lleol. Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a ninnau'n gweithio'n ofalus iawn yn y cyngor partneriaeth i wneud hyn.

You don't need to be answering Darren Millar. Answer Mark Isherwood. 

Nid oes angen i chi ateb Darren Millar. Atebwch Mark Isherwood.

Thank you. 

Well, in fact, the—. 

Diolch.

Wel, mewn gwirionedd, mae'r—.

Mark Isherwood, if you can continue, and if he can be allowed to continue, especially by people in his own group.

Mark Isherwood, os gallwch barhau, ac os gellir caniatáu iddo barhau, yn enwedig gan bobl yn ei grŵp ei hun.

In fact, the very week that you made that comment to me, a letter was sent to the First Minister and to yourself and to the Finance Minister and Trefnydd from Flintshire County Council, signed by its leader and the leader of all groups. It said, 'Flintshire has engaged with Welsh Government to make our case over a series of budget setting years. We still contend that as a low-funded council per capita under the local government funding formula, we're more exposed than most to the impacts of a decade of a reductive'—a term they used—'national budget. The evidence is there.' And they concluded, 'We would welcome a private discussion with you over our case to support and are resting on your judgment to make the best use of the uplift in the Welsh revenue budget to support the collective case for local government.'  

You replied on behalf of the Welsh Government on 4 November, 'The Welsh Government is committed to providing the best possible outcome to local government from our budget process', but then only discussed the size of the cake when their letter was about how the cake is sliced. Therefore, in response to the letter they did send to you the same week you responded to me, and you've repeated your offer to them, have you agreed to meet them, as they requested, to discuss the agenda that they raised with you in that letter?

Mewn gwirionedd, yn ystod yr union wythnos y gwnaethoch y sylw hwnnw i mi, anfonwyd llythyr at y Prif Weinidog a chithau a'r Gweinidog Cyllid a’r Trefnydd gan Gyngor Sir y Fflint, wedi'i lofnodi gan ei arweinydd ac arweinydd pob grŵp. Dywedai, 'Mae Sir y Fflint wedi ymgysylltu â Llywodraeth Cymru i ddadlau ein hachos dros gyfres o flynyddoedd gosod cyllideb. Rydym yn parhau i ddadlau ein bod ninnau, fel cyngor sy'n cael lefel isel o gyllid y pen o dan fformiwla ariannu llywodraeth leol, yn fwy agored na'r rhan fwyaf i effeithiau degawd o gyllideb genedlaethol ostyngol.'—dyna'r term y gwnaethant ei ddefnyddio—'Mae'r dystiolaeth yno.' A daethant i'r casgliad, 'Byddem yn croesawu trafodaeth breifat gyda chi ynglŷn â'n hachos i'w gefnogi ac rydym yn dibynnu ar eich barn i wneud y defnydd gorau o'r cynnydd yng nghyllideb refeniw Cymru i gefnogi'r achos cyfunol dros lywodraeth leol.'

Fe ateboch chi ar ran Llywodraeth Cymru ar 4 Tachwedd, 'Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i ddarparu'r canlyniad gorau posibl i lywodraeth leol o'n proses gyllidebol', ond wedyn, aethoch yn eich blaen i sôn am faint y gacen yn unig, pan oedd eu llythyr yn ymwneud â sut y caiff y gacen ei thorri. Felly, mewn ymateb i'r llythyr a anfonasant atoch yn ystod yr un wythnos ag y gwnaethoch ymateb i mi, ac rydych wedi ailadrodd eich cynnig iddynt, a ydych wedi cytuno i gyfarfod â hwy, fel y gofynasant, i drafod yr agenda a godasant gyda chi yn y llythyr hwnnw?

14:25

I've no recollection of that, so apologies. We get a large number of correspondence. I'm more than happy to look at it again.

I met with all of the WLGA executives up in north Wales, in Flintshire County Council offices. Hannah and I had a number of meetings that day, at which the leader of Wrexham was present. I'm more than happy to meet with them again. Obviously, you don't know what the settlement looks like this year because we haven't released it. But I would say, Mark Isherwood, as usual, it's all very well for you to stand there and tell me I should give local authorities more money, but you're the architect of nine years of austerity, aren't you? You're the ones who've cut our budget, you're the ones who haven't sent us enough money, you're the ones who've made sure our funding formula is lower now than it was nine years ago, so you've only yourselves to blame.

Nid oes gennyf unrhyw gof o hynny, felly rwy'n ymddiheuro. Rydym yn cael cryn dipyn o ohebiaeth. Rwy'n fwy na pharod i edrych arno eto.

Cyfarfûm â phob un o swyddogion gweithredol CLlLC yng ngogledd Cymru, yn swyddfeydd Cyngor Sir y Fflint. Roedd gan Hannah a minnau nifer o gyfarfodydd y diwrnod hwnnw, ac roedd arweinydd Wrecsam yn bresennol. Rwy'n fwy na pharod i gyfarfod â hwy eto. Yn amlwg, ni wyddoch sut olwg sydd ar y setliad eleni gan nad ydym wedi'i ryddhau. Ond buaswn yn dweud, Mark Isherwood, yn ôl yr arfer, ei bod hi'n hawdd i chi sefyll yno a dweud wrthyf y dylwn roi mwy o arian i awdurdodau lleol, ond onid ydych chi'n un o benseiri naw mlynedd o gyni? Chi yw'r rhai sydd wedi torri ein cyllideb, chi yw'r rhai nad ydynt wedi anfon digon o arian i ni, chi yw'r rhai sydd wedi sicrhau bod ein fformiwla ariannu yn is yn awr nag yr oedd naw mlynedd yn ôl, felly chi'ch hunain yn unig sydd ar fai.

Well, I'm not going to re-rehearse the economics lesson I tried to give you yesterday on that point—

Wel, nid wyf am ailadrodd y wers economeg y ceisiais ei rhoi i chi ddoe ar y pwynt hwnnw—

Do you want the same answer?

A ydych yn dymuno cael yr un ateb?

Yes, because you don't seem to understand basic economics, but there we are—

Ydw, gan nad yw'n ymddangos eich bod yn deall economeg sylfaenol, ond dyna ni—

That's not what my question is about—

Nid yw fy nghwestiwn yn ymwneud â hynny—

Ask your question now and the Minister can respond as well.

Gofynnwch eich cwestiwn yn awr a gall y Gweinidog ymateb hefyd.

My question is about how the budget, whatever size it is, is sliced. It's about the formula, not about the size. We're all waiting in anticipation to hear what the next size of the budget will be—

Mae fy nghwestiwn yn ymwneud â sut y caiff y gyllideb ei rhannu, ni waeth beth yw ei maint. Mae'n ymwneud â'r fformiwla, nid y maint. Mae pob un ohonom yn disgwyl yn eiddgar i glywed beth fydd maint y gyllideb nesaf—

I've been patronised by a lot better people than you, Mark Isherwood.

Rwyf wedi cael fy nhrin yn nawddoglyd gan bobl lawer gwell na chi, Mark Isherwood.

Wait for the question to be asked, and let's have a little bit of calm in the Chamber now, please.

Arhoswch i'r cwestiwn gael ei ofyn, a gadewch i ni beidio â chynhyrfu yn y Siambr, os gwelwch yn dda.

So, their request to you, a letter replying from you, signed 4 November, they have requested a private discussion.

Felly, eu cais i chi, llythyr yn ateb gennych chithau, wedi'i lofnodi ar 4 Tachwedd, maent wedi gofyn am drafodaeth breifat.

Do you want to read it out loud again?

A ydych am ei ddarllen yn uchel unwaith eto?

So, I'd be grateful if you could look at that.

Similarly, I received correspondence from—I won't name them—an executive member of Flintshire this summer about the unfunded legislative impacts on local government. They said that local government has contested that the regulatory impact assessments that Welsh Government produces alongside draft legislation do not always fully estimate or project the likely implications of making a reality of legislation. They provided two examples—additional learning needs and sustainable drainage bodies—and they said that, in their case alone, the unfunded budget pressures next year would be over £0.5 million across Wales, over £10 million. Again, how do you respond to these concerns? This case was raised, actually, paradoxically, by a member of your own party, but speaking on behalf of the local government family across Wales, and is clearly, given the detail and evidence in the letter, based on evidence rather than simply opinion.

Felly, buaswn yn ddiolchgar pe gallech edrych ar hynny.

Yn yr un modd, cefais ohebiaeth gan—nid wyf am eu henwi—aelod gweithrediaeth o Sir y Fflint yr haf hwn am yr effeithiau deddfwriaethol heb eu hariannu ar lywodraeth leol. Dywedasant fod llywodraeth leol wedi dadlau nad yw’r asesiadau effaith rheoleiddiol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cynhyrchu ochr yn ochr â deddfwriaeth ddrafft bob amser yn amcangyfrif nac yn rhagamcanu holl oblygiadau tebygol rhoi deddfwriaeth ar waith. Fe wnaethant ddarparu dwy enghraifft—anghenion dysgu ychwanegol a chyrff draenio cynaliadwy—a dywedasant, yn eu hachos hwy yn unig, y byddai'r pwysau cyllidebol heb eu hariannu y flwyddyn nesaf dros £0.5 miliwn, ledled Cymru, dros £10 miliwn. Unwaith eto, sut rydych yn ymateb i'r pryderon hyn? Codwyd yr achos hwn, mewn gwirionedd, yn baradocsaidd, gan aelod o'ch plaid eich hun, ond wrth siarad ar ran y teulu llywodraeth leol ledled Cymru, ac mae'n amlwg, o ystyried y manylion a'r dystiolaeth yn y llythyr, yn seiliedig ar dystiolaeth yn hytrach na barn yn unig.

Well, Mark Isherwood, as usual, you are the one who doesn't understand fundamentally the way the economics of the local government settlement work. Wales has been underfunded by the Conservative Government for the last nine years. We only have so much money—much less than we should have in order to split it up. The splitting up of that pot is done via the democratic processes of the WLGA. We have liaison meetings with all of them, all the time. The leaders of the councils you are mentioning are present in many of those meetings. I have met with all of the council leaders and chief executives across Wales. I'm more than happy to entertain any suggestion that they want to put forward again. I just don't know how many times—. It doesn't matter if you wave pieces of paper at me. I don't know how many times I've got to tell you the same thing. Perhaps you should listen.

Wel, Mark Isherwood, fel arfer, chi yw'r un nad yw'n deall y ffordd sylfaenol y mae economeg y setliad llywodraeth leol yn gweithio. Mae Cymru wedi cael ei thanariannu gan y Llywodraeth Geidwadol am y naw mlynedd ddiwethaf. Hyn a hyn o arian yn unig sydd gennym—llai o lawer nag y dylem ei gael er mwyn ei rannu. Caiff y pot hwnnw ei rannu drwy brosesau democrataidd CLlLC. Rydym yn cynnal cyfarfodydd cyswllt â phob un ohonynt, drwy'r amser. Mae arweinwyr y cynghorau y soniwch amdanynt yn bresennol yn llawer o'r cyfarfodydd hynny. Rwyf wedi cyfarfod â phrif weithredwyr ac arweinwyr pob cyngor yng Nghymru. Rwy'n fwy na pharod i ystyried unrhyw awgrym y maent am ei gynnig eto. Nid wyf yn gwybod sawl gwaith—. Nid oes ots os ydych yn chwifio darnau o bapur ataf. Nid wyf yn gwybod sawl gwaith y mae'n rhaid i mi ddweud yr un peth wrthych. Efallai y dylech wrando.

Cymorth i Gyn-filwyr
Support for Veterans

3. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu i gyn-filwyr yng Ngorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro? OAQ54844

3. What support is the Welsh Government providing to veterans in Carmarthen West and South Pembrokeshire? OAQ54844

Our support for our armed forces veterans across Wales, including those living in Carmarthen West and South Pembrokeshire, is set out in our annual report, which was published in May. In collaboration with our armed forces expert group and other key partners, we continue to build on this important work.

Mae ein cefnogaeth i gyn-filwyr y lluoedd arfog ledled Cymru, gan gynnwys y rheini sy'n byw yng Ngorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro, wedi'i nodi yn ein hadroddiad blynyddol, a gyhoeddwyd ym mis Mai. Mewn cydweithrediad â'n grŵp arbenigol ar y lluoedd arfog a phartneriaid allweddol eraill, rydym yn parhau i adeiladu ar y gwaith pwysig hwn.

Thank you for the answer, Minister. I trust this will be uncontroversial because, of course, this is an area that we all care about. We must look after these individuals who've served our country and are now turning to the state for support.

I've got one constituent in his 30s who very much answers to that description of being a veteran: he's encountered a relationship breakdown, he's struggling with addictions and isolation issues since leaving the armed forces, and is suffering from some form of post-traumatic stress, it would appear. Now, when my office have tried to engage with local services, we've found it really hard to get them to really buy into the fact that he's a veteran. There are local organisations, such as the VC Gallery in Haverfordwest and some of the churches in Pembroke, that have been absolutely outstanding and have tried to offer support every which way they can.

Now, I know you have a veterans pathway, but what could you do, Minister, do you think, to ensure that it's adequately signposted to make sure that veterans are automatically referred to the right services when seeking help from the statutory bodies?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Hyderaf na fydd hyn yn ddadleuol, oherwydd wrth gwrs, mae hwn yn faes y mae pob un ohonom yn malio amdano. Mae'n rhaid inni ofalu am yr unigolion hyn sydd wedi gwasanaethu ein gwlad ac sydd bellach yn troi at y wladwriaeth am gefnogaeth.

Mae gennyf un etholwr yn ei 30au sydd wir yn cyfateb i'r disgrifiad o gyn-filwr: mae ei berthynas wedi chwalu, mae'n cael trafferth gyda phroblemau caethiwed a theimlo’n ynysig ers gadael y lluoedd arfog, ac mae'n dioddef o ryw fath o straen wedi trawma, yn ôl pob golwg. Nawr, pan mae fy swyddfa wedi ceisio ymgysylltu â gwasanaethau lleol, rydym wedi'i chael hi'n anodd iawn eu cael i dderbyn y ffaith ei fod yn gyn-filwr. Mae sefydliadau lleol, fel y VC Gallery yn Hwlffordd a rhai o'r eglwysi ym Mhenfro, wedi bod yn gwbl ardderchog ac wedi ceisio cynnig cefnogaeth ym mhob ffordd y gallant.

Nawr, gwn fod gennych lwybr cyn-filwyr, ond beth y gallech ei wneud, Weinidog, yn eich barn chi, i sicrhau bod hwnnw wedi'i gyfeirio'n ddigonol i sicrhau bod cyn-filwyr yn cael eu cyfeirio'n awtomatig at y gwasanaethau cywir wrth geisio cymorth gan y cyrff statudol?

14:30

I thank the Member for the question. I know this is something you've had a long-standing interest in and have been an advocate for. And I think you're absolutely right that it's absolutely an issue that should be uncontroversial—it's something that we should all care about, and actually recognise the importance of supporting the people who've served our country in the armed forces. Unfortunately, the example you raise, and the experience of your constituent, is not one that is unfamiliar, and it's a story that I've heard time and time again when I myself have gone out to visit the various organisations and groups out there supporting our veterans. You note the example of the VC Gallery in Pembrokeshire Dock, which is doing an excellent job. And we recently undertook a scoping exercise, which looked at things, to try and look at what we were doing now and where that was working, but also to identify some of those gaps, and signposting is one of them. So, as we move forward now in the new year, I hope that we can take those issues that were raised on board, to actually try and fill in some of those gaps. The transition and signposting was one of the things that people—. Just knowing where to go for those support services, and how people better identify people who are veterans, and making sure the right support was there, in place, in the right place—. But if the Member wants me to look into the particular experience in more detail, then please do get in touch, and I'm happy to take that up for her.

Diolch i'r Aelod am ei chwestiwn. Gwn fod hyn yn rhywbeth y bu gennych ddiddordeb ynddo ers amser ac rydych wedi dadlau'n gryf drosto. A chredaf eich bod yn llygad eich lle ei fod yn fater na ddylai fod yn ddadleuol—mae'n rhywbeth y dylai pob un ohonom falio yn ei gylch, a chydnabod pwysigrwydd cefnogi'r bobl sydd wedi gwasanaethu ein gwlad yn y lluoedd arfog. Yn anffodus, nid yw'r enghraifft a roddwch, a phrofiad eich etholwr, yn un sy'n anghyfarwydd, ac mae'n stori rwyf wedi'i chlywed dro ar ôl tro wrth imi ymweld â'r gwahanol sefydliadau a grwpiau sy'n cefnogi ein cyn-filwyr. Rydych yn nodi enghraifft y VC Gallery yn Noc Penfro, sy'n gwneud gwaith rhagorol. Ac yn ddiweddar, cynhaliwyd ymarfer cwmpasu gennym, a fu'n edrych ar bethau, i geisio edrych ar yr hyn roeddem yn ei wneud ar hyn o bryd a lle roedd hynny'n gweithio, ond hefyd i nodi rhai o'r bylchau, ac mae cyfeirio yn un ohonynt. Felly, wrth inni symud ymlaen yn awr yn y flwyddyn newydd, rwy'n gobeithio y gallwn ystyried y materion hynny a godwyd, i geisio llenwi rhai o'r bylchau mewn gwirionedd. Roedd y pontio a'r cyfeirio yn un o'r pethau roedd pobl—. Dim ond gwybod ble i fynd i gael y gwasanaethau cymorth hynny, a sut y mae pobl yn nodi'n well pa bobl sy'n gyn-filwyr, a sicrhau bod y gefnogaeth iawn yno, ar waith, yn y lle iawn—. Ond os yw'r Aelod am i mi ymchwilio i'r enghraifft benodol yn fwy manwl, cysylltwch â ni, ac rwy'n fwy na pharod i edrych ar hynny ar ei rhan.

Fflatiau Cyfadeilad Celestia
The Celestia Apartment Complex

4. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y materion diogelwch tân a ganfuwyd yn fflatiau cyfadeilad Celestia ym Mae Caerdydd? OAQ54825

4. Will the Minister make a statement on the fire safety issues identified at the Celestia apartment complex in Cardiff Bay? OAQ54825

I'm aware of the issues faced at these properties and understand plans are in place to address issues raised by relevant fire and rescue services and by the local authority.

Rwy'n ymwybodol o'r materion a wynebir yn yr eiddo hyn ac rwy'n deall bod cynlluniau ar waith i fynd i'r afael â materion a godwyd gan wasanaethau tân ac achub perthnasol a chan yr awdurdod lleol.

Thank you, Minister, for that answer. My request is relatively simple. I understand that, at a committee meeting, you indicated you'd like to visit the apartment block, and residents would be very keen to host you at such a visit. Are you able to indicate whether such a visit will actually take place and any diary timings that you might have made available for them to meet you, because, obviously, the issues are pressing? Some miniscule progress has been made on some of the issues, but there are 450-odd very concerned residents in that particular block. I appreciate there's a limit on what the Government can do, but, as you've indicated a willingness to visit, could you give us an indication of whether that visit might take place before Christmas?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Mae fy nghais yn gymharol syml. Rwy'n deall i chi nodi, mewn cyfarfod pwyllgor, yr hoffech ymweld â'r bloc fflatiau, a byddai'r preswylwyr yn awyddus iawn i'ch croesawu ar ymweliad o'r fath. A allwch nodi p'un a fydd ymweliad o'r fath yn digwydd mewn gwirionedd, ac unrhyw adegau yn y dyddiadur y gallech fod wedi sicrhau eu bod ar gael fel y gallent gyfarfod â chi, oherwydd yn amlwg, mae'r materion yn bwysig? Gwnaed rhywfaint bach o gynnydd ar rai o'r materion, ond mae oddeutu 450 o breswylwyr pryderus iawn yn y bloc penodol hwnnw. Rwy'n derbyn bod cyfyngiadau ar yr hyn y gall y Llywodraeth ei wneud, ond gan eich bod wedi nodi parodrwydd i ymweld, a allech roi syniad p'un a allai'r ymweliad hwnnw ddigwydd cyn y Nadolig?

It's unlikely to take place before Christmas because the enforcement notices served by South Wales Fire and Rescue Service have been appealed. And, unfortunately, while the appeal is ongoing, it's not appropriate for me to visit, in case the Welsh Government becomes involved in those proceedings. As soon as we are clear what's happened to the legal proceedings, I'm very happy to visit, but I'm not able to do so while that existing litigation is ongoing. So, apologies. I want to visit as soon as it's possible for me to do so, so as soon as that's complete. I've been asked by a number of Members to accompany them to visit constituents, so we'll sort out a time for me to do that.

Mae'n annhebygol o ddigwydd cyn y Nadolig gan fod yr hysbysiadau gorfodi a roddwyd gan Wasanaeth Tân ac Achub De Cymru yn destun apêl. Ac yn anffodus, tra bo'r apêl yn mynd rhagddi, nid yw'n briodol i mi ymweld, rhag ofn y bydd Llywodraeth Cymru yn dod yn rhan o'r achos hwnnw. Cyn gynted ag y byddwn yn sicr beth sydd wedi digwydd i'r achos cyfreithiol, rwy'n fwy na pharod i ymweld, ond ni allaf wneud hynny tra bo'r ymgyfreitha presennol yn mynd rhagddo. Felly, rwy'n ymddiheuro. Hoffwn ymweld cyn gynted ag y bo modd i mi wneud hynny, felly cyn gynted ag y bydd hynny wedi'i gwblhau. Mae nifer o Aelodau wedi gofyn i mi fynd gyda hwy i ymweld ag etholwyr, felly fe drefnwn amser i mi wneud hynny.

Llywydd, I've got to declare an interest, in that I live in this complex myself, and I know several Assembly Members do, and their staff. What strikes me is the complete lack of information on this. There's been no correspondence through the letterbox in the flats or anything, there's been no notice  of meetings, there's been no news apart from what I actually pick up in this Chamber. This raises the question of how residents, many of whom are renters, are kept informed. I'd be interested in your views on this, please.

Lywydd, mae'n rhaid i mi ddatgan buddiant, gan fy mod yn byw yn y cyfadeilad hwn fy hun, a gwn fod sawl Aelod Cynulliad yn byw yno, a'u staff. Yr hyn sy'n fy synnu i yw'r diffyg gwybodaeth llwyr am hyn. Ni chafwyd unrhyw ohebiaeth drwy'r blwch llythyrau yn y fflatiau nac unrhyw beth felly, ni chafwyd unrhyw hysbysiad ynghylch cyfarfodydd, ni chafwyd unrhyw newyddion ar wahân i'r hyn a glywaf yn y Siambr hon. Mae hyn yn codi cwestiwn ynglŷn â sut y caiff preswylwyr, gyda llawer ohonynt yn rhentwyr, eu hysbysu ynghylch yr hyn sy'n digwydd. Hoffwn glywed eich barn ar hyn, os gwelwch yn dda.

It's a duty for the responsible agent to keep you informed. If that hasn't been happening, I will ask officials to just make sure that they're aware of their responsibilities. It's not the responsibility of the Welsh Government, but I'm more than happy to contact the managing agents and make sure that that is happening.FootnoteLink

Mae'n ddyletswydd ar yr asiant cyfrifol i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i chi. Os nad yw hynny wedi bod yn digwydd, byddaf yn gofyn i swyddogion sicrhau eu bod yn ymwybodol o'u cyfrifoldebau. Nid cyfrifoldeb Llywodraeth Cymru yw hynny, ond rwy'n fwy na pharod i gysylltu â'r asiantau rheoli a sicrhau bod hynny'n digwydd.FootnoteLink

Llochesi ar gyfer Pobl Ddigartref
Homeless Shelters

5. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gefnogaeth Llywodraeth Cymru i lochesi ar gyfer y digartref? OAQ54823

5. Will the Minister make a statement on Welsh Government support for homeless shelters? OAQ54823

Yes. This Government is tackling homelessness in all its forms. We want to move away from temporary solutions like emergency shelters, to quickly supporting people into sustainable, long-term accommodation. However, in the short term, shelters remain a key element in supporting people off the streets.

Gwnaf. Mae'r Llywodraeth hon yn mynd i'r afael â digartrefedd ar ei holl ffurfiau. Rydym am symud oddi wrth atebion dros dro fel llochesi brys, a thuag at gynorthwyo pobl yn gyflym i gael llety cynaliadwy, hirdymor. Fodd bynnag, yn y tymor byr, mae llochesi yn parhau i fod yn elfen allweddol wrth gefnogi pobl i ddod oddi ar y strydoedd.

I do agree with the policy thrust here and the last part of your statement—that we still need these temporary emergency shelters. Can I bring to your attention the threat to The Wallich night shelter in Riverside? As we know, rough-sleeping has increased in the last three years—by the survey measures, anyway, it seems to be the case. And we do need to ensure that best practice, like that developed by The Wallich, which has been serving this community for over 20 years, is kept going as long as it needs to be there.

Rwy'n cytuno ag egwyddor y polisi a rhan olaf eich datganiad—fod angen y llochesi brys dros dro hyn arnom o hyd. A gaf fi dynnu eich sylw at y bygythiad i loches nos y Wallich yng Nglan yr Afon? Fel y gwyddom, mae cysgu allan wedi cynyddu dros y tair blynedd diwethaf—yn ôl mesurau'r arolwg, beth bynnag, ymddengys bod hynny'n wir. Ac mae angen inni sicrhau bod arferion gorau, fel y rheini a ddatblygwyd gan y Wallich, sydd wedi bod yn gwasanaethu'r gymuned hon ers dros 20 mlynedd, yn cael eu cynnal cyhyd ag y bo'u hangen.

Yes, I agree with that. I'm not aware of the specific circumstances, but if David Melding wants to let me know any specific circumstances, he's aware I'm more than happy to look at them. From our point of view, we are making sure that councils are adequately funded, to ensure people are given the shelter they need, that the assertive outreach is in place. And just to reiterate in the Chamber, we've told councils to just do what is necessary to do and we will sort the plumbing out afterwards. So, no council should be telling you that they've got administrative or other difficulties in doing that; the services should be delivered, and the Welsh Government has undertaken to sort out any of the charging or other arrangements afterwards, and we've also said that no authority will lose out as a result of stepping up to that plate.
 
 

Ie, rwy'n cytuno â hynny. Nid wyf yn ymwybodol o'r amgylchiadau penodol, ond os yw David Melding am roi gwybod i mi am unrhyw amgylchiadau penodol, mae'n gwybod fy mod yn fwy na pharod i edrych arnynt. O'n safbwynt ni, rydym yn sicrhau bod cynghorau'n cael eu hariannu'n ddigonol, er mwyn gwneud yn siŵr fod pobl yn cael y lloches sydd ei hangen arnynt, fod yr allgymorth grymusol ar waith. A hoffwn ailadrodd yn y Siambr, rydym wedi dweud wrth gynghorau i wneud yr hyn y mae angen ei wneud ac y byddwn ninnau'n datrys y gwaith plymio wedyn. Felly, ni ddylai unrhyw gyngor fod yn dweud wrthych fod ganddynt anawsterau gweinyddol neu anawsterau eraill wrth wneud hynny; dylid darparu'r gwasanaethau, ac mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i ddatrys unrhyw drefniadau talu neu drefniadau eraill wedi hynny, ac rydym hefyd wedi dweud na fydd unrhyw awdurdod ar eu colled o ganlyniad i gamu i'r bwlch hwnnw.

14:35

Minister, you'll be aware, following a recent question I asked the First Minister, that we are now seeing rough-sleepers in all our communities, like Connah's Quay and Shotton in my constituency. Now, I must say, Minister, nine years of Tory austerity, deliberately targeted at the poorest and most vulnerable, has brought us to this point. Without a roof over their heads, it is impossible for these people to have their voices heard. So, it's our job in this Chamber, and chambers across the UK, to stand up for them loudly and proudly, and that's exactly what we should be doing.

The Welsh Government's housing support grant provides us with the sort of flexible support that enables councils to tackle the most difficult places, and getting people through shelters into real, long-term housing solutions. Minister, will a Labour victory tomorrow enable you to further fund this grant and start to tackle the reality of nine years of Tory austerity?

Weinidog, yn dilyn cwestiwn diweddar a ofynnais i'r Prif Weinidog, fe fyddwch yn gwybod ein bod bellach yn gweld pobl yn cysgu allan yn ein holl gymunedau, fel Cei Connah a Shotton yn fy etholaeth. Nawr, mae'n rhaid i mi ddweud, Weinidog, mai naw mlynedd o gyni Torïaidd, wedi'i dargedu'n fwriadol at y tlotaf a'r mwyaf agored i niwed, sydd wedi dod â ni at y pwynt hwn. Heb do uwch eu pennau, mae'n amhosibl i leisiau'r bobl hyn gael eu clywed. Felly, ein gwaith ni yn y Siambr hon, a siambrau ledled y DU, yw sefyll o'u plaid yn gadarn ac yn falch, a dyna'n union y dylem fod yn ei wneud.

Mae grant cymorth tai Llywodraeth Cymru yn darparu’r math o gymorth hyblyg i ni sy’n galluogi cynghorau i fynd i’r afael â’r lleoedd anoddaf, a sicrhau bod pobl yn dod o lochesi ac i mewn i atebion tai hirdymor. Weinidog, a fydd buddugoliaeth i Lafur yfory yn eich galluogi i ariannu'r grant hwn ymhellach a dechrau mynd i'r afael â realiti naw mlynedd o gyni Torïaidd?

Indeed. We very much hope that we will have a Government that understands that targeting spending on the poorest in our communities is a measure of civilisation. You measure a society not by what it does for those at the top who are richest, but for what it does for those at the bottom who a vulnerable and poor. I have to say the record of this Government speaks for itself, with the number of people on the streets, with rising crime, the slashed police numbers, difficulties in hospitals, and the starving of local authority services. In the 'Housing Matters' report, recently submitted to us by Cymorth Cymru, Community Housing Cymru and Welsh Women's Aid, the report tells a story, as Leanne Wood also pointed out, of the pressure on services facing increased demand and reduced spending power. They raised the issues of rough-sleeping, ending evictions into homelessness and addressing the impact of violence against women, domestic abuse and sexual violence. They say that any Government worth its salt should have those as their priorities. A Labour Government would have those as its priorities at UK level, as this Government, this Labour Government in Wales has always had them as our priorities. 

Yn wir. Gobeithiwn yn fawr y bydd gennym Lywodraeth sy'n deall bod targedu gwariant at y tlotaf yn ein cymunedau yn fesur o warineb. Rydych yn mesur cymdeithas, nid yn ôl yr hyn y mae'n ei wneud i'r rhai cyfoethocaf sydd ar y brig, ond yn ôl yr hyn y mae'n ei wneud i'r rheini sydd ar y gwaelod sy'n agored i niwed ac yn dlawd. Mae'n rhaid i mi ddweud bod hanes y Llywodraeth hon yn siarad drosto'i hun, gyda nifer y bobl ar y strydoedd, gyda throsedd yn cynyddu, niferoedd llai o heddlu, anawsterau mewn ysbytai, a gwasanaethau awdurdodau lleol yn gwywo. Yn yr adroddiad 'Materion Tai', a gyflwynwyd i ni'n ddiweddar gan Cymorth Cymru, Cartrefi Cymunedol Cymru a Cymorth i Fenywod Cymru, mae'r adroddiad yn adrodd stori, fel y nododd Leanne Wood hefyd, am y pwysau ar wasanaethau sy'n wynebu galw cynyddol a llai o rym gwario. Roeddent yn cyfeirio at broblemau cysgu allan, rhoi terfyn ar droi pobl allan i fod yn ddigartref a mynd i'r afael ag effaith trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol. Dywedant y dylai'r rheini fod yn flaenoriaethau i unrhyw Lywodraeth sy'n werth ei halen. Byddai'r rhain yn flaenoriaethau i Lywodraeth Lafur ar lefel y DU, fel y Llywodraeth hon, fel y maent bob amser wedi bod yn flaenoriaethau i'r Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru.

Y Gronfa Tai Arloesol
The Innovative Housing Fund

6. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i adeiladu ar lwyddiannau'r gronfa tai arloesol? OAQ54838

6. What plans does Welsh Government have to build on the successes of the innovative housing fund? OAQ54838

This year, the programme was heavily oversubscribed, demonstrating a real appetite amongst the Welsh housing sector to build homes in new and creative ways. I have therefore made £20 million available to support Welsh SMEs to innovatively produce more homes, and we're considering further programme funding.

Eleni, mae gormod o bobl wedi manteisio ar y rhaglen, ac mae hynny'n dangos gwir awydd ymhlith sector tai Cymru i adeiladu cartrefi mewn ffyrdd newydd a chreadigol. Felly, rwyf wedi darparu £20 miliwn i gefnogi busnesau bach a chanolig Cymru i gynhyrchu mwy o gartrefi yn arloesol, ac rydym yn ystyried cyllid pellach ar gyfer y rhaglen.

A couple of weeks ago, I visited Ebwy Court in Ely, as part of a committee inquiry into fuel poverty. And the one and two-bedroomed homes that were about to be occupied by the new residents were an amazing example of what can be done with timber frame-build homes, mainly fabricated in a factory. This project was completed two months in advance of the projected date, and the zero-carbon housing, which is fuelled by both photovoltaics and boreholes of ground source heat pumps, will provide really affordable homes for people. There were lots of other exciting features as well, including the bicycle shed, and the option for growing their own vegetables. 

But, I just wanted to know, given the success of these projects and just how popular they're going to be, what success, if any, you've had with persuading the six big house builders to stop building the out-of-date, twentieth century stuff that they continue to build and, instead, build these zero-carbon homes, which are just going to be so much more suitable for all residents?

Ychydig wythnosau yn ôl, ymwelais ag Ebwy Court yn Nhrelái, fel rhan o ymchwiliad pwyllgor i dlodi tanwydd. Ac roedd y cartrefi un a dwy ystafell wely a oedd ar fin cael eu meddiannu gan y preswylwyr newydd yn enghraifft anhygoel o'r hyn y gellir ei wneud gyda chartrefi fframiau pren, wedi'u saernïo yn bennaf mewn ffatri. Cwblhawyd y prosiect hwn ddeufis cyn y dyddiad a ragwelwyd, a bydd y tai di-garbon, sy'n cael eu pweru drwy ynni ffotofoltäig a thyllau turio pympiau gwres o'r ddaear, yn darparu cartrefi fforddiadwy iawn i bobl. Roedd llawer o nodweddion cyffrous eraill hefyd, gan gynnwys y sied feiciau, a'r opsiwn i dyfu eu llysiau eu hunain.

Ond o ystyried llwyddiant y prosiectau hyn a pha mor boblogaidd y byddant, roeddwn yn awyddus i wybod pa lwyddiant, os o gwbl, a gawsoch yn perswadio'r chwe chwmni adeiladu tai mawr i roi'r gorau i adeiladu'r pethau dyddiedig, ugeinfed ganrif y maent yn parhau i'w hadeiladu, ac yn lle hynny, adeiladu'r cartrefi di-garbon hyn a fydd gymaint yn fwy addas i'r holl breswylwyr?

Yes, I couldn't agree more. It's quite possible for private house builders to build near zero-carbon homes. Year 2 of our innovative housing programme was opened up to private companies in order to demonstrate that they can do it, and they have indeed demonstrated that they can do it, and we have a large number of houses across Wales, supported by the IHP programme, demonstrating different ways of arriving at zero carbon. We also have demonstrators for modular house building, sustainable house building, using Welsh timber, Welsh supply chains, zero carbon in the supply chain and in the eventual demolition—so, a whole-life zero-carbon house. 

You'll have heard me speaking very often about my concerns regarding the quality of homes being built by some of the big private home builders, and, indeed, many of them have customers that are very concerned and speaking loudly to them about it. By the end of next year, we will, I hope, have revised the Part L requirements for house builders in Wales. Social housing is leading the way in that and sets the standard, but I'm pushing hard to ensure that we have harmonisation of standards because I think that's the game changer. So, if we can pass through this Senedd the regulations that mean that we set the standard the same for all tenures of house for new builds in Wales, then we will have gone a long way to achieving zero carbon in our house building programme for the future. 

Ie, rwy'n cytuno'n llwyr. Mae'n eithaf posibl i adeiladwyr tai preifat adeiladu cartrefi sydd bron yn ddi-garbon. Agorwyd blwyddyn 2 ein rhaglen tai arloesol i gwmnïau preifat fel y gallent ddangos eu bod yn gallu gwneud hynny, ac maent wedi dangos, yn wir, y gallant wneud hynny, ac mae gennym nifer fawr o dai ledled Cymru, gyda chefnogaeth y rhaglen tai arloesol, sy'n dangos gwahanol ffyrdd o fod yn ddi-garbon. Mae gennym hefyd arddangoswyr ar gyfer adeiladu tai modiwlar, adeiladu tai yn gynaliadwy, defnyddio pren o Gymru, cadwyni cyflenwi Cymreig, dim carbon yn y gadwyn gyflenwi ac wrth ddymchwel y tai yn y pen draw—felly, tŷ sy'n ddi-garbon drwy gydol ei oes.

Byddwch wedi fy nghlywed yn sôn sawl gwaith am fy mhryderon ynghylch safon y cartrefi sy'n cael eu hadeiladu gan rai o'r cwmnïau adeiladu cartrefi preifat mawr, ac yn wir, mae gan lawer ohonynt gwsmeriaid sy'n bryderus iawn ac yn siarad yn uchel â hwy am hynny. Erbyn diwedd y flwyddyn nesaf gobeithio, byddwn wedi diwygio gofynion Rhan L ar gyfer adeiladwyr tai yng Nghymru. Mae tai cymdeithasol yn arwain yn hynny o beth ac yn gosod y safon, ond rwy'n gweithio'n galed i sicrhau ein bod yn cysoni safonau gan y credaf mai hynny sydd wir yn newid pethau. Felly, os gallwn basio rheoliadau drwy'r Senedd hon sy'n golygu ein bod yn gosod yr un safon ar gyfer pob math o ddeiliadaeth ar gyfer adeiladau newydd yng Nghymru, byddwn wedi gwneud cryn dipyn o gynnydd tuag at sicrhau bod ein rhaglen adeiladu tai ar gyfer y dyfodol yn ddi-garbon.

14:40

I concur with the points made by Jenny Rathbone. I think that, in the area of zero-carbon homes, Wales really can make a lead in this area if we want to. Minister, the innovative housing fund has enabled Monmouthshire Housing Association to carry on their excellent work, developing two innovative housing sites in Chepstow, working in partnership with the Welsh School of Architecture, and this comes after a previous project in my constituency in Abergavenny.

Monmouthshire Housing Association's latest development will provide flexible, sustainable living for downsizers and first-time occupiers. This housing association that I've mentioned has a track record of providing sustainable innovative housing. How are you ensuring, where good practice carried out by this housing association is happening in one part of Wales, that that good practice is being harnessed? And, as it is a product of the fund that you are providing for housing associations and councils across Wales, how are you spreading that across Wales to make sure that people from all parts of Wales can benefit from it? 

Rwy'n cytuno â'r pwyntiau a wnaed gan Jenny Rathbone. Ym maes cartrefi di-garbon, rwy'n credu y gall Cymru arwain yn y maes hwn os dymunwn. Weinidog, mae'r gronfa tai arloesol wedi galluogi Cymdeithas Tai Sir Fynwy i barhau i wneud eu gwaith rhagorol, yn datblygu dau safle tai arloesol yng Nghas-gwent, gan weithio mewn partneriaeth ag Ysgol Pensaernïaeth Cymru, a daw hyn ar ôl prosiect blaenorol yn fy etholaeth yn y Fenni.

Bydd datblygiad diweddaraf Cymdeithas Tai Sir Fynwy yn darparu ffordd hyblyg, gynaliadwy o fyw i bobl sy'n symud i gartrefi llai o faint a deiliaid tro cyntaf. Mae gan y gymdeithas dai hon y soniais amdani hanes o ddarparu tai arloesol cynaliadwy. Lle mae arferion da gan y gymdeithas dai hon yn digwydd mewn un rhan o Gymru, sut rydych yn sicrhau bod yr arferion da hynny'n cael eu harneisio? A chan mai canlyniad y gronfa rydych yn ei darparu ar gyfer cymdeithasau tai a chynghorau ledled Cymru yw'r arferion da hynny, sut rydych yn eu lledaenu ledled Cymru i sicrhau bod pobl o bob rhan o Gymru yn gallu elwa ohonynt?

Yes, there are several good projects. I visited the step-down project only very recently and spoke to a gentleman living there who was extremely enthusiastic about all of the benefits of having gone into a much more sustainable house, including the community around him. So, it's important to remember that these are people's homes. It's not just about the fabric of the building; it's about the community around them as well. So, I concur it was a really good interesting project. It's putting a smile on my face just remembering the conversations that we had there. 

What we're doing, as a result of the affordable housing review, is we're looking at the way that we use social housing grants in Wales to drive various outcomes, one of which is long-term sustainable near zero-carbon housing, and what we can do to use our levers in order to assist housing associations to build the kinds of houses that we want for the future. The whole point of the innovative housing programme is to de-risk some of the more innovative models to see if they work, and then, if they do work, to scale them up.

So, in this next tranche of innovative housing, we're looking to see if we can scale some of the successes. So, the programmes you have spoken of there are relatively small builds. What we want to see now is if we can do that on a 175-site or whatever. So, the next stage is to scale it up one more leg and then to see if we can scale it up altogether, and there'll be more than one model for that. Several of them have worked out really well. So, that's the next tranche of our programme.  

Oes, mae sawl prosiect da. Ymwelais â'r prosiect cam-i-lawr yn ddiweddar iawn, a siaradais â gŵr a oedd yn byw yno ac a oedd yn hynod frwd ynglŷn â holl fanteision symud i dŷ llawer mwy cynaliadwy, gan gynnwys y gymuned o'i gwmpas. Felly, mae'n bwysig cofio mai cartrefi pobl yw'r rhain. Nid yw'n ymwneud ag adeiladwaith yr adeilad yn unig; mae'n ymwneud â'r gymuned o'u cwmpas hefyd. Felly, rwy'n cytuno ei fod yn brosiect diddorol a da iawn. Mae cofio'r sgyrsiau a gawsom yno'n gwneud i mi wenu.

Yr hyn rydym yn ei wneud, o ganlyniad i'r adolygiad o dai fforddiadwy, yw edrych ar y ffordd rydym yn defnyddio grantiau tai cymdeithasol yng Nghymru i hybu canlyniadau amrywiol, ac mae tai sydd bron yn ddi-garbon ac sy'n gynaliadwy yn hirdymor yn un ohonynt, a'r hyn y gallwn ei wneud i ddefnyddio ein dulliau i gynorthwyo cymdeithasau tai i adeiladu'r mathau o dai rydym am eu cael ar gyfer y dyfodol. Holl bwynt y rhaglen tai arloesol yw dadrisgio rhai o'r modelau mwy arloesol i weld a ydynt yn gweithio, ac os ydynt yn gweithio, eu rhoi ar waith ar raddfa fwy.

Felly, yn y gyfran nesaf hon o dai arloesol, rydym yn edrych i weld a allwn roi rhai o'r llwyddiannau ar waith ar raddfa fwy. Felly, mae'r rhaglenni y sonioch amdanynt yn ymwneud â gwaith adeiladu cymharol fach. Yr hyn rydym am ei weld nawr yw p'un a allwn wneud hynny ar safle o 175 o dai neu beth bynnag. Felly, y cam nesaf yw gwneud hynny ar raddfa ychydig yn fwy a gweld a allwn wneud hynny ar raddfa fwy yn gyffredinol, a bydd mwy nag un model ar gyfer hynny. Mae sawl un ohonynt wedi gweithio'n dda iawn. Felly, dyna ran nesaf ein rhaglen.

Etholiadau Awdurdodau Lleol
Local Authority Elections

7. Pa gamau y mae'r Gweinidog yn eu cymryd i alluogi gweithwyr awdurdodau lleol a deiliaid swyddi i sefyll mewn etholiad ar gyfer yr awdurdod hwnnw? OAQ54830

7. What steps is the Minister taking to enable local authority employees and office holders to stand for election to that authority? OAQ54830

Last month, I introduced the Local Government and Elections (Wales) Bill. This Bill includes provisions to remove the prohibition of most local authority employees standing for election in the authority in which they are employed.

Y mis diwethaf, cyflwynais y Bil Llywodraeth Leol ac Etholiadau (Cymru). Mae'r Bil hwn yn cynnwys darpariaethau i ddiddymu'r gwaharddiad sy'n atal y rhan fwyaf o weithwyr awdurdodau lleol rhag sefyll i gael eu hethol yn yr awdurdod y cânt eu cyflogi ynddo.

Thank you. In March, Minister Hannah Blythyn AM raised the anomaly that people who work in local government are not able to put themselves forward for election for that same authority and that this would be addressed in the Local Government and Elections (Wales) Bill. Now, according to section 24, a person who holds a relevant paid office or employment is disqualified from being a member of a local authority in Wales, but would then be able to be elected as a member. But currently, for instance, local authority employees are expected to then resign from their jobs immediately so as to take up that office, undoubtedly putting teachers, school cooks and many others off.

Now, there's a current situation where if you provide a service to a local authority, such as a keep-fit instructor or a swimming instructor, and you receive remuneration from that local authority, you cannot stand as an elected member. So, what consideration will you give to amending the Bill so that we can actually really attract more diverse elected members to our local authorities?

Diolch. Ym mis Mawrth, nododd y Gweinidog Hannah Blythyn AC yr anghysondeb nad yw pobl sy'n gweithio mewn llywodraeth leol yn gallu sefyll i gael eu hethol ar gyfer yr un awdurdod, ac y byddai hyn yn cael sylw yn y Bil Llywodraeth Leol ac Etholiadau (Cymru). Nawr, yn ôl adran 24, mae unigolyn sydd mewn swydd neu gyflogaeth berthnasol wedi'u gwahardd rhag bod yn aelod o awdurdod lleol yng Nghymru, ond byddai modd iddynt gael eu hethol yn aelod wedyn. Ond ar hyn o bryd, er enghraifft, mae disgwyl i weithwyr awdurdodau lleol ymddiswyddo o'u swyddi ar unwaith er mwyn dechrau yn y swydd honno, ac mae hynny, heb os, yn atal athrawon, cogyddion ysgol a llawer o bobl eraill rhag gwneud hynny.

Nawr, mae sefyllfa'n bodoli ar hyn o bryd lle na allwch sefyll fel aelod etholedig os ydych yn darparu gwasanaeth i awdurdod lleol, fel hyfforddwr ffitrwydd neu hyfforddwr nofio, ac yn derbyn tâl gan yr awdurdod lleol hwnnw. Felly, pa ystyriaeth a roddwch i ddiwygio'r Bil fel y gallwn ddenu aelodau etholedig mwy amrywiol i'n hawdurdodau lleol?

So, the Bill does two things. It removes from the restriction a whole group of local authority employees who don't have any part in the political process—so, school employees and so on. It keeps a salary cap for those employed in the centre of the local authority and obviously for those who are involved in the political process in advising committees and statutory office holders, and so on. But, for those who are barred, it allows them to stand for election other than in politically restricted posts, just to be clear—so, several groups of people—and you have to resign on taking office. So, you can be elected, you can consider your position and then you can resign. The Bill actually says that you're resignation takes effect immediately, so you don't have any issues with notice periods and so on. So, it means that you can be elected and then, on taking office, you have to have resigned. So, it frees the way for people to stand whilst employed, because I completely agree with you that many of the people who are most interested in local authority services are those who are providing them, and this restriction has been unduly restrictive in terms of the diversity of local government.

Mae'r Bil yn gwneud dau beth. Mae'n cael gwared ar y cyfyngiad i grŵp cyfan o weithwyr awdurdodau lleol nad oes ganddynt unrhyw ran yn y broses wleidyddol—felly, gweithwyr ysgol ac ati. Mae'n cadw cap cyflog ar gyfer y rhai a gyflogir yng nghanol yr awdurdod lleol ac yn amlwg ar gyfer y rheini sy'n ymwneud â'r broses wleidyddol ar bwyllgorau cynghori a deiliaid swyddi statudol, ac ati. Ond i'r rheini sydd wedi'u gwahardd, mae'n caniatáu iddynt sefyll etholiad, heblaw ar gyfer swyddi o dan gyfyngiadau gwleidyddol, er mwyn bod yn glir—felly, sawl grŵp o bobl—ac mae'n rhaid i chi ymddiswyddo o'ch swydd flaenorol wrth gychwyn yn y swydd. Felly, gallwch gael eich ethol, gallwch ystyried eich sefyllfa ac yna gallwch ymddiswyddo. Mewn gwirionedd, mae'r Bil yn dweud bod eich ymddiswyddiad yn dod i rym ar unwaith, felly nid oes gennych unrhyw broblemau gyda chyfnodau rhybudd ac ati. Felly, golyga y gallwch gael eich ethol, ac yna, wrth ddechrau yn eich swydd etholedig, rhaid eich bod wedi ymddiswyddo. Felly, mae'n rhyddhau pobl i allu sefyll i gael eu hethol pan fyddant wedi'u cyflogi, gan y cytunaf yn llwyr â chi mai'r rheini sy'n darparu gwasanaethau awdurdodau lleol yw llawer o'r bobl sydd â'r diddordeb mwyaf yn y gwasanaethau hynny, ac mae'r cyfyngiad hwn wedi bod yn rhy gaeth o ran sicrhau amrywiaeth mewn llywodraeth leol.

14:45
Adeiladu Tai Cyngor
Council House Building

8. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda Chyngor Sir Caerfyrddin ynghylch rhoi hwb i adeiladu tai cyngor yn y sir? OAQ54833

8. What discussions has the Minister had with Carmarthenshire County Council about boosting council house building in the county? OAQ54833

We are speaking with all 11 councils that have a housing revenue account, including Carmarthenshire, about the support they require to boost local council house building at scale and pace. These are one-to-one meetings to help provide bespoke support to each individual authority, and discussions with Carmarthenshire have been very positive.

Rydym yn siarad â phob un o’r 11 cyngor sydd â chyfrif refeniw tai, gan gynnwys Sir Gaerfyrddin, am y gefnogaeth sydd ei hangen arnynt i roi hwb i'r gwaith o adeiladu tai cyngor lleol ar raddfa fawr ac yn gyflym. Cyfarfodydd un i un yw'r rhain i helpu i ddarparu cefnogaeth bwrpasol i bob awdurdod unigol, ac mae'r trafodaethau gyda Sir Gaerfyrddin wedi bod yn gadarnhaol iawn.

I'm very grateful to the Minister for her answer, and I'm sure she will join me in congratulating Carmarthenshire, with its ambitious plans to build 900 council houses over the next 10 years, which will almost bring them up to target, and I know that the Minister's discussions with them will help them to perhaps get that extra 100 houses in. But they are also currently bringing over 180 long-term vacant properties back into use, which is another way in which we can work to provide affordable housing. Can the Minister tell us whether the Welsh Government will be able to commit more funding to speed up the programme of bringing more long-term empty homes into use for local people?

I fully appreciate that the Minister will no doubt tell me that she can't commit to anything while she doesn't know what her budget is, but I wonder if she can commit in principle to investing in what can be a very effective way of bringing affordable housing particularly to small communities, where perhaps you don't want more big building, but you've got empty properties.

Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Gweinidog am ei hateb, ac rwy'n siŵr y bydd yn ymuno â mi i longyfarch Sir Gaerfyrddin, gyda'u cynlluniau uchelgeisiol i adeiladu 900 o dai cyngor dros y 10 mlynedd nesaf, a fydd yn golygu eu bod bron â chyrraedd y targed, a gwn y bydd trafodaethau'r Gweinidog â hwy yn eu cynorthwyo i gynnwys y 100 tŷ ychwanegol o bosibl. Ond ar hyn o bryd, maent hefyd yn sicrhau bod dros 180 eiddo gwag hirdymor yn cael eu defnyddio unwaith eto, sy'n ffordd arall y gallwn weithio i ddarparu tai fforddiadwy. A all y Gweinidog ddweud wrthym a fydd Llywodraeth Cymru yn gallu ymrwymo mwy o arian i gyflymu'r rhaglen i allu defnyddio mwy o gartrefi gwag hirdymor unwaith eto ar gyfer pobl leol?

Rwy’n derbyn yn llwyr y bydd y Gweinidog, heb os, yn dweud wrthyf na all ymrwymo i unrhyw beth hyd nes y bydd yn gwybod beth yw ei chyllideb, ond tybed a all ymrwymo mewn egwyddor i fuddsoddi yn yr hyn a all fod yn ffordd effeithiol iawn o ddarparu tai fforddiadwy yn enwedig i gymunedau bach, lle nad ydych am gael mwy o adeiladau mawr efallai, ond mae gennych eiddo gwag.

Yes, in principle, absolutely. We've been working with Carmarthenshire and a number of other authorities to do just that. So, there is a range of schemes in place: acquisitions of new properties—so, as long as they're built to the right standards, the authority can acquire them. I want to pay tribute to Llinos in Ynys Môn, actually, who was the one who put the idea into my head quite a long time ago now, because she talked about buying a property in, I think, Beaumaris, where there's a great lack of social housing. One came up on the market, and they knew that they had people who wanted a social house there and they bought it. So, it does show that it can be done with an innovative council leader, and I very much want to pay tribute to her for having put that idea into my head in the first place.

So, we're very keen that local authorities look at all avenues of doing that—so, purchasing existing properties, purchasing new builds, bringing vacant properties up to standard and back into use. We've got two schemes for that, one with my colleague Lee Waters—he's not in the Chamber at the moment—where we're giving a loan/grant mixture to people who have sub-standard housing that can't be occupied at the moment—perhaps they've inherited it or whatever—to bring it up to standard. There are rules around how long you then have to live in it. We're also encouraging them to give those houses over for social rent to the local authority for five years. I outlined that scheme just recently in the Chamber. And what I want to say is that any other ideas—so, any other ideas to up the social housing stock, we're more than happy to look at and I very much hope we'll be able to support with budget and actually expertise, compulsory purchase orders and all the rest of it.

Mewn egwyddor, yn sicr. Rydym wedi bod yn gweithio gyda Sir Gaerfyrddin a nifer o awdurdodau eraill i wneud yn union hynny. Felly, mae ystod o gynlluniau ar waith: caffael eiddo newydd—felly, cyhyd â'u bod wedi'u hadeiladu i'r safonau cywir, gall yr awdurdod eu caffael. Rwyf am dalu teyrnged i Llinos yn Ynys Môn, mewn gwirionedd, sef yr un a roddodd y syniad yn fy mhen beth amser yn ôl bellach, gan iddi sôn am brynu eiddo ym Miwmares, rwy'n credu, lle mae prinder mawr o dai cymdeithasol. Daeth un ar y farchnad, ac roeddent yn gwybod bod ganddynt bobl a oedd yn chwilio am dŷ cymdeithasol yno, ac fe'i prynasant. Felly, mae'n dangos bod modd gwneud hyn gydag arweinydd cyngor arloesol, a hoffwn dalu teyrnged iddi am roi'r syniad hwnnw yn fy mhen yn y lle cyntaf.

Felly, rydym yn awyddus iawn i awdurdodau lleol ystyried pob ffordd o wneud hynny—felly, prynu eiddo presennol, prynu adeiladau newydd, sicrhau bod eiddo gwag yn cyrraedd y safon a'u defnyddio unwaith eto. Mae gennym ddau gynllun ar gyfer hynny, un gyda fy nghyd-Aelod Lee Waters—nid yw yn y Siambr ar hyn o bryd—lle rydym yn rhoi cymysgedd o fenthyciad a grant i bobl sydd â thai is na'r safon na ellir byw ynddynt ar hyn o bryd—efallai eu bod wedi'u hetifeddu neu beth bynnag—i sicrhau ei fod yn cyrraedd y safon. Ceir rheolau ynghylch pa mor hir y mae'n rhaid i chi fyw ynddo. Rydym hefyd yn eu hannog i roi'r tai hynny i'r awdurdod lleol i'w gosod ar rent cymdeithasol am bum mlynedd. Amlinellais y cynllun hwnnw yn ddiweddar yn y Siambr. A'r hyn rwyf am ei ddweud yw bod unrhyw syniadau eraill—felly, unrhyw syniadau eraill i wella'r stoc tai cymdeithasol, rydym yn fwy na pharod i edrych arnynt ac rwy'n mawr obeithio y byddwn yn gallu eu cefnogi gydag arian ac arbenigedd, gorchmynion prynu gorfodol a phopeth arall.

Like Helen Mary, I welcome the drive to build more affordable homes in Carmarthenshire, but I just wanted to discuss with you the issue of distribution. Because I looked at the map of where they've built homes in the last few years and where they're intending to build many of these homes, and I wonder if you could give us an outline on what guidance you give to county councils to ensure that we end up with properly mixed communities, because we have a lot of smaller towns and villages where there are quite a lot of new homes, but there are disproportionately very, very few local authority homes or affordable homes being built. And so you end up with a community that's very skewed and has got a lot of people coming into it without having that real mix of people that you need in order to make sustainable communities going forward.

Fel Helen Mary, rwy'n croesawu'r ymgyrch i adeiladu mwy o gartrefi fforddiadwy yn Sir Gaerfyrddin, ond roeddwn yn awyddus i drafod mater dosbarthu gyda chi. Oherwydd edrychais ar y map o ble maent wedi adeiladu cartrefi yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf a ble maent yn bwriadu adeiladu llawer o'r cartrefi hyn, a tybed a allech roi amlinelliad i ni o ba ganllawiau rydych yn eu rhoi i gynghorau sir er mwyn sicrhau bod gennym gymunedau digon cymysg yn y pen draw, gan fod gennym lawer o drefi a phentrefi llai sy'n cynnwys cryn dipyn o gartrefi newydd, ond nifer anghymesur o isel o gartrefi awdurdodau lleol neu gartrefi fforddiadwy sy'n cael eu hadeiladu. Ac felly, yn y pen draw, mae gennych gymuned anghytbwys lle mae llawer o bobl yn dod i mewn iddi heb fod ganddi'r gymysgedd go iawn honno o bobl sydd eu hangen arnoch i sicrhau cymunedau cynaliadwy ar gyfer y dyfodol.

So, 'Planning Policy Wales' has changed—this time last year, in fact—to emphasise placemaking and very much part of placemaking is the building of mixed communities—so, a mixed community with a load of mixed tenures in it. We want to encourage local people to stay in their local communities—very keen to explore different ways of getting mixed tenure arrangements in there: shared equity, rent-to-own, co-op models and so on. So, we're very happy to work with local authorities to bring a whole range of those things in.

And also—I'm trying to not make this political, but I will say that we have had a bit of a blow, because, in October, the UK Treasury increased the Public Works Loan Board base rate from 1.8 per cent to 2.8 per cent and that's making it much more difficult for the authorities to borrow and then service the borrowing that we had planned for them. So, if you've got any influence at all, if you could get them to revise that, because that came out of the blue and it's really impacted some of our councils' ability to plan their build programme into the future. So, I very much don't welcome that. But, as I said to Helen Mary just now, we're supporting all 11 councils in Wales with retained housing stock to develop new social homes at scale and pace in the right place—the right home in the right place for the right people at the right time.

Mae 'Polisi Cynllunio Cymru' wedi newid—yr adeg hon y llynedd, mewn gwirionedd—i roi pwyslais ar greu lleoedd, ac mae adeiladu cymunedau cymysg yn rhan fawr o greu lleoedd—felly, cymuned gymysg gyda llwyth o ddeiliadaethau cymysg. Rydym am annog pobl leol i aros yn eu cymunedau lleol—rydym yn awyddus iawn i archwilio gwahanol ffyrdd o sicrhau bod trefniadau deiliadaeth gymysg ar waith: rhannu ecwiti, rhentu i brynu, modelau cydweithredol ac ati. Felly, rydym yn fwy na pharod i weithio gydag awdurdodau lleol i gyflwyno ystod eang o'r pethau hynny.

A hefyd—rwy'n ceisio peidio â gwneud hyn yn wleidyddol, ond rwyf am ddweud ein bod wedi cael tipyn o ergyd, oherwydd, ym mis Hydref, cynyddodd Trysorlys y DU gyfradd sylfaenol y Bwrdd Benthyciadau Gwaith Cyhoeddus o 1.8 y cant i 2.8 y cant, ac mae hynny'n ei gwneud yn llawer anos i'r awdurdodau fenthyca ac i wasanaethu'r benthyciadau roeddem wedi'u cynllunio ar eu cyfer. Felly, os oes gennych unrhyw ddylanwad o gwbl, os gallech sicrhau eu bod yn adolygu hynny, gan fod hynny wedi dod yn annisgwyl ac wedi cael effaith wirioneddol ar allu rhai o'n cynghorau i gynllunio eu rhaglen adeiladu ar gyfer y dyfodol. Felly, nid wyf yn croesawu hynny o gwbl. Ond fel y dywedais wrth Helen Mary yn awr, rydym yn cefnogi pob un o'r 11 cyngor yng Nghymru sydd â stoc dai wrth gefn i ddatblygu cartrefi cymdeithasol newydd ar raddfa fawr ac yn gyflym yn y lle iawn—y cartref iawn yn y lle iawn ar gyfer y bobl iawn ar yr adeg iawn.

14:50

Ac yn olaf, cwestiwn 9—Darren Millar.

Finally, question 9—Darren Millar.

Safonau Diogelwch Tai
Housing Safety Standards

9. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella safonau diogelwch tai Cymru? OAQ54826

9. What action is the Welsh Government taking to improve Welsh housing safety standards? OAQ54826

I detect a theme today. The Welsh Government is committed to taking forward a comprehensive package of legislative reforms to improve the safety of homes in Wales. We have already made improvements to the current building safety system by bringing forward amendments to building regulations that will ban combustible cladding from high-rise residential buildings.

Rwy'n synhwyro thema heddiw. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i ddatblygu pecyn cynhwysfawr o ddiwygiadau deddfwriaethol i wella diogelwch tai yng Nghymru. Rydym eisoes wedi gwneud gwelliannau i'r system ddiogelwch adeiladau gyfredol drwy gyflwyno diwygiadau i reoliadau adeiladu a fydd yn gwahardd y defnydd o gladin llosgadwy ar adeiladau preswyl uchel.

Thank you for that answer, Minister. One area where we could take some more action, I think, is in respect of the quality of rented accommodation. We've obviously got the Welsh housing quality standard, which is a very, very welcome thing here in Wales, but one of the silent killers, an invisible killer, that's clearly taking lives in Wales and in other parts of the UK, is carbon monoxide. Unfortunately, too many homes do not have the relatively inexpensive carbon monoxide detectors in places where there are gas appliances that are present. What specific action is the Welsh Government taking to deal with this silent and invisible killer so that we can be assured that people, particularly those in rented accommodation, are protected from it?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Un maes lle gallem roi mwy o gamau ar waith, yn fy marn i, yw mewn perthynas ag ansawdd llety rhent. Yn amlwg, mae gennym safon ansawdd tai Cymru, sy'n beth calonogol iawn yma yng Nghymru, ond un o'r llofruddion distaw, llofrudd anweledig, sy'n amlwg yn lladd pobl yng Nghymru ac mewn rhannau eraill o'r DU, yw carbon monocsid. Yn anffodus, nid oes gan lawer o gartrefi synwyryddion carbon monocsid cymharol rad lle mae offer sy'n defnyddio nwy yn bresennol. Pa gamau penodol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r llofrudd distaw ac anweledig hwn fel y gallwn fod yn sicr fod pobl, yn enwedig y rheini mewn llety rhent, yn cael eu diogelu rhagddo?

The Renting Homes (Wales) Act 2016, which this Senedd passed back then, once implemented, will require landlords to ensure their dwelling is fit for human habitation. It requires Welsh Ministers to make regulations on determining whether a building is fit for human habitation, and that includes a requirement for working carbon monoxide alarms, smoke alarms and electrical safety testing in any house in the private rented sector. So, the Bill already has that. We're in the process of implementing that Bill. Once it's in place, that regime will be in place with it.

Bydd Deddf Rhentu Cartrefi (Cymru) 2016, a basiwyd gan y Senedd hon yn ôl bryd hynny, pan fydd ar waith, yn ei gwneud yn ofynnol i landlordiaid sicrhau bod eu hannedd yn addas i bobl fyw ynddi. Mae'n ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru osod rheoliadau ar gyfer pennu a yw adeilad yn addas i bobl fyw ynddo, ac mae hynny'n cynnwys gofyniad i gael larymau carbon monocsid a larymau mwg sy'n gweithio a phrofion diogelwch trydanol mewn unrhyw dŷ yn y sector rhentu preifat. Felly, mae'r Bil eisoes yn cynnwys hynny. Rydym wrthi'n rhoi'r Bil hwnnw ar waith. Pan ddaw'n weithredol, bydd y drefn honno'n weithredol hefyd.

Diolch i'r Gweinidog am yr atebion hynny.

Thank you, Minister, for those responses.

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Ni dderbyniwyd unrhyw gwestiynau amserol heddiw.

No topical questions were received today.

4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90-second Statements

Felly, y datganiadau 90 eiliad sydd nesaf, ac mae'r datganiad cyntaf gan Helen Mary Jones.

We move, therefore, to the 90-second statements, and the first statement is from Helen Mary Jones.

Diolch yn fawr, Llywydd. Members will be familiar with the two organisations I wish to draw attention to in this statement today: Urdd Gobaith Cymru, of course, the largest voluntary membership youth organisation in Europe, and the youth homelessness charity Llamau. On 19 and 18 December, the Urdd centre in Cardiff will open up and provide accommodation and serve Christmas lunch to 240 young people aged between 17 and 24 who are involved in Llamau initiatives. These young people may be sofa surfing, in unstable accommodation, maybe trying to leave abusive relationships. Many of them face discrimination and some are at risk of becoming completely homeless this Christmas. Their Christmas with the Urdd may very well be the only Christmas that they have.

Of course, Members will know that Llamau's central belief is that no young person or vulnerable woman should ever have to experience homelessness in Wales—an aspiration that I'm sure we all share, and I'm delighted to see the Urdd coming into partnership with Llamau to support these vulnerable young people. The Urdd themselves are providing resources for the dinner and the accommodation, but they're busy collecting gifts for young people, and there have been some very generous donations. For example, the Football Association of Wales has donated a jersey for each young person attending. But they're still looking for more gifts to make these two events really special, and Members will have received an e-mail from my office asking for any contributions that you can give for appropriate gifts. There's still time to provide those, and, indeed, we'd welcome donations too from members of staff. I'll be collecting donations in the office until early next week, so, if anybody has anything that they can share, we'd be really, really grateful.

Members will also have been invited to attend the formal launch of the partnership, which is to be held—. One of the attendees will be our First Minister. It is happening on Wednesday 18 December, so many of us will be back in constituencies, but, if anybody is around at 11 o'clock in Cardiff on that day, please go to the Urdd and congratulate these two very special organisations on their new and very special partnership.

Diolch yn fawr, Lywydd. Bydd yr Aelodau’n gyfarwydd â’r ddau sefydliad yr hoffwn dynnu sylw atynt yn y datganiad hwn heddiw: Urdd Gobaith Cymru, wrth gwrs, y sefydliad ieuenctid ag aelodaeth wirfoddol mwyaf yn Ewrop, a’r elusen ddigartrefedd ieuenctid Llamau. Ar 19 a 18 Rhagfyr, bydd canolfan yr Urdd yng Nghaerdydd yn agor ac yn darparu llety ac yn gweini cinio Nadolig i 240 o bobl ifanc rhwng 17 a 24 oed sy'n ymwneud â mentrau Llamau. Efallai fod y bobl ifanc hyn yn symud o un soffa i'r llall, mewn llety ansefydlog, efallai'n ceisio gadael perthynas gamdriniol. Mae llawer ohonynt yn wynebu gwahaniaethu ac mae rhai mewn perygl o ddod yn gwbl ddigartref y Nadolig hwn. Mae'n ddigon posibl mai eu Nadolig gyda'r Urdd yw'r unig Nadolig y byddant yn ei gael.

Wrth gwrs, bydd yr Aelodau'n gwybod mai cred ganolog Llamau yw na ddylai unrhyw unigolyn ifanc na menyw agored i niwed orfod bod yn ddigartref yng Nghymru—dyhead rwy'n siŵr fod pob un ohonom yn ei rannu, ac rwy'n falch iawn o weld yr Urdd yn gweithio mewn partneriaeth â Llamau i gefnogi'r bobl ifanc agored i niwed hyn. Mae'r Urdd eu hunain yn darparu adnoddau ar gyfer y cinio a'r llety, ond maent yn brysur yn casglu anrhegion i bobl ifanc, a chafwyd rhai rhoddion hael iawn. Er enghraifft, mae Cymdeithas Bêl-droed Cymru wedi rhoi crys i'r holl bobl ifanc sy'n mynychu. Ond maent yn dal i chwilio am fwy o roddion i wneud y ddau ddigwyddiad yn wirioneddol arbennig, a bydd yr Aelodau wedi derbyn e-bost o fy swyddfa yn gofyn am unrhyw gyfraniadau y gallwch eu rhoi ar gyfer rhoddion priodol. Mae amser o hyd i ddarparu'r rheini, ac yn wir, byddem yn croesawu rhoddion gan aelodau o staff hefyd. Byddaf yn casglu rhoddion yn y swyddfa tan ddechrau'r wythnos nesaf, felly os oes gan unrhyw un unrhyw beth y gallant ei rannu, byddem yn ddiolchgar tu hwnt.

Bydd yr Aelodau hefyd wedi cael eu gwahodd i fynychu lansiad ffurfiol y bartneriaeth, sydd i'w gynnal—. Un o'r mynychwyr fydd ein Prif Weinidog. Mae'n digwydd ddydd Mercher 18 Rhagfyr, felly bydd llawer ohonom wedi dychwelyd i'n hetholaethau, ond os oes unrhyw un o gwmpas am 11 o'r gloch yng Nghaerdydd ar y diwrnod hwnnw, ewch i ganolfan yr Urdd a llongyfarch y ddau sefydliad arbennig iawn hyn ar eu partneriaeth newydd ac arbennig iawn.

Can I say it's a pleasure to remind the Chamber that 18 December marks the fortieth anniversary of the adoption of the United Nations Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women, CEDAW? The convention is a bill of rights for women, and it covers everything, from the rights of women to take part in political life, to having the right to the same job opportunities as men in terms of equal pay, promotion and working conditions, as well as the rights of rural women and girls to have equal access to public services.

In 2018, the Women's Equality Network, that's WEN, in coalition published and submitted a report to the United Nations on CEDAW, highlighting key issues raised by WEN members across Wales. Those issues raised concerns about the lack of black and minority ethnic women in this Chamber, for example; the suggestion of targets for 50:50 representation in politics; the setting up of a door to democracy or access to elected office fund to ensure that we get more disabled, LGBT and BME women into politics at all levels; and, of course, addressing the price of childcare for women, among other things.

I'd like just to take this opportunity to thank all Assembly Members who continue to show their support for the incorporation of the CEDAW convention into Welsh law, and who strive to raise awareness of the issues so that we can protect and enhance women's rights, with the aim of becoming a Wales free from gender discrimination. Thank you.

A gaf fi ddweud ei bod yn bleser gennyf atgoffa'r Siambr fod 18 Rhagfyr yn nodi deugain mlynedd ers mabwysiadu Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Ddileu Pob Math o Wahaniaethu yn Erbyn Menywod, CEDAW? Bil hawliau i fenywod yw'r confensiwn, ac mae'n cynnwys popeth o hawliau menywod i gymryd rhan mewn bywyd gwleidyddol, i gael yr hawl i'r un cyfleoedd gwaith â dynion o ran cyflogau cyfartal, dyrchafiad ac amodau gwaith, yn ogystal â hawliau menywod a merched yng nghefn gwlad i gael mynediad cyfartal at wasanaethau cyhoeddus.

Yn 2018, cyhoeddodd a chyflwynodd y Rhwydwaith Cydraddoldeb Menywod, sef WEN, adroddiad i'r Cenhedloedd Unedig ar CEDAW, yn tynnu sylw at faterion allweddol a godwyd gan aelodau WEN ledled Cymru. Cododd y materion hynny bryderon ynghylch diffyg menywod du a menywod o leiafrifoedd ethnig yn y Siambr hon, er enghraifft; yr awgrym o dargedau ar gyfer cynrychiolaeth 50:50 mewn gwleidyddiaeth; sefydlu drws i ddemocratiaeth neu gronfa mynediad at swyddi etholedig i sicrhau bod mwy o ferched anabl, LHDT a menywod du a menywod o leiafrifoedd ethnig yn cymryd rhan mewn gwleidyddiaeth ar bob lefel; ac wrth gwrs, mynd i’r afael â phris gofal plant i fenywod, ymhlith pethau eraill.

Hoffwn achub ar y cyfle hwn i ddiolch i holl Aelodau'r Cynulliad sy'n parhau i ddangos eu cefnogaeth i ymgorffori confensiwn CEDAW yng nghyfraith Cymru, ac sy'n ymdrechu i godi ymwybyddiaeth o'r materion fel y gallwn amddiffyn a gwella hawliau menywod, gyda'r nod o ddod yn Gymru sy'n rhydd o wahaniaethu ar sail rhywedd. Diolch.

14:55

Diolch, Llywydd. Rai wythnosau yn ôl, cynhaliodd Sefydliad y Merched Cwm Brombil ddigwyddiad i Age Connects Castell-nedd Port Talbot yn Abaty Margam, fel rhan o ymgyrch Sefydliad y Merched i greu cysylltiadau er mwyn lleddfu unigrwydd. Rwy'n falch o fod yn aelod o Sefydliad y Merched Cwm Brombil.

Yn ogystal â gweithio'n galed i fynd i'r afael ag unigrwydd ac unigedd, mae'r menywod yng Nghwm Brombil yn gweithio hefyd i leihau effaith dementia, codi arian ar gyfer elusennau a thynnu sylw at waith ein milwyr. Cododd eu bore coffi diweddar dros £700 ar gyfer canolfan gofal canser Maggie yn Abertawe. Aethant ati hefyd i greu rhaeadr pabïau ac arddangosfa yn Abaty Margam yn anrhydeddu aberth dynion a menywod lleol.

Nid grŵp o ferched sy'n gwneud dim mwy na rhannu ryseitiau bara brith yw Sefydliad y Merched. Rydym yn mynd ati'n frwd i fynd i'r afael â phroblemau cymdeithas fodern, o newid hinsawdd i ymelwa'n annheg ar ffermwyr. Does neb yn hyrwyddo newid fwy na Sefydliad y Merched. Mae Sefydliad y Merched Cwm Brombil yn arwain y frwydr yn y de-orllewin, ac rwy'n falch iawn o fod yn aelod a gallu eu galw nhw'n ffrindiau. Diolch yn fawr.

A few weeks ago, Cwm Brombil Ladies WI hosted an event for Age Connect at Neath Port Talbot in Margam Abbey as part of the Women's Institute link together to alleviate loneliness campaign. I'm proud to be a member of Cwm Brombil Ladies WI.

In addition to working hard to tackle loneliness and isolation, the women in Cwm Brombil also work to reduce the impact of dementia, to raise funds for charity, and to highlight the work of our servicemen and women. Their recent coffee morning raised over £700 for the Maggie’s cancer care centre in Swansea. They also created a poppy cascade on display at Margam Abbey, honouring the sacrifices made by local men and women.

The Women's Institute is not a bunch of ladies doing nothing more than sharing fruitcake recipes. We play an active role in tackling the problems of modern society, from climate change to the exploitation of farmers. There are no greater champions for change than the WI. Cwm Brombil Ladies WI are leading the fight in south-west Wales, and I'm very proud to be a member and to be able to call them my friends. Thank you.

5. Cynnig i ddirymu Rheoliadau Rhentu Cartrefi (Ffioedd etc.) (Gwybodaeth Benodedig) (Cymru) 2019
5. Motion to annul The Renting Homes (Fees etc.) (Specified Information) (Wales) Regulations 2019

Mae'r cynnig o dan yr eitem nesaf, eitem 5, wedi'i dynnu yn ôl.

The motion under the next item, item 5, has been withdrawn.

6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Lefelau Staff Nyrsio
6. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Nurse Staffing Levels

Felly, yr eitem nesaf yw dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv) ar lefelau staff nyrsio. Dwi'n galw ar Helen Mary Jones i wneud y cynnig.

Therefore, the next item is a Member debate under Standing Order 11.21(iv) on nurse staffing levels. I call on Helen Mary Jones to move the motion. 

Cynnig NDM7215 Helen Mary Jones, Dai Lloyd, David Rees

Cefnogwyd gan Delyth Jewell

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi adroddiad Coleg Nyrsio Brenhinol Cymru, Cynnydd a Her: Gweithredu Deddf Lefelau Staff Nyrsio (Cymru) 2016.

2. Yn nodi bod mwy o nyrsys yn gadael y GIG nag sy'n ymuno.

3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i nodi sut y bydd GIG Cymru yn cynyddu'r cyfleoedd i weithio'n hyblyg fel rhan o strategaeth genedlaethol ar gyfer cadw nyrsys.

Motion NDM7215 Helen Mary Jones, Dai Lloyd, David Rees

Supported by Delyth Jewell

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes the Royal College of Nursing Wales's report, Progress and Challenge: the Implementation of the Nurse Staffing Levels (Wales) Act 2016.

2. Notes more nurses leave the NHS than join.

3. Calls on Welsh Government to set out how the Welsh NHS will increase the opportunities for flexible working as part of a national nursing retention strategy.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch yn fawr, Llywydd. I'm very pleased to move this motion on behalf of myself, Dai Lloyd and David Rees. It's being supported by Delyth Jewell, but I'm sure it would have been supported by more Members across the Chamber had we had more time to table it.

I'd like to commend the Royal College of Nursing report to this Chamber. It contains robust research. It highlights progress in the implementation of the Act, where that has been delivered, but it also calls out, questions, where things are not going as well as they should. It sets out a series of questions for each health board with regard to their implementation of the Act, and nine detailed recommendations for the Welsh Government covering a number of issues, including the need for more robust implementation monitoring, more support for front-line nurses raising concerns about the effective implementation of the legislation, and the development of a national IT pathway to support the implementation.

The report's recommendations also focus on retention, and this, of course, is reflected in our motion. Now we have, of course, and must acknowledge that the Minister has made, some progress with regard to nursing recruitment and with the nursing workforce—more training placements, for example. But retention continues to be a really serious issue, and this report calls for the Welsh Government to require all health boards to have a retention strategy as part of a national retention strategy. That national retention strategy needs, they say, to include a national approach to flexible working.

We must have a long-term approach to the retention of our nursing staff. We've been talking for 20 years, to my knowledge, about the need for flexible working. Of course, there are challenges, and it's very important to keep nursing settings effectively staffed. But flexible working is the norm in most professions now, and local health boards have not acted and we need national leadership. There are, of course, bodies of good practice. But, once again, we face this issue that good practice is not being effectively shared.

Diolch yn fawr, Lywydd. Rwy'n falch iawn o wneud y cynnig hwn ar ran Dai Lloyd, David Rees a minnau. Mae Delyth Jewell yn ei gefnogi, ond rwy'n siŵr y byddai wedi cael cefnogaeth gan fwy o Aelodau ar draws y Siambr pe baem wedi cael mwy o amser i'w gyflwyno.

Hoffwn ganmol adroddiad y Coleg Nyrsio Brenhinol i'r Siambr hon. Mae'n cynnwys ymchwil gadarn. Mae'n tynnu sylw at y cynnydd ar weithredu'r Ddeddf, lle mae hynny wedi'i gyflawni, ond mae hefyd yn galw, yn cwestiynu, lle nad yw pethau'n mynd cystal ag y dylent. Mae'n nodi cyfres o gwestiynau ar gyfer pob bwrdd iechyd mewn perthynas â gweithredu’r Ddeddf, a naw argymhelliad manwl ar gyfer Llywodraeth Cymru sy'n ymdrin â nifer o faterion, gan gynnwys yr angen i fonitro'r gweithredu yn fwy cadarn, mwy o gefnogaeth i nyrsys rheng flaen sy'n codi pryderon ynghylch gweithredu'r ddeddfwriaeth yn effeithiol, a datblygu llwybr TG cenedlaethol i gefnogi'r gweithredu.

Mae argymhellion yr adroddiad hefyd yn canolbwyntio ar gadw staff, ac mae hyn, wrth gwrs, wedi'i adlewyrchu yn ein cynnig. Nawr, rydym wedi, ac wrth gwrs, mae'n rhaid i ni gydnabod bod y Gweinidog wedi gwneud rhywfaint o gynnydd mewn perthynas â recriwtio nyrsys a chyda'r gweithlu nyrsio—mwy o leoliadau hyfforddi, er enghraifft. Ond mae cadw staff yn parhau i fod yn broblem ddifrifol iawn, ac mae'r adroddiad hwn yn galw ar Lywodraeth Cymru i'w gwneud yn ofynnol i bob bwrdd iechyd lunio strategaeth gadw staff fel rhan o strategaeth gadw staff genedlaethol. Mae'n rhaid i'r strategaeth gadw staff genedlaethol honno, dywedant, gynnwys ymagwedd genedlaethol tuag at weithio hyblyg.

Mae'n rhaid inni gael dull hirdymor ar gyfer cadw ein staff nyrsio. Rydym wedi bod yn sôn ers 20 mlynedd, hyd y gwn i, am yr angen am weithio hyblyg. Wrth gwrs, mae heriau i'w cael, ac mae'n bwysig iawn sicrhau bod lleoliadau nyrsio wedi'u staffio'n effeithiol. Ond gweithio hyblyg yw'r norm yn y rhan fwyaf o broffesiynau bellach, ac nid yw byrddau iechyd lleol wedi gweithredu ac mae angen arweinyddiaeth genedlaethol arnom. Mae arferion da i'w cael, wrth gwrs. Ond unwaith eto, rydym yn wynebu'r broblem nad yw arferion da yn cael eu rhannu'n effeithiol.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

I don't want to take up too much time in this debate, Dirprwy Lywydd, because the case is set out clearly in the report, which I know is available to all Members. But I do hope that the Minister, in his response, will accept that, while we have, as the motion says, more nurses leaving our NHS than joining it, often going to work in agencies and in fact returning to the same settings that they've left, while we have that happening—and the nurses do that because they get better terms and conditions and very important flexibility—and while we have an estimated 1,600 unfilled nursing vacancies, we do have a crisis as things stand in our nursing workforce. I specifically hope that the Minister will accept the need for a national nursing retention strategy so that the good approaches, where they do work, can be rolled out, and we can ensure that we don't train these valuable members of staff only to lose them.

Members will have received communication from nurses in their constituencies. We've all had, I think, a number of postcards urging us to support this motion and support the calls for action in the report. They're asking us to support, among other things, a national retention strategy, and this is needed because, as one nurse from Llanelli said in her postcard to me, we need to retain staff, reduce staff burnout, and above all, keep patients safe.

I commend this motion to the Senedd. I look forward to the debate, to the Minister's response to the motion and to David Rees's response to the debate. I commend the motion to the Senedd.

Nid wyf am gymryd gormod o amser yn y ddadl hon, Ddirprwy Lywydd, gan fod yr achos wedi'i nodi'n glir yn yr adroddiad, a gwn ei fod ar gael i'r holl Aelodau. Ond rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog, yn ei ymateb, yn derbyn, er bod gennym, fel y dywed y cynnig, fwy o nyrsys yn gadael ein GIG nag sy'n ymuno ag ef, yn aml yn mynd i weithio mewn asiantaethau ac yn dychwelyd mewn gwirionedd i'r un lleoliadau ag y maent wedi'u gadael, er bod hynny'n digwydd—ac mae'r nyrsys yn gwneud hynny am eu bod yn cael gwell telerau ac amodau, ac yn bwysig iawn, hyblygrwydd—a thra bod gennym 1,600 amcangyfrifedig o swyddi nyrsio heb eu llenwi, mae'n argyfwng ar hyn o bryd yn ein gweithlu nyrsio. Rwy'n gobeithio'n arbennig y bydd y Gweinidog yn derbyn yr angen am strategaeth genedlaethol ar gyfer cadw nyrsys fel y gellir cyflwyno'r dulliau da, lle maent yn gweithio, ar raddfa ehangach, a gallwn sicrhau nad ydym yn hyfforddi'r aelodau staff gwerthfawr hyn ac yna'n eu colli.

Bydd yr Aelodau wedi derbyn gohebiaeth gan nyrsys yn eu hetholaethau. Credaf fod pob un ohonom wedi cael nifer o gardiau post yn ein hannog i gefnogi'r cynnig hwn a chefnogi'r galwadau am weithredu yn yr adroddiad. Maent yn gofyn i ni gefnogi, ymhlith pethau eraill, strategaeth gadw staff genedlaethol, ac mae angen hyn, oherwydd fel y dywedodd un nyrs o Lanelli mewn cerdyn post ataf, mae angen inni gadw staff, lleihau gorweithio ymhlith staff, ac yn anad dim, cadw cleifion yn ddiogel.

Cymeradwyaf y cynnig hwn i'r Senedd. Rwy'n edrych ymlaen at y ddadl, at ymateb y Gweinidog i'r cynnig ac at ymateb David Rees i'r ddadl. Rwy'n cymeradwyo'r cynnig i'r Senedd.

15:00

I'd like to thank the Members who have brought forward this debate today, because I think it is extremely timely. I think it is worth rehearsing just a couple of the facts: that every week, nurses in Wales give the NHS extra hours to the value of 976 full-time nurses. If you say it quickly, it doesn't mean that much, but actually, if you slow it down and really think about it, you're talking about 976 extra bodies that our nurses just give freely of their own volition, because they have a commitment to the duty that they believe that they must discharge. So I'd like to thank all of those nurses for all that they do.

We know the Welsh NHS demonstrates a heavy reliance on the nurses' willingness to work overtime, but of course, endless work and endless overtime creates endless stress, and instead of incentivising our nurses to stay, instead of looking at how we might alleviate this, one of the things I have found particularly odd is that NHS Wales tries to discourage nurses from leaving by measures such as refusing to hire agency nurses who also work for health boards or trusts, or allowing nurses to move around. So you get this really perverse incentive where you might have a nurse, for example in Hywel Dda, who needs to earn a few extra hours but can't do them in Hywel Dda. He or she has to go across a border into another health board where they are registered to do those extra hours. To me, that seems absolutely illogical, especially when the health board that they are leaving is usually then going out to pay even more money to agency nurses. So much better to actually just pay people overtime to recognise the contribution that they give, to allow them to continue to work in the place where they feel the most comfortable.

There is a concern over training, but I am going to leave others to talk about that. I just did want to touch on how few registered nurses we have in the care home workforce in Wales, and I think that this is an area that's absolutely vital. Not only do we not have very many nurses in care homes—and as more and more care homes are dealing with people with more and more complex conditions, there's more need for nurses and more need for those medical professionals—not only do we not have enough of them, they're not even paid the same amount of money that a nurse in a hospital would be paid, or a nurse in the community would be paid, who is not in a care home. Again, I think we have to say that if you have reached this level in your nursing career, if you've got his much training under your belt, if you're in this band, then whether you're in this situation or that situation, there should be far more equity in the pay that you receive.

So, Minister, I wondered if you might be able to give us any information on what might be being considered in terms of those two main questions—question 1: how do we keep nurses and pay them overtime to do the overtime in the health board to which they belong rather than forcing them to travel and add to their stress, with travel hours to get to another heath board so that they could earn that extra money? And question 2: how do we make sure that nurses in care homes are not disadvantaged unfairly?

Finally, Deputy Presiding Officer, I just wanted to talk about flexible working, because there's been a really interesting report produced for London NHS Trust by Timewise, and it talks about putting in flexibility into a shift-based environment, and how it's affected by the variability or predictability of the schedule, the degree of input or control that an individual can exercise over that schedule, and the amount of advanced notice. And flexible working is really key. NHS Wales needs to find a way of tackling all of these three elements if we're going to attract and retain the staff we need to work in our shifts.

The top five causes of job dissatisfaction for UK hospital doctors and nurses very clearly said that for nurses, work-life balance came first for those aged under 35—much more important than pay—and second, for those who are 36 and over. It was second after pay. Flexible working could be a practical way to ease into retirement, and it could help to keep experienced staff on board for longer.

The project that was carried out in two English hospitals in 2017 looked at creating a team-based rostering process, and it looked at not just childcare, but all of the work-life balance needs, and their lead team collaborated, not just on rota production, but also on communicating and negotiation with groups. So, Minister, I believe that improving work-life balance and access to flexible working could have a direct impact on retention, particularly for younger clinical professionals whose expectations are very different to those of an older generation. So, I'd like to understand what concrete steps the Welsh Government are taking to improve work-life balance, and I would like to encourage you to look at this trial, this pilot, that was conducted in London, because it has been successful, and there may be positive lessons that we can learn to help retain these very, very valuable and hardworking people in our NHS.

Hoffwn ddiolch i'r Aelodau sydd wedi cyflwyno'r ddadl hon heddiw oherwydd rwy'n credu ei bod yn amserol dros ben. Rwy'n credu ei bod yn werth ailadrodd un neu ddwy o'r ffeithiau: fod nyrsys yng Nghymru, bob wythnos, yn rhoi oriau ychwanegol i'r GIG sy’n cyfateb i 976 o nyrsys amser llawn. Os ydych yn ei ddweud yn gyflym, nid yw'n golygu cymaint â hynny, ond mewn gwirionedd, os ydych yn arafu ac yn meddwl am y peth mewn gwirionedd, rydych yn siarad am 976 o gyrff ychwanegol y mae ein nyrsys yn eu rhoi o'u gwirfodd eu hunain, oherwydd bod ganddynt ymrwymiad i'r ddyletswydd y maent yn credu bod yn rhaid iddynt ei chyflawni. Felly hoffwn ddiolch i'r holl nyrsys hynny am bopeth y maent yn ei wneud.

Rydym yn gwybod bod GIG Cymru yn dibynnu’n fawr ar barodrwydd nyrsys i weithio goramser, ond wrth gwrs mae gwaith diddiwedd a goramser diddiwedd yn creu straen diddiwedd, ac yn lle cymell ein nyrsys i aros, yn lle edrych ar sut y gallem liniaru hyn, un o'r pethau rwy’n eu gweld yn arbennig o od yw bod GIG Cymru yn ceisio annog nyrsys i beidio â gadael drwy fesurau fel gwrthod llogi nyrsys asiantaeth sydd hefyd yn gweithio i fyrddau iechyd neu ymddiriedolaethau, neu ganiatáu i nyrsys symud o gwmpas. Felly rydych yn gweld y cymhelliant gwrthnysig hwn lle gallai fod gennych nyrs, er enghraifft yn Hywel Dda, sydd angen ennill ychydig o oriau ychwanegol ond nid yw’n gallu gweithio’r oriau ychwanegol hynny yn Hywel Dda. Mae'n rhaid iddo ef neu hi fynd dros ffin i fwrdd iechyd arall lle maent wedi'u cofrestru i weithio’r oriau ychwanegol hynny. I mi, mae hynny'n ymddangos yn hollol afresymegol, yn enwedig pan fo’r bwrdd iechyd y maent yn ei adael fel arfer yn talu hyd yn oed mwy o arian i nyrsys asiantaeth. Mae’n gymaint gwell talu goramser i bobl i gydnabod y cyfraniad y maent yn ei wneud, er mwyn caniatáu iddynt barhau i weithio yn y man lle maent yn teimlo fwyaf cyfforddus.

Mae pryder ynghylch hyfforddi, ond rwyf am adael eraill i siarad am hynny. Roeddwn eisiau cyffwrdd â'r ffaith mai ychydig iawn o nyrsys cofrestredig sydd gennym yn y gweithlu cartrefi gofal yng Nghymru, a chredaf fod hwn yn faes sy'n gwbl hanfodol. Nid yn unig nad oes gennym lawer iawn o nyrsys mewn cartrefi gofal—ac wrth i fwy a mwy o gartrefi gofal ymdrin â phobl â chyflyrau mwy a mwy cymhleth, mae mwy o angen nyrsys, mwy o angen y gweithwyr meddygol proffesiynol hynny—nid yn unig nad oes gennym ddigon ohonynt, nid ydynt hyd yn oed yn cael yr un faint o arian ag y byddai nyrs mewn ysbyty yn cael ei thalu, neu’r un faint o arian ag y byddai nyrs yn y gymuned yn cael ei thalu, nad yw mewn cartref gofal. Unwaith eto, rwy'n credu bod yn rhaid i ni ddweud, os ydych wedi cyrraedd y lefel hon yn eich gyrfa nyrsio, os oes gennych gymaint o hyfforddiant a hyn i’ch enw, os ydych yn y band hwn, ym mha bynnag sefyllfa y byddwch ynddi, dylai fod llawer mwy o degwch o ran y cyflog a delir i chi.

Felly, Weinidog, roeddwn yn meddwl tybed a allech roi unrhyw wybodaeth inni am yr hyn a allai gael ei ystyried o ran y ddau brif gwestiwn—cwestiwn 1: sut rydym yn cadw nyrsys ac yn talu goramser iddynt i wneud y goramser yn y bwrdd iechyd y maent yn perthyn iddo yn hytrach na'u gorfodi i deithio ac ychwanegu at eu straen, gydag oriau teithio i gyrraedd bwrdd iechyd arall fel y gallent ennill yr arian ychwanegol hwnnw? A chwestiwn 2: sut rydym yn sicrhau nad yw nyrsys mewn cartrefi gofal dan anfantais annheg?

Yn olaf, Ddirprwy Lywydd, roeddwn eisiau siarad am weithio hyblyg, oherwydd mae adroddiad diddorol iawn wedi cael ei gynhyrchu ar gyfer Ymddiriedolaeth GIG Llundain o'r enw 'Timewise' ac mae'n sôn am gynnwys hyblygrwydd mewn amgylchedd sy'n seiliedig ar sifftiau, a sut yr effeithir arno gan amrywioldeb neu ragweladwyedd yr amserlen, faint o fewnbwn neu reolaeth sydd gan unigolyn dros yr amserlen honno, a faint o rybudd ymlaen llaw. Ac mae gweithio hyblyg yn wirioneddol allweddol. Mae angen i GIG Cymru ddod o hyd i ffordd o fynd i'r afael â'r tair elfen os ydym am ddenu a chadw'r staff rydym eu hangen i weithio ein sifftiau.

Roedd y pum prif achos o anfodlonrwydd swydd i feddygon a nyrsys ysbytai yn y DU yn dweud yn glir iawn mai cydbwysedd gwaith a bywyd a ddaeth yn gyntaf i nyrsys o dan 35 oed—yn llawer pwysicach na chyflog—ac yn ail i nyrsys 36 oed a hŷn. Roedd yn ail ar ôl cyflog. Gallai gweithio hyblyg fod yn ffordd ymarferol o ymlithro tuag at ymddeoliad, a gallai helpu i gadw staff profiadol yn eu gwaith yn hwy.

Roedd y prosiect a gynhaliwyd mewn dau ysbyty yn Lloegr yn 2017 yn edrych ar greu proses amserlennu sy’n seiliedig ar dimau, ac edrychai nid yn unig ar ofal plant, ond ar yr holl anghenion cydbwysedd gwaith a bywyd, a chydweithiodd eu tîm arweiniol, nid yn unig ar gynhyrchu rota, ond hefyd ar gyfathrebu a thrafod gyda grwpiau. Felly, Weinidog, credaf y gallai gwella cydbwysedd gwaith a bywyd a mynediad at weithio hyblyg gael effaith uniongyrchol ar gadw gweithwyr, yn enwedig gweithwyr proffesiynol clinigol iau y mae eu disgwyliadau yn wahanol iawn i ddisgwyliadau’r genhedlaeth hŷn. Felly, hoffwn ddeall pa gamau pendant y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella cydbwysedd gwaith a bywyd, a hoffwn eich annog i edrych ar y treial hwn, y cynllun peilot hwn, a gynhaliwyd yn Llundain, oherwydd mae wedi bod yn llwyddiannus, ac efallai y bydd yna wersi cadarnhaol y gallwn eu dysgu i helpu i gadw'r bobl hynod werthfawr a gweithgar hyn yn ein GIG.

15:05

A allaf i longyfarch Helen Mary Jones am ddod â'r ddadl yma ynghyd ac am ei hagoriad bendigedig sy'n olrhain yr holl benderfyniadau sydd angen eu gwneud? Gaf i hefyd longyfarch y Coleg Nyrsio Brenhinol ar yr adroddiad bendigedig yma 'Gweithredu Deddf Lefelau Staff Nyrsio (Cymru) 2016: Cynnydd A Her'? Mae yna gynnydd wedi bod, fel y dywedodd Helen, ond erys sawl her. Cawsom ni'r ddadl yr wythnos diwethaf ar adroddiad y pwyllgor iechyd ar nyrsio a nyrsio cymunedol, ac mae nifer o ffactorau sy'n cyd-dorri, wrth gwrs. A allaf i hefyd dalu teyrnged i waith y grŵp amlbleidiol ar nyrsio a bydwreigiaeth o dan gadeiryddiaeth David Rees yn hyn o beth, sydd wedi arwain y ffordd ac a wnaeth arwain y ffordd yn wir at yr adroddiad a wnaeth y pwyllgor iechyd ei gyhoeddi a chawsom ni drafodaeth yr wythnos diwethaf? 

Wrth gwrs, rydym ni i gyd yn gwybod am yr heriau yn y gwasanaeth iechyd, yn enwedig o ochr y nyrsio. Does yna ddim digon o nyrsys, yn y bôn yn y lle cyntaf. Mae yna swyddi gwag. Mae angen dyblu, gallwch chi ddweud, nifer y nyrsys sydd dan hyfforddiant. Mae yna system o dan straen, ac mae ein staff ni o dan straen. Mae ein nyrsys ni o dan straen ac yn gorweithio ac yn mynd i ffwrdd ac yn colli gwaith achos mae yna ormod o straen yn eu bywydau nhw. Wrth gwrs, mae yna ofynion newydd hefyd, mae yna ddatblygiadau meddygol newydd, ac mae yna ofyn mwy o'n nyrsys ni, yn enwedig yn y gymuned, sydd nawr yn trin a thrafod pobl yn ein cymuned a oedd yn arfer bod ar ein wardiau ni yn yr ysbyty, ond nawr sy'n aros adref.

Mae hefyd angen gwarchod y sawl sy'n chwythu'r chwiban am bryderon yn y system. Dydyn ni dal ddim yn gwneud hynny'n dda iawn, ac fel y mae eraill wedi'i ddweud, mae angen bod yn llawer mwy hyblyg efo rotas ac oriau sifft ac ati i wneud yn siŵr bod nyrsys yn aros yn ein gwasanaeth iechyd ni. Ac ie, mae angen gweithredu'r ddeddfwriaeth yma, y ddeddfwriaeth lefelau staff nyrsio. Allaf i'ch atgoffa chi pam oedd angen y ddeddfwriaeth yma yn y lle cyntaf? Wel, achos bod y gyfraith yma yn gwarchod cleifion. Mae'r ymchwil wedi dangos, fel mae'r adroddiad yma'n dweud, bod lefelau staffio nyrsio gwael wedi arwain at gynnydd o hyd at 26 y cant i farwoldeb o'i gymharu â wardiau lle mae lefelau staff gwell. Hynny yw, dim digon o nyrsys yn arwain at bobl yn marw. Mae pob cynnydd o 10 y cant i nifer y nyrsys efo gradd mewn ysbyty yn gysylltiedig efo gostyngiad o 7 y cant mewn marwolaethau cleifion. A hefyd, wrth gwrs, yn naturiol, nid oes angen lefelau diogel o staff mewn rhai wardiau ysbyty yn unig, mae eu hangen ym mhob sefydliad iechyd, yn y gymuned, yn nyrsio plant, ac ati, ddim jest yn y wardiau arbenigol sydd gyda ni rŵan.

Ond yn benodol mae'r gweithlu nyrsio yng Nghymru yn wynebu argyfwng cenedlaethol, fel mae'r adroddiad yma yn ei gwneud hi'n glir. Mae yna niferoedd uchel o swyddi gwag, fel dwi wedi cyfeirio eisoes—o leiaf rhyw 1,600 yn ôl amcangyfrif yr RCN o swyddi gwag nyrsio yng Nghymru—wedi'i ategu gan brinder mawr yn y sector cartrefi gofal, fel mae Angela Burns wedi olrhain eisoes.

Felly, mae yna her sylweddol, ac fel mae pwynt y ddadl a'r cynnig yma'n ei ddweud, mae angen hyblygrwydd yn y tymor byr er mwyn inni allu cadw'r staff. Allwn ni sôn bod angen hyfforddi rhagor o staff nawr ac yn y dyfodol, ond mae angen cadw'r rheina sydd gyda ni ar ein wardiau ac yn y gymuned ar hyn o bryd. Mae angen i Lywodraeth Cymru, felly, nodi sut y bydd y gwasanaeth iechyd yng Nghymru yn cynyddu'r cyfleoedd i weithio'n hyblyg yn rhan o'r strategaeth genedlaethol i gadw'r nyrsys, fel mae Helen ac Angela eisoes wedi'i ddweud. Achos mae yna lawer o nyrsys yng Nghymru yn gyfrifol am bethau eraill yn eu bywydau. Maen nhw angen yr hyblygrwydd yna, yn ogystal ag y maen nhw angen y swydd a'r arian. Maen nhw'n gyfrifol am blant ifanc, am rieni hŷn, ac yn dewis gweithio i gyflogwr lle maent yn gallu rheoli eu horiau gwaith. Dyna pam maen nhw'n mynd i weithio i asiantaethau preifat ac ati. Mae'n rhaid i'r gwasanaeth iechyd fod yn gallu cyfleu'r un un math o ddarpariaeth, fel ein bod ni'n gallu cadw nyrsys yn ein gwasanaeth iechyd gwladol. Diolch yn fawr. 

May I congratulate Helen Mary Jones for bringing this debate forward and for her wonderful opening remarks, which set out all the decisions that need to be taken? I also congratulate the Royal College of Nursing on this wonderful report on implementing the nurse staffing levels 2016. In terms of the progress made, there has been some progress made, as Helen said, but certain challenges remain. We had a debate last week on the health committee report on nursing and community nursing and many of those factors are also relevant here. May I also pay tribute to the cross-party group on nursing and midwifery, chaired by David Rees, which has led the way and led to the report published by the health committee that we discussed last week?

We all know of the challenges in our health service, particularly from the perspective of nurses. There aren't enough of them, first of all. There are vacant posts. We need to double the number of nurses undergoing training. We have a system that’s under pressure and our staff are under pressure. Our nurses are under pressure and are overworked and are often away from work because of the stresses and strains that they face. Of course, there are new demands, new medical developments, and we're asking more of our nurses, particularly in the community, who now deal with people in the community who used to be on hospital wards but now are treated at home.

We also need to safeguard whistleblowers who express concerns about the system. We're still not particularly effective at doing that, and as others have said, we need to be far more flexible with rotas and shift hours in order to ensure that nurses remain within our NHS. And, yes, we need to implement this legislation, the nurse staffing levels legislation. May I remind you why this was necessary in the first place? Well, because this legislation protects patients. The research has shown, as this report says, that poor staffing levels have led to an increase of up to 26 per cent in terms of wards where there are better staffing levels. So, not having enough nurses leads to people actually dying and an increase in the number of degree-level nurses relates to a reduction of 7 per cent in patient deaths. And, of course, naturally, we don't only need safe staffing levels in some wards, we need them in all health placements, in the community, in children wards, not just on the specialist wards that we have now.

But, specifically the nursing staff in Wales is facing a national crisis. There are high levels of vacancies, as I’ve already mentioned—at least 1,600 according to the RCN estimate in terms of vacant nursing posts—and there is also a dire shortage in the care home sector, as Angela Burns has already mentioned.

So, there is a significant challenge facing us and as this motion says, we need flexibility in the short term in order to retain staff. Yes, we can talk about training staff now and for the future, but we also need to retain the staff that we have on our wards and in the communities at the moment, and the Welsh Government, therefore, needs to set out how the NHS in Wales will increase opportunities to work flexibly as part of a national strategy to retain nurses, as Helen and Angela have already said, because there are many nurses in Wales who are responsible for other things in their lives and they need that flexibility as well as needing the job and the salary. They are responsible for young children, older parents, and they choose to work for an employer where they can manage their working hours. That’s why they go to work for private agencies, and so on and so forth, and, therefore, the health service also has to make the same kind of provision so that we can retain nurses in our national health service. Thank you.

15:10

I thank Helen, Dai and David for tabling this debate. As I've said many, many times before, nurses are the backbone of our NHS. Unfortunately, successive Governments have failed to recruit and retain enough nurses, and Wales has an abysmal record on workforce planning, and we are seeing the results, because there are more nurses leaving the profession than joining.

The fact that we needed to introduce legislation to ensure that wards have sufficient nurses on hospital wards to allow time to care is damning enough, but the fact that the law doesn't apply to all wards and all health settings is a travesty. The nurse staffing levels Act was introduced to improve patient safety. It is a fact that low nursing numbers can contribute up to a quarter more patient deaths.

Here in Wales, we spend nearly 12 per cent of our GVA on health, our health spending—second only to Scotland at £2,310 per person—is nearly £200 more per person than in England. Yet, we wait longer, and we have had to pass legislation to ensure that we have safe staffing levels, not because we don't invest enough in our NHS—half the Welsh budget is spent on health. And this legislation of safe staffing levels was introduced by an opposition AM, precisely because mismanagement had led to unsafe practices in hospitals across Wales. A lack of nationwide workforce planning and botched reorganisation has left the Welsh NHS in a state of disarray. Health organisations and clinicians have complained about the different approaches taken by local health boards. National policies get implemented in seven different ways, with patients facing an ever-increasing postcode lottery of healthcare.

We can see this clearly in how the nurse staffing levels Act is being implemented, because local health boards are all at differing levels of compliance with the Act. Betsi Cadwaladr states that compliance with the Act is high risk and not cost effective within its existing model. In my own region, Cwm Taf has no retention plan and, despite being ruled as compliant, wards at the Princess of Wales Hospital in Bridgend have staff shortages, which will impact upon patient safety. Swansea Bay has had 11 falls, resulting in serious harm or death, in which a failure to maintain staffing levels was considered to be a factor. This is simply not good enough.

Our constituents deserve and demand safe levels of staff in our hospitals. Welsh Government has to accept that the buck does stop with them. The nurse staffing levels Act has to be fully implemented in every health setting. We need a well-planned recruitment and retention strategy that makes nursing appealing to every person who wants to train as a nurse, in order to address the fact that nurses are leaving the profession in droves.

We have a safe staffing levels Act in place for a reason. We need safe staffing levels across all healthcare settings and not just on certain wards. How many more patients have to be seriously injured or lose their lives because of bad management and poor planning? So I urge colleagues to back this motion.

Diolch i Helen, Dai a David am gyflwyno'r ddadl hon. Fel rwyf wedi'i ddweud sawl gwaith o'r blaen, nyrsys yw asgwrn cefn ein GIG. Yn anffodus, mae Llywodraethau olynol wedi methu recriwtio a chadw digon o nyrsys, ac mae gan Gymru hanes gwael o gynllunio'r gweithlu, ac rydym yn gweld y canlyniadau, oherwydd mae mwy o nyrsys yn gadael y proffesiwn na sy'n ymuno.

Mae'r ffaith bod angen inni gyflwyno deddfwriaeth i sicrhau bod digon o nyrsys ar wardiau ysbytai i ganiatáu amser i ofalu yn ddigon damniol, ond mae'r ffaith nad yw'r gyfraith yn berthnasol i bob ward a phob lleoliad iechyd yn warth. Cyflwynwyd y Ddeddf lefelau staff nyrsio i wella diogelwch cleifion. Gallai niferoedd isel o nyrsys arwain at hyd at chwarter yn fwy o farwolaethau cleifion.

Yma yng Nghymru, rydym yn gwario bron i 12 y cant o'n gwerth ychwanegol gros ar iechyd, ein gwariant iechyd—yn ail i'r Alban sydd ar £2,310 y pen—bron £200 yn fwy y pen na Lloegr. Ac eto, rydym yn aros yn hwy, ac rydym wedi gorfod pasio deddfwriaeth i sicrhau bod gennym lefelau staffio diogel, nid oherwydd nad ydym yn buddsoddi digon yn ein GIG—gwerir hanner cyllideb Cymru ar iechyd. A chyflwynwyd y ddeddfwriaeth lefelau staffio diogel gan AC yr wrthblaid oherwydd bod camreoli wedi arwain at arferion anniogel mewn ysbytai ledled Cymru. Mae diffyg cynllunio'r gweithlu yn genedlaethol a methiannau ad-drefnu wedi gadael GIG Cymru mewn anhrefn. Mae sefydliadau iechyd a chlinigwyr wedi cwyno am y gwahanol ddulliau sy'n cael eu mabwysiadu gan fyrddau iechyd lleol. Mae polisïau cenedlaethol yn cael eu gweithredu mewn saith ffordd wahanol, gyda chleifion yn wynebu loteri cod post cynyddol mewn perthynas â gofal iechyd.

Gallwn weld hyn yn glir yn y ffordd y mae'r Ddeddf lefelau staff nyrsio yn cael ei gweithredu, oherwydd mae'r byrddau iechyd lleol i gyd ar lefelau gwahanol o ran cydymffurfio â'r Ddeddf. Dywed Betsi Cadwaladr fod risg uchel ynghlwm wrth gydymffurfio â'r Ddeddf ac nad yw'n gosteffeithiol o fewn y model presennol. Yn fy rhanbarth i, nid oes gan Gwm Taf unrhyw gynllun cadw staff ac er y dyfarnwyd ei fod yn cydymffurfio, mae prinder staff ar wardiau Ysbyty Tywysoges Cymru ym Mhen-y-bont ar Ogwr, a bydd hynny'n effeithio ar ddiogelwch cleifion. Mae Bae Abertawe wedi cael 11 o gwympiadau yn arwain at anaf difrifol neu farwolaeth, lle barnwyd bod methu cynnal lefelau staffio yn ffactor. Nid yw hyn yn ddigon da.

Mae ein hetholwyr yn haeddu ac yn galw am lefelau staffio diogel yn ein hysbytai.   Mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru dderbyn bod y cyfrifoldeb ar eu hysgwyddau hwy. Mae'n rhaid gweithredu'r Ddeddf lefelau staff nyrsio yn llawn ym mhob lleoliad iechyd. Rydym angen strategaeth recriwtio a chadw staff sydd wedi'i chynllunio'n dda ac sy'n gwneud nyrsio'n ddeniadol i bob unigolyn sydd eisiau hyfforddi fel nyrs, er mwyn mynd i'r afael â'r ffaith bod nyrsys yn gadael y proffesiwn yn heidiau.

Mae gennym Ddeddf lefelau staffio diogel ar waith am reswm. Mae angen lefelau staffio diogel ar draws yr holl leoliadau gofal iechyd ac nid ar wardiau penodol yn unig. Faint yn rhagor o gleifion a gaiff eu hanafu'n ddifrifol neu a fydd yn colli eu bywydau oherwydd rheolaeth wael a chynllunio gwael? Felly, rwy'n annog fy nghyd-Aelodau i gefnogi'r cynnig hwn.

15:15

Thank you. Can I now call the Minister for Health and Social Services, Vaughan Gething?

Diolch. A gaf fi alw yn awr ar y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, Vaughan Gething?

Thank you, Deputy Presiding Officer. I'd like to thank Members who have brought forward today's debate and the opportunity to discuss the implementation of Wales's landmark nurse staffing legislation. It's good to see the fellow of the Royal College of Nursing who was the Member in charge of that piece of legislation in the Chamber today as well.

Together with colleagues from across the Chamber, I recognise the critical role that nurses play within our multidisciplinary teams, delivering healthcare right across Wales. The delivery of safe and sustainable services relies on our ability to train, recruit and retain nurses, together with other NHS staff, within our publicly run healthcare system here in Wales. Ensuring that we have the nurses that we need is a challenge here in Wales and much more broadly across the UK and beyond. In England, for example, the vacancy rate is nearly double that in Wales in the nursing workforce. But, in Wales, we have chosen not to dilute the nursing workforce by introducing nurse associates, as they are doing in England.

The actions needed to meet the challenges we face extend well beyond the nurse staffing Act. However, the RCN's report that has been highlighted does recognise a number of the positive effects of the Act so far. For example, we know that, following the implementation of the Act, more than £17 million of additional funding was invested in increasing our nursing workforce in adult acute medical and surgical wards. That is an immediate and tangible benefit for our front-line nurses, the staff that they work with and, above all, for the patients that they care for.

We hear regularly from nurses, right up to the most senior levels, that the Act has made a clear difference to the weight attached to their professional judgment when they have what can be difficult conversations about nurse staffing levels with their colleagues. This was one of the key reasons for passing the legislation in the form that it took, and it has been really reassuring to hear that that is already making a difference.

Overall, I'm positive about how quickly our health boards have adapted to their new duties, and this Assembly should be genuinely proud of the legislation that we passed unanimously three years ago. And I was certainly proud to announce last week that this Government will extend the Act's second duty to paediatric in-patient wards before the end of this Assembly term. 

My officials work closely with staff from each health board through the all-Wales nurse staffing programme. In this way, we have identified and started to address several of the issues that are included as recommendations in the RCN report. I recently allocated funding for two informatics posts within National Wales Informatics Service to work with the all-Wales nurse staffing programme to take forward a national IT solution. And that will support health boards to meet their reporting duties under the Act.

We also recognise the need to be able to accurately gauge the impact of this trailblazing legislation. And, with imitation being the sincerest form of flattery, it's good to see that Scotland have followed our lead, and there are serious conversations in England too. And I look forward to a future Government following our lead in England.

On evaluation, I will commission a robust independent evaluation that is scheduled to coincide with the conclusion of the first three-year reporting period in April 2021.

We are, however, far from complacent, and I do want to address some of the points made about numbers, but also about retention. It is tempting to point out, say, that we've retained an extra 1,900 nurses over the last five years or so because of our efforts and, therefore, when you think about it, rather than having a small fall in this last year, we've actually increased nurse numbers over five years. But I think we should leave the doublespeak to other people, because the truth is that, within this whole Assembly term, we've increased the number of registered nurses and members of the nursing family working with our national health service. But, last year, for the first time, we saw 65 more nurses leaving NHS Wales than joining.

Members, though, will be aware of the significant investment that we have made in health professional eduction and training, which has seen nurse training places increase from 1,053 in 2014 to 1,987, following my recent announcement on investing even more in nurse training. That investment also includes 140 places on return-to-practice programmes for nurses. And this year, 970 nurses graduated in Wales, compared to 778 in 2018. So we are making deliberate and definitive progress in training more of our own nurses. I'll happily take the intervention.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddiolch i'r Aelodau sydd wedi cyflwyno'r ddadl heddiw a'r cyfle i drafod gweithrediad deddfwriaeth lefelau staff nyrsio arloesol Cymru. Mae'n dda gweld cymrawd o'r Coleg Nyrsio Brenhinol, a oedd yn Aelod cyfrifol ar gyfer y ddeddfwriaeth honno, yn y Siambr heddiw hefyd.

Ynghyd â chyd-Aelodau o bob rhan o'r Siambr, rwy'n cydnabod y rôl allweddol y mae nyrsys yn ei chwarae yn ein timau amlddisgyblaethol, yn darparu gofal iechyd ledled Cymru. Mae darparu gwasanaethau diogel a chynaliadwy yn dibynnu ar ein gallu i hyfforddi, recriwtio a chadw nyrsys, ynghyd â staff eraill y GIG, yn ein system gofal iechyd cyhoeddus yma yng Nghymru. Mae sicrhau bod gennym y nyrsys rydym eu hangen yn her yma yng Nghymru ac yn llawer mwy eang ar draws y DU a thu hwnt. Yn Lloegr, er enghraifft, mae cyfradd y swyddi gwag yn y gweithlu nyrsio bron ddwywaith cymaint â'r gyfradd yng Nghymru. Ond yng Nghymru, rydym wedi dewis peidio â gwanhau'r gweithlu nyrsio drwy gyflwyno nyrsys cyswllt, fel y maent yn ei wneud yn Lloegr.

Mae'r camau gweithredu sydd eu hangen i ateb yr heriau a wynebwn yn ymestyn ymhell y tu hwnt i'r Ddeddf lefelau staff nyrsio. Fodd bynnag, mae adroddiad y Coleg Nyrsio Brenhinol a nodwyd yn cydnabod nifer o effeithiau cadarnhaol y Ddeddf hyd yma. Er enghraifft, wedi i'r Ddeddf ddod i rym, gwyddom fod mwy na £17 miliwn o arian ychwanegol wedi cael ei fuddsoddi i gynyddu ein gweithlu nyrsio mewn wardiau meddygol a llawfeddygol acíwt i oedolion. Mae hwnnw'n fudd uniongyrchol a gweladwy i'n nyrsys rheng flaen, i'r staff y maent yn gweithio gyda hwy ac yn anad dim, i'r cleifion y maent yn gofalu amdanynt.

Clywn yn rheolaidd gan nyrsys, hyd at y lefelau uchaf, fod y Ddeddf wedi gwneud gwahaniaeth clir i'r pwys a roddir ar eu barn broffesiynol pan fyddant yn cael yr hyn sy'n gallu bod yn sgyrsiau anodd am lefelau staff nyrsio gyda'u cydweithwyr. Roedd hwn yn un o'r rhesymau allweddol dros basio'r ddeddfwriaeth fel ag yr oedd, ac mae wedi bod yn galonogol iawn clywed ei bod eisoes yn gwneud gwahaniaeth.

Ar y cyfan, rwy'n gadarnhaol ynglŷn â pha mor gyflym y mae ein byrddau iechyd wedi addasu i'w dyletswyddau newydd, a dylai'r Cynulliad hwn fod yn wirioneddol falch o'r ddeddfwriaeth a basiwyd yn unfrydol gennym dair blynedd yn ôl. Ac roeddwn yn sicr yn falch o gyhoeddi yr wythnos diwethaf y bydd y Llywodraeth hon yn ymestyn ail ddyletswydd y Ddeddf i gynnwys wardiau cleifion mewnol pediatrig cyn diwedd tymor y Cynulliad hwn.  

Mae fy swyddogion yn gweithio'n agos gyda staff o bob bwrdd iechyd drwy'r rhaglen staffio nyrsio Cymru. Yn y modd hwn, rydym wedi nodi a dechrau mynd i'r afael â nifer o'r materion sy'n cael eu cynnwys fel argymhellion yn adroddiad y Coleg Nyrsio Brenhinol. Yn ddiweddar, dyrennais gyllid ar gyfer dwy swydd gwybodeg yng Ngwasanaeth Gwybodeg Cenedlaethol Cymru i weithio gyda rhaglen staff nyrsio Cymru i fwrw ymlaen ag ateb TG cenedlaethol. A bydd hynny'n helpu byrddau iechyd i gyflawni eu dyletswyddau adrodd o dan y Ddeddf.

Rydym hefyd yn cydnabod yr angen i allu mesur effaith y ddeddfwriaeth arloesol hon yn gywir. A chan mai dynwared yw'r ganmoliaeth eithaf, mae'n dda gweld bod yr Alban wedi dilyn ein harweiniad, ac mae sgyrsiau difrifol ar y gweill yn Lloegr hefyd. Ac edrychaf ymlaen at weld Llywodraeth yn y dyfodol yn dilyn ein harweiniad yn Lloegr.

O ran gwerthuso, byddaf yn comisiynu gwerthusiad annibynnol trylwyr a drefnwyd i gyd-fynd â diwedd y cyfnod adrodd tair blynedd cyntaf ym mis Ebrill 2021.

Fodd bynnag, nid ydym yn hunanfodlon o bell ffordd, ac rwyf eisiau mynd i'r afael â rhai o'r pwyntiau a wnaethpwyd ynghylch niferoedd, yn ogystal â chadw staff. Mae'n demtasiwn nodi, dyweder, ein bod wedi cadw 1,900 o nyrsys ychwanegol dros y pum mlynedd diwethaf oherwydd ein hymdrechion ac felly, pan feddyliwch am y peth, yn hytrach na chael gostyngiad bach yn y niferoedd hyn y llynedd, mewn gwirionedd rydym wedi cynyddu nifer y nyrsys dros bum mlynedd. Ond rwy'n credu y dylem adael y siarad dwbl i bobl eraill, oherwydd y gwir amdani yw ein bod, o fewn y tymor Cynulliad hwn, wedi cynyddu nifer y nyrsys cofrestredig ac aelodau o'r teulu nyrsio sy'n gweithio gyda'n gwasanaeth iechyd gwladol. Ond y llynedd, am y tro cyntaf, gwelsom 65 yn fwy o nyrsys yn gadael GIG Cymru nag a ymunodd ag ef.

Er hynny, bydd yr Aelodau'n ymwybodol o'r buddsoddiad sylweddol a wnaethom mewn addysg a hyfforddiant i weithwyr iechyd proffesiynol, a arweiniodd at gynnydd mewn lleoedd hyfforddi nyrsys o 1,053 yn 2014 i 1,987, yn dilyn fy nghyhoeddiad diweddar ar fuddsoddi mwy fyth mewn hyfforddiant i nyrsys. Mae'r buddsoddiad hwnnw hefyd yn cynnwys 140 o leoedd ar raglenni dychwelyd i weithio ar gyfer nyrsys. Ac eleni, graddiodd 970 o nyrsys yng Nghymru, o gymharu â 778 yn 2018. Felly rydym yn gwneud cynnydd bwriadol a phendant wrth hyfforddi mwy o'n nyrsys ein hunain. Rwy'n hapus i dderbyn yr ymyriad.

15:20

Thank you. 

I just feel that you might be being a tad sensitive on this, because I don't recall anybody's contribution particularly saying that the Welsh Government weren't doing plans to improve retention. I think what we're trying to say is that there is such a shortfall in nurses that what more can we do, how else can we actually improve this and keep the nurses we've got, as well as recruit more, which is why I brought forward to you the pilot that's currently being run in the London hospitals and the work that they've done about flexible working. 

Diolch.

Rwy'n teimlo efallai eich bod ychydig yn sensitif ar y mater hwn, oherwydd nid wyf yn cofio cyfraniad neb yn dweud yn benodol nad oedd Llywodraeth Cymru yn gwneud cynlluniau i wella cyfraddau cadw staff. Rwy'n credu mai'r hyn rydym yn ceisio'i ddweud yw bod cymaint o brinder nyrsys, beth arall y gallwn ei wneud, sut arall y gallwn wella hyn a chadw'r nyrsys sydd gennym, yn ogystal â recriwtio mwy, a dyna pam y cyflwynais y cynllun peilot sy'n cael ei gynnal yn ysbytai Llundain ar hyn o bryd i chi, a'r gwaith y maent wedi'i wneud ar weithio hyblyg.

And I'll be coming to retention later in my contribution. 

But the NHS remains the only part of the public sector that has continued to increase staff numbers despite a decade of austerity, and that's a point that is difficult for other members of public services to recognise. Our colleagues in education, our colleagues right across local government recognise that health has been the big sector that has been invested in. But today's debate shows the appetite to further increase numbers is undiminished. To reach the levels we all wish to see across the UK will require significant and sustained investment from every UK nation, a different approach from whoever is the new UK Government to health and social care investment and, in particular, a different approach to recruitment from Europe and the scrapping of the nonsensical and damaging salary cap proposal, to have a real impact on our ability to recruit more staff.

Last week in my statement to the Chamber, I highlighted the positive interest generated by our 'Train. Work. Live.' campaign; there'll be more to come in 2020, which is the Year of the Nurse and Midwife. But, of course, we do need to do more to retain our skilled nursing workforce. That means providing service models that meet the expectations of our current and future workforce, an effective health and well-being offer, and flexible working options to provide a positive work-life balance, as a number of speakers have referred to. And I'm interested in what's being done both here in Wales and across the UK on doing just that. I want to see career and education opportunities, and ensure that NHS Wales is a great place to work.

So, our national workforce strategy being developed by Healthcare Inspectorate Wales and Social Care Wales will support the future sustainability of both the health and the social care workforce, in particular how we plan our workforce models for the future, identify the staff that are required with different professional groups and, importantly, how we support and develop our staff. So, I will be asking the NHS Wales partnership forum to consider together what further actions we could and should be taking both locally and nationally to support the retention of staff, including our nurses. That will consider current practice, including the best practice to spread that exists already in health boards and, of course, identifying best practice to introduce further flexible working.

I'll take the intervention before I finish.  

A byddaf yn symud ymlaen at gadw nyrsys yn nes ymlaen yn fy nghyfraniad.  

Ond y GIG yw'r unig ran o'r sector cyhoeddus sydd wedi parhau i gynyddu niferoedd staff er gwaethaf degawd o gyni, ac mae hwnnw'n bwynt y mae aelodau eraill o'r gwasanaethau cyhoeddus yn cael trafferth ei gydnabod. Mae ein cydweithwyr yn y byd addysg, ein cydweithwyr ym mhob rhan o lywodraeth leol yn cydnabod mai iechyd yw'r sector mawr y buddsoddwyd ynddo. Ond mae'r ddadl heddiw yn dangos bod yr awydd i gynyddu'r niferoedd ymhellach yr un mor fawr. Er mwyn cyrraedd y lefelau y mae pawb ohonom eisiau eu gweld ledled y DU, bydd angen buddsoddiad sylweddol a pharhaus gan bob gwlad yn y DU, dull gweithredu gwahanol, mewn perthynas â buddsoddiad mewn iechyd a gofal cymdeithasol, gan bwy bynnag yw Llywodraeth newydd y DU, ac yn arbennig, dull gwahanol o recriwtio o Ewrop a chael gwared ar y cap arfaethedig hurt a niweidiol ar gyflogau, i gael effaith go iawn ar ein gallu i recriwtio mwy o staff.

Yr wythnos diwethaf, yn fy natganiad i'r Siambr, tynnais sylw at y diddordeb cadarnhaol a gynhyrchwyd gan ein hymgyrch 'Hyfforddi. Gweithio. Byw'; bydd mwy i ddod yn 2020, sef Blwyddyn y Nyrs a'r Fydwraig. Ond wrth gwrs, mae angen i ni wneud mwy i gadw ein gweithlu nyrsio medrus. Mae hynny'n golygu darparu modelau gwasanaeth sy'n bodloni disgwyliadau ein gweithlu presennol a'n gweithlu yn y dyfodol, cynnig iechyd a lles effeithiol, a dewisiadau gweithio hyblyg i ddarparu cydbwysedd cadarnhaol rhwng bywyd a gwaith, fel y mae nifer o siaradwyr wedi nodi. Ac mae gennyf ddiddordeb yn yr hyn sy'n cael ei wneud yma yng Nghymru a ledled y DU i wneud yn union hynny. Rwyf eisiau gweld cyfleoedd gyrfaol ac addysgol, a sicrhau bod GIG Cymru yn lle gwych i weithio.

Felly, bydd strategaeth genedlaethol y gweithlu sy'n cael ei datblygu gan Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru a Gofal Cymdeithasol Cymru yn cefnogi cynaliadwyedd y gweithlu iechyd a'r gweithlu gofal cymdeithasol yn y dyfodol, yn enwedig y modd y cynlluniwn ein modelau gweithlu ar gyfer y dyfodol, sut y nodwn y staff sydd eu hangen gyda gwahanol grwpiau proffesiynol ac yn bwysig, sut y cefnogwn ac y datblygwn ein staff. Felly, byddaf yn gofyn i fforwm partneriaeth GIG Cymru ystyried, gyda'i gilydd, pa gamau pellach y gallem ac y dylem eu cymryd yn lleol ac yn genedlaethol i gefnogi camau i gadw staff, gan gynnwys ein nyrsys. Bydd hwnnw'n ystyried arferion cyfredol, gan gynnwys yr arferion gorau i'w lledaenu sydd eisoes yn bodoli mewn byrddau iechyd ac wrth gwrs, bydd yn nodi arferion gorau ar gyfer cyflwyno gweithio hyblyg ymhellach.

Byddaf yn derbyn yr ymyriad cyn i mi orffen.    

Thank you. I'm very grateful to you, Minister, and I think we have acknowledged, as Angela Burns said, that there has been some real progress, but do you agree with the Royal College of Nursing that we do need a national retention strategy, because while there are some pockets of good practice, I think what they're asking for is for that practice to become the norm? As I said, we have been talking about the issues of retention for a very long time now, and do you feel that it's time that all that good practice that is out there is pulled together and becomes the norm? 

Diolch. Rwy'n ddiolchgar iawn i chi, Weinidog, ac rwy'n meddwl ein bod wedi cydnabod, fel y dywedodd Angela Burns, y bu rhywfaint o gynnydd gwirioneddol, ond a ydych yn cytuno â'r Coleg Nyrsio Brenhinol fod angen strategaeth gadw staff genedlaethol arnom, oherwydd, er bod rhai enghreifftiau o arferion da, rwy'n credu mai'r hyn y maent yn galw amdano yw i'r arferion hynny ddod yn norm? Fel y dywedais, rydym wedi bod yn siarad am faterion cadw staff am amser hir iawn yn awr, ac a ydych yn teimlo ei bod yn bryd i ni ddod â'r holl arferion da sydd ar gael at ei gilydd a sicrhau eu bod yn dod yn norm?

Well, I had this conversation today with the Royal College of Nursing and, as I've just said, I'm asking the NHS Wales partnership forum, bringing together the staff trade union side, the Government and NHS employers to do just that, as I've just said, to look locally and nationally at what exists and what should exist for the future as well. 

This Government will abstain today, as we normally do on Member debates. However, regardless of the voting outcome, there is much to be proud of here in Wales, and much more to do. I look forward to working alongside our nursing family to provide the care and the work environment that we would all want to see, with, of course, the right numbers of staff to provide the right care at the right time and in the right place. 

Wel, cefais y sgwrs hon heddiw gyda'r Coleg Nyrsio Brenhinol ac fel rwyf newydd ei ddweud, rwy'n gofyn i fforwm partneriaeth GIG Cymru, sy'n dod ag ochr undebau llafur staff, y Llywodraeth a chyflogwyr GIG at ei gilydd i wneud yn union hynny, fel rwyf newydd ei ddweud, i edrych yn lleol ac yn genedlaethol ar yr hyn sy'n bodoli a'r hyn a ddylai fodoli ar gyfer y dyfodol hefyd.

Bydd y Llywodraeth yn ymatal heddiw, fel y gwnawn fel arfer ar ddadleuon Aelodau. Fodd bynnag, ni waeth beth fo canlyniad y bleidlais, mae llawer y gellir ymfalchïo ynddo yma yng Nghymru, a llawer mwy i'w wneud. Rwy'n edrych ymlaen at weithio gyda'n teulu nyrsio i ddarparu'r gofal a'r amgylchedd gwaith y byddem i gyd eisiau eu gweld, gyda'r niferoedd cywir o staff wrth gwrs i ddarparu'r gofal cywir ar yr adeg gywir ac yn y lle cywir.

Thank you. Can I now call David Rees to reply to the debate? 

Diolch. A gaf fi alw ar David Rees yn awr i ymateb i'r ddadl?

Diolch, Dirprwy Llywydd, and can I thank all Members for their contributions this afternoon? Before I go on to look at the discussion and Members' contributions, can I also join in thanking the Cabinet member, the Minister for Education, because it was her who took this Bill through the last Assembly, driving it forward, and you will remember the discussions we had in committee on many occasions? I think she should be proud of the Act as it is now, and the progress it is making. I think we should put on record our thanks to her, because it is critical that that Act is now delivering for patients.

Can I start with the contribution from Helen Mary Jones, who opened it up and outlined the important issues that this report brings to light and to our attention, particularly to assess the implications of this Act and what we as Assembly Members can do in our own health board areas to ask questions of those health boards in relation to how they are implementing the Act, where they're going? If you look at the various questions, you will see some common themes coming through those questions as well.

Diolch, Ddirprwy Lywydd, ac a gaf fi ddiolch i'r holl Aelodau am eu cyfraniadau y prynhawn yma? Cyn imi fynd ymlaen i edrych ar y drafodaeth a chyfraniadau'r Aelodau, a gaf fi hefyd ymuno i ddiolch i'r aelod Cabinet, y Gweinidog Addysg, oherwydd hi a lywiodd y Bil hwn drwy'r Cynulliad diwethaf, a'i yrru ymlaen, a byddwch yn cofio'r trafodaethau a gawsom yn y pwyllgor ar sawl achlysur? Rwy'n credu y dylai fod yn falch o'r Ddeddf fel y mae yn awr, a'r cynnydd y mae'n ei wneud. Rwy'n credu y dylem gofnodi ein diolch iddi, oherwydd mae'n hanfodol fod y Ddeddf honno bellach yn darparu ar gyfer cleifion.

A gaf fi ddechrau gyda chyfraniad Helen Mary Jones, a agorodd y drafodaeth ac amlinellu'r materion pwysig y mae'r adroddiad yn eu hamlygu, yn benodol er mwyn asesu goblygiadau'r Ddeddf a'r hyn y gallwn ni fel Aelodau Cynulliad ei wneud yn ein byrddau iechyd ein hunain i ofyn cwestiynau i'r byrddau iechyd hynny ynglŷn â sut y maent yn gweithredu'r Ddeddf, i ble maent yn mynd? Os edrychwch ar y gwahanol gwestiynau, fe welwch rai themâu cyffredin yn amlygu eu hunain drwy'r cwestiynau hynny hefyd.

Helen also highlighted the retention and recruitment strategy, which is one of the big common themes, and raised the concerns about it. Particularly, I think, she mentioned one thing. We talk very often about retention and stress, but we also forget sometimes it is staff burn-out that exists amongst many of our staff, because they put in, as Angela said, the extra hours above and beyond what they normally do and what they're contracted to do. And that helps—well, it does help them burn out, because it adds more to their commitment. They come home tired, they're spending longer hours there, because of their desire to protect and help patients. It is something we need to address.

Angela highlighted again the question of flexible working. Can we look at ways in which we can look at nurses? Can we encourage health boards to look at a flexible approach to employment? They're good, agencies, because agencies offer flexible working. Can we, as an NHS, actually offer the flexible working that agencies offer and look to ensure we can keep them within the national health service, because retention is one of the critical elements in this report? We often talk about—. We've got a general election going on and we've heard the numbers from Boris Johnson saying 50,000—20,000 of which will be retention. So, even they recognise that retention is critical to ensuring that we have a proper workforce available to deliver care in our hospital settings, in this case, and in other settings as well. You're right: is it bank nursing, is it agency nursing? Why can't we give them overtime? Why can't they just work in the place where they normally work—their regular place of work? I think we need to address this matter.

Dai Lloyd reminded us of the challenges that remain. Progress has been made but challenges remain. And I think, again, this report highlights that. It says that we are looking at the fact that health boards are discussing this Act, and they are discussing the implementation and where they're meeting their duties within this Act. But there are still many challenges to go because the workforce strategy is critical in all of these discussions. He also highlighted that the purpose of this Act is to improve care and outcomes for patients, not to improve, necessarily, nurses' lives, which is what it will do, but it's actually about the patient. Because if you get the nursing levels right, you get the outcomes for patients right, and that's of critical importance.

Caroline reminded us again of the workforce planning and I will ask her sometime, in terms of some of the comments she made, to please look at the discussions we had in committee during the progress of Stage 1 and Stage 2 of the Bill. They may answer some of the points she raised, because many of those issues were raised and I think the Member who led the Bill did it for other reasons than were properly highlighted. And there are different levels of compliance across the health boards. That is an issue. We have to address that. Because compliance was one of the issues we raised as a possibility to look at, to make sure there is consistency across Wales.

She mentions she wants an Act in every health setting, but one of the arguments we put forward on that was the evidence coming forward to support which areas of health settings were actually being focused upon. It is important, if we're going to do this, that this is evidence led. The adult acute medical wards was evidence-led, and the paediatrics is being evidence-led, so I want to look at where you're going next—where is the evidence leading us to next? Is it maternity, is it mental health, is it community nursing? We need to understand the areas you're looking at, what their priorities are and where the evidence will come from, to ensure that we are using this as an evidence-led base to ensure that the settings are right. So, that's what we have to do. It's not just the whole lot, because it sounds good to say the whole lot, but we need to make sure it's right and it goes in the right places.

The Minister has clearly indicated that he is very proud to include paediatrics. We are also very pleased to see paediatrics come along since the Bill, because one of the things we said was that we wanted more areas to be included, and that's why the regulations were put in, to allow you to do that without having to do any more additional legislation. So, that's important. Clearly, we want to go further and further. I'm very pleased to hear you're going to a robust independent evaluation for April 2021, to coincide with that, so we can actually look very carefully at that evaluation, as well as the three-year evaluation that will be taking place.

And you're right, Minister, it is good to see that you've increased the numbers from 1,053 to 1,987 since 2014—very welcome, but we need more, because one of the concerns we had when the Bill went through was do we have enough nurses to deliver in all settings, or the settings that we required. We need to train more. And I'll give an example why we need more nurses. A family friend's grandchild was having a cleft palate operation, which required two surgeons, plus theatre staff. Five minutes before that surgery was to take place, it was cancelled, because the specialist nurse that was required to be with that child after the operation had to be transferred to another part because of the skills she had. Now, you can understand that's a need, required because an emergency came in, but we therefore need more specialist nurses to ensure those things. But that's a cost to the NHS, because you had a whole team already allocated, waiting there, that then had to cancel and switch off. So, we do need to look at the number of nurses. We need more specialist nurses.

So, I'm very pleased to see 1,987, but I want more; simple as that. We need more, and we need to retain more. That's an important point. And I do agree with you, by the way, about the possible implications of an immigration policy that may impact upon recruitment from overseas. It's diabolical that anything like that could affect our NHS, and we should be fighting it every inch of the way, and I expect all Members from all parties to challenge such immigration policies, which impact upon the care our patients have in the NHS. 

I can reassure you, Minister, that every one of us in this Chamber is proud of our NHS. And we are proud of the staff in our NHS; you're not alone in that. 

Now, I'm very pleased also that the nursing bursary is still here in Wales. That's critical, because that encourages more to come along. Thank you, and keep on going with that—never ever lose it, because I think that's a benefit to encouraging more nurses to come into the profession. But we must ensure that, once they're in the profession, they're given a healthy environment to work in, a safe environment for their patients, and a stress-free, as much as possible, environment, so that they do not burn out. And that is critical. And that is what the RCN are trying to achieve and will continue to lobby on. And can I put on record my thanks to the RCN for the work they do in this area, because they have produced not just this report on the implementation of the safe staffing Bill, but also the report on workforce numbers and community nursing? They are driving an agenda to look at the nursing profession and to ensure that it grows and it actually is there to support patients. Therefore, it's critical that we continue to listen to them and work with them. 

Deputy Presiding Officer, I've never had so much time at the end of closing a session—

Tynnodd Helen sylw at y strategaeth cadw a recriwtio hefyd, sy'n un o'r themâu cyffredin mawr, ac fe leisiodd y pryderon yn ei chylch. Yn arbennig, rwy'n credu, soniodd am un peth. Rydym yn siarad yn aml iawn am gadw staff a straen, ond rydym hefyd yn anghofio weithiau fod llawer o'n staff yn cael eu llethu oherwydd eu bod, fel y dywedodd Angela, wedi gweithio oriau ychwanegol i'r hyn y maent yn ei wneud fel arfer a'r hyn y cawsant eu contractio i wneud. Ac mae hynny'n helpu—wel, mae'n helpu i'w llethu, oherwydd mae'n ychwanegu mwy at eu hymrwymiad. Maent yn cyrraedd adref yn flinedig, maent yn treulio oriau hwy yno, oherwydd eu hawydd i ddiogelu a helpu cleifion. Mae'n rhywbeth y mae angen i ni fynd i'r afael ag ef.

Tynnodd Angela sylw, unwaith eto, at fater gweithio hyblyg. A gawn ni edrych ar ffyrdd y gallwn edrych ar nyrsys? A gawn ni annog byrddau iechyd i edrych ar ymagwedd hyblyg tuag at gyflogaeth? Maent yn dda, asiantaethau, oherwydd mae asiantaethau'n cynnig gweithio hyblyg. A gawn ni, fel GIG, gynnig y gweithio hyblyg y mae asiantaethau'n ei gynnig a cheisio sicrhau y gallwn eu cadw o fewn y gwasanaeth iechyd gwladol, oherwydd mae cadw staff yn un o'r elfennau allweddol yn yr adroddiad hwn? Soniwn yn aml am—. Mae gennym etholiad cyffredinol ar y gweill ac rydym wedi clywed y niferoedd gan Boris Johnson a ddywedodd 50,000—gyda 20,000 ohonynt yn staff a gedwir. Felly, maent hwy hyd yn oed yn cydnabod bod cadw staff yn hollbwysig er mwyn sicrhau bod gennym weithlu priodol ar gael i ddarparu gofal yn ein hysbytai, yn yr achos hwn, ac mewn lleoliadau eraill hefyd. Rydych chi'n iawn: ai nyrsys cronfa, ai nyrsys asiantaeth? Pam na allwn ni roi goramser iddynt? Pam na allant weithio yn y man lle maent yn arfer gweithio—eu man gwaith arferol? Rwy'n credu bod angen i ni fynd i'r afael â hyn.

Atgoffodd Dai Lloyd ni am yr heriau sy'n parhau. Mae cynnydd wedi'i wneud ond mae yna heriau o hyd. A chredaf, unwaith eto, fod yr adroddiad hwn yn tynnu sylw at hynny. Mae'n dweud ein bod yn edrych ar y ffaith bod byrddau iechyd yn trafod y Ddeddf hon, ac maent yn trafod ei gweithrediad a lle maent yn cyflawni eu dyletswyddau o fewn y Ddeddf hon. Ond mae llawer o heriau i'w hwynebu o hyd gan fod strategaeth y gweithlu yn hollbwysig yn yr holl drafodaethau hyn. Tynnodd sylw hefyd at y ffaith mai diben y Ddeddf hon yw gwella gofal a chanlyniadau i gleifion, nid gwella, o anghenraid, bywydau nyrsys, sef yr hyn y bydd yn ei wneud, ond, mewn gwirionedd, mae'n ymwneud â'r claf. Oherwydd os ydych yn cael y lefelau nyrsio'n iawn, rydych yn cael y canlyniadau i gleifion yn iawn, ac mae hynny'n hollbwysig.

Atgoffodd Caroline ni eto am gynllunio'r gweithlu a byddaf yn gofyn iddi rywbryd, o ran rhai o'r sylwadau a wnaeth, i edrych ar y trafodaethau a gawsom yn y pwyllgor yn ystod Cyfnod 1 a Chyfnod 2 y Bil. Gallant ateb rhai o'r pwyntiau a gododd, oherwydd codwyd llawer o'r materion hynny a chredaf fod yr Aelod a arweiniodd y Bil wedi gwneud hynny am resymau eraill nag a amlygwyd yn briodol. Ac mae lefelau gwahanol o gydymffurfiaeth ar draws y byrddau iechyd. Mae honno'n broblem. Mae'n rhaid inni roi sylw i hynny. Oherwydd roedd cydymffurfio'n un o'r materion a godwyd gennym fel rhywbeth y gellid ei archwilio, er mwyn sicrhau bod cysondeb ledled Cymru.

Mae'n sôn ei bod eisiau Deddf ym mhob lleoliad iechyd, ond un o'r dadleuon a gyflwynwyd gennym ynglŷn â hynny oedd y dystiolaeth a gyflwynwyd i gefnogi pa feysydd o leoliadau iechyd y canolbwyntid arnynt mewn gwirionedd. Os ydym am wneud hyn, mae'n bwysig ei fod yn cael ei arwain gan dystiolaeth. Roedd y wardiau meddygol acíwt i oedolion yn cael eu harwain gan dystiolaeth, ac mae'r wardiau pediatreg yn cael eu harwain gan dystiolaeth, felly rwyf eisiau edrych i weld ble rydych chi'n mynd nesaf—ble mae'r dystiolaeth yn ein harwain nesaf? Mamolaeth, iechyd meddwl, nyrsio cymunedol? Mae angen i ni ddeall y meysydd rydych yn edrych arnynt, beth yw eu blaenoriaethau ac o ble y daw'r dystiolaeth, er mwyn sicrhau ein bod yn defnyddio hyn fel sylfaen sy'n cael ei harwain gan dystiolaeth er mwyn sicrhau bod y lleoliadau yn iawn. Felly, dyna sy'n rhaid i ni ei wneud. Nid yw'n ddigon dweud 'y cyfan', oherwydd mae'n swnio'n dda i ddweud 'y cyfan', ond mae angen i ni wneud yn siŵr ei fod yn iawn a'i fod yn mynd i'r lleoedd iawn.

Mae'r Gweinidog wedi nodi'n glir ei fod yn falch iawn i gynnwys pediatreg. Rydym hefyd yn falch iawn o weld pediatreg yn cael ei gynnwys ers y Bil, oherwydd un o'r pethau a ddywedasom oedd ein bod eisiau gweld mwy o feysydd yn cael eu cynnwys, a dyna pam y cyflwynwyd y rheoliadau, er mwyn caniatáu i chi wneud hynny heb orfod cyflwyno rhagor o ddeddfwriaeth ychwanegol. Felly, mae hynny'n bwysig. Yn amlwg, rydym eisiau mynd ymhellach ac ymhellach. Rwy'n falch iawn o glywed eich bod yn bwriadu cynnal gwerthusiad annibynnol trylwyr ar gyfer Ebrill 2021 i gyd-fynd â hynny, fel y gallwn edrych yn ofalus iawn ar y gwerthusiad hwnnw, yn ogystal â'r gwerthusiad tair blynedd a fydd yn cael ei gynnal.

Ac rydych yn iawn, Weinidog, mae'n dda gweld eich bod wedi cynyddu'r niferoedd o 1,053 i 1,987 ers 2014—mae hynny i'w groesawu'n fawr, ond mae angen mwy, oherwydd un o'r pryderon a oedd gennym pan aeth y Bil drwyddo oedd a oes gennym ddigon o nyrsys i'w gyflawni ym mhob lleoliad, neu'r lleoliadau roeddem eu hangen. Mae angen inni hyfforddi mwy. Ac rwyf am roi enghraifft o pam fod angen mwy o nyrsys arnom. Roedd ŵyr cyfaill i'r teulu yn cael llawdriniaeth ar daflod hollt, ac roedd angen dau lawfeddyg yn ogystal â staff theatr. Bum munud cyn y llawdriniaeth honno, cafodd ei chanslo, oherwydd cafodd y nyrs arbenigol roedd gofyn iddi fod gyda'r plentyn hwnnw ar ôl y llawdriniaeth ei throsglwyddo i ran arall oherwydd y sgiliau a oedd ganddi. Nawr, gallwch ddeall bod hynny'n angenrheidiol, oherwydd bod achos brys wedi dod i mewn, ond mae angen mwy o nyrsys arbenigol arnom felly i sicrhau'r pethau hynny. Ond mae hynny'n gost i'r GIG, oherwydd roedd gennych dîm cyfan wedi'i ddyrannu eisoes, yn aros yno, y bu'n rhaid ei ganslo wedyn. Felly, mae angen inni edrych ar nifer y nyrsys. Rydym angen mwy o nyrsys arbenigol.

Felly, rwy'n falch iawn o weld 1,987, ond rwyf eisiau mwy; mae mor syml â hynny. Mae angen mwy, ac mae angen inni gadw mwy. Mae hwnnw'n bwynt pwysig. Ac rwy'n cytuno â chi, gyda llaw, am oblygiadau posibl polisi mewnfudo a allai effeithio ar recriwtio o wledydd tramor. Mae'n warthus y gallai unrhyw beth o'r fath effeithio ar ein GIG, a dylem fod yn ei ymladd bob cam o'r ffordd, ac rwy'n disgwyl i bob Aelod o bob plaid herio polisïau mewnfudo o'r fath, sy'n effeithio ar y gofal a gaiff ein cleifion yn y GIG.  

Gallaf eich sicrhau, Weinidog, fod pob un ohonom yn y Siambr hon yn falch o'n GIG. Ac rydym yn falch o'r staff yn ein GIG; nid ydych ar eich pen eich hun yn hynny o beth.  

Nawr, rwy'n falch iawn hefyd fod y fwrsariaeth nyrsio yn dal yma yng Nghymru. Mae hynny'n hollbwysig, oherwydd mae'n annog mwy i ddod. Diolch, a daliwch ati i wneud hynny—peidiwch byth â'i golli, oherwydd credaf ei bod o fudd i annog mwy o nyrsys i'r proffesiwn. Ond mae'n rhaid inni sicrhau, pan fyddant yn y proffesiwn, eu bod yn cael amgylchedd iach i weithio ynddo, amgylchedd diogel ar gyfer eu cleifion, ac amgylchedd mor ddi-straen ag sy'n bosibl, fel nad ydynt yn cael eu llethu. Ac mae hynny'n hollbwysig. A dyna y mae'r Coleg Nyrsio Brenhinol yn ceisio'i gyflawni a byddant yn parhau i lobïo ar hynny. Ac a gaf fi gofnodi fy niolch i'r Coleg Nyrsio Brenhinol am y gwaith y maent yn ei wneud yn y maes hwn, oherwydd maent wedi cynhyrchu nid yn unig yr adroddiad hwn ar weithredu'r Bil staffio diogel ond hefyd yr adroddiad ar niferoedd y gweithlu a nyrsys cymunedol? Maent yn llywio agenda i edrych ar y proffesiwn nyrsio ac i sicrhau ei fod yn tyfu a'i fod yno, mewn gwirionedd, i gefnogi cleifion.

Felly, mae'n hanfodol ein bod yn parhau i wrando arnynt ac yn parhau i weithio gyda hwy. Ddirprwy Lywydd, nid wyf erioed wedi cael cymaint o amser ar y diwedd i gloi sesiwn—

15:30

You don't have to use it all. 

Nid oes raid i chi ddefnyddio'r amser i gyd.

So, I won't make up words, but I think it is important that, as we move forward in this agenda, we actually remind ourselves of the real people we are there for, and that's the patients. And if we can do everything we can to make the patient care better, we should be able to do that. And if the nursing staff level Bill, Act—I've got to remember to get it right—is to actually deliver that, then we need to make sure that we are able to produce a sufficient workforce strategy that retains and recruits an appropriate number of nurses, health support workers and other allied professions that will help deliver on that, because we did talk, at one time, not just about nurses, but other staff on the ward who work with nurses as part of the team that delivers that. And, if that can also be built, it's really important that we deliver that. 

So, can I thank all Members this afternoon? Can I urge the Government, therefore, to continue its progress, to ensure that it's driven by evidence, and to ensure that nurses are able to come into the profession and do what they want to do, and that's to deliver care for patients?

Nid wyf am greu geiriau, ond rwy'n credu ei bod yn bwysig, wrth i ni fwrw ymlaen â'r agenda hon, ein bod yn atgoffa ein hunain am y bobl go iawn rydym yn gofalu amdanynt, sef y cleifion. Ac os gallwn wneud popeth yn ein gallu i wneud gofal y claf yn well, dylem allu gwneud hynny. Ac os yw'r Bil lefelau staff nyrsio, y Ddeddf—mae'n rhaid i mi gofio ei gael yn iawn—am gyflawni hynny mewn gwirionedd, mae angen inni sicrhau ein bod yn gallu llunio strategaeth ddigonol ar gyfer y gweithlu sy'n cadw ac yn recriwtio nifer briodol o nyrsys, gweithwyr cymorth iechyd a phroffesiynau perthynol eraill a fydd yn helpu i gyflawni hynny, oherwydd fe wnaethom siarad, ar un adeg, nid yn unig am nyrsys, ond am staff eraill ar y ward sy'n gweithio gyda nyrsys fel rhan o'r tîm sy'n darparu'r gofal hwnnw. Ac os gellir datblygu hynny hefyd, mae'n bwysig iawn ein bod yn cyflawni hynny.

Felly, a gaf fi ddiolch i'r holl Aelodau y prynhawn yma? A gaf fi annog y Llywodraeth, felly, i barhau â'i chynnydd, i sicrhau ei bod yn cael ei harwain gan dystiolaeth, ac i sicrhau bod nyrsys yn gallu dod i'r proffesiwn a gwneud yr hyn y maent eisiau ei wneud, sef darparu gofal i gleifion?

Thank you. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] Therefore, we defer voting under this item until voting time. 

Diolch. Y cwestiwn yw a ddylid derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Felly, gohiriwn y pleidleisio o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

7. Dadl ar Adroddiad Pwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau: Mynediad at Fancio
7. Debate on the Economy, Infrastructure and Skills Committee Report: Access to Banking

Item 7 on our agenda is a debate on the Economy, Infrastructure and Skills Committee report, 'Access to Banking', and I call on the Chair of the committee to move the motion—Russell George. 

Eitem 7 ar ein hagenda yw dadl ar adroddiad Pwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau, 'Mynediad at Fancio', a galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i gyflwyno'r cynnig—Russell George.

Cynnig NDM7219 Russell George

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

Yn nodi adroddiad Pwyllgor yr Economi, Seilwaith a Sgiliau ar ei Ymchwiliad i: Mynediad at Fancio a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 17 Hydref 2019.

Motion NDM7219 Russell George

The National Assembly for Wales:

Notes the report of the Economy, Infrastructure and Skills Committee on its Inquiry into: Access to Banking which was laid in the Table Office on 17 October 2019.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I move the motion in my name. 

This inquiry was partly prompted by the alarming figures from the consumer group Which? about the rate of bank closures, and the difficulties people have in accessing cash. There have been many questions and debates in this Chamber about bank closures, but we wanted to understand the impact on individual businesses and communities in our piece of work.

Approximately one third of people who responded to our online survey said that they had to travel an extra hour to access a bank, and, for 13 per cent, it was over an hour. Older people and vulnerable customers, such as those with autism or dementia, find it hard to safely manage their finances. Welsh speakers increasingly cannot access services in their language of choice. And we found that Wales is doubly disadvantaged because online banking is not a viable alternative for many people, either because of a lack of connectivity, or for other reasons. And the impact on businesses is severe. It is harder to deposit takings for smaller businesses, they have to close earlier to do their banking, it’s harder to get loans, bank closures affect footfall, and tourism and other businesses suffer because visitors can't access cash. So, we heard some real horror stories about towns running out of cash. And we know that Wales certainly isn't ready to go cashless—too many people will be left behind and financially excluded. LINK, the UK's largest cash machine network, told us that free access to cash for consumers is a vital national service.

Chapter 5 of our report highlighted the particular challenges Wales faces with digital connectivity. And the Welsh Government's response to our report was largely positive. Clearly, some areas are not devolved, but some policy levers are reserved—or rather aren't reserved—but there are levers that the Welsh Government has at its disposal. The response to recommendation 8 was that the Welsh Government should map the gaps in banking services in Wales, and it suggests some early work is being done in this area. So, I think that is extremely encouraging.

We heard a lot during the inquiry about the JACS group, the Joint Authorities Cash Strategy Group, led by HM Treasury. For Members who are unfamiliar with that, or what that means, this brings together the regulators of access to cash to implement the recommendations made by the independent access to cash review. And the review warned that the UK must not sleepwalk into a cashless society. The committee wants the Welsh Government to work with JACS to ensure that Welsh needs are met, but the extent of engagement is not clear from the response from the Government. It says that it

'will require JACS to establish clear channels of communication, including regular and suitably frequent opportunities for effective engagement.'

JACS was set up in May, so it would be, I think, very helpful to know how soon the Minister expects those channels to be opened up, and how confident the Minister is that JACS will be effective.

We have seen some positive moves, such as LINK's recent announcement of a delivery fund, where communities can directly request an ATM in their area. But this, of course, puts the responsibility onto communities themselves. The so-called high-street banks, which have largely disappeared from our high streets, don't deny that branch closures are impacting on customers, but they seem to be entirely focused on digital innovation, not recognising the huge number of people who are digitally excluded. And a Which? report two weeks ago said that one in five adults don't feel confident in their ability to check their balance online.

So, some banks have tried to replace branches with mobile vans—this is where I often get confused, because mobile banking can be mobile vans or mobile technology, but this is mobile vans—but we found these generally to be inadequate. And the Post Office network is held up as the alternative provider, but it doesn't really offer the same level of service, and has other disadvantages. We were troubled by the lack of awareness about Post Office banking services, so we do want to see more action to publicise them. The Welsh Government response points out that Post Office matters are not devolved, and it has no plans to reintroduce support for the network in Wales that it once did deliver. It also says that—

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n cyflwyno'r cynnig yn fy enw.  

Ysgogwyd yr ymchwiliad hwn yn rhannol gan ffigurau brawychus y grŵp defnyddwyr Which? ynglŷn â chyfradd cau banciau, a'r anawsterau y mae pobl yn eu cael wrth geisio cael mynediad at arian parod. Mae llawer o gwestiynau a dadleuon wedi bod yn y Siambr hon ynglŷn â chau banciau, ond roeddem eisiau deall yr effaith ar fusnesau a chymunedau unigol yn ein gwaith.

Dywedodd tua thraean o'r bobl a ymatebodd i'n harolwg ar-lein eu bod yn gorfod teithio awr ychwanegol i gael mynediad at fanc, ac roedd 13 y cant ohonynt yn gorfod teithio dros awr. Mae pobl hŷn a chwsmeriaid sy'n agored i niwed, megis y rheini ag awtistiaeth neu ddementia, yn ei chael yn anodd rheoli eu harian yn ddiogel. Yn gynyddol, ni all siaradwyr Cymraeg gael mynediad at wasanaethau yn eu dewis iaith. A gwelsom fod Cymru dan anfantais ddwbl am nad yw bancio ar-lein yn ddewis amgen ymarferol i lawer o bobl, naill ai oherwydd diffyg cysylltedd, neu am resymau eraill. Ac mae'r effaith ar fusnesau yn ddifrifol. Mae'n anos i fusnesau llai dalu enillion i mewn, mae'n rhaid iddynt gau'n gynt i wneud eu bancio, mae'n anos cael benthyciadau, mae cau banciau'n effeithio ar nifer y cwsmeriaid, ac mae twristiaeth a busnesau eraill yn dioddef am na all ymwelwyr gael gafael ar arian parod. Felly, clywsom straeon erchyll am drefi heb arian parod. A gwyddom yn sicr nad yw Cymru'n barod i fynd heb arian parod—bydd gormod o bobl yn cael eu gadael ar ôl ac yn cael eu hallgáu'n ariannol. Mae LINK, rhwydwaith peiriannau arian parod mwyaf y DU, wedi dweud wrthym fod mynediad am ddim at arian parod i ddefnyddwyr yn wasanaeth cenedlaethol hanfodol.

Roedd pennod 5 ein hadroddiad yn tynnu sylw at yr heriau penodol sy'n wynebu Cymru o ran cysylltedd digidol. Ac roedd ymateb Llywodraeth Cymru i'n hadroddiad yn gadarnhaol ar y cyfan. Yn amlwg, nid yw rhai meysydd wedi'u datganoli, ond mae rhai ysgogiadau polisi wedi'u cadw'n ôl—neu heb eu cadw'n ôl yn hytrach—ond mae gan Lywodraeth Cymru ysgogiadau at ei defnydd. Yr ymateb i argymhelliad 8 oedd y dylai Llywodraeth Cymru fapio'r bylchau yn y gwasanaethau bancio yng Nghymru, ac mae'n awgrymu bod rhywfaint o waith cynnar yn cael ei wneud yn y maes hwn. Felly, rwy'n credu bod hynny'n galonogol dros ben.

Clywsom lawer yn ystod yr ymchwiliad am grŵp JACS, Grŵp Strategaeth Arian Parod yr Awdurdodau ar y Cyd, a arweinir gan Drysorlys ei Mawrhydi. I Aelodau sy'n anghyfarwydd â hwnnw, neu'r hyn y mae'n ei olygu, mae'n dwyn ynghyd y rheoleiddwyr mynediad at arian parod i weithredu'r argymhellion a wnaed gan yr adolygiad annibynnol ar fynediad at arian parod. A rhybuddiodd yr adolygiad na ddylai'r DU gerdded yn ei chwsg i mewn i gymdeithas heb arian parod. Mae'r pwyllgor eisiau i Lywodraeth Cymru weithio gyda JACS i sicrhau bod anghenion Cymru yn cael eu diwallu, ond nid yw graddau'r ymgysylltiad yn glir yn yr ymateb gan y Llywodraeth. Mae'n dweud y bydd

'yn mynnu bod JACS yn sefydlu sianeli cyfathrebu clir, gan gynnwys cyfleoedd rheolaidd a digon aml i ymgysylltu’n effeithiol.'

Sefydlwyd JACS ym mis Mai, felly credaf y byddai'n ddefnyddiol iawn gwybod pa mor fuan y mae'r Gweinidog yn disgwyl i'r sianeli hynny gael eu hagor, a pha mor hyderus yw'r Gweinidog y bydd JACS yn effeithiol.

Rydym wedi gweld rhai symudiadau cadarnhaol, megis cyhoeddiad diweddar LINK am gronfa gyflenwi, lle gall cymunedau ofyn yn uniongyrchol am beiriant ATM yn eu hardal. Ond mae hyn, wrth gwrs, yn rhoi'r cyfrifoldeb ar gymunedau eu hunain. Nid yw banciau'r stryd fawr, fel y'u gelwir, sydd wedi diflannu o'n strydoedd mawr i raddau helaeth, yn gwadu bod cau canghennau'n effeithio ar gwsmeriaid, ond ymddengys eu bod yn canolbwyntio'n llwyr ar arloesi digidol, heb gydnabod y nifer enfawr o bobl sydd wedi'u hallgáu’n ddigidol. A dywedodd adroddiad Which? bythefnos yn ôl, nad yw un o bob pump oedolyn yn teimlo'n hyderus yn eu gallu i wirio eu balans ar-lein.

Felly, mae rhai banciau wedi ceisio cael faniau symudol yn lle canghennau—dyma lle byddaf yn aml yn drysu, oherwydd gall bancio symudol fod yn faniau symudol neu'n dechnoleg symudol, ond faniau symudol yw'r rhain—ond roedd y rhain yn annigonol at ei gilydd. Ac mae rhwydwaith Swyddfa'r Post yn cael ei ystyried yn ddarparwr amgen, ond nid yw'n cynnig yr un lefel o wasanaeth mewn gwirionedd, ac mae ganddo anfanteision eraill. Roedd y diffyg ymwybyddiaeth am wasanaethau bancio Swyddfa'r Post yn peri pryder i ni, felly rydym eisiau gweld mwy o ymdrech i roi cyhoeddusrwydd iddynt. Mae ymateb Llywodraeth Cymru yn tynnu sylw at y ffaith nad yw materion Swyddfa'r Post wedi'u datganoli, ac nid oes ganddi gynlluniau i ailgyflwyno cefnogaeth i'r rhwydwaith yng Nghymru fel y gwnaeth ei ddarparu ar un adeg. Mae hefyd yn dweud—

15:35

Will you take a brief intervention?

A wnewch chi dderbyn ymyriad byr?

Just to recall, from the evidence we received, would he also remember that, when we were talking of post office branches, one of the pieces of evidence we received was that post office branches are particularly unsuitable for small and particularly micro business activity? It was one of the things that we were told. 

O'r dystiolaeth a gawsom, a fyddai hefyd yn cofio, pan oeddem yn sôn am ganghennau swyddfa'r post, mai un o'r darnau o dystiolaeth a gawsom oedd bod canghennau swyddfa'r post yn arbennig o anaddas ar gyfer gweithgarwch busnesau bach a microfusnesau yn enwedig? Roedd yn un o'r pethau a ddywedwyd wrthym.

15:40

Yes, I do recall that and it's a valid point to make. I think that there are issues with the Post Office not being able to provide the full service for businesses that banks can, even if it's to access cash or change, for example, where notice has to be given in advance, amongst other issues as well. But, no, the point is well made by Hefin David. 

Our inquiry did also focus on the First Minister's ambitious manifesto commitment—and it was ambitious—to support the creation of a community bank in Wales before the 2021 Assembly elections. So, we did hear lots of scepticism about the feasibility of Banc Cambria's community banking proposal, and it really was quite a bit of scepticism indeed. So, our report reflects that evidence. The current banking service model is clearly failing, and there are compelling arguments, I think and the committee thinks, in favour of a new approach. But the community banking model is untested. I think that's the key here: that model is untested. 

A key concern for the committee is how the Welsh Government intends to manage the long-term risks associated with its financial support to Banc Cambria, and I'm not—and neither is the committee, I don't think—convinced that the Government's response fully answers that question. Obviously, there are commercial sensitivities and Banc Cambria needs time to get through the licensing process, but we'll need to keep a close eye on developments. The Welsh Government says that it's considering the potential impact that Banc Cambria may have on credit unions and the Post Office network. The recognition that there must be no duplication or negative impact on existing service provision I think is very important, and the planned stakeholder engagement plan is welcomed.

We also called for other partnership ideas to be actively pursued and, although it’s disappointing that recommendation 14 was only accepted in principle, it does sound as if the Welsh Government is open to other opportunities to improve banking provision. It's important to continue to explore all avenues, especially as it’s still not clear how Banc Cambria can meet the needs of older people, disabled and vulnerable customers who need appropriate, face-to-face services.

The response to our recommendation 10, on action to support digital inclusion, is also positive, and in particular Welsh Government plans to support teachers delivering financial education to the younger generation so they can become financially literate citizens as well I think is very welcome. This is a hugely complex policy area, where Welsh Government has to work hard with the levers at its disposal. Our inquiry was only able to scratch the surface, but hopefully we have shone a light on the difficulties that people in Wales face in terms of accessing banking and banking services.

So, I do look forward to hearing the views of colleagues on committee and others and the Minister and I, of course, commend this report to the Assembly, Deputy Presiding Officer.

Ydw, rwy'n cofio hynny ac mae'n bwynt dilys i'w wneud. Credaf fod problemau gyda'r ffaith nad yw Swyddfa'r Post yn gallu darparu'r gwasanaeth llawn ar gyfer busnesau, fel y mae banciau'n gallu ei wneud, hyd yn oed pethau fel cael gafael ar arian parod neu newid, er enghraifft, lle mae'n rhaid rhoi rhybudd ymlaen llaw, ymysg problemau eraill hefyd. Ond na, mae'r pwynt wedi'i wneud yn dda gan Hefin David.  

Roedd ein hymchwiliad hefyd yn canolbwyntio ar ymrwymiad uchelgeisiol y Prif Weinidog yn ei faniffesto—ac roedd yn uchelgeisiol—i roi cefnogaeth i greu banc cymunedol yng Nghymru cyn etholiadau'r Cynulliad yn 2021. Felly, clywsom lawer o amheuaeth am ddichonoldeb cynnig bancio cymunedol Banc Cambria, ac roedd cryn dipyn o amheuaeth mewn gwirionedd. Felly, mae ein hadroddiad yn adlewyrchu'r dystiolaeth honno. Mae'n amlwg fod y model gwasanaeth bancio cyfredol yn methu, a cheir dadleuon cymhellol, rwy'n credu, ac mae'r pwyllgor yn credu, o blaid dull newydd. Ond nid yw'r model bancio cymunedol wedi'i brofi. Rwy'n credu bod hynny'n allweddol yma: nid yw'r model hwnnw wedi'i brofi.  

Un o'r pryderon allweddol i'r pwyllgor yw sut y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu rheoli'r risgiau hirdymor sy'n gysylltiedig â'i chymorth ariannol i Banc Cambria, ac nid wyf fi—na'r pwyllgor ychwaith, nid wyf yn credu—yn argyhoeddedig fod ymateb y Llywodraeth yn ateb y cwestiwn hwnnw'n llawn. Yn amlwg, mae yna sensitifrwydd masnachol ac mae angen amser ar Banc Cambria i fynd drwy'r broses drwyddedu, ond bydd angen inni gadw llygad barcud ar y datblygiadau. Mae Llywodraeth Cymru yn dweud ei bod yn ystyried yr effaith bosibl y gallai Banc Cambria ei gael ar undebau credyd a rhwydwaith Swyddfa'r Post. Credaf fod y gydnabyddiaeth na ddylid cael unrhyw ddyblygu nac effaith negyddol ar y gwasanaethau sy'n bodoli eisoes yn bwysig iawn, a chroesewir y cynllun arfaethedig ar gyfer ymgysylltu â rhanddeiliaid.

Roeddem hefyd yn galw am fynd ar drywydd syniadau partneriaeth eraill ac er ei bod yn siomedig na chafodd argymhelliad 14 ond ei dderbyn mewn egwyddor, mae'n swnio fel pe bai Llywodraeth Cymru yn agored i gyfleoedd eraill i wella'r ddarpariaeth fancio. Mae'n bwysig parhau i archwilio pob trywydd, yn enwedig gan nad yw'n glir o hyd sut y gall Banc Cambria ddiwallu anghenion pobl hŷn, cwsmeriaid anabl a chwsmeriaid agored i niwed sydd angen gwasanaethau wyneb yn wyneb priodol.

Mae'r ymateb i argymhelliad 10 ar gamau i gefnogi cynhwysiant digidol hefyd yn gadarnhaol, ac yn arbennig, credaf fod cynlluniau Llywodraeth Cymru i gefnogi athrawon sy'n darparu addysg ariannol i'r genhedlaeth iau fel y gallant fod yn ddinasyddion sy'n llythrennog yn ariannol i'w croesawu'n fawr hefyd. Mae hwn yn faes polisi hynod gymhleth, lle mae'n rhaid i Lywodraeth Cymru weithio'n galed gyda'r ysgogiadau sydd ar gael iddi. Nid oedd ein hymchwiliad ond yn gallu crafu'r wyneb, ond rwy'n gobeithio ein bod wedi taflu goleuni ar yr anawsterau y mae pobl yng Nghymru'n eu hwynebu o ran cael mynediad at fancio a gwasanaethau bancio.

Felly, rwy'n edrych ymlaen at glywed barn cyd-aelodau o'r pwyllgor ac eraill ac mae'r Gweinidog a minnau, wrth gwrs, yn cymeradwyo'r adroddiad hwn i'r Cynulliad, Ddirprwy Lywydd.

One of the motivations for us involving ourselves in this inquiry is that we've all seen bank branches close. I want to stand up for communities like Nelson, which saw a Barclays close; Ystrad Mynach, which saw a Nat West; and Bargoed, the northern-most community in my constituency, the one that is most in need of town-centre growth, saw both HSBC and recently, this year, at the end of this year, Lloyds Bank leave the community. So, we feel strongly motivated to address this issue cross-party and see Welsh Government take action. 

I'd like to come to a few recommendations and welcome particularly recommendation 2 and the fact that the Government has accepted it. Russell George has already made reference to the fact that the Welsh Government works with LINK and the regulators to strengthen support to existing free-to-use ATM services. With a cash crisis likely in the future, these free-to-use services are vital in those communities in the northern valleys, particularly, that I represent, and I've already made reference to Bargoed. So, the financial inclusion strategy, and its accompanying delivery plan must, therefore, be reviewed regularly to ensure that that issue is addressed.

I'd like to make a brief reference to recommendation 6, which makes reference to the JACS group, which we actually found out about through the course of our inquiry. Am I right, Chair, in saying that that happened through the course of the inquiry—that we found out about the work of the UK JACS group? And we were asking whether the access to banking standard is sufficiently robust. I was a bit disappointed with the Welsh Government's answer, when they said,

'While supporting the principle set out in the recommendation, the Welsh Government cannot accept, as this is a matter for the UK Government.'

Well, we could have a different UK Government that might take a different view in a few weeks, or we could have the same Government that is taking the same approach. Either way, I'd like to see—and I know that it isn't typically a campaigning role that the Welsh Government takes—the Welsh Government pushing this issue very hard with the UK Government, regardless of who that may be.

Recommendation 7 talks about the Welsh Government reviewing its support for the post office network to expand the banking sector. The Minister has decided to accept this only in part, and says, 

'There are no plans to reintroduce support for the Post Office Network in Wales.'

I was disappointed, because in 2003-2004, Bargoed post office benefited from nearly £37,000 thanks to the Welsh Government's old post office development fund, and this secured the post office in Bargoed for the future. And one of the things that I found was an evaluation that the old Welsh Assembly Government took of the post office development fund, which said that eight post offices were kept open precisely because of that fund. So, Minister, I'm putting a direct question to you: do you not believe that the post office development fund would be important in sustaining the future of post offices where banks are leaving?

And, finally, I want to come to the community bank. We've spent a great deal of time—and you can see in recommendations 13 and 14—looking around this idea of a community bank. It was in the early days of the Drakeford administration, and Banc Cambria were vying then for £600,000 of Welsh Government money to carry out feasibility work, which they subsequently received and are now in the process of establishing themselves as a bank. We had those questions that Russell George has mentioned: what about the impact on things like credit unions? How will credit unions work with a community bank? How will the post office network work with a community bank? But also, questions that I've got about place and provision: what will they look like in communities—what will a community bank look like?

Well, the Welsh Government's made an outlay and now we need to see what strategy the Welsh Government has to support that in the future. A community bank in every town sounds like a fine idea, but do we have the places and the demand to make that work? It is down to the community bank to make it happen, but it was also in the First Minister's leadership manifesto—[Interruption.] Yes.

Un o'r cymhellion i ni gynnwys ein hunain yn yr ymchwiliad hwn yw ein bod ni i gyd wedi gweld canghennau o fanciau'n cau. Rwyf eisiau sefyll dros gymunedau fel Nelson, a welodd fanc Barclays yn cau; Ystrad Mynach, a welodd fanc Nat West yn cau; a Bargoed, y gymuned fwyaf gogleddol yn fy etholaeth, yr un sydd â'r angen mwyaf am dwf yng nghanol y dref, a welodd fanc HSBC yn cau, ac yn ddiweddar, eleni, ar ddiwedd y flwyddyn hon, mae Lloyds Bank yn gadael y gymuned. Felly, rydym yn teimlo cryn ysgogiad i fynd i'r afael â'r mater hwn ar draws y pleidiau a gweld Llywodraeth Cymru yn gweithredu.  

Hoffwn grybwyll rhai argymhellion a chroesawu argymhelliad 2 yn arbennig, a'r ffaith bod y Llywodraeth wedi'i dderbyn. Mae Russell George eisoes wedi cyfeirio at y ffaith bod Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda LINK a'r rheoleiddwyr i gryfhau cefnogaeth i wasanaethau ATM am ddim sy'n bodoli eisoes. Gydag argyfwng arian parod yn debygol yn y dyfodol, mae'r gwasanaethau rhad ac am ddim hyn yn hanfodol yn y cymunedau yn y cymoedd gogleddol, yn enwedig, a gynrychiolir gennyf, ac rwyf eisoes wedi cyfeirio at Fargoed. Felly, mae'n rhaid adolygu'r strategaeth cynhwysiant ariannol a'i chynllun cyflawni cysylltiedig yn rheolaidd er mwyn sicrhau ein bod yn mynd i'r afael â hynny.

Hoffwn gyfeirio'n fyr at argymhelliad 6, sy'n cyfeirio at y grŵp JACS, y cawsom wybod amdano yn ystod ein hymchwiliad. A wyf yn iawn, Gadeirydd, yn dweud bod hynny wedi digwydd yn ystod yr ymchwiliad—ein bod wedi cael gwybod am waith grŵp JACS y DU? Ac roeddem yn gofyn a oedd y safon mynediad at fancio'n ddigon cadarn. Roeddwn ychydig yn siomedig gydag ateb Llywodraeth Cymru, pan ddywedasant,

'Er bod Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r egwyddor yn yr argymhelliad, ni all dderbyn yr argymhelliad, oherwydd mai mater i Lywodraeth y DU yw hwn.'

Wel, gallem fod â Llywodraeth wahanol yn y DU, a allai fod â barn wahanol ymhen ychydig wythnosau, neu gallem gael yr un Llywodraeth gyda'r un ymagwedd. Y naill ffordd neu'r llall, hoffwn weld Llywodraeth Cymru—a gwn nad yw'n mabwysiadu rôl ymgyrchu fel arfer—yn gwthio'r mater hwn yn galed iawn gyda Llywodraeth y DU, ni waeth pwy fydd mewn grym.

Mae argymhelliad 7 yn sôn am Lywodraeth Cymru yn adolygu ei chefnogaeth i rwydwaith y swyddfeydd post er mwyn ehangu'r sector bancio. Nid yw'r Gweinidog ond wedi penderfynu derbyn hwn yn rhannol, a dywed,  

'Nid oes unrhyw gynlluniau i ailgyflwyno cymorth i Rwydwaith Swyddfa'r Post yng Nghymru.'

Roeddwn yn siomedig, oherwydd yn 2003-2004, cafodd swyddfa'r post ym Margoed bron i £37,000, diolch i gronfa ddatblygu hen swyddfeydd post Llywodraeth Cymru, a sicrhaodd hyn fod swyddfa'r post ym Margoed yn ddiogel ar gyfer y dyfodol. Ac un o'r pethau a welais oedd gwerthusiad a wnaed gan hen Lywodraeth Cynulliad Cymru o'r gronfa ddatblygu swyddfeydd post, a ddywedai fod wyth swyddfa'r post wedi eu cadw ar agor oherwydd y gronfa honno. Felly, Weinidog, rwyf am ofyn cwestiwn uniongyrchol i chi: onid ydych yn credu y byddai cronfa ddatblygu swyddfeydd post yn bwysig ar gyfer cynnal dyfodol swyddfeydd post lle mae'r banciau'n gadael?

Ac yn olaf, rwyf am droi at y banc cymunedol. Rydym wedi treulio llawer iawn o amser—a gallwch weld yn argymhellion 13 a 14—yn ystyried y syniad o fanc cymunedol. Yn nyddiau cynnar gweinyddiaeth Drakeford, roedd Banc Cambria yn gwneud cais am £600,000 o arian Llywodraeth Cymru er mwyn cynnal gwaith dichonoldeb, ac fe gawsant yr arian hwnnw wedyn ac maent bellach yn y broses o sefydlu eu hunain fel banc. Cawsom y cwestiynau y mae Russell George wedi'u crybwyll: beth am yr effaith ar bethau fel undebau credyd? Sut y bydd undebau credyd yn gweithio gyda banc cymunedol? Sut y bydd y rhwydwaith o swyddfeydd post yn gweithio gyda banc cymunedol? Ond hefyd, cwestiynau sydd gennyf am le a darpariaeth: sut y byddant yn edrych yn y cymunedau—sut beth fydd banc cymunedol?

Wel, mae Llywodraeth Cymru wedi gwario ac yn awr mae angen inni weld pa strategaeth sydd gan Lywodraeth Cymru i gefnogi'r gwariant hwnnw yn y dyfodol. Mae banc cymunedol ym mhob tref yn swnio fel syniad gwych, ond a oes gennym y lleoedd a'r galw i wneud i hynny weithio? Cyfrifoldeb y banc cymunedol yw gwneud iddo ddigwydd, ond roedd hefyd ym maniffesto arweinyddiaeth y Prif Weinidog—[Torri ar draws.] Ie.

15:45

You make a welcome reference to post offices. Of course, I remember the introduction of the fund you referred to, but we didn't then have the post office banking framework agreement between the post office and 28 banks, providing access to services on the high street where they have a branch. Do you agree that we should also be encouraging, where practical, the Welsh Government to be working with that framework so that they can support our local post office branches?

Rwy'n croesawu'r ffaith eich bod yn cyfeirio at swyddfeydd post. Wrth gwrs, rwy'n cofio'r gronfa y cyfeirioch chi ati'n cael ei chyflwyno, ond nid oedd gennym gytundeb fframwaith bancio swyddfa'r post rhwng swyddfa'r post a 28 o fanciau bryd hynny i ddarparu mynediad at wasanaethau ar y stryd fawr lle mae ganddynt gangen. A ydych yn cytuno y dylem hefyd fod yn annog Llywodraeth Cymru, lle bo'n ymarferol, i weithio gyda'r fframwaith hwnnw er mwyn iddynt allu cefnogi canghennau lleol o'n swyddfeydd post?

Yes. I need to take a couple of steps back in what I was saying then, to go back to that point. Funnily enough, in the report that the Welsh Government did evaluating that framework, they actually made that very point—that they're waiting to see how that would pan out before making further recommendations about the fund. So, yes, I think it is timely that we examine how that provision can be enhanced. So, yes, I agree that it is, within that context, trying to do that. However, there are also funding constraints that wouldn't have been present when that fund was evaluated. So, I'd be interested to hear from the Minister what he has to say.

Dirprwy Lywydd, I went backwards in my speech, and now I'm kind of—. I had a wonderful peroration, but unfortunately, Mark Isherwood has taken me off track a little bit. I shall finish by saying—rather than the wonderful ending I had—I shall finish by saying—

Ie. Mae angen imi gymryd ychydig o gamau yn ôl yn yr hyn roeddwn yn ei ddweud, i fynd yn ôl at y pwynt hwnnw. Yn rhyfedd ddigon, yn yr adroddiad lle roedd Llywodraeth Cymru'n gwerthuso'r fframwaith hwnnw, gwnaethant yr union bwynt hwnnw—eu bod yn aros i weld sut y byddai hynny'n datblygu cyn gwneud argymhellion pellach am y gronfa. Felly, ydw, rwy'n credu ei bod yn bryd inni edrych ar sut y gellir gwella'r ddarpariaeth honno. Felly, ydw, rwy'n cytuno ei fod, o fewn y cyd-destun hwnnw, yn ceisio gwneud hynny. Fodd bynnag, ceir cyfyngiadau ariannol hefyd na fyddent wedi bodoli pan gafodd y gronfa honno ei gwerthuso. Felly, byddai gennyf ddiddordeb mewn clywed yr hyn sydd gan y Gweinidog i'w ddweud.

Ddirprwy Lywydd, cymerais gam yn ôl yn fy araith, ac yn awr rwy'n—. Roedd gennyf ddiweddglo bendigedig, ond yn anffodus, mae Mark Isherwood wedi peri i mi golli fy ffordd braidd. Rwyf am gloi drwy ddweud—yn hytrach na'r diweddglo bendigedig a oedd gennyf—rwyf am gloi drwy ddweud—