National Assembly for Wales

Back to Search

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

21/11/2018

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg
1. Questions to the Cabinet Secretary for Education

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhwan yma yw'r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Joyce Watson. 

The first item on our agenda is questions to the Cabinet Secretary for Education, and the first question is from Joyce Watson. 

Y Cod Derbyn i Ysgolion
The School Admissions Code

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am y cod derbyn i ysgolion o ran disgyblion a gaiff eu geni yn yr haf? OAQ52970

1. Will the Cabinet Secretary make a statement on the school admissions code as regards summer-born pupils? OAQ52970

Parents can request that their summer-born child starts school aged five in a reception class. The code is clear that admission authorities should consider requests carefully and make decisions on a case-by-case basis, in consultation with parents and the school, and specifically in relation to the best interests of the child.

Gall rhieni ofyn am ganiatâd i’w plentyn a aned yn yr haf gael dechrau’r ysgol yn bump oed mewn dosbarth derbyn. Mae'r cod yn glir y dylai awdurdodau derbyn ystyried ceisiadau’n ofalus a gwneud penderfyniadau ar sail achos mewn ymgynghoriad â rhieni a'r ysgol, ac yn benodol mewn perthynas â buddiannau gorau'r plentyn.

I thank you for the answer, and I'm sure you're aware that the first day of school is an anxious time for parents and their children, and they often look at them and think that they're not ready; they're too little. But the parents of summer-born children in some cases might have genuine cause for concern, and they're now calling for more flexibility on those start dates. Cabinet Secretary, in response to a recent news report, the Welsh Government has said that a school admission code review would start this month. Are you able to update the Assembly on that? Is it under way and who is leading it, and what might the scope be of that review?

Diolch i chi am yr ateb, ac rwy'n siŵr eich bod yn ymwybodol fod y diwrnod cyntaf yn yr ysgol yn amser pryderus i rieni a'u plant, ac yn aml byddant yn edrych arnynt ac yn meddwl nad ydynt yn barod; maent yn rhy fach. Ond mae’n bosibl y bydd pryder rhieni plant a gaiff eu geni yn yr haf yn ddilys mewn rhai achosion, ac maent bellach yn galw am fwy o hyblygrwydd o ran y dyddiadau cychwyn. Ysgrifennydd y Cabinet, mewn ymateb i adroddiad newyddion diweddar, mae Llywodraeth Cymru wedi dweud y byddai adolygiad o'r cod derbyn i ysgolion yn cychwyn y mis hwn. A allwch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i’r Cynulliad ar hynny? A yw ar y gweill a phwy sy'n ei arwain, a beth fyddai cwmpas yr adolygiad hwnnw?

Thank you, Joyce. I would agree that the start of a child's schooling can be an anxious time as well as an exciting time, and sometimes even more so for parents than it is for the individual child. I remember being left devastated at the school gates as my daughter tripped into school without a look backward, leaving me feeling very inadequate. Of course, our youngest children are entitled to schooling from our foundation phase, which offers a unique education experience for children aged three to seven. It's an innovative framework designed to meet the diverse needs of each individual child regardless of their stage of development. It is intended that this framework for our youngest learners is appropriate to their stage of learning rather than focusing solely on age-related activities. You are right to say that I have given a commitment for the code to be reviewed. That review has begun. In the first instance, my officials are discussing with each of the admissions authorities—i.e. each of our local education authorities—how they have been using the code over the last five years, and I have asked my officials to contact members of the summer-born campaign group to ascertain their views. 

If it is the intention to amend the code, there would be a requirement for a statutory consultation period. So, if I decide to amend the code after this review, then that would be open to further consultation. 

Diolch, Joyce. Buaswn yn cytuno y gall dechrau addysg ysgol plentyn fod yn amser pryderus, yn ogystal ag amser cyffrous. A hyd yn oed yn fwy felly weithiau i rieni nag i'r plentyn unigol. Rwy'n cofio fy ngofid wrth giatiau'r ysgol wrth i fy merch sgipio i'r ysgol heb edrych yn ôl, gan fy ngadael yn teimlo'n annigonol iawn. Wrth gwrs, mae gan ein plant ieuengaf hawl i addysg ein cyfnod sylfaen, sy'n cynnig profiad addysg unigryw i blant rhwng tair a saith oed. Mae'n fframwaith arloesol a gynlluniwyd i ddiwallu anghenion amrywiol pob plentyn unigol ar ba gam bynnag o’u datblygiad. Y bwriad yw i’r fframwaith hwn ar gyfer ein dysgwyr ieuengaf fod yn briodol i'w cam dysgu yn hytrach na chanolbwyntio'n unig ar weithgareddau sy'n berthnasol i oedran. Rydych yn iawn i ddweud fy mod wedi ymrwymo i adolygu'r cod. Mae'r adolygiad hwnnw wedi dechrau. Yn y lle cyntaf, mae fy swyddogion yn trafod gyda phob un o'r awdurdodau derbyn, h.y. pob un o'n hawdurdodau addysg lleol, ynglŷn â sut y buont yn defnyddio'r cod dros y pum mlynedd diwethaf, ac rwyf wedi gofyn i fy swyddogion gysylltu ag aelodau'r ymgyrch dros ddisgyblion a anwyd yn ystod yr haf i weld beth yw eu barn.

Os mai'r bwriad yw diwygio'r cod, byddai gofyn cael cyfnod o ymgynghori statudol. Felly, os penderfynaf ddiwygio'r cod ar ôl yr adolygiad hwn, byddai hynny'n agored i ymgynghoriad pellach.

Cabinet Secretary, I was born on 28 August. I think I first raised this issue over 10 years ago, and I think we need to be even more radical, because I was young for my physical age as well as being born on 28 August. I think I was often 18 months behind many of the people that were in the same class year as me. It caused reading and writing difficulties when I was in primary school, and it wasn't until the very end of secondary school that I started to achieve close to my intellectual potential. This is a real issue, and we need to have children in the appropriate year group, which may not be exactly what's determined by the strict criteria of their age. 

Ysgrifennydd y Cabinet, cefais fy ngeni ar 28 Awst. Rwy'n credu fy mod wedi sôn am y mater hwn yn gyntaf dros 10 mlynedd yn ôl, a chredaf fod angen i ni fod hyd yn oed yn fwy radical, oherwydd roeddwn yn ifanc o ran fy oedran corfforol yn ogystal â chael fy ngeni ar 28 Awst. Rwy'n credu fy mod yn aml 18 mis y tu ôl i lawer o'r bobl a oedd yn yr un flwyddyn â fi. Achosodd anawsterau darllen ac ysgrifennu pan oeddwn yn yr ysgol gynradd, ac ni ddechreuais gyflawni yn agos at fy mhotensial deallusol hyd nes ddiwedd yr ysgol uwchradd. Mae hon yn broblem go iawn, ac mae angen inni gael plant yn y grŵp blwyddyn priodol, ac efallai na fydd modd pennu hynny’n union yn ôl meini prawf eu hoedran yn unig.

Well, David, as I said, the current code does allow for school admission authorities to be flexible in responding to requests from parents. As we carry out this review, we will be analysing how many requests have been made, how those requests have been dealt with, and, as I said, we are keen to hear the view from parents who have concerns in this area. And should I deem it necessary, then we can take the opportunity, following consultation, to amend the code. But, at this moment, we're still in the process of gathering evidence. 

Wel, David, fel y dywedais, mae'r cod cyfredol yn caniatáu i awdurdodau derbyn i ysgolion fod yn hyblyg wrth ymateb i geisiadau rhieni. Wrth inni gynnal yr adolygiad hwn, byddwn yn dadansoddi faint o geisiadau a wnaed, sut yr ymdriniwyd â'r ceisiadau hynny, ac fel y dywedais, rydym yn awyddus i glywed barn rhieni sydd â phryderon yn y maes hwn. Ac os penderfynaf fod angen gwneud hynny, gallwn fanteisio ar y cyfle, yn dilyn ymgynghoriad, i ddiwygio'r cod. Ond ar hyn o bryd, rydym yn dal i fod yn y broses o gasglu tystiolaeth.

I was born on 1 September. [Laughter.] [Interruption.] No, we won't go on. 

Cefais fy ngeni ar 1 Medi. [Chwerthin.] [Torri ar draws.] Na, nid awn ymlaen. 

Cwestiwn 2, Rhun ap Iorwerth.

Question 2, Rhun ap Iorwerth.

Addysg Feddygol ym Mhrifysgol Bangor
Medical Education in Bangor University

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am addysg feddygol ym Mhrifysgol Bangor? OAQ52969

2. Will the Cabinet Secretary make a statement on medical education in Bangor University? OAQ52969

Presiding Officer, it clearly hasn't done you or David Melding any harm as to when you were born.

Thank you, Rhun. The Cabinet Secretary for health provided a detailed update on medical education in Wales in his letter to Assembly Members sent on 13 November. This confirmed that the first full programme of medical education to be offered in north Wales will commence in 2019.

Lywydd, mae'n amlwg nad yw wedi gwneud unrhyw niwed i chi na David Melding o ran pryd y cawsoch eich geni.

Diolch, Rhun. Darparodd Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd ddiweddariad manwl ar addysg feddygol yng Nghymru yn ei lythyr at Aelodau'r Cynulliad a anfonwyd ar 13 Tachwedd. Cadarnhaodd hyn y bydd y rhaglen lawn gyntaf o addysg feddygol i gael ei chynnig yng ngogledd Cymru yn dechrau yn 2019.

13:35

Diolch yn fawr iawn. Mi wnes i ddathlu fel pe bai'n ben-blwydd arnaf i—27 Awst, gyda llaw—pan gawsom ni'r newyddion ychydig wythnosau yn ôl fod addysg feddygol yn mynd i gael ei chyflwyno ym Mangor o'r flwyddyn academaidd nesaf yma. Mae Siân Gwenllian a finnau, a thîm Plaid Cymru yn ehangach, wedi brwydro'n galed iawn am hyn, ac roeddwn i'n falch iawn ein bod ni wedi gallu dod i gytundeb efo'r Llywodraeth i sicrhau'r arian i wthio hyn yn ei flaen. Mae fy niolch i'n fawr i bawb sydd wedi bod yn rhan o wneud i hyn ddigwydd, neb llai, wrth gwrs, na'r timau ym Mhrifysgolion Bangor a Chaerdydd, gan mai partneriaeth rhwng y ddwy brifysgol fydd y datblygiad cyffrous yma.

Fy nghwestiwn i heddiw yma ydy pa waith y mae Llywodraeth Cymru a'ch adran chi yn ystyried ei wneud er mwyn hysbysu pobl ifanc yn lleol fod hyn yn digwydd, fel eu bod nhw'n gallu dechrau gwneud penderfyniadau addysgol gwahanol o bosib, er mwyn paratoi'r llwybr at y cwrs yma. Yn ehangach na hynny, pa waith a all gael ei wneud i hyrwyddo'r opsiwn yma ar gyfer myfyrwyr a graddedigion yng Nghymru ar hyn o bryd?

Thank you very much. I celebrated as though it were my birthday—27 August, by the way—when we heard the news just a few weeks ago that medical education was going to be provided in Bangor from this next academic year onwards. Siân Gwenllian, I and the Plaid Cymru team more broadly have fought hard for this, and we were very pleased that we had reached agreement with the Government to secure the funding to push this forward. I'm extremely grateful to everyone who’s been involved in making this happen, none less than those in the teams at Bangor University and Cardiff University, given that this exciting development will be a partnership between both those universities.

My question today is what work is the Welsh Government and your department considering doing in order to notify young people locally that this is happening, so that they can start to make educational decisions that may be different in preparing the ground to study this course. Furthermore, what work can be done to promote this option for students and graduates in Wales?

Thank you, Rhun. I, like you, am delighted that these opportunities are being made available for students in north Wales. Obviously, routes into medical school start from the very choices that children make when they take their GCSEs. That's why, this term, we're seeing the roll-out of our reformed Seren programme, which looks to support children earlier in their educational career, providing them with exactly the kind of advice around GCSE options, career aspirations and opportunities at an earlier stage.

Obviously, universities are autonomous bodies and we can't dictate who they admit to their programmes, but I am delighted to say that, following changes to the application and admissions programme both at Cardiff and at Swansea, which are working in partnership with north Wales and west Wales to expand medical education, we have seen an increase in the number of Welsh-domiciled students gaining a place to study medicine at their institutions. So, that is now 30 per cent of students in Cardiff and 50 per cent of students on the Swansea postgraduate programme who are Welsh-domiciled students. In fact, we see a record number of Welsh young people being accepted to medical schools across the United Kingdom. Applications from Welsh-domiciled students to study medicine have again risen by a further 14 per cent for this year's application cycle. So, there is obviously a very keen interest amongst our Welsh school and college students to pursue courses in medicine, and that's why the extension of the number of places at Bangor and in west Wales, in conjunction with Swansea, means that our students, I believe, are well placed to take advantage of that expansion.  

Diolch, Rhun. Fel chi, rwy’n falch iawn fod y cyfleoedd hyn ar gael i fyfyrwyr yng ngogledd Cymru. Yn amlwg, mae llwybrau i mewn i ysgol feddygol yn dechrau o'r dewisiadau y mae plant yn eu gwneud pan fyddant yn gwneud eu TGAU. Dyna pam, y tymor hwn, rydym yn gweld ein rhaglen Seren ddiwygiedig yn cael ei chyflwyno. Rhaglen yw hon sy'n ceisio cefnogi plant yn gynharach yn eu gyrfa addysgol, gan roi iddynt yn union y math hwn o gyngor ar opsiynau TGAU, dyheadau o ran gyrfaoedd a chyfleoedd ar gam cynharach.

Yn amlwg, mae prifysgolion yn gyrff ymreolaethol ac ni allwn orchymyn pwy y maent yn eu derbyn i'w rhaglenni, ond yn dilyn newidiadau i'r rhaglen ymgeisio a derbyn yng Nghaerdydd ac yn Abertawe, sy'n gweithio mewn partneriaeth â gogledd Cymru a gorllewin Cymru i ehangu addysg feddygol, rwyf wrth fy modd ein bod wedi gweld cynnydd yn nifer y myfyrwyr sy'n hanu o Gymru sy'n ennill lle i astudio meddygaeth yn eu sefydliadau. Felly, bellach mae 30 y cant o’r myfyrwyr yng Nghaerdydd a 50 y cant o’r myfyrwyr yn rhaglen ôl-raddedig Abertawe yn fyfyrwyr sy’n hanu o Gymru. Mewn gwirionedd, rydym yn gweld nifer fwy nag erioed o bobl ifanc Cymru yn cael eu derbyn i ysgolion meddygol ledled y Deyrnas Unedig. Mae ceisiadau gan fyfyrwyr sy'n hanu o Gymru i astudio meddygaeth wedi codi 14 y cant pellach ar gyfer y cylch ymgeisio eleni. Felly, mae'n amlwg bod diddordeb mawr iawn ymhlith ein myfyrwyr ysgol a choleg yng Nghymru mewn dilyn cyrsiau mewn meddygaeth a dyna pam fod ehangu nifer y lleoedd ym Mangor ac yng ngorllewin Cymru, ar y cyd ag Abertawe, yn golygu bod ein myfyrwyr, rwy'n credu, mewn sefyllfa dda i fanteisio ar yr ehangiad hwnnw.

It's 18 months since I asked the First Minister here to ensure that the business case for a new medical school in Bangor included dialogue with Liverpool medical school, after the north Wales local medical committee had expressed concern that the previous supply from there, where many of their generation of GPs had come from, had largely been severed.

In addition, therefore, to the medical education to be provided in Bangor through the collaborative approach with Cardiff and Swansea, which I welcome, how do you respond to the continuing calls by the north Wales local medical committee to incorporate connections with Liverpool and Manchester medical schools and also, therefore, restore the supply of new young doctors into north Wales from there, when many trainee doctors may still choose to study there alongside their studies within Wales?

Mae'n 18 mis ers i mi ofyn i'r Prif Weinidog yma i sicrhau bod yr achos busnes ar gyfer ysgol feddygol newydd ym Mangor yn cynnwys deialog gydag ysgol feddygol Lerpwl ar ôl i bwyllgor meddygol lleol gogledd Cymru fynegi pryder fod y cyflenwad blaenorol oddi yno, o ble y daeth llawer o'u cenhedlaeth hwy o feddygon teulu, wedi cael ei atal i raddau helaeth.

Felly yn ogystal â'r addysg feddygol sydd i’w darparu ym Mangor trwy'r dull cydweithredol â Chaerdydd ac Abertawe, darpariaeth sydd i’w chroesawu’n fawr, sut rydych yn ymateb i'r galwadau parhaus gan bwyllgor meddygol lleol gogledd Cymru i ymgorffori cysylltiadau ag ysgolion meddygol Lerpwl a Manceinion ac adfer y cyflenwad o feddygon ifanc newydd i ogledd Cymru o’r fan honno, pan fo llawer o feddygon dan hyfforddiant yn dal i ddewis astudio yno o bosibl ochr yn ochr â'u hastudiaethau yng Nghymru?

Well, of course, Mark, as I have said, we have seen a record number of Welsh students gaining a place at medical school, whether that be medical schools here in Wales or, indeed, in the rest of the UK, which shows the strength and the ability of our A-level students to secure those places. I have not been personally involved in those discussions with providers across the border. My priority is to support the intense work that is going on between Cardiff and Bangor universities, which is at an advanced stage and shows two institutions working really closely together. And let's be absolutely clear, this new expansion will provide pathways for doctors being trained completely in north Wales, enabling medical students to study in north Wales for the entirety of their degree and to plan for their postgraduate training, and I think that's very much to be welcomed.

Wel, wrth gwrs, Mark. Fel y dywedais, rydym wedi gweld nifer uwch nag erioed o fyfyrwyr o Gymru yn ennill lle mewn ysgol feddygol, boed hynny mewn ysgolion meddygol yma yng Nghymru, neu yn wir, yng ngweddill y DU, sy'n dangos cryfder a gallu ein myfyrwyr safon uwch yn llwyddo i ennill y llefydd hynny. Nid wyf wedi cymryd rhan yn bersonol yn y trafodaethau â darparwyr ar draws y ffin. Fy mlaenoriaeth yw cefnogi'r gwaith caled sy'n digwydd rhwng Prifysgolion Caerdydd a Bangor, gwaith sydd ar gam datblygedig ac yn dangos dau sefydliad yn gweithio'n agos iawn gyda'i gilydd. A gadewch i ni fod yn hollol glir: bydd yr ehangiad newydd hwn yn darparu llwybrau i feddygon gael eu hyfforddi'n gyfan gwbl yn ngogledd Cymru, gan alluogi myfyrwyr meddygol i astudio yng ngogledd Cymru ar gyfer eu gradd yn llawn ac i gynllunio ar gyfer eu hyfforddiant ôl-raddedig, a chredaf fod hynny i’w groesawu'n fawr iawn.

13:40
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Mohammad Asghar.

Questions now from the party spokespeople. The Conservative spokesperson, Mohammad Asghar.

Thank you, madam Presiding Officer. Minister, the German vocational education and training system, also known as the dual training system, is highly recognised worldwide due to its combination of teaching and training embedded in the real work environment. The main characteristic of the dual system is co-operation between companies and colleges, regulated by law. Businesses that take part in the dual training scheme consider it to be the best form of personal recruitment by saving onrecruitment costs required for the skills and labour needed. What study has the Welsh Government made of the German system to see if there are lessons to be learned that could benefit us in Wales?

Diolch, Madam Lywydd. Weinidog, mae system addysg a hyfforddiant galwedigaethol yr Almaen, a elwir hefyd yn system hyfforddi ddeuol, yn cael cydnabyddiaeth ym mhob cwr o’r byd oherwydd ei chyfuniad o addysg a hyfforddiant wedi'u hymgorffori yn yr amgylchedd gwaith go iawn. Prif nodwedd y system ddeuol yw cydweithrediad rhwng cwmnïau a cholegau, a reoleiddir gan y gyfraith. Mae busnesau sy'n cymryd rhan yn y cynllun hyfforddi deuol yn ystyried mai dyma'r math gorau o recriwtio personol am ei fod yn arbed costau recriwtio sydd eu hangen ar gyfer y sgiliau a'r llafur gofynnol. Pa astudiaeth y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o system yr Almaen i weld a oes gwersi i'w dysgu a allai fod o fudd i ni yng Nghymru?

Thank you very much. I met recently with the German industry to discuss this very issue. They came in and put forward their model of what is a successful model in Germany. I know that my predecessor in this role actually went to Germany and looked at the model and tried to understand if there was anything that we could pick up from the system. I think the nature of the education systems are very, very different, and they don't have the same number of local authorities. So, it's very difficult to pick up one model and plant it on here, but I do think that what we have recognised is learning on the job and really understanding that practical application of education is something that is beneficial. I've just been to an engineering presentation upstairs where they were saying precisely that—experiential learning actually really engrains the learning in the student. That's why we have really put the emphasis on the apprenticeship model. That's why I think we're very proud of what we've been able to deliver on this and why we are very keen to make sure that we deliver on the 100,000 apprenticeships that we promised during this Assembly term.

Diolch yn fawr iawn. Cyfarfûm yn ddiweddar â diwydiannau o'r Almaen i drafod y mater hwn. Fe wnaethant gyflwyno eu model o’r hyn sy’n fodel llwyddiannus yn yr Almaen. Gwn fod fy rhagflaenydd yn y rôl hon wedi bod yn yr Almaen mewn gwirionedd ac wedi edrych ar y model a cheisio deall a oedd unrhyw beth y gallem ei ddysgu o'r system. Rwy'n credu bod natur y systemau addysg yn wahanol iawn, ac nid oes ganddynt yr un nifer o awdurdodau lleol. Felly, mae'n anodd iawn dewis un model a'i blannu yma, ond credaf mai'r hyn rydym wedi'i gydnabod yw bod dysgu yn y swydd a deall y ffordd honno o gymhwyso addysg yn ymarferol yn rhywbeth sy'n fuddiol. Rwyf newydd fod mewn cyflwyniad peirianneg i fyny'r grisiau lle roeddent yn dweud yn union hynny—fod dysgu trwy brofiad o’r fath yn gwreiddio'r dysgu yn y myfyriwr. Dyna pam y rhoesom bwyslais go iawn ar y model prentisiaeth. Dyna pam rwy'n credu ein bod ni'n falch iawn o'r hyn y gallasom ei gyflawni ar hyn a pham ein bod yn awyddus iawn i sicrhau ein bod yn cyflawni’r 100,000 o brentisiaethau a addawyd gennym yn ystod tymor y Cynulliad hwn.

Thank you very much indeed, Minister. I'm glad that we're thinking on the same level. In Wales, the Welsh Government pays the employer to take on apprenticeships. In Germany, the Government does not pay the employers but pays for equipment and operation of vocational colleges, which represent some 16 per cent of the total cost of dual training. The companies who provide training contribute the largest share of the financing of dual training—some 80 per cent of the cost. As a result, German apprenticeship is genuinely employer-led and those employer organisations undertake the vast bulk of on-the-job training. What is the Welsh Government doing to ensure apprenticeships in Wales more closely meet the need of Welsh employers?

Diolch yn fawr iawn wir, Weinidog. Rwy'n falch ein bod yn meddwl ar yr un lefel. Yng Nghymru, mae Llywodraeth Cymru yn talu i'r cyflogwr gynnig prentisiaethau. Yn yr Almaen, nid yw'r Llywodraeth yn talu'r cyflogwyr ond mae'n talu am offer a gweithrediad y colegau galwedigaethol, sydd oddeutu 16 y cant o gyfanswm cost hyfforddi deuol. Y cwmnïau sy'n darparu hyfforddiant sy'n cyfrannu'r gyfran fwyaf o'r arian am hyfforddiant deuol—tua 80 y cant o'r gost. O ganlyniad, mae prentisiaethau'r Almaen o ddifrif yn cael eu harwain gan y cyflogwyr a'r sefydliadau cyflogwyr hynny sy'n gwneud y rhan helaethaf o hyfforddiant yn y gweithle. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod prentisiaethau yng Nghymru yn diwallu angen cyflogwyr Cymru'n well?

This, again, is something else that I discussed with the German representative. We talked about how they managed to convince German companies that it was in their interest to invest in their own employees. I think we've had, over the years, quite a lot of European funding, and many employers in Wales have come to depend on European funding to upskill their workers. I think we need to probably start to get them to understand that they also have to put their hand in their own pocket to upskill their own workers and that it's in their interest to upskill their workers, as their productivity will increase and their profitability will increase as a result. That is very different from the culture that exists in Germany, where there's an understanding that they make a contribution. So, we're working towards that change. 

On the relationship and making sure that the courses that we provide are relevant, you will know that we're really trying to push this issue in relation to regional skills partnerships. We've put that additional funding on the table, which further education colleges can't touch unless they're responding to the skills needs of local employers. 

Mae hyn eto yn rhywbeth arall a drafodais gyda'r cynrychiolydd o'r Almaen. Fe fuom yn trafod sut y llwyddent i ddarbwyllo cwmnïau yn yr Almaen ei bod o fudd iddynt fuddsoddi yn eu gweithwyr eu hunain. Dros y blynyddoedd, credaf ein bod wedi cael cryn dipyn o gyllid Ewropeaidd, ac mae llawer o gyflogwyr yng Nghymru wedi dod i ddibynnu ar arian Ewropeaidd i wella sgiliau eu gweithwyr. Credaf fod angen inni ddechrau eu cael i ddeall bod yn rhaid iddynt roi eu dwylo yn eu pocedi eu hunain hefyd mae'n debyg er mwyn gwella sgiliau eu gweithwyr eu hunain a'i bod o fudd iddynt wella sgiliau eu gweithwyr, gan y bydd eu cynhyrchiant yn cynyddu a bydd eu proffidioldeb yn cynyddu o ganlyniad i hynny. Mae hynny'n wahanol iawn i'r diwylliant sy'n bodoli yn yr Almaen, lle y ceir dealltwriaeth eu bod yn gwneud cyfraniad. Felly, rydym yn gweithio tuag at y newid hwnnw.

Ar y berthynas a gwneud yn siŵr fod y cyrsiau a ddarperir gennym yn berthnasol, fe fyddwch yn gwybod ein bod o ddifrif yn ceisio gwthio'r mater hwn mewn perthynas â phartneriaethau sgiliau rhanbarthol. Rydym wedi rhoi'r arian ychwanegol hwnnw ar y bwrdd, ac ni all colegau addysg bellach ei gyffwrdd oni bai eu bod yn ymateb i anghenion sgiliau cyflogwyr lleol.

Thank you, Minister. Another criticism that has been leveled against apprenticeship schemes in Wales is that they mainly benefit larger companies and not SMEs. In Germany, there is a permanent system of training, beneficial to both large companies and SMEs. What is the Welsh Government doing to ensure apprenticeships in Wales take account of the needs of SMEs as well as larger companies?

Diolch ichi, Weinidog. Beirniadaeth arall a anelwyd yn erbyn cynlluniau prentisiaeth yng Nghymru yw eu bod o fudd i gwmnïau mwy o faint yn bennaf, ac nid busnesau bach a chanolig. Yn yr Almaen, ceir system barhaol o hyfforddiant, sy'n fuddiol i gwmnïau mawr a busnesau bach a chanolig. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod prentisiaethau yng Nghymru yn ystyried anghenion busnesau bach a chanolig yn ogystal â chwmnïau mwy o faint?

Well, the answer to that is 'a lot more than they're doing in England'. The interesting thing is that the apprenticeship levy is being paid by large companies, and they're given, effectively, tokens to spend and it's only the large companies that have access to the apprenticeship system. There's been such a mess that the actual system is collapsing in England.

We've not gone down that route because we think that it's essential that we do support small and medium-sized enterprises as well. What we're looking for are quality apprenticeships, not just vast numbers, which they're doing in England. So, I think that we can be very proud of the work that we are doing with SMEs. Tomorrow, I'll be meeting with the aerospace industry, where they've come together to provide SMEs across a number of areas—different companies understanding that they can feed off each other. So, we're trying to do a lot more of these shared apprenticeships, so that the burden doesn't fall specifically on any particular small company.

Wel, yr ateb i hynny yw 'llawer mwy nag y maent yn ei wneud yn Lloegr'. Y peth diddorol yw bod yr ardoll brentisiaethau yn cael ei thalu gan gwmnïau mawr, a'u bod, i bob pwrpas, yn cael talebau i'w gwario a dim ond y cwmnïau mawr sydd â mynediad at y system brentisiaethau. Bu'n gymaint o lanastr fel bod y system ei hun yn chwalu yn Lloegr.

Nid ydym wedi dilyn y llwybr hwnnw oherwydd credwn ei bod yn hanfodol ein bod yn cefnogi busnesau bach a chanolig yn ogystal. Rydym yn edrych am brentisiaethau o ansawdd, nid niferoedd mawr yn unig, a dyna a wnânt yn Lloegr. Felly, credaf y gallwn fod yn falch iawn o'r gwaith a wnawn gyda busnesau bach a chanolig. Yfory, byddaf yn cyfarfod â'r diwydiant awyrofod, lle maent wedi dod ynghyd i ddarparu busnesau bach a chanolig ar draws nifer o feysydd—cwmnïau gwahanol sy'n deall bod modd iddynt fanteisio ar ei gilydd. Felly, rydym yn ceisio gwneud llawer mwy o rannu prentisiaethau, fel nad yw'r baich ar unrhyw gwmni bach penodol.

13:45

Llefarydd Plaid Cymru, Siân Gwenllian. 

The Plaid Cymru spokesperson, Siân Gwenllian.

Diolch, Llywydd. Yn sgil y cytundeb rhwng Plaid Cymru a Llafur a negodwyd ddwy flynedd yn ôl, fe gytunwyd y byddai £2 miliwn yn cael ei ddefnyddio'n benodol ar gyfer hyrwyddo'r iaith Gymraeg. Fe fyddwch chi'n ymwybodol mai'r hyn a oedd yn greiddiol i'r cytundeb rhwng Plaid a chithau oedd ymrwymiad i sefydlu asiantaeth iaith hyd-braich i wneud gwaith hyrwyddo a chynllunio ieithyddol angenrheidiol. A fedrwch chi ein goleuo ni ar beth ddigwyddodd i'r addewid yna i sefydlu asiantaeth a pham na wireddwyd hynny?

Thank you, Llywydd. In light of the agreement between Plaid Cymru and the Labour Party negotiated two years ago, it was agreed that £2 million would be used specifically for promoting the Welsh language. You will be aware that what was at the heart of that agreement between Plaid and yourselves was a commitment to establish a language agency that would be at arm's length in order to do the promotion and language planning work necessary. Can you enlighten us on what happened to that pledge to establish an agency and why it wasn't delivered?

Wel, beth roeddem ni'n gobeithio, wrth gwrs, oedd y byddai'r comisiynydd yn gwneud mwy o'r gwaith hyrwyddo yma. A gan fod hynny wedi bod yn anodd, efallai, i'r comisiynydd ei wneud, mae peth o'r gwaith yna wedi dod i mewn ac yn cael ei wneud gan swyddogion y tu fewn i Lywodraeth Cymru. Wrth gwrs, yn ddelfrydol, byddwn i'n licio cael pobl hyd-braich, pobl sydd â'r sgiliau y tu fas i'r Llywodraeth yn gwneud y math hwn o waith. Ac, wrth gwrs, yn ddelfrydol beth fyddwn i'n hoffi ei weld, fel rydym ni wedi dweud yn y Papur Gwyn, yw bod y comisiwn newydd yn cael y cyfrifoldeb yma. Ac, wrth gwrs, mi fyddai'r comisiwn yna yn fudiad hyd-braich oddi wrth y Llywodraeth. 

Well, what we had hoped, of course, is that the commissioner would be doing more of the promotional work. As that has perhaps been difficult for the commissioner to undertake, part of that work has come in-house and is being undertaken by officials within Welsh Government. Of course, ideally, we would like to have people at arm's length, people with the skills outwith the Government doing this kind of work. And, of course, ideally, what I would like to see, as we've stated in the White Paper, is that the new commission would be given this responsibility and that that commission would be an arm's-length organisation.

Felly rydych chi'n dal i sôn am greu comisiwn sydd ynghlwm â'r cynigion ar gyfer Bil y Gymraeg, ond yn y pwyllgor diwylliant yr wythnos diwethaf, mi ddywedoch chi fod popeth i fyny yn yr awyr yn sgil Brexit, a wnaethoch chi ddim rhoi unrhyw addewid y byddai yna Fil cyn diwedd tymor y Cynulliad yma, na chomisiwn ychwaith.

Yn eich maniffesto ar gyfer eich gobeithion i ddod yn Brif Weinidog Cymru, rwy'n deall nad oes yna sôn am un o brif bolisiau'r Llywodraeth ac, yn wir, y prif bolisi rydych chi wedi bod yn gyfrifol am ei hyrwyddo, sef y targed o greu 1 miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050, nac unrhyw sôn am Fil y Gymraeg. A allwn ni gymryd o hynny nad ydych chi'n teimlo'n angerddol am gynigion Bil y Gymraeg ac na fyddan nhw'n cael eu parhau petaech chi'n dod yn Brif Weinidog?

So, you’re still talking about the creation of a commission, which is included in the proposals on the Welsh language Bill, but in the culture committee last week, you said that everything is up in the air in light of Brexit, and you gave no pledge that there would be a Bill before the end of this Assembly term or a commission either.

In your manifesto for your hopes of becoming First Minister of Wales, I understand that there is no mention of one of the Government’s main policies and, indeed, the main policy that you've been responsible for promoting, namely the target of creating 1 million Welsh speakers by 2050, or any talk about the Welsh language Bill either. Can we take from that that that you don't feel passionate about the Welsh language Bill proposals and that they won't be continued were you to become First Minister?

Wel, nid wyf yn meddwl ei fod yn briodol i fi ymateb i beth sydd yn fy maniffesto personol i fel siaradwraig dros Lywodraeth Cymru yn fan hyn. Beth y gallaf i ei ddweud wrthych chi yw, o ran Bil y Gymraeg, wrth gwrs rydym ni'n gobeithio y bydd y Bil yna'n dod ger ein bron ni. Ar hyn o bryd, rydych chi jest mor ymwybodol ag yr ydw i o'r mès sydd yn digwydd o ran Brexit, a dyna'r unig reswm pam rydym ni mewn sefyllfa i fod yn glir nad yw hi'n bosibl i wneud yr ymrwymiad yna y byddwn i'n hoffi ei wneud achos y caos sy'n digwydd o ganlyniad i Brexit ar hyn o bryd. 

Well, I don't think it's appropriate for me to respond to the contents of my personal manifesto as a spokesperson on behalf of Welsh Government in this place. What I can tell you is that, as regards the Welsh language Bill, of course we hope that that Bill will come before us. At present, you are just as aware as I am of the mess that is taking place from the point of view of Brexit, and that’s the only reason why we're in a position to be clear that it isn't possible to make this commitment that we would like to make because of the chaos ensuing from Brexit at the moment.

Rwy'n meddwl ei fod o'n berthnasol iawn fy mod i yn gofyn y cwestiwn ichi a, na, ges i ddim ateb, wrth gwrs.

Mi wnaethoch chi gydnabod yn y pwyllgor diwylliant hefyd fod y trefniadau hyrwyddo—i fynd yn ôl at hyrwyddo—yn ddiffygiol ac nad oes gan is-adran y Gymraeg yn ei ffurf bresennol y capasiti i fod yn gwneud y gwaith hyrwyddo ystyrlon a strategol. Mae dirfawr angen gweithredu ar gynllunio ieithyddol i greu'r 1 miliwn o siaradwyr, ac mae gen i gyngor gan Wasanaethau Cyfreithiol y Cynulliad sy'n dangos y gellid sefydlu asiantaeth hyd-braich i hyrwyddo'r Gymraeg heb ddeddfwriaeth o'r newydd, ac yn cyfeirio at waith y Coleg Cymraeg Cenedlaethol a sefydlu'r corff hwnnw efo cyfrifoldebau eang drwy femorandwm ac erthyglau. 

Maes arall mae'ch diffyg cyfeiriad chi efo'r Bil a'r strategaeth yn effeithio arno fo ydy gallu pobl i gael gwasanaethau Cymraeg wrth ymwneud efo cyrff sy'n hanfodol i fywydau pob dydd dinasyddion. Ac yn wahanol i'r hyn y gwnaethoch chi awgrymu yn y pwyllgor, o weithredu'r Mesur presennol i'r eithaf mi fedrwch chi osod safonau ar y cyfleustodau, ar gwmnïau trafnidiaeth, ar gymdeithasau tai ac ar gwmnïau telathrebu. Felly, os nad oes yna amserlen ar gyfer sefydlu comisiwn, na chwaith amserlen ar gyfer cyflwyno Bil y Gymraeg, a gaf i ofyn i chi am amserlen ynglŷn â hyn? Pryd bydd modd i bobl Cymru gael mynediad i'r gwasanaethau allweddol yma sydd ddim yn ddibynnol ar ddeddfwriaeth newydd?

Well, I think it is very pertinent that I ask that question, but I didn't get a response, of course.

You did acknowledge at the culture committee that the promotional arrangements were deficient—to return to promotion—and that the Welsh language division, in its current form, doesn't have the capacity to be doing that meaningful and strategic promotional work. We truly need action on language planning in order to create those 1 million Welsh speakers and I received some advice from the Assembly’s Legal Services that shows that an arm's-length agency to promote the Welsh language could be established without new legislation, and it refers to the work done by the Coleg Cymraeg Cenedlaethol and the establishment of that organisation with broad-ranging responsibilities through a memorandum and articles. 

Another area that your lack of direction with the Bill and the strategy is affecting is people’s ability to access Welsh language services when dealing with bodies that are crucial to the everyday lives of citizens. Unlike what you suggested at committee, in implementing the current Measure you could impose standards on the utilities, on transport companies, on housing associations and telecommunications companies. So, if there is no timetable for the establishment of a commission, nor a timetable for introducing a Welsh language Bill, may I ask you for a timetable in terms of this? When will it be possible for the people of Wales to be able to access these crucial services, which aren't reliant on new legislation?

13:50

Rwy'n meddwl bod gwaith aruthrol wedi cael ei wneud eisoes yn fewnol, y tu fewn i'r Llywodraeth, o ran hyrwyddo'r Gymraeg, ac fe fyddwn i'n licio gweld y comisiynydd yn gwneud mwy o'r gwaith hwnnw, ac rŷm ni mewn trafodaethau i weld, o ganlyniad i'r ffaith na fyddwn yn gweld gosod mwy o safonau ar hyn o bryd, a fydd yna bosibilrwydd y bydd mwy o'r gwaith hwnnw yn cael ei wneud gan y comisiynydd presennol. Dyna'r weledigaeth; dyna beth rŷm ni'n gobeithio ei wneud. Ond rwyf yn meddwl bod lot fawr o waith wedi cael ei wneud yn ystod y ddwy flynedd diwethaf o ran hyrwyddo. 

O ran gosod safonau, wrth gwrs, rŷm ni wedi dweud ein bod ni'n mynd i gael seibiant wrth i ni ddatblygu'r Bil, ac rŷm ni yn, wrth gwrs, gobeithio y bydd y Bil yma yn cael ei gyflwyno a'i basio yn ystod y cyfnod yma, cyn ein bod ni'n cael yr etholiad nesaf. Felly, nid wyf yn meddwl bod dim byd wedi newid, heblaw am y ffaith bod Brexit yn debygol o wneud pob math o lanast o unrhyw drefniadau sydd gennym ni ar hyn o bryd. 

I think that a huge amount of work has already been done internally, within the Government, as regards promoting the Welsh language and I would like to see the commissioner doing more of that work, and we’re in discussions to see whether, as a result of the fact that we won’t be seeing the imposition of more standards at present, there’s a possibility of seeing the current commissioner doing more of that work. That is the vision and that is what we are hoping for. But I do believe that a great deal of work has already been done over the past two years as regards promotion.

As regards imposing standards, we have said that we will have a break from that as we develop the Bill, and we of course hope that this Bill will be introduced and passed during this period, before the next election. So, I don’t believe that anything has changed apart from the fact that Brexit is likely to cause all sorts of chaos to all our current arrangements.

Llefarydd UKIP, David Rowlands. 

UKIP spokesperson, David Rowlands.

Diolch, Llywydd. Some 18 to 20 years ago, former UK Prime Minister Tony Blair famously made a pledge to have 50 per cent of young adults progressing to a higher education by 2010. This target seems to have been enthusiastically embraced by the Welsh Government, because latest figures show that we are close to achieving that target in Wales. However, Cabinet Minister, the problem lies in that almost half of our new graduates are working in non-graduate jobs. Does the Cabinet Secretary not agree that this shows a significant mismatch in the education that students receive and the skills needed for industry? 

Diolch, Lywydd. Tua 18 i 20 mlynedd yn ôl, fe wnaeth cyn-Brif Weinidog y DU, Tony Blair, addewid enwog i sicrhau bod 50 y cant o oedolion ifanc yn camu ymlaen i addysg uwch erbyn 2010. Mae'n ymddangos bod Llywodraeth Cymru wedi croesawu'r targed hwn yn frwdfrydig gan fod y ffigurau diweddaraf yn dangos ein bod yn agos at gyrraedd y targed hwnnw yng Nghymru. Fodd bynnag, Weinidog y Cabinet, y broblem yw bod bron i hanner ein graddedigion newydd yn gweithio mewn swyddi nad ydynt yn galw am radd. Onid yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno bod hyn yn dangos gwrthdaro sylweddol rhwng yr addysg y mae myfyrwyr yn ei chael a'r sgiliau sydd eu hangen ar gyfer diwydiant?

No, I do not believe that to be the case. I want to ensure that Welsh-domiciled students that have the academic ability and the desire to study at a higher education level have the opportunity to do so, and are supported by the most generous system of student support in the United Kingdom.  

Nac ydw, nid wyf yn credu bod hynny'n wir. Rwyf am sicrhau bod myfyrwyr o Gymru sydd â gallu academaidd a'r awydd i astudio ar lefel addysg uwch yn cael cyfle i wneud hynny, ac yn cael eu cefnogi gan y system fwyaf hael o gymorth i fyfyrwyr yn y Deyrnas Unedig.

Thank you, Cabinet Secretary, for your answer. We in UKIP believe that many students would be better off following another route to their desired career path; in other words, education should be more closely linked to employability rather than pure educational qualifications. Given such statistics as those quoted in the Wales section of the employer skills survey of 2017, which shows a sizable increase in the proportion of skills shortage vacancies in the construction sector, for instance—some 40 per cent of the vacancies in the Welsh construction industry are down to skills shortages—is it not time, Cabinet Secretary, that a much greater emphasis should now be placed on getting our children into vocational education? 

Diolch ichi am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Rydym ni yn UKIP yn credu y byddai llawer o fyfyrwyr yn well eu byd o ddilyn llwybr arall tuag at eu gyrfa ddewisol; mewn geiriau eraill, dylid cysylltu addysg yn agosach â chyflogadwyedd yn hytrach na chymwysterau addysgol pur. O ystyried ystadegau fel y rhai a ddyfynnwyd yn adran Cymru o'r arolwg o sgiliau cyflogwyr yn 2017, sy'n dangos cynnydd sylweddol yn y gyfran o swyddi gwag o ganlyniad i brinder sgiliau yn y sector adeiladu, er enghraifft—mae tua 40 y cant o'r swyddi gwag yn y diwydiant adeiladu yng Nghymru yn deillio o brinder sgiliau—onid yw'n bryd, Ysgrifennydd y Cabinet, i roi llawer mwy o bwyslais yn awr ar roi addysg alwedigaethol i'n plant?

Perish the thought, Presiding Officer, that we should value education for education's sake. Can I just say that the Welsh Government has committed to a comprehensive reform of post-compulsory education and training, which looks to break down the barriers between higher education, further education, work-based learning and apprenticeships to allow students to be able to have more flexible learning opportunities? I recently met a little boy who said his aspiration was either to do an apprenticeship or to go to university. I hope by the time he's 18 that he won't have to choose; he will be able to do a higher degree apprenticeship by both training on the job and being in university.  

Lywydd, a'n gwaredo rhag rhoi gwerth ar addysg er ei mwyn ei hun. A gaf fi ddweud bod Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i ddiwygio addysg ôl-orfodol a hyfforddiant yn gynhwysfawr, er mwyn ceisio chwalu'r rhwystrau rhwng addysg uwch, addysg bellach, dysgu seiliedig ar waith a phrentisiaethau i ganiatáu i fyfyrwyr allu cael cyfleoedd dysgu mwy hyblyg? Yn ddiweddar, cyfarfûm â bachgen bach a ddywedodd mai ei ddyhead oedd naill ai gwneud prentisiaeth neu fynd i brifysgol. Rwy'n gobeithio erbyn y bydd yn 18 oed na fydd yn rhaid iddo ddewis; bydd yn gallu gwneud prentisiaeth gradd uwch drwy hyfforddiant yn y gwaith a bod yn y brifysgol.

Again, I thank the Cabinet Secretary for her answer. Regional labour market reports published by the Welsh Government also have an interesting story to tell with regard to skills shortages. My region of south-east Wales has its highest skills shortage vacancies in the sectors of manufacturing, construction, transport and communications. The mid Wales region, where of course your constituency lies, has a somewhat different picture—business services, transport and communications having the highest skills shortage vacancies in that part of Wales. This would suggest that the vocational training given to our students should have a regional approach; even in rural areas they should not concentrate exclusively on agriculture. Cabinet Secretary, is the educational sector aware of this diversity and is it adequately addressing these needs, particularly with regard to the vocational sector?  

Unwaith eto, diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei hateb. Mae gan adroddiadau rhanbarthol ar y farchnad lafur a gyhoeddir gan Lywodraeth Cymru stori ddiddorol i'w hadrodd hefyd o ran prinder sgiliau. Mae lefelau uchaf fy rhanbarth, de-ddwyrain Cymru, o swyddi gwag o ganlyniad i brinder sgiliau yn y sectorau gweithgynhyrchu, adeiladu, trafnidiaeth a chyfathrebu. Mae'r darlun ychydig yn wahanol yn rhanbarth canolbarth Cymru, lle mae eich etholaeth chi wrth gwrs—gwasanaethau busnes, trafnidiaeth a chyfathrebu sydd â'r lefelau uchaf o swyddi gwag o ganlyniad i brinder sgiliau yn y rhan honno o Gymru. Byddai hyn yn awgrymu y dylai hyfforddiant galwedigaethol a roddir i'n myfyrwyr ddilyn patrwm rhanbarthol; hyd yn oed mewn ardaloedd gwledig ni ddylent ganolbwyntio ar amaethyddiaeth yn unig. Ysgrifennydd y Cabinet, a yw'r sector addysgol yn ymwybodol o'r amrywiaeth hon ac a yw'n mynd i'r afael â'r anghenion hyn yn ddigonol, yn enwedig mewn perthynas â'r sector galwedigaethol?

13:55

Well, of course, Presiding Officer, the Member is right to say that different areas of Wales will require different skill sets to respond appropriately to the economy in that area. I would refer the Member to the statement given by my colleague yesterday, the Minister for skills and lifelong learning, which spoke of the reform to the way in which we are funding, for instance, further education to better align college provision with the requests of the regional skills partnerships and local businesses, so there is a greater synergy between what college courses are on offer in a local area to meet the skills needs of the employers of that area. 

Wel, wrth gwrs, Lywydd, mae'r Aelod yn gywir i ddweud y bydd gwahanol ardaloedd yng Nghymru angen gwahanol setiau o sgiliau i ymateb yn briodol i'r economi yn yr ardal honno. Cyfeiriaf yr Aelod at y datganiad a roddwyd ddoe gan fy nghyd-Aelod, y Gweinidog dros sgiliau a dysgu gydol oes, a soniai am y diwygiadau i'r ffordd rydym yn ariannu addysg bellach, er enghraifft, fel bod darpariaeth golegol yn cyd-fynd yn well gyda galwadau'r partneriaethau sgiliau rhanbarthol a busnesau lleol, felly ceir mwy o synergedd rhwng y cyrsiau coleg sy'n cael eu cynnig mewn ardal leol er mwyn diwallu anghenion sgiliau cyflogwyr yr ardal honno.

Hyfforddiant Sgiliau yng Nghymru
Skills Training in Wales

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gyllid yr UE ar gyfer hyfforddiant sgiliau yng Nghymru? OAQ52961

3. Can the Minister please update the National Assembly on EU funding for skills training in Wales? OAQ52961

Within the skills portfolio, we are leading on nine European social fund projects, with £340 million approved to December 2023. Around 105,000 participants have been supported to date, and we expect to support a further 125,000 to underpin a number of 'Prosperity for All' commitments and to deliver those key ministerial priorities. 

O fewn y portffolio sgiliau, rydym yn arwain ar naw prosiect cronfa gymdeithasol Ewrop, gyda £340 miliwn wedi'i gymeradwyo hyd nes fis Rhagfyr 2023. Cefnogwyd tua 105,000 o gyfranogwyr hyd yn hyn, ac rydym yn disgwyl cefnogi 125,000 pellach i ategu nifer o ymrwymiadau 'Ffyniant i Bawb' a chyflawni'r blaenoriaethau gweinidogol allweddol hynny.

Thank you for that answer, Minister. It's clear to me that the European Union has been a great benefit in funding skills and training opportunities. Certainly in my constituency of Merthyr Tydfil and Rhymney, the funds provided by the European social fund have a clear focus on the essential task of getting many vulnerable people back into the labour market. So, can you provide my constituents with any assurance that the strong record of investment in skills training will continue if we leave the European Union? 

Diolch ichi am yr ateb hwnnw, Weinidog. Mae'n amlwg i mi fod yr Undeb Ewropeaidd wedi bod o fudd mawr ar gyfer cyllido sgiliau a chyfleoedd hyfforddi. Yn sicr yn fy etholaeth i, Merthyr Tudful a Rhymni, mae gan yr arian a ddarperir gan gronfa gymdeithasol Ewrop ffocws clir ar y dasg hanfodol o gael llawer o bobl sy'n agored i niwed yn ôl i mewn i'r farchnad lafur. Felly, a allwch chi roi sicrwydd i fy etholwyr y bydd yr hanes cadarn o fuddsoddi mewn hyfforddiant sgiliau yn parhau os ydym yn gadael yr Undeb Ewropeaidd?

Well, of course it's difficult to provide assurances on anything at the moment, but we can hopefully rely on the assurance given by the Treasury that, whatever happens, even if there is a 'no deal', that we will have a guarantee that that funding will continue until 2020. If there's a transition deal, then officials are seeking to ensure that any money remaining within that ESF pot as a result of the fact that there have been massive fluctuations in the exchange rate, means that we hopefully will be able to carry on spending that money until 2023. But I think it's worth really underlining the massive, massive amount of support that communities like yours have received as a result of European funding. It's a shame that, perhaps, not more of those people who've benefited from those courses have really understood where that money came from.  

Wel, wrth gwrs mae'n anodd rhoi sicrwydd ynglŷn ag unrhyw beth ar hyn o bryd, ond gobeithio y gallwn ddibynnu ar y sicrwydd a roddwyd gan y Trysorlys, beth bynnag sy'n digwydd, hyd yn oed mewn sefyllfa 'dim bargen', y gwarentir y bydd y cyllid hwnnw'n parhau tan 2020. Os ceir cytundeb pontio, bydd swyddogion yn ceisio sicrhau bod unrhyw arian sy'n weddill o fewn y pot hwnnw gan gronfa gymdeithasol Ewrop o ganlyniad i'r amrywiadau enfawr a fu yn y gyfradd gyfnewid, yn golygu y gallwn barhau i wario'r arian hwnnw hyd 2023, rwy'n gobeithio. Ond mae'n werth tanlinellu'r swm enfawr o gymorth y mae cymunedau fel eich un chi wedi'i dderbyn o ganlyniad i arian Ewropeaidd. Mae'n drueni efallai nad oes rhagor o'r bobl sydd wedi elwa o'r cyrsiau hynny wedi deall mewn gwirionedd o ble y dôi'r arian hwnnw.

Rydym ni wedi clywed o adroddiad Graeme Reid bod yna, efallai, orddibyniaeth ar y ffynonellau Ewropeaidd. Yn amlwg, mae hynny wedi bod yn rhywbeth naturiol oherwydd bod yr arian hwnnw wedi bod ar gael, ond bod yna ffynonellau arloesedd ac yn y blaen ar gael o lefydd eraill o fewn Prydain y gellir bod prifysgolion a cholegau addysg bellach yn ceisio bidio amdanynt fel eu bod nhw'n gallu gwneud mwy fel prifysgol ac wedyn ceisio gwneud hynny ar lefel fasnachol. Beth ydych chi'n ei ddweud wrth y cais hwnnw gan Graeme Reid ac a ydych chi fel Llywodraeth yn gwneud digon i hybu prifysgolion a cholegau i geisio yn y meysydd yma? 

We’ve heard from the Graeme Reid report that there is, perhaps, an over-reliance on European funding sources. Clearly that’s been natural because that funding’s been available, but there are sources for innovation that are available from elsewhere within the UK that universities and FE colleges could bid for so that they could do more as institutions and then do that on a commercial level further down the line. So, how would you respond to that suggestion by Graeme Reid, and are you as a Government doing enough to encourage universities and FE institutions to make applications in these areas?

Wel, rwy'n meddwl bod fy ngyfaill i yn arwain ar hwn, ond beth y gallaf i ei ddweud yw, rwy'n meddwl bod yna ffynonellau eraill lle y gallwn ni geisio sicrhau ein bod ni'n cael mwy o'r arian yna i mewn i Gymru. Ond rwyf hefyd yn meddwl ei bod hi'n bwysig i ni bwysleisio nad cyfrifoldeb y Llywodraeth yn unig yw hi i roi arian i mewn i ymchwil a datblygu. Mae'n rhaid i'r sector preifat hefyd roi eu dwylo nhw yn eu pocedi nhw. Os ydych chi'n edrych dros y byd, rŷm ni'n gwario tua 1.5 y cant o'n GDP ni yn llwyr ar R&D; yn yr Unol Daleithiau, maen nhw'n gwario tua 3 y cant. Felly, mae ffordd gyda ni i fynd i wella faint o arian—. Mae'r gwahaniaeth mwyaf yn dod oherwydd nad yw’r sector preifat yn y wlad yma efallai yn rhoi cymaint o’u harian nhw i mewn i’r system.

Well, I think that my colleague is leading on this, but what I can say is that I think there are other sources that we could bid for to ensure that we get more of that funding into Wales. But I also think that it’s important for us to emphasise that it isn't only the Government’s responsibility to fund research and development. The private sector also must put their hands in their pockets. If look across the world, we spend about 1.5 per cent of our whole GDP on R&D; in the USA, they spend about 3 per cent. So, we have got some way to go in improving the level of funding—. The biggest difference is because the private sector in this country perhaps doesn't put as much of its money into the system.

14:00

Minister, the UK Government has confirmed that there'll be no gap in funding for regional growth in the event of a 'no deal' Brexit. This guarantee includes European social funding projects. Will the Minister confirm, therefore, that, should the Welsh Government fail to deliver on its promise of 100,000 apprenticeships in this term, it will be the Welsh Government's responsibility and failure?

Weinidog, mae Llywodraeth y DU wedi cadarnhau na fydd unrhyw fwlch yn y cyllid ar gyfer twf rhanbarthol os ceir Brexit 'dim bargen'. Mae'r warant hon yn cynnwys prosiectau'r gronfa gymdeithasol Ewropeaidd. Felly, a wnaiff y Gweinidog gadarnhau, os yw Llywodraeth Cymru yn methu cyflawni ei haddewid o 100,000 o brentisiaethau yn ystod y tymor hwn, mai cyfrifoldeb a methiant Llywodraeth Cymru fydd hynny?

Well, Mohammad, I'm delighted to say that we're ahead of target in terms of the apprenticeship delivery, and I'm fairly confident that I can say that we are going to bust that target of 100,000 apprenticeships. There's more money that we think will be coming in that area. This is something we're absolutely committed to as a Welsh Government. We're very proud of our record on this. So, I'm fairly confident that I can say that we will hit that target and that, actually, we will go beyond it.

Wel, Mohammad, rwy'n falch o ddweud ein bod yn gwneud yn well na'r disgwyl o ran y targed ar gyfer darparu prentisiaethau, ac rwy'n weddol hyderus y gallaf ddweud ein bod yn mynd i chwalu'r targed hwnnw o 100,000 o brentisiaethau. Credwn y bydd mwy o arian yn dod yn y maes hwnnw. Mae hyn yn rhywbeth rydym yn gwbl ymrwymedig iddo fel Llywodraeth Cymru. Rydym yn falch iawn o'r hyn a wnaethom. Felly, rwy'n weddol hyderus y gallaf ddweud y byddwn yn cyrraedd y targed hwnnw ac mewn gwirionedd, y byddwn yn rhagori arno.

Staff Asiantaeth yn y Proffesiwn Addysgu
Agency Staff in the Teaching Profession

4. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i leihau costau staff asiantaeth yn y proffesiwn addysgu? OAQ52959

4. What action is the Welsh Government taking to reduce the cost of agency staff in the teaching profession? OAQ52959

Thank you for the question. The National Procurement Service has recently published a new tender specification for commissioning education agency workers, which clarifies the position on agency fees. Local authorities and schools are best placed to manage the deployment of supply teachers and monitor agency spend under the revised arrangements appropriately. 

Diolch i chi am y cwestiwn. Yn ddiweddar cyhoeddodd y Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol fanyleb tendr newydd ar gyfer comisiynu gweithwyr asiantaethau addysg, sy'n egluro'r sefyllfa o ran ffioedd asiantaeth. Awdurdodau lleol ac ysgolion sydd yn y sefyllfa orau i reoli'r defnydd o athrawon cyflenwi a monitro gwariant ar asiantaethau'n briodol o dan y trefniadau diwygiedig.

Cabinet Secretary, we are spending around £40 million a year on supply teachers, with most of that going to agencies, which overcharge schools and underpay staff. We cannot manage without supply teachers, but as Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru have highlighted, supply teachers tend to be treated exceptionally poorly in terms of pay, working conditions and with a general lack of respect. Cabinet Secretary, will you commit today to fund and expand the supply teaching project, which sees clusters of schools share newly qualified teachers to provide cover for absent staff, reducing our over-reliance on teaching agencies?

Ysgrifennydd y Cabinet, rydym yn gwario tua £40 miliwn y flwyddyn ar athrawon cyflenwi, gyda'r rhan fwyaf ohono'n mynd i asiantaethau, sy'n codi gormod ar ysgolion heb dalu digon i staff. Ni allwn ymdopi heb athrawon cyflenwi, ond fel y mae Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru wedi pwysleisio, mae athrawon cyflenwi'n tueddu i gael eu trin yn eithriadol o wael o ran cyflog, amodau gwaith a diffyg parch cyffredinol. Ysgrifennydd y Cabinet, a wnewch chi ymrwymo heddiw i ariannu ac ehangu'r prosiect athrawon cyflenwi, sy'n gweld clystyrau o ysgolion yn rhannu athrawon sydd newydd gymhwyso i gyflenwi dros staff sy'n absennol, gan leihau ein gorddibyniaeth ar asiantaethau athrawon?

Thank you, Caroline, for your support for the supply teacher cluster pilots, which I've introduced. The investment of £2.7 million in that project is ensuring that 15 local authority areas are involved, and we have 50 teachers working across 100 schools as part of that. The evaluation of that pilot project has just begun. We need to learn the lessons of what parts of it have worked well, what parts, if any, have not worked well and the opportunities that the pilot gives us to look to expand that programme further.

Let me be absolutely clear that we have worked very closely with the National Procurement Service to ensure that the new agency worker framework specification, which was published on 12 November, addresses fair employment practices and minimum pay rates for supply teachers and offers greater transparency in terms of the fees that can be charged by agencies. It's important to note that we are not the employers of teachers, and I expect all public bodies who are the employers to abide by the principles of fair work and the code of practice in ethical employment and supply chains in where they source their work from. I should also like to add that to complement and support the changes to the NPS framework, I'm currently considering implementing mandatory quality assurance standards for supply agencies.

Diolch i chi, Caroline, am eich cefnogaeth i gynlluniau peilot y clystyrau athrawon cyflenwi a gyflwynwyd gennyf. Mae'r buddsoddiad o £2.7 miliwn yn y prosiect hwnnw yn sicrhau bod 15 ardal awdurdod lleol yn cymryd rhan, ac mae gennym 50 o athrawon yn gweithio ar draws 100 o ysgolion yn rhan o hynny. Mae'r gwaith o werthuso’r prosiect peilot hwnnw newydd ddechrau. Mae angen inni ddysgu gwersi ynglŷn â pha rannau ohono sydd wedi gweithio'n dda, pa rhannau, os o gwbl, sydd heb weithio'n dda a'r cyfleoedd y mae'r cynllun peilot yn eu rhoi i ni o ran ymestyn y rhaglen ymhellach.

Gadewch imi fod yn gwbl glir ein bod wedi gweithio'n agos iawn gyda'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol i sicrhau bod y fanyleb fframwaith newydd ar gyfer gweithwyr asiantaeth, a gyhoeddwyd ar 12 Tachwedd, yn rhoi sylw i arferion gwaith teg ac isafswm cyfraddau cyflog ar gyfer athrawon cyflenwi ac yn cynnig mwy o dryloywder o ran y ffioedd y gall asiantaethau eu codi. Mae'n bwysig nodi nad ni sy'n cyflogi athrawon, ac rwy'n disgwyl y bydd pob corff cyhoeddus sy'n gyflogwyr yn cadw at egwyddorion gwaith teg a'r cod ymarfer ar gyflogaeth foesegol mewn cadwyni cyflenwi o ran ffynhonnell eu gwaith. Hoffwn ychwanegu hefyd fy mod ar hyn o bryd yn ystyried gweithredu safonau sicrwydd ansawdd gorfodol ar gyfer asiantaethau cyflenwi er mwyn ategu a chefnogi'r newid i fframwaith y Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol.

Thank you very much for that answer to Caroline. Of course, you'll be aware that, three years ago, the Children, Young People and Education Committee did an inquiry into the whole of supply teaching, and one of the costs that isn't always recognised is the impact that a supply teacher has on pupil outcomes, especially in disadvantaged areas and the links to poor pupil behaviour. Now, of the 20 or so recommendations that we made, most of which were either accepted or accepted in principle, one of them was a commitment to undertake research into the effects of supply teaching on these particular areas, i.e. pupil outcomes in disadvantaged areas and pupil behaviour. Have you been able to undertake that research or is that part of the clusters that you've been talking to Caroline about?

Diolch yn fawr iawn ichi am yr ateb hwnnw i Caroline. Wrth gwrs, fe fyddwch yn ymwybodol, dair blynedd yn ôl, fod y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg wedi cynnal ymchwiliad i'r holl ddarpariaeth o athrawon cyflenwi, ac un gost nad yw bob amser yn cael ei chydnabod yw'r effaith y mae athro cyflenwi'n ei chael ar ganlyniadau disgyblion, yn enwedig mewn ardaloedd difreintiedig a'r cysylltiadau ag ymddygiad gwael disgyblion. Nawr, o'r tua 20 o argymhellion a wnaed gennym, cafodd y rhan fwyaf ohonynt naill ai eu derbyn neu eu derbyn mewn egwyddor, ac un ohonynt oedd ymrwymiad i wneud gwaith ymchwil i effeithiau gwaith athrawon cyflenwi ar y meysydd penodol hyn, h.y. canlyniadau disgyblion mewn ardaloedd difreintiedig ac ymddygiad disgyblion. A ydych wedi gallu ymgymryd â'r gwaith ymchwil hwnnw neu a yw'n rhan o waith y clystyrau y sonioch chi wrth Caroline amdanynt?

It has been factored in to the evidence base that we have based the pilot project on. We do know the importance of supply teaching in raising standards in Welsh schools and the ability to maintain a level of consistency with one supply teacher working across a group of schools so that teacher gets to know those schools and those pupils better. Conversely, the pupils beginning to develop a relationship with one particular person is one of the benefits, I believe, of the pilot that we're currently investigating. Clearly, these aspects will form part of the evaluation of the pilot and hopefully will give us the information as to whether this pilot should be extended to cover the entirety of Wales and whether it should go beyond, as it currently does now, using newly qualified teachers as the supply teachers in that particular pilot, and whether that should apply to the entirety of the supply teaching workforce. 

Mae wedi'i gynnwys yn y sylfaen dystiolaeth rydym wedi seilio'r prosiect peilot arni. Rydym yn gwybod pa mor bwysig yw gwaith athrawon cyflenwi yn y broses o godi safonau yn ysgolion Cymru a'r gallu i gynnal lefel o gysondeb gydag un athro cyflenwi yn gweithio ar draws grŵp o ysgolion fel bod yr athro'n dod i adnabod yr ysgolion a'r disgyblion hynny'n well. Ar y llaw arall, un o fanteision y cynllun peilot sy'n cael eu harchwilio gennym ar hyn o bryd, rwy'n credu, yw bod y disgyblion yn dechrau datblygu perthynas gydag un person penodol. Yn amlwg, bydd yr agweddau hyn yn rhan o'r gwerthusiad o'r cynllun peilot a gobeithio y bydd yn rhoi'r wybodaeth inni ynglŷn ag a ddylid ymestyn y cynllun peilot hwn i gynnwys Cymru gyfan ac a ddylai fynd y tu hwnt i ddefnyddio athrawon sydd newydd gymhwyso fel athrawon cyflenwi fel y mae'n gwneud ar hyn o bryd yn y cynllun peilot penodol hwnnw, ac a ddylid cymhwyso hynny ar gyfer y gweithlu athrawon cyflenwi yn ei gyfanrwydd.

14:05

Cabinet Secretary, I share the concerns that have been raised by my colleagues Angela Burns and Caroline Jones, and I continue to deal with casework from disgruntled supply teachers in my own constituency. Indeed, just last week, I met with a supply teacher who told me of an alarming case where a supply agency offers alleged inducements, such as tickets to rugby internationals, to headteachers in order to promote their business. Do you consider this to be appropriate, and if not, what interventions can the Welsh Government take? 

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n rhannu'r pryderon a fynegwyd gan fy nghyd-Aelodau Angela Burns a Caroline Jones, ac rwy'n parhau i ymdrin â gwaith achos gan athrawon cyflenwi anniddig yn fy etholaeth. Yn wir, yr wythnos diwethaf, cyfarfûm ag athro cyflenwi a ddywedodd wrthyf am achos brawychus lle mae asiantaeth gyflenwi'n cynnig cymhellion honedig, megis tocynnau i gemau rygbi rhyngwladol, i benaethiaid er mwyn hyrwyddo eu busnes. A ydych yn ystyried bod hyn yn briodol, ac os nad ydych, pa ymyriadau y gall Llywodraeth Cymru eu rhoi ar waith?

Thank you very much, Vikki. I'd be very pleased to receive evidence from your constituent, on an anonymous basis if that would make the individual feel more comfortable, so this can be explored. As I said in my earlier answer to Caroline, as well as working with the NPS to produce what I believe is a stronger procurement framework than we currently have at the moment, I'm currently considering the introduction, as I said, of a system that would allow for mandatory quality assurance standards from supply agencies. Should we proceed down this route, any commercial agency wishing to supply temporary teachers to a maintained school in Wales would need to meet certain requirements. Those accredited standards would support, I believe, schools, supply teachers and also—the important point—the quality of teaching and learning, and could potentially look at ensuring that such practices as those that you have just outlined are not acceptable. 

Diolch yn fawr iawn, Vikki. Buaswn yn falch iawn o gael tystiolaeth gan eich etholwr, ar sail ddienw pe bai hynny'n gwneud i'r unigolyn deimlo'n fwy cyfforddus, fel bod modd ymchwilio i hyn. Fel y dywedais yn fy ateb cynharach i Caroline, yn ogystal â gweithio gyda'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol i gynhyrchu fframwaith caffael cryfach nag sydd gennym ar hyn o bryd yn fy marn i, rwyf wrthi'n ystyried cyflwyno system, fel y dywedais, a fyddai'n caniatáu ar gyfer safonau sicrwydd ansawdd gorfodol gan asiantaethau cyflenwi. Pe baem yn dilyn y llwybr hwn, byddai angen i unrhyw asiantaeth fasnachol sy'n dymuno cyflenwi athrawon dros dro i ysgol a gynhelir yng Nghymru fodloni gofynion penodol. Credaf y byddai'r safonau achrededig hynny'n cefnogi ysgolion, athrawon cyflenwi a hefyd—y pwynt pwysig—ansawdd addysgu a dysgu, a gallai edrych o bosibl ar sicrhau nad yw arferion tebyg i'r rhai rydych newydd eu hamlinellu yn dderbyniol.

Lleoedd Ysgol Cyfrwng Cymraeg
Welsh-medium School Places

5. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Chyngor Caerdydd mewn perthynas â chynyddu nifer y lleoedd ysgol cyfrwng Cymraeg? OAQ52971

5. What discussions has the Welsh Government held with Cardiff Council in relation to increasing the number of Welsh-medium school places? OAQ52971

Diolch yn fawr, Neil, ac rydw i'n falch iawn eich bod chi wedi gofyn y cwestiwn yn Gymraeg. Diolch yn fawr am eich ymdrech chi fanna.

Rydw i'n meddwl bod yna gysylltiad sydd yn digwydd yn aml iawn rhwng Cyngor Caerdydd a Llywodraeth Cymru, ac mae yna fonitro cyson rhwng yr hyn roedd y cyngor wedi'i addo yn eu WESP nhw a'r hyn rŷm ni'n gobeithio y byddan nhw'n sicrhau eu bod nhw yn delifro. Felly, yn fewnol, tu mewn i'r Llywodraeth, mae gennym ni bobl sy'n monitro hynny'n gyson. 

Thank you very much, Neil. I'm very pleased that you asked that in Welsh, and thank you for your efforts in that regard.

I do think that there is a connection that's made very often between Cardiff Council and the Welsh Government, and there is continuous monitoring of what the council have promised to do in their Welsh in education strategic plan, and, in that, we hope that they will ensure that they deliver on those promises. So, in-house, within the Government, we have people who are regularly monitoring that. 

Diolch. Mae ysgol Hamadryad yn symud i safle newydd yn Nhrebiwt ym mis Ionawr. Mae cyfle i wneud rhywbeth arbennig a phositif yma gyda chymunedau lleol. Beth fydd y strategaeth, a beth ydych chi'n mynd i'w wneud i ymgysylltu â hyn? A fydd hi'n bosib trefnu cyfarfod â rhanddeiliaid yn y gymuned? 

Thank you. Ysgol Hamadryad is moving to a new site in Butetown in January. There is an opportunity to do something very special and very positive here with local communities. What will the strategy be, and what will you do to engage with this? Would it be possible to arrange a meeting with stakeholders in the community?

Diolch yn fawr. Wel, rydw i'n falch dros ben i weld yr ysgol newydd yma'n cael ei hagor. Roeddwn i'n un o'r bobl a oedd wedi ymgyrchu i gael ysgol yn yr ardal yma o'r ddinas, ac roeddwn i yn y seremoni lle roedden nhw wedi torri'r tir ar gyfer adeiladu'r adeilad newydd. Rydw i'n hapus iawn hefyd fod yna uned feithrin yn mynd i fod ynghlwm â'r ysgol ac rydw i yn gobeithio nawr y bydd yna ymgais—ac rydw i'n gwybod bod hyn wedi digwydd eisoes—gan yr ysgol i ymgysylltu â'r gymuned yn fwy eang, a'u bod nhw yn mynd allan ac yn sicrhau bod pob un yn yr ardal yn teimlo fel bod hon yn ysgol iddyn nhw gael access iddi hefyd. Ac rydw i'n ymrwymo i gysylltu â'r cyngor i ofyn a sicrhau eu bod nhw'n gofyn i'r ysgol i wneud yr ymdrech yna'n ychwanegol jest cyn iddyn nhw symud i mewn, fel bod pobl yr ardal yn teimlo mai dyma eu hysgol nhw. 

Thank you very much. Well, I'm extremely pleased to see this new school being opened. I was one of the people who campaigned for a school in this area of the city, and I was at the ceremony where they cut the first sod for the new building. I'm also very happy that there is a nursery unit that will be attached to the school and I do now hope that there will be an endeavour—and I know that this is already happening—by the school to engage with the community in a broader fashion, and that they go out and ensure that everybody in the area feels that they can access that school too. I give you a commitment to contact the council to ensure that they ask the school to redouble their efforts just before they move in, so that the people of the area feel that this school is theirs.

Minister, obviously, it's welcome news that new schools are opening up to provide Welsh-medium education, not just in Cardiff, but across the whole of Wales. But one thing that is really important is the ability to supply those schools with quality teachers able to teach the curriculum. With the devolution of teachers' pay and conditions, what analysis has the Government taken about many measures it might be able to take to fill shortages in this particular area? Because, as I said, there's little or no point in having new schools if we haven't got the teachers to teach the lessons.

Weinidog, yn amlwg, mae'n newyddion da fod ysgolion newydd yn agor i ddarparu addysg cyfrwng Cymraeg, nid yn unig yng Nghaerdydd, ond ledled Cymru gyfan. Ond un peth sy'n bwysig iawn yw'r gallu i gyflenwi athrawon o ansawdd i'r ysgolion hynny allu addysgu'r cwricwlwm. Gyda datganoli cyflogau ac amodau athrawon, pa ddadansoddiad y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o'r nifer o gamau y gallai eu rhoi ar waith i unioni prinder yn yr ardal benodol hon? Oherwydd, fel y dywedais, nid oes fawr o bwynt o gwbl mewn cael ysgolion newydd os nad oes gennym athrawon i addysgu'r gwersi.

14:10

Well, in relation to Welsh language teachers, where I'm slightly more familiar with where the issues are, I think in relation to primary schoolteachers, we're probably on course and we have enough teachers. We do have an issue, as do people across the whole of the planet, in recruiting teachers to secondary education. We are putting very practical measures in place to ensure that we can attract new people to the profession and to make sure that we are having quality standards. You'll be aware that the education Secretary last week really set out some very clear proposals in terms of how we will improve the quality of the teaching within Wales.

Wel, mewn perthynas ag athrawon iaith Gymraeg, lle rwyf ychydig yn fwy cyfarwydd â ble y ceir problemau, mewn perthynas ag athrawon cynradd, credaf ein bod ar y trywydd iawn mwy na thebyg ac mae gennym ddigon o athrawon. Mae gennym broblem, fel sydd gan bobl ar draws y blaned gyfan, o ran recriwtio athrawon i addysg uwchradd. Rydym yn rhoi camau ymarferol iawn ar waith i sicrhau ein bod yn gallu denu pobl newydd i'r proffesiwn ac i wneud yn siŵr fod gennym safonau o ansawdd. Fe fyddwch yn ymwybodol fod yr Ysgrifennydd addysg yr wythnos diwethaf wedi nodi argymhellion clir iawn o ran sut y byddwn yn gwella ansawdd yr addysgu yng Nghymru.

Plant a Phobl Ifanc sydd â Nam ar y Synhwyrau
Children and Young People who have a Sensory Impairment

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am ddarparu addysg i blant a phobl ifanc yng Ngwent sydd â nam ar y synhwyrau? OAQ52950

6. Will the Cabinet Secretary provide a statement on the provision of education to children and young people in Gwent who have a sensory impairment? OAQ52950

Thank you, Lynne. Through our national mission, we are reforming our education system to enable every learner, regardless of background or personal circumstances, to reach their potential. Local authorities have a duty to meet the needs of all children with special needs, including those with sensory impairments.

Diolch i chi, Lynne. Drwy ein cenhadaeth genedlaethol, rydym yn diwygio ein system addysg i alluogi pob dysgwr, waeth beth fo'u cefndir neu amgylchiadau personol, i gyrraedd eu potensial. Mae gan awdurdodau lleol ddyletswydd i ddiwallu anghenion pob plentyn ag anghenion arbennig, gan gynnwys y rhai â nam ar y synhwyrau.

Thank you, Cabinet Secretary. I know that you are well aware of my deep concern about the decision by Newport council to withdraw from the Gwent-wide specialist education service for children with sensory impairment, known in Gwent as SenCom. Disappointingly, this decision was taken with no consultation, either with families or with partner local authorities, and I'm deeply concerned that the withdrawal will destabilise services for a very disadvantaged group of children and young people who are currently receiving a high-quality specialist service. What steps can the Welsh Government take to ensure that children and young people in Gwent are not disadvantaged by this decision?

Diolch ichi, Ysgrifennydd y Cabinet. Gwn eich bod yn ymwybodol o fy mhryder dwfn ynglŷn â'r penderfyniad gan gyngor Casnewydd i dynnu allan o'r gwasanaeth addysg arbenigol ledled Gwent ar gyfer plant â nam ar y synhwyrau, a elwir yng Ngwent yn SenCom. Yn anffodus, gwnaed y penderfyniad heb ymgynghori gyda theuluoedd nac awdurdodau lleol sy'n bartneriaid, ac rwy'n bryderus iawn y bydd tynnu allan yn ansefydlogi gwasanaethau ar gyfer grŵp o blant a phobl ifanc dan anfantais fawr sydd ar hyn o bryd yn derbyn gwasanaeth arbenigol o ansawdd uchel. Pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i sicrhau nad yw plant a phobl ifanc yng Ngwent dan anfantais yn sgil y penderfyniad hwn?

Thank you very much, Lynne, for the question today and the correspondence that you have been engaged in with me and officials regarding the SenCom service, which was a very, very good example of how regional working and local authorities were pooling resources to create a very specialised service to meet the needs of a specific group of children, which is perhaps difficult to do when working alone. Effective partnership working is a key factor in ensuring that resources are used effectively to support learners with additional learning needs, especially at a time when resources are not infinite. I have written to Newport City Council leader, Councillor Debbie Wilcox, to establish what arrangements are being put in place to ensure that learners, families and schools, not just in Newport but across the region, will not be adversely affected by this decision.

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn heddiw, Lynne, a'r ohebiaeth a gawsoch gyda mi a swyddogion ynglŷn â gwasanaeth SenCom, a oedd yn enghraifft dda iawn o sut roedd gwaith rhanbarthol ac awdurdodau lleol yn cyfuno adnoddau i greu gwasanaeth arbenigol iawn er mwyn diwallu anghenion grŵp penodol o blant, rhywbeth sy'n anodd iddynt ei wneud o bosibl wrth weithio ar eu pen eu hunain. Mae gweithio mewn partneriaeth yn effeithiol yn ffactor allweddol wrth sicrhau bod adnoddau'n cael eu defnyddio'n effeithiol i gefnogi dysgwyr ag anghenion dysgu ychwanegol, yn enwedig ar adeg pan nad yw adnoddau'n ddiddiwedd. Rwyf wedi ysgrifennu at arweinydd Cyngor Dinas Casnewydd, y Cynghorydd Debbie Wilcox, i sefydlu pa drefniadau sy'n cael eu rhoi ar waith i sicrhau na fydd dysgwyr, teuluoedd ac ysgolion, nid yn unig yng Nghasnewydd, ond ar draws y rhanbarth, yn cael eu niweidio gan y penderfyniad hwn.

Should every school have the ability to serve children with sensory impairment to the same degree, or does the Cabinet Secretary believe it is better for schools to specialise and have particular schools with well-developed expertise in this area?

Dylai pob ysgol allu gwasanaethu plant â nam ar y synhwyrau i'r un graddau, neu a yw Ysgrifennydd y Cabinet yn credu ei bod hi'n well i ysgolion arbenigo a chael ysgolion arbennig ag arbenigedd datblygedig yn y maes hwn?

Well, Mark, I don't believe that there is a one size fits all; it very much depends on the needs of individual children, and, indeed, the views of the parents of those individual children about whether they want their child to be educated within their community, and the cohort within the community, or whether that child is better served by very specialist placements. What is really important as we moved through our ALN transformation programme is that schools of whatever variety are equipped to deal effectively with additional learning needs in its variety of forms and are there to respond appropriately to ensure that each child reaches their full potential. What is challenging in the SenCom case is that this is a specific group of children with very specific needs, and by working together, SenCom have been able to provide a multidisciplinary team that has been able to provide that very specialist support. But what is absolutely fundamental to our ALN transformation programme is that the child sits at the centre.

Wel, Mark, nid wyf yn meddwl bod yna un ateb sy'n addas i bawb; mae'n dibynnu'n fawr iawn ar anghenion plant unigol, ac yn wir, ar farn rhieni'r plant unigol hynny ynglŷn ag a ydynt am i'w plant gael eu haddysgu yn eu cymuned, a'r cohort o fewn y gymuned, neu a fyddai'r plentyn yn elwa mwy o leoliad arbenigol iawn. Yr hyn sy'n wirioneddol bwysig wrth inni symud drwy ein rhaglen drawsnewid ADY yw bod ysgolion o ba fath bynnag yn cael eu paratoi i ymdrin yn effeithiol ag anghenion dysgu ychwanegol yn ei amrywiol ffurfiau a'u bod yno i ymateb yn briodol er mwyn sicrhau bod pob plentyn yn cyrraedd eu potensial llawn. Yr hyn sy'n heriol yn achos SenCom yw bod hwn yn grŵp penodol o blant ag anghenion penodol iawn, a thrwy weithio gyda'i gilydd, mae SenCom wedi gallu darparu tîm amlddisgyblaethol i ddarparu'r cymorth arbenigol iawn hwnnw. Ond mae'n gwbl hanfodol i'n rhaglen drawsnewid ADY mai'r plentyn sy'n cael y lle canolog.

14:15
Ysgolion Gwledig
Rural Schools

7. Pa asesiad y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi'i wneud o bwysigrwydd ysgolion gwledig? OAQ52941

7. What assessment has the Cabinet Secretary made of the importance of rural schools? OAQ52941

Jane, rural schools play an important role in our national mission to raise standards and extend opportunities to all our young people, which is why we've taken action, including publishing a rural education action plan and introducing a small and rural schools grant, to help address the challenges that they face. 

Jane, mae ysgolion gwledig yn chwarae rhan bwysig yn ein cenhadaeth genedlaethol i godi safonau ac ymestyn cyfleoedd i'n pobl ifanc i gyd, a dyna pam rydym wedi rhoi camau ar waith, gan gynnwys cyhoeddi cynllun gweithredu addysg wledig a chyflwyno'r grant ysgolion bach a gwledig, i helpu i fynd i'r afael â'r heriau sy'n eu hwynebu.

Thank you, Cabinet Secretary. I'd like to thank you for your reply to my letter regarding the proposed closure of Llancarfan school, in which you say that a presumption against closure does not mean that a school will never close; however, it does mean that the case for closure must be strong and not taken until all viable alternatives have been consciously considered, including federation. As you're aware, there's widespread opposition to the closure of this rural school in my constituency. Can you comment on the evidence that the local authority has not considered viable alternatives, such as federation?

Diolch ichi, Ysgrifennydd y Cabinet. Hoffwn ddiolch i chi am eich ateb i fy llythyr ynglŷn â'r bwriad i gau ysgol Llancarfan, lle rydych yn dweud nad yw'r rhagdybiaeth yn erbyn cau yn golygu na fydd ysgol yn cau byth; fodd bynnag, mae'n golygu bod yn rhaid i'r achos dros gau fod yn gryf ac na ddylid gwneud hynny hyd nes y bydd pob ateb dichonadwy arall wedi'i ystyried yn gydwybodol, gan gynnwys ffedereiddio. Fel y gwyddoch, mae gwrthwynebiad eang i gau'r ysgol wledig hon yn fy etholaeth. A allwch wneud sylw ar y dystiolaeth nad yw'r awdurdod lleol wedi ystyried dulliau amgen dichonadwy, megis ffedereiddio?

Well, Jane, I am aware that the cabinet of the Vale of Glamorgan Council decided to proceed with the proposal to transfer Llancarfan Primary School to a new site. The statutory notice, as you will be aware, was published on 5 November and provides a 28-day objection period in which anyone can respond. In this case, objections have to be done by 3 December. The local authority must then publish a summary of the statutory objections and the response to those objections. As you'll be aware, a proposal approved or rejected by a local authority can be referred to the Welsh Minister for consideration if certain limited parties decide to take that step, and therefore I can't really comment any further on that individual case.

Wel, Jane, rwy'n ymwybodol fod cabinet Cyngor Bro Morgannwg wedi penderfynu bwrw ymlaen â'r cynnig i symud Ysgol Gynradd Llancarfan i safle newydd. Cyhoeddwyd yr hysbysiad statudol, fel y byddwch yn gwybod, ar 5 Tachwedd ac mae'n darparu cyfnod gwrthwynebu o 28 diwrnod i unrhyw un gael ymateb. Yn yr achos hwn, mae'n rhaid i'r gwrthwynebiadau ddod i law erbyn 3 Rhagfyr. Yna rhaid i'r awdurdod lleol gyhoeddi crynodeb o'r gwrthwynebiadau statudol ac ymateb i'r gwrthwynebiadau hynny. Fel y byddwch yn gwybod, gellir cyfeirio cynnig wedi'i gymeradwyo neu ei wrthod gan awdurdod lleol at Weinidog Cymru i'w ystyried os bydd rhai partïon penodol yn penderfynu cymryd y cam hwnnw, ac felly ni allaf roi rhagor o sylwadau ar yr achos unigol hwnnw mewn gwirionedd.

Addysgu Ieithoedd Tramor Modern
The Teaching of Modern Foreign Languages

8. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am addysgu ieithoedd tramor modern yng Nghymru? OAQ52956

8. Will the Cabinet Secretary make a statement on the teaching of modern foreign languages in Wales? OAQ52956

The performance of young people who study modern foreign languages at AS, A-level and GCSE remains strong. We have invested £2.5 million in our 'Global futures' plan to enable young people to understand the importance and the opportunities of studying modern foreign languages.

Mae perfformiad pobl ifanc sy'n astudio ieithoedd tramor modern Safon UG, Safon Uwch a TGAU yn dal yn gadarn. Rydym wedi buddsoddi £2.5 miliwn yn ein cynllun 'Dyfodol byd-eang' er mwyn galluogi pobl ifanc i ddeall pwysigrwydd a chyfleoedd astudio ieithoedd tramor modern.

I thank the Cabinet Secretary for that response, but it doesn't actually reflect the reality of modern foreign language teaching in Welsh schools today. The latest Universities and Colleges Admissions Service figures indicate that there are 80 students from Wales who secured places on European language and literature courses last year—down from 120 at this time last year. And, over the decade from 2009, A-level entries in French and German have fallen by two thirds—and they fell again last year—and Spanish by a half. The Government's 'Global futures' document was published in October 2015, and it was a plan to promote and improve modern foreign languages in Wales during the five-year period up to 2020. This programme seems to have utterly failed, so what is the Cabinet Secretary going to do to try to repair the damage that has been done?

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am yr ateb hwnnw, ond nid yw mewn gwirionedd yn adlewyrchu realiti dysgu ieithoedd tramor modern yn ysgolion Cymru heddiw. Mae ffigurau diweddaraf Gwasanaeth Derbyn y Prifysgolion a'r Colegau yn dangos bod 80 o fyfyrwyr o Gymru wedi sicrhau lleoedd ar gyrsiau iaith a llenyddiaeth Ewropeaidd y llynedd—i lawr o 120 yr adeg hon y llynedd. A dros y degawd ers 2009, mae nifer yr ymgeiswyr Safon Uwch mewn Ffrangeg ac Almaeneg wedi gostwng ddwy ran o dair—ac wedi disgyn eto y llynedd—a'r nifer o ymgeiswyr mewn Sbaeneg wedi gostwng i'w hanner. Cyhoeddwyd dogfen 'Dyfodol byd-eang' y Llywodraeth ym mis Hydref 2015, ac roedd yn gynllun i hyrwyddo a gwella ieithoedd tramor modern yng Nghymru yn ystod y cyfnod o bum mlynedd hyd at 2020. Mae'n ymddangos bod y rhaglen hon wedi methu'n llwyr, felly beth y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn mynd i'w wneud i geisio dad-wneud y difrod a wnaed?

Let us be absolutely clear: just a few moments ago, UKIP was telling us that we had far too many people going on to university to study academic subjects, and actually our focus as a Government should be on encouraging—[Interruption.]—be on people, encouraging them to do other routes. Let's be absolutely clear: where pupils are choosing to study modern foreign languages, they are doing extremely well—2018 results showed an increase at A-level grades A* to C in French, German and Spanish, and, at GCSE, A* to C grades increased in French—[Interruption.] In French also. Now, undoubtedly, there are challenges in relation to the take-up of modern foreign languages, but the figures from 2018 show that the decline in the take-up of German has halted, and the decline in French is less steep. We have put additional resources in via the 'Global futures' programme, and, to support this further, I have agreed additional funding for the regions for 2018-19 to enhance their support offer for MFL, with specific focus on the primary sector, so that children discover a love of learning modern foreign languages earlier in their academic career rather than having to wait until secondary school to have these opportunities.

Gadewch inni fod yn gwbl glir: ychydig eiliadau yn ôl, roedd UKIP yn dweud wrthym fod gennym lawer gormod o bobl yn mynd ymlaen i brifysgol i astudio pynciau academaidd, ac mewn gwirionedd y dylem ganolbwyntio fel Llywodraeth ar annog—[Torri ar draws.]—ar annog pobl i ddilyn llwybrau eraill. Gadewch inni fod yn gwbl glir: lle mae disgyblion yn dewis astudio ieithoedd tramor modern, maent yn gwneud yn dda iawn—dangosodd canlyniadau 2018 gynnydd yn y graddau A* i C Safon Uwch mewn Ffrangeg, Almaeneg a Sbaeneg, a chododd canlyniadau lefel TGAU, graddau A* i C mewn Ffrangeg—[Torri ar draws.] Mewn Ffrangeg hefyd. Nawr, yn sicr, ceir heriau o ran y nifer sy'n astudio ieithoedd tramor modern, ond mae ffigurau 2018 yn dangos nad oes gostyngiad mwyach yn y nifer sy'n astudio Almaeneg, ac mae'r gostyngiad yn y nifer sy'n astudio Ffrangeg yn llai serth. Rydym wedi rhoi adnoddau ychwanegol i mewn drwy gyfrwng y rhaglen 'Dyfodol byd-eang', ac i gefnogi hyn ymhellach, rwyf wedi cytuno i roi cyllid ychwanegol i'r rhanbarthau ar gyfer 2018-19 er mwyn gwella eu cynnig ieithoedd tramor modern, gyda ffocws penodol ar y sector cynradd, fel y gall plant ddarganfod awydd i ddysgu ieithoedd tramor modern yn gynharach yn eu gyrfa academaidd yn hytrach na gorfod aros tan yr ysgol uwchradd er mwyn cael y cyfleoedd hyn.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol
2. Questions to the Cabinet Secretary for Health and Social Services

Yr eitem nesaf, felly, yw cwestiynau i'r Ysgrifennydd Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Joyce Watson.

The next item, therefore, is questions to the Cabinet Secretary for Health and Social Services, and the first question is from Joyce Watson.

Profion HIV
Testing for HIV

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gynyddu cyfleoedd i bobl gael eu profi ar gyfer HIV, gan gynnwys o fewn lleoliadau cymunedol, drwy hunan-brofi a samplo yn y cartref? OAQ52963

1. Will the Cabinet Secretary make a statement on increasing the opportunities for people to test for HIV, including within community settings, through self-testing and home-sampling? OAQ52963

Thank you for the question. I recently announced a number of interventions to improve sexual health in Wales, including a pilot for online testing in the Hywel Dda university health board area, and a project to provide self-sampling HIV tests to those attending pre-exposure prophylaxis clinics. This work will inform future developments in service provision across Wales.

Diolch ichi am y cwestiwn. Yn ddiweddar cyhoeddais nifer o ymyriadau i wella iechyd rhywiol yng Nghymru, gan gynnwys cynllun peilot ar gyfer cynnal profion ar-lein yn ardal bwrdd iechyd prifysgol Hywel Dda, a phrosiect i ddarparu profion hunan-samplu HIV i'r rhai sy'n mynychu clinigau proffylacsis cyn-gysylltiad. Bydd y gwaith hwn yn llywio datblygiadau yn y ddarpariaeth ledled Cymru yn y dyfodol.

14:20

I'm really pleased, Cabinet Secretary, and I welcome your commitment to this, because we all know that early diagnosis of HIV is crucial to ensuring that any individual who has a positive test can start treatment as soon as possible, and having a range of opportunities for testing is indeed vital to improving that early diagnosis and to maintaining the health and well-being of those people who are living, or might be living, with HIV. Late diagnosis of HIV does cause serious implications for the individual's health and can lead to serious and life-threatening complications. Unfortunately, late diagnosis for HIV is still high, with 43 per cent of all new cases being diagnosed late. So, Cabinet Secretary, beyond the ones that you have just outlined—and they are indeed very welcome—what other actions might the Welsh Government take to improve even further the take-up of early diagnostic testing in HIV?

Rwy'n falch iawn, Ysgrifennydd y Cabinet, ac rwy'n croesawu eich ymrwymiad i hyn, oherwydd mae pawb ohonom yn gwybod bod diagnosis cynnar o HIV yn hanfodol i sicrhau y gall unrhyw unigolyn sy'n cael prawf cadarnhaol ddechrau triniaeth cyn gynted â phosibl, ac mae cael amrywiaeth o gyfleoedd ar gyfer profi yn hanfodol iawn i wella diagnosis cynnar a chynnal iechyd a lles y bobl sy'n byw, neu a allai fod yn byw gyda HIV. Mae diagnosis hwyr o HIV yn achosi goblygiadau difrifol i iechyd yr unigolyn a gall arwain at gymhlethdodau difrifol sy'n peryglu bywyd. Yn anffodus, mae lefelau diagnosis hwyr o HIV yn dal yn uchel, gyda 43 y cant o'r holl achosion newydd yn cael diagnosis hwyr. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, y tu hwnt i'r rhai rydych newydd eu hamlinellu—ac maent i'w croesawu yn wir—pa gamau gweithredu eraill y gallai Llywodraeth Cymru eu cymryd i wella'r nifer sy'n mynd am brofion diagnostig cynnar o HIV hyd yn oed ymhellach?

Well, I'm genuinely encouraged both by the work we're doing on PrEP, but also in the new pilot that I've announced. The work on PrEP is important, because, if you recall, when I gave a statement to this Chamber previously, we had picked up a number of people in the pre-testing, before providing PrEP—a number of people undiagnosed with HIV—so they were able to actually begin treatment for that at that point, as well as the preventative point about PrEP, and I expect that we will learn much more about how to make sure PrEP is properly available to prevent HIV taking place in the first place. The roll-out that I've announced of the self-testing and sampling at home is important, because other parts of the UK have a variation of that. We've actually got an easier test that we're actually rolling out here in Wales. The initial focus is on chlamydia and gonorrhea, but that will then roll out into looking at HIV testing as well. We provide nearly 100,000 HIV tests in Wales each year, so there's a significant amount of testing going on. It's not about what we should do; it's how we should do it, and how we should improve what we're doing, and, actually, on this point, we're leading the way across the UK.

Wel, mae'n galondid mawr gweld y gwaith rydym yn ei wneud ar broffylacsis cyn-gysylltiad (PrEP), ond hefyd yn y cynllun peilot newydd rwyf wedi'i gyhoeddi. Mae'r gwaith ar PrEP yn bwysig, oherwydd os cofiwch, pan wneuthum ddatganiad i'r Siambr hon o'r blaen, roeddem wedi canfod nifer o bobl cyn cynnal y profion, cyn darparu PrEP—nifer o bobl a oedd heb gael diagnosis o HIV—felly roedd modd iddynt ddechrau triniaeth ar y pwynt hwnnw mewn gwirionedd, yn ogystal â'r pwynt ataliol ynglŷn â PrEP, ac rwy'n disgwyl y byddwn yn dysgu llawer mwy ynglŷn â sut i wneud yn siŵr fod PrEP ar gael yn briodol er mwyn atal HIV rhag digwydd yn y lle cyntaf. Mae'r rhaglen a gyhoeddais ynglŷn â hunan-brofi a samplu yn y cartref yn bwysig, oherwydd mae rhannau eraill o'r DU yn gweithredu fersiwn wahanol o hynny. Mewn gwirionedd, rydym yn cyflwyno prawf haws yma yng Nghymru. Mae'r ffocws cychwynnol ar clamydia a gonorea, ond bydd hynny'n datblygu wedyn i edrych ar wneud profion HIV yn ogystal. Rydym yn darparu bron i 100,000 o brofion HIV yng Nghymru bob blwyddyn, felly mae llawer iawn o brofion yn digwydd. Nid yw'n fater o'r hyn y dylem ei wneud, ond yn hytrach, sut y dylem ei wneud, a sut y dylem wella'r hyn rydym yn ei wneud, ac mewn gwirionedd, ar y pwynt hwn, rydym yn arwain y ffordd ledled y DU.

Cabinet Secretary, you recently highlighted the importance of understanding the real levels of HIV in Wales, and I think, as you added, the number of people living with HIV here is probably underestimated. The Terrence Higgins Trust have produced statistics that relate to the UK as a whole, with a breakdown, but there's very little data in their statistics relating to Wales specifically. Aside from looking at providing testing in communities and self-testing kits, will you be carrying out further Wales-focused research to understand how many people in Wales are HIV positive and, importantly, if there any parts of Wales with a higher number of people suffering than elsewhere?

Ysgrifennydd y Cabinet, yn ddiweddar fe nodoch bwysigrwydd deall lefelau gwirioneddol HIV yng Nghymru, ac rwy'n meddwl, fel y dywedoch, fod nifer y bobl yr amcangyfrifir eu bod yn byw gyda HIV yma yn rhy isel yn ôl pob tebyg. Mae Ymddiriedolaeth Terrence Higgins wedi cynhyrchu ystadegau sy'n ymwneud â'r DU yn ei chyfanrwydd, gyda dadansoddiad, ond ychydig iawn o ddata ystadegol a geir sy'n ymwneud â Chymru'n benodol. Ar wahân i edrych ar ddarparu profion mewn cymunedau a phecynnau profi, a fyddwch yn gwneud ymchwil pellach i ganolbwyntio ar Gymru er mwyn deall faint o bobl yng Nghymru sy'n HIV positif ac yn bwysicach, i weld a oes unrhyw rannau o Gymru â nifer fwy o bobl yn dioddef na rhannau eraill?

We expect to learn an awful lot from the PrEP study we're engaged in—not just people presenting themselves, because it is a genuinely nationwide point, but the broader engagement with sexual health services. So, the point about making testing easier—it's all part of trying to reduce stigma as well. There's a challenge about people coming forward to take advantage of the testing that is already available, so the easier we make that, the more we talk about it, frankly, the more likely we are to have people come forward. And we can of course be confident that there are people living in Wales undiagnosed with HIV, because we discovered some of them by accident in the PrEP testing. We thought we would discover some, because we're actually getting to people who have riskier sexual health behaviours than others. That's why, even the people who have undertaken PrEP, we know that nearly a fifth of those people have actually got other sexually transmitted infections. So, we're actually dealing with the right population of people, and I look forward to addressing the Terrence Higgins World AIDS Day event here in the Senedd at the end of this month, while speaking about this Government's commitment to eliminating HIV here in Wales.

Rydym yn disgwyl dysgu llawer iawn o'r astudiaeth PrEP rydym yn rhan ohoni—nid yn unig y bobl sy'n gofyn am brawf, oherwydd mae'n bwynt sy'n wir ledled y wlad, ond yr ymgysylltiad ehangach â gwasanaethau iechyd rhywiol. Felly, y pwynt ynglŷn â gwneud profion yn haws—mae'n rhan o geisio lleihau stigma yn ogystal. Mae yna her ynglŷn â phobl yn dod i fanteisio ar y profion sydd ar gael eisoes, felly po hawsaf y gwnawn hynny, po fwyaf y siaradwn amdano a dweud y gwir, y mwyaf tebygol y byddwn o weld pobl yn dod i wneud hynny. Ac wrth gwrs gallwn fod yn hyderus fod yna bobl yn byw yng Nghymru heb gael diagnosis o HIV, oherwydd canfuwyd rhai ohonynt drwy ddamwain yn ystod y profion PrEP. Roeddem yn meddwl y byddem yn canfod rhai, am ein bod mewn gwirionedd yn ceisio cyrraedd pobl sydd ag ymddygiad iechyd rhywiol mwy peryglus nag eraill. Dyna pam ein bod yn gwybod, hyd yn oed ymhlith y bobl sydd wedi mynd ar drywydd PrEP, fod gan bron un rhan o bump o'r bobl hynny heintiau eraill a drosglwyddir yn rhywiol. Felly, mewn gwirionedd rydym yn ymdrin â'r boblogaeth gywir o bobl, ac rwy'n edrych ymlaen at fynd i'r afael â digwyddiad Diwrnod AIDS y Byd Terrence Higgins yma yn y Senedd ddiwedd y mis hwn, a siarad am ymrwymiad y Llywodraeth hon i ddileu HIV yma yng Nghymru.

Cyfraddau Imiwneiddio yng Ngogledd Cymru
Immunisation Rates in North Wales

2. A wnaiff Llywodraeth Cymru ddatganiad am gyfraddau imiwneiddio yng ngogledd Cymru? OAQ52943

2. Will the Welsh Government make a statement on immunisation rates in north Wales? OAQ52943

I'm happy to do so. Immunisation uptake rates in Wales remain at the top of international benchmarks and are comparable to other UK countries. The vast majority of children in Wales are fully immunised before they start school. Uptake of childhood immunisations in north Wales is above the Wales average for most programmes.

Rwy'n hapus i wneud hynny. Mae cyfraddau imiwneiddio yng Nghymru yn aros ar frig y meincnodau rhyngwladol ac yn cymharu â gwledydd eraill y DU. Mae'r mwyafrif helaeth o blant Cymru wedi'u himiwneiddio'n llawn cyn iddynt ddechrau yn yr ysgol. Mae'r lefelau o blant sy'n cael eu himiwneiddio plant yng ngogledd Cymru yn uwch na chyfartaledd Cymru yn y rhan fwyaf o raglenni.

Thank you for that response. You'll be aware that older people and other vulnerable groups are also encouraged to undertake the offer of a flu vaccine each winter. There's been considerable concern in north Wales about a shortage of the vaccine across the region, including in my own constituency of Clwyd West. Do you accept that that shortage could potentially put the lives of vulnerable people at risk? And what are you doing to drive up the vaccination rates amongst front-line NHS workers, where there are—a significant proportion of whom do not have these jabs every year and could be putting patients at risk?

Diolch ichi am yr ateb hwnnw. Fe fyddwch yn ymwybodol fod pobl hŷn a grwpiau eraill sy'n agored i niwed yn cael eu hannog hefyd i fanteisio ar y cynnig o frechlyn rhag y ffliw bob gaeaf. Cafwyd cryn bryder yng ngogledd Cymru ynglŷn â phrinder y brechlyn ar draws y rhanbarth, gan gynnwys yn fy etholaeth i, Gorllewin Clwyd. A ydych yn derbyn y posibilrwydd y gallai prinder roi bywydau pobl agored i niwed mewn perygl? A beth a wnewch i godi cyfraddau brechu ymhlith gweithwyr rheng flaen y GIG, lle mae cyfran sylweddol ohonynt yn mynd heb y brechlyn bob blwyddyn a gallent fod yn rhoi cleifion mewn perygl?

14:25

Thank you for the follow-up question. There were essentially two parts to the follow-up question. Actually, over the last year we've made real progress on NHS workers, in particular front-line workers, in actually undertaking the vaccine. Four years or so ago, when I was given the opportunity to work in the health department, the level of vaccine uptake within our NHS workers was considerably less than 50 per cent. It's now more than that, and actually Betsi Cadwaladr does pretty well within the bunch of Welsh workers. We're looking for that to expand further, because there is a clear message about, especially, people who have direct contact with patients to undertake the flu vaccination. We've taken that further in the social care sector as well. So, this year, the community pharmacy sector will lead on the vaccination of front-line workers in residential care, too.

On your point about the vaccine for older workers, it's one of those health phrases—the adjuvanted vaccine: a vaccine that is more effective for people over the age of 65. Actually, the evidence from the joint committee on vaccination and immunisation is that it's likely to be the only vaccine effective in people over 75. So, that's going out in every one of the UK countries, and all four countries have had some supply challenges from the manufacturer. We're now in a position where we can be confident that all of that supply will be available for the end of this month, November, and it's being phased in its roll-out. The manufacturers acknowledge some of the challenges they've had in doing so, but of course we're learning lessons this season, not just at the end of it, and I'm confident, as I think every other UK country is too, there is going to be adequate supply of that vaccine both in GPs and in community pharmacies to actually have a proper uptake of our most vulnerable citizens, and, this year, a more effective vaccine for over-65s as well.

Diolch i chi am eich cwestiwn. Roedd dwy ran i'r cwestiwn dilynol i bob pwrpas. Mewn gwirionedd, dros y flwyddyn ddiwethaf rydym wedi gwneud cynnydd gwirioneddol o ran nifer gweithwyr y GIG, a gweithwyr rheng flaen yn benodol, sy'n cael y brechlyn. Bedair blynedd neu fwy yn ôl, pan gefais y cyfle i weithio yn yr adran iechyd, roedd nifer ein gweithwyr GIG a oedd yn mantiesio ar y brechlyn gryn dipyn yn llai na 50 y cant. Mae bellach yn fwy na hynny, ac mewn gwirionedd mae Betsi Cadwaladr yn eithaf da o gymharu â gweithwyr eraill y GIG yng Nghymru. Rydym yn anelu i ehangu hynny ymhellach, oherwydd mae yna neges glir o ran sicrhau, yn fwyaf arbennig, fod y bobl sy'n dod i gysylltiad uniongyrchol â chleifion yn cael eu brechu rhag y ffliw. Rydym wedi mynd â hynny ymhellach yn y maes gofal cymdeithasol yn ogystal. Felly, eleni, bydd y sector fferylliaeth gymunedol yn arwain ar frechu gweithwyr rheng flaen mewn gofal preswyl hefyd.

O ran eich pwynt am y brechlyn ar gyfer gweithwyr hŷn, mae'n un o'r ymadroddion iechyd hynny—brechlyn sy'n cynnwys cyffur ategol: brechlyn sy'n fwy effeithiol ymhlith pobl dros 65 oed. Mewn gwirionedd, y dystiolaeth gan y cyd-bwyllgor ar imiwneiddio a brechu yw ei bod yn debygol mai dyma'r unig frechlyn sy'n effeithiol mewn pobl dros 75 oed. Felly, mae hwnnw'n mynd allan ym mhob un o wledydd y DU, ac mae'r pedair gwlad wedi wynebu rhai heriau cyflenwi gan y gwneuthurwr. Rydym bellach mewn sefyllfa lle y gallwn fod yn hyderus y bydd yr holl gyflenwad hwnnw ar gael erbyn diwedd y mis hwn, mis Tachwedd, ac mae'n cael ei gyflwyno fesul cam. Mae'r gweithgynhyrchwyr yn cydnabod rhai o'r heriau a gawsant wrth wneud hynny, ond wrth gwrs, rydym yn dysgu gwersi y tymor hwn, nid yn unig ar ei ddiwedd, ac rwy'n hyderus, fel pob gwlad arall yn y DU hefyd rwy'n credu, y bydd cyflenwad digonol o'r brechlyn hwnnw ar gael mewn fferyllfeydd meddygon teulu a fferyllfeydd cymunedol er mwyn i'n dinasyddion mwyaf agored i niwed allu manteisio arno, ac ar y brechlyn mwy effeithiol ar gyfer rhai dros 65 oed hefyd eleni.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Helen Mary Jones.

Questions now from the party spokespeople. Plaid Cymru spokesperson, Helen Mary Jones.

Diolch, Llywydd. I wanted to use my first spokesperson's questions to address issues in social care rather than health, as a symbol of how important people across this Chamber, particularly here in our party—. We see health and social care as an equal partnership, not one being more important than the other. So, can I ask the Minister for Social Services: does the Welsh Government know the number of registered nurses and care workers from countries within the EU that are currently working in care homes in Wales, and, if so, what are those figures?

Diolch, Lywydd. Roeddwn am ddefnyddio fy nghwestiynau cyntaf fel llefarydd i ymdrin â phroblemau mewn gofal cymdeithasol yn hytrach nag iechyd, fel symbol o ba mor bwysig ydyw i bobl ar draws y Siambr hon, yn enwedig yma yn ein plaid ni—. Rydym yn gweld iechyd a gofal cymdeithasol fel partneriaeth gyfartal, heb fod un yn bwysicach na'r llall. Felly, a gaf fi gofyn i'r Gweinidog Gwasanaethau Cymdeithasol: a yw Llywodraeth Cymru yn gwybod faint o nyrsys cofrestredig a gweithwyr gofal sy'n hanu o wledydd o fewn yr UE sy'n gweithio mewn cartrefi gofal yng Nghymru ar hyn o bryd, ac os felly, beth yw'r ffigurau hynny?

Helen Mary, can I welcome you both to your spokesperson role, but also the way you've just laid out the importance of health and social care in the round? The Brexit stakeholder group that the Cabinet Secretary and I co-chair has looked at this issue. There is a relative paucity of data on the social care sector compared to the health sector. The health sector, we have quite accurate figures on the impact of Brexit, whether it's a 'no deal' or it's some transition, on the workforce within it. So, we have commissioned some work to go off and fill in some of those data gaps, but part of the data gaps is simply because of the wide, varied nature of the care sector. It's not as cohesive as the NHS that we have. But we've commissioned a piece of work to look at that, and, as soon as we are aware of that, I'm sure we will bring it back to the house then to see how we do it. But the reason we're doing it is exactly that: to see how we can prepare for if we are in a situation where we actually have to deal with loss of people from our social care workforce, which is so important for all those people that receive care from people who come to this country from all round the world, quite frankly, to provide care for our citizens.

Helen Mary, a gaf fi eich croesawu i'ch rôl fel llefarydd, a chroesawu hefyd y ffordd rydych newydd nodi pwysigrwydd iechyd a gofal cymdeithasol gyda'i gilydd? Mae'r grŵp rhanddeiliaid Brexit rwyf fi ac Ysgrifennydd y Cabinet yn ei gadeirio ar y cyd wedi edrych ar y mater hwn. Ceir prinder cymharol o ddata ar y sector gofal cymdeithasol o'i gymharu â'r sector iechyd. Yn y sector iechyd, mae gennym ffigurau eithaf cywir ar effaith Brexit, boed yn Brexit 'dim bargen' neu'n rhyw fath o drefn bontio, ar y gweithlu o'i fewn. Felly, rydym wedi comisiynu gwaith i fynd ati i lenwi rhai o'r bylchau yn y data, ond mae rhai o'r bylchau yn y data'n deillio'n syml o natur eang ac amrywiol y sector gofal. Nid yw mor gydgysylltiedig â'r GIG sydd gennym. Ond rydym wedi comisiynu gwaith i edrych ar hynny, a chyn gynted ag y byddwn yn ymwybodol o hynny, rwy'n siŵr y byddwn yn dod ag ef gerbron y tŷ wedyn i weld sut rydym yn ei wneud. Ond dyna'n union yw'r rheswm pam rydym yn ei wneud: i weld sut y gallwn baratoi ar ei gyfer os ydym mewn sefyllfa lle bydd yn rhaid inni wynebu colli pobl o'n gweithlu gofal cymdeithasol, sydd mor bwysig i'r holl bobl sy'n derbyn gofal gan bobl sy'n dod i'r wlad hon o bob rhan o'r byd, a dweud y gwir, i ddarparu gofal ar gyfer ein dinasyddion.

Thank you for the response, Minister. I'm sure you would understand that, while taking on board what you've said about the complexity of the sector compared to the health sector, it is a source of frustration that we don't know, and, this close to Brexit, that we still don't have—whether you would ever be able to have as comprehensive and accurate a set of figures as we can have for the health service, but it is frustrating that you don't fully know that, and I share your concern, of course, about the potential impact on the workforce of Brexit, and if people are restricted in coming to work here.

Minister, you will be aware of last year's study by the BMJ that links cuts and austerity in social care to an increase in mortality in care homes. One of the mitigating measures, of course, as you will be aware, is the presence of fully qualified registered nurses staffing care home settings. Do you accept that there might be a risk to safety in care homes if Brexit and the immigration rules significantly affect the levels of registered nurses in care homes, and what are you able to do to mitigate that risk?

Diolch ichi am yr ateb, Weinidog. Er gwaethaf yr hyn rydych wedi'i ddweud am gymhlethdod y sector o gymharu â'r sector iechyd, rwy'n siŵr y byddech yn deall ei bod hi'n rhwystredig iawn nad ydym yn gwybod, ac mor agos at Brexit â hyn, ein bod yn dal heb gael—pa un a fyddech byth yn gallu cael set o ffigurau mor gynhwysfawr a chywir ag y gallwn ei chael ar gyfer y gwasanaeth iechyd, ond mae'n rhwystredig nad ydych yn gwybod yn iawn, a rhannaf eich pryder, wrth gwrs, am effaith bosibl Brexit ar y gweithlu, ac os caiff pobl eu hatal rhag dod i weithio yma.

Weinidog, fe fyddwch yn gwybod am astudiaeth y llynedd gan y BMJ sy'n cysylltu toriadau a chyni mewn gofal cymdeithasol â chynnydd yn nifer y marwolaethau mewn cartrefi gofal. Un o'r mesurau lliniarol, wrth gwrs, fel y byddwch yn gwybod, yw presenoldeb nyrsys cofrestredig sydd wedi cymhwyso'n llawn i staffio cartrefi gofal. A ydych yn derbyn y gallai fod risg i ddiogelwch mewn cartrefi gofal os yw Brexit a'r rheolau mewnfudo yn effeithio'n sylweddol ar lefelau nyrsys cofrestredig mewn cartrefi gofal, a beth y gallwch ei wneud i liniaru'r risg honno?

We absolutely have to guard against that happening. We've made our views very clear to the UK Government, not only in terms of the need for our existing care staff to stay and be welcome here in Wales come what may, but also to avoid tightening up on rules either around the individuals who work in the front line or their families as well, because we have to deal with both. And one of our frustrations at the moment, both the Cabinet Secretary and myself, is that the UK Government is not receptive to our overtures, which we've made in writing, to say, 'It's not good enough to say within health we'll pilot areas where we can have some sort of residency for individuals who are working with health.' That needs to be applied to social care, but it also needs to be applied sympathetically to their families, because why would you stay here, why would you come and work here unless you also know your family is being looked after? So, we are—.

The uncertainty you mentioned, however, is a very fact of the chaos around the Brexit negotiations—the fact that we're at this point over two years after the referendum where we still do not have crystal clarity on what we need to be planning for. But we are now planning, and we have been for some time, with our stakeholders, including with the care inspectorate, the care forum, with providers directly, to say, 'What are the impacts and, even with a complex sector, can we get the most accurate data on what the impact could be, particularly of no deal?' 

Mae'n bendant fod angen inni ochel rhag hynny. Rydym wedi cyflwyno ein safbwyntiau'n glir iawn i Lywodraeth y DU, nid yn unig o ran yr angen i'n staff gofal presennol aros a chael croeso yma yng Nghymru doed a ddelo, ond hefyd er mwyn osgoi tynhau ar reolau mewn perthynas ag unigolion sy'n gweithio yn y rheng flaen neu eu teuluoedd hefyd, oherwydd rhaid inni ymdrin â'r ddau beth. Ac un o'r rhwystredigaethau sydd gennym ar hyn o bryd, Ysgrifennydd y Cabinet a minnau, yw nad yw Llywodraeth y DU yn derbyn ein sylwadau, a gyflwynwyd gennym yn ysgrifenedig, sy'n dweud, 'Nid yw'n ddigon da dweud o fewn y maes iechyd y byddwn yn treialu meysydd lle y gallwn gael rhyw fath o hawl preswylio ar gyfer unigolion sy'n gweithio gydag iechyd.' Mae angen ei gymhwyso i ofal cymdeithasol, ond mae angen ei gymhwyso mewn ffordd gydymdeimladol i'w teuluoedd hefyd, oherwydd pam y byddech yn aros yma, pam y byddech yn dod i weithio yma oni bai eich bod yn gwybod hefyd fod eich teulu yn cael gofal? Felly, rydym—.

Mae'r ansicrwydd a grybwyllwyd gennych, fodd bynnag, yn ffaith bendant yn sgil yr anhrefn ynghylch negodiadau Brexit—y ffaith ein bod ar y pwynt hwn dros ddwy flynedd ar ôl y refferendwm lle rydym yn dal heb gael eglurder manwl ynglŷn â'r hyn y mae angen inni gynllunio ar ei gyfer. Ond rydym yn cynllunio yn awr, ac rydym wedi bod yn gwneud hynny ers peth amser, gyda'n rhanddeiliaid, gan gynnwys yr arolygiaeth gofal, y fforwm gofal, gyda darparwyr yn uniongyrchol, i ddweud, 'Beth yw'r effeithiau a hyd yn oed gyda sector cymhleth, a allwn gael y data mwyaf cywir ar yr hyn y gallai'r effaith fod, yn enwedig effaith 'dim bargen'?'

14:30

Well, thank you, again, Minister. Obviously, nobody's going to blame the Welsh Government for Brexit, but I think it is appropriate that we raise some questions about how long it's taken to get this information, because, of course, there are many other reasons why we ought to have a better and clearer idea of what the skills mix and what the qualifications mix of our social care workforce is. 

Of course, in the previous Assembly, we passed the legislation to create minimum nurse staffing levels in certain hospital settings. Those settings were chosen because there was robust evidence to prove that the levels of the staff nursing had an effect on patient outcomes. We now, of course, have the British Medical Journal study that shows that having qualified nursing staff in care homes can also have a similar impact on mortality and on outcomes. In principle, or on this side of the house, we would support the extension of that legislation ultimately to cover care home settings. We realise that that's aspirational at the moment, but would you commit in principle to considering extending the Act to registered nurses in care home settings, providing the evidence is sufficiently robust in future?

Wel, diolch i chi, unwaith eto, Weinidog. Yn amlwg, nid oes neb yn mynd i feio Llywodraeth Cymru am Brexit, ond credaf ei bod yn briodol ein bod yn gofyn rhai cwestiynau ynglŷn â pha mor hir y mae wedi'i gymryd i ni gael y wybodaeth hon, oherwydd, wrth gwrs, mae llawer o resymau eraill pam y dylem gael syniad gwell a chliriach o beth yw cymysgedd sgiliau a chymysgedd cymwysterau ein gweithlu gofal cymdeithasol.

Wrth gwrs, yn y Cynulliad blaenorol, pasiwyd deddfwriaeth gennym i greu lefelau gofynnol o staff nyrsio mewn rhai lleoliadau ysbyty. Dewiswyd y lleoliadau hynny am fod tystiolaeth gadarn yn profi bod lefelau staff nyrsio yn effeithio ar ganlyniadau cleifion. Erbyn hyn, wrth gwrs, mae astudiaeth y British Medical Journal yn dangos bod cael staff nyrsio cymwysedig mewn cartrefi gofal yn gallu cael effaith debyg ar gyfraddau marwolaethau ac ar ganlyniadau. Mewn egwyddor, neu ar yr ochr hon i'r tŷ, byddem yn cefnogi camau i ymestyn y ddeddfwriaeth honno i gynnwys cartrefi gofal yn y pen draw. Rydym yn sylweddoli bod hynny'n uchelgeisiol ar hyn o bryd, ond a wnewch chi ymrwymo mewn egwyddor i ystyried ymestyn y Ddeddf i gynnwys nyrsys cofrestredig mewn cartrefi gofal, os bydd y dystiolaeth yn ddigon cadarn yn y dyfodol?

We will always keep our minds open on this, because I think you're right in saying that we always need to go with the evidence. And, of course, only in recent years, we've actually reviewed and renewed the guidance around nursing provision within the care home sector, recognising that, once again, care homes vary significantly in the type of residents they have—whether they need 24-hour cover, et cetera, et cetera. So, we have only fairly recently reviewed and renewed it. But we always keep an open mind about it based on the evidence, as opposed to simply saying, 'Here's a number; if we hit that bottom number, then we provide safe nursing cover within the care sector.' We probably need, if we're going to follow the evidence, also to do it in a very intelligent way that says, because of the quite diverse nursing needs within different care homes, whether those are with elderly infirm patients, whether it's with dementia patients—the differences will be significant. It could be different even from month to month or quarter to quarter, depending on the residents coming through. But I agree on the need to make sure that the evidence tells us what should be safe nursing levels within the care sector, and we'll always keep our minds open to evidence that's brought forward on that. 

Byddwn bob amser yn cadw meddwl agored ar hyn, oherwydd credaf eich bod yn gywir yn dweud bod angen i ni ddilyn y dystiolaeth bob amser. Ac wrth gwrs, yn y blynyddoedd diwethaf, rydym wedi adolygu ac adnewyddu'r canllawiau mewn perthynas â darpariaeth nyrsio yn y sector cartrefi gofal, gan gydnabod, unwaith eto, fod cartrefi gofal yn amrywio'n sylweddol o ran y math o breswylwyr sydd ganddynt—a ydynt angen gofal 24 awr ac yn y blaen. Felly, rydym wedi ei adolygu a'i adnewyddu yn weddol ddiweddar. Ond rydym bob amser yn cadw meddwl agored am hynny'n seiliedig ar y dystiolaeth, yn hytrach na dweud yn syml, 'Dyma nifer; os byddwn yn cyrraedd yr isafswm hwn, byddwn yn darparu gofal nyrsio diogel o fewn y sector gofal.' Os ydym am ddilyn y dystiolaeth, mae'n debyg fod angen i ni ei wneud mewn ffordd ddeallus iawn sy'n dweud, oherwydd yr anghenion nyrsio amrywiol iawn sydd i'w cael mewn gwahanol gartrefi gofal, boed yn gartrefi sy'n cynnwys cleifion oedrannus eiddil, boed yn gartrefi sy'n cynnwys cleifion dementia—bydd y gwahaniaethau'n sylweddol. Gallai fod yn wahanol o fis i fis neu o chwarter i chwarter hyd yn oed, yn dibynnu ar y preswylwyr sy'n dod i mewn. Ond rwy'n cytuno ynglŷn â'r angen i sicrhau bod y dystiolaeth yn dweud wrthym beth yw'r lefelau nyrsio diogel yn y sector gofal, a byddwn bob amser yn cadw meddwl agored i'r dystiolaeth a gyflwynir ar hynny.

Llefarydd y Ceidwadwyr—Janet Finch-Saunders. 

Conservative spokesperson—Janet Finch-Saunders. 

Diolch, Llywydd. Minister, I'm sure that you are as horrified as I am to learn of the horrific failings and incidences of alleged abuse and neglect at the Pines residential home in Gwynedd. From the footage that has come to light at this home, there is apparent evidence of falsifying documents, medications hidden in residents' food, unsafe methods of moving residents and an overall lack of dignity and respect in their treatment and care. These are all incidences that fall well below what is expected within Wales and its own care regulations, all highlighted as a result of some investigative journalism shown last night on the Y Byd ar Bedwar S4C programme that I watched. What concerns me, Minister, is that this residential facility was already known to Care Inspectorate Wales and had a number of critical reports against its conduct and treatment of residents, but the poor treatment of its vulnerable adults has clearly continued. What is your Government doing alongside CIW to ensure that any facilities, such as the Pines residential home, are put on strict, meaningful improvement programmes, to ensure that the vulnerable residents are safeguarded against any malpractice or neglect?

Diolch, Lywydd. Weinidog, rwy'n siŵr eich bod wedi dychryn cymaint â minnau wrth glywed am fethiannau erchyll a'r achosion honedig o gam-drin ac esgeuluso yn nghartref preswyl Pines yng Ngwynedd. O'r deunydd ffilm a ddaeth o'r cartref hwn, ceir tystiolaeth ymddangosiadol o ffugio dogfennau, cuddio meddyginiaethau ym mwyd preswylwyr, dulliau anniogel o symud preswylwyr a diffyg urddas a pharch cyffredinol yn eu triniaeth a'u gofal. Mae'r digwyddiadau hyn i gyd yn disgyn yn llawer is na'r hyn a ddisgwylir yng Nghymru gyda'i rheoliadau gofal ei hun, a chafodd hyn oll sylw o ganlyniad i newyddiaduraeth ymchwiliol a welais neithiwr ar raglen S4C, Y Byd ar Bedwar. Yr hyn sy'n peri pryder i mi, Weinidog, yw bod Arolygiaeth Gofal Cymru eisoes yn gwybod am y cyfleuster preswyl hwn a bod nifer o adroddiadau beirniadol wedi cael eu gwneud yn erbyn ei ymddygiad a'r ffordd y câi preswylwyr eu trin, ond mae'n amlwg eu bod wedi parhau i drin oedolion agored i niwed yn wael. Beth y mae eich Llywodraeth yn ei wneud ochr yn ochr ag Arolygiaeth Gofal Cymru i sicrhau y bydd yn rhaid i unrhyw gyfleusterau, megis cartref preswyl Pines, ddilyn rhaglenni gwella llym ac ystyrlon, er mwyn sicrhau bod preswylwyr agored i niwed yn cael eu diogelu rhag unrhyw gamymddygiad neu esgeulustod?

Thank you for the question, and yes, I've seen the programme Y Byd ar Bedwar, and we're very aware of the concerns that have been raised regarding the Pines in Criccieth, as is the care inspectorate. The inspectorate took immediate action on being made aware of those issues identified by S4C at the Pines, and its inspection is ongoing as we speak. Now, because of that, it's difficult for me to comment any further about the Pines itself at the moment, but you do rightly point out that, actually, there have been improvement plans and inspections previously that have led to improvement measures within this home. It’s right that the inspectorate is in there right now investigating the latest allegations, as they remain at the moment—allegations—and to see what needs to be done. But it is difficult for me to comment further on the Pines.

What I can say as well, though, is that the care inspectorate carried out over 600 inspections as part of its regular inspection and regulation regime last year, but, of course, it’s always able, on the reporting of any incidents of possible abuse, neglect or whatever, to actually go into a home at a moment’s notice, and that’s what it's done in this respect.

You asked also what can the Welsh Government do further? I think that there are things that we can do and that we are doing. Only a couple of years ago, this Assembly took forward the Regulation and Inspection of Social Care (Wales) Act 2016. That is significantly different, because, for example, that places quite firmly, within law, requirements on providers and designated responsible individuals for care homes so we know where the buck stops as well. But it also moves away from minimum standards of provision, which, if you have a minimum standard, people choose to meet the minimum standard and no more, and it focuses instead on continual improvement, which is what we want to get from all our care home settings. But it also places an emphasis on the importance of the individual—on their care, their support and on supporting them in what their needs are. We won't get there overnight on this, but this is what the Welsh Government can do: set the framework for both the regulator and for care homes to constantly drive improvement.

Diolch i chi am y cwestiwn, a do, fe welais raglen Y Byd ar Bedwar, ac rydym yn ymwybodol iawn o'r pryderon a godwyd ynghylch Pines yng Nghricieth, fel y mae Arolygiaeth Gofal Cymru. Rhoddodd yr arolygiaeth gamau ar waith ar unwaith ar ôl iddynt gael gwybod am y materion a nodwyd gan S4C yn y Pines, ac mae ei harolwg yn parhau ar hyn o bryd. Nawr, oherwydd hynny, mae'n anodd i mi wneud unrhyw sylw pellach am y Pines ei hun ar hyn o bryd, ond rydych yn gywir yn nodi, mewn gwirionedd, fod arolygiadau a chynlluniau gwella wedi bod yn y gorffennol gan arwain at fesurau gwella yn y cartref hwn. Mae'n iawn fod yr arolygiaeth yno ar hyn o bryd yn ymchwilio i'r honiadau diweddaraf, a dyna ydynt ar hyn o bryd—honiadau—ac yn gweld beth sydd angen ei wneud. Ond mae'n anodd i mi wneud sylwadau pellach ar Pines.

Fodd bynnag, yr hyn y gallaf ei ddweud yw bod Arolygiaeth Gofal Cymru wedi cynnal dros 600 o arolygiadau yn rhan o'i threfniadau rheoleiddio ac arolygu rheolaidd y llynedd, ond wrth gwrs, mae bob amser yn gallu ymweld â chartref heb roi rhybudd yn sgil adroddiadau am unrhyw achosion posibl o gam-drin, esgeulustod neu beth bynnag, a dyna a wnaed yn yr achos hwn.

Fe ofynnoch chi hefyd beth arall y gall Llywodraeth Cymru ei wneud. Credaf fod yna bethau y gallwn eu gwneud a phethau rydym eisoes yn eu gwneud. Ychydig flynyddoedd yn ôl, pasiodd y Cynulliad hwn Ddeddf Rheoleiddio ac Arolygu Gofal Cymdeithasol (Cymru) 2016. Mae honno'n wahanol iawn, oherwydd, er enghraifft, mae'n gosod gofynion cyfreithiol ar ddarparwyr ac unigolion cyfrifol dynodedig cartrefi gofal felly rydym yn gwybod pwy sy'n gyfrifol yn y pen draw yn ogystal. Ond mae hefyd yn symud oddi wrth safonau gofynnol ar gyfer y ddarpariaeth, sy'n golygu, os oes gennych safon ofynnol, fod pobl yn dewis cyrraedd y safon ofynnol a dim mwy na hynny, ac mae'n canolbwyntio yn hytrach ar welliant parhaus, sef yr hyn rydym ei eisiau gan bob un o'n cartrefi gofal. Ond mae hefyd yn rhoi pwyslais ar bwysigrwydd yr unigolyn—ar eu gofal a'u cymorth ac ar eu cefnogi gyda'u hanghenion. Ni fyddwn yn cyflawni hyn dros nos, ond dyma beth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud: gosod y fframwaith er mwyn i'r corff rheoleiddio a chartrefi gofal sbarduno gwelliant parhaus.

14:35

Thank you. It is vital, however, that any suggestions for improvement, whatever their nature, are taken seriously and that the well-being of vulnerable older people is at the heart of how care is delivered. But my concerns do not just relate to the rights of people within residential homes. As the Welsh Government pursue their 'A Healthier Wales' agenda, which sees more patients receiving care at home, how are you making arrangements to ensure that older people who are receiving care in their own homes can be safe and that they will receive the highest standard of care and that their well-being is supported by all members of the multidisciplinary team responsible for providing that care? The reason I ask that today is that, on Monday, I was shocked by the fact that one of my constituents has recently been very badly let down by the multidisciplinary team that are going into their home at the moment, which has led to their daughter asking for a thorough investigation to what they deem the neglect of their elderly father.

So, what regulations and inspectorate systems will be put in place to ensure that vulnerable adults are not neglected in their own homes? They are some of the most vulnerable members of our society and it is vital that we have an independent inspectorate body in place to visit people in their own homes and ensure that all their needs are being met and their rights respected. What work is taking place, Minister, to ensure that such a system is developed, as your Welsh Government, health boards and social services progress with a community care agenda?

Diolch. Mae'n hanfodol, fodd bynnag, fod unrhyw awgrymiadau ar gyfer gwella, beth bynnag yw eu natur, yn cael eu cymryd o ddifrif a bod llesiant pobl hŷn wrth wraidd y modd y darperir gofal. Ond nid yw fy mhryderon yn ymwneud yn unig â hawliau pobl mewn cartrefi preswyl. Wrth i Lywodraeth Cymru fynd ar drywydd eu hagenda 'Cymru Iachach', sy'n gweld mwy o gleifion yn derbyn gofal yn y cartref, sut rydych yn gwneud trefniadau i sicrhau y gall pobl hŷn sy'n derbyn gofal yn eu cartrefi eu hunain fod yn ddiogel ac y byddant yn cael gofal o'r safon uchaf a bod eu llesiant yn cael ei gefnogi gan holl aelodau'r tîm amlddisgyblaethol sy'n gyfrifol am ddarparu'r gofal hwnnw? Y rheswm rwy'n gofyn hynny heddiw yw fy mod wedi cael fy syfrdanu, ddydd Llun, gan y ffaith bod un o fy etholwyr wedi cael ei siomi'n ddrwg yn ddiweddar gan y tîm amlddisgyblaethol sy'n ymweld â'u cartref ar hyn o bryd, ac arweiniodd hynny at eu merch yn gofyn am ymchwiliad trylwyr gan ei bod yn credu bod ei thad oedrannus yn cael ei esgeuluso.

Felly, pa reoliadau a systemau arolygiaeth a roddir ar waith i sicrhau nad yw oedolion agored i niwed yn cael eu hesgeuluso yn eu cartrefi eu hunain? Dyma rai o aelodau mwyaf agored i niwed ein cymdeithas, ac mae'n hanfodol fod gennym gorff arolygiaeth annibynnol ar waith i ymweld â phobl yn eu cartrefi eu hunain a sicrhau bod eu holl anghenion yn cael eu diwallu a bod eu hawliau'n cael eu parchu. Pa waith sy'n mynd rhagddo, Weinidog, i sicrhau bod system o'r fath yn cael ei datblygu, wrth i Lywodraeth Cymru, byrddau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol ddatblygu agenda gofal cymunedol?

I think, Janet, that there are a number of things that we can do. In fact, when Sarah Rochira left post back in June, I think it was, we stood here in the Senedd and we made that commitment to actually making rights real for older people and we laid out a number of the ways in which we would do that. You’re right in saying this is not simply to do with the care setting: it’s every setting that a person will be in—in their own home, close to home, in a care setting—that makes them have a good quality of life and shows that their rights are respected.

So, some of the practical things that we said: our legislative framework there is underpinned by the Social Services and Well-being (Wales) Act 2016. We said that we would, with the new commissioner, Heléna Herklots, co-produce practical guidance that demonstrates how to make those UN principles real for older people. We would take some of our initial work and focus it on the commissioning of services for older people, on safeguarding in all environments and on advocacy, because these are areas we need to get right if we’re going to support all older people to have voice and control over their health and social care in whatever setting.

But we’re also going to do things within the care home setting as well. So, we will update the 2009 guidance—it’s been too long since we’ve looked at that—in terms of how we escalate concerns about care within care homes. We will take advice from the NHS centre for equality and human rights on how to embed human rights into NHS practice. We will, with Care Inspectorate Wales, build a narrative of human rights into care home inspection reports, in light of the earlier question, and many other aspects. One thing we said we would do with the new commissioner is to ask her to chair a working group for us on making those rights real, because it isn't simply about passing legislation, it's about making them bite. 

Janet, rwy'n credu bod nifer o bethau y gallwn eu gwneud. Yn wir, pan adawodd Sarah Rochira ei swydd, ym mis Mehefin rwy'n credu, roeddem yma yn y Senedd, ac fe wnaethom ymrwymiad i wneud hawliau'n real i bobl hŷn a nodwyd nifer o ffyrdd y byddem yn gwneud hynny. Rydych yn gywir yn dweud nad yw hyn yn ymwneud yn unig â'r lleoliad gofal: mae'n ymwneud â phob lleoliad y bydd y person ynddo—yn eu cartref eu hunain, yn agos at eu cartref, mewn lleoliad gofal—i sicrhau ansawdd bywyd da iddynt ac i ddangos bod eu hawliau'n cael eu parchu.

Felly, rhai o'r pethau ymarferol a ddywedasom: ategir ein fframwaith deddfwriaethol gan Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2016. Dywedasom y byddem, gyda'r comisiynydd newydd, Heléna Herklots, yn cydgynhyrchu canllawiau ymarferol sy'n dangos sut i wneud egwyddorion y Cenhedloedd Unedig yn real i bobl hŷn. Byddem yn canolbwyntio peth o'n gwaith cychwynnol ar gomisiynu gwasanaethau ar gyfer pobl hŷn, ar ddiogelu ym mhob amgylchedd ac ar eiriolaeth, oherwydd mae'r rhain yn feysydd y mae angen i ni eu cael yn iawn os ydym am gynorthwyo'r holl bobl hŷn a sicrhau bod ganddynt lais a rheolaeth dros eu hiechyd a'u gofal cymdeithasol ym mhob lleoliad.

Ond byddwn hefyd yn gwneud pethau yn y cartrefi gofal yn ogystal. Felly, byddwn yn diweddaru canllawiau 2009—mae gormod o amser wedi bod ers i ni edrych arnynt—o ran sut i uwchgyfeirio pryderon ynglŷn â gofal mewn cartrefi gofal. Byddwn yn cymryd cyngor gan ganolfan gydraddoldeb a hawliau dynol y GIG ar sut i ymgorffori hawliau dynol yng ngwaith y GIG. Gydag Arolygiaeth Gofal Cymru, byddwn yn ymgorffori naratif hawliau dynol yn adroddiadau arolygiadau cartrefi gofal, o ran y cwestiwn cynharach, a llawer o elfennau eraill. Un peth y dywedasom y byddem yn ei wneud gyda'r comisiynydd newydd yw gofyn iddi gadeirio gweithgor er mwyn inni allu gwireddu'r hawliau hynny, oherwydd nid yw'n ymwneud yn unig â phasio deddfwriaeth, mae'n ymwneud â gwneud iddi frathu.

14:40

Thank you, again. I've met with Heléna Herklots and I was very impressed. I know, going forward, she can't do everything, but one of the things she's going to focus on is elder abuse. The Welsh Conservatives have had long-standing commitments to ensure that the rights of older people in Wales are strengthened, and I am hugely supportive of my own colleague Darren Millar AM who is now bringing forward much needed legislation in this area. We know, Minister, that older people do not always know their rights, they do not always know when an injustice has been committed against them, and they do not always have the confidence to report this. This was most recently evidenced by the Crown Prosecution Service, which revealed that of the 35,000 crimes prosecuted in Wales last year just 250 were against the elderly. It is clear that we need to make a concerted effort to ensure that the rights of older people in Wales are strengthened, that older people know their rights, and public bodies have a duty to promote and to protect these. Can you today acknowledge that there is scope in this area to strengthen this with legislation and that you will work constructively with the proposed Bill, and, of course, those putting it through, to strengthen the rights of our older people here in Wales?

Diolch i chi, unwaith eto. Rwyf wedi cyfarfod â Heléna Herklots, ac fe wnaeth argraff fawr arnaf. Wrth symud ymlaen, rwy'n gwybod na fydd yn gallu gwneud popeth, ond un o'r pethau y bydd yn canolbwyntio arnynt yw camdriniaeth yr henoed. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi gwneud ymrwymiadau hirdymor i sicrhau bod hawliau pobl hŷn yng Nghymru yn cael eu cryfhau, ac rwy'n gefnogol iawn i fy nghyd-Aelod, Darren Millar, sydd bellach yn cyflwyno deddfwriaeth y mae ei hangen yn fawr yn y maes hwn. Rydym yn gwybod, Weinidog, nad yw pobl hŷn bob amser yn gwybod beth yw eu hawliau, nid ydynt bob amser yn gwybod pan fyddant yn profi anghyfiawnder, ac nid oes ganddynt hyder bob amser i roi gwybod eu bod yn cael eu cam-drin. Gwelwyd tystiolaeth o hyn yn fwyaf diweddar gan Wasanaeth Erlyn y Goron, a ddangosodd mai 250 o'r 35,000 o droseddau a gafodd eu herlyn yng Nghymru y llynedd oedd yn droseddau yn erbyn yr henoed. Mae'n amlwg fod angen i ni wneud ymdrech fawr i sicrhau bod hawliau pobl hŷn yng Nghymru yn cael eu cryfhau, fod pobl hŷn yn gwybod beth yw eu hawliau, a bod dyletswydd ar gyrff cyhoeddus i hyrwyddo a diogelu'r rhain. A allwch chi gydnabod heddiw fod yna le i gryfhau hyn gyda deddfwriaeth ac y byddwch yn gweithio mewn ffordd adeiladol gyda'r Bil arfaethedig, ac wrth gwrs, y sawl sy'n ei gyflwyno, er mwyn cryfhau hawliau ein pobl hŷn yng Nghymru?

The first thing to say in response is that all rights—older people's, children's rights, the rights of disabled people—are universal and they should be applied in that way. The other thing is I think there is cross-party support for driving the rights agenda as well. I think the question is how we best do that. I'm more than happy to work constructively with Darren and any Member who brings forward suggestions on a rights-based agenda to see whether legislation is the right way forward or whether there are alternative ways. I don't say that latter part of my sentence to row away from, but I think that making rights real is far more than only legislation. That's where, working with commissioners, we can draw out very practical ways for when we talk about older people in care homes, older people who have social care packages in their own homes and so on.

What strikes me is that if I go to a school in Swansea and I ask children about rights, they can articulate to me by the number what those rights are. They can tell me about right 31, the right to play. They can tell me about article 12, the right to be heard and to have grown-ups actually put their ideas in a process. But, if you go to an older person's group and say, 'Do you realise you have rights?', they'll say, 'Really?' So, we've got a way to go.

I'm more than happy to engage constructively on that, because I think we share the same aim. I would simply say in reciprocation, let's engage with it practically on what would be needed to actually make those rights real and make older people aware of the rights that they have, which are universal.

Y peth cyntaf i'w ddweud yw bod yr holl hawliau—hawliau pobl hŷn, hawliau plant, hawliau pobl anabl—yn hawliau cyffredinol ac y dylid eu cymhwyso yn y ffordd honno. Rwy'n credu bod cefnogaeth drawsbleidiol i lywio'r agenda hawliau yn ogystal. Credaf mai'r cwestiwn yw beth yw'r ffordd orau i ni wneud hynny. Rwy'n fwy na pharod i weithio'n adeiladol gyda Darren ac unrhyw Aelod sy'n cyflwyno awgrymiadau ar agenda'n seiliedig ar hawliau i weld ai deddfwriaeth yw'r ffordd gywir ymlaen neu a oes ffyrdd eraill o'i wneud. Nid wyf yn dweud rhan olaf y frawddeg honno er mwyn camu'n ôl oddi wrth hyn, ond rwy'n credu bod gwneud hawliau'n real yn llawer mwy na deddfwriaeth yn unig. Dyna lle y gallwn lunio ffyrdd ymarferol iawn, gan weithio gyda chomisiynwyr, ar gyfer pan fyddwn yn sôn am bobl hŷn mewn cartrefi gofal, pobl hŷn sydd â phecynnau gofal cymdeithasol yn eu cartrefi eu hunain ac yn y blaen.

Pan fyddaf yn ymweld ag ysgol yn Abertawe a gofyn i blant ynglŷn â hawliau, yr hyn sy'n fy nharo yw eu bod yn gallu dweud wrthyf yn union beth yw'r hawliau hynny yn ôl eu rhif. Maent yn gallu dweud wrthyf am hawl 31, yr hawl i chwarae. Maent yn gallu dweud wrthyf am erthygl 12, yr hawl i gael eich clywed ac i gael oedolion i roi eu syniadau ar waith mewn gwirionedd. Ond pe baech yn ymweld â grŵp pobl hŷn ac yn dweud, 'A ydych yn sylweddoli bod gennych hawliau?', byddant yn dweud, 'Wir?' Felly, mae gennym beth ffordd i fynd.

Rwy'n fwy na pharod i ymgysylltu'n adeiladol ar hynny, oherwydd credaf ein bod yn rhannu'r un nod. Yr hyn y buaswn yn ei ddweud yw, gadewch i ni ymgysylltu'n ymarferol ar yr hyn y byddai ei angen er mwyn gwneud yr hawliau hynny'n real mewn gwirionedd a sicrhau bod pobl hŷn yn ymwybodol o'r hawliau sydd ganddynt, sy'n hawliau cyffredinol.

Llefarydd UKIP—Gareth Bennett.

UKIP spokesperson—Gareth Bennett.

Diolch, Llywydd. A couple of weeks ago in the Assembly, I met with representatives from the Alzheimer's Society. During this meeting, I and some of my staff undertook a training and skills session to become dementia friends. The object of becoming a dementia friend is to learn some of the logistics of dementia—what dementia is, what causes is, what are the symptoms. Most importantly, it's designed to demonstrate how we can help people with dementia by better understanding their condition. Cabinet Secretary, could you give us an update on how the Welsh Government is helping to encourage more people to become dementia friendly?

Diolch, Lywydd. Ychydig wythnosau yn ôl yn y Cynulliad, cyfarfûm â chynrychiolwyr o Gymdeithas Alzheimer. Yn ystod y cyfarfod hwn, fe gefais i a rhai aelodau o fy staff sesiwn hyfforddiant a sgiliau i fod yn gyfeillion dementia. Diben bod yn gyfaill dementia yw dysgu peth o logisteg dementia—beth yw dementia, beth sy'n ei achosi, beth yw'r symptomau. Yn bwysicaf oll, mae wedi'i gynllunio i ddangos sut y gallwn helpu pobl â dementia drwy ddeall eu cyflwr yn well. Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ynglŷn â sut y mae Llywodraeth Cymru yn helpu i annog mwy o bobl i fod yn ystyriol o bobl â dementia?

I'm happy to confirm that we work very well with a range of third sector organisations, including those people promoting dementia friends. I've met with Boots, for example, and because of the leadership in Wales, every Boots store in Wales has dementia friends on its staff, and they're looking to roll that out in the rest of the Boots company in other parts of the United Kingdom. Actually, there are lots of people in this room who have undertaken the dementia friends training. I have, as have my staff, and I believe that Jayne Bryant has indicated she wants to try and encourage all of us to be dementia friends, so we can say we're the first legislature in the world that is fully dementia friendly. So, there is much we're doing to promote that campaign being run by one third sector organisation. It's part of actually becoming a dementia friendly nation, which, of course, is spelled out in the Welsh Government's dementia action plan.

Rwy'n hapus i gadarnhau ein bod yn gweithio'n dda iawn gydag amrywiaeth o sefydliadau trydydd sector, gan gynnwys y bobl sy'n hyrwyddo cyfeillion dementia. Rwyf wedi cyfarfod â Boots, er enghraifft, ac oherwydd yr arweinyddiaeth yng Nghymru, mae pob siop Boots yng Nghymru yn cynnwys aelodau o staff sy'n gyfeillion dementia ac maent yn bwriadu cyflwyno hynny yng ngweddill y siopau Boots mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig. Mewn gwirionedd, mae llawer o bobl yn yr ystafell hon wedi gwneud yr hyfforddiant cyfeillion dementia. Mae fy staff a minnau wedi ei wneud, a chredaf fod Jayne Bryant wedi nodi ei bod eisiau annog pob un ohonom i fod yn gyfeillion dementia, fel y gallwn ddweud mai hon yw'r ddeddfwrfa gyntaf yn y byd i fod yn gwbl ystyriol o bobl â dementia. Felly, rydym yn gwneud llawer i hyrwyddo'r ymgyrch honno sy'n cael ei rhedeg gan un corff trydydd sector. Mae'n rhan o fod yn genedl sy'n ystyriol o bobl â dementia, sydd, wrth gwrs, wedi'i nodi yng nghynllun gweithredu Llywodraeth Cymru ar gyfer dementia.

Thanks for that answer. That's encouraging to hear. Problems can be caused when people with dementia have to go into hospital, particularly if staff are not trained to meet the needs of those patients. What is the Welsh Government doing to ensure hospital staff at all levels understand how to care for and support people with dementia?

Diolch am yr ateb hwnnw. Mae hynny'n galonogol. Mae problemau'n gallu codi pan fydd yn rhaid i bobl â dementia fynd i'r ysbyty, yn arbennig os nad yw staff wedi cael eu hyfforddi i ddiwallu anghenion y cleifion hynny. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod staff ysbyty ar bob lefel yn deall sut i gynorthwyo a gofalu am bobl â dementia?

14:45

As the Member for Caerphilly will know, I launched the Good Work training toolkit in Ysbyty Ystrad Fawr more than a year ago, and that's been developed by staff within the service working with the third sector so that we do understand the training needs of staff to provide that genuinely person-centred care for people with dementia—to understand what matters to them, to understand how being in an unfamiliar place, for most people, can be unsettling, but particularly for people who have dementia. So, it is absolutely part of where we are within the health service as part of the health contribution to the dementia action plan that we have. But, most importanly, I think, that is being overseen—that whole action plan, not just the training of the staff—. There is genuine engagement with people who are living with dementia in an oversight group for the plan. So, it won't simply be a report back from a Minister, whether it's me or somebody else in the future; you'll have the assurance of people living with dementia giving an honest assessment of where we are in taking forward the commitments we make in that plan. And, of course, we do have a mid-point review, where the public and, indeed, Members of this place can look at what progress we have made and what more we'll still, of course, need to do. 

Fel y gŵyr yr Aelod dros Gaerffili, lansiais y pecyn hyfforddiant Gwaith Da yn Ysbyty Ystrad Fawr dros flwyddyn yn ôl, ac mae hwnnw wedi cael ei ddatblygu gan staff o fewn y gwasanaeth yn gweithio gyda'r trydydd sector fel y gallwn ddeall anghenion hyfforddi staff er mwyn gallu darparu gofal sy'n canolbwyntio go iawn ar unigolion â dementia—er mwyn deall yr hyn sy'n bwysig iddynt, er mwyn deall sut y mae bod mewn lle anghyfarwydd, i'r rhan fwyaf o bobl, yn gallu bod yn gythryblus, ond yn enwedig i bobl â dementia. Felly, mae'n sicr yn rhan o ble rydym o fewn y gwasanaeth iechyd fel rhan o'r cyfraniad iechyd tuag at y cynllun gweithredu sydd gennym ar gyfer dementia. Ond yn bwysicaf oll, rwy'n credu, mae hwnnw'n cael ei oruchwylio—y cynllun gweithredu yn ei gyfanrwydd, nid hyfforddiant staff yn unig—. Mae ymgysylltiad gwirioneddol â phobl sy'n byw gyda dementia mewn grŵp goruchwylio ar gyfer y cynllun. Felly, ni fydd yn fater o gael adroddiad yn ôl gan Weinidog, gennyf fi neu rywun arall yn y dyfodol; byddwch yn cael sicrwydd gan bobl sy'n byw gyda dementia a fydd yn rhoi asesiad gonest o'r sefyllfa fel y mae o ran bwrw ymlaen â'r ymrwymiadau rydym yn eu gwneud yn y cynllun hwnnw. Ac wrth gwrs, byddwn yn cynnal adolygiad canol cyfnod, lle bydd y cyhoedd, ac Aelodau'r lle hwn yn wir, yn gallu edrych ar ba gynnydd rydym wedi'i wneud a beth arall, wrth gwrs, y bydd angen i ni ei wneud.

There can be an additional problem, apart from what we've discussed so far, and that's the problem of stigma surrounding the condition of dementia. Can the Welsh Government do anything to help reduce this stigma surrounding the condition?

Mae'n bosibl y bydd problem ychwanegol yn codi, ar wahân i'r hyn rydym wedi'i drafod hyd yn hyn, sef y broblem o stigma sy'n gysylltiedig â dementia. A yw Llywodraeth Cymru yn gallu gwneud unrhyw beth i helpu i leihau'r stigma sy'n gysylltiedig â'r cyflwr?

I think this conversation, the conversation we've had and regularly have within this place and around it, is part of dealing with that stigma, for people to recognise that more and more people have dementia and will do in the future. It is a society-wide challenge and not something that people need to feel ashamed about at all. The stigma, though, often comes from people not wanting to acknowledge that they have the condition, and their families and carers not always wanting to. And that's difficult because, if you see someone's personality changing in particular, whether that's about a loss of memory or other changes that sometimes happen—because dementia affects different people in different ways—it's, if you like, a basket of potential conditions and outcomes. It can be difficult to accept that person, who you know and who you love, is somebody different in who they are and how they behave, even if they're still the same person who has brought you up, who has loved you and cared for you. And it's very difficult. I know that there are people in this Chamber who have gone through that experience, and outside as well. So, this is a genuine cross-party and cross-society campaign for decency and dignity and having better outcomes for people living with dementia and, of course, the research we will want to undertake to try and improve outcomes and, if at all possible, prevent dementia taking place in the first place. And in that, as with so many other things, we can do more ourselves to make choices that mean that we are less likely to have dementia ourselves in the future. 

Credaf fod y sgwrs hon, y sgwrs rydym wedi'i chael a'r sgwrs rydym yn ei chael yn rheolaidd yn y lle hwn ac o'i amgylch, yn rhan o ymdrin â'r stigma, er mwyn i bobl sylweddoli bod mwy a mwy o bobl yn dioddef o ddementia ac y bydd hynny'n parhau i fod yn wir yn y dyfodol. Mae'n her i'r gymdeithas gyfan ac nid yw'n rhywbeth y mae angen i bobl deimlo cywilydd ohono o gwbl. Fodd bynnag, mae'r stigma yn aml yn deillio o amharodrwydd pobl i gydnabod bod y cyflwr arnynt, a'r ffaith nad yw eu teuluoedd a'u gofalwyr eisiau cydnabod hynny bob amser. Ac mae hynny'n anodd oherwydd, os ydych yn gweld personoliaeth rhywun yn newid mewn ffordd benodol, boed yn ymwneud â cholli cof neu newidiadau eraill sy'n digwydd weithiau—oherwydd mae dementia'n effeithio ar wahanol bobl mewn gwahanol ffyrdd—mae'n fasged o gyflyrau a chanlyniadau posibl, os mynnwch. Gall fod yn anodd derbyn bod yr unigolyn rydych yn ei adnabod ac yn ei garu yn rhywun gwahanol o ran pwy ydynt a sut y maent yn ymddwyn, hyd yn oed os mai'r person sydd wedi eich magu, y person sydd wedi eich caru ac wedi gofalu amdanoch ydyw o hyd. Ac mae'n anodd iawn. Gwn fod yna bobl yn y Siambr hon sydd wedi cael y profiad hwnnw, a thu hwnt i'r Siambr yn ogystal. Felly, mae hon yn ymgyrch drawsbleidiol go iawn ac yn ymgyrch ar draws y gymdeithas dros sicrhau parch ac urddas a chael canlyniadau gwell i bobl sy'n byw gyda dementia ac wrth gwrs, y gwaith ymchwil rydym yn awyddus i ymgymryd ag ef er mwyn ceisio gwella canlyniadau ac os yn bosibl, er mwyn atal dementia rhag digwydd yn y lle cyntaf. Ac yn hynny o beth, fel gyda chynifer o bethau eraill, gallwn wneud mwy o ymdrech ein hunan i wneud dewisiadau sy'n golygu ein bod yn llai tebygol o gael dementia ein hunain yn y dyfodol.

Canlyniadau Canser yng Ngogledd Cymru
Cancer Outcomes in North Wales

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am ganlyniadau canser yng Ngogledd Cymru? OAQ52938

3. Will the Cabinet Secretary make a statement on cancer outcomes in North Wales? OAQ52938

Yes. The Welsh Government does not routinely collect cancer survival data at health board level. However, all-Wales figures show one-year survival has improved by 3.2 percentage points between 2005-09 and the last reported five-year period of 2010-14, and five-year survival has improved by 3.3 percentage points over the same period of time. There is, of course, more to do. 

Gwnaf. Nid yw Llywodraeth Cymru yn casglu data goroesi canser yn rheolaidd ar lefel bwrdd iechyd. Fodd bynnag, mae ffigurau Cymru gyfan yn dangos bod cyfraddau goroesi ar ôl blwyddyn wedi gwella 3.2 pwynt canran rhwng 2005-09 a'r cyfnod pum mlynedd diwethaf a gofnodwyd, sef 2010-14, ac mae cyfraddau goroesi ar ôl pum mlynedd wedi gwella 3.3 pwynt canran dros yr un cyfnod o amser. Mae rhagor i'w wneud wrth gwrs.

Thank you. Cabinet Secretary, cancer does not discriminate. Gender, race or sexuality, cancer is not choosy. We are seeing that, increasingly, cancer doesn't discriminate against age either, and yet currently smear tests for cervical cancer start at age 25. By reducing the age of smear tests and cervical screening, we can save lives. We can tackle cell changes earlier and prevent cervical cancer. A number of my constituents have signed an online petition calling for the age to be lowered. Cabinet Secretary, will you look at reducing the age of screening, please?

Diolch. Ysgrifennydd y Cabinet, nid yw canser yn gwahaniaethu. Nid yw canser yn gwahaniaethu ar sail rhyw, hil neu rywioldeb. Rydym yn gweld, yn gynyddol, nad yw canser yn gwahaniaethu ar sail oedran ychwaith, ac eto mae profion canser ceg y groth yn dechrau pan fydd menywod yn 25 oed. Drwy ostwng yr oedran ar gyfer gwneud profion ceg y groth a sgrinio serfigol, gallwn achub bywydau. Gallwn fynd i'r afael â newidiadau yn y celloedd yn gynharach ac atal canser ceg y groth. Mae nifer o fy etholwyr wedi llofnodi deiseb ar-lein yn galw am ostwng yr oedran. Ysgrifennydd y Cabinet, a wnewch chi ystyried gostwng yr oedran sgrinio, os gwelwch yn dda?

I recognise the campaign in this area and in others over the age profiles for our national screening programmes and, indeed, bids for conditions not currently covered by screening programmes to continue. We, as does every other UK Government, follow the expert advice from the Joint Committee on Vaccination and Immunisation, an independent expert body that gives us advice on the very best evidence for how to make the biggest difference.FootnoteLink And, at present, their advice is that we should not have a national screening programme for people under the age of 25.

Now, that does not mean that nobody under the age of 25 will potentially have cervical cancer. The challenge is whether there's real benefit to be gained for the population by having a population-wide screening programme, because some screening programmes have potential harm for people as well. So, the challenge is that balance in risk and the advice that we have, and I think it's one of those instances where politicians really should be guided by the evidence. As I say, that does come from independent expertise that advises every single Government in the UK. But, of course, as you heard earlier, we'll always review the evidence as to what we could and should do.

Rwy'n cydnabod yr ymgyrch yn y maes hwn ac mewn meysydd eraill mewn perthynas â'r proffiliau oedran ar gyfer ein rhaglenni sgrinio cenedlaethol ac yn wir, galwadau am barhau i sgrinio cyflyrau nad ydynt wedi'u cynnwys mewn rhaglenni sgrinio. Fel pob Llywodraeth arall yn y DU, rydym yn dilyn cyngor arbenigol y Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu, corff arbenigol annibynnol sy'n rhoi cyngor i ni ar y dystiolaeth orau mewn perthynas â sut y gallwn wneud y gwahaniaeth mwyaf.FootnoteLink Ac ar hyn o bryd, eu cyngor yw na ddylem gael rhaglen sgrinio genedlaethol ar gyfer pobl o dan 25 oed.

Nawr, nid yw hynny'n golygu na fydd neb o dan 25 oed yn cael canser ceg y groth. Yr her yw gweld a oes budd go iawn i'w gael i'r boblogaeth o gael rhaglen sgrinio ar gyfer y boblogaeth gyfan, oherwydd gallai rhai rhaglenni sgrinio wneud niwed i bobl yn ogystal. Felly, yr her yw cydbwyso'r risg a'r cyngor a gawn, ac rwy'n credu o ddifrif ei fod yn un o'r pethau hynny lle y dylai gwleidyddion gael eu harwain gan y dystiolaeth mewn gwirionedd. Fel rwy'n dweud, daw'r dystiolaeth honno gan arbenigwyr annibynnol sy'n cynghori pob Llywodraeth yn y DU. Ond wrth gwrs, fel y clywsoch yn gynharach, byddwn bob amser yn adolygu'r dystiolaeth mewn perthynas â'r hyn y gallem ac y dylem ei wneud.

14:50

Endoscopy services are key to ensuring the early diagnosis and detection of cancers such as bowel cancer, and 104 patients in north Wales needing an endoscopy are waiting over 24 weeks or 168 days. Betsi Cadwaladr University Local Health Board's latest board meeting said that endoscopy have maximised this with backfill and additional weekend capacity, and a third endoscopy run in the west, saying that some of the additional capacity is being used to address the backlog of urgent suspected cancer patients and patients referred by Bowel Screening Wales. But, it also states that although it's expected that the board will continue to meet its 31-day target, the 62-day target for patients newly diagnosed with cancer via the urgent suspected cancer route to start definitive treatment is at significant risk, particularly due to the pressure on endoscopy across Betsi Cadwaladr. What work, therefore, is the Welsh Government doing to ensure that sustainable capacity is built in this area, so that no patient needing an endoscopy is exposed to waiting for longer than the Welsh Government's target waiting times? 

Mae gwasanaethau endosgopi yn allweddol i sicrhau y gwneir diagnosis ac y gellir canfod canser megis canser y coluddyn yn gynnar, ac mae 104 o gleifion yng ngogledd Cymru sydd angen endosgopi yn aros am dros 24 wythnos neu 168 o ddiwrnodau. Yng nghyfarfod diweddaraf Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Betsi Cadwaladr, dywedwyd bod y gwasanaethau endosgopi wedi uchafu hyn drwy ôl-lenwi a darparu capasiti ychwanegol dros y penwythnos, yn ogystal â gweithredu trydydd endosgopi yn y gorllewin, gan ddweud bod rhywfaint o'r capasiti ychwanegol yn cael ei ddefnyddio i fynd i'r afael â'r ôl-groniad o gleifion brys ag amheuaeth o ganser a chleifion a atgyfeiriwyd gan Sgrinio Coluddion Cymru. Ond er y disgwylir y bydd y bwrdd yn parhau i gyrraedd ei darged 31 diwrnod, mae hefyd yn datgan bod y targed 62 diwrnod i gleifion sydd newydd gael diagnosis o ganser drwy'r llwybr achosion brys ag amheuaeth o ganser ddechrau triniaeth benodol yn cael ei fygwth yn sylweddol, yn deillio'n arbennig o'r pwysau ar wasanaethau endosgopi ar draws Betsi Cadwaladr. Pa waith, felly, y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod capasiti cynaliadwy yn cael ei ddatblygu fel nad oes raid i unrhyw glaf sydd angen endosgopi aros yn hwy nag amseroedd aros targed Llywodraeth Cymru?

Mark, it is absolutely something that takes up time and attention within the Government and within the health service. The national health service Wales executive board has considered further action on endoscopy services. We're having an action plan to try to understand how we have better capacity in kit and also people, and how we do so properly. It's not just about the new faecal immunochemical test—it's more than one part of cancer and more than one part of healthcare.

You'll be pleased to know that the health committee is actually—I should give its full title of health, social care and sport, I think; I see the Chair behind me—is looking to have an inquiry on endoscopy services. We've submitted evidence to it, and I know there'll be much more scrutiny. So, I'll be more than happy, in this role or a different one, to come back to answer further questions either at that committee or, indeed, in this place on what we are doing and the effectiveness of the programme of work that we have.

Mark, mae'n sicr yn rhywbeth sy'n mynd â llawer o amser a sylw o fewn y Llywodraeth ac o fewn y gwasanaeth iechyd. Mae bwrdd gweithredol gwasanaeth iechyd gwladol Cymru wedi ystyried camau gweithredu pellach mewn perthynas â gwasanaethau endosgopi. Rydym yn llunio cynllun gweithredu i geisio deall sut y gallwn sicrhau capasiti gwell o ran cyfarpar a phobl, a sut y gallwn wneud hynny'n briodol. Nid yw'n ymwneud yn unig â'r prawf imiwnocemegol ysgarthion newydd—mae'n fwy nag un rhan o ganser ac yn fwy nag un rhan o ofal iechyd.

Byddwch yn falch o glywed bod y pwyllgor iechyd, mewn gwirionedd—dylwn ddweud y teitl yn llawn rwy'n credu, sef iechyd, gofal cymdeithasol a chwaraeon; gwelaf y Cadeirydd y tu ôl i mi—yn bwriadu cynnal ymchwiliad ar wasanaethau endosgopi. Rydym wedi cyflwyno tystiolaeth iddo, a gwn y bydd llawer mwy o waith craffu. Felly, rwy'n fwy na pharod, yn y rôl hon neu un wahanol, i ddod yn ôl i ateb mwy o gwestiynau, naill ai yn y pwyllgor hwnnw neu yn y lle hwn yn wir, ar yr hyn rydym yn ei wneud ac effeithiolrwydd y rhaglen waith sydd gennym.

Argaeledd y Brechlyn Ffliw
The Availability of the Flu Vaccine

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am argaeledd y brechlyn ffliw y gaeaf hwn? OAQ52954

4. Will the Cabinet Secretary make a statement on the availability of the flu vaccine this winter? OAQ52954

I'll be happy to do so, and I hope your question hasn't been answered by your colleague. I wrote to all Assembly Members on 1 November advising about arrangements for the supply of flu vaccines this year in the light of the phased delivery of the recommended vaccine for people aged 65 years of age and over.

Rwy'n hapus i wneud hynny, ac rwy'n gobeithio nad yw eich cwestiwn wedi'i ateb gan eich cyd-Aelod. Ysgrifennais at holl Aelodau'r Cynulliad ar 1 Tachwedd yn rhoi gwybod am drefniadau ar gyfer cyflenwi brechlynnau ffliw eleni yn sgil y cyflenwad graddol o'r brechlyn a argymhellir ar gyfer pobl 65 oed a hŷn.

Something of a groundhog day here, Cabinet Secretary, but Darren Millar did ask about this area as many other AMs have, like me, received e-mails from constituents concerned about the availability of the vaccine in question. The most recent e-mail I received was from a 75-year-old from Abergavenny, who was unable to receive the vaccine as his local GP practice has limited stocks and is prioritising currently over-75-year-olds. 

I understand from your earlier answer that part of the problem was surgeries and community pharmacies ordering too little of the vaccine to start with. That's something that Age Cymru have reported. I also hear you when you say that stocks will be available by the end of this month, in time for the flu season. But, what can be done to better get this message out there? Currently, older people are anxious, I think it's fair to say, about this delay. I think it would be helpful if the message was communicated that the flu season hasn't started yet and that they will be vaccinated in time. Currently there are  concerns, and I think that the Welsh Government does need to alleviate those concerns.

Mae'n teimlo fel cylch diddiwedd yma i raddau, Ysgrifennydd y Cabinet, ond fe wnaeth Darren Millar ofyn ynglŷn â hyn gan fod nifer o Aelodau Cynulliad eraill, fel fi, wedi cael e-byst gan etholwyr sy'n pryderu ynglŷn ag argaeledd y brechlyn dan sylw. Roedd yr e-bost mwyaf diweddar a gefais gan ddyn 75 oed o'r Fenni, sydd wedi methu cael y brechlyn oherwydd eu bod yn brin yn ei feddygfa leol ac oherwydd eu bod yn blaenoriaethu pobl hŷn na 75 oed ar hyn o bryd.

Deallaf o'ch ateb blaenorol mai rhan o'r broblem oedd nad oedd meddygfeydd a fferyllfeydd cymunedol wedi archebu digon o'r brechlyn yn y lle cyntaf. Dyna a ddywedodd Age Cymru. Rwyf hefyd yn eich clywed yn dweud y bydd stociau ar gael erbyn diwedd y mis hwn, mewn pryd ar gyfer y tymor ffliw. Ond beth y gellir ei wneud i gyfleu'r neges hon yn well? Ar hyn o bryd, credaf ei bod yn deg dweud bod pobl hŷn yn bryderus ynglŷn â'r oedi. Credaf y byddai'n ddefnyddiol pe baem yn gallu rhoi'r neges nad yw'r tymor ffliw wedi dechrau eto ac y byddant yn cael eu brechu mewn pryd. Ar hyn o bryd mae yna bryderon, a chredaf fod angen i Lywodraeth Cymru leddfu'r pryderon hynny.

Yes, I'm happy to reprovide the reassurance that you seek. This year, we have a better, more effective vaccine for people aged over 65. It is a phased supply—that was a challenge in the manufacture and supply of that vaccine, rather than GPs or community pharmacies underordering. By the end of this month—by the end of November—the supplies should be available in Wales and across the rest of the UK. So, people should contact their healthcare providers of choice for the flu vaccine, whether that's a community pharmacy or, indeed, a GP surgery, to arrange for themselves to be vaccinated. The message is that the vaccine is going to be available, contact your healthcare provider and make sure you get yourself protected from flu this winter.

Ie, rwy'n hapus i ailadrodd y sicrwydd rydych yn ei geisio. Eleni, mae gennym frechlyn gwell, mwy effeithiol ar gyfer pobl dros 65 oed. Mae'n gyflenwad graddol—her oedd honno yn y broses o gynhyrchu a chyflenwi'r brechlyn hwnnw, yn hytrach na bod meddygon teulu neu fferyllfeydd cymunedol heb archebu digon. Erbyn diwedd y mis hwn—erbyn diwedd mis Tachwedd—dylai'r cyflenwadau fod ar gael yng Nghymru a ledled gweddill y DU. Felly, dylai pobl gysylltu â'u darparwyr gofal iechyd mewn perthynas â'r brechlyn ffliw, boed yn fferyllfa gymunedol neu, yn wir, yn feddygfa meddyg teulu, i drefnu i gael eu brechu. Y neges yw y bydd y brechlyn ar gael, cysylltwch â'ch darparwr gofal iechyd a gwnewch yn siŵr eich bod yn cael eich amddiffyn rhag y ffliw y gaeaf hwn.

Cyflenwad Cyffuriau Fferyllol
The Supply of Pharmaceutical Drugs

5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gynlluniau wrth gefn ar gyfer cyflenwad parhaus o gyffuriau fferyllol i GIG Cymru os bydd Brexit yn digwydd heb fargen? OAQ52945

5. Will the Cabinet Secretary make a statement on contingency plans for the continued supply of pharmaceutical drugs to NHS Wales in the event of a no-deal Brexit? OAQ52945

Yes, we are working with the UK Government, which has instructed medicines manufacturers and suppliers to, at present, maintain an extra six weeks’ worth of their products, over and above their usual reserves. We will, of course, continue to work with the UK Government to make sure that we do all that we can should the United Kingdom leave the European Union.

Gwnaf, rydym yn gweithio gyda Llywodraeth y DU, sydd wedi dweud wrth y gweithgynhyrchwyr meddyginiaethau a'r cyflenwyr am gynnal gwerth chwe wythnos ychwanegol o'u cynnyrch ar hyn o bryd, yn ychwanegol at eu cronfeydd wrth gefn arferol. Byddwn yn parhau i weithio gyda Llywodraeth y DU, wrth gwrs, i wneud yn siŵr ein bod yn gwneud popeth a allwn os yw'r Deyrnas Unedig yn gadael yr Undeb Ewropeaidd.

14:55

My question leads from a concern raised by a constituent specifically about the supply of insulin to Britain in the event of a 'no deal' Brexit. He raised concerns following remarks made by the Medicines and Healthcare products Regulatory Agency's Sir Michael Rawlins, who warned on 30 July that insulin is not manufactured in Britain, all of it has to be imported and it cannot be transported like other prescription drugs because it's temperature controlled. I submitted a written question to the health secretary—to you—during the summer recess about this, asking what action you were taking, and the response was that you were in regular discussions with the UK Department of Health and you'd keep my office and Assembly Members updated. So, my question is: given the uncertainty that surrounds Brexit at the moment, have there been any significant developments on this matter since I asked my written question? 

Mae fy nghwestiwn yn deillio o bryder a fynegwyd gan etholwr, yn ymwneud yn benodol â'r cyflenwad o inswlin i Brydain mewn Brexit 'dim bargen'. Cododd bryderon yn dilyn sylwadau a wnaed gan Syr Michael Rawlins o'r Asiantaeth Reoleiddio Cynhyrchion Gofal Iechyd, a rybuddiodd ar 30 Gorffennaf nad yw inswlin yn cael ei weithgynhyrchu ym Mhrydain, fod yn rhaid mewnforio'r cyfan ac na ellir ei gludo fel cyffuriau presgripsiwn eraill oherwydd bod ei dymheredd yn cael ei reoli. Cyflwynais gwestiwn ysgrifenedig ynglŷn â hyn i'r Ysgrifennydd iechyd—i chi—yn ystod toriad yr haf, yn gofyn pa gamau rydych yn eu cymryd, a'r ateb oedd eich bod yn cael trafodaethau rheolaidd gydag Adran Iechyd y DU ac y byddech yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i fy swyddfa ac Aelodau'r Cynulliad. Felly, fy nghwestiwn yw: o ystyried yr ansicrwydd sydd ynghlwm wrth Brexit ar hyn o bryd, a oes unrhyw ddatblygiadau arwyddocaol wedi bod ar y mater hwn ers i mi ofyn fy nghwestiwn ysgrifenedig?

The challenge comes with a 'no deal' Brexit and our ability to prepare for the possibility that the United Kingdom crashes out of the European Union at the end of March next year. I don't think I should try to provide false reassurance that all will be well. For every Government, though, in the UK, it is in every Government's interests to make sure that we do all that we can. So, this is about how we try and make sure there is enough supply available. That is still about the arrangements with other countries, because you're right—you can't simply transfer all medicines across borders and not worry about their shelf life. There are approximately 14,500 people with type 1 diabetes in Wales, so this is an issue of real concern. There is a limited supply of insulin within this country, but nothing like enough to care for all of those people with type 1 diabetes. I'm not in a position to provide you with a detailed update at present on this particular issue, but I certainly will do so as soon as it's available because, as I say, it's something that bothers me, and it should bother all of us if a 'no deal' Brexit really does happen, about how we do all that we can in each part of the UK. 

Daw'r her gyda Brexit 'dim bargen' a'n gallu i baratoi ar gyfer y posibilrwydd y bydd y Deyrnas Unedig yn gadael yr Undeb Ewropeaidd heb gytundeb ddiwedd mis Mawrth y flwyddyn nesaf. Nid wyf yn credu y dylwn geisio rhoi sicrwydd ffug y bydd popeth yn iawn. Wedi dweud hynny, byddai'n fuddiol i bob Llywodraeth yn y DU wneud yn siŵr ein bod yn gwneud popeth a allwn. Felly, mae hyn yn ymwneud â sut rydym yn ceisio sicrhau bod digon o gyflenwad ar gael. Mae hynny'n ymwneud â threfniadau gyda gwledydd eraill o hyd, oherwydd rydych yn iawn—ni allwch drosglwyddo pob meddyginiaeth ar draws ffiniau heb boeni am eu hoes silff. Mae tua 14,500 o bobl â diabetes math 1 yng Nghymru, felly mae hwn yn fater o bwys mawr. Ceir cyflenwad cyfyngedig o inswlin yn y wlad hon, ond nid yw'n ddigon o bell ffordd i ofalu am yr holl bobl sydd â diabetes math 1. Nid wyf mewn sefyllfa i roi diweddariad manwl ar y mater i chi ar hyn o bryd, ond byddaf yn sicr yn gwneud hynny mor fuan ag y bydd ar gael oherwydd, fel rwy'n dweud, mae'n rhywbeth sy'n peri pryder i mi, a dylai beri pryder i bob un ohonom pe bai Brexit 'dim bargen' yn digwydd go iawn, o ran sut y gwnawn bopeth a allwn ym mhob rhan o'r DU.

Cabinet Secretary, the External Affairs and Additional Legislation Committee has heard this issue, and insulin was raised, as were radionuclides, which are essential for scanning equipment. I think what the Government has to do, in co-operation with the UK Government, is set in place arrangements over these key medicines and products about how that would be handled. I don't think for a moment the European Union will resist special measures over these very specific products that have problems with their shelf life and temperature in particular. You have to get on with this, and not just say, 'We want to avoid a cliff-edge Brexit'. I do as well. You have to have plans about how to deal with it in these specific areas. 

Ysgrifennydd y Cabinet, mae'r Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol wedi clywed am hyn, ac fe soniwyd am inswlin, yn ogystal â radioniwclidau, sy'n hanfodol ar gyfer offer sganio. Rwy'n credu mai'r hyn sy'n rhaid i'r Llywodraeth ei wneud, mewn cydweithrediad â Llywodraeth y DU, yw gwneud trefniadau mewn perthynas â sut y dylid ymdrin â'r cynhyrchion a'r meddyginiaethau allweddol hyn. Nid wyf yn credu am eiliad y bydd yr Undeb Ewropeaidd yn gwrthod mesurau arbennig ar gyfer y cynhyrchion penodol hyn sydd â phroblemau gyda'u hoes silff a'u tymheredd yn arbennig. Mae'n rhaid i chi fwrw ymlaen â hyn, yn hytrach na dweud, 'Rydym eisiau osgoi Brexit ymyl y dibyn'. Rwyf finnau eisiau ei osgoi hefyd. Mae'n rhaid i chi wneud cynlluniau ar gyfer mynd i'r afael â hynny yn y meysydd penodol hyn.

There are real practical conversations going on between every health department from every nation within the UK, and on this, actually, it's an issue where I and the Scottish health secretary have written to Matt Hancock seeking a meeting to try and put some of the politics aside and to have a practical, face-to-face conversation about what each of us can do. I've yet to have a positive response to the joint offer of a meeting, but I think it would be sensible for Ministers who have responsibility for health departments to have that conversation on a very practical level, because the challenge comes in the fact that the UK Government is acting for the UK in having this conversation on the supply of medicines and products with a limited shelf life. Now, I'm not in control of the conversation with European Union partners. I don't believe they want to punish the UK at all, but there must be some common sense about our arrangements with the rest of the European Union to make sure that that supply is not interrupted. But I can't give you the reassurance you seek that all is necessarily going to be well. I can give you the reassurance that this Government is a willing and genuine partner in looking for an answer, should the United Kingdom leave without satisfactory arrangements in other areas.     

Mae yna sgyrsiau ymarferol go iawn yn digwydd rhwng pob adran iechyd pob gwlad yn y DU, ac mewn perthynas â'r mater hwn, mewn gwirionedd, rwyf fi ac Ysgrifennydd iechyd yr Alban wedi ysgrifennu at Matt Hancock yn gofyn am gyfarfod er mwyn ceisio rhoi rhywfaint o'r wleidyddiaeth o'r neilltu a chael sgwrs ymarferol, wyneb yn wyneb am yr hyn y gall pob un ohonom ei wneud. Nid wyf wedi cael ymateb cadarnhaol i'r cynnig ar y cyd am gyfarfod eto, ond rwy'n credu y byddai'n synhwyrol i Weinidogion sy'n gyfrifol am adrannau iechyd gael y sgwrs honno ar lefel ymarferol iawn, oherwydd mae'r her yn deillio o'r ffaith bod Llywodraeth y DU yn gweithredu ar ran y DU wrth gael y drafodaeth hon ar gyflenwad meddyginiaethau a chynhyrchion sydd ag oes silff gyfyngedig. Nawr, nid wyf yn rheoli'r sgwrs gyda phartneriaid yr Undeb Ewropeaidd. Nid wyf yn credu eu bod eisiau cosbi'r DU o gwbl, ond mae'n rhaid sicrhau bod rhyw fath o synnwyr cyffredin yn ein trefniadau â gweddill yr Undeb Ewropeaidd er mwyn sicrhau nad ydym yn tarfu ar y cyflenwad. Ond ni allaf roi'r sicrwydd rydych yn ei geisio y bydd popeth yn iawn. Gallaf roi sicrwydd i chi y bydd y Llywodraeth hon yn bartner parod a chywir yn y broses o chwilio am ateb, pe bai'r Deyrnas Unedig yn gadael heb wneud trefniadau boddhaol mewn mannau eraill.

Pwysau ar Feddygon Teulu
Pressures on GPs

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am bwysau cynyddol ar feddygon teulu yng Ngogledd Cymru? OAQ52965

6. Will the Cabinet Secretary make a statement on increased pressures on GPs in North Wales? OAQ52965

Yes. We recognise there are challenges but remain committed to supporting our hard-working GPs and their practice teams throughout Wales. Betsi Cadwaladr University Local Health Board has recently appointed a new executive director of primary care and community services, Dr Chris Stockport, and he will lead and oversee the adoption and adaptation of the primary care model for Wales across the health board to try and help ease pressures on general practice within north Wales. 

Gwnaf. Rydym yn cydnabod bod yna heriau ond rydym yn parhau i fod wedi ymrwymo i gefnogi ein meddygon teulu gweithgar a'u timau practis ledled Cymru. Yn ddiweddar, mae Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Betsi Cadwaladr wedi penodi cyfarwyddwr gweithredol gofal sylfaenol a gwasanaethau cymunedol newydd, Dr Chris Stockport, a bydd yn arwain ac yn goruchwylio'r broses o fabwysiadu ac addasu'r model gofal sylfaenol ar gyfer Cymru ar draws y bwrdd iechyd er mwyn ceisio helpu i leddfu'r pwysau ar ymarfer cyffredinol yng ngogledd Cymru.

Diolch i chi am eich ateb. Wrth gwrs, ar ben y pwysau tymhorol cynyddol a'r pwysau arferol rŷm ni'n eu gweld ar ddoctoriaid a'r gwasanaeth iechyd, mae yna broblemau eraill yn deillio yn uniongyrchol o rai o bolisïau y Llywodraeth yma hefyd. Mae cynllun datblygu lleol Wrecsam, er enghraifft, yn rhagweld y bydd angen 10 meddyg teulu ychwanegol oherwydd y cynnydd sydd yn cael ei yrru yn y ddarpariaeth dai yn sgil y cynlluniau datblygu lleol yna. Felly, beth mae'r Llywodraeth yn mynd i'w wneud i sicrhau bod doctoriaid digonol ar gael i gwrdd â'r galw cynyddol fydd yna'n uniongyrchol yn sgil y cynllun datblygu lleol yn Wrecsam, ac wrth gwrs y cynlluniau datblygu lleol eraill ar draws y gogledd ac, yn wir, Gymru gyfan?

Thank you for that response. Of course, in addition to the seasonal pressures and the usual pressures that we see on doctors and the health service, there are other problems emerging directly from some of this Government’s policies. The local development plan in Wrexham, for example, anticipates that an additional 10 GPs will be required because of the increase driven in housing development as a result of those local development plans. So, what’s the Government doing to ensure that sufficient numbers of doctors are available to meet the increasing demand that there will be as a direct result of the local development plan in Wrexham, but also across north Wales and across the whole of Wales?

15:00

There is always a challenge in linking population growth and housing development with the provision of a range of services including healthcare services. We'll have the same practical challenge in delivering Wylfa Newydd as well. It's a challenge and it's about a conversation with local general practice themselves, but also the wider team as well. The health board are developing a north Wales primary care academy to co-ordinate and develop local training, mentorship and professional development opportunities. They're also looking at how to rearrange and reorganise primary care. In north-east Wales in particular, it's one of the key priorities for Dr Stockport because we recognise the additional pressure there. That is likely to mean that clusters will need to take on more responsibility with new leadership and arrangements for those practices that have handed their contracts back. 

I recognise it's a real and practical challenge to maintain and safeguard what we have and to develop it for the future, but the new model for primary care is not simply a reorganisation delivered by Government; it's actually got buy-in from a range of our partners including the Royal College of General Practitioners and the British Medical Association's general practice committee as well. The challenge is how we make it work not if we can make it work, and the different roles that healthcare professionals will have to play to provide the high-quality healthcare that every single part of Wales should be entitled to. 

Ceir her bob amser wrth gysylltu twf poblogaeth a datblygiad tai â'r ddarpariaeth o wasanaethau amrywiol gan gynnwys gwasanaethau gofal iechyd. Bydd gennym yr un her ymarferol wrth ddarparu Wylfa Newydd yn ogystal. Mae'n her ac mae'n ymwneud â sgwrs gyda meddygfeydd lleol eu hunain, ond gyda'r tîm ehangach yn ogystal. Mae'r bwrdd iechyd yn datblygu academi gofal sylfaenol ar gyfer gogledd Cymru i gydlynu a datblygu hyfforddiant, mentora a chyfleoedd datblygiad proffesiynol yn lleol. Maent hefyd yn edrych ar sut i ad-drefnu gofal sylfaenol. Yng ngogledd-ddwyrain Cymru yn arbennig, mae'n un o flaenoriaethau allweddol Dr Stockport oherwydd rydym yn cydnabod y pwysau ychwanegol yno. Mae hynny'n debygol o olygu y bydd angen i glystyrau ysgwyddo mwy o gyfrifoldeb gydag arweinyddiaeth a threfniadau newydd ar gyfer y practisau sydd wedi dychwelyd eu contractau.

Rwy'n cydnabod bod cynnal a diogelu'r hyn sydd gennym a'i ddatblygu ar gyfer y dyfodol yn her wirioneddol ac ymarferol, ond nid ad-drefnu syml a gyflawnir gan y Llywodraeth yw'r model newydd ar gyfer gofal sylfaenol; mae amrywiaeth o'n partneriaid yn ei gymeradwyo mewn gwirionedd gan gynnwys Coleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol a phwyllgor ymarfer cyffredinol Cymdeithas Feddygol Prydain yn ogystal. Yr her yw sut y gwnawn iddo weithio, nid a allwn wneud iddo weithio, a'r rolau gwahanol y bydd yn rhaid i weithwyr gofal iechyd proffesiynol eu chwarae er mwyn darparu'r gofal iechyd o safon uchel y dylai pob rhan o Gymru fod â hawl iddo.

Despite warnings year after year by the Royal College of General Practitioners and the British Medical Association, the number of registered GPs working in Wales is at its lowest level in five years. In 2014, the Royal College of General Practitioners warned that the share of Welsh NHS funding for patient care in general practice had been falling for years, and in the same year the north Wales local medical committee came to this Assembly and warned that several practices had been unable to fill vacancies and many GPs were seriously considering retirement because of their currently expanding workload. Why, therefore, did Welsh Government practice receive the lowest share of NHS spend in the United Kingdom last year despite the rise in patient demand? 

Er gwaethaf rhybuddion flwyddyn ar ôl blwyddyn gan Goleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol a Chymdeithas Feddygol Prydain, mae nifer y meddygon teulu cofrestredig sy'n gweithio yng Nghymru ar ei lefel isaf ers pum mlynedd. Yn 2014, rhybuddiodd Coleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol fod cyfran cyllid GIG Cymru ar gyfer gofal cleifion ymarfer cyffredinol wedi bod yn gostwng ers blynyddoedd, ac yn yr un flwyddyn, daeth pwyllgor meddygol lleol gogledd Cymru i'r Cynulliad hwn a rhybuddio bod sawl practis wedi methu llenwi swyddi gwag a bod llawer o feddygon teulu o ddifrif yn ystyried ymddeol oherwydd eu llwyth gwaith cynyddol ar hyn o bryd. Pam felly mai ymarfer cyffredinol yng Nghymru a gafodd y gyfran isaf o wariant GIG yn y Deyrnas Unedig y llynedd er gwaethaf y cynnydd yn y galw gan gleifion?

The way in which we allocate finance across the service is to try and meet current and future needs. In particular, we're investing in a healthier Wales, and I've made it very clear that as activity is moved around our health and care system, I expect resources to be moved around to enable that to happen. If we look at the broader definition of primary care for all those different primary care services, we actually fund primary care at the same level as they do in Scotland.

The challenge is the right numbers of professionals in the right place to deliver the service that we want. In that regard, looking at the future, we overfilled the year before last on GP training and we had a 98 per cent fill rate in GP speciality training last year here in Wales—the best percentage figures of any UK country. We're looking to slightly expand those numbers and we're looking at a review headed up by Health Education and Improvement Wales this year to look again at how we actually recruit GPs, and included within that is a look at the numbers for training as well.

In terms of making the job easier and a better job for GPs as well, at the recent primary care conference there was a positive message from Charlotte Jones from the BMA about the partnership that exists between GPs themselves, the NHS and the Government, and in particular, the moves forward we've made on the indemnity scheme and the further work we're doing on clusters.

So, not everything is perfect, there are still challenges for all of us to address, but I actually think we're in a good place for that partnership to work. We have a committed group of general practitioners who want to make primary care work with other healthcare professionals. We have the right plan; the challenge will be delivering it in a very contested environment and an environment where we need to do things differently in the future. But that is what this Government is committed to doing. 

Y ffordd rydym yn dyrannu cyllid ar draws y gwasanaeth yw ceisio bodloni anghenion y presennol ac anghenion yn y dyfodol. Yn benodol, rydym yn buddsoddi mewn Cymru iachach, ac rwyf wedi dweud yn glir iawn, wrth symud gweithgarwch o amgylch ein system iechyd a gofal, fy mod yn disgwyl y bydd adnoddau'n cael eu symud er mwyn galluogi hynny i ddigwydd. Os edrychwn ar y diffiniad ehangach o ofal sylfaenol i olygu'r holl wasanaethau gofal sylfaenol gwahanol hynny, rydym yn ariannu gofal sylfaenol ar yr un lefel ag y maent yn ei wneud yn yr Alban mewn gwirionedd.

Yr her yw sicrhau bod y niferoedd cywir o weithwyr proffesiynol yn y lle cywir i ddarparu'r gwasanaeth rydym ei eisiau. Yn hynny o beth, wrth edrych tuag at y dyfodol, fe wnaethom orlenwi'r hyfforddiant meddygon teulu yn y flwyddyn cyn y ddiwethaf ac roedd gennym gyfradd lenwi o 98 y cant mewn hyfforddiant arbenigol i feddygon teulu y llynedd yma yng Nghymru—y ffigurau canran gorau mewn unrhyw wlad yn y DU. Rydym yn bwriadu cynyddu'r niferoedd hynny rywfaint ac rydym yn edrych ar adolygiad dan arweiniad Addysg Iechyd a Gwella Cymru eleni i edrych eto ar sut rydym yn recriwtio meddygon teulu mewn gwirionedd, ac rydym yn edrych ar y niferoedd ar gyfer hyfforddiant fel rhan o hynny hefyd. 

O ran gwneud y gwaith yn haws ac yn waith gwell i feddygon teulu hefyd, yn y gynhadledd ddiweddar ar ofal sylfaenol, cafwyd neges gadarnhaol gan Charlotte Jones o Gymdeithas Feddygol Prydain am y bartneriaeth sy'n bodoli rhwng meddygon teulu eu hunain, y GIG a'r Llywodraeth, ac yn arbennig, y camau a gymerwyd gennym mewn perthynas â'r cynllun indemniad a'r gwaith pellach rydym yn ei wneud ar glystyrau.

Felly, nid yw popeth yn berffaith, mae yna heriau i bob un ohonom fynd i'r afael â hwy o hyd, ond mewn gwirionedd, credaf ein bod mewn sefyllfa dda i sicrhau bod y bartneriaeth honno'n gweithio. Mae gennym grŵp ymroddedig o ymarferwyr cyffredinol sydd eisiau sicrhau bod gofal sylfaenol yn gweithio gyda gweithwyr gofal iechyd proffesiynol eraill. Mae gennym y cynllun cywir; yr her fydd ei gyflawni mewn amgylchedd dadleuol iawn ac amgylchedd lle mae angen i ni wneud pethau'n wahanol yn y dyfodol. Ond dyna y mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i'w wneud.

Gwasanaethau yn Ne-ddwyrain Cymru
Services in South-East Wales

7. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol yn ne-ddwyrain Cymru? OAQ52968

7. What steps is the Welsh Government taking to improve health and social care services in south-east Wales? OAQ52968

Thank you. On 8 November, the Cabinet Secretary for health announced around £13.4 million funding from the transformation fund to support improved access to services in Gwent. The Gwent proposal focuses on prevention, well-being, and new seamless models of health and care, delivered closer to home. We're delighted to say that it also includes the development of a pan-Gwent integrated system of emotional and mental well-being for children and young people. This confident and ambitious programme is supported by the Gwent regional partnership board. 

Diolch. Ar 8 Tachwedd, cyhoeddodd Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd oddeutu £13.4 miliwn o arian o'r gronfa drawsnewid i gefnogi gwell mynediad at wasanaethau yng Ngwent. Mae cynnig Gwent yn canolbwyntio ar atal, llesiant, a modelau iechyd a gofal di-dor newydd wedi'u darparu yn nes at adref. Rydym yn falch iawn o ddweud ei fod hefyd yn cynnwys datblygu system integredig o lesiant emosiynol a meddyliol ar gyfer plant a phobl ifanc ledled Gwent. Cefnogir y rhaglen hyderus ac uchelgeisiol hon gan fwrdd partneriaeth rhanbarthol Gwent.

Thank you, Minister, and as you've mentioned, you and the Cabinet Secretary made the recent announcement of the £13.4 million investment in health and social care services in Gwent during your visit to the Serennu children's centre in Rogerstone. The centre and its dedicated staff have been providing an invaluable service to children with complex needs from across Newport and the wider region since it opened in 2011. I know from speaking to children, parents and staff, both past and present, that the centre has transformed the lives of those who use it and their families. The Serennu centre is unique in its provision: treatment, care, information, consultations and leisure services all under one roof. Children can benefit from the continuity of care and this significantly eases the burden on families. So, can the Minister set out how the centre will be used as an excellent example of the way health and social care services are delivered locally?

Diolch i chi, Weinidog, ac fel y sonioch chi, fe wnaethoch chi ac Ysgrifennydd y Cabinet y cyhoeddiad diweddar am y buddsoddiad o £13.4 miliwn mewn gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol yng Ngwent yn ystod eich ymweliad â chanolfan blant Serennu yn Nhŷ-du. Mae'r ganolfan a'i staff ymroddedig wedi bod yn darparu gwasanaeth amhrisiadwy i blant gydag anghenion cymhleth ar draws Casnewydd a'r rhanbarth ehangach ers iddi agor yn 2011. Rwy'n gwybod, o siarad gyda phlant, rhieni a staff, yn y gorffennol a'r presennol, fod y ganolfan wedi trawsnewid bywydau'r rhai sy'n ei defnyddio a'u teuluoedd. Mae darpariaeth canolfan Serennu yn unigryw, gyda thriniaethau, gofal, gwybodaeth, ymgynghoriadau a gwasanaethau hamdden i gyd o dan yr un to. Gall plant elwa o'r gofal di-dor hwn ac mae'n lleihau'r baich ar deuluoedd yn sylweddol. Felly, a all y Gweinidog amlinellu sut y defnyddir y ganolfan fel enghraifft ardderchog o'r ffordd y caiff gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol eu darparu'n lleol?

15:05

Thank you, Jayne. I think the Cabinet Secretary and I were blown away by the conversations that we had with parents and staff and young people themselves there, who were eloquent in their praise for what the centre is doing, and also, I have to say, by how it fits in within the approach that we're now taking across Gwent, because the principles they have there are about being focused on the individual, about co-production of solutions that wrap around the individual, about working on early intervention and prevention with families and young people, giving them that support at the right time in the right way.

Well, that was the ideal place, I have to say, to launch not only the overall transformation proposal that they have but also the aspects around children and young people. One of the interesting aspects being taken forward in Gwent, on a pan-Gwent basis, is that they're trying to embed their version, a Welsh version, a Gwent version, of the iceberg model, which I know the CYPE committee has looked at in detail—it's interested Members here from the Assembly—and which looks at that more integrated work across organisational boundaries. It looks at the early intervention, the right support at the right time, so that, in terms of things like mental health and well-being, child and adolescent mental health services are not the only game in town. It's a much more holistic approach and involving children and young people, reflecting their voice in the design of services. The Serennu centre does all of that. I said to them when I left there that I look forward to coming back and spending some more time there, because it's a joy to behold and we need to see more of that, and of this approach, I have to say, which they're taking across Gwent, right across Wales. And that's the idea of the transformation fund—that you don't just do it in Gwent; you then learn the lessons and then you upscale it and you say, 'Can we do this right across Wales?'

Diolch i chi, Jayne. Credaf fod Ysgrifennydd y Cabinet a minnau wedi cael ein syfrdanu gan y sgyrsiau a gawsom yno gyda rhieni a staff a'r bobl ifanc eu hunain, a oedd yn canmol yr hyn y mae'r ganolfan yn ei wneud yn huawdl iawn, ac mae'n rhaid i mi ddweud i ni gael ein synnu hefyd gan y ffordd y mae'n cyd-fynd â'r dull rydym yn ei fabwysiadu ar draws Gwent erbyn hyn, oherwydd mae'r egwyddorion sydd ganddynt yno yn ymwneud â chanolbwyntio ar yr unigolyn, cydgynhyrchu atebion o gwmpas yr unigolyn, a gweithio ar atal ac ymyrraeth gynnar gyda theuluoedd a phobl ifanc, gan roi cymorth iddynt ar yr adeg gywir, yn y modd cywir. 

Wel, roedd yn lle delfrydol, mae'n rhaid i mi ddweud, i lansio'r cynnig trawsnewid cyffredinol sydd ganddynt yn ogystal â'r elfennau sy'n ymwneud â phlant a phobl ifanc. Un o'r elfennau diddorol sydd ar y gweill yng Ngwent, ar sail Gwent gyfan, yw eu bod yn ceisio ymgorffori eu fersiwn, fersiwn Gymreig, fersiwn Gwent, o fodel y mynydd iâ, y gwn fod y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg wedi edrych arno'n fanwl—mae wedi bod o ddiddordeb i Aelodau yma yn y Cynulliad—ac mae'n edrych ar y gwaith mwy integredig hwnnw ar draws ffiniau sefydliadol. Mae'n edrych ar ymyrraeth gynnar, y cymorth cywir ar yr adeg gywir, fel bod mwy'n cael ei gynnig o ran pethau fel iechyd meddwl a llesiant na gwasanaethau iechyd meddwl plant a phobl ifanc yn unig. Mae'n ymagwedd fwy cyfannol o lawer ac mae'n cynnwys plant a phobl ifanc, gan roi llais iddynt wrth gynllunio gwasanaethau. Mae canolfan Serennu yn gwneud hynny i gyd. Wrth i mi adael, dywedais wrthynt fy mod yn edrych ymlaen at ddychwelyd a threulio mwy o amser yno, oherwydd mae'n bleser ei gweld ac mae angen i ni weld mwy o hynny ac o'r ffordd hon o fynd ati, mae'n rhaid i mi ddweud, sy'n cael ei fabwysiadu ar draws Gwent, ar draws Cymru. A dyna yw diben y gronfa drawsnewid—nad yng Ngwent yn unig rydych yn ei wneud; rydych yn dysgu'r gwersi ac yna'n ei ymestyn ac yn dweud, 'A allwn ni wneud hyn ledled Cymru?'

In September, around a third of patients, 22,300 people, who attended A&E at the Royal Gwent Hospital waited more than four hours to be dealt with. Just over 66.4 per cent were seen inside four hours, compared to the Welsh Government target of 95 per cent. Only two A&E units in Wales produced a worse performance. What action will the Cabinet Secretary take to improve waiting times at A&E at the Royal Gwent Hospital to ensure it meets the targets his own department has set?

Ym mis Medi, bu'n rhaid i oddeutu traean y cleifion, 22,300 o bobl, a ymwelodd â'r adran ddamweiniau ac achosion brys yn Ysbyty Brenhinol Gwent, aros mwy na phedair awr i gael eu gweld. Cafodd ychydig dros 66.4 y cant eu gweld o fewn pedair awr, o gymharu â tharged Llywodraeth Cymru o 95 y cant. Dwy adran ddamweiniau ac achosion brys yn unig yng Nghymru a berfformiodd yn waeth na hyn. Pa gamau y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn eu cymryd i wella amseroedd aros yn yr Adran Ddamweiniau ac Achosion Brys yn Ysbyty Brenhinol Gwent er mwyn sicrhau ei bod yn cyrraedd y targedau a osodwyd gan ei adran ei hun?

The Cabinet Secretary heard what the Member just said, and we continue to work on improvement within A&E because we're never complacent about it, but we do have areas where performance, as you highlighted, is working, but it's not consistent. So, what we need to do is work with the health boards to put the onus on them to make sure that they are bringing down those waiting times within A&E and working with the Welsh ambulance service as well to make sure there is a seamless transfer of patients, that there is effective discharge and so on. So, we're not complacent about this at all, but there are areas of very good practice within the Welsh NHS. We need to make those areas of good practice commonplace.

Clywodd Ysgrifennydd y Cabinet yr hyn y mae'r Aelod newydd ei ddweud, ac rydym yn parhau i weithio ar welliannau mewn adrannau damweiniau ac achosion brys, oherwydd nid ydym byth yn hunanfodlon ynglŷn â hyn, ond mae gennym ardaloedd lle mae perfformiad, fel y nodoch chi, yn gweithio, ond nid yw'n gyson. Felly, yr hyn sydd angen i ni ei wneud yw gweithio gyda'r byrddau iechyd i roi baich y cyfrifoldeb arnynt hwy i wneud yn siŵr eu bod yn gostwng yr amseroedd aros hynny mewn adrannau damweiniau ac achosion brys ac yn gweithio gyda gwasanaeth ambiwlans Cymru hefyd i sicrhau bod cleifion yn cael eu trosglwyddo mewn modd di-dor, eu bod yn cael eu rhyddhau'n effeithiol ac ati. Felly, nid ydym yn hunanfodlon ynglŷn â hyn o gwbl, ond mae yna rai meysydd sydd ag arferion da iawn o fewn GIG Cymru. Mae angen i ni wneud y meysydd hynny sydd ag arferion da yn rhai cyffredin.

Thank you. Good fielding. [Laughter.]

Diolch. Maesu da. [Chwerthin.]

Y Gronfa Triniaethau Newydd
The New Treatment Fund

8. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am feddyginiaeth newydd sy'n cael ei dosbarthu drwy'r gronfa triniaethau newydd? OAQ52942

8. Will the Cabinet Secretary provide an update on new medicine being distributed through the new treatment fund? OAQ52942

Yes, I'm happy to do so. By the end of October, the new treatment fund had provided patients throughout Wales with faster access to 146 new medicines for a wide range of medical conditions. The average time taken to make medicine available is now 17 days. That is a reduction of 81 per cent.

Gwnaf, rwy'n hapus i wneud hynny. Erbyn diwedd mis Hydref, roedd y gronfa triniaethau newydd wedi darparu mynediad cynt i gleifion ledled Cymru at 146 o feddyginiaethau newydd ar gyfer amrywiaeth eang o gyflyrau meddygol. Yr amser cyfartalog a gymerir i sicrhau bod meddyginiaeth ar gael bellach yw 17 diwrnod. Mae hwnnw'n ostyngiad o 81 y cant.

That's to be welcomed, Cabinet Secretary. I'm sure you know that, in May, there was a national roll-out in England of the use of 5-ALA treatment, which is a technique that assists physicians in the removal of brain tumours. This technique has led to demonstrably improved outcomes for patients. The 2018 NICE clinical guidance recommends that, in appropriate cases, patients take 5-amino levulinic acid prior to surgery. The All Wales Medicines Strategy Group also recommends this treatment. As you're aware, a patient's geographical location will dictate where their brain tumour is treated. In north Wales, the centre of excellence is Liverpool's Walton Centre; elsewhere for Wales we go to Cardiff university hospital. My concern is that whilst a hospital in Liverpool is making use of this treatment, surgeons at university hospital in Cardiff are not. Are you able to ask for clarity on this unequal situation, and would you be able to use the new treatment fund to facilitate uptake of this innovative methodology that could help patients retain so much more of themselves after brain surgery?

Mae hynny i'w groesawu, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n siŵr eich bod yn gwybod bod Lloegr wedi cyflwyno'r driniaeth 5-ALA ar sail genedlaethol ym mis Mai. Techneg yw hon sy'n helpu meddygon i dynnu tiwmorau ar yr ymennydd. Mae'r dechneg hon wedi arwain at ganlyniadau sy'n amlwg yn well i gleifion. Mae canllawiau clinigol NICE 2018 yn argymell y dylai cleifion, mewn achosion priodol, gymryd asid lefwlinig 5-amino cyn y llawdriniaeth. Mae Grŵp Strategaeth Feddyginiaethau Cymru yn argymell y driniaeth hon hefyd. Fel y gwyddoch, lleoliad daearyddol y claf sy'n penderfynu lle y caiff y tiwmor ar eu hymennydd ei drin. Yng ngogledd Cymru, y ganolfan ragoriaeth yw Canolfan Walton yn Lerpwl; mewn mannau eraill yng Nghymru rydym yn mynd i ysbyty prifysgol Caerdydd. Fy mhryder yw bod yr ysbyty yn Lerpwl yn gwneud defnydd o'r driniaeth hon, ond nad yw llawfeddygon yn ysbyty'r brifysgol yng Nghaerdydd yn ei defnyddio. A oes modd i chi ofyn am eglurder ar y sefyllfa anghyfartal hon, ac a fyddech yn gallu defnyddio'r gronfa triniaethau newydd i hwyluso defnydd o'r fethodoleg arloesol hon a allai helpu cleifion i gadw cymaint mwy ohonynt eu hunain ar ôl cael llawdriniaeth ar yr ymennydd?

15:10

Yes. I am aware of the availability of the new treatment. I don't actually think it's specifically an area for the new treatment fund, but I will, nevertheless, look into the differences that you've outlined between north and south Wales, and I'll happily come back and report to Members when I'm in a position to do so. 

Ie. Rwy'n ymwybodol fod y driniaeth newydd ar gael. Nid wyf yn credu ei fod yn benodol yn faes ar gyfer y gronfa triniaethau newydd, ond serch hynny, fe edrychaf ar y gwahaniaethau rydych wedi'u hamlinellu rhwng gogledd a de Cymru, ac rwy'n hapus i adrodd yn ôl i'r Aelodau pan fyddaf mewn sefyllfa i wneud hynny.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet. 

Thank you, Cabinet Secretary. 

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau amserol, ac mae'r cwestiwn cyntaf i'w ofyn gan Mick Antoniw. 

The next item, therefore, is the topical questions, and the first is from Mick Antoniw.

Maes Awyr Caerdydd
Cardiff Airport

1. Pa drafodaethau y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi'u cael gyda Maes Awyr Caerdydd yn sgil adroddiadau bod cwmni awyrennau Flybe yn mynd i gael ei werthu? 234

1. What discussions has the Cabinet Secretary had with Cardiff Airport in light of reports that the airline Flybe is to be sold? 234

I've held discussions with airport executives myself, and my officials maintain regular contact with Cardiff Airport, and they're continuing to work closely with Flybe. All flights to and from the airport are operating normally and, of course, the sale of the company is just one option that the company is considering.

Rwyf wedi cynnal trafodaethau gyda gweithredwyr y maes awyr fy hun, ac mae fy swyddogion mewn cysylltiad rheolaidd â Maes Awyr Caerdydd, ac maent yn parhau i gydweithio'n agos â Flybe. Mae'r holl awyrennau i ac o'r maes awyr yn gweithredu yn ôl yr arfer ac wrth gwrs, nid yw gwerthu'r cwmni ond yn un opsiwn y mae'r cwmni yn ei ystyried.

Cabinet Secretary, thank you for the answer. You'll understand the reason why I've raised the question. The airport, since it came into public ownership, has been remarkably successful. In the last year, there's been 9 per cent growth, which was on top of 16 per cent growth the previous year, and 15 per cent growth in passenger numbers since it was taken out of private ownership and into the public sector. It has recently been named as the best under 3 million airport in the UK. It has increased incoming passenger numbers from 24 to 30 per cent. There are new airlines, new routes. In July 2018, it was the second best time performance airport in the whole of the UK; and, in 2017, it was awarded a five-star status.

Of course, turning around an airport after years of decline is not easy, and I wonder what assurances the Cabinet Secretary can give us in terms of the Government's long-term strategy with regard to the importance of the airport as part of the Welsh economy, as a major employer, and also the long-term strategy to ensure that success continues in what are very, very difficult times for the airport industry, but to the benefit of the Welsh economy.

Ysgrifennydd y Cabinet, diolch i chi am yr ateb. Fe fyddwch yn deall pam fy mod wedi gofyn y cwestiwn. Mae'r maes awyr wedi bod yn hynod o lwyddiannus ers iddo ddod i berchnogaeth gyhoeddus. Yn y flwyddyn ddiwethaf, mae twf o 9 y cant wedi bod, a hynny ar ben y cynnydd o 16 y cant yn y flwyddyn flaenorol, a 15 y cant o dwf yn nifer y teithwyr ers iddo gael ei dynnu o berchnogaeth breifat a'i roi yn y sector cyhoeddus. Yn ddiweddar, mae wedi cael ei enwi fel y maes awyr gorau o dan 3 miliwn yn y DU. Mae wedi cynyddu niferoedd y teithwyr sy'n dod i mewn o 24 i 30 y cant. Mae yna gwmnïau hedfan newydd, llwybrau newydd. Ym mis Gorffennaf 2018, daeth yn ail o blith holl feysydd awyr y DU am y perfformiad gorau o ran amser; ac yn 2017, dyfarnwyd statws pum seren iddo.

Wrth gwrs, nid yw'n hawdd gwella maes awyr ar ôl blynyddoedd o ddirywiad, ac rwy'n meddwl tybed pa sicrwydd y gall Ysgrifennydd y Cabinet ei roi i ni ynglŷn â strategaeth hirdymor y Llywodraeth o ran pwysigrwydd y maes awyr fel rhan o economi Cymru, fel cyflogwr mawr, yn ogystal â'r strategaeth hirdymor i sicrhau bod llwyddiant yn parhau yn ystod y cyfnod tu hwnt o anodd hwn i'r diwydiant meysydd awyr, ond hefyd er budd economi Cymru.

Well, can I thank Mick Antoniw for his question and also for recognising the remarkable success of Cardiff Airport since the Welsh Government purchased that particular asset? The aim, of course, the long-term strategy—which was outlined in the master plan during the summer—is to grow the airport to accommodate 3 million passengers annually. I'd also like to put on record my thanks to the incredible team at Cardiff Airport who are responsible for the success that Mick Antoniw has outlined.

It's worth stating with regard to Flybe that, based on discussions that have taken place between the airport and the company, we are aware that there are no plans for any radical changes to the route network. There are no plans whatsoever to ground planes, and there are no plans whatsoever either to cut the number of routes. Members will be aware that the company are in talks with potential strategic partners and, again, I should state that the sale option is one of several options that are currently being examined. If a sale went ahead, then it would be recognised that Cardiff international airport has been part of the successful story of Flybe over many years.

In addition to the services that are operated by Flybe, we've recently seen Cardiff international airport successfully work with TUI in introducing an expanded service through the addition of another aircraft; KLM are increasing capacity at Cardiff international airport; we know about the new route to Doha operated by Qatar Airways; and Cardiff international airport are also in discussions with Ryanair. We know that Ryanair intend to double the number of services next year, providing a huge opportunity, potentially, for Cardiff international airport. We will go on supporting this major asset, not just for south Wales, but for the whole of Wales. Our international airport is hugely important in terms of its strategic fit with our transport plans for the future of Wales. We are proud of its success, and we look forward to its success continuing for many years to come.

Wel, a gaf fi ddiolch i Mick Antoniw am ei gwestiwn a hefyd am gydnabod llwyddiant rhyfeddol Maes Awyr Caerdydd ers i Lywodraeth Cymru brynu'r ased penodol hwnnw? Y nod, wrth gwrs, y strategaeth hirdymor—a gafodd ei amlinellu yn y prif gynllun yn ystod yr haf—yw ehangu'r maes awyr i ddarparu ar gyfer 3 miliwn o deithwyr bob blwyddyn. Hefyd, hoffwn gofnodi fy niolch i'r tîm anhygoel ym Maes Awyr Caerdydd sy'n gyfrifol am y llwyddiant a amlinellodd Mick Antoniw.

Mae'n werth nodi, mewn perthynas â Flybe, yn seiliedig ar drafodaethau rhwng y maes awyr a'r cwmni, ein bod yn ymwybodol nad oes unrhyw gynlluniau ar gyfer unrhyw newidiadau radical i'r rhwydwaith o wasanaethau. Nid oes unrhyw gynlluniau o gwbl i gyfyngu ar nifer yr awyrennau, ac nid oes unrhyw gynlluniau o gwbl i dorri nifer y gwasanaethau ychwaith. Bydd yr Aelodau'n ymwybodol fod y cwmni yn cynnal trafodaethau gyda phartneriaid strategol posibl ac unwaith eto, dylwn ddweud bod yr opsiwn gwerthu yn un o nifer o opsiynau sy'n cael eu harchwilio ar hyn o bryd. Pe bai'n cael ei werthu, byddem yn cydnabod bod maes awyr rhyngwladol Caerdydd wedi bod yn rhan o hanes llwyddiannus Flybe dros nifer o flynyddoedd.

Yn ychwanegol at y gwasanaethau sy'n cael eu gweithredu gan Flybe, rydym wedi gweld maes awyr rhyngwladol Caerdydd yn gweithio'n llwyddiannus gyda TUI yn ddiweddar ar gyflwyno gwasanaeth estynedig drwy ychwanegu awyren arall; mae KLM yn cynyddu capasiti ym maes awyr rhyngwladol Caerdydd; gwyddom am y gwasanaeth newydd i Doha a weithredir gan Qatar Airways; ac mae maes awyr rhyngwladol Caerdydd hefyd yn cynnal trafodaethau â Ryanair. Rydym yn gwybod bod Ryanair yn bwriadu dyblu nifer y gwasanaethau y flwyddyn nesaf, gan ddarparu cyfle enfawr o bosibl i faes awyr rhyngwladol Caerdydd. Byddwn yn parhau i gefnogi'r ased mawr hwn, nid yn unig ar gyfer de Cymru, ond ar gyfer Cymru gyfan. Mae ein maes awyr rhyngwladol yn hynod o bwysig o ran y modd y mae'n cyd-fynd yn strategol â'n cynlluniau trafnidiaeth ar gyfer y dyfodol yng Nghymru. Rydym yn ymfalchïo yn ei lwyddiant, ac edrychwn ymlaen at weld ei lwyddiant yn parhau am lawer o flynyddoedd i ddod.

15:15

The news was alarming last week, obviously, that Flybe have put themselves up for sale, because, in some markets, they are a very successful airline and achieve real growth. In the early years of the Government's ownership, significant loans were made to Cardiff Airport, with the purchase price on the loans in excess, now, of £100 million, I believe the slate talks of. Part of that money was made available to secure Flybe to the airport, and if you look at Flybe's accounts, the aircraft are actually chartered to Cardiff Airport, which is quite a unique way of accounting for those aircraft.

What security has the Minister had given to him that no Government money is at risk should the worst-case scenario happen and Flybe cease trading? None of us want to see that happen, and, hopefully, the best option, which would be to secure the long-term viability of Flybe, either through a partnership or a purchase, will actually expand route development out of Cardiff. But there is a significant amount of public money being put on the table to secure the Flybe route, and it is incumbent on the Cabinet Secretary to give Members assurance that that money is secure and is able to be transferred to a new operator, should Flybe cease their routes out of Cardiff.

Roedd y newyddion yn ofidus yr wythnos diwethaf, yn amlwg, fod Flybe wedi dewis gwerthu, oherwydd, mewn rhai marchnadoedd, maent yn gwmni hedfan llwyddiannus iawn ac yn profi twf gwirioneddol. Yn ystod blynyddoedd cynnar perchnogaeth y Llywodraeth, cafodd benthyciadau sylweddol eu gwneud i Faes Awyr Caerdydd, gyda'r pris prynu ar y benthyciadau yn fwy na £100 miliwn erbyn hyn, yn ôl yr hyn a ddeallaf. Cafodd cyfran o'r arian hwnnw ei ddefnyddio i ddiogelu Flybe ar gyfer y maes awyr, ac os edrychwch ar gyfrifon Flybe, awyrennau siartr i Faes Awyr Caerdydd ydynt mewn gwirionedd, sy'n ffordd eithaf unigryw o gyfrifyddu ar gyfer yr awyrennau hynny.

Pa sicrwydd y mae'r Gweinidog wedi'i gael na fydd unrhyw arian Llywodraeth mewn perygl os bydd y sefyllfa waethaf yn digwydd a bod Flybe yn gorffen masnachu? Nid oes yr un ohonom eisiau gweld hynny'n digwydd, a gobeithio y bydd yr opsiwn gorau, sef sicrhau hyfywedd hirdymor Flybe, naill ai drwy bryniant neu drwy bartneriaeth, yn ehangu datblygiad gwasanaethau o Gaerdydd mewn gwirionedd. Ond mae yna swm sylweddol o arian cyhoeddus yn cael ei roi ar y bwrdd i ddiogelu gwasanaeth Flybe, ac mae'n ddyletswydd ar Ysgrifennydd y Cabinet i roi sicrwydd i'r Aelodau fod yr arian hwnnw'n ddiogel ac y gellir ei drosglwyddo i weithredwr newydd, os yw Flybe yn rhoi'r gorau i gynnig gwasanaeth o Gaerdydd.

I can assure the Member that whilst, on the one side, the loan with Cardiff international airport is, of course, commercially sensitive, the airport is currently within its terms of the loan agreement, and that money is secure. But I think it's important that we don't talk down—and the Member is right to state that we should not talk down—the prospects for Flybe. It's been an incredibly successful company, and in terms of the services operating to and from Cardiff Airport, we've seen a good increase in the number of passengers using that particular air carrier.

I do think that Flybe and Cardiff Airport have worked exceptionally well together, and that's why talks have been so productive since last week's announcement. Of course, the sale may be the eventual outcome, but I believe, based on the performance of Flybe, that a strategic partnership, or a successful sale, is highly likely. We know that the factors that have contributed to the challenges facing Flybe have concerned issues such as information technology systems. These can be overcome with the help of a strategic partner, and that's what I hope we will see for Flybe.

Gallaf sicrhau'r Aelod, er bod y benthyciad gyda maes awyr rhyngwladol Caerdydd, ar y naill law yn fasnachol sensitif, wrth gwrs, mae'r maes awyr o fewn telerau cytundeb y benthyciad ar hyn o bryd, ac mae'r arian hwnnw'n ddiogel. Ond credaf ei bod yn bwysig nad ydym yn dilorni—ac mae'r Aelod yn gywir yn dweud na ddylem ddilorni—y rhagolygon ar gyfer Flybe. Mae wedi bod yn gwmni hynod lwyddiannus, ac o ran y gwasanaethau sy'n gweithredu i ac o Faes Awyr Caerdydd, rydym wedi gweld cynnydd da yn nifer y teithwyr sy'n defnyddio'r cwmni hedfan penodol hwnnw.

Rwy'n credu bod Flybe a Maes Awyr Caerdydd wedi gweithio'n eithriadol o dda gyda'i gilydd, a dyna pam fod y sgyrsiau wedi bod mor gynhyrchiol ers y cyhoeddiad yr wythnos ddiwethaf. Wrth gwrs, mae'n bosibl mai gwerthu fydd y canlyniad yn y pen draw, ond ar sail perfformiad Flybe, rwy'n credu bod partneriaeth strategol, neu werthiant llwyddiannus, yn debygol iawn. Rydym yn gwybod bod y ffactorau sydd wedi cyfrannu at yr heriau sy'n wynebu Flybe wedi ymwneud â materion megis systemau technoleg gwybodaeth. Gellir goresgyn y rhain gyda chymorth partner strategol, ac rwy'n gobeithio mai dyna a welwn ar gyfer Flybe.

Un elfen o hyn sydd ddim wedi cael llawer o sylw, os o gwbl, rydw i’n meddwl, dros yr wythnos diwethaf, ydy’r ffaith mai Flybe, drwy ei isgwmni Eastern Airways, sy’n rhedeg yr hediad rhwng Ynys Môn a Chaerdydd, gwasanaeth sy’n fwy poblogaidd nag y mae o erioed wedi bod, ac rydw i’n llongyfarch Llywodraeth Cymru yn hynny o beth.

A allwch chi, fel Ysgrifennydd Cabinet, roi gwybod i ni, i rannu unrhyw bryderon sydd gennych chi, am effaith trafferthion presennol Flybe ar y cytundeb hwnnw, a rhoi gwybod i ni am unrhyw sicrwydd rydych chi wedi chwilio amdano fo, neu wedi’i dderbyn yn barod, mewn cysylltiad â’r gwasanaeth hanfodol yma?

One element of this that hasn't been given a great deal of coverage, if any, I believe, over the past week is the fact that Flybe, through its subsidiary Eastern Airways, runs the link between Anglesey and Cardiff, which is a service that's more popular than it’s ever been. And I congratulate the Welsh Government in that regard.

Can you, as Cabinet Secretary, tell us or share any concerns that you may have on the impact of the current Flybe difficulties on that contact, and inform us of any assurances that you have sought or received already in relation to that crucial service?

Well, can I thank the Member for his question? It's very timely, actually, because it's my intention to announce shortly the outcome of the tendering process for that particular air link. The Member is absolutely right: we have seen great success since the route has been operated by Eastern Airways. I believe that passenger numbers have increased by something in the order of 40 per cent, demonstrating the growing demand for the Cardiff to north-west Wales air link.

I will be making an announcement soon. I wouldn't want to pre-empt any announcement that I will make, but I am confident that the arrangements that have been in place are fit for purpose, have been successful and could continue into the future. I see no reason why Flybe, given its performance to date, would collapse. There is a strong interest in the company, both in terms of its fit with potential partners or as a potential purchase by another airline, and that could include—dependent on the outcome that I'll be announcing soon—inclusion of the Eastern Airways link between Cardiff and Anglesey.

Wel, a gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn? Mewn gwirionedd, mae'n amserol iawn, oherwydd mae'n fwriad gennyf gyhoeddi canlyniad y broses dendro ar gyfer y cysylltiad awyr penodol hwnnw cyn bo hir. Mae'r Aelod yn hollol gywir: rydym wedi gweld llwyddiant mawr ers i'r gwasanaeth gael ei weithredu gan Eastern Airways. Credaf fod niferoedd y teithwyr wedi cynyddu tua 40 y cant, sy'n dangos y galw cynyddol am y cysylltiad awyr rhwng Caerdydd a gogledd-orllewin Cymru.

Byddaf yn gwneud cyhoeddiad yn fuan. Ni fuaswn yn dymuno achub y blaen ar unrhyw gyhoeddiad y byddaf yn ei wneud, ond rwy'n hyderus fod y trefniadau sydd wedi bod ar waith yn addas i'r diben, eu bod wedi bod yn llwyddiannus ac y gallent barhau yn y dyfodol. O ystyried ei berfformiad hyd yn hyn, ni welaf unrhyw reswm pam y byddai Flybe yn methu. Mae yna ddiddordeb cryf yn y cwmni, o ran ei addasrwydd ar gyfer partneriaid posibl neu fel pryniant posibl gan gwmni hedfan arall, a gallai hynny gynnwys—yn ddibynnol ar y canlyniad y byddaf yn ei gyhoeddi yn fuan—y cyswllt Eastern Airways rhwng Caerdydd ac Ynys Môn.

Can I join the Cabinet Secretary and Members in praising the management of Cardiff Airport in my constituency? I welcome the latest passenger figures for the airport, which show that during the last financial year total passengers grew, year on year, by 9 per cent to reach 1.48 million. 

As it has been suggested that air passenger duty has been a particularly detrimental factor for Flybe, what representations is the Welsh Government continuing to make regarding devolving air passenger duty, which is clear would have a beneficial impact for Cardiff Airport and for Wales, and, of course, receives cross-party support in this Assembly?

A gaf fi ategu canmoliaeth Ysgrifennydd y Cabinet a'r Aelodau i reolaeth Maes Awyr Caerdydd yn fy etholaeth? Rwy'n croesawu'r ffigurau teithwyr diweddaraf ar gyfer y maes awyr, sy'n dangos bod cyfanswm y teithwyr wedi cynyddu 9 y cant yn ystod y flwyddyn ariannol ddiwethaf, o un flwyddyn i'r llall, i gyrraedd 1.48 miliwn.

Gan fod rhai wedi awgrymu bod y doll teithwyr awyr wedi bod yn ffactor arbennig o niweidiol i Flybe, pa sylwadau y mae Llywodraeth Cymru yn parhau i'w gwneud mewn perthynas â datganoli'r doll teithwyr awyr, a fyddai'n amlwg yn cael effaith fuddiol ar Faes Awyr Caerdydd ac ar Gymru, ac wrth gwrs, mae cefnogaeth drawsbleidiol i hynny yn y Cynulliad hwn?

15:20

It's very interesting—Jane Hutt makes a really important point about the role that air passenger duty could play in assisting and making Flybe more competitive, because it's my understanding that something in the region of 80 per cent of Flybe's flights are subject to the double whammy of domestic route APD. Clearly, if that were to be devolved and we could either abandon it or significantly reduce it, then that would assist Flybe and it would also make air services more competitive for passengers.

The UK Government has said that it is open to reviewing the devolution of APD if new evidence comes to light, and I think what we've learnt from Flybe in the last week is that if the removal of APD could be secured through devolution, then, clearly, that would be sufficient evidence to justify the devolution of APD, because it could assist in the company being more competitive. The Welsh Affairs Committee are currently looking at this issue, and the Welsh Government have contributed evidence to that inquiry. Also, we commissioned consultants, Northpoint, to look at the potential outcome of abolishing the tax on all flights. They found that it could raise the number of passengers using Cardiff Airport by more than 650,000 per year, in a very short space of time—in just seven years. That would be an incredible increase in the number of passengers and it would assist the airlines that operate from there, including Flybe.

Mae'n ddiddorol iawn—mae Jane Hutt yn gwneud pwynt pwysig iawn am y rôl y gall y doll teithwyr awyr ei chwarae yn helpu i wneud Flybe yn fwy cystadleuol, oherwydd deallaf fod tua 80 y cant o deithiau hedfan Flybe yn ddarostyngedig i ergyd ddwbl toll teithwyr awyr gwasanaeth domestig. Yn amlwg, pe bai hwnnw'n cael ei ddatganoli, a phe gallem naill ai gael gwared arno neu ei leihau'n sylweddol, byddai hynny o gymorth i Flybe, a byddai hefyd yn sicrhau bod gwasanaethau awyr yn fwy cystadleuol i deithwyr.

Mae Llywodraeth y DU wedi dweud ei bod yn agored i adolygu'r posibilrwydd o ddatganoli'r doll teithwyr awyr os daw tystiolaeth newydd i'r golwg, a phe gellid sicrhau y byddai'r doll teithwyr awyr yn cael ei diddymu drwy ddatganoli, rwy'n credu mai'r hyn rydym wedi'i ddysgu gan Flybe yn yr wythnos ddiwethaf, yn amlwg, yw y byddai hynny'n ddigon o dystiolaeth i gyfiawnhau datganoli'r doll teithwyr awyr, gan y gallai helpu'r cwmni i fod yn fwy cystadleuol. Mae'r Pwyllgor Materion Cymreig yn edrych ar y mater ar hyn o bryd, ac mae Llywodraeth Cymru wedi cyflwyno tystiolaeth i'r ymchwiliad hwnnw. Hefyd, rydym wedi comisiynu ymgynghorwyr, Northpoint, i edrych ar ganlyniad posibl diddymu'r dreth ar bob taith awyr. Gwelsant y gallai sicrhau cynnydd o dros 65,000 y flwyddyn mewn cyfnod byr iawn o amser yn nifer y teithwyr sy'n defnyddio Maes Awyr Caerdydd—mewn saith mlynedd yn unig. Byddai hwnnw'n gynnydd rhyfeddol yn nifer y teithwyr a byddai'n helpu'r cwmnïau awyrennau sy'n gweithredu oddi yno, gan gynnwys Flybe.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet. Mae'r ail gwestiwn hefyd i'w ateb gan yr Ysgrifennydd Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth, a'r cwestiwn i'w holi gan Rhun ap Iorwerth.

Thank you, Cabinet Secretary. The second question is also to be answered by the Cabinet Secretary for Economay and Transport, and the question is to be asked by Rhun ap Iorwerth.

Gwasanaethau Trên
Train Services

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am wasanaethau trên yn dilyn ymddiheuriad cyhoeddus Trafnidiaeth Cymru am ddiffygion yn y gwasanaethau? 236

2. Will the Cabinet Secretary make a statement on train services following Transport for Wales's public apology for shortcomings in services? 236

Yes. Storm Callum, autumn conditions and the dreadful quality of the rolling stock we inherited from Arriva Trains Wales have impacted the operation of rail services. Transport for Wales is implementing a recovery plan and passengers will see consequential service improvements each day over the next few weeks.

Gwnaf. Mae storm Callum, tywydd yr hydref ac ansawdd ofnadwy'r cerbydau rydym wedi'u hetifeddu gan Trenau Arriva Cymru wedi cael effaith ar weithrediad y gwasanaethau rheilffyrdd. Mae Trafnidiaeth Cymru yn gweithredu cynllun adfer a bydd teithwyr yn gweld gwelliannau canlyniadol i'r gwasanaeth bob dydd dros yr ychydig wythnosau nesaf.

Maybe in your subsequent answer, you might want to join with Transport for Wales in apologising for the inconvenience that has been caused to travellers over the past few weeks. I personally thought the First Minister was hugely defensive yesterday when criticism was put to him of the situation on Wales's railways, and many thousands of passengers have suffered, failing to get to work or failing to get from work. My own daughter was standing on a platform at Aberystwyth on Sunday afternoon waiting for the train, which was on time, according to the sign—it just didn't turn up. Now, anybody who knows Aberystwyth station, you've got pretty good warning that that train's not coming. But the train didn't arrive. This isn't acceptable. As I say, I thought the First Minister was very defensive in saying, 'We didn't promise to transform rail in a month.' Well, we weren't criticising Government for not transforming rail within a month. The point that was being made was that things had gone backwards at quite a rate over a matter of weeks. And it's not too much, I don't think, to expect Welsh Government to be a little bit contrite and to say, 'Yes, sorry. Things aren't really going as they can.'

Now, I've learnt a bit over the past few days in terms of reasons that have been given for so many trains being taken out of service. I had to read it twice—I thought it was a problem with flat tyres. I know enough about trains that it wasn't that, but flat wheels is a problem that comes from trains sliding on leaves and so on. So, yes, we recognise that there are problems and we recognise also, I guess, that there would be teething problems. I support, in principle, having Transport for Wales, so this isn't somehow wishing Government to fail, because we want a better rail service. But can you this afternoon, perhaps accompanied with that apology from Welsh Government to Welsh passengers, tell us what kind of timescale we should be working to now when people can expect that the train service will get back to normal, and, considering people wanted a better service and were looking forward to seeing the end of the last franchise so that we could start a new chapter, give us the assurances that we need today?

Yn eich ateb dilynol, efallai y byddwch eisiau ymuno â Trafnidiaeth Cymru ac ymddiheuro am yr anghyfleustra a achoswyd i deithwyr dros yr ychydig wythnosau diwethaf. Yn bersonol, roeddwn yn credu bod y Prif Weinidog yn amddiffynnol iawn ddoe yn wyneb beirniadaeth ynglŷn â'r sefyllfa ar reilffyrdd Cymru, ac mae llawer o filoedd o deithwyr wedi dioddef, wedi methu cyrraedd y gwaith neu wedi methu cyrraedd adref o'r gwaith. Roedd fy merch fy hun yn sefyll ar blatfform yn Aberystwyth brynhawn dydd Sul yn aros am y trên, a oedd ar amser yn ôl yr arwydd—ond ni chyrhaeddodd. Nawr, bydd unrhyw un sy'n adnabod gorsaf drenau Aberystwyth yn gwybod eich bod yn cael digon o rybudd na fydd y trên yn cyrraedd. Ond ni chyrhaeddodd y trên. Nid yw hyn yn dderbyniol. Fel rwy'n dweud, roeddwn yn credu bod y Prif Weinidog yn amddiffynnol iawn yn dweud, 'Ni wnaethom addo trawsnewid y rheilffyrdd mewn mis.' Wel, nid oeddem yn beirniadu'r Llywodraeth am beidio â thrawsnewid y rheilffyrdd o fewn mis. Y pwynt a wnaed oedd bod y sefyllfa wedi gwaethygu'n gyflym iawn mewn ychydig wythnosau. Ac nid wyf yn credu ei bod yn ormod disgwyl i Lywodraeth Cymru fod ychydig yn edifeiriol a dweud, 'Iawn, mae'n ddrwg gennym. Nid yw pethau'n mynd fel y dylent mewn gwirionedd.'

Nawr, rwyf wedi dysgu tipyn dros y dyddiau diwethaf am y rhesymau a roddwyd ynglŷn â pam fod cymaint o'r trenau wedi cael eu tynnu oddi ar y cledrau. Bu'n rhaid i mi ei ddarllen ddwywaith—roeddwn yn meddwl mai problem gydag olwynion fflat ydoedd. Rwy'n gwybod digon am drenau i wybod nad dyna'r rheswm, ond mae olwynion fflat yn broblem sy'n codi pan fydd trenau'n llithro ar ddail ac ati. Felly, rydym yn cydnabod bod problemau, ac rydym yn cydnabod hefyd, mae'n debyg, y byddai yna broblemau cychwynnol. Rwy'n cefnogi Trafnidiaeth Cymru mewn egwyddor, felly nid yw hyn yn ymwneud â dymuniad i weld y Llywodraeth yn methu, oherwydd rydym eisiau gwasanaeth rheilffyrdd gwell. Ond a allwch chi ddweud wrthym y prynhawn yma, gyda'r ymddiheuriad hwnnw gan Lywodraeth Cymru i deithwyr Cymru efallai, pa fath o amserlen y dylem fod yn ei dilyn yn awr o ran pa bryd y gall pobl ddisgwyl i'r gwasanaeth trên ddychwelyd i'r drefn arferol, a rhoi'r sicrwydd rydym ei angen i ni heddiw, o ystyried bod pobl eisiau gwasanaeth gwell a'u bod wedi edrych ymlaen at weld diwedd y fasnachfraint ddiwethaf fel ein bod yn gallu dechrau pennod newydd?

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Can I thank the Member for his question? First of all, he makes the assertion that services have gone backwards. In fact, despite the recent difficulties, this first four-week period of the operation of the new franchise and the new contract has seen higher levels of performance than the equivalent period last year, including punctuality. Now, some Conservatives are, I hear, laughing. The fact of the matter is that the previous contract was not fit for purpose.

The Member is right to identify flattened wheels. Now, what we have discovered, because you ask for the reasons, and I think it is absolutely right that passengers understand the reasons for problems with rail services—. Transport for Wales have discovered that, unfortunately, an ageing fleet of trains that they have inherited—an appalling fleet of trains—did not see investment made, which therefore led to a lack of modern technology being adopted on the rolling stock, and this includes, importantly, wheel slide protection. Wheel slide protection is what prevents services from being cancelled or postponed in autumn periods, and the trains were not given the wheel slide protection. Why? Because market forces—the form of capitalism we operate—led to the operator deciding that it would rather have profits than put wheel slide protection on the trains. That will stop. That will stop. By next autumn, every train that Transport for Wales operates will get wheel slide protection.

Now, in addition, I've asked for a full appraisal of other reasons why we have seen the disruption on the Wales and borders network in recent days. I'll be assessing whether it was just down to the wheels, or whether there was another contributing factor, such as more leaves on the line than we have found, or whether it was because the trains were poorly maintained in the lead-up to the transfer of the franchise to Transport for Wales. We know that the inheritance of the fleet of trains did not suit passengers as it should have done—the trains themselves are appalling—and these will be replaced in just a matter of months. The first of the replacement trains will be coming on track—the Vivarail trains, the Geralds and the 769s will all be delivered next year. Every pacer will be removed next year, and as I said, by autumn of next year every single train will have wheel slide protection fitted.

I have to say as well, Deputy Presiding Officer, that I've had reports of dead rats in inspection pits at the point when the franchise was handed over. This is what Transport for Wales have been dealing with, and Transport for Wales, to their credit, have managed the transfer of the rail services, I think, of course during an incredibly difficult time, with unprecedented floods—the worst floods in some parts for 30 years.

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn? Yn gyntaf oll, mae'n gwneud yr honiad fod gwasanaethau wedi gwaethygu. Mewn gwirionedd, er gwaethaf yr anawsterau diweddar, mae'r perfformiad yn ystod pedair wythnos gyntaf gweithrediad y fasnachfraint newydd a'r contract newydd wedi bod yn well na'r cyfnod cyfatebol y llynedd, ac mae hynny'n cynnwys prydlondeb. Nawr, rwy'n clywed rhai o'r Ceidwadwyr yn chwerthin. Y ffaith amdani yw nad oedd y contract blaenorol yn addas i'r diben.

Mae'r Aelod yn iawn i nodi olwynion fflat. Nawr, yr hyn rydym wedi'i ddarganfod, oherwydd rydych yn gofyn am y rhesymau, ac rwy'n credu ei bod yn hollol iawn fod teithwyr yn deall y rhesymau dros y problemau gyda gwasanaethau rheilffyrdd—. Mae Trafnidiaeth Cymru wedi darganfod, yn anffodus, eu bod wedi etifeddu fflyd o drenau sy'n heneiddio—fflyd ofnadwy o drenau—ac na fuddsoddwyd ynddynt, ac mae hynny wedi arwain at ddiffyg technoleg fodern ar y trenau, ac mae hyn yn cynnwys, yn bwysig, amddiffyniadau i atal olwynion rhag llithro. Yr amddiffyniad hwn sy'n atal gwasanaethau rhag cael eu canslo neu eu gohirio yn ystod yr hydref, ac ni chafodd yr amddiffyniad hwn eu cynnwys ar y trenau. Pam? Oherwydd bod grymoedd y farchnad—y ffurf ar gyfalafiaeth a weithredir gennym—wedi gwneud i'r gweithredwr benderfynu y byddai'n well ganddo wneud elw yn hytrach na chynnwys amddiffyniad i atal olwynion rhag llithro ar y trenau. Bydd hynny'n dod i ben. Bydd hynny'n dod i ben. Erbyn yr hydref nesaf, bydd pob trên y mae Trafnidiaeth Cymru yn ei weithredu yn cynnwys yr amddiffyniad hwn.

Nawr, yn ogystal, rwyf wedi gofyn am arfarniad llawn o'r rhesymau eraill pam ein bod wedi gweld tarfu ar rwydwaith Cymru a'r gororau yn y dyddiau diwethaf. Byddaf yn asesu a oedd yn ymwneud â'r olwynion yn unig, neu a oes ffactor arall wedi cyfrannu, megis mwy o ddail ar y rheilffyrdd nag a welsom, neu a ddigwyddodd oherwydd diffyg cynnal a chadw ar y trenau cyn i'r fasnachfraint gael ei throsglwyddo i Trafnidiaeth Cymru. Gwyddom nad yw'r fflyd o drenau a etifeddwyd wedi plesio teithwyr fel y dylent fod wedi'i wneud—mae'r trenau eu hunain yn warthus—a bydd y rhain yn cael eu newid ymhen ychydig fisoedd yn unig. Bydd y cyntaf o'r trenau newydd yn dod ar y cledrau—bydd y trenau Vivarail, y Geralds a'r 769s i gyd yn cael eu darparu y flwyddyn nesaf. Bydd pob trên Pacer yn cael ei dynnu oddi ar y cledrau y flwyddyn nesaf, ac fel y dywedais, erbyn yr hydref y flwyddyn nesaf bydd pob trên yn ddiwahân yn cynnwys amddiffyniad i atal yr olwynion rhag llithro.

Mae'n rhaid i mi ddweud, Ddirprwy Lywydd, fy mod wedi cael adroddiadau am lygod mawr wedi marw yn y tyllau archwilio pan drosglwyddwyd y fasnachfraint. Dyma beth y mae Trafnidiaeth Cymru wedi bod yn ymdrin ag ef, ac mae Trafnidiaeth Cymru, er clod iddynt, wedi rheoli trosglwyddiad y gwasanaethau rheilffyrdd, rwy'n credu, mewn cyfnod anodd iawn, wrth gwrs, gyda llifogydd na welwyd eu tebyg o'r blaen—y llifogydd gwaethaf ers 30 mlynedd mewn rhai mannau.

15:25

I have to say, Cabinet Secretary, I have been quite complimentary of the Welsh Government with regard to its rail franchise. I think I'm on record as saying you've been heroically ambitious with regard to the rail franchise, but in doing so you have, of course, set a high bar, and in doing that you have set expectations of passengers. Now, in the summer, you said that in the coming weeks you will deliver groundbreaking transformation, and we're now, of course, in month 2 of the new rail franchise, and Transport for Wales. And where are we now? We've had the statement from Transport for Wales last night to AMs, which was, I think, appreciated, and I welcome that. It talks about the effects of storm Callum, but I have to say, the effects of storm Callum happened right across the UK, and it seems that other areas of the country have bounced back, but we haven't here in Wales. The update provided no explanation about why priorities are being taken in the way they have, so I'm not so much asking you about why this has happened, but why they have made the priorities that they have.

I had a Facebook comment last night off a Dawn Jones, who said, 'Please help'. Her daughter goes from Newtown to Wrexham college and she's stuck, she can't go for her education. She's pointing out that the service also picks up students in Newtown and Welshpool to go to Shrewsbury college. Well, the 08:40 from Aberystwyth to Shrewsbury last week was cancelled four times out of five—that's an 80 per cent cancellation rate. If you look at the cancellation rate on the Valleys lines, it's less than 1 per cent. The difficulties for passengers are greater where infrequent services are cancelled than where services are frequent, and this is the issue here. So, can I ask you a series of questions around priorities?

Mae'n rhaid i mi ddweud, Ysgrifennydd y Cabinet, fy mod wedi bod yn eithaf canmoliaethus tuag at Lywodraeth Cymru mewn perthynas â'i masnachfraint rheilffyrdd. Credaf fod cofnod ohonof yn dweud eich bod wedi bod yn arwrol o uchelgeisiol mewn perthynas â'r fasnachfraint rheilffyrdd, ond wrth wneud hynny, wrth gwrs, rydych wedi gosod y bar yn uchel, ac wrth wneud hynny rydych wedi gosod y disgwyliadau ar gyfer teithwyr. Nawr, yn yr haf, fe ddywedoch y byddwch yn cyflawni trawsnewidiad arloesol yn ystod yr wythnosau nesaf, ac rydym bellach, wrth gwrs, yng nghanol yr ail fis o'r fasnachfraint rheilffyrdd newydd, a Trafnidiaeth Cymru. A beth yw'r sefyllfa yn awr? Cawsom ddatganiad gan Trafnidiaeth Cymru i'r ACau neithiwr, ac roedd hynny i'w werthfawrogi, rwy'n credu, ac rwy'n croesawu hynny. Mae'n sôn am effeithiau storm Callum, ond mae'n rhaid i mi ddweud, cafodd storm Callum effaith ar draws y DU, ac mae'n ymddangos bod rhannau eraill o'r wlad wedi dod drosti, yn wahanol i ni yma yng Nghymru. Nid oedd y diweddariad yn cynnwys unrhyw esboniad pam fod blaenoriaethau'n cael eu dewis yn y ffordd y maent, felly nid pam y digwyddodd hyn rwy'n ei ofyn i chi fel y cyfryw, ond yn hytrach, pam eu bod wedi pennu'r blaenoriaethau a wnaethant.

Neithiwr, cefais sylw ar Facebook gan Dawn Jones a oedd yn dweud, 'Helpwch os gwelwch yn dda'. Mae ei merch yn teithio o'r Drenewydd i goleg Wrecsam ac mae hi'n methu teithio, nid yw'n gallu mynychu'r coleg i gael ei haddysg. Mae'n nodi bod y gwasanaeth yn casglu myfyrwyr o'r Drenewydd a'r Trallwng i fynd i goleg Amwythig hefyd. Wel, cafodd y gwasanaeth 08:40 o Aberystwyth i'r Amwythig ei ganslo bedair gwaith allan o bump yr wythnos ddiwethaf—dyna gyfradd ganslo o 80 y cant. Os edrychwch ar y gyfradd ganslo ar reilffyrdd y Cymoedd, mae'n llai nag 1 y cant. Mae'r anawsterau i deithwyr yn fwy pan fo gwasanaethau anfynych yn cael eu canslo na phan fydd y gwasanaethau'n fynych, a dyna'r broblem yma. Felly, a gaf fi ofyn cyfres o gwestiynau i chi ynglŷn â blaenoriaethau?

15:30

No, you can ask a question—a question, not a series. 

Na, gallwch ofyn cwestiwn—cwestiwn, nid cyfres.

What is the rationale for preventing cancellations on Valley lines by cancelling services in other areas, which is what is effectively happening? Does Transport for Wales's service contract include a different performance requirement for the Valley lines, and why is it that the Cardiff Bay service is regarded as a higher priority of use per unit, when Cardiff Bus operates a frequent high-capacity bus from Cardiff Central station to Cardiff Bay? When Transport for Wales, each day, makes its planned cancellations, does it take into account the social and economic impact of those issues as well, such as on Betws-y-Coed and Tenby, which have year-on-year tourism, or in Newtown and Welshpool, where students go to college on an infrequent service?

So, can I ask, finally: will Transport for Wales modify its criteria for prioritising cancellations to ensure that the burden is spread more equally than it is now?

Beth yw'r sail resymegol dros atal canslo gwasanaethau ar reilffyrdd y Cymoedd drwy ganslo gwasanaethau mewn ardaloedd eraill, sef yr hyn sy'n digwydd i bob pwrpas? A yw contract gwasanaeth Trafnidiaeth Cymru yn cynnwys gofyniad perfformiad gwahanol ar gyfer rheilffyrdd y Cymoedd, a pham fod gwasanaeth Bae Caerdydd yn cael ei ystyried yn flaenoriaeth uwch o ran defnydd fesul uned, pan fydd Bws Caerdydd yn gweithredu bws capasiti uchel rheolaidd o orsaf Caerdydd Canolog i Fae Caerdydd? Pan fydd Trafnidiaeth Cymru, bob dydd, yn canslo gwasanaethau, a ydynt yn ystyried effaith gymdeithasol ac economaidd y problemau hynny hefyd, ar leoedd fel Betws-y-Coed a Dinbych-y-pysgod, sy'n lleoedd twristaidd o un flwyddyn i'r llall, neu yn y Drenewydd a'r Trallwng, lle mae myfyrwyr yn mynd i'r coleg ar wasanaeth anfynych?

Felly, a gaf fi ofyn, yn olaf: a wnaiff Trafnidiaeth Cymru addasu eu meini prawf ar gyfer blaenoriaethu achosion o ganslo i sicrhau bod y baich yn cael ei ysgwyddo yn fwy cyfartal nag y mae ar hyn o bryd?

Can I thank the Member for his question and assure him that there is no loss of ambition as far as the Transport for Wales rail franchise is concerned. There still will be £800 million spent on new rolling stock, £194 million on station investment—contrast that with just £600,000 that was spent over the last 15 years—an extra 285 services, 600 new jobs, a 25 per cent reduction in carbon emissions, new services from next spring, replacement rolling stock from next spring. Change is coming, but I do accept that there is frustration amongst passengers and passenger groups. As I said, there have been unprecedented weather conditions, and the Member is right that other rail services might not have suffered quite so badly, but that's because, probably, other rail services had the investment that Arriva Trains Wales rolling stock should have had. And, as I've said previously, the wheel sliding protection was not there to prevent trains from being taken off line. 

There are no arbitrary prioritised cancellations of certain services over others. The prioritisation is based on a number of factors, including the availability of bus replacement services. However, I am conscious of the need to assure people that fair play is being applied across Wales and across all services. I will seek to have Transport for Wales write to all Members with the rationale for prioritising service cancellations, and replacement services as well. 

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn a rhoi sicrwydd iddo nad oes unrhyw uchelgais wedi'i golli mewn perthynas â masnachfraint rheilffyrdd Trafnidiaeth Cymru. Bydd £800 miliwn yn dal i gael ei wario ar gerbydau newydd, £194 miliwn ar fuddsoddi mewn gorsafodd—cymharwch hynny â'r £600,000 yn unig a wariwyd dros y 15 mlynedd diwethaf—285 o wasanaethau ychwanegol, 600 o swyddi newydd, gostyngiad o 25 y cant mewn allyriadau carbon, gwasanaethau newydd o'r gwanwyn nesaf ymlaen, cerbydau newydd o'r gwanwyn nesaf ymlaen. Mae newid ar y ffordd, ond rwy'n derbyn bod teithwyr a grwpiau teithwyr yn teimlo'n rhwystredig. Fel y dywedais, rydym wedi profi amodau tywydd heb eu tebyg o'r blaen, ac mae'r Aelod yn llygad ei le nad yw gwasanaethau rheilffyrdd eraill, efallai, wedi dioddef cymaint, ond y rheswm am hynny, yn ôl pob tebyg, yw bod gwasanaethau rheilffyrdd eraill wedi cael y buddsoddiad y dylai cerbydau Trenau Arriva Cymru fod wedi'i gael. Ac fel y dywedais eisoes, nid oedd yr amddiffyniadau i atal olwynion rhag llithro yno i rwystro trenau rhag cael eu tynnu oddi ar y cledrau.

Nid oes unrhyw wasanaethau yn cael eu blaenoriaethu'n fympwyol ar gyfer eu canslo. Mae'r gwaith o flaenoriaethu yn seiliedig ar nifer o ffactorau, gan gynnwys argaeledd gwasanaethau bysiau yn lle trenau. Fodd bynnag, rwy'n ymwybodol o'r angen i roi sicrwydd i bobl fod chwarae teg ar waith ledled Cymru ac i bob gwasanaeth. Byddaf yn ceisio sicrhau bod Trafnidiaeth Cymru yn ysgrifennu at yr holl Aelodau gyda'r sail resymegol dros flaenoriaethu achosion o ganslo gwasanaethau, a gwasanaethau bysiau yn lle trenau hefyd.

The only thing I want to add, because I'm not going to repeat everything, is that there is an urgency to get to the bottom of what went wrong, and you've identified a few issues. The urgency is that we don't end up in a situation where the people who have used that service, and the people we were hoping would use that service, don't get put off and disillusioned, so that the numbers are negatively and significantly affected in an irreversible manner, because we really want people to use the train services that we have, and you have, invested in and secured agreement to deliver.

I am pleased that the company have apologised, and I am personally really sorry that people have been inconvenienced right across my region, as I'm sure you are, Cabinet Secretary. And I suppose that the key question is here—. I understand that, in some places, like Blaenau Ffestiniog to Llandudno, there are replacement bus services operating. Will those replacement bus services be adequate to replace the missing train services, so that people can move around the region in a way that they were hoping they could?

Yr unig beth yr hoffwn ei ychwanegu, gan nad wyf am ailadrodd popeth, yw bod brys i fynd at wraidd yr hyn a aeth o'i le, ac rydych wedi nodi ychydig o broblemau. Y brys yw nad ydym yn cyrraedd sefyllfa lle mae'r bobl sydd wedi defnyddio'r gwasanaeth hwnnw, a'r bobl roeddem yn gobeithio y byddent yn defnyddio'r gwasanaeth hwnnw, yn digalonni ac yn cael eu siomi, gan olygu bod y niferoedd yn cael eu heffeithio'n negyddol ac yn sylweddol mewn modd na ellir ei wrthdroi, gan ein bod yn wirioneddol awyddus i bobl ddefnyddio'r gwasanaethau trên sydd gennym, y rhai rydych wedi buddsoddi ynddynt ac wedi sicrhau cytundeb i'w darparu.

Rwy'n falch fod y cwmni wedi ymddiheuro, ac yn bersonol, mae'n wir ddrwg gennyf fod pobl wedi wynebu anawsterau ledled fy rhanbarth, ac rwy'n siŵr eich bod chi'n teimlo felly hefyd, Ysgrifennydd y Cabinet. Ac mae'n debyg mai fy nghwestiwn allweddol yma yw—. Mewn rhai mannau, fel Blaenau Ffestiniog i Landudno, rwy'n deall bod gwasanaethau bysiau'n gweithredu yn lle trenau. A fydd y gwasanaethau bysiau yn lle trenau yn ddigonol yn lle'r gwasanaethau trên a gollwyd, fel y gall pobl symud o amgylch y rhanbarth fel roeddent yn gobeithio?

Well, I think Joyce Watson touches on a very important point concerning the integration of various forms of public transport. Joyce talks about the need to ensure that replacement bus services are adequate. Well, I think once I'm able to outline reform to public local bus services, and proposals for future legislation, Members will be able to appreciate how we'll go about better integrating rail and bus services to ensure that end-to-end points are as seamless as they can possibly—end-to-end travel is as seamless as it can possibly be.

I should just point out again that the previous contract was let on the basis of zero passenger growth over a 15-year period, and so, consequently, at the point that we inherited an abysmal fleet of trains, trains were already overstretched and over capacity. During the autumn months, when trains have been damaged—when the wheel sets have been damaged—that has contributed to an exacerbation of capacity issues. It’s something that Transport for Wales are dealing with. They’ve put in train now a programme of remedial works. We’re looking at whether additional mitigation options, such as the use of wheel lathes outside of Wales, can be utilised to address the current maintenance backlog.

But I would, again, just say that storm Callum was unprecedented in many parts of Wales and I think it'd be remiss of me not to put on record my thanks to staff on the network who kept as many services running as possible and, in many cases, were involved in some scary incidents, where trees were hitting trains, where trains were having to run through pretty significant levels of floodwater.

Wel, credaf fod Joyce Watson yn crybwyll pwynt pwysig iawn ynghylch integreiddio gwahanol fathau o drafnidiaeth gyhoeddus. Mae Joyce yn sôn am yr angen i sicrhau bod gwasanaethau bysiau yn lle trenau yn ddigonol. Wel, pan fyddaf yn gallu amlinellu diwygiadau i wasanaethau bws cyhoeddus lleol, a chynigion ar gyfer deddfwriaeth yn y dyfodol, credaf y bydd yr Aelodau'n gallu gwerthfawrogi sut y byddwn yn mynd ati i integreiddio gwasanaethau rheilffyrdd a bysiau yn well er mwyn sicrhau bod pwyntiau teithio mor ddi-dor ag y gallant fod o'r dechrau i'r diwedd—fod teithio mor ddi-dor ag y gall fod o ddechrau'r daith i'r diwedd.

Dylwn ddweud unwaith eto fod y contract blaenorol wedi'i osod ar sail dim twf yn nifer y teithwyr dros gyfnod o 15 mlynedd, ac felly, o ganlyniad, pan wnaethom etifeddu fflyd echrydus o drenau, roedd y trenau eisoes o dan bwysau a dros eu capasiti. Yn ystod misoedd yr hydref, pan ddifrodwyd y trenau—pan ddifrodwyd yr olwynion—mae hynny wedi cyfrannu at waethygu problemau capasiti. Mae'n rhywbeth y mae Trafnidiaeth Cymru yn ymdrin ag ef. Maent wedi rhoi rhaglen o waith adfer ar waith. Rydym yn ystyried a ellir defnyddio opsiynau lliniarol ychwanegol, megis defnyddio turnau olwynion y tu allan i Gymru, i fynd i'r afael â'r ôl-groniad presennol o waith cynnal a chadw.

Ond unwaith eto, buaswn yn dweud bod storm Callum yn ddigynsail mewn sawl rhan o Gymru a chredaf y byddwn ar fai pe na bawn yn diolch ar goedd i staff y rhwydwaith a sicrhaodd fod cynifer o wasanaethau â phosibl yn weithredol, ac mewn llawer o achosion, fe wynebodd rhai ohonynt ddigwyddiadau brawychus, lle roedd coed yn taro trenau, a lle bu'n rhaid i drenau fynd drwy lifddwr go sylweddol.

15:35

Cabinet Secretary, I invite you again to apologise, because I noticed that you haven’t put an apology on the record yet. But could I see some clarification in relation to the statement that was put out by Transport for Wales yesterday—a welcome statement to give us an overview of the situation? They talk of, out of the 127 engines available to them, 36 are off the tracks, as it were, in the workshops, in the second paragraph. It then goes on to say that, 'Additionally, we currently have 21 units withdrawn from service'. So, if you put the 36 and the 21 together, you’ve nearly got half the fleet out of action. Can you confirm that that is the case and that the 769 locomotives that you announced back in July 2017, which were due to enter service in May 2018, are available to the franchise so that they can bolster the fleet, or are we still waiting for those engines to come into service?

Ysgrifennydd y Cabinet, fe'ch gwahoddaf unwaith eto i ymddiheuro, gan fy mod wedi sylwi nad ydych wedi ymddiheuro ar goedd eto. Ond a gaf fi rywfaint o eglurhad ynglŷn â'r datganiad a gyhoeddwyd gan Trafnidiaeth Cymru ddoe—datganiad a groesewir i roi trosolwg inni o'r sefyllfa? O'r 127 injan sydd ar gael iddynt, dywedant fod 36 oddi ar y cledrau, fel petai, yn y gweithdai, yn yr ail baragraff. Yna, dywedant, 'Hefyd, ar hyn o bryd mae gennym 21 uned yn anweithredol'. Felly, os ydych yn adio 36 a 21 at ei gilydd, mae gennych hanner y fflyd, bron â bod, yn anweithredol. A allwch gadarnhau bod hynny'n wir a bod y locomotifau 769 a gyhoeddwyd gennych yn ôl ym mis Gorffennaf 2017, a oedd i fod i ddod yn rhan o'r gwasanaeth ym mis Mai 2018, ar gael i'r fasnachfraint fel y gallant gryfhau'r fflyd, neu a ydym yn dal i aros i'r trenau hynny ddod yn weithredol?

First of all, in terms of apologies, there should have been an apology long ago for the under-investment—terrible and historic under-investment—in rail infrastructure in Wales; 1 per cent of funding for what amounts to a double-digit percentage of rail track. It has to be said that we haven’t yet found categoric evidence that it’s the tracks that have been the problem, but it could well be that a contributing factor is the poor infrastructure that trains are actually operating on. Certainly, earlier in the year, with a cracked track, that was part of the problem for rail services being cancelled in many parts of Wales.

Now, additional rolling stock has, as a consequence of Welsh Government intervention, been introduced to the network. But we are examining many ways that we can bring additional rolling stock on a short-term basis to Wales, whilst the Vivarail, 769 and Gerald trains are delivered. It’s important that people recognise, Deputy Presiding Officer, that Transport for Wales is doing all it can to source additional rolling stock for the network, whilst at the same time working 24/7 to make sure that those trains that have been damaged due to storm Callum are brought back on the tracks as soon as possible.

Yn gyntaf oll, o ran ymddiheuriadau, dylai fod ymddiheuriad wedi'i roi ers amser maith am y tanfuddsoddi—tanfuddsoddi ofnadwy a hanesyddol—yn y seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru; 1 y cant o gyllid ar gyfer yr hyn sy'n ganran dau ddigid o reilffordd. Mae'n rhaid dweud nad ydym wedi dod o hyd i dystiolaeth bendant eto mai'r traciau oedd gwraidd y broblem, ond mae'n bosibl iawn fod y seilwaith gwael y mae'r trenau'n gweithredu arno yn ffactor cyfrannol. Yn sicr, yn gynharach yn y flwyddyn, gyda thrac wedi cracio, roedd hynny'n rhan o'r broblem a arweiniodd at ganslo gwasanaethau trenau mewn sawl rhan o Gymru.

Nawr, mae cerbydau ychwanegol, o ganlyniad i ymyrraeth gan Lywodraeth Cymru, wedi cael eu darparu ar y rhwydwaith. Ond rydym yn archwilio nifer o ffyrdd y gallwn ddod â cherbydau ychwanegol ar sail fyrdymor i Gymru, tra bo'r trenau Vivarail, 769 a Gerald yn cael eu cyflenwi. Mae'n bwysig fod pobl yn cydnabod, Ddirprwy Lywydd, fod Trafnidiaeth Cymru yn gwneud popeth yn ei allu i sicrhau cerbydau ychwanegol ar gyfer y rhwydwaith, ac ar yr un pryd, maent yn gweithio bob awr o'r dydd i sicrhau bod y trenau a ddifrodwyd yn sgil storm Callum yn ôl ar y cledrau cyn gynted â phosibl.

Thank you very much, Cabinet Secretary.

Diolch yn fawr iawn, Ysgrifennydd y Cabinet.

4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90-second Statements

Item 4 on our agenda this afternoon is 90-second statements and the first this week is Siân Gwenllian.

Eitem 4 ar ein hagenda y prynhawn yma yw'r datganiadau 90 eiliad a Siân Gwenllian sydd gyntaf yr wythnos hon.

Diolch yn fawr. Mae'r wythnos yma yn rhan o ymgyrch flynyddol y Cenhedloedd Unedig 16 Diwrnod o Weithredu yn erbyn trais ar sail rhywedd. Pwrpas yr ymgyrch ydy tynnu sylw'r byd at broblem enfawr trais yn erbyn menywod gan wthio am weithredu ar lefel leol, genedlaethol a byd-eang yn ei erbyn. Mae dewrder a phenderfyniad y menywod sy'n rhan o fudiadau fel #MeToo a Time's Up wedi taflu goleuni ar brofiadau cwbl annerbyniol. Nid problem i Hollywood yn unig yw hwn, wrth gwrs. Mae un ymhob pedair dynes yng Nghymru a Lloegr wedi profi cam-drin domestig ers eu bod yn 16 oed. Roedd dros 0.5 miliwn o fenywod wedi profi ymosodiad rhywiol yn 2016-17. Mae un ymhob saith myfyrwraig wedi profi ymosodiad rhywiol neu gorfforol difrifol tra yn y brifysgol.

Gadewch i ni ddweud heddiw yn hollol ddiamod: ni ddylai unrhyw ddynes na merch yng Nghymru orfod byw mewn ofn o drais neu aflonyddu rhywiol. Ers blynyddoedd, mae distawrwydd a stigma wedi peri i drais yn erbyn menywod barhau. Er mwyn rhoi terfyn ar drais yn erbyn menywod a merched yng Nghymru unwaith ac am byth, mae angen adnoddau a gweithredu ar unwaith ac ar raddfa ddigonol i ateb y galw. Yn sicr, mae angen rhoi cefnogaeth i bob un dynes a merch yng Nghymru sydd wedi profi'r fath profiadau erchyll.

Thank you very much. This week is part of the United Nation’s annual 16 Days of Activism campaign to fight against gender-based violence. The purpose of the campaign is to draw global attention to the huge problem of violence against women by urging action at a local, national and global level to tackle it. The courage and determination of the women who are part of organisations such as #MeToo and Time’s Up have shed light on experiences that are entirely unacceptable. This isn’t simply a problem for Hollywood, of course. One in four women in England and Wales have experienced domestic abuse since the age of sixteen. Over 0.5 million women had experienced sexual assault in 2016-17. One in seven students has experienced sexual or physical assault whilst at university.

Let us state clearly and unambiguously today: no woman or girl in Wales should have to live in fear of violence or sexual harassment. For years, silence and stigma have allowed violence against women to continue. In order to end this violence against women and girls in Wales once and for all, we need resources and action immediately and at a sufficient scale to meet the demands. Certainly, we need to support every woman and girl in Wales who has experienced these terrible experiences.

15:40

Dirprwy Lywydd, this Saturday, 24 November, Ukraine and the international community mark the day of remembrance of the victims of Stalin's artificial famine of 1932-33 known as the Holodomor, which, in Ukrainian, means 'death by hunger'. As a Welsh parliamentarian, I will be attending the commemoration in Kiev.

It was a famine created by Stalin to enforce collectivisation of agriculture and to break Ukrainian resistance to Russian Soviet rule. There were more than 4,000 uprisings against this policy, which were ruthlessly suppressed. In December 1932 the central committee of the Communist Party ordered that all grain, including sowing seeds, be seized. Villages that failed to co-operate were blacklisted and deliberately starved to death, and an estimated 1 million people deported to Siberia. An estimated 4 million to 6 million perished. It is estimated that around two thirds of these were children. Precise figures are impossible, because Stalin ordered all records to be destroyed.

Welsh journalist Gareth Jones, who is honoured in Ukraine, witnessed the Holodomor and was one of the few journalists with the courage to report on the scale of the famine and its causes. Many countries around the world have recognised the Holodomor as an act of genocide. The 9 December this year is the seventieth anniversary of the United Nations Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, adopted in 1948. This Saturday, members of the Ukrainian diaspora living in Wales and around the world will place lighted candles in their windows in memory of the victims.

Ddirprwy Lywydd, ddydd Sadwrn, 24 Tachwedd, mae'r Ukrain a'r gymuned ryngwladol yn nodi diwrnod i gofio dioddefwyr newyn artiffisial Stalin ym 1932-33 a elwir yn Holodomor, sydd, yn yr Ukraineg, yn golygu 'marwolaeth drwy newyn'. Fel Aelod o senedd Cymru, byddaf yn mynychu'r gwasanaeth coffa yn Kiev.

Newyn a grëwyd gan Stalin oedd hwn i orfodi cyfunoli amaethyddiaeth ac i chwalu'r gwrthsafiad Ukrainaidd yn erbyn rheolaeth Rwsia Sofietaidd. Cafwyd mwy na 4,000 gwrthryfel yn erbyn y polisi hwn, ac fe'u trechwyd yn ddidrugaredd. Ym mis Rhagfyr 1932 gorchmynnodd pwyllgor canolog y Blaid Gomiwnyddol fod yn rhaid atafaelu'r holl rawn, gan gynnwys hadau ar gyfer eu hau. Cafodd pentrefi nad oeddent yn cydweithredu eu cosbrestru a'u llwgu i farwolaeth yn fwriadol, ac alltudiwyd oddeutu 1 miliwn o bobl i Siberia. Bu farw rhwng 4 miliwn a 6 miliwn o bobl. Amcangyfrifir bod oddeutu dwy ran o dair ohonynt yn blant. Mae'n amhosibl gwybod beth yw'r union ffigurau, gan fod Stalin wedi gorchymyn bod yn rhaid dinistrio'r holl gofnodion.

Roedd y newyddiadurwr o Gymru, Gareth Jones, a gaiff ei anrhydeddu yn yr Ukrain, yn dyst i'r Holodomor ac roedd yn un o'r ychydig newyddiadurwyr a fu'n ddigon dewr i adrodd ar raddfa'r newyn a'i achosion. Mae llawer o wledydd ledled y byd wedi cydnabod yr Holodomor fel gweithred o hil-laddiad. Mae 9 Rhagfyr eleni yn nodi 70 mlynedd ers i Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Atal a Chosbi Trosedd Hil-laddiad gael ei fabwysiadu ym 1948. Ddydd Sadwrn, bydd aelodau o'r diaspora Ukrainaidd sy'n byw yng Nghymru a ledled y byd yn gosod canhwyllau wedi'u cynnau yn eu ffenestri er cof am y dioddefwyr.

Diolch, Dirprwy Lywydd. As the chair of the cross-party group on vision, I am pleased to note that this week sees the launch of the latest Wales Vision Strategy, and I would urge Members to come along to the event in the Oriel between 12 p.m. and 1.30 p.m. tomorrow lunchtime.

Our level of vision has a huge impact on our lives. There are 107,000 people in Wales with sight loss and this is expected to double over the next 20 years. Blind and partially sighted people each face their own set of challenges every day. Feelings of isolation are unacceptably high, and one in four blind or partially sighted people of working age has a job only. 

People with sight loss are more likely to have a fall, are more likely to live in poverty. They are more likely to have depression and have problems with everyday life. We hear of some pretty distressing stories of eyecare patients suffering horrendous delays to their treatment, and delays to follow-up care is a major issue across Wales.

Just recently, in a report by the Wales Audit Office, we heard that 28,000 eye patients were waiting twice as long as they should be for an appointment. This needlessly puts patients at risk of irreversible blindness and needs to be urgently addressed. Now, I'm passionate about making the changes we need, and I would urge members across the Chamber to engage with this agenda so that nobody within their area loses their sight from a treatable eye condition, and that we do all that we can to support people with sight loss.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar olwg, rwy'n falch o nodi y bydd strategaeth olwg ddiweddaraf Cymru yn cael ei lansio yr wythnos hon, a buaswn yn annog yr Aelodau i fynychu'r digwyddiad yn yr Oriel rhwng 12 p.m. a 1.30 p.m. amser cinio yfory.

Mae lefel ein golwg yn cael effaith enfawr ar ein bywydau. Mae 107,000 o bobl yng Nghymru wedi colli eu golwg a disgwylir y bydd y ffigur yn dyblu dros yr 20 mlynedd nesaf. Mae pobl ddall a rhannol ddall yn wynebu eu set eu hunain o heriau bob dydd. Mae teimladau o unigrwydd yn annerbyniol o uchel, a dim ond un o bob pedwar o bobl ddall neu rannol ddall o oedran gweithio sydd mewn gwaith.

Mae pobl sydd wedi colli'u golwg yn fwy tebygol o gwympo, ac yn fwy tebygol o fyw mewn tlodi. Maent yn fwy tebygol o gael iselder a phroblemau gyda bywyd bob dydd. Rydym yn clywed rhai straeon torcalonnus am gleifion gofal llygaid yn wynebu oedi annioddefol gyda'u triniaeth, ac mae oedi mewn gofal dilynol yn broblem fawr ledled Cymru.

Yn ddiweddar, mewn adroddiad gan Swyddfa Archwilio Cymru, clywsom fod 28,000 o gleifion llygaid yn aros ddwywaith cyhyd ag y dylent am apwyntiad. Mae hyn yn rhoi cleifion mewn perygl diangen o ddallineb na ellir ei gywiro ac mae angen mynd i'r afael â hyn ar frys. Nawr, rwy'n teimlo'n angerddol ynglŷn â gwneud y newidiadau sydd eu hangen, a buaswn yn annog Aelodau ar draws y Siambr i ymrwymo i'r agenda hon fel nad oes unrhyw un yn eu hardal yn colli eu golwg o ganlyniad i gyflwr llygaid y gellir ei drin, a'n bod yn gwneud popeth a allwn i gynorthwyo pobl sydd wedi colli'u golwg.

Cynnig i ethol Aelod i Gomisiwn y Cynulliad
Motion to elect a Member to the Assembly Commission

The next item on the agenda is a motion to elect a Member to the Assembly Commission. Can I call on a member of the Business Committee to move the motion formally? Rhun.

Cynnig i ethol Aelod i Gomisiwn y Cynulliad yw'r eitem nesaf ar yr agenda. A gaf fi alw ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig yn ffurfiol? Rhun.

Cynnig NDM6876 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 7.9, yn penodi Siân Gwenllian (Plaid Cymru) fel aelod o Gomisiwn y Cynulliad yn lle Adam Price (Plaid Cymru).

NDM6876 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 7.9, appoints Siân Gwenllian (Plaid Cymru) as a member of the Assembly Commission in place of Adam Price (Plaid Cymru).

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you. Does any Member wish to object? Therefore, the proposal is—the motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Diolch. A oes unrhyw Aelod yn dymuno gwrthwynebu? Felly, y cynnig yw—derbyniwyd y cynnig felly yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Cynnig i ethol Aelod i bwyllgor
Motion to elect a Member to a committee

We move on to a motion to elect a Member to a committee. Again, can I ask for a member of the Business Committee to move the motion formally? Rhun.

Symudwn ymlaen at gynnig i ethol Aelod i bwyllgor. Unwaith eto, a gaf fi ofyn i aelod o'r Pwyllgor Busnes wneud y cynnig yn ffurfiol? Rhun.

Cynnig NDM6877 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheolau Sefydlog 17.3 ac 17.13(ii), yn ethol Helen Mary Jones (Plaid Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig.

Motion NDM6877 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Orders 17.3 and 17.13(ii), elects Helen Mary Jones (Plaid Cymru) as a Member of the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you. The proposal is to agree that motion. Does any Member object? No. Therefore, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Diolch. Y cynnig yw derbyn y cynnig hwnnw. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Cyllido Addysg Bellach
5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Further Education Funding

We now move on to item 5 on our agenda, which is a Member debate under Standing Order 11.21(iv), on further education funding. I call on Bethan Sayed to move the motion. Bethan.

Symudwn at eitem 5 ar ein hagenda, sef dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv), ar gyllido addysg bellach. Galwaf ar Bethan Sayed i wneud y cynnig. Bethan.

Cynnig NDM6862 Bethan Sayed, Mohammad Asghar, Helen Mary Jones, Siân Gwenllian, Suzy Davies

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn gresynu bod cyllid ar gyfer addysg bellach wedi bod o dan bwysau sylweddol dros y blynyddoedd diwethaf o ganlyniad i doriadau cyllidebol.

2. Yn nodi bod y sector addysg bellach wedi'i osod o dan bwysau ychwanegol, yn rhannol oherwydd polisïau Llywodraeth Cymru sy'n ymwneud â dysgu gydol oes, sgiliau a chyflogadwyedd, a gafodd eu hegluro yn y cynllun cyflogadwyedd diweddar a ddiweddarwyd gan ddatganiad ysgrifenedig ym mis Medi 2018.

3. Yn mynegi pryder bod staff mewn sefydliadau addysg bellach yn ystyried mynd ar streic dros gyflogau annigonol a phryderon ynghylch llwythi gwaith trwm.

4. Yn cynnig na ddylai fod unrhyw ostyngiad pellach o ran faint o arian a dderbynnir gan y sector addysg bellach ac y dylid cydnabod ei safle fel allwedd i gynhyrchiant, sgiliau, hyfforddiant a chyflogadwyedd yn economi Cymru.    

Motion NDM6862 Bethan Sayed, Mohammad Asghar, Helen Mary Jones, Siân Gwenllian, Suzy Davies

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Regrets that funding for further education has been under significant pressure in recent years as a result of funding cuts.

2. Notes that the further education sector has been placed under extra demand, in part due to the Welsh Government’s policies relating to lifelong learning, skills and employability, which have been clarified in the recent employability plan updated by written statement in September 2018.

3. Expresses concern that staff in further education institutions are considering strike action over insufficient pay and concerns over heavy workloads.

4. Proposes that there be no further reduction in the amount of funding received by the further education sector and that its position as key to productivity, skills, training and employability in the Welsh economy be recognised.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you. I brought this debate today, co-signed by some of my colleagues here—and thank you for doing that—because further education in Wales has been under pressure and has not been given the level of recognition and central position of importance that it deserves. We believe that further and lifelong education is the key to unlock the potential in the Welsh economy. For too long, further education has been looked down on as a lesser option to success than higher education. Government approaches to FE have confirmed this, because the levels of funding and the strategic, joined-up and forward-thinking vision in this sector have been lacking—not only recently, but for some time. It's time that that was reversed. We know that, during the last Assembly term and this one, further education has been a target for cuts. I know that the Welsh Government points to the UK Government cuts, which, yes, have been difficult, and that has been a political choice, but a choice has been made here too, a political choice by this Welsh Government. Further education has long been viewed as the less prestigious and more junior partner to higher. It's been, in some ways, an easier target than other sectors for spending constraints. Since 2011-12, there has been a serious real-term reduction in spending, not to mention staggering cuts to part-time courses, mostly taken up by adult students and those in work. 

Diolch. Cyflwynais y ddadl hon heddiw, dadl a gyd-lofnodwyd gan rai o fy nghyd-Aelodau yma—a diolch ichi am wneud hynny—am fod addysg bellach yng Nghymru wedi bod o dan bwysau ac nid yw wedi cael y gydnabyddiaeth a'r pwysigrwydd canolog y mae'n eu haeddu. Credwn fod addysg bellach ac addysg gydol oes yn allweddol i ddatgloi'r potensial yn economi Cymru. Am ormod o amser, cafodd addysg bellach ei hisraddio fel opsiwn llai gwerthfawr i sicrhau llwyddiant nag addysg uwch. Mae ymagweddau'r Llywodraeth tuag at addysg bellach wedi cadarnhau hyn, gan fod lefelau cyllid a gweledigaeth strategol, gydgysylltiedig a blaengar wedi bod yn brin yn y sector hwn—nid yn unig yn ddiweddar, ond ers peth amser. Mae'n bryd gwrthdroi hynny. Gwyddom fod addysg bellach wedi bod yn darged ar gyfer toriadau yn ystod tymor y Cynulliad diwethaf a'r Cynulliad hwn. Gwn fod Llywodraeth Cymru yn tynnu sylw at doriadau Llywodraeth y DU, sydd wedi bod yn anodd, mae'n wir, ac roedd hwnnw'n ddewis gwleidyddol, ond gwnaed dewis yma hefyd, dewis gwleidyddol gan Lywodraeth Cymru. Mae addysg bellach wedi cael ei gweld ers amser hir fel partner llai disglair i addysg uwch. Mae wedi bod, mewn rhai ffyrdd, yn darged haws na sectorau eraill ar gyfer cyfyngu ar wariant. Ers 2011-12, gwelwyd lleihad difrifol mewn termau real yn y gwariant, heb sôn am doriadau enbyd i gyrsiau rhan-amser, a gaiff eu hastudio'n bennaf gan fyfyrwyr sy'n oedolion a chan bobl sydd mewn gwaith.

Despite these financial constraints, the rising demand for further education and lifelong learning opportunities has been noticeable, as it should be. It's part of the Welsh Government's strategy to upskill our economy, and to do so, they indicate to us, to equip our citizens with the skills they'll need to be successful in a modern economy. Yet, the truth is the funding and vision have not been forthcoming. I mention vision for a very specific reason. It's clear that over recent years there hasn't been the strategic leadership and road map for what the Welsh Government actually wants to achieve. We have soundbites and we have statements, but we are still waiting for something long term and tangible that delivers strategy to embed colleges and further education into the heart of economic planning and policy. At present, this simply is not the case and this is what the sector wants and needs. 

Sometimes, the only remedy is more money, but on other occasions and in some sectors what is also needed and often not provided is clarity of purpose, clarity of direction, and leadership. In so many areas of public life, the Welsh Government has singularly failed to do this. I think we can sum up our approach to further education in Wales as being stuck in a catch-22 situation. We need the economy to be better and more productive with higher wages and skills. How do we do that? By focusing on lifelong learning and upskilling and high-quality vocational education. How do we get there? The last part is left open, because, as yet, I don't believe the Welsh Government has decided, nor is it clear in its mind what it wants, despite myriad reviews and evidence on which road map is the way forward. 

So, our motion today aims to reflect the importance that we believe this Parliament and the Government should place on further education. Firstly, there has been a substantial cut to the amount further education receives. Ultimately, the Labour Party is in Government here in Wales, this is a devolved field, and it has to take some form of responsibility for those political decisions it has taken. Of course, money is tight, but there are ways of finding extra money. In 2016, we as a party were the only party to have a five-year budget plan independently assessed by Professor Gerry Holtham, who determined that Plaid Cymru's plan to identify over £600 million of savings per year in the Welsh budget was reasonable. We were able to put forward these plans because we were ambitious about reforming our Government.

So, there are always choices to be made. We made a choice with the Welsh Government in recent budget agreements to find extra money for FE. The Government requested that the college sector became less financially reliant on the Welsh Government, and that is something that they were able to achieve, going from a financial reliance of around two thirds from the block grant to just over half. There are decisions and actions that can be taken. 

The college sector has demonstrated this by becoming more financially efficient, but the flexibility is not being stretched to the limit. The problem is compounded by the complicated funding formula—which now, as Plaid shadow Minister, I'm getting to grips with—and the disparate and myriad pots of money, funding streams and programmes that run through the sector. Some people in the sector have told me that, compared to what is now a far simpler formula for HE, the FE sector is in need of a long-term overhaul. 

Whilst Government funding has been cut, the FE sector has been asked to deliver a wider range of services and to be more central in delivering on upskilling and productivity. We welcome this, FE colleges are well placed to do this. But, the question remains: how much can be feasibly and effectively delivered when factoring in increased demand and fewer resources? Many of the actions from the Welsh Government's employability plan will fall upon the FE sector. As stated in the plan, 

'Achieving the objectives within this Plan will require a co-ordinated and focused effort across the employability network. This requires partnership between Welsh Government, UK Government...Local Authorities, Universities, Further Education colleges'

and so on. 

'This effort will need to embrace flexibility and innovation whilst retaining a relentless focus on improvement and results.'

Er gwaethaf y cyfyngiadau ariannol hyn, mae'r cynnydd yn y galw am addysg bellach a chyfleoedd dysgu gydol oes wedi bod yn amlwg, fel y dylai fod. Mae'n rhan o strategaeth Llywodraeth Cymru i uwchsgilio ein heconomi, ac i wneud hynny, dywedant wrthym, er mwyn rhoi'r sgiliau y byddant eu hangen i'n dinasyddion allu llwyddo mewn economi fodern. Fodd bynnag, y gwir amdani yw nad yw'r cyllid a'r weledigaeth wedi bod yn ddigonol. Soniaf am weledigaeth am reswm penodol iawn. Mae'n amlwg dros y blynyddoedd diwethaf nad oes arweinyddiaeth a map strategol wedi bod ar gael ar gyfer yr hyn y mae Llywodraeth Cymru am ei gyflawni. Cawn ystrydebau bachog a chawn ddatganiadau, ond rydym yn dal i aros am rywbeth hirdymor a diriaethol sy'n darparu strategaeth i wneud colegau ac addysg bellach yn rhan annatod o gynlluniau a pholisïau economaidd. Ar hyn o bryd, nid yw hyn yn digwydd a dyma sydd ei angen ar y sector.

Weithiau, yr unig ateb yw mwy o arian, ond ar adegau eraill ac mewn rhai sectorau, yr hyn sydd hefyd ei angen ac nad yw'n cael ei ddarparu bob amser yw eglurder o ran diben, eglurder o ran cyfeiriad, ac arweinyddiaeth. Mewn sawl agwedd ar fywyd cyhoeddus, mae Llywodraeth Cymru wedi methu'n lân â gwneud hyn. Credaf y gallwn grynhoi ein hymagwedd tuag at addysg bellach yng Nghymru drwy ddweud ein bod mewn sefyllfa amhosibl. Mae arnom angen i'r economi fod yn well ac yn fwy cynhyrchiol gyda chyflogau uwch a gwell sgiliau. Sut rydym yn gwneud hynny? Drwy ganolbwyntio ar ddysgu gydol oes ac uwchsgilio ac addysg alwedigaethol o ansawdd uchel. Sut mae gwneud hynny? Mae'r rhan olaf yn benagored, oherwydd, hyd yn hyn, ni chredaf fod Llywodraeth Cymru wedi penderfynu, ac nid yw'n siŵr beth y mae ei eisiau, er gwaethaf yr adolygiadau dirifedi a'r dystiolaeth ynglŷn â pha fap sydd orau ar gyfer y ffordd ymlaen.

Felly, mae ein cynnig heddiw yn ceisio adlewyrchu'r pwysigrwydd y credwn y dylai'r Senedd hon a'r Llywodraeth ei roi i addysg bellach. Yn gyntaf, mae toriad sylweddol wedi bod i'r swm o arian y mae addysg bellach yn ei dderbyn. Yn y pen draw, mae'r Blaid Lafur mewn grym yma yng Nghymru, mae hwn yn faes datganoledig, ac mae'n rhaid iddynt gymryd rhyw fath o gyfrifoldeb am y penderfyniadau gwleidyddol a wnaed ganddynt. Wrth gwrs, mae arian yn brin, ond mae ffyrdd o ddod o hyd i arian ychwanegol. Yn 2016, ni fel plaid oedd yr unig blaid â chynllun cyllideb pum mlynedd wedi'i asesu'n annibynnol gan yr Athro Gerry Holtham, a ddaeth i'r casgliad fod cynllun Plaid Cymru i nodi dros £600 miliwn o arbedion y flwyddyn yng nghyllideb Cymru yn rhesymol. Gallasom gyflwyno'r cynlluniau hyn am ein bod yn uchelgeisiol ynglŷn â diwygio ein Llywodraeth.

Felly, mae dewisiadau i'w gwneud bob amser. Gyda Llywodraeth Cymru, mewn cytundebau cyllidebol diweddar, rydym wedi dewis dod o hyd i arian ychwanegol ar gyfer addysg bellach. Gofynnodd y Llywodraeth am i'r sector colegau ddod yn llai dibynnol yn ariannol ar Lywodraeth Cymru, ac mae hynny'n rhywbeth y gallasant ei gyflawni, gan fynd o ddibyniaeth ariannol o oddeutu dwy ran o dair o'r grant bloc i ychydig dros hanner. Mae yna benderfyniadau y gellir eu gwneud a chamau gweithredu y gellir eu cymryd.

Mae’r sector colegau wedi dangos hyn drwy ddod yn fwy effeithlon yn ariannol, ond nid yw’r hyblygrwydd yn cael ei wthio i’r ymylon. Gwaethygir y broblem gan y fformiwla ariannu gymhleth—ac fel Gweinidog yr wrthblaid ar ran Plaid Cymru, rwy'n dechrau cael crap ar hynny bellach—a’r gwahanol botiau o arian, ffrydiau ariannu a rhaglenni sy'n rhan o’r sector. O gymharu â fformiwla sy’n symlach o lawer bellach ar gyfer addysg uwch, mae rhai pobl yn y sector wedi dweud wrthyf fod angen ailwampio'r sector addysg bellach ar gyfer y tymor hir.

Er bod cyllid y Llywodraeth wedi'i dorri, gofynnwyd i’r sector addysg bellach ddarparu amrywiaeth ehangach o wasanaethau ac i fod yn fwy canolog mewn perthynas ag uwchsgilio a chynhyrchiant. Rydym yn croesawu hyn, mae colegau addysg bellach mewn sefyllfa dda i wneud hyn. Ond erys y cwestiwn: faint y gellir ei gyflawni’n ymarferol ac yn effeithiol o ystyried y cynnydd yn y galw a'r ffaith nad oes cymaint o arian ar gael? Bydd llawer o gamau gweithredu cynllun cyflogadwyedd Llywodraeth Cymru yn bethau i’r sector addysg bellach eu gwneud. Fel y nodwyd yn y cynllun,

'Er mwyn cyflawni’r amcanion yn y Cynllun hwn bydd angen ymdrech benodol, wedi’i chydlynu, ledled y rhwydwaith cyflogadwyedd. Er mwyn gwneud hyn bydd yn rhaid wrth bartneriaeth rhwng Llywodraeth Cymru, Llywodraeth y DU... Awdurdodau Lleol, Prifysgolion, Colegau Addysg Bellach'

ac yn y blaen.

'Bydd angen i’r ymdrech hon gofleidio hyblygrwydd ac arloesi, ac ar yr un pryd gadw’r pwyslais di-ildio ar welliant a chanlyniadau.'

It's notable that every area of Wales is below the UK average in terms of productivity, but the UK average in itself is below many other advanced economies'. But how will the demand placed upon the sector as a result of the employability plan be met when the resources are simply not there?

I note today that £8 million has been committed by the Welsh Government to ensure some pay parity between FE lecturers and teachers. A strong FE sector needs the best talent available to teach and that must come with a salary that's reflective of their importance. It is interesting, in fact, that the details of this announcement have been made today in time for this debate. Coincidental or not, it is to be welcomed. I think it's also worth pointing out here that the further education joint trade union in Wales has said in the past that any increase has to be above the retail price index and that the Welsh Government recognises 10 years of pay restraint. I hope that's what's being announced today and that that will be able to cover those concerns. But we also need to understand that part of the complaint that led to a vote for strike action was not only about raw numbers but also about a workload that has risen, is rising and set to rise further, with pay and resources not being reflective of that. 

Our final point urges what I think all of us in this Chamber, regardless of party, recognise: that FE has not been given the prominence in policy making it requires and deserves and that this country needs if we're going to have an economy that succeeds. The frustrating thing for many of us is that I think the Welsh Government knows this. I believe the Minister was right on the money when, as part of her campaign to be Labour leader in Wales, she said that upskilling and the wider skills agenda have to be a focus of the Welsh Government. I don't believe that it is currently, and I don't think that she thinks that it is currently, judging by her comments to the BBC. I think that this statement yesterday regarding further education funding also proves this. Another missed opportunity, another piecemeal bit of reform.

The Welsh Government's own employability plan shows they're aware of the scale of the challenge, because it says, and I quote, 

'The Governor of the Bank of England has calculated that more than 15 million jobs in the UK are at risk as a result of automation, this translates to around 700,000 jobs in Wales over the next two decades. The Centre of Cities think tank suggests that we will need to replace 110,000 jobs in Wales by 2030 as a result of automation.' 

When we look at the reviews that have taken place in recent years into financing, the Hazelkorn review into the long-term funding future, reports on innovation, we see a road map that has been laid out reasonably well for the Welsh Government. What is lacking is the strategic initiative to gather these separate pieces together and make them whole. And we cannot continue to wait any longer. Other countries are recognising the importance of FE and lifelong learning and have structures in place that place the sector at the forefront of their economic strategies. It's noticeable, for example, in the Basque Country; it's one of the highest per-capita regions of Europe, but it got there because of the importance it placed on education. It has focused investment on innovation and research and skills in the round, with skills plans—its fourth skills plan, which ties the education system together as one with planning, guidance and funding running through from pupils aged 14 onwards. 

In Wales, as I noted earlier—. And yesterday, we've had announcements around the FE sector being more engaged with regional skills partnerships, which the Welsh Government seemed to acknowledge were not up to the task of playing the central role they need because of the fact that they announced that they needed to have an independent adviser to be appointed to help with the way forward. The contrast is truly striking. The education Secretary has said that she hopes that a major overhaul of further education can take place before the end of this Assembly term. I don't hope that it can be realised, I think it must be realised. This is necessary to plan strategically for the way forward. 

Now, as I said, we are in a catch-22 situation in the Welsh economy. At some point, we're going to need to make a decision on how we make real economic progress, because our citizens are not going to put up with another two decades of managed decline. I've said in this Chamber in the past that, at the outset of devolution, our gross domestic product was comparable to that of the Republic of Ireland; now, we're not even in that country's rearview mirror any more. 

There is such a thing as damaging through doing nothing. I think what we would like to see is a commitment to bring in the strategic vision the sector wants and needs; to protect funding and prioritise for real-terms increases; to plan education and skills so that they're intertwined with our economic needs; to increase investment in innovation; and to decide where we want to go as a nation—what is our unique selling point, where do we want to invest our skills for the future and what do we want to achieve? How can we make our businesses more commercially viable, create more entrepreneurs and keep the people and their ideas here in Wales, promoting Wales and working in Wales? We are willing to work with the Welsh Government, but they now need to step up to the plate and deliver in this sector.

Mae'n nodedig fod pob ardal yng Nghymru yn is na chyfartaledd y DU o ran cynhyrchiant, ond mae cyfartaledd y DU ei hun yn is na chyfartaledd llawer o economïau datblygedig eraill. Ond sut y bydd y galw ar y sector o ganlyniad i'r cynllun cyflogadwyedd yn cael ei ateb pan nad yw'r adnoddau ar gael i wneud hynny?

Nodaf heddiw fod Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo £8 miliwn i sicrhau rhywfaint o gydraddoldeb rhwng cyflogau darlithwyr addysg bellach ac athrawon. Mae angen y dalent orau sydd ar gael i addysgu ar sector addysg bellach cryf, ac mae'n rhaid i hynny ddod law yn llaw â chyflog sy'n adlewyrchu eu pwysigrwydd. Mae'n ddiddorol, mewn gwirionedd, fod manylion y cyhoeddiad hwn wedi'u rhoi heddiw mewn pryd ar gyfer y ddadl hon. Boed hynny'n gyd-ddigwyddiad ai peidio, fe'u croesewir. Credaf y dylid nodi yma hefyd fod cyd-undeb llafur addysg bellach yng Nghymru wedi dweud yn y gorffennol y dylai unrhyw gynnydd fod yn uwch na'r mynegai prisiau manwerthu, a bod Llywodraeth Cymru yn cydnabod 10 mlynedd o gyfyngu ar gyflogau. Rwy'n gobeithio mai dyna sy'n cael ei gyhoeddi heddiw ac y bydd hynny'n gallu lleddfu'r pryderon hynny. Ond mae angen inni ddeall hefyd fod rhan o'r gŵyn a arweiniodd at bleidlais i streicio yn ymweud nid yn unig â rhifau moel ond hefyd â llwyth gwaith sydd wedi cynyddu, sydd yn cynyddu ac sydd ar fin cynyddu ymhellach, heb fod y cyflogau a'r adnoddau'n adlewyrchu hynny.

Mae ein pwynt olaf yn pwysleisio'r hyn y credaf fod pob un ohonom yn y Siambr hon, waeth beth fo'n pleidiau, yn ei gydnabod: nad yw addysg bellach, yn y gwaith o lunio polisi, wedi cael y sylw angenrheidiol y mae'n ei haeddu, ac sydd ei angen ar y wlad hon os ydym yn dymuno cael economi sy'n llwyddo. Y peth rhwystredig i lawer ohonom yw y credaf fod Llywodraeth Cymru yn ymwybodol o hyn. Credaf fod y Gweinidog yn llygad ei lle pan ddywedodd, fel rhan o'i hymgyrch i fod yn arweinydd y Blaid Lafur yng Nghymru, fod yn rhaid i uwchsgilio a'r agenda sgiliau ehangach fod yn ffocws i Lywodraeth Cymru. Ni chredaf eu bod ar hyn o bryd, ac ni chredaf ei bod hi'n meddwl eu bod ar hyn o bryd, yn ôl ei sylwadau i'r BBC. Credaf fod y datganiad hwn ddoe ynghylch cyllid i addysg bellach hefyd yn profi hyn. Cyfle coll arall, enghraifft arall o ddiwygio tameidiog.

Dengys cynllun cyflogadwyedd Llywodraeth Cymru eu bod yn ymwybodol o faint yr her, oherwydd mae'n dweud, ac rwy'n dyfynnu,

'Mae Llywodraethwr Banc Lloegr wedi cyfrifo bod mwy na 15 miliwn o swyddi yn y DU mewn perygl yn sgil awtomeiddio, ac mae hynny’n gyfystyr â 700,000 o swyddi yng Nghymru dros y ddau ddegawd nesaf. Mae’r felin drafod Centre for Cities yn awgrymu y bydd angen i ni ddod o hyd i swyddi i 110,000 o bobl yng Nghymru erbyn 2030 oherwydd awtomeiddio.'

Pan edrychwn ar yr adolygiadau cyllid a gynhaliwyd dros y blynyddoedd diwethaf, adolygiad Hazelkorn ar gyllid hirdymor yn y dyfodol, adroddiadau ar arloesi, gwelwn fap sydd wedi’i osod allan yn gymharol dda ar gyfer Llywodraeth Cymru. Yr hyn sydd ar goll yw menter strategol i ddod â’r darnau gwahanol hyn at ei gilydd a'u gwneud yn gyfan. Ac ni allwn barhau i aros. Mae gwledydd eraill yn cydnabod pwysigrwydd addysg bellach a dysgu gydol oes ac mae ganddynt strwythurau ar waith sy'n gosod y sector ar y blaen yn eu strategaethau economaidd. Mae'n amlwg, er enghraifft, yng Ngwlad y Basg; maent yn un o’r rhanbarthau uchaf y pen yn Ewrop, ond maent wedi cyrraedd yno o ganlyniad i’r pwyslais a roesant ar addysg. Maent wedi canolbwyntio buddsoddiad ar arloesi ac ymchwil a sgiliau yn gyffredinol, gyda chynlluniau sgiliau—eu pedwerydd cynllun sgiliau, sy'n clymu’r system addysg at ei gilydd fel un gyda chynlluniau, canllawiau a chyllid yn rhedeg drwodd gyda disgyblion 14 oed ymlaen.

Yng Nghymru, fel y nodais yn gynharach—. A ddoe, cawsom gyhoeddiadau ynglŷn â'r sector addysg bellach yn ymgysylltu mwy â'r partneriaethau sgiliau rhanbarthol yr oedd Llywodraeth Cymru i'w gweld yn cydnabod nad oeddent yn gallu chwarae’r rhan ganolog y mae angen iddynt ei chwarae, gan iddynt gyhoeddi bod angen iddynt benodi ymgynghorydd annibynnol i helpu gyda’r ffordd ymlaen. Mae’r cyferbyniad yn wirioneddol drawiadol. Mae'r Ysgrifennydd addysg wedi dweud ei bod yn gobeithio y gellir ailwampio addysg bellach yn llwyr cyn diwedd tymor y Cynulliad hwn. Nid gobeithio y gellir gwireddu hynny rwyf fi; rwy'n credu bod yn rhaid gwireddu hynny. Mae hyn yn angenrheidiol er mwyn cynllunio'n strategol ar gyfer y ffordd ymlaen.

Nawr, fel y dywedais, rydym mewn sefyllfa amhosibl o ran economi Cymru. Ar ryw adeg, bydd angen inni wneud penderfyniad ynglŷn â sut i wneud cynnydd economaidd go iawn, gan nad yw ein dinasyddion yn mynd i oddef dau ddegawd arall o ddirywiad wedi'i reoli. Rwyf wedi dweud yn y Siambr hon yn y gorffennol fod ein cynnyrch domestig gros, ar ddechrau datganoli, yn debyg i un Gweriniaeth Iwerddon; bellach, nid yw’r wlad honno’n gallu ein gweld yn eu drych ôl, hyd yn oed.

Mae’r fath beth â niweidio drwy wneud dim yn bosibl. Credaf mai’r hyn yr hoffem ei weld yw ymrwymiad i gyflwyno’r weledigaeth strategol sydd ei heisiau a'i hangen ar y sector; diogelu cyllid a blaenoriaethu ar gyfer cynnydd mewn termau real; cynllunio addysg a sgiliau fel eu bod yn cydblethu â’n hanghenion economaidd; cynyddu buddsoddiad mewn arloesi; a phenderfynu i ble rydym yn dymuno mynd fel cenedl—beth yw ein pwynt gwerthu unigryw, lle rydym am fuddsoddi ein sgiliau ar gyfer y dyfodol a beth rydym yn dymuno’i gyflawni? Sut y gallwn sicrhau bod ein busnesau'n fwy hyfyw yn fasnachol, creu mwy o entrepreneuriaid a chadw’r bobl a’u syniadau yma yng Nghymru, gan hyrwyddo Cymru a gweithio yng Nghymru? Rydym yn barod i weithio gyda Llywodraeth Cymru, ond mae’n rhaid iddynt ymateb i’r her a chyflawni yn y sector hwn.

15:55

Further education colleges are an essential part of our education system. They provide a range of lifelong learning opportunities, from vocational and technical education and basic skills to academic and higher level qualifications. Given that developing the skills base of the Welsh workforce is crucial for growing the Welsh economy, you would think that adequately funding further education would be a key priority for the Welsh Government.

But this is not the case. Under the Welsh Government, or the Welsh Labour Government, the further education sector has been chronically underfunded for many years. The budget for further education provision will be reduced from just under £401 million in 2018 to less than £396 million in 2019-20. The audit office states that grant funding in the sector has fallen by 13 per cent in real terms between 2012 and 2017—within five years, Minister, it has reduced by 13 per cent, a staggering figure.

Funding for part-time courses has dropped by 71 per cent over the same period. The effect on part-time student numbers has been dramatic. The number of part-time learners at further education institutions fell from over 85,280 in 2014-15 to just over 65,345 in 2015-16—this is a decline in numbers of nearly a quarter.

In response to the Welsh Government's underfunding, colleges have tried various ways to generate income from other sources, and they have won praise for doing so. The Wales Audit Office review of 2017 praised colleges on how resilient and entrepreneurial they have been in bringing in their own commercial