National Assembly for Wales

Back to Search

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

22/05/2018

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw'r cwestiynau i'r Prif Weinidog, a'r cwestiwn cyntaf, Leanne Wood. 

The first item on our agenda this afternoon is questions to the First Minister, and the first question is from Leanne Wood. 

Y Cyflog Byw Go Iawn
The Real Living Wage

1. Beth y mae Llywodraeth Cymru'n ei wneud i sicrhau bod gweithwyr yn cael eu talu'r cyflog byw go iawn? OAQ52252

1. What is the Welsh Government doing to ensure that workers get paid the real living wage? OAQ52252

We were accredited as a living wage employer in 2015. The Welsh NHS has paid the living wage since January 2015, and strong progress is being made across other employers both in the public and private sectors.

Cawsom ein hachredu fel cyflogwr cyflog byw yn 2015. Mae GIG Cymru wedi talu'r cyflog byw ers mis Ionawr 2015, ac mae cynnydd cryf yn cael ei wneud ar draws cyflogwyr eraill yn y sector cyhoeddus ac yn y sector preifat.

That sounds great, First Minister, but workers at Cardiff Airport would appreciate deeds rather than warm words. You bought this airport in 2013, yet we still have workers, some of whom live in the Rhondda, who are being paid less than this living wage. An agreement with the General Municipal Boilermakers will see the airport, and I quote,

'working towards being in a position to implement the Foundation Living Wage by the end of 2020.'

If that does happen, then it will have been a full seven years on what has been called 'publicly funded poverty pay.' Many of these employees are security staff, performing vital functions that keep airport security in place and keep passengers safe. What pressure can you now exert to ensure that this asset becomes a living wage foundation accredited employer by the next Living Wage Week in November?

Mae hynny'n swnio'n wych, Prif Weinidog, ond byddai gweithwyr ym Maes Awyr Caerdydd yn gwerthfawrogi gweithredoedd yn hytrach na geiriau gwresog. Prynwyd y maes awyr hwn gennych chi yn 2013, ac eto mae gennym ni weithwyr o hyd, rhai ohonynt yn byw yn y Rhondda, sy'n cael eu talu llai na'r cyflog byw hwn. Bydd cytundeb gyda'r Gwneuthurwyr Bwyleri Bwrdeistrefol Cyffredinol yn golygu y bydd y maes awyr, a dyfynnaf,

yn gweithio tuag at fod mewn sefyllfa i gyflwyno'r Cyflog Byw Sylfaenol erbyn diwedd 2020.

Os bydd hynny yn digwydd, yna bydd hynny wedi bod yn saith mlynedd lawn ar yr hyn a alwyd yn gyflog tlodi wedi ei ariannu gan y cyhoedd. Mae llawer o'r gweithwyr hyn yn staff diogelwch, sy'n cyflawni swyddogaethau hanfodol gan gadw mesurau diogelu'r maes awyr ar waith a chadw teithwyr yn ddiogel. Pa bwysau allwch chi ei roi nawr i sicrhau bod yr ased hwn yn dod yn gyflogwr cyflog byw sylfaenol achrededig erbyn yr Wythnos Cyflog Byw nesaf ym mis Tachwedd?

The airport has made a firm commitment to working towards achievement of the real living wage. A proposal has now been submitted to both recognised unions—the GMB and Unite—that the real living wage will be paid as a minimum to all directly employed airport staff by April 2020. Now, the unions will be taking this proposal to ballot and we understand the unions will be making a positive recommendation to members. That uplift is proposed to take place in two increments—the first in April 2019 and the second in April 2020—and that builds on the progress already made at the airport, which includes the eradication of zero-hours contracts and the introduction of enhanced rates of pay for both overtime and bank holiday working. 

Mae'r maes awyr wedi gwneud ymrwymiad pendant i weithio tuag at sicrhau'r cyflog byw gwirioneddol. Cyflwynwyd cynnig i'r ddau undeb cydnabyddedig—y GMB ac Unite—erbyn hyn, y bydd y cyflog byw gwirioneddol yn cael ei dalu fel isafswm i holl staff y maes awyr a gyflogir yn uniongyrchol erbyn mis Ebrill 2020. Nawr, bydd yr undebau yn cynnal pleidlais ar y cynnig hwn ac rydym yn deall y bydd yr undebau yn gwneud argymhelliad cadarnhaol i aelodau. Bwriedir i'r codiad hwnnw gael ei wneud mewn dwy gynyddran—y gyntaf ym mis Ebrill 2019 a'r ail ym mis Ebrill 2020—ac mae hynny'n adeiladu ar y cynnydd a wnaed eisoes yn y maes awyr, sy'n cynnwys cael gwared ar gontractau dim oriau a chyflwyno gwell cyfraddau cyflog am oramser a gweithio ar wyliau banc.

As a member of the real living wage leadership group, I was pleased to hear from the accreditation body Cynnal Cymru that 143 employers have been accredited in Wales, including private as well as public and third sector employers. Would you agree, First Minister, that we need to embed commitment and progress towards the real living wage in the economic action plan and, indeed, the gender review, as it's clear this will help address low pay and inequality in the workplace in Wales?

Fel aelod o'r grŵp arweinyddiaeth cyflog byw gwirioneddol, roeddwn i'n falch o glywed gan y corff achredu Cynnal Cymru bod 143 o gyflogwyr wedi cael eu hachredu yng Nghymru, gan gynnwys cyflogwyr preifat yn ogystal â chyflogwyr sector cyhoeddus a'r trydydd sector. A ydych chi'n cytuno, Prif Weinidog, bod angen i ni ymsefydlu ymrwymiad a chynnydd tuag at y cyflog byw gwirioneddol yn y cynllun gweithredu economaidd ac, yn wir, yr adolygiad rhywedd, gan ei bod hi'n eglur y bydd hyn yn helpu i fynd i'r afael â chyflogau isel ac anghydraddoldeb yn y gweithle yng Nghymru?

Well, we are firmly committed to addressing low pay and inequality in the workplace in Wales. You're right, of course, to say that low pay impacts disproportionately on women, and our gender review will pick this up. In terms of the economic action plan, it will introduce a new economic contract that will require firms seeking Welsh Government business support to commit to investing in their workforce through high-quality employment, skills development and fair work. 

Wel, rydym ni wedi ymrwymo'n gadarn i fynd i'r afael â chyflogau isel ac anghydraddoldeb yn y gweithle yng Nghymru. Rydych chi'n iawn, wrth gwrs, i ddweud bod cyflogau isel yn effeithio'n anghymesur ar fenywod, a bydd ein hadolygiad rhywedd yn rhoi sylw i hyn. O ran y cynllun gweithredu economaidd, bydd yn cyflwyno contract economaidd newydd a fydd yn ei gwneud yn ofynnol i gwmnïau sy'n ceisio cymorth busnes gan Lywodraeth Cymru ymrwymo i fuddsoddi yn eu gweithlu trwy gyflogaeth o ansawdd uchel, datblygu sgiliau a gwaith teg.

First Minister, 20 years ago, Welsh and Scottish workers had identical pay packets of about £301 per week. Twenty years later, the Welsh pay packet contains £498 a week, whereas the Scottish pay packet contains £49 more at £547. Despite the important contribution of the living wage and the benefits system, I'm sure you'd agree that we do need to ensure fairness, particularly for those on lower incomes. What's your Government doing to close this gap and ensure that there are higher paid, better quality jobs for people living in Wales, and what discussions have you had with the UK Government with regard to the Taylor review on modern working practices?

Prif Weinidog, 20 mlynedd yn ôl roedd gan weithwyr yng Nghymru a'r Alban yr un pecynnau cyflog o oddeutu £301 yr wythnos. Ugain mlynedd yn ddiweddarach, mae pecyn cyflog Cymru yn cynnwys £498 yr wythnos, tra bod pecyn cyflog yr Alban yn cynnwys £49 yn fwy, sef £547. Er gwaethaf cyfraniad pwysig y cyflog byw a'r system budd-daliadau, rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno bod angen i ni sicrhau tegwch, yn enwedig i'r rhai hynny ar incwm is. Beth mae eich Llywodraeth yn ei wneud i gau'r bwlch hwn ac i sicrhau bod swyddi â chyflogau uwch, ac o ansawdd gwell i bobl sy'n byw yng Nghymru, a pha drafodaethau ydych chi wedi eu cael gyda Llywodraeth y DU o ran adolygiad Taylor ar arferion gweithio modern?

[Inaudible.] the UK Government is the mess they're making of the benefit system, particularly with regard to universal credit, which will affect disproportionately and very negatively so many people in Wales. We've seen the removal of in-work tax credits as well. That hasn't helped people in terms of their incomes. We've seen, for example, the refusal of the UK Government to fund Wales properly, and, indeed, the UK Government have given Northern Ireland £1 billion, whereas Wales has had absolutely nothing. There's a great deal of work I think the Member can do with his own party in terms of making sure that Wales gets fairness, because we don't get it from the Tories. 

[Anghlywadwy.] Llywodraeth y DU yw'r llanastr y maen nhw'n ei wneud o'r system budd-daliadau, yn enwedig o ran y credyd cynhwysol, a fydd yn effeithio yn anghymesur ac yn negyddol iawn ar gynifer o bobl yng Nghymru. Rydym ni wedi gweld credydau treth mewn gwaith yn cael eu diddymu hefyd. Nid yw hynny wedi helpu pobl o ran eu hincwm. Rydym ni wedi gweld, er enghraifft, Llywodraeth y DU yn gwrthod ariannu Cymru yn briodol, ac, yn wir, mae Llywodraeth y DU wedi rhoi £1 biliwn i Ogledd Iwerddon, tra bod Cymru wedi cael dim byd o gwbl. Mae llawer iawn o waith yr wyf i'n credu y gall yr Aelod ei wneud gyda'i blaid ei hun o ran gwneud yn siŵr bod Cymru yn cael tegwch, oherwydd nid ydym ni'n ei gael gan y Torïaid.

First Minister, one of the fundamentals of economics is the law of supply and demand. If supply exceeds demand, the price of a commodity falls. This applies as much to the supply of labour as any other commodity. Would the First Minister not agree with me that it is the over-supply of cheap labour, especially in the semi-skilled and unskilled marketplace, caused by uncontrolled mass immigration, which has allowed big business to exploit workers with low wages?

Prif Weinidog, un o hanfodion economeg yw'r ddeddf cyflenwad a galw. Os bydd y cyflenwad yn fwy na'r galw, bydd pris nwydd yn gostwng. Mae hyn yr un mor berthnasol i'r cyflenwad o lafur ag unrhyw nwydd arall. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno â mi mai gorgyflenwad llafur rhad, yn enwedig yn y farchnad lled-grefftus a di-grefft, wedi ei achosi gan fewnfudo heb reolaeth ar raddfa fawr, sydd wedi caniatáu i fusnesau mawr gamfanteisio ar weithwyr gyda chyflogau isel?

There are many, many sectors of the Welsh economy that depend very much on labour from outside the UK. If we look at the food and drink sector, there are many firms who'd simply not be able to survive, because there are other options available for local workers that are seen as more attractive. Our abattoirs, for example, would struggle hugely if they weren't able to recruit from other countries. So, no, I don't agree that it's a question of over-supply. If you look at unemployment in Wales, it's historically very, very low—4.5 per cent. That's, effectively, full employment in terms of economics, which is why, of course, there's a need to be able to recruit skilled workers, and workers who are semi-skilled, from other countries. Where would our NHS be, for example, without the doctors who we recruit from outside Wales? I prefer to have a situation where people have the treatment they need, rather than obsessing with where they're from.

Mae llawer iawn o sectorau yn economi Cymru sy'n dibynnu'n fawr iawn ar lafur o'r tu allan i'r DU. Os edrychwn ni ar y sector bwyd a diod, ceir llawer o gwmnïau na fydden nhw'n gallu goroesi, gan fod dewisiadau eraill ar gael i weithwyr lleol sy'n cael eu hystyried yn rhai mwy deniadol. Byddai ein lladd-dai, er enghraifft, yn cael trafferthion mawr pe na byddent yn gallu recriwtio o wledydd eraill. Felly, nac ydw, nid wyf i'n cytuno ei fod yn gwestiwn o or-gyflenwi. Os edrychwch chi ar ddiweithdra yng Nghymru, mae'n isel dros ben yn hanesyddol—4.5 y cant. Mae hynny, i bob pwrpas, yn gyflogaeth lawn o ran economeg, a dyna pam, wrth gwrs, mae angen gallu recriwtio gweithwyr medrus, a gweithwyr sy'n lled-fedrus, o wledydd eraill. Ble fyddai ein GIG, er enghraifft, heb y meddygon yr ydym ni'n eu recriwtio o'r tu allan i Gymru? Mae'n well gen i fod mewn sefyllfa lle mae pobl yn cael y driniaeth sydd ei hangen arnynt, yn hytrach nag obsesu ynghylch o ble maen nhw'n dod.

13:35
Digido a Gwasanaethau Cyhoeddus
Digitisation and Public Services

2. A wnaiff y Prif Weinidog ymrwymo i adolygiad o sut y gall digido gefnogi'r gwaith o ddarparu gwell gwasanaethau cyhoeddus? OAQ52217

2. Will the First Minister commit to a review of how digitisation can support the better delivery of public services? OAQ52217

Can I commend the Member, first of all, for his interest in this? I know he has a very deep interest in digitisation and the opportunities that it affords, not just the threats that are sometimes perceived as being there. We are reviewing progress on the use of digital and data in public service delivery, to ensure we are maximising the potential for digital to contribute to our approach to public service delivery in Wales.

A gaf i ganmol yr Aelod, yn gyntaf oll, am ei ddiddordeb yn hyn? Gwn fod ganddo ddiddordeb hynod ddwys mewn digido a'r cyfleoedd y mae'n eu cynnig, nid yn unig y bygythiadau yr ystyrir weithiau eu bod yn bodoli. Rydym ni'n adolygu cynnydd o ran y defnydd o'r digidol a data yn y ddarpariaeth o wasanaethau cyhoeddus, i sicrhau ein bod ni'n sicrhau bod y potensial mwyaf posibl i'r digidol gyfrannu at ein darpariaeth o wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru.

Thank you very much. It takes 55 days to start the recruitment of a nurse, after they've handed their notice in, and we're spending some £59 million on agency nurses. NHS Shared Services estimate that, using existing technologies, they can take 30 days off that time, saving some £13 million. There are opportunities like this right across public services to free up resource to deliver front-line services. The Welsh Government has announced a review of automation and digital, and I recently met with Professor Phil Brown, who is leading that, and I must say we are very fortunate to be having him leading that work and the expert panel that's been put together. I think it's a very exciting piece of work, but it's a piece of work that looks primarily at skills, and at labour force issues, not at the whole raft of issues right across the public sector. Both use artificial intelligence but, crucially, existing technologies we have available now that are not being harnessed. So, would the First Minister look into the whole piece and not just the labour market dimensions?

Diolch yn fawr iawn. Mae'n cymryd 55 diwrnod i ddechrau recriwtio nyrs, ar ôl iddyn nhw gyflwyno rhybudd eu bod yn gadael, ac rydym ni'n gwario tua £59 miliwn ar nyrsys asiantaeth. Mae Cydwasanaethau'r GIG yn amcangyfrif, gan ddefnyddio technolegau presennol, y gallan nhw dynnu 30 diwrnod oddi ar y cyfnod hwnnw, gan arbed tua £13 miliwn. Ceir cyfleoedd fel hyn ar draws y gwasanaethau cyhoeddus i ryddhau adnoddau i ddarparu gwasanaethau rheng flaen. Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi adolygiad o awtomeiddio a'r digidol, a chefais gyfarfod yn ddiweddar â'r Athro Phil Brown, sy'n arwain hynny, ac mae'n rhaid i mi ddweud ein bod ni'n ffodus iawn o'i gael yn arwain y gwaith hwnnw a'r panel arbenigol sydd wedi ei ymgynnull. Credaf ei fod yn ddarn o waith cyffrous iawn, ond mae'n ddarn o waith sy'n ystyried sgiliau yn bennaf, a materion gweithlu, nid y llu o faterion ar draws y sector cyhoeddus cyfan. Mae'r ddau yn defnyddio deallusrwydd artiffisial ond, yn hollbwysig, technolegau presennol sydd ar gael i ni nawr nad ydynt yn cael ei harneisio. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog ymchwilio i'r sefyllfa gyfan ac nid yr elfennau marchnad lafur yn unig?

I agree, and it's an issue I know the Member has raised with me privately: how do we look at digitisation as a way of improving public service performance? He's given an example there, which he's given to me before, and it's hugely important the recruitment process is speeded up. The question is, then, how do we do it. Well, there are a number of recent or current reviews that cover aspects of digitisation—the parliamentary review on health looked at it, for example, in the field of health; the Reid review, in terms of innovation; and the Bowen review in terms of the workforce. Now, within health, 'Informed Health and Care' sets out the vision for the delivery of digital services to support health and social care services and policies. The parliamentary review made a specific recommendation on digital services, which will be taken up within the transformation plan, which is part of a paper that will be considered by Cabinet. And of course, we have in Julie James a Cabinet Secretary who is taking forward the digitisation agenda. What I want to avoid is for digitisation to be taken forward in different compartments rather than taken forward as an opportunity across Government.

Rwy'n cytuno, a gwn ei fod yn fater y mae'r Aelod wedi ei godi gyda mi yn breifat: sut ydym ni'n edrych ar ddigido fel ffordd o wella perfformiad gwasanaethau cyhoeddus? Mae wedi rhoi enghraifft yn y fan yna, y mae wedi ei rhoi i mi o'r blaen, ac mae'n eithriadol o bwysig bod y broses recriwtio yn cael ei chyflymu. Y cwestiwn yw, felly, sut mae gwneud hyn. Wel, ceir nifer o adolygiadau diweddar neu gyfredol sy'n cwmpasu agweddau ar ddigido—fe'i hystyriwyd gan yr adolygiad seneddol ar iechyd, er enghraifft, ym maes iechyd; adolygiad Reid, o ran arloesi; ac adolygiad Bowen o ran y gweithlu. Nawr, ym maes iechyd, mae 'Iechyd a Gofal Gwybodus' yn cyflwyno'r weledigaeth ar gyfer darparu gwasanaethau digidol i gynorthwyo gwasanaethau a pholisïau iechyd a gofal cymdeithasol. Gwnaeth yr adolygiad seneddol argymhelliad penodol ar wasanaethau digidol, a fydd yn cael sylw yn y cynllun gweddnewid, sy'n rhan o bapur a fydd yn cael ei ystyried gan y Cabinet. Ac wrth gwrs, mae gennym ni Julie James, Ysgrifennydd y Cabinet sy'n bwrw ymlaen â'r agenda digido. Yr hyn yr wyf i eisiau ei osgoi yw bwrw ymlaen â digido mewn gwahanol gydrannau yn hytrach na bwrw ymlaen ag ef fel cyfle ar draws Lywodraeth.

Of course, First Minister, access to the internet and, indeed, good broadband speeds are now considered as one of the main utilities that a family or a household should have. However, the latest communications market report for Wales found that just over eight households out of 10 actually can access the internet—83 per cent. So, that leaves 17 per cent of people who cannot access the internet. Now, when they cannot access the internet for services that are only available online, then they are at a great disadvantage. Now, at present, for example, also, to register as a landlord under Rent Smart Wales costs £33.50 if you complete the application form online, but £80.50 for a paper-based application. And in Aberconwy, a number of my constituents have actually had to pay this extra money and found it quite an unfair system. Will you commit to reviewing processes across all Welsh Government public service providers to ensure that such discrepancies and, indeed, these natural barriers are removed?

Wrth gwrs, Prif Weinidog, ystyrir erbyn hyn bod mynediad at y rhyngrwyd ac, yn wir, cyflymder band eang da yn un o'r prif gyfleustodau y dylai teulu neu aelwyd feddu arnynt. Fodd bynnag, canfu'r adroddiad marchnad gyfathrebu diweddaraf ar gyfer Cymru mai dim ond ychydig dros wyth o bob 10 o aelwydydd sy'n gallu cael mynediad at y rhyngrwyd mewn gwirionedd—83 y cant. Felly, mae hynny'n gadael 17 y cant o bobl na allant gael mynediad at y rhyngrwyd. Nawr, pan na allant gael mynediad at y rhyngrwyd ar gyfer gwasanaethau sydd ar gael ar-lein yn unig, yna maen nhw o dan anfantais enfawr. Nawr, ar hyn o bryd, er enghraifft, hefyd, mae cofrestru fel landlord o dan Rhentu Doeth Cymru yn costio £33.50 os ydych chi'n llenwi'r ffurflen gais ar-lein, ond £80.50 ar gyfer cais ar bapur. Ac yn Aberconwy, bu'n rhaid i nifer o'm hetholwyr dalu'r arian ychwanegol a chanfod bod hon yn system cwbl annheg. A wnewch chi ymrwymo i adolygu prosesau ar draws holl ddarparwyr gwasanaethau cyhoeddus Llywodraeth Cymru i sicrhau bod anghysonderau o'r fath ac, yn wir, y rhwystrau naturiol hyn yn cael eu dileu?

I think I have to say to the Member that I think the information she's using is out of date—possibly a year out of date. That is my understanding. We look at Superfast Cymru, for example, and what we have done with that. It has meant that a substantial number—nearly, not 100 per cent, but more than 90 per cent—of premises in Wales have access to superfast broadband. That would not have been done without Welsh Government intervention. If this had been left to the market, many of her constituents would have been left without broadband forever and a day. So, the intervention that we have put in place as a Government has ensured that many, many people will have access to broadband that otherwise they would not have. There will be a small percentage of the population who will need to look at other solutions in terms of accessing a broadband speed that people will find acceptable. We are proud of our record in rolling out broadband across rural communities in Wales that would otherwise have no access at all. 

Rwy'n credu bod yn rhaid i mi ddweud wrth yr Aelod fy mod i'n meddwl bod yr wybodaeth y mae hi'n ei defnyddio yn hen—flwyddyn ar ei hôl hi o bosibl. Dyna fy nealltwriaeth i. Edrychwn ar Cyflymu Cymru, er enghraifft, a'r hyn yr ydym ni wedi ei wneud gyda hynny. Mae wedi golygu bod gan nifer sylweddol—bron, nid 100 y cant, ond mwy na 90 y cant—o safleoedd yng Nghymru fynediad at fand eang cyflym iawn. Ni fyddai hynny wedi cael ei wneud heb ymyrraeth Llywodraeth Cymru. Pe byddai hyn wedi cael ei adael i'r farchnad, byddai llawer o'i hetholwyr wedi cael eu gadael heb fand eang am byth. Felly, mae'r ymyrraeth yr ydym ni wedi ei rhoi ar waith fel Llywodraeth wedi sicrhau y bydd gan lawer iawn o bobl fynediad at fand eang na fyddai ganddyn nhw fel arall. Bydd canran fechan o'r boblogaeth y bydd angen iddyn nhw ystyried atebion eraill o ran cael mynediad at gyflymder band eang a fydd yn dderbyniol i bobl. Rydym ni'n falch o'n hanes o gyflwyno band eang ar draws cymunedau gwledig yng Nghymru na fyddai ganddyn nhw fynediad o gwbl fel arall.

13:40
Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau, ac arweinydd yr wrthblaid, Andrew R.T. Davies. 

Questions now from party leaders, and the leader of the opposition, Andrew R.T. Davies. 

Thank you, Presiding Officer. First Minister, today the Public Accounts Committee have brought forward their report looking at the expenditure around the Circuit of Wales, and just before I ask you the question, I'm sure you'll join me in congratulating the Chair of the Public Accounts Committee, who announced that he and his wife are expecting their first child in a few months' time.

When you look at this report, it really does make for depressing reading, to say the least. It doesn't look at the policy position in fairness, because that's not the Public Accounts Committee's role; it looks at the expenditure of money. It indicates a lack of ministerial oversight on many of the decisions that were taken, and press releases that were put out were contrary to the evidence that the committee then uncovered that showed that the department was aware of what was going on with this money. You are head of the Government. How on earth can a Government department operate in such circumstances as the report identifies today, which basically indicates that the department was being run by the officials rather than the Minister? 

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, mae'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus wedi cyhoeddi ei adroddiad heddiw yn edrych ar y gwariant sy'n gysylltiedig â Chylchffordd Cymru, a chyn i mi ofyn y cwestiwn i chi, rwy'n siŵr y gwnewch chi ymuno â mi i longyfarch Cadeirydd y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus, a gyhoeddodd ei fod ef a'i wraig yn disgwyl eu plentyn cyntaf ymhen ychydig fisoedd.

Pan edrychwch chi ar yr adroddiad hwn, mae wir yn ddigalon ei ddarllen, a dweud y lleiaf. Nid yw'n ystyried y safbwynt polisi a bod yn deg, oherwydd nid dyna swyddogaeth y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus; mae'n ystyried yr arian a wariwyd. Mae'n nodi diffyg goruchwyliaeth weinidogol o ran llawer o'r penderfyniadau a wnaed, ac roedd datganiadau i'r wasg a gyhoeddwyd yn mynd yn groes i'r dystiolaeth a ddatgelwyd gan y pwyllgor yn ddiweddarach a oedd yn dangos bod yr adran yn ymwybodol o'r hyn a oedd yn digwydd gyda'r arian hwn. Chi yw pennaeth y Llywodraeth. Sut ar y ddaear y gall un o adrannau'r Llywodraeth weithredu o dan amgylchiadau o'r fath y mae'r adroddiad yn eu nodi heddiw, sydd fwy neu lai yn nodi bod yr adran yn cael ei rhedeg gan y swyddogion yn hytrach na gan y Gweinidog?

Well, first of all, could I join him in his congratulations to Nick Ramsay? I found out about his good news on Facebook. So, that is something that certainly all of us on these benches would offer him congratulations on, of course—him and his wife. 

In terms of the issue that's raised by the leader of the opposition, there are questions that we will need to address in the response to the committee's report, but, of course, as the committee has reported, it's absolutely right that there should be a full response at the right time. 

Wel, yn gyntaf oll, a gaf i ymuno ag ef yn ei longyfarchiadau i Nick Ramsay? Cefais wybod am ei newyddion da ar Facebook. Felly, mae hynny'n rhywbeth y byddai pob un ohonom ni ar y meinciau hyn yn sicr yn ei longyfarch arno, wrth gwrs—ef a'i wraig.

O ran y mater a godwyd gan arweinydd yr wrthblaid, mae cwestiynau y bydd angen i ni roi sylw iddynt yn yr ymateb i adroddiad y pwyllgor, ond, wrth gwrs, fel y mae'r pwyllgor wedi ei adrodd, mae'n gwbl briodol y dylai fod ymateb llawn ar yr amser priodol.

And I fully accept that, First Minister, but I note the Government response to date, which didn't seek to refute the allegations that the officials were running this department at the time. And that's a very serious accusation based on the evidence that the committee has put together. It's a cross-party committee, it was a unanimous report and it was indicating as well that some of these oversights were happening into this current administration as well, as recently as 27 April last year, when the current Cabinet Secretary was in place. It refers to the press releases that were put out and the Government's written statement.

It is deeply troubling for many people who look in on this, and you'll be aware of this through your constituency work—and all the other Members—when you go to organisations that say the Welsh Government demand paper A and paper B and due diligence reports, so that they can get a very small grant of maybe a couple of thousand pounds—. Here, we are talking millions of pounds and hundreds of thousands of pounds on specific projects. I put it to you again that what I'm trying to elicit from you, as head of the Government, is how on earth can the officials run the department without the Minister having oversight of these decisions? That's a very serious accusation that needs and answer and surely, today, you, as head of the Government, can give us that answer and that reassurance that the changes in place will not allow this situation to happen again. 

Ac rwy'n derbyn hynny'n llwyr, Prif Weinidog, ond nodaf ymateb y Llywodraeth hyd yma, na wnaeth geisio gwadu'r honiadau mai'r swyddogion oedd yn rhedeg yr adran hon ar y pryd. Ac mae hwnnw'n gyhuddiad difrifol iawn yn seiliedig ar y dystiolaeth y mae'r pwyllgor wedi ei chasglu. Mae'n bwyllgor trawsbleidiol, roedd yn adroddiad unfrydol ac roedd hefyd yn nodi bod rhai o'r achosion hyn o esgeulustod yn digwydd yn y weinyddiaeth bresennol hon hefyd, mor ddiweddar â 27 Ebrill y llynedd, pan oedd yr Ysgrifennydd y Cabinet presennol yn ei swydd. Mae'n cyfeirio at y datganiadau i'r wasg a gyhoeddwyd a datganiad ysgrifenedig y Llywodraeth.

Mae'n ofid mawr i lawer o bobl sy'n edrych ar hyn o'r tu allan, a byddwch yn ymwybodol o hyn drwy eich gwaith etholaeth—a'r holl Aelodau eraill—pan fyddwch chi'n mynd at sefydliadau sy'n dweud bod Llywodraeth Cymru yn mynnu papur A a phapur B ac adroddiadau diwydrwydd dyladwy, fel y gallant gael grant bach iawn o fil neu ddwy o bunnoedd efallai—. Rydym ni'n sôn yn yr achos hwn am filiynau o bunnoedd a channoedd o filoedd o bunnoedd ar brosiectau penodol. Awgrymaf i chi unwaith eto mai'r hyn yr wyf i'n ceisio ei ddarganfod gennych chi, fel pennaeth y Llywodraeth, yw sut ar y ddaear y gall y swyddogion redeg yr adran heb fod gan y Gweinidog oruchwyliaeth o'r penderfyniadau hyn? Mae hwnnw'n gyhuddiad difrifol iawn sydd angen ateb a does bosib, heddiw, fel pennaeth y Llywodraeth, na allwch chi roi'r ateb hwnnw i ni a'r sicrwydd hwnnw na fydd y newidiadau sydd ar waith yn caniatáu i'r sefyllfa hon ddigwydd eto.

Well, the leader of the opposition will be aware of the Carltona principle and the way that operates, but it wouldn't be right for me to prejudge a full response. This is a serious report that deserves a serious response, and that has to be done at the right time. At that time, of course, it's absolutely right that Members should have the opportunity to scrutinise what the Government has done and the response that Government puts in place. 

Wel, bydd arweinydd yr wrthblaid yn ymwybodol o egwyddor Carltona a'r ffordd y mae'n gweithredu, ond ni fyddai'n briodol i mi ragfarnu ymateb llawn. Mae hwn yn adroddiad difrifol sy'n haeddu ymateb difrifol, ac mae'n rhaid gwneud hynny ar yr adeg briodol. Bryd hynny, wrth gwrs, mae'n gwbl briodol y dylai'r Aelodau gael y cyfle i graffu ar yr hyn mae'r Llywodraeth wedi ei wneud a'r ymateb y bydd y Llywodraeth yn ei roi ar waith.

It doesn't look as if I'm going to get an answer. I appreciate that, but I'll look forward to the answer when it comes. But will you give us an assurance, then, this afternoon, First Minister, that if the Government acknowledges these accusations, these assertions, based on the evidence that the committee took—the cross-party committee that looked into this—. To date, no-one has, from what I can understand, been disciplined or been sanctioned because of the very serious allegations that have been substantiated in this report. Will you, therefore, commit to a Government response that indicates that sanctions have been taken where they need to be taken, because, as I said, it cannot be right that people can have such leadership in a department and who aren't elected Members—the Ministers or the Cabinet Secretaries—and that the officials are running those departments? This department clearly seems to be out of control, First Minister.  

Nid yw'n ymddangos fel fy mod i'n mynd i gael ateb. Rwy'n gwerthfawrogi hynny, ond edrychaf ymlaen at yr ateb pan ddaw. Ond a wnewch chi roi sicrwydd i ni, felly, y prynhawn yma, Prif Weinidog, os bydd y Llywodraeth yn cydnabod y cyhuddiadau hyn, yr haeriadau hyn, ar sail y dystiolaeth a dderbyniwyd gan y pwyllgor—y pwyllgor trawsbleidiol a ymchwiliodd i hyn—. Hyd yma, does neb, o'r hyn a ddeallaf, wedi cael ei ddisgyblu na'i gosbi oherwydd y cyhuddiadau difrifol iawn a gadarnhawyd yn yr adroddiad hwn. A wnewch chi, felly, ymrwymo i ymateb gan y Llywodraeth sy'n dangos bod cosbau wedi eu cyflwyno lle mae angen eu cyflwyno, oherwydd, fel y dywedais, ni all fod yn iawn i bobl allu cael arweinyddiaeth o'r fath mewn adran a hwythau heb fod yn Aelodau etholedig—y Gweinidogion neu Ysgrifenyddion y Cabinet—a bod y swyddogion yn rhedeg yr adrannau hynny? Mae'n ymddangos yn amlwg bod yr adran hon allan o reolaeth, Prif Weinidog.

Well, first of all, there are a number of issues that the committee raises that we have to consider, but we are entitled to put forward a response as a Government and, at that time, Members will want to weigh up, of course, what the committee has said and the important points that the committee has raised, together with the Government response, and that, to my mind, is the proper way of doing things. It's at that time, of course, that there will be scrutiny of Government decisions, but I don't think it's right to prejudge any response that we might put in place. But it is obviously a report that we must look at very, very seriously, because there are issues there that we will need to address as Government, but they will be addressed when the full response is produced.

Wel, yn gyntaf oll, mae nifer o faterion y mae'r pwyllgor yn eu codi y mae'n rhaid i ni eu hystyried, ond mae gennym ni hawl i gyflwyno ymateb fel Llywodraeth, a, bryd hynny, bydd yr Aelodau yn dymuno pwyso a mesur, wrth gwrs, yr hyn y mae'r pwyllgor wedi ei ddweud a'r pwyntiau pwysig y mae'r pwyllgor wedi eu codi, ynghyd ag ymateb y Llywodraeth, a dyna, yn fy marn i, yw'r ffordd briodol o wneud pethau. Bryd hynny, wrth gwrs, y bydd craffu ar benderfyniadau'r Llywodraeth, ond nid wyf yn credu ei bod hi'n briodol rhagfarnu unrhyw ymateb y gallem ni ei gyflwyno. Ond mae'n amlwg yn adroddiad y mae'n rhaid i ni edrych arno yn ofalus iawn, iawn, oherwydd mae materion yno y bydd angen i ni roi sylw iddyn nhw fel Llywodraeth, ond byddant yn cael sylw pan fydd yr ymateb llawn yn cael ei gyhoeddi.

13:45

Arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood.

Leader of Plaid Cymru, Leanne Wood.

Diolch, Llywydd. A third of Welsh children live in poverty. Does the First Minister believe his Government or the Conservatives in Westminster are best placed to tackle this national crisis?

Diolch, Llywydd. Mae traean o blant Cymru yn byw mewn tlodi. A yw'r Prif Weinidog yn credu mai ei Lywodraeth ef, neu'r Ceidwadwyr yn San Steffan sydd yn y sefyllfa orau i fynd i'r afael â'r argyfwng cenedlaethol hwn?

In terms of being 'best placed' to tackle it, there's no doubt the UK Government has a very strong role, through the welfare system, through the way it can look at tax credits, but it has unfortunately walked away from the role that Government should have, which is, firstly, to reduce inequality in society and, secondly, to ensure that money goes where money is needed most around the UK. That is something that they have not taken forward over the last eight years.

O ran bod yn y 'sefyllfa orau' i fynd i'r afael ag ef, nid oes amheuaeth bod gan Lywodraeth y DU swyddogaeth gref iawn, drwy'r system lles, drwy'r ffordd mae'n gallu edrych ar gredydau treth, ond yn anffodus mae wedi troi ei chefn ar y swyddogaeth y dylai Llywodraeth ei chyflawni, sef, yn gyntaf, lleihau anghydraddoldeb mewn cymdeithas ac, yn ail, sicrhau bod arian yn mynd i le mae angen arian fwyaf o gwmpas y DU. Mae hynny'n rhywbeth nad ydyn nhw wedi bwrw ymlaen ag ef dros yr wyth mlynedd diwethaf.

First Minister, you are the Government of Wales and you can take responsibility. You can lift people out of poverty, yet you are choosing not to. Your Ministers claim that the devolution of welfare administration would undermine the social union of the UK. Now, putting aside the fact that every other Government in the UK has power to administer welfare, does he think this reckless undermining of the social union is what has driven calls for the devolution of welfare from the Institute for Public Policy Research, Shelter Cymru, the Assembly's cross-party equalities committee, the Bevan Foundation, the Trussell Trust, the Scottish Labour Party, the Scottish Liberal Democrat Party, the UK Labour Party, the Labour mayor of Manchester—and there are many more? Do you think all of these are divisive nationalists, seeking to undermine the social union?

Prif Weinidog, chi yw Llywodraeth Cymru a gallwch chi gymryd cyfrifoldeb. Gallwch chi godi pobl allan o dlodi, ac eto rydych chi'n dewis peidio â gwneud hynny. Mae eich Gweinidogion yn honni y byddai datganoli'r broses o weinyddu lles yn tanseilio undeb cymdeithasol y DU. Nawr, gan roi o'r neilltu y ffaith fod gan bob Llywodraeth arall yn y DU rym i weinyddu lles, a yw e'n credu mai'r tanseilio di-hid hwn o'r undeb cymdeithasol sydd wedi ysgogi galwadau i ddatganoli lles gan y Sefydliad Ymchwil Polisi Cyhoeddus, Shelter Cymru, pwyllgor cydraddoldeb trawsbleidiol y Cynulliad, Sefydliad Bevan, Ymddiriedolaeth Trussell, Plaid Lafur yr Alban, Plaid Democratiaid Rhyddfrydol yr Alban, Plaid Lafur y DU, maer Llafur Manceinion—ac mae llawer mwy? A ydych chi'n credu bod pob un o'r rhain yn genedlaetholwyr dadunol sy'n ceisio tanseilio'r undeb cymdeithasol?

Well, I have to say, I find it extraordinary to be accused, as a progressive politician—and all of us are on these benches—that we are choosing not to address child poverty. That is a profoundly— [Interruption.]—a profoundly unfair allegation to make, but that is the allegation that she has made. I have to say, the suggestion that this is entirely within the hands of Welsh Government is simply fallacious. We know the UK Government has substantial levers in terms of welfare, in terms of the benefits system, in terms of employment law, in terms of the setting of the real living wage. Yes, we can do it, in terms of the reach that we have to the public sector and to the third sector, to an extent, but not to the private sector. What she is doing is absolving the UK Government of its responsibility, and that's where responsibility must lie. Now, it's one thing to say, 'Let's administer benefits', but there are two problems with that. First of all, the Scots are spending money on bureaucracy—on bureaucracy. They are actually spending money on administration that could be going to recipients. That is clearly an issue that we have had to consider. Secondly, administering the benefits system is no good if you can't control the flow of money; you just get the blame, in those circumstances. People will then say, 'Well, you're the ones administering the benefits system; why don't you put more money into it, why don't you do this, why don't you do that?' when, actually, you can't. So, I've always been very, very reluctant to take on board the administration of something when I think it's a trap set by the UK Government.

Wel, mae'n rhaid i mi ddweud, rwy'n ei chael hi'n rhyfeddol fy mod yn cael fy nghyhuddo, fel gwleidydd blaengar—ac mae pob un ohonom ni ar y meinciau hyn—ein bod ni'n dewis peidio â mynd i'r afael â thlodi plant. Mae hwnnw'n honiad—[Torri ar draws.]—honiad hynod annheg i'w wneud, ond dyna'r honiad y mae hi wedi ei wneud. Mae'n rhaid i mi ddweud, mae'r awgrym bod hyn yn llwyr yn nwylo Llywodraeth Cymru yn gwbl anghywir. Rydym ni'n gwybod bod gan Lywodraeth y DU ysgogwyr sylweddol o ran lles, o ran y system budd-daliadau, o ran cyfraith gyflogaeth, o ran pennu'r cyflog byw gwirioneddol. Gallwn, mi allwn ei wneud, o ran y cyrhaeddiad sydd gennym ni at y sector cyhoeddus ac at y trydydd sector, i raddau, ond nid at y sector preifat. Yr hyn y mae hi'n ei wneud yw rhyddhau Llywodraeth y DU o'i chyfrifoldeb, a dyna lle mae'n rhaid i'r cyfrifoldeb fod. Nawr, un peth yw dweud, 'Gadewch i ni weinyddu budd-daliadau', ond mae dwy broblem yn ymwneud â hynny. Yn gyntaf oll, mae'r Albanwyr yn gwario arian ar fiwrocratiaeth—ar fiwrocratiaeth. Maen nhw'n gwario arian mewn gwirionedd ar weinyddu a allai fod yn mynd i dderbynwyr. Mae hynny'n amlwg yn fater y bu'n rhaid i ni ei ystyried. Yn ail, nid yw gweinyddu'r system budd-daliadau yn dda i ddim os na allwch chi reoli'r llif arian; y cwbl yr ydych chi'n ei gael yw'r bai, o dan yr amgylchiadau hynny. Bydd pobl yn dweud wedyn, 'Wel, chi yw'r rhai sy'n gweinyddu'r system budd-daliadau; pam na wnewch chi roi mwy o arian ynddi, pam na wnewch chi hyn, pam na wnewch chi'r llall?' pan, mewn gwirionedd, na allwch chi wneud hynny. Felly, rwyf i wedi bod yn amharod dros ben erioed i ystyried gweinyddu rhywbeth pan fy mod i'n credu ei fod yn fagl a osodwyd gan Lywodraeth y DU.

So, these levers exist, yet you don't want to have control over them. You talk of strategies, and you bemoan the Tories' welfare policies, while your only real action is to cut the benefits under the responsibility of your own Government: school uniform grant, cut; independent living grant, cut; the education improvement grant, cut; Communities First, cut. A third of Welsh children are living in poverty, thousands rely on food banks for a decent meal, and this is the best that you can do. First Minister, I've got a simple question: are you willing to take responsibility or are you happy to just carry on blaming the Tories in Westminster?

Felly, mae'r ysgogwyr hyn yn bodoli, ond eto nid ydych chi eisiau rheolaeth drostyn nhw. Rydych chi'n sôn am strategaethau, ac rydych chi'n cwyno am bolisïau lles y Torïaid, er mai eich unrhyw weithred  chi mewn gwirionedd yw  torri'r budd-daliadau y mae eich Llywodraeth eich hun yn gyfrifol amdanynt: torri'r grant gwisg ysgol; torri'r grant byw'n annibynnol; torri'r grant gwella addysg; torri Cymunedau yn Gyntaf. Mae traean o blant Cymru yn byw mewn tlodi, mae miloedd yn dibynnu ar fanciau bwyd am bryd digonol o fwyd, a dyma'r gorau y gallwch chi ei wneud. Prif Weinidog, mae gen i gwestiwn syml: a ydych chi'n barod i gymryd cyfrifoldeb neu a ydych chi'n hapus i barhau i roi'r bai ar y Torïaid yn San Steffan?

Let's look at this very carefully. The leader of Plaid Cymru represents a party that wants to see an independent Wales—

Gadewch i ni edrych ar hyn yn ofalus. Mae arweinydd Plaid Cymru yn cynrychioli plaid sydd eisiau gweld Cymru annibynnol—

I knew that was coming. Surprise, surprise.

Roeddwn i'n gwybod bod hynna'n dod. Syndod o'r mwyaf!

Well, I know. Yes, I know it's the case. And the reality is—[Interruption.] The reality is that we are recipients of transfers of money through the benefits system because of our membership of the UK. If she wants to make the case to the people of Wales that we should be independent, and therefore have less money than we do now, less money to pay benefits, less money to support jobs, less money for the health service, less money for education, let her make the case. That's what her party exists for. For me, I am a devolutionist. I believe the people of Wales deserve a strong voice, but we also have to make sure we are part of the social union of the UK that provides so many benefits to so many of our people. And what would make it even better is the election of a Labour Government in Westminster.

Wel, rwy'n gwybod. Ie, gwn mai dyna'r achos. A'r gwir amdani yw—[Torri ar draws.] Y gwir amdani yw ein bod ni'n dderbynwyr trosglwyddiadau arian drwy'r system budd-daliadau oherwydd ein haelodaeth o'r DU. Os yw hi eisiau dadlau'r achos i bobl Cymru y dylem ni fod yn annibynnol, ac felly bod â llai o arian nag sydd gennym ni ar hyn o bryd, llai o arian i dalu budd-daliadau, llai o arian i gefnogi swyddi, llai o arian ar gyfer y gwasanaeth iechyd, llai o arian ar gyfer addysg, gadewch iddi ddadlau'r achos. Dyna'r rheswm y mae ei phlaid hi'n bodoli. I mi, rwy'n ddatganolwr. Rwy'n credu bod pobl Cymru yn haeddu llais cryf, ond mae'n rhaid i ni hefyd wneud yn siŵr ein bod ni'n rhan o undeb cymdeithasol y DU sy'n cynnig cynifer o fuddion i gynifer o'n pobl. A'r hyn a fyddai'n ei wneud yn well fyth fyddai ethol Llywodraeth Lafur yn San Steffan.

Arweinydd grŵp UKIP, Caroline Jones.

Leader of the UKIP group, Caroline Jones.

Diolch, Llywydd. First Minister, last week, the Police and Crime Commissioner for North Wales was appointed to the national criminal justice board and has vowed to fight to have policing devolved to Wales, saying that the time was right and that the policy was supported by all police and crime commissioners in Wales. Do you support this stance taken by your two police and crime commissioners? And what sort of timescale would you envisage to have policing devolved to Wales? Do the actions of Labour's PCCs undermine your Commission on Justice in Wales?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, yr wythnos diwethaf, penodwyd Comisiynydd Heddlu a Throseddu Gogledd Cymru i'r bwrdd cyfiawnder troseddol cenedlaethol ac mae wedi addo brwydro i gael plismona wedi ei ddatganoli i Gymru, gan ddweud bod yr amser yn iawn a bod y polisi yn cael ei gefnogi gan bob comisiynydd heddlu a throseddu yng Nghymru. A ydych chi'n cefnogi'r safiad hwn a gymerwyd gan eich dau gomisiynydd heddlu a throseddu? A pha fath o amserlen ydych chi yn ei rhagweld ar gyfer datganoli plismona i Gymru? A yw gweithredoedd comisiynwyr heddlu a throseddu'r Blaid Lafur yn tanseilio eich Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru?

13:50

Well, first of all, could I welcome her to her new role as leader of UKIP?

Wel, yn gyntaf oll, a gaf i ei chroesawu hi i'w swydd newydd fel arweinydd UKIP?

It is true to say that all four police and crime commissioners, both Labour and Plaid Cymru, are in favour of the devolution of policing, and that is something that I have supported for many, many years. Of course, this will form an important part of what the Thomas commission has to look at. I believe it's always been the case that it makes little sense for policing not to be devolved when every other emergency service is. [Interruption.] This comes as news to Plaid Cymru. They should read the news over the past few years, shouldn't they? They will then find out. But it is the case—[Interruption.]

Mae'n wir i ddweud bod pob un o'r pedwar comisiynydd heddlu a throseddu, Llafur a Phlaid Cymru, o blaid datganoli plismona, ac mae hynny'n rhywbeth yr wyf i wedi ei gefnogi ers blynyddoedd lawer iawn. Wrth gwrs, bydd hyn yn rhan bwysig o'r hyn y mae'n rhaid i gomisiwn Thomas ei ystyried. Credaf y bu'n wir erioed nad yw'n gwneud fawr o synnwyr i blismona beidio â chael ei ddatganoli pan fo pob gwasanaeth brys arall wedi ei ddatganoli. [Torri ar draws.] Mae hyn yn newyddion i Blaid Cymru. Dylen nhw ddarllen y newyddion dros y blynyddoedd diwethaf, oni ddylent? Byddan nhw'n darganfod wedyn. Ond mae'n wir— [Torri ar draws.]

Allow the First Minister to answer the question, please.

Gadewch i'r Prif Weinidog ateb y cwestiwn, os gwelwch yn dda.

It's unbelievable, isn't it? We get accused of shouting and then we've got—[Inaudible.]—in the Chamber. There we are. I don't mind a bit of life in the Chamber; that's something that adds to its character. But the answer is 'yes'. I do support the devolution of policing, and I know all four police and crime commissioners do.

Mae'n anhygoel, onid yw? Rydym ni'n cael ein cyhuddo o weiddi ac wedyn mae gennym ni—[Anhyglywadwy.]— yn y Siambr. Dyna ni. Nid oes ots gen i gael ychydig o fywyd yn y Siambr; mae hynny'n rhywbeth sy'n ychwanegu at ei chymeriad. Ond yr ateb yw 'ydw'. Rwyf i'n cefnogi datganoli plismona, a gwn fod pob un o'r pedwar comisiynydd heddlu a throseddu yn ei gefnogi hefyd.

Thank you for your answer, First Minister. Since their creation, the police and crime commissioners' budget has skyrocketed. The Labour PCC for south Wales indeed has a budget of £1.3 million and 28 staff, plus a deputy commissioner. So, this has meant an increase of 40 per cent in the budget and double the amount of staff, yet, in the last three years, there has been a 33 per cent increase in violent crime in South Wales Police force. So, should you get your wish and policing is devolved, will the Welsh Government abolish the role of police and crime commissioners, which divert resources away from front-line policing?

Diolch am eich ateb, Prif Weinidog. Ers eu creu, mae cyllideb y comisiynwyr heddlu a throseddu wedi cynyddu'n aruthrol. Yn wir, mae gan gomisiynydd heddlu a throseddu Llafur de Cymru gyllideb o £1.3 miliwn a 28 aelod o staff, yn ogystal â dirprwy gomisiynydd. Felly, mae hyn wedi golygu cynnydd o 40 y cant i'r gyllideb a dwbl y nifer o staff, ac eto, yn y tair blynedd diwethaf, bu cynnydd o 33 y cant i droseddau treisgar yn ardal Heddlu De Cymru. Felly, pe byddech chi'n cael eich dymuniad a bod plismona yn cael ei ddatganoli, a wnaiff Llywodraeth Cymru ddiddymu'r swyddogaeth comisiynwyr heddlu a throseddu, sy'n dargyfeirio adnoddau oddi wrth blismona rheng flaen?

Well, it's right to say that, if policing was devolved, it would be a matter then for this place to decide whether or not to keep police and crime commissioners. That is a judgment that would have to be taken when—rather than if, I trust—policing is devolved.

Wel, mae'n iawn i ddweud, pe byddai plismona yn cael ei ddatganoli, y byddai'n fater i'r lle hwn benderfynu ar ba un a ddylid cadw comisiynwyr heddlu a throseddu ai peidio. Mae hwnnw'n benderfyniad y byddai'n rhaid ei wneud pan—yn hytrach nag os, hyderaf—y byddai plismona yn cael ei ddatganoli.

Thank you. The role of the police and crime commissioner was meant to bring local accountability to the police service, however the majority of the Welsh public appear to be disengaged at the polling booths, and the figures are barely in double figures when people vote for police and crime commissioners. There are elections in less than two years, so what can be done to increase participation and engagement with PCCs in Wales? And do you think that the role should be overhauled to remove party politics and give more of a voice to community leaders rather than politicians?

Diolch. Roedd swyddogaeth y comisiynydd heddlu a throseddu i fod i ddod ag atebolrwydd lleol i wasanaeth yr heddlu, ond mae'n ymddangos bod y rhan fwyaf o'r cyhoedd yng Nghymru wedi ymddieithrio yn y bythau pleidleisio, ac phrin y mae'r ffigurau yn cyrraedd ffigurau dwbl pan fydd pobl yn pleidleisio dros gomisiynwyr heddlu a throseddu. Bydd etholiadau mewn llai na dwy flynedd, felly beth y gellir ei wneud i gynyddu cyfranogiad ac ymgysylltiad â'r comisiynwyr heddlu a throseddu yng Nghymru? A ydych chi'n credu y dylai'r swydd gael ei hailwampio i gael gwared ar wleidyddiaeth plaid a rhoi mwy o lais i arweinyddion cymunedol yn hytrach na gwleidyddion?

Well, these are matters for the UK Government, given the fact that PCCs are not devolved—

Wel, materion i Lywodraeth y DU yw'r rhain, o ystyried y ffaith nad yw comisiynwyr heddlu a throseddu wedi eu datganoli—

Yes, they will be, but if it was devolved.

Ie, mae hynny'n wir, ond pe byddai hyn yn cael ei ddatganoli.

—so, it's a matter for them to examine how best to increase turnout for police and crime commissioners and the elections that are held for those positions. But my position is very clear: I think it should be for this Assembly—Parliament as it soon will be, I trust—to take the decision as to what sort of structure should exist in terms of the oversight of the police.

—felly, mater iddyn nhw yw ystyried y ffordd orau o gynyddu nifer y pleidleiswyr dros gomisiynwyr heddlu a throseddu a'r etholiadau a gynhelir ar gyfer y swyddi hynny. Ond mae fy safbwynt i yn eglur iawn: credaf y dylai fod yn gyfrifoldeb i'r Cynulliad hwn—Senedd fel y bydd yn fuan, hyderaf—wneud y penderfyniad ynghylch pa fath o strwythur ddylai fodoli o ran goruchwylio'r heddlu.

Gwasanaethau Rheilffyrdd yn Ne Cymru
Rail Services in South Wales

3. A wnaiff y Prif Weinidog nodi amcanion allweddol Llywodraeth Cymru ar gyfer gwella gwasanaethau rheilffyrdd yn ne Cymru? OAQ52223

3. Will the First Minister set out the Welsh Government's key objectives for improving rail services in south Wales? OAQ52223

Yes. Our future objectives and priorities for rail across Wales and the borders are outlined in the 'Rail Services for the Future' document that was published last year.

Gwnaf. Mae ein hamcanion a'n blaenoriaethau ar gyfer y rheilffyrdd ledled Cymru a'r gororau yn y dyfodol wedi eu hamlinellu yn y ddogfen 'Gwasanaethau Rheilffyrdd ar gyfer y Dyfodol' a gyhoeddwyd y llynedd.

Thank you, First Minister. You may be aware that, in response to my campaign, Arriva Trains Wales have announced an extra four Sunday train services from Aberdare, with a first service that now reaches Cardiff before 10.00 a.m. This is great news for commuters from the Cynon Valley. What assurances can the Welsh Government give that these services will be carried forward and included in any future timetabling under the new franchise?

Diolch, Prif Weinidog. Efallai eich bod yn ymwybodol, mewn ymateb i fy ymgyrch i, bod Trenau Arriva Cymru wedi cyhoeddi pedwar o wasanaethau trên ychwanegol o Aberdâr ar y Sul, gan gynnwys gwasanaeth cyntaf sy'n cyrraedd Caerdydd cyn 10.00 a.m. erbyn hyn. Mae hyn yn newyddion gwych i gymudwyr o Gwm Cynon. Pa sicrwydd all Llywodraeth Cymru ei roi y bydd y gwasanaethau hyn yn cael eu parhau ac yn cael eu cynnwys mewn unrhyw amserlennu yn y dyfodol o dan y fasnachfraint newydd?

Well, first of all, can I congratulate the Member for what she has done? I know, in the press release that was sent out on 24 April, Arriva Trains acknowledged the work that she had done to get the services running on a Sunday. There will be an announcement tomorrow, of course, on the rail franchise, but, as part of the work that's been put into that, we would want to see enhanced Sunday services.

Wel, yn gyntaf oll, a gaf i longyfarch yr Aelod ar yr hyn y mae hi wedi ei wneud? Gwn, yn y datganiad i'r wasg a anfonwyd allan ar 24 Ebrill, bod Trenau Arriva yn cydnabod y gwaith y mae hi wedi ei wneud i gael y gwasanaethau i redeg ar ddydd Sul. Bydd cyhoeddiad yfory, wrth gwrs, ar y fasnachfraint rheilffyrdd, ond, yn rhan o'r gwaith a wnaed yng nghyswllt hynny, byddem ni eisiau gweld gwell gwasanaethau ar y Sul.

Prif Weinidog, rydw i'n siŵr mai un o amcanion allweddol Llywodraeth Cymru yw i uwchraddio'r isadeiledd presennol er mwyn gwella profiad teithwyr. Mae'n holl bwysig bod pob rhan o Gymru yn teimlo manteision unrhyw fuddsoddiad gan Lywodraeth Cymru, ac, ers i chi fod yn Brif Weinidog, rydw i wedi codi achos gorsaf drenau Aberdaugleddau gyda chi, sydd angen gwelliannau mawr. Yn anffodus, unwaith eto, nid yw'r orsaf yma ar restr gwelliannau'r Llywodraeth. Nawr, rydw i'n deall bod yna griteria penodol yn cael eu defnyddio i benderfynu pa orsafoedd sy'n derbyn buddsoddiad, ond mae yna bryderon nad yw'r criteria yma'n briodol wrth ystyried bod gorsafoedd fel Aberdaugleddau yn cael eu gadael ar ôl. Yn yr amgylchiadau, a ydych chi, felly, fel Llywodraeth, yn fodlon edrych ar y criteria yma i sicrhau bod pob rhan o Gymru yn derbyn y buddsoddiad maent yn ei haeddu?   

First Minister, I'm sure that one of the key objectives of the Welsh Government is to upgrade the current infrastructure in order to improve the passenger experience. It's crucial that all parts of Wales feel the benefits of any investment by the Welsh Government, and, since you’ve been First Minister, I’ve raised the case of Milford Haven station, which needs substantial improvement. Now, unfortunately, this station isn’t on the Government’s list of stations for improvement, and I understand that there are specific criteria used to decide which stations should receive investment, but there are concerns that these criteria aren’t appropriate, considering stations such as Milford Haven are left behind. Given the circumstances, are you as a Government willing to look at these criteria to ensure that all parts of Wales receive the investment that they deserve?

13:55

Wel, mae yna enghreifftiau lle mae gorsafoedd wedi cael buddsoddiad cyfalaf mewn llefydd gwledig a threfol. Nid ydw i'n ymwybodol o unrhyw beth sy'n rhwystro gorsaf Hwlffordd rhag cael buddsoddiad. Efallai, os gall yr Aelod ysgrifennu ataf i, gallaf i ystyried y peth i weld a oes yna rhywbeth sy'n gallu cael ei wneud er mwyn symud Hwlffordd lan y rhestr—Aberdaugleddau, rydw i’n flin, lan y rhestr. 

Well, there are examples where stations have received capital investment in both rural and urban areas. I’m not aware of anything that falls outwith that and would mean that the station in Milford Haven wouldn’t get the investment. Perhaps, if the Member would write to me, I could consider the matter to see whether there’s anything that can be done to move Milford Haven up the list.

Prif Weinidog, mae yna lot o gonsern yn ardal Castell-nedd ynglŷn â'r syniad posibl i eithrio gorsaf Castell-nedd o'r prif lein reilffordd wrth adeiladu lein newydd. Mae'r Pwyllgor Deisebau wedi cadarnhau i fi mewn e-bost mai'r rheswm y mae'r deiseb ynglŷn â'r syniad yma wedi cael ei arfarnu’n ddilys yw taw Llywodraeth Cymru sydd wedi comisiynu gwaith cychwynnol, hynny yw,  gwaith sgopio, ar y syniad yma. A ydy'r Pwyllgor Deisebau'n gywir yn hynny o beth?

First Minister, there’s been a great deal of concern in the Neath area on the possible proposal to exclude Neath station from the main line as a new line is built. Now the Petitions Committee has confirmed to me in an e-mail that the reason a petition on this proposal has been judged to be valid is because it’s the Welsh Government that has commissioned the initial scoping work on this particular proposal. Is the Petitions Committee right in that regard?

Wel, o beth rwy'n gallu ei weld, daeth hwn o rywbeth a gaeth ei ddweud gan unigolyn nad oedd â chysylltiad â'r Llywodraeth, ddim yn aelod o'r Llywodraeth nac yn rhywun oedd yn gweithio fel gwas sifil i'r Llywodraeth. Fel y dywedais yn y Siambr hon wythnos diwethaf, mae Castell-nedd yn orsaf bwysig dros ben ac nid oes unrhyw fath o fygythiad i wasanaethau yng Nghastell-nedd.

Well, from what I can see, this came from something that was said by an individual who had no connection to the Government, is not a member of Government and not a civil servant of the Government. As I said in this Chamber last week, Neath is an exceptionally important station and there is no kind of threat to the services in Neath.  

First Minister, you will be aware of the great deal of frustration at the lack of progress in establishing a Newport to Ebbw Vale passenger rail link train service. That's been the case for quite some time and there's a great deal of concern in the area. Given the long-standing economic, social and cultural links between Newport and Ebbw Vale, do you understand those concerns and is there anything you can say today that would give comfort to those with these concerns?

Prif Weinidog, byddwch yn ymwybodol o'r rhwystredigaeth mawr ynghylch y diffyg cynnydd o ran sefydlu gwasanaeth trên cyswllt rheilffordd i deithwyr o Gasnewydd i Lynebwy. Mae hynny wedi bod yn wir ers cryn amser, ac mae llawer iawn o bryder yn yr ardal. O ystyried y cysylltiadau economaidd, cymdeithasol a diwylliannol hirsefydlog rhwng Casnewydd a Glynebwy, a ydych chi'n deall y pryderon hynny ac a oes unrhyw beth y gallwch chi ei ddweud heddiw a fyddai'n tawelu meddwl y rhai sydd â'r pryderon hyn?

Our aspiration remains to have two trains an hour operating along the Ebbw line from 2021. We want to see trains going into Newport, but it's a matter for Network Rail, an organisation that we can't even direct. That's part of the problem we have with the current settlement. The Scots can do it; we can't. That said, we want to work to make sure that the service is introduced in the near future and to work with Network Rail to identify the technical solutions needed in order for that to happen.  

Ein dyhead o hyd yw cael dau drên yr awr yn gweithredu ar hyd rheilffordd Glynebwy o 2021 ymlaen. Rydym ni eisiau gweld trenau yn mynd i mewn i Gasnewydd, ond mater i Network Rail yw hynny, sy'n sefydliad na allwn ni hyd yn oed ei gyfarwyddo. Mae hynny'n rhan o'r broblem sydd gennym ni gyda'r setliad presennol. Gall yr Albanwyr ei wneud; ni allwn ni. Wedi dweud hynny, rydym ni eisiau gweithio i wneud yn siŵr bod y gwasanaeth yn cael ei gyflwyno yn y dyfodol agos a gweithio gyda Network Rail i nodi'r atebion technegol sydd eu hangen er mwyn i hynny ddigwydd.

Llawdriniaeth Orthopedig
Orthopaedic Surgery

4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y ddarpariaeth o lawdriniaeth orthopedig? OAQ52221

4. Will the First Minister make a statement on the provision of orthopaedic surgery? OAQ52221

Yes. Orthopaedic surgery is provided at each health board across Wales and we expect all patients to be seen as quickly as possible and in accordance with Welsh waiting times standards.

Gwnaf. Darperir llawdriniaeth orthopedig ym mhob bwrdd iechyd ledled Cymru ac rydym ni'n disgwyl i bob claf allu cael ei weld cyn gynted â phosibl ac yn unol â safonau amseroedd aros Cymru.

A few weeks ago, I was contacted by a constituent who had seen a news report on tv the night before of waiting times of as much as 18 months for hip operations. But she noted that this didn't mention knee operations, having been informed that see wouldn't get an appointment for two years minimum, but if she wanted, or could afford, to go private she could have it done within six weeks at a cost of £11,000. How do you respond, therefore, to her statement to me, and what will you tell her regarding this statement, 'It seems so unfair that I have to suffer constant pain, loss of sleep and a great deal of trouble just because I can't afford to pay over £11,000 for my first operation'? She's a 75-year-old lady.

Ychydig wythnosau yn ôl, cysylltodd etholwr â mi a oedd wedi gweld adroddiad newyddion ar y teledu y noson gynt am amseroedd aros o gyhyd â 18 mis ar gyfer llawdriniaethau clun. Ond nododd nad oedd hwn yn sôn am lawdriniaethau pen-glin, ar ôl iddi gael ei hysbysu na fyddai'n cael apwyntiad am o leiaf dwy flynedd, ond os oedd hi eisiau, neu'n gallu ei fforddio, wrth fynd yn breifat gallai gael y llawdriniaeth o fewn chwe wythnos am gost o £11,000. Sut yr ydych chi'n ymateb, felly, i'w datganiad i mi, a beth wnewch chi ei ddweud wrthi am y datganiad hwn, 'Mae hi'n ymddangos mor annheg bod yn rhaid i mi ddioddef poen cyson, colli cwsg a llawer iawn o drafferth dim ond oherwydd na allaf i fforddio talu dros £11,000 am fy llawdriniaeth gyntaf'? Mae hi'n wraig 75 mlwydd oed.

Well, obviously, she's in a great deal of pain and, of course, that is something that nobody would welcome. It's very difficult to give an opinion on an individual's case without knowing more about it. If the Member wants to write to me, then, of course, I will look at it. Generally, if we look at Betsi Cadwaladr, well, BC have received £11 million out of the performance money specified for referral-to-treatment times last year. What we have seen is that the March 2018 position was 39 per cent lower than the original profile. We've seen, for example, a reduction since October 2017 of people waiting for more than 38 weeks and I can say that BC are developing an orthopaedic plan for the region, looking at models of care and service redesign. That's been to their board on several occasions I understand, and officials are discussing that proposal with BC.

Wel, yn amlwg, mae hi mewn llawer iawn o boen ac, wrth gwrs, mae hynny'n rhywbeth na fyddai neb yn ei groesawu. Mae'n anodd iawn rhoi barn ar achos unigolyn heb wybod mwy amdano. Os hoffai'r Aelod ysgrifennu ataf, yna, wrth gwrs, fe edrychaf ar y mater. Yn gyffredinol, os edrychwn ni ar Betsi Cadwaladr, wel, mae BC wedi derbyn £11 miliwn o'r arian perfformiad a bennwyd ar gyfer amseroedd atgyfeirio i driniaeth y llynedd. Yr hyn yr ydym ni wedi ei weld yw bod y sefyllfa ym mis Mawrth 2018 39 y cant yn is na'r proffil gwreiddiol. Rydym ni wedi gweld, er enghraifft, gostyngiad ers mis Hydref 2017 yn nifer y bobl sy'n aros mwy na 38 wythnos, a gallaf ddweud bod BC yn datblygu cynllun orthopedig ar gyfer y rhanbarth, gan edrych ar fodelau gofal ac ailgynllunio gwasanaethau. Mae hynny wedi bod at eu bwrdd ar sawl achlysur, rwy'n deall, ac mae swyddogion yn trafod y cynnig hwnnw gyda BC.

14:00

Rhun ap Iorwerth. 

Cwestiwn 5, Mick Antoniw. 

Rhun ap Iorwerth. 

Question 5, Mick Antoniw. 

Gamblo Cymhellol
Problem Gambling

5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y goblygiadau iechyd cyhoeddus o gamblo cymhellol? OAQ52247

5. Will the First Minister make a statement on the public health implications of problem gambling? OAQ52247

Problem gambling has the potential to harm not just individual gamblers but also family, friends and society as a whole. As we all know, hardships can include financial hardship, psychological distress and the breakdown of personal relationships. We do support a range of measures to address this, including support, advocacy, information and appropriate regulation.

Mae gan gamblo cymhellol y potensial i niweidio nid yn unig gamblwyr unigol ond teulu, ffrindiau a'r gymdeithas yn ei chyfanrwydd hefyd. Fel yr ydym ni i gyd yn gwybod, gall caledi gynnwys caledi ariannol, trallod seicolegol a chwalu cydberthnasoedd personol. Rydym ni'n cefnogi amrywiaeth o fesurau i fynd i'r afael â hyn, gan gynnwys cymorth, eiriolaeth, gwybodaeth a rheoleiddio priodol.

Thank you for that, First Minister. Like everyone here across the parties, we welcomed the announcement by the UK Government the other week of the intention to reduce the maximum bet for fixed-odds betting terminals to £2—something that we've discussed in this Chamber on a cross-party basis for almost five years. Of course, we'll need to see legislation, we need a timetable to make sure that this thing actually happens, and I wonder if you've given some thought to the issue as to whether this has implications in respect of the Wales Act 2017 with regard to our devolved responsibility, whether an LCM will be required, and whether there is an opportunity through an Order in Council for the devolution of gambling properly. Because, in terms of dealing with the health implications, we know of the significant issue with regard to young gamblers, 11 to 15-year-olds, we have powers already in respect of education and planning, and what we really need is to develop a strategy to deal with the growing problem, recognised by the Chief Medical Officer for Wales, of problem gambling, online gambling, using the powers that we've got at the moment, but also the opportunity to get proper devolution of full gambling responsibilities so that we can actually have all the tools to tackle this emerging epidemic.

Diolch am hynna, Prif Weinidog. Fel pawb yma ar draws y pleidiau, croesawyd cyhoeddiad Llywodraeth y DU wythnos neu ddwy yn ôl gennym, am y bwriad i leihau uchafswm y fet ar gyfer peiriannau betio ods sefydlog i £2—rhywbeth yr ydym ni wedi ei drafod yn y Siambr hon ar sail drawsbleidiol ers bron i bum mlynedd. Wrth gwrs, bydd angen i ni weld deddfwriaeth, rydym ni angen amserlen i wneud yn siŵr y bydd y peth yma'n digwydd mewn gwirionedd, ac roeddwn i'n meddwl tybed a ydych chi wedi rhoi rhywfaint o ystyriaeth i ba un a oes gan hyn oblygiadau o ran Deddf Cymru 2017 yng nghyswllt ein cyfrifoldeb datganoledig, pa un a fydd angen Memorandwm Cydsyniad Deddfwriaethol, a pha un a oes cyfle trwy Orchymyn yn y Cyfrin Gyngor ar gyfer datganoli gamblo yn iawn. Oherwydd, o ran ymdrin â'r goblygiadau iechyd, rydym ni'n ymwybodol o'r broblem sylweddol o ran gamblwyr ifanc, 11 i 15 mlwydd oed, mae gennym ni bwerau eisoes o ran addysg a chynllunio, a'r hyn sydd wir ei angen arnom ni yw datblygu strategaeth i ymdrin â'r broblem gynyddol, a gydnabuwyd gan Brif Swyddog Meddygol Cymru, sef gamblo cymhellol, gamblo ar-lein, gan ddefnyddio'r pwerau sydd gennym ni ar hyn o bryd, ond hefyd y cyfle i gael datganoli cyfrifoldebau gamblo yn llawn fel bod yr holl ddulliau gennym ni mewn gwirionedd i fynd i'r afael â'r epidemig hwn sy'n dod i'r amlwg.

I agree. It would appear that the announcement that was made last week means that the powers that Welsh Ministers have under the Wales Act become moot. What the powers actually say is that they give us the ability to limit the number of machines with a stake of more than £10 in respect of new betting premises licences. Well, if the maximum stake is only £2, then those powers are academic. So, I think it is appropriate for us to look again at what would be appropriate for Wales in terms of further powers over gambling.

Rwy'n cytuno. Mae'n ymddangos bod y cyhoeddiad a wnaed yr wythnos diwethaf yn golygu bod y pwerau sydd gan Weinidogion Cymru o dan Ddeddf Cymru yn mynd yn amherthnasol. Yr hyn y mae'r pwerau yn ei ddweud mewn gwirionedd yw eu bod nhw'n rhoi'r gallu i ni gyfyngu ar nifer y peiriannau â ffi betio o fwy na £10 o ran trwyddedau safleoedd betio newydd. Wel, os mai dim ond £2 yw uchafswm y fet, yna mae'r pwerau hynny yn academaidd. Felly, credaf ei bod hi'n briodol i ni edrych eto ar yr hyn a fyddai'n briodol i Gymru o ran pwerau ychwanegol dros gamblo.

First Minister, recognising the symptoms of gambling isn't always that easy and neither is providing the appropriate support, as people respond differently to interventions, but for the more intractable problems, if you like, I wonder if you could tell me whether Welsh Government is able to identify how many people in Wales have been allocated a social worker to help them with their problem, or indeed have accessed rehabilitation residential centres, either in Wales or elsewhere. I appreciate you may not have the answer today, but if you could write to me with that answer I would be grateful, because I'd like to know who's actually picking up the tab for the support that we're offering.

Prif Weinidog, nid yw adnabod symptomau gamblo bob amser mor hawdd â hynny ac nid yw darparu'r cymorth priodol yn hawdd ychwaith, gan fod pobl yn ymateb yn wahanol i ymyraethau, ond ar gyfer y problemau mwy anhydrin, os mynnwch chi, tybed a allwch chi ddweud wrthyf a all Llywodraeth Cymru nodi faint o bobl yng Nghymru y neilltuwyd gweithiwr cymdeithasol iddynt i'w helpu â'u problem, neu sydd mewn gwirionedd wedi manteisio ar ganolfannau adsefydlu preswyl, naill ai yng Nghymru neu yn rhywle arall. Rwy'n sylweddoli efallai na fydd yr ateb gennych chi heddiw, ond pe gallech chi ysgrifennu yn ôl ataf gyda'r ateb hwnnw byddwn yn ddiolchgar, oherwydd hoffwn i wybod pwy sy'n talu'r bil am y cymorth yr ydym ni'n ei gynnig.

I'm happy to write to the Member with that information, and will do so.

Rwy'n hapus i ysgrifennu at yr Aelod gyda'r wybodaeth honno, a byddaf yn gwneud hynny.

Further to the questions and answers so far, a 2016 report published by the Institute for Public Policy Research suggests that problem gambling costs the Welsh Government between £40 million and £70 million every year. Since gambling and advertising are reserved powers, you can't be proactive on gambling, you can only react to the problems. So, for clarity, and following what you said to Mick Antoniw, why don't you demand that Westminster gives us the powers we need to minimise the financial cost, but more importantly the human cost, of problem gambling?

Yn dilyn y cwestiynau a'r atebion hyd yn hyn, mae adroddiad o 2016 a gyhoeddwyd gan y Sefydliad Ymchwil Polisi Cyhoeddus yn awgrymu bod y gamblo cymhellol hwnnw yn costio rhwng £40 miliwn a £70 miliwn bob blwyddyn i Lywodraeth Cymru. Gan fod gamblo a hysbysebu yn bwerau a gadwyd yn ôl, ni allwch chi fod yn rhagweithiol o ran gamblo, y cwbl y gallwch chi ei wneud yw ymateb i'r problemau. Felly, i gael eglurder, ac yn dilyn yr hyn a ddywedasoch wrth Mick Antoniw, pam na wnewch chi fynnu bod San Steffan yn rhoi'r pwerau i ni sydd eu hangen arnom i gadw cost ariannol, ac yn bwysicach cost ddynol, gamblo cymhellol mor isel â phosibl?

What would need to be addressed is online and tv advertising, because that's where a lot of gambling comes from now. For a long time, it hasn't been possible to advertise tobacco on tv. For a long time, it hasn't been possible to advertise alcohol on tv. And yet, gambling advertising has increased. If we're saying that, for many people, gambling is an addition, as alcohol and tobacco can be for some people, why is it the case that gambling advertising has gone up? For example, there were 152,000 adverts in 2006 but 1.3 million adverts shown in 2012—and those figures are already six years old.

Anybody who watches any kind of sporting event will notice the invitations for people to put a bet on there and then about who's going to score the next goal in the second half, who's going to score the next try, what the final score will be. It has the potential to cause huge addiction. So, if we look at gambling, we have to look at what happens in terms of internet regulation, what happens in terms of broadcasting. So, it does impact on other areas. By far, to my mind, the easiest way of dealing with regulating gambling is to do it on a UK-wide basis, but certainly one of the things that I would want to look at in the future is what would we look to do in Wales that takes us beyond the powers we were given in the 2017 Act, which now appear not to be worth anything.

Yr hyn y byddai angen mynd i'r afael ag ef yw hysbysebu ar-lein ac ar y teledu, oherwydd dyna o le y mae llawer o gamblo yn dod nawr. Ers amser maith, ni fu'n bosibl hysbysebu tybaco ar y teledu. Ers amser maith, ni fu'n bosibl hysbysebu alcohol ar y teledu. Ac eto, mae hysbysebion gamblo wedi cynyddu. Os ydym ni'n dweud bod gamblo, i lawer o bobl, yn ddibyniaeth, fel y gall alcohol a thybaco fod i rai pobl, pam mae'n wir bod hysbysebion gamblo wedi cynyddu? Er enghraifft, roedd 152,000 o hysbysebion yn 2006 ond dangoswyd 1.3 miliwn o hysbysebion yn 2012—ac mae'r ffigurau hynny eisoes yn chwe blwydd oed.

Bydd unrhyw un sy'n gwylio unrhyw fath o ddigwyddiad chwaraeon yn sylwi ar y gwahoddiadau i bobl wneud bet yn y fan a'r lle ar bwy sy'n mynd i sgorio'r gôl nesaf yn yr ail hanner, pwy sy'n mynd i sgorio'r cais nesaf, beth fydd y sgôr terfynol. Mae ganddo'r potensial i achosi dibyniaeth enfawr. Felly, os edrychwn ni ar gamblo, mae'n rhaid i ni edrych ar yr hyn sy'n digwydd o ran rheoleiddio'r rhyngrwyd, yr hyn sy'n digwydd o ran darlledu. Felly, mae yn effeithio ar feysydd eraill. Y ffordd rwyddaf o bell ffordd, yn fy marn i, o ymdrin â rheoleiddio gamblo yw ei wneud ar sail y DU gyfan, ond yn sicr un o'r pethau y byddwn ni'n dymuno ei ystyried yn y dyfodol yw'r hyn y byddem ni'n ceisio ei wneud yng Nghymru sy'n mynd â ni y tu hwnt i'r pwerau a roddwyd i ni yn Neddf 2017, nad yw'n ymddangos bod unrhyw werth iddyn nhw erbyn hyn.

14:05
Rhaglen Cymru o Blaid Affrica
The Wales for Africa Programme

6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ddyfodol rhaglen Cymru o Blaid Affrica? OAQ52215

6. Will the First Minister make a statement on the future of the Wales for Africa programme? OAQ52215

The Wales for Africa programme supports individuals, community groups and organisations in Wales to combat poverty in Africa in ways that deliver benefits both to Wales and Africa. We recently awarded a three-year grant to Hub Cymru Africa and opened a small grant scheme to support activity across Wales.

Mae'r rhaglen Cymru o Blaid Affrica yn cynorthwyo unigolion, grwpiau cymunedol a sefydliadau yng Nghymru i fynd i'r afael â thlodi yn Affrica mewn ffyrdd sy'n sicrhau manteision i Gymru ac i Affrica. Dyfarnwyd grant tair blynedd gennym yn ddiweddar i Hub Cymru Affrica a sefydlwyd cynllun grantiau bach gennym i gynorthwyo gweithgarwch ledled Cymru.

Thank you for that answer, First Minister. I'm a huge advocate of the programme, and I think it's been doing some excellent work. Just last week, I returned from western Kenya, where I saw the work that's being done by Just Earth, which is a Welsh-based charity helping subsistence farmers in that part of the country; it's also doing some work in Uganda too. As a result, they're increasing their crop yields and it's helping to eradicate poverty in that neck of the woods. Will you join me in congratulating Just Earth on their work? What action is the Welsh Government going to take in order to identify other organisations like them who may not be engaged in the Wales for Africa programme, so that we can maximise the opportunities that working together collaboratively can bring in sub-Saharan Africa?

Diolch am yr ateb yna, Prif Weinidog. Rwy'n hyrwyddwr brwd o'r rhaglen, ac rwy'n credu ei bod hi wedi bod yn gwneud gwaith rhagorol. Yr wythnos diwethaf, dychwelais o orllewin Kenya, lle gwelais y gwaith sy'n cael ei wneud gan Just Earth, sy'n elusen sydd wedi ei lleoli yng Nghymru sy'n helpu ffermwyr ymgynhaliol yn y rhan honno o'r wlad; mae hefyd yn gwneud rhywfaint o waith yn Uganda. O ganlyniad, maen nhw'n cynyddu maint eu cnydau ac mae'n helpu i ddileu tlodi yn y rhan honno o'r byd. A wnewch chi ymuno â mi i longyfarch Just Earth ar eu gwaith? Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'w cymryd i nodi sefydliadau eraill fel hwy efallai nad ydyn nhw'n rhan o'r rhaglen Cymru o Blaid Affrica, fel y gallwn ni fanteisio i'r eithaf ar y cyfleoedd y gall gweithio gyda'n gilydd ar y cyd eu cynnig yn Affrica is-Sahara?

I support any organisation, of course, that is providing support to those most in need. He asked the question, 'What are we doing as a Government?' Well, Hub Cymru Africa, as I've said, has been awarded a three-year grant of £349,000 per annum for 2018-21. The hub provides advice, training and support for the hundreds of groups in Wales that are active in Africa—that support is available to any organisation. I can say that in terms of grant funding, we received 105 grant applications during 2017-18, so it shows that there's a great awareness of what we have to offer in terms of grant support. I'd encourage any organisation to engage with that process.

Rwy'n cefnogi unrhyw sefydliad, wrth gwrs, sy'n darparu cymorth i'r rhai sydd fwyaf mewn angen. Gofynnodd y cwestiwn, 'Beth ydym ni'n ei wneud fel Llywodraeth?' Wel, fel y dywedais, dyfarnwyd grant tair blynedd gwerth £349,000 y flwyddyn i Hub Cymru Affrica ar gyfer 2018-21. Mae'r ganolfan yn cynnig cyngor, hyfforddiant a chymorth i gannoedd o grwpiau yng Nghymru sy'n gweithredu yn Affrica—mae'r cymorth hwnnw ar gael i unrhyw sefydliad. Gallaf ddweud o ran cyllid grant, ein bod wedi derbyn 105 o geisiadau grant yn ystod 2017-18, felly mae'n dangos bod ymwybyddiaeth eang o'r hyn sydd gennym ni i'w gynnig o ran cymorth grant. Byddwn yn annog unrhyw sefydliad i gymryd rhan yn y broses honno.

First Minister, I very much agree with Darren Millar, and I know with many across the Chamber, on the value of the Wales for Africa programme. I too have been lucky enough to see at first hand in Mbale in Uganda the value of the educational and health links. In addition to what you've already mentioned, in terms of Hub Cymru Africa and the grant scheme, will the Welsh Government look at how further work could take place to build on the community-to-community links? I know there's a great deal of interest right across Wales in our communities, in terms of how people can play their part in building on the progress already made.

Prif Weinidog, rwy'n cytuno'n llwyr â Darren Millar, a chyda llawer ar draws y Siambr, am werth y rhaglen Cymru o Blaid Affrica. Rwyf innau hefyd wedi bod yn ddigon ffodus i weld drosof fy hun yn Mbale yn Uganda gwerth y cysylltiadau addysg ac iechyd. Yn ogystal â'r hyn yr ydych chi wedi ei grybwyll eisoes, o ran Hub Cymru Affrica a'r cynllun grant, a wnaiff Llywodraeth Cymru ystyried sut y gellid gwneud rhagor o waith i adeiladu ar y cysylltiadau rhwng cymunedau? Gwn fod llawer iawn o ddiddordeb ledled Cymru yn ein cymunedau, o ran sut y gall pobl chwarae eu rhan mewn adeiladu ar y cynnydd a wnaed eisoes.

Yes, I can. What I'd direct communities and community groups to look at is the Wales for Africa small grant scheme. It was launched recently and it's designed to focus on enhancing Wales's contribution to combating poverty in Africa, but also designed, of course, to help community groups and community links to contribute to that agenda. That grant scheme is open to established organisations—there are many across Wales—but also new organisations with new ideas. So, it would be that scheme that I'd suggest that people look at in order to see how they can be helped to help others.

Gallaf, mi allaf. Yr hyn y byddwn yn cyfeirio cymunedau a grwpiau cymunedol i edrych arno yw cynllun grantiau bach Cymru o Blaid Affrica. Fe'i lansiwyd yn ddiweddar ac mae wedi ei gynllunio i ganolbwyntio ar wella cyfraniad Cymru at fynd i'r afael â thlodi yn Affrica, ond mae hefyd wedi'i gynllunio, wrth gwrs, i helpu grwpiau cymunedol a chysylltiadau cymunedol i gyfrannu at yr agenda honno. Mae'r cynllun grant hwnnw ar gael i sefydliadau sefydledig—ceir llawer ohonynt ledled Cymru—ond hefyd sefydliadau newydd sydd â syniadau newydd. Felly, dyna'r cynllun y byddwn i'n awgrymu i bobl ei ystyried er mwyn gweld sut y gellir eu helpu i helpu pobl eraill.

First Minister, I'm sure you are well aware of the fantastic work that is being done by the Pontypridd-based charity PONT, which has developed links with Mbale in Uganda, and the considerable way in which that has developed to the benefit of the people in Uganda and Mbale. My particular, I think, praise is for the actual educational work that that charity is engaged in within schools in Taff Ely, so that in every school you go around there, you now see young students who are actually engaged in monitoring what's happening—in understanding and engaging with it, and really developing a sort of traditional Welsh spirit of internationalism, in terms of our responsibilities to the rest of the world and vice versa. At a time when barriers are going up around the UK and so on, isn't this a fantastic example for our schoolchildren of how we can contribute to all of the global issues that affect us all?

Prif Weinidog, rwy'n siŵr eich bod chi'n gwbl ymwybodol o'r gwaith gwych sy'n cael ei wneud gan elusen PONT ym Mhontypridd, sydd wedi datblygu cysylltiadau â Mbale yn Uganda, a'r ffordd sylweddol y mae hynny wedi datblygu er lles y bobl yn Uganda a Mbale. Mae fy nghanmoliaeth arbennig, rwy'n credu, i'r gwaith addysgol y mae'r elusen honno'n ei wneud mewn ysgolion yn Nhaf Elái, fel eich bod chi'n gweld ym mhob ysgol yr ewch chi iddi yn y fan honno erbyn hyn, myfyrwyr ifanc sydd mewn gwirionedd yn ymwneud â monitro'r hyn sy'n digwydd—o ran deall ac ymgysylltu ag ef, a datblygu rhyw fath o ysbryd Cymreig traddodiadol o ryngwladoldeb, o ran ein cyfrifoldebau i weddill y byd, ac i'r gwrthwyneb. Ar adeg pan fo rhwystrau yn cael eu codi ledled y DU ac yn y blaen, onid yw hon yn enghraifft wych i'n plant ysgol o sut y gallwn ni gyfrannu at yr holl faterion byd-eang sy'n effeithio arnom ni i gyd?

I've been fortunate enough to see PONT's work at first hand in Mbale—I was there in 2014. For example, I saw the PONT motorcycle ambulance service. It provides emergency treatment for women in labour, getting them to the main hospital from quite inaccessible areas with poor roads—I saw that being demonstrated. There is a PONT co-ordinator, who spends time in Mbale working with partners to drive up standards. And I've seen, of course, what PONT has done in terms of providing infrastructure in Mbale as well. It's a tremendous story over many, many years, and one that I was privileged to see. 

Rwyf i wedi bod yn ddigon ffodus i weld gwaith PONT drosof fy hun yn Mbale—roeddwn i yno yn 2014. Er enghraifft, gwelais wasanaeth ambiwlans beic modur PONT. Mae'n darparu triniaeth frys i fenywod sy'n esgor, i'w cludo i'r prif ysbyty o ardaloedd tra anhygyrch â ffyrdd gwael—gwelais hynny'n cael ei ddangos. Ceir cydgysylltydd PONT, sy'n treulio amser yn Mbale yn gweithio gyda phartneriaid i godi safonau. Ac rwyf i wedi gweld, wrth gwrs, yr hyn y mae PONT wedi ei wneud o ran darparu seilwaith yn Mbale hefyd. Mae'n stori ardderchog dros flynyddoedd lawer iawn, ac yn un a oedd yn fraint i mi gael ei gweld.

Ynni Niwclear
Nuclear Power

7. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu polisi Llywodraeth Cymru ar ynni niwclear? OAQ52226

7. Will the First Minister outline the Welsh Government's policy on nuclear power? OAQ52226

The development of nuclear policy lies with the UK Government. We support new nuclear on existing sites to maximise the legacy benefits of any planned investment. So, it means not just supporting a power station in the right place but the growth of a supply chain and the development of skills and research, whilst protecting our cultural heritage and environment. 

Llywodraeth y DU sy'n gyfrifol am ddatblygu polisi niwclear. Rydym ni'n cefnogi niwclear newydd ar safleoedd presennol i sicrhau'r manteision etifeddiaeth mwyaf posibl o unrhyw fuddsoddiad arfaethedig. Felly, mae'n golygu cynnal gorsaf bŵer yn y lle iawn yn ogystal â thwf cadwyn gyflenwi a datblygu sgiliau ac ymchwil, gan ddiogelu ein treftadaeth ddiwylliannol a'n hamgylchedd ar yr un pryd.

14:10

Thank you for that answer. First Minister, I understand that the UK Government is currently talking to Hitachi about the funding package for Wylfa Newydd, and that the outcomes are currently hanging in the balance. You will know that the people of north Wales are waiting patiently for the jobs in construction at the power station and in the supply chain that will be generated by this scheme. What words of comfort can you offer them? 

Diolch am yr ateb yna. Prif Weinidog, rwy'n deall bod Llywodraeth y DU wrthi'n trafod y pecyn ariannu ar gyfer Wylfa Newydd gyda Hitachi ar hyn o bryd, a bod y canlyniadau yn y fantol ar hyn o bryd. Byddwch yn gwybod bod pobl y gogledd yn aros yn amyneddgar am y swyddi adeiladu yn yr orsaf bŵer ac yn y gadwyn gyflenwi a fydd yn cael ei chreu gan y cynllun hwn. Pa eiriau o gysur allwch chi eu cynnig iddyn nhw?

It's a matter for the UK Government rather than for us, but there are two points I think it's important to make. First of all, the UK Government seems insistent that we need to leave Euratom. I've absolutely no idea why we would leave Euratom—I can't remember anybody saying that to me on the doorstep in 2016—and put in place what seem to be identical regulations for no purpose at all. I don't think that helps, I have to say, in terms of the level of uncertainty that might create. 

But secondly, I think it's hugely important that there's an understanding in Whitehall that we do have to pay to contribute towards the building of power stations; we can't expect other people to build them for us all the time. There were issues around Hinkley, and we still have nothing on the tidal lagoon, one of the most innovative schemes probably in the world at the moment. Let's see if the UK Government can be innovative and enterprising in the future, but it is hugely important that the financial issues are resolved so that there is a power station and, importantly, there are jobs on Anglesey. 

Mae'n fater i Lywodraeth y DU yn hytrach nag i ni, ond mae dau bwynt yr wyf i'n credu y mae'n bwysig eu gwneud. Yn gyntaf oll, mae'n ymddangos bod Llywodraeth y DU yn benderfynol bod angen i ni adael Euratom. Does gen i ddim syniad o gwbl pam y byddem ni'n gadael Euratom—ni allaf gofio unrhyw un yn dweud hynny wrthyf i ar garreg y drws yn 2016—a sefydlu'r hyn sy'n ymddangos fel rheoliadau yn union yr un fath i ddim pwrpas o gwbl. Nid wyf i'n credu bod hynny'n helpu, mae'n rhaid i mi ddweud, o ran y lefel yr ansicrwydd y gallai hynny ei greu.

Ond yn ail, credaf ei bod hi'n bwysig dros ben bod dealltwriaeth yn Whitehall bod yn rhaid i ni dalu i gyfrannu at adeiladu gorsafoedd pŵer; ni allwn ddisgwyl i bobl eraill eu hadeiladu ar ein rhan drwy'r amser. Roedd problemau o ran Hinkley, ac rydym ni'n dal i fod heb glywed dim am y morlyn llanw, sy'n un o'r cynlluniau mwyaf arloesol yn y byd ar hyn o bryd, yn ôl pob tebyg. Gadewch i ni weld a all Llywodraeth y DU fod yn arloesol ac yn fentrus yn y dyfodol, ond mae'n hynod bwysig bod y problemau ariannol yn cael eu datrys fel bod gorsaf bŵer ac, yn bwysig, bod swyddi ar Ynys Môn.

First Minister, radioactive waste management is a devolved issue, and we currently have no high-level waste disposal site in Wales. Now, a consultation was launched in January to see if anywhere in Wales would volunteer to be the home of a nuclear waste disposal site. Have you had any responses and can you report any progress to the Chamber? 

Prif Weinidog, mae rheoli gwastraff ymbelydrol yn fater datganoledig, ac nid oes gennym ni unrhyw safle gwaredu gwastraff lefel uchel yng Nghymru ar hyn o bryd. Nawr, lansiwyd ymgynghoriad ym mis Ionawr i weld a fyddai unrhyw le yng Nghymru yn gwirfoddoli i fod yn gartref i safle gwaredu gwastraff niwclear. A ydych chi wedi cael unrhyw ymatebion ac a allwch chi hysbysu'r Siambr am unrhyw gynnydd?

Not that I'm aware of. I remember doing this when I was environment Minister. It is something that we investigate from time to time. Of course, the reprocessing facilities in Sellafield are available to Wylfa. They're hugely important for the nuclear industry in the UK. But no, no community, as far as I'm aware, has volunteered. 

Nid yr wyf i'n ymwybodol ohono. Rwy'n cofio gwneud hyn pan oeddwn i'n Weinidog yr amgylchedd. Mae'n rhywbeth yr ydym ni'n ymchwilio iddo o bryd i'w gilydd. Wrth gwrs, mae'r cyfleusterau ailbrosesu yn Sellafield ar gael i Wylfa. Maen nhw'n eithriadol o bwysig i'r diwydiant niwclear yn y DU. Ond na, nid oes unrhyw gymuned wedi gwirfoddoli, hyd y gwn i.

Mynd i'r Afael â Thlodi
Tackling Poverty

8. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cymryd yn ddiweddar i helpu i fynd i'r afael â thlodi mewn cymunedau yn y cymoedd? OAQ52232

8. What action has the Welsh Government taken recently to help tackle poverty in valleys communities? OAQ52232

If we look at 'Prosperity for All' and the Valleys taskforce, for example, they are about improving people's lives through delivering good-quality jobs and the skills to do them, and, of course, supporting better public services and strengthening Valleys communities.

Os edrychwn ni ar 'Ffyniant i Bawb' a thasglu'r Cymoedd, er enghraifft, eu diben nhw yw gwella bywydau pobl trwy ddarparu swyddi o ansawdd da a'r sgiliau i'w gwneud, ac, wrth gwrs, cefnogi gwasanaethau cyhoeddus gwell a chryfhau cymunedau'r Cymoedd.

Thank you for that, First Minister. Securing the well-being and prosperity of our Valleys towns and communities remains a significant challenge, as shown by a number of health, social and wider welfare indicators, and I was alarmed by the recent report from the Equality and Human Rights Commission that suggested more people would be driven into poverty by UK welfare reforms. That follows closely on the heels of reports by the Joseph Rowntree Foundation and the Bevan Foundation, which state that the next wave of welfare reform will push even more people in our Valleys communities into poverty. Now, as my constituency of Merthyr Tydfil and Rhymney prepares for the roll-out of universal credit next month, will you join me once again in urging the benches opposite to raise their voices alongside ours to persuade their Government in Westminster to stop this reckless policy of austerity now, before any more damage is wreaked upon the most vulnerable in our society? 

Diolch am hynna, Prif Weinidog. Mae sicrhau llesiant a ffyniant ein trefi a'n cymunedau yn y Cymoedd yn parhau i fod yn her sylweddol, fel y dangosir gan nifer o ddangosyddion lles iechyd, cymdeithasol ac ehangach, ac roedd yr adroddiad diweddar gan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol a oedd yn awgrymu y byddai mwy o bobl yn cael eu gyrru i dlodi gan ddiwygiadau lles y DU yn peri pryder mawr i mi. Mae hynny'n dilyn yn agos ar sodlau adroddiadau gan Sefydliad Joseph Rowntree a Sefydliad Bevan, sy'n datgan y bydd y don nesaf o ddiwygiadau lles yn gwthio hyd yn oed mwy o bobl yn ein cymunedau yn y Cymoedd i dlodi. Nawr, wrth i'm hetholaeth i, Merthyr Tudful a Rhymni, baratoi ar gyfer cyflwyno credyd cynhwysol y mis nesaf, a wnewch chi ymuno â mi unwaith eto i annog y meinciau gyferbyn i godi eu lleisiau ochr yn ochr â'n rhai ninnau i berswadio eu Llywodraeth yn San Steffan i roi terfyn ar y polisi di-hid hwn o gyni nawr, cyn i fwy o niwed gael ei achosi i'r rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas?

They will have heard that call. We've written to the UK Government asking them to reconsider the damaging changes that their tax and welfare reform policies are having on households in Wales. All I'm concerned about is, if we look at the Equality and Human Rights Commission's report published in March, that suggests that we will see the reforms that they are proposing in Whitehall push an extra 50,000 children into poverty by 2021-22. Now, the whole point, surely, of Government is to look to find ways to even out inequality and look to reduce it as much as possible, not to increase it, but that is where the UK Government are. And I'm deeply concerned about the fundamental flaws of universal credit—they've been well rehearsed in this Chamber—but despite those flaws, the UK Government is rolling the programme out. We need to have a benefits system in this country that helps people rather than penalises them, which is what the current UK Government seemingly want to do.  

Byddan nhw wedi clywed yr alwad honno. Rydym ni wedi ysgrifennu at Lywodraeth y DU yn gofyn iddyn nhw ailystyried y newidiadau niweidiol y mae eu polisïau diwygio treth a lles yn eu hachosi i aelwydydd yng Nghymru. Y cyfan yr wyf i'n pryderu yn ei gylch, os edrychwn ni ar adroddiad y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol a gyhoeddwyd ym mis Mawrth, bod hwnnw'n awgrymu y byddwn ni'n gweld y diwygiadau y maen nhw'n eu cynnig yn Whitehall yn gwthio 50,000 o blant eraill i dlodi erbyn 2021-22. Nawr, holl bwynt Llywodraeth, does bosib, yw ceisio dod o hyd i ffyrdd o leddfu anghydraddoldeb a cheisio ei leihau cymaint â phosibl, nid ei gynyddu, ond dyna'r sefyllfa y mae Llywodraeth y DU ynddi. Ac rwy'n bryderus iawn am ddiffygion sylfaenol credyd cynhwysol—maen nhw wedi cael eu trafod droeon yn y Siambr hon—ond er gwaethaf y diffygion hynny, mae Llywodraeth y DU yn cyflwyno'r rhaglen. Mae angen i ni gael system fudd-daliadau yn y wlad hon sy'n helpu pobl yn hytrach na'u cosbi, sef yr hyn y mae'n ymddangos bod Llywodraeth bresennol y DU eisiau ei wneud.

Does the First Minister agree with me that work is one of the best ways out of poverty? And will he join me in welcoming the fact that unemployment in Merthyr Tydfil and Rhymney has fallen by 52 per cent since 2010? 

A yw'r Prif Weinidog yn cytuno â mi mai gwaith yw un o'r ffyrdd gorau allan o dlodi? A wnaiff ef ymuno â mi i groesawu'r ffaith bod diweithdra ym Merthyr Tudful a Rhymni wedi gostwng gan 52 y cant ers 2010?

I have to say to the Member that work is important, but well-paid work is crucial. We have always said—. We used to say to people, 'If you get a job, you'll be better off', yet why is it that there are people in work using food banks? Why is it that there are still stories of people who find themselves in a job but yet unable to afford the basic necessities of life? Why? Because of the benefit cuts, particularly in-work benefit cuts, that we've seen from the Conservative Government, because we have a Conservative Government that doesn't value work, because we have a Conservative Government that doesn't believe in fair work. We believe in all those things. We want to see fair work for our people in all parts of Wales in the future.

Mae'n rhaid i mi ddweud wrth yr Aelod bod gwaith yn bwysig, ond mae gwaith sy'n talu'n dda yn hanfodol. Rydym ni wedi dweud erioed—. Roeddem ni'n arfer dweud wrth bobl, 'Os byddwch chi'n cael swydd, byddwch chi'n well eich byd', ac eto pam mae pobl mewn gwaith yn defnyddio banciau bwyd? Pam mae hanesion am bobl sydd mewn gwaith ond eto'n methu â fforddio hanfodion sylfaenol bywyd? Pam? Oherwydd y toriadau i fudd-daliadau, yn enwedig toriadau i fudd-daliadau mewn gwaith, yr ydym ni wedi eu gweld gan y Llywodraeth Geidwadol, oherwydd bod gennym ni Lywodraeth Geidwadol nad yw'n gwerthfawrogi gwaith, oherwydd bod gennym ni Lywodraeth Geidwadol nad yw'n credu mewn gwaith teg. Rydym ni'n credu yn yr holl bethau hynny. Rydym ni eisiau gweld gwaith teg i'n pobl ym mhob rhan o Gymru yn y dyfodol.

14:15
Ad-drefnu Gwasanaethau Cyhoeddus
Public Service Reorganisation

9. Sut y bydd y Prif Weinidog yn sicrhau bod gan weithwyr lais cryf mewn unrhyw drafodaethau sy’n ymwneud ag ad-drefnu gwasanaethau cyhoeddus? OAQ52253

9. How will the First Minister ensure that workers have a strong voice in any discussions relating to public service reorganisation? OAQ52253

Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda chyflogwyr sector cyhoeddus datganoledig ac undebau llafur trwy gyngor partneriaeth y gweithlu er mwyn sicrhau bod materion strategol, fel newidiadau i wasanaethau cyhoeddus, yn cael eu trafod. Yn lleol, mae cyflogwyr sector cyhoeddus wedi ymrwymo i drefniadau partneriaeth gymdeithasol tebyg.

The Welsh Government works with devolved public sector employers and trade unions through the workforce partnership council to ensure that strategic workforce issues such as public service changes are discussed. Locally, public sector employers are committed to similar social partnership arrangements. 

Rydw i wedi codi gofidiau ynglŷn â phreifateiddio gwasanaethau dialysis gyda chi yn flaenorol, ac mae hynny, wrth gwrs, yn cynnwys y posibilrwydd o staff yn symud o’r gwasanaeth iechyd cenedlaethol i’r sector breifat i weithio, rhywbeth maen nhw wedi bod yn gwbl glir nad ydyn nhw eisiau i ddigwydd. Nawr, mae yna gwestiynau mawr wedi cael eu codi gan y gweithwyr hyn ynglŷn â’r broses sydd wedi cael ei ymgymryd â hi ym mwrdd iechyd Betsi Cadwaladr, i’r pwynt eu bod nhw wedi ysgrifennu llythyr at y bwrdd, ac mi ddyfynnaf i'n sydyn o hwnnw:

I've raised concerns on the privatisation of dialysis services with you previously, and that, of course, includes the possibility of staff moving from the national health service to the private sector to work, something that they have been entirely clear in their opposition to. Now, major questions have been raised by these staff on the process that has been undertaken in the Betsi Cadwaladr health board, to the point that they've written a letter to the board, and I will quote from that letter:

'It's a disgraceful way for a responsible employer to conduct itself in such a process.'

Mae'n ffordd warthus i gyflogwr cyfrifol ymddwyn mewn proses o'r fath.

—meddai’r gweithwyr.

—say the workers.

'The staff feel that, throughout this process, the communication has been poor and not undertaken in a timely manner, effectively preventing union representation and causing serious distress and worry to all staff concerned. The staff therefore request that you investigate and remedy deficiencies in the processes that have been highlighted to you.'

Now, Betsi Cadwaladr, of course, is under your Government's direct control, so will you also undertake to investigate why the staff are so aggrieved at this process, because in your previous answer you talk the talk; shouldn't you now walk the walk?

Mae'r staff yn teimlo bod y cyfathrebu wedi bod yn wael trwy gydol y broses hon ac nad yw wedi digwydd yn brydlon, gan atal cynrychiolaeth undebau i bob pwrpas ac achosi trallod a gofid difrifol i'r holl staff dan sylw. Mae'r staff yn gofyn felly i chi ymchwilio i ddiffygion a'u datrys yn y prosesau a amlygwyd i chi.

Nawr, mae Betsi Cadwaladr, wrth gwrs, o dan reolaeth uniongyrchol eich Llywodraeth chi, felly a wnewch chi hefyd ymrwymo i ymchwilio i pam mae'r staff mor ddig ynghylch y broses hon, oherwydd roeddech chi'n dweud y geiriau cywir yn eich ateb blaenorol; oni ddylech chi gymryd y camau cywir nawr?

Well, can I say that no member of staff will be forced to move to the independent sector. It's hugely important to make that point. Secondly, my understanding is that patient representatives, trade unions and human resources representatives have been invited to participate throughout the process of developing renal services in the north of Wales. No decision has been made as to the final service model. However, he has read directly from a letter, and I feel that I need to look at that letter to give the assurance to those people who've written that letter that this matter is being looked at, and I give him that assurance.

Wel, gallaf ddweud na fydd unrhyw aelod o staff yn cael ei orfodi i symud i'r sector annibynnol. Mae'n hynod bwysig gwneud y pwynt hwnnw. Yn ail, fy nealltwriaeth i yw bod cynrychiolwyr cleifion, undebau llafur a chynrychiolwyr adnoddau dynol wedi cael eu gwahodd i gymryd rhan trwy gydol y broses o ddatblygu gwasanaethau arennol yn y gogledd. Nid oes penderfyniad wedi ei wneud ynghylch y model gwasanaeth terfynol. Fodd bynnag, mae ef wedi darllen yn syth o lythyr, ac rwy'n teimlo bod angen i mi edrych ar y llythyr hwnnw i roi sicrwydd i'r bobl hynny sydd wedi ysgrifennu'r llythyr hwnnw bod y mater hwn yn cael sylw, a rhoddaf y sicrwydd hwnnw iddo.

Ac yn olaf, cwestiwn 10—Julie Morgan.

And finally, question 10—Julie Morgan.

Amgylched Naturiol Cymru
The Natural Environment of Wales

10. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i wella amgylchedd naturiol Cymru? OAQ52254

10. What action is the Welsh Government taking to enhance the natural environment of Wales? OAQ52254

We continue to implement the seven key parts of the Environment (Wales) Act 2016. That puts in place a plan to manage Wales’s natural resources and environment in a proactive, sustainable and joined-up way.

Rydym ni'n parhau i weithredu saith rhan allweddol Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016. Mae honno'n cyflwyno cynllun i reoli adnoddau naturiol ac amgylchedd Cymru mewn modd rhagweithiol, cynaliadwy a chydgysylltiedig.

I thank the First Minister for that response. Last week, it was very pleasing to see that Wales had been awarded 47 blue flag beaches, which means that we have more per mile of coastline than any other country in the UK. So, that was very pleasing news. But what, First Minister, do you think the effect of leaving the EU will be on environmental standards, as it has meant until now that we have had to have a high standard for things like bathing water and coastal management?

Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ateb yna. Yr wythnos diwethaf, roedd yn braf iawn gweld y dyfarnwyd 47 o draethau baner las i Gymru, sy'n golygu bod gennym ni fwy fesul milltir o arfordir nag unrhyw wlad arall yn y DU. Felly, roedd hynny'n newyddion braf iawn. Ond beth, Prif Weinidog, ydych chi'n ei gredu fydd effaith gadael yr UE ar safonau amgylcheddol, gan ei fod wedi golygu tan nawr y bu'n rhaid i ni gael safon uchel ar gyfer pethau fel dŵr ymdrochi a rheoli'r arfordir?

Well, it has to be said that it is our membership of the EU that drove up environmental standards in the UK. Our standards were appalling; the rivers were awful. There was one river in greater Manchester that was flammable in the 1980s if you've threw a match into it. My own river, the River Ogmore in Bridgend, would run different colours according to what had been thrown into it up river. I was looking at it on Sunday—crystal clear. We often used to see diseased fish in the river in the 1980s. There was a major pollution incident there that killed all the wildlife around the river. We are a long way from there, and the last thing we should be doing is going back to those days.

In terms of blue flag beaches, I very much welcome the fact—and I have nearly 10 per cent of them in my own constituency—that we can say that our beaches meet a European standard that is a high standard. The last thing we should do is have a lower standard for our beaches. To my mind, it makes perfect sense to stay as part of the blue flag scheme or, if that's not acceptable or palatable to the hardline Brexiteers, to have at least an equivalent scheme that's recognised as equivalent by everybody else in the world, but not to go backwards and go back to the days that I remember in the 1970s and 1980s when basically our beaches were filthy and our rivers were polluted.

Wel, mae'n rhaid dweud mai ein haelodaeth o'r UE wnaeth wella safonau amgylcheddol yn y DU. Roedd ein safonau ni'n ofnadwy; roedd yr afonydd yn ofnadwy. Roedd un afon ym Manceinion fwyaf a oedd yn fflamadwy yn y 1980au pe byddech chi'n taflu matsien i mewn iddi. Byddai fy afon fy hun, Afon Ogwr ym Mhen-y-bont ar Ogwr, yn llifo mewn gwahanol liwiau yn ôl yr hyn a oedd wedi cael ei daflu i mewn iddi i fyny'r afon. Roeddwn i'n edrych arni ddydd Sul—clir fel grisial. Roeddem ni'n arfer gweld pysgod marw yn yr afon yn aml yn y 1980au. Bu digwyddiad llygredd mawr yno a laddodd yr holl fywyd gwyllt o amgylch yr afon. Rydym ni ymhell o'r sefyllfa honno, a'r peth diwethaf y dylem ni fod yn ei wneud yw dychwelyd i'r dyddiau hynny.

O ran o traethau baner las, croesawaf yn fawr iawn y ffaith—ac mae gen i bron i 10 y cant ohonyn nhw yn fy etholaeth i—y gallwn ni ddweud bod ein traethau yn bodloni safon Ewropeaidd sy'n safon uchel. Y peth olaf y dylem ni ei wneud yw cael safon is ar gyfer ein traethau. Yn fy marn i, mae'n gwneud synnwyr perffaith i barhau i fod yn rhan o gynllun y faner las neu, os nad yw hynny'n dderbyniol neu'n gymeradwy i'r Brexiteers digyfaddawd, dylid cael cynllun cyfatebol o leiaf, a gydnabyddir yn gyfatebol gan bawb arall yn y byd, ond dylem beidio â mynd tuag at yn ôl a dychwelyd i'r dyddiau yr wyf i'n eu cofio yn y 1970au a'r 1980au pan oedd ein traethau yn fochaidd a'n hafonydd yn llygredig, yn y bôn.

2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf, felly, yw'r datganiad a chyhoeddiad busnes, ac rydw i’n galw ar arweinydd y tŷ i wneud ei datganiad—Julie James.

The next item, therefore, is the business statement and announcement, and I call on the leader of the house to make the statement—Julie James. 

Diolch, Llywydd. There are no changes to this week's business. Business for the next three weeks is as shown on the business statement and announcement found among the meeting papers available to Members electronically.

Diolch, Llywydd. Nid oes unrhyw newidiadau i fusnes yr wythnos hon. Mae busnes ar gyfer y tair wythnos nesaf fel y'i dangosir ar y datganiad a chyhoeddiad busnes sydd i'w gweld ymhlith y papurau cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.

Leader of the house, could we have a statement from the Cabinet Secretary for rural affairs in relation to the horrendous story that's running today about badger baiting here in Wales? I appreciate it's cross-agency and cross-sector, and some of the responsibilities are in Westminster, some of those responsibilities around animal health and welfare are here in the Assembly. But wherever that responsibility lies, it is an horrendous story of animal abuse that should not be tolerated in any civilised country, and we need to act on this evidence that has been brought forward by the BBC today. In particular, it does indicate—and I appreciate the individual who's indicated and said that he does not participate in any of this—that an individual has an order against him about owning dogs for breeding purposes, and yet the evidence points to the fact that he is breeding dogs.

We as a country need to show a lead on this, and I would hope that the Cabinet Secretary would bring forward a statement on how she, with her officials, could bring the agencies together that can look at this, and, wherever it is happening across Wales, make sure that it is stamped out and stopped here and now.

Arweinydd y tŷ, a allem ni gael datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros faterion gwledig ynghylch y stori erchyll sy'n cael ei hadrodd heddiw am faetio moch daear yma yng Nghymru? Rwy'n sylweddoli bod hyn yn draws-asiantaeth ac yn draws-sector, a bod rhai o'r cyfrifoldebau yn San Steffan, bod rhai o'r cyfrifoldebau hynny o ran iechyd a lles anifeiliaid yma yn y Cynulliad. Ond pwy bynnag sydd â'r cyfrifoldeb hwnnw, mae'n stori erchyll o gam-drin anifeiliaid na ddylid ei oddef mewn unrhyw wlad wâr, ac mae angen i ni weithredu ar sail y dystiolaeth hon a gyflwynwyd gan y BBC heddiw. Yn arbennig, mae'n dynodi—ac rwy'n gwerthfawrogi'r unigolyn sydd wedi nodi ac wedi dweud nad yw'n cymryd rhan yn hyn o gwbl—bod gan unigolyn orchymyn yn ei erbyn yn ymwneud â bod yn berchen ar gŵn at ddibenion bridio, ac eto mae'r dystiolaeth yn awgrymu ei fod yn bridio cŵn.

Mae angen i ni fel gwlad ddangos arweiniad ar y mater hwn, a byddwn yn gobeithio y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn cyflwyno datganiad ar sut y gallai hi, gyda'i swyddogion, ddod ag asiantaethau at ei gilydd sy'n gallu edrych ar hyn, a, lle bynnag y mae'n digwydd ledled Cymru, gwneud yn siŵr ei fod yn cael ei ddileu ac yn cael ei atal ar unwaith.

14:20

I think we all share your concerns; we've all heard the trailers and so on for the programme, which I believe is going out tonight in its entirety. We will be very carefully looking at that and looking at the evidence, and the Cabinet Secretary's indicating to me that, of course, she shares your concerns and we will be responding appropriately to that, because I think we were all appalled by some of the stories of cruelty, both to the badgers and to the dogs involved, actually.

Rwy'n credu bod pob un ohonom ni'n rhannu eich pryderon; rydym ni i gyd wedi clywed yr hysbysebion ac ati ar gyfer y rhaglen, ac rwy'n credu ei bod yn cael ei darlledu yn ei chyfanrwydd heno. Byddwn ni'n edrych arni'n ofalus iawn ac yn edrych ar y dystiolaeth, ac mae Ysgrifennydd y Cabinet yn dangos i mi ei bod hi, wrth gwrs, yn rhannu eich pryderon ac y byddwn ni'n ymateb yn briodol i hynny, oherwydd rwy'n credu ein bod ni i gyd wedi ein brawychu gan rai o'r straeon o greulondeb, tuag at y moch daear a'r cŵn dan sylw, mewn gwirionedd.

I've got three requests for statements, if that's okay; I'll try and be brief. I've been told by residents and councillors in Bridgend that they've been unable to access the council's planning portal for a number of months now, and it's been on and offline in a very ad hoc fashion. I'm raising it here because the constituents are coming to me saying that they want to look at current planning applications—to have views on them or to appeal against them—and they can't seem to do that. So, I was wondering whether we could have a statement from the Welsh Government to councils generally about guidance as to how those planning portals should operate, because these constituents of mine may miss opportunities to put views forward on planning applications if the current situation is maintained.

The second request for a statement is with regard to the touring circus of wild animals that is currently taking place. There's a tour in south Wales and in north Wales—it was in Porthcawl last week. I had a meeting with RSPCA Cymru this week, and they said to me that the reason why it's in Porthcawl is the fact that there's a lease with Bridgend council of events that then ties them into a long-term contract with this particular exhibitor. I'm wondering if you can give us a statement on what research you've done of other councils, and this particular council, who are in similar situations, because if they're in these long-term leases, and if there is a move to ban wild animals in circuses—a move I hope we will get a statement on soon—then we need to be aware that these long-term leases may impinge on that particular process.

My third request is with regard to a statement—the UK Government's report last week—on cladding as a result of Grenfell. I know that the UK Government has said that they're going to consult on banning inflammable cladding, and on a UK level, the Labour UK group has said, 'Don't consult on it, ban it', and here the Minister has said that she's going to take some time to consider the options. I would like to have a statement sooner rather than later to understand what is going to be the Welsh line, because, of course, people are coming to me as housing spokesperson to ask us what is happening in Wales. So, I'd appreciate a statement to that end.

Hoffwn wneud tri chais ar gyfer datganiadau, os yw hynny'n iawn; fe geisiaf fod yn gryno. Rwyf wedi clywed gan drigolion a chynghorwyr ym Mhen-y-bont ar Ogwr nad ydyn nhw wedi gallu mynd ar borth cynllunio'r cyngor ers nifer o fisoedd bellach, ac mae wedi bod ar-lein ac all-lein mewn modd ad-hoc iawn. Rwy'n codi hyn yma oherwydd bod yr etholwyr yn dod ataf i yn dweud bod arnynt eisiau edrych ar geisiadau cynllunio presennol—i roi barn arnyn nhw, neu i apelio yn eu herbyn—ac ymddengys na allan nhw wneud hynny. Felly, meddwl oeddwn i tybed a gawn ni ddatganiad gan Lywodraeth Cymru i gynghorau yn gyffredinol, gan roi arweiniad ynghylch sut y dylai'r pyrth cynllunio hynny weithredu, oherwydd gallai fy etholwyr i golli'r cyfleoedd i roi eu barn ar geisiadau cynllunio os yw'r sefyllfa bresennol yn parhau.

Mae'r ail gais am ddatganiad yn ymwneud â'r syrcas deithiol gydag anifeiliaid gwyllt sy'n mynd ar daith ar hyn o bryd. Mae yna daith yn y de ac yn y gogledd—roedd ym Mhorthcawl yr wythnos diwethaf. Cefais gyfarfod ag RSPCA Cymru yr wythnos hon, ac roedden nhw'n dweud wrthyf mai'r rheswm dros gynnal y sioe ym Mhorthcawl yw bod gan gyngor Pen-y-bont ar Ogwr brydles ar gyfer digwyddiadau sy'n ei glymu i gontract hirdymor â'r arddangoswr penodol hwn. Tybed a wnewch chi roi datganiad i ni ar ba ymchwil yr ydych chi wedi'i wneud yn y cynghorau eraill, ac yn y cyngor penodol hwn, sydd mewn sefyllfaoedd tebyg, oherwydd, os oes ganddyn nhw brydlesoedd tymor hir o'r fath, ac os oes yna gais i wahardd anifeiliaid gwyllt rhag bod yn rhan o syrcasau—cais yr wyf yn gobeithio y byddwn ni'n cael datganiad arno cyn bo hir—yna mae angen inni fod yn ymwybodol y gallai'r prydlesoedd hirdymor hyn fynd yn erbyn y broses benodol honno.

Mae fy nhrydydd cais yn ymwneud â datganiad—adroddiad Llywodraeth y DU yr wythnos diwethaf—ar gladin allanol ar adeiladau yn sgil Grenfell. Rwy'n gwybod bod Llywodraeth y DU wedi dweud eu bod nhw'n mynd i ymgynghori ar wahardd cladin fflamadwy, ac ar lefel y DU, mae grŵp Plaid Lafur y DU wedi dweud, 'Peidiwch ag ymgynghori arno, ewch ati i'w wahardd', ac yn y fan hon mae'r Gweinidog wedi dweud ei bod hi'n mynd i gymryd rhywfaint o amser i ystyried y dewisiadau. Hoffwn gael datganiad cyn gynted â phosibl i ddeall beth fydd safbwynt Cymru, oherwydd, wrth gwrs, mae pobl yn dod ataf i, fel llefarydd ar dai, i ofyn beth sy'n digwydd yng Nghymru. Felly, byddwn yn gwerthfawrogi datganiad i'r perwyl hwnnw.

Thank you for those three very important issues. On the first, the planning portal, it would be really helpful, if you haven't already, to write in and say what the specifics are. There is guidance already in existence for the running of the planning portals, so it will be interesting to see whether there's some particular issue of not complying with that guidance. So, I'm not sure if you're written already—if you haven't, then I would suggest you do so. And then if there is a general issue with the guidance, we can have a look at that.

In terms of the circuses and animals, as you said, we're in the process of considering what to do. There's a consensus view in here that wild animals in circuses is not a good thing to see. I'm certain that part of the legislation that comes forward will deal with existing leasehold arrangements and the protection for people who might be caught in such a situation. But it's worth while to have brought it forward, and I know the Minister was listening carefully to you as you mentioned it. There will be other peripheral issues as well—that we need to make sure that any ban has complete effect, and that we make the legislation appropriate to that, which is what the Minister is considering.

And then, in terms of Grenfell, and the Minister is nodding vigorously behind me, we will be looking carefully at what's happening and bringing a statement forward as soon as we're in a position to do so, because that's—. Obviously, we've all been reminded of the appalling tragedy of Grenfell over the last few days, and I don't know about you, but some of the reports in the media yesterday had me in floods of tears all over again. So, clearly, we need to do something to make sure that no such tragedy can ever happen again.

Diolch i chi am y tri mater hynny, sy'n rhai pwysig iawn. O ran y cyntaf, y porth cynllunio, byddai'n ddefnyddiol iawn, os nad ydych chi eisoes wedi gwneud hynny, pe byddech yn ysgrifennu a rhoi gwybod beth yw'r manylion. Mae canllawiau yn bodoli eisoes ar gynnal y pyrth cynllunio, felly byddai'n ddiddorol gweld a oes rhyw fater penodol sy'n ymwneud a pheidio â chydymffurfio â'r canllawiau hynny. Felly, nid wyf yn siŵr a ydych chi eisoes wedi ysgrifennu—os nad ydych chi wedi gwneud hynny, yna byddwn i'n awgrymu eich bod yn gwneud hynny. Ac yna, os oes problem gyffredinol â'r canllawiau, gallwn ni edrych ar hynny.

O ran y syrcasau a'r anifeiliaid, fel y gwnaethoch chi ei ddweud, rydym wrthi'n ystyried beth i'w wneud. Mae yna consensws yn y fan hon nad yw anifeiliaid gwyllt mewn syrcasau yn beth da i'w weld. Rwy'n siŵr y bydd rhan o'r ddeddfwriaeth a gyflwynir yn ymdrin â threfniadau lesddaliadol presennol a'r amddiffyniad ar gyfer pobl a allai gael eu dal mewn sefyllfa o'r fath. Ond mae'n werth chweil tynnu sylw at y mater hwn, ac rwy'n gwybod bod y Gweinidog wedi bod yn gwrando'n astud i chi wrth i chi sôn amdano. Fe fydd yna broblemau cysylltiedig eraill hefyd—a bydd angen inni wneud yn siŵr bod unrhyw waharddiad yn cael effaith gyflawn, a'n bod ni'n gwneud y ddeddfwriaeth yn briodol yn hynny o beth, a dyna beth y mae'r Gweinidog yn ei ystyried.

Ac yna, o ran Grenfell, ac mae'r Gweinidog yn brysur nodio y tu ôl imi, byddwn ni'n edrych yn ofalus ar yr hyn sy'n digwydd ac yn cyflwyno datganiad cyn gynted ag y byddwn ni mewn sefyllfa i wneud hynny, oherwydd dyna—. Yn amlwg, rydym ni i gyd wedi cael ein hatgoffa o drychineb arswydus Grenfell dros yr ychydig ddyddiau diwethaf, ac wn i ddim amdanoch chi, ond roeddwn i yn fy nagrau unwaith eto o glywed rhai o'r adroddiadau yn y cyfryngau ddoe. Felly, yn amlwg, mae angen inni wneud rhywbeth i wneud yn siŵr na all trychineb o'r fath ddigwydd byth eto.

14:25

I would like to ask for two statements—the first statement on Welsh Government action to improve electrical safety, following electrical fires in Mid and West Wales in the last two years. There have been 121 due to faulty equipment or appliances, 119 due to faulty electric supply, 15 from faulty leads and 52 from overheating. Those are serious problems. I'd like to have a Welsh Government statement on that.

I don't make any apologies for going back to the job losses in Virgin, yet again, for the second statement I'm going to ask for, because, as you know, it's a matter of grave concern in our part of the world. We met with representatives of the workforce last week, who came along, and they were concerned about when they would, firstly, start having people going in to talk to them and to see them, and, secondly, a number of firms, including Admiral—who have gone public on it—have offered to speak to them and to see if their skills meet Admiral's skills shortage. But if they're leaving because they're about to be made redundant, they believe they ought to get their redundancy pay, because they're declared redundant, rather than having to wait until the last day. The third one is that some of them would want to use their redundancy pay in order to support additional training, of which only a certain proportion would be paid for by ReAct, in order to upskill themselves. If they have their redundancy pay, the courses might start before the end of the closure. So, really, any updates would be really appreciated by the—sorry, why am I telling you? You know this. [Laughter.] Any updates would be really appreciated by the people working there.

Hoffwn ofyn am ddau ddatganiad—y datganiad cyntaf ar gamau gweithredu Llywodraeth Cymru i wella diogelwch trydanol, yn dilyn tanau trydanol yng nghanolbarth a Gorllewin Cymru yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf. Achoswyd 121 gan offer neu gyfarpar diffygiol, 119 gan gyflenwad trydan diffygiol, 15 gan geblau diffygiol a 52 gan orboethi. Mae'r rhain yn broblemau difrifol. Hoffwn gael datganiad gan Lywodraeth Cymru ar hynny.

Nid wyf yn ymddiheuro dim am fynd yn ôl at y colledion swyddi yn Virgin, unwaith eto, yn yr ail ddatganiad yr wyf yn gofyn amdano, oherwydd, fel y gwyddoch chi, mae'n fater o bryder difrifol yn ein rhan ni o'r byd. Cyfarfuom â chynrychiolwyr y gweithlu yr wythnos diwethaf, ac fe ddaethant i'n gweld, ac roeddent yn pryderu ynglŷn â phryd y byddai pobl, yn gyntaf, yn dechrau mynd i mewn i'w gweld a siarad â hwy, ac yn ail, mae nifer o gwmnïau, gan gynnwys Admiral—sydd wedi dweud hynny'n  gyhoeddus—wedi cynnig siarad â hwy a gweld a yw eu sgiliau yn bodloni prinder sgiliau Admiral. Ond os ydyn nhw'n gadael oherwydd eu bod nhw ar fin cael eu diswyddo, yna maent yn credu y dylent gael eu tâl dileu swydd, oherwydd y gwneir datganiad eu bod wedi'u diswyddo, yn hytrach na gorfod aros tan y diwrnod olaf. Y trydydd yw y byddai rhai ohonynt yn dymuno defnyddio eu tâl diswyddo er mwyn talu costau hyfforddiant ychwanegol, na fyddai ond cyfran benodol ohonynt yn cael eu talu gan ReAct, er mwyn gwella eu sgiliau. Os cânt eu tâl dileu swydd, efallai y bydd y cyrsiau yn dechrau cyn i'r broses gau ddod i ben. Felly, mewn gwirionedd, byddai unrhyw ddiweddariadau yn cael eu gwerthfawrogi'n fawr gan y—mae'n ddrwg gennyf, pam wyf i'n dweud hyn wrthych? Rydych yn gwybod hyn. [Chwerthin.] Byddai unrhyw ddiweddariadau yn cael eu gwerthfawrogi'n fawr gan y bobl sy'n gweithio yno.

Absolutely. Thank you for both of those important issues. On electrical fire safety, as I'm sure we all remember, Carl Sargeant said to the Assembly last year that we had real concerns about the growth in domestic fires originating in the electrical supply, and he commissioned in-depth research into the problem, which is now complete. It examines the extent and possible cause of the trend in detail and recommends further action by the fire service and others. The Cabinet Secretary for Local Government and Public Services is about to publish that research, and then we'll be able to react appropriately to the research and put the appropriate measures in place. I know the Member has had a long-standing concern about such matters.

In terms of the Virgin Media situation, indeed, obviously, we share a number of concerns on this, as do all of the AMs in the region. We've all attended a number of meetings. We have now given assistance to the staff association there to come up with a possible alternative bid, as discussed at the meeting we were at. We've also put the taskforce in place, so that funding will be available as soon as the taskforce is allowed entry, and my understanding is that that will be as soon as the consultation process is finished, which is any minute now—at the end of this week, I think, but I'll check on the exact date on that. My understanding is that, in line with all the other events that we've, unfortunately, had to deal with, the taskforce will then go in, once that consultation is complete. If something changes on that, or there's some difficulty with the company in allowing access to those funds, I will certainly report back to the Senedd, because it's a matter of huge concern to us that the workers are treated fairly and appropriately during this really very unsettling process, and that the Welsh Government can give them as much assistance as we possibly can.

Yn hollol. Diolch i chi am y ddau fater pwysig hynny. Ar ddiogelwch tân trydanol, fel yr wyf yn siŵr ein bod ni i gyd yn cofio, dywedodd Carl Sargeant wrth y Cynulliad y llynedd bod ganddo bryderon gwirioneddol am y cynnydd mewn tanau domestig sy'n tarddu o'r cyflenwad trydan, a chomisiynodd ymchwil fanwl i'r broblem, sydd bellach wedi'i chwblhau. Mae'n archwilio graddau'r duedd a'r achos posibl yn fanwl ac yn argymell pa gamau pellach y dylid eu cymryd gan y gwasanaeth tân ac eraill. Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus ar fin cyhoeddi'r gwaith ymchwil hwnnw, ac wedyn byddwn yn gallu ymateb yn briodol i'r ymchwil a rhoi mesurau priodol ar waith. Rwy'n gwybod bod yr Aelod wedi bod yn pryderu ers tro am faterion o'r fath.

O ran y sefyllfa gyda Virgin Media, yn wir, rydym ni'n amlwg yn rhannu nifer o bryderon am hyn, fel pob un o Aelodau'r Cynulliad yn y rhanbarth. Rydym ni i gyd wedi bod mewn nifer o gyfarfodydd. Rydym ni wedi rhoi cymorth i'r gymdeithas staff yno erbyn hyn, i lunio cais amgen posibl, fel y trafodwyd yn y cyfarfod yr oeddem ni ynddo. Rydym ni hefyd wedi rhoi'r tasglu ar waith, fel y bydd cyllid ar gael cyn gynted ag y caniateir i'r tasglu gael mynediad, ac yr wyf ar ddeall y bydd hynny cyn gynted ag y bydd y broses ymgynghori wedi gorffen, sef unrhyw funud nawr—ddiwedd yr wythnos hon, rwy’n credu, ond byddaf yn edrych ar yr union ddyddiad yn hynny o beth. Rwyf ar ddeall, yn unol â'r holl ddigwyddiadau eraill, y bu'n rhaid i ni ymdrin â nhw, yn anffodus, bydd y tasglu yn mynd i mewn wedyn, ar ôl i'r ymgynghoriad hwnnw gael ei gwblhau. Os bydd rhywbeth yn newid ar hynny, neu os oes rhyw anhawster gyda'r cwmni o ran caniatáu mynediad at y cronfeydd hynny, byddaf yn sicr yn adrodd yn ôl i'r Senedd, gan ei bod yn fater o bryder mawr i ni fod y gweithwyr yn cael eu trin yn deg ac yn briodol yn ystod y broses gythryblus iawn hon, yn wir, a bod Llywodraeth Cymru yn gallu rhoi cymaint o gymorth iddyn nhw ag y gallwn ni.

May I ask for a statement from the Cabinet Secretary for Education on schools admission policy in Wales? Assembly Members will be aware that compulsory school age is the beginning of the term following a child's fifth birthday. However, this puts children born between 1 April and 31 August, known as summer-born children, at a disadvantage. Parents of four-year-old children who have not reached emotional, social or academic maturity and readiness for school are being forced to enrol their child a whole year earlier or to have the child's education entitlement reduced by one year with obligatory entrance to year 1. I have been contacted by a parent in Newport who, in spite of evidence from professionals confirming her child will suffer if forced to start school this year, or year 1 next year, is still being denied a reception start in 2019. In England, the UK Government has indicated its intention to give summer-born children the right to start in reception at the age of five. Can I ask for a statement on what action the Cabinet Secretary for Education will take to end this injustice forced upon summer-born children in Wales please?

A gaf i ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg ar bolisi derbyn ysgolion yng Nghymru? Bydd Aelodau'r Cynulliad yn ymwybodol mai'r oedran ysgol gorfodol yw dechrau'r tymor yn dilyn pen-blwydd y plentyn yn bum mlwydd oed. Fodd bynnag, mae hyn yn rhoi plant a anwyd rhwng 1 Ebrill a 31 Awst, a elwir yn blant a anwyd yn yr haf, o dan anfantais. Mae rhieni plant pedair blwydd oed, nad ydyn nhw wedi cyrraedd aeddfedrwydd emosiynol, cymdeithasol nac academaidd na pharodrwydd ar gyfer ysgol, yn cael eu gorfodi i gofrestru eu plentyn flwyddyn gyfan yn gynharach, neu i gael hawl addysgol y plentyn wedi'i lleihau o flwyddyn a gorfod dechrau'r ysgol ym mlwyddyn 1. Mae rhiant yng Nghasnewydd wedi cysylltu â mi i ddweud, er gwaethaf tystiolaeth gan weithwyr proffesiynol sy'n cadarnhau y bydd ei phlentyn yn dioddef os gorfodir iddo ddechrau yn yr ysgol eleni, neu ym mlwyddyn 1 y flwyddyn nesaf, y gwrthodwyd iddo'r hawl i gael mynd i ddosbarth derbyn yn yr ysgol yn 2019. Yn Lloegr, mae Llywodraeth y DU wedi nodi ei bwriad i roi'r hawl i blant a anwyd yn yr haf gael dechrau yn y dosbarth derbyn yn bump oed. A gaf i ofyn am ddatganiad ar ba gamau y bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg yn eu cymryd i roi terfyn ar yr annhegwch hwn a orfodir ar blant a anwyd yn yr haf yng Nghymru, os gwelwch yn dda?

14:30

Well, of course, a large number of children are covered by the foundation phase in Welsh schools, which takes away some of those difficulties. But if the Member has a specific problem with a particular child, I suggest he writes directly to the Cabinet Secretary with that specific problem because I don't see any reason why that child wouldn't be normally covered by the foundation phase arrangements, which smooth out the specific problem that he mentioned for most children in Wales. 

Wel, wrth gwrs, mae nifer fawr o blant wedi eu cynnwys yn y cyfnod sylfaen mewn ysgolion yng Nghymru, sy'n tynnu oddi wrth rai o'r anawsterau hynny. Ond os oes gan yr Aelod broblem benodol sy'n ymwneud â phlentyn penodol, rwy'n awgrymu ei fod yn ysgrifennu at Ysgrifennydd y Cabinet yn uniongyrchol yn nodi'r broblem benodol honno, gan nad wyf i'n gweld unrhyw reswm pam na fyddai'r plentyn hwnnw yn cael ei gynnwys fel mater o drefn yn y trefniadau cyfnod sylfaen, sy'n lliniaru'r broblem benodol y cyfeiriodd ati ar gyfer y rhan fwyaf o blant yng Nghymru.

Could I ask for two statements or actions from the Government? Fist of all, can we start with the European Union (Withdrawal) Bill? Since we passed the legislative consent motion as an Assembly, the Lords has amended the Bill. As it happened, it placed the environmental principles on the face of the Bill, something I support, but we weren't consulted about, so we see what this process leads us to. Professor Tim Lang yesterday told an Assembly committee that Wales was now steamrollerable on agricultural policy due to our acquiescence on the Bill. Michael Gove told a policy exchange think tank yesterday that, in fact, the work had not ended on deciding which areas were going where when they returned from the European Union, potentially adding to the 26 that are already set out in the inter-governmental agreement. And, ironically, after we passed our LCM, the House of Commons has decided that it's not going to deal with the EU Bill for some weeks now, rather underlining the point I was making that you had plenty of time to do a better deal.

So, what now? Can we have a statement from the Cabinet Secretary for Finance, who's responsible for this, setting out exactly how the Assembly will now be kept informed as regards the changes to the Bill? We have no further control over this; we've passed the LCM. But amendments will be made. Timing will happen. Things will have happened at a different stage in the House of Commons, and there's a potential for ping-pong back and forth between the Lords and the Commons on this. I think it's important for us to understand how we will now be kept informed of that. The spirit of informing the Assembly is in the inter-governmental agreement and you've signed up to that. So, can we have a statement setting out how this will be taken step by step and whether perhaps, if necessary, we will have some further debates in Government time on some principles that might emerge over the forthcoming weeks, because we don't think the work is finished on what the Government thinks it's going to do on these areas yet? So, that's one area. 

The second I'd like a statement on from the Government, if possible—or perhaps a letter to Members would be appropriate in this regard as well—is, of course, regarding the referendum in the Republic of Ireland on Friday—a referendum called 'Repeal the 8th'. This is nothing to do with the Welsh Assembly, of course, nothing to do with us, except that, in a way, it is, because many Irish citizens live in Wales and are able to vote in this referendum. Many colleges, I read elsewhere, have been helping students to return home to vote in the referendum, and I'd be interested to understand whether that process has been followed here in Wales. If Repeal the 8th is not successful, then we can assume that Irish women will continue to travel to Wales and the rest of the UK in order to have abortions. This is the kind of strange situation that the Republic's in at the moment, that it tolerates abortion as long as it doesn't happen within the Republic of Ireland, of course. So, there is an interest here, and I'd be interested to know whether the Welsh Government has had any interventions with Irish citizens, with the Irish Embassy, supporting the ability for Irish citizens to return to vote in the Irish referendum. And perhaps all of us can say '' to Repeal the 8th. 

A gaf i ofyn am ddau ddatganiad neu gamau gweithredu gan y Llywodraeth? Yn gyntaf oll, a gawn ni ddechrau gyda Bil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael)? Ers inni basio'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol fel Cynulliad, mae Tŷ'r Arglwyddi wedi diwygio'r Bil. Fel y digwyddodd, rhoddodd egwyddorion amgylcheddol ar wyneb y Bil, rhywbeth yr wyf yn ei gefnogi, ond na wnaethant ymgynghori â ni ar hynny, felly rydym ni'n gweld at beth y mae'r broses hon yn ein harwain ni. Dywedodd yr Athro Tim Lang wrth Bwyllgor y Cynulliad ddoe y gellir bellach sathru Cymru dan draed o ran polisi amaethyddol oherwydd ein hufudd-dod ar y Bil. Dywedodd Michael Gove wrth felin drafod ar gyfnewid polisi ddoe nad oedd, mewn gwirionedd, y gwaith wedi gorffen o ran penderfynu pa feysydd sy'n mynd i ba le pan fyddan nhw'n dod yn ôl o'r Undeb Ewropeaidd, gan ychwanegu o bosibl at y 26 a nodwyd eisoes yn y cytundeb rhyng-lywodraethol. Ac, yn eironig, ar ôl inni basio ein Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol, mae Tŷ'r Cyffredin wedi penderfynu na fydd yn ymdrin â Bil yr UE am rai wythnosau eto, sy'n tanlinellu'n wir y pwynt a wnes i fod gennych ddigon o amser i daro bargen well.

Felly, beth nawr? A gawn ni ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid, sy'n gyfrifol am hyn, yn nodi sut yn union y bydd y Cynulliad nawr yn cael gwybod am newidiadau i'r Bil? Nid oes gennym reolaeth dros hyn bellach; rydym ni wedi pasio'r Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol. Ond bydd diwygiadau yn cael eu gwneud. Bydd amseru yn digwydd. Bydd pethau wedi digwydd ar gam gwahanol yn Nhŷ'r Cyffredin, ac mae potensial y bydd ping-pong yn ôl ac ymlaen rhwng yr Arglwyddi a'r Cyffredin ar hyn. Rwy'n credu ei bod yn bwysig inni ddeall sut y byddwn ni'n cael gwybod am hynny o hyn ymlaen. Mae'r egwyddor o roi'r newyddion diweddaraf i'r Cynulliad yn y cytundeb rhynglywodraethol ac rydych chi wedi ymrwymo i hynny. Felly, a gawn ni ddatganiad yn nodi sut y caiff hyn ei wneud, fesul cam, ac a fydd gennym ni efallai, os oes angen, rai dadleuon pellach yn amser y Llywodraeth ar rai egwyddorion a allai ddod i'r amlwg dros yr wythnosau i ddod, oherwydd nad ydym ni'n credu bod y gwaith wedi ei gwblhau o ran yr hyn y mae'r Llywodraeth yn meddwl y bydd yn ei wneud ar y meysydd hyn eto? Felly, dyna un maes.

Yr ail beth yr hoffwn gael datganiad arno gan y Llywodraeth, os oes modd—neu efallai y byddai llythyr at Aelodau yn briodol yn hyn o beth hefyd—yw, wrth gwrs, o ran y refferendwm yng Ngweriniaeth Iwerddon ddydd Gwener—refferendwm o'r enw 'Diddymu'r 8fed'. Nid oes a wnelo hwn ddim â Chynulliad Cymru, wrth gwrs, nid yw'n ymwneud dim â ni, ac eithrio, mewn ffordd, fod a wnelo â ni wedi'r cyfan, oherwydd bod llawer o ddinasyddion Iwerddon yn byw yng Nghymru ac yn gallu pleidleisio yn y refferendwm hwn. Mae llawer o golegau, darllenais mewn man eraill, wedi bod yn helpu myfyrwyr i ddychwelyd adref i bleidleisio yn y refferendwm, a byddai gennyf ddiddordeb mewn deall a yw'r broses honno wedi ei dilyn yma yng Nghymru hefyd. Os nad yw Diddymu'r 8fed yn llwyddiannus, yna gallwn dybio y bydd menywod o Iwerddon yn parhau i deithio i Gymru ac i weddill y DU er mwyn cael erthyliadau. Dyma'r sefyllfa ryfedd y mae'r Weriniaeth ynddi ar hyn o bryd, sef ei bod yn goddef erthyliad, cyn belled â'i fod yn cael ei wneud yn rhywle y tu allan i Weriniaeth Iwerddon, wrth gwrs. Felly, mae yna fuddiant yn y fan hon, a byddai gennyf ddiddordeb i gael gwybod a yw Llywodraeth Cymru wedi cael unrhyw gyswllt â dinasyddion Gwyddelig, â Llysgenhadaeth Iwerddon, wrth gefnogi gallu dinasyddion Gwyddelig i ddychwelyd i bleidleisio yn refferendwm Iwerddon. Ac efallai y gall pob un ohonom ddweud '' i ddiddymu'r 8fed.

On that one, I'm afraid I just don't know the answer to that, so I'll make sure that all Members are written to to say what the situation is. Obviously, many of us have been following the situation there with keen attention, (a) because it impacts on our services, as the Member has pointed out, but, actually, (b) because we have a long-standing commitment to proper services for women and the situation in the Republic of Ireland is outwith a large number of liberal democracies and all of the values that we stand for. So, we've all been following it with some interest, but I'm afraid I don't know the specifics about citizens returning home, so I'll make sure that a letter is given to all Assembly Members saying whether we've done anything. I'm not aware if we have or not. 

In terms of the EU withdrawal Bill, yes, there's a certain amount of disarray, I think it's fair to say, in what's happened with the Lords and so on. We're obviously keeping a keen eye on that. I disagree with the statements made by both of the Ministers that you quote for reasons that I won't spend 25 minutes expanding on or the Llywydd will be cross. But of course the Cabinet Secretary will be updating the Senedd very frequently as the situation changes, and indeed it's very possible that some of the amendments will be lifted out and put into the next Bill, for example, and a number of other things are now on the cards. So, it's extremely important that this Senedd is kept completely up to date with where we are. And, obviously, as the Cabinet Secretary said during the LCM process actually, if the situation changes in any material way, then of course we would have to reconsider it. So, absolutely, the Member raises a very important point, and the situation is—I think the standard phrase is—'fluid' and 'interesting', and, Llywydd, I think we all now live inside the Chinese proverb of 'living in interesting times'.

Ar yr hyn, mae arnaf ofn nad wyf yn gwybod yr ateb i hynny, felly byddaf yn gwneud yn siŵr yr ysgrifennir at bob aelod i ddweud beth yw'r sefyllfa. Yn amlwg, mae llawer ohonom ni wedi bod yn ymddiddori'n frwd yn y sefyllfa yno, (a) oherwydd ei bod yn effeithio ar ein gwasanaethau, fel y soniodd yr aelod, ond, mewn gwirionedd, (b) oherwydd bod gennym ni ymrwymiad hirdymor i wasanaethau priodol ar gyfer menywod ac mae'r sefyllfa yng Ngweriniaeth Iwerddon y tu hwnt i nifer fawr o ddemocratiaethau rhyddfrydol a'r holl werthoedd yr ydym ni'n sefyll drostyn nhw. Felly, rydym ni i gyd wedi bod yn ei ddilyn gyda chryn ddiddordeb, ond yn anffodus dydw i ddim yn gwybod y manylion am ddinasyddion sy'n dychwelyd adref, felly byddaf yn gwneud yn siŵr y rhoddir llythyr at bob Aelod o'r Cynulliad yn dweud a ydym ni wedi gwneud unrhyw beth. Dydw i ddim yn gwybod p'un a ydym ni wedi neu beidio.

O ran Bil Ymadael yr UE, oes, mae yna rywfaint o anhrefn, rwy'n credu ei bod yn deg dweud, o ran yr hyn a ddigwyddodd gyda'r Arglwyddi ac ati. Rydym ni'n amlwg yn cadw llygad manwl ar hynny. Rwy'n anghytuno â'r datganiadau a wnaed gan y ddau Weinidog y gwnaethoch eu dyfynnu am resymau na fyddaf yn treulio 25 munud i ehangu arnyn nhw, neu fe fydd y Llywydd yn grac. Ond wrth gwrs bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn diweddaru'r Senedd yn aml iawn wrth i'r sefyllfa newid, ac yn wir mae'n bosibl iawn y bydd rhai o'r newidiadau yn cael eu codi a'u rhoi yn y Bil nesaf, er enghraifft, ac mae nifer o bethau eraill ar y gweill. Felly, mae'n bwysig iawn bod y Senedd hon yn cael yr wybodaeth ddiweddaraf o ran lle'r ydym ni. Ac, yn amlwg, fel y dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet yn ystod y broses Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol mewn gwirionedd, os bydd y sefyllfa yn newid mewn unrhyw ffordd berthnasol, yna wrth gwrs y byddai'n rhaid inni ei hailystyried. Felly, yn sicr, mae'r Aelod yn codi pwynt pwysig iawn, ac mae'r sefyllfa yn—credaf mai'r ymadrodd safonol yw—'ansefydlog' a 'diddorol', a, Llywydd, rwy'n credu ein bod ni i gyd yn awr yn byw yn y ddihareb Tsieineaidd, 'byw mewn amserau diddorol'.

14:35

Formerly known as Dementia Awareness Week, 21-27 May is Dementia Action Week 2018, and I call for a Welsh Government statement accordingly. As most Members are fully aware, there are 45,000 people in Wales estimated to have dementia. This is expected to rise 35 per cent over the next couple of decades, yet only around half of individuals in Wales with dementia have a diagnosis. Four years ago, I became a dementia friend. Three months ago, my father, who had been diagnosed with Alzheimer's and vascular dementia, died after a fall. My eldest son is having his hair shaved on 1 June to raise money for Alzheimer's Society. He says, 'I can't change what has happened, but I can help to find a solution.' If any Members feel able to go on to Just Giving, even with £1, that would be much appreciated.

On Wednesday, BBC One are showing a programme, The Toddlers who Took on Dementia, following a recent experiment conducted by Bangor University in Old Colwyn's dementia care home, Llys Elian, with a group of young toddlers sharing three days with older residents, to see whether spending time with them may help fight the effects of dementia. Again, I've been asked to commend that programme to this Assembly, and to others, hopefully, outside who are hearing this.

In May 2016, Alzheimer's Society hosted many AMs at their event in the Wales Millennium Centre, about their work on creating dementia-friendly communities in Wales. In February, Alzheimer's Society and Ageing Well in Wales held a 'What next for dementia-friendly communities in north Wales?' event.

We know that the Older People's Commissioner for Wales's 'Dementia: more than just memory loss' report in 2016 identified a continuing lack of knowledge and understanding of dementia. We also know, at that stage, Alzheimer's Society were calling for the then proposed Welsh Government dementia strategy to set out clear targets for increased dementia diagnosis rates, currently then the lowest in any UK nation. In February 2018, the Welsh Government launched its dementia action plan, but delivery, I think as the Minister said in his foreword, will be the measure of its success. So, the dementia challenge we all share is the one that we must all rise up to. And I therefore call for a Welsh Government statement in Dementia Action Week 2018 accordingly.

Yr enw blaenorol arni oedd Wythnos Ymwybyddiaeth o Ddementia, ond 21-27 Mai 2018 yw Wythnos Gweithredu Dementia, ac rwy'n galw am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru yn unol â hynny. Fel y mae'r rhan fwyaf o Aelodau yn gwbl ymwybodol, amcangyfrifir bod 45,000 o bobl yng Nghymru yn dioddef o ddementia. Disgwylir i hyn gynyddu 35 y cant dros y degawdau nesaf, ond eto dim ond tua hanner yr unigolion yng Nghymru sydd â dementia sydd wedi cael y diagnosis hwnnw. Bedair blynedd yn ôl, fe ddes innau'n gyfaill dementia. Dri mis yn ôl, bu farw fy nhad, sydd wedi dioddef o Alzheimer a dementia fasgwlaidd, ar ôl iddo gwympo. Bydd fy mab hynaf yn eillio ei wallt ar 1 Mehefin i godi arian i'r Gymdeithas Alzheimer. Dywedodd, 'ni allaf newid yr hyn sydd wedi digwydd, ond fe alla' i helpu i ddod o hyd i ddatrysiad.' Pe byddai unrhyw Aelodau yn teimlo y gallan nhw fynd i Just Giving a rhoi £1 hyd oed, byddem yn gwerthfawrogi hynny'n fawr.

Ddydd Mercher, mae BBC One yn dangos rhaglen, The Toddlers who Took on Dementia, yn dilyn arbrawf ddiweddar gan Brifysgol Bangor yng nghartref gofal dementia Hen Golwyn, Llys Elian, gyda grŵp o blant bach ifanc, yn treulio tri diwrnod gyda thrigolion hŷn, i weld a yw treulio amser gyda nhw'n helpu i wyrdroi effeithiau dementia. Unwaith eto, gofynnwyd i mi ganmol y rhaglen honno i'r Cynulliad hwn, ac i eraill, gobeithio, y tu allan sy'n gwrando ar hyn.

Ym mis Mai 2016, cynhaliodd Cymdeithas Alzheimer ddigwyddiad, yr oedd llawer o Aelodau'r Cynulliad ynddo, yng Nghanolfan Mileniwm Cymru, i arddangos eu gwaith ar greu cymunedau cyfeillgar i ddementia yng Nghymru. Ym mis Chwefror, cynhaliodd Cymdeithas Alzheimer a Heneiddio'n Dda yng Nghymru ddigwyddiad 'Beth nesaf ar gyfer cymunedau cyfeillgar i ddementia yn y gogledd?'.

Rydym ni'n gwybod y nododd adroddiad Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru, 'Dementia: mwy na dim ond colli'r cof', yn 2016 ddiffyg parhaus o ran gwybodaeth am ddementia a'r dealltwriaeth ohono. Gwyddom hefyd fod y Gymdeithas Alzheimer, bryd hynny, wedi galw am i'r strategaeth dementia a oedd yn yr arfaeth ar y pryd gan Lywodraeth Cymru, i nodi targedau clir ar gyfer gwella cyfraddau diagnosio dementia, a oedd y rhai isaf o blith cenhedloedd y DU ar yr adeg honno. Ym mis Chwefror 2018, lansiodd Llywodraeth Cymru ei chynllun gweithredu ar gyfer dementia, ond y cyflawni fydd mesur ei lwyddiant, fel y dywedodd y Gweinidog yn ei ragair. Felly, yr her dementia yr ydym ni i gyd yn ei rhannu yw'r un y mae'n rhaid i ni i gyd ei hwynebu. A galwaf felly am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru yn Wythnos Gweithredu Dementia 2018 yn unol â hynny.

The Member makes a series of very important points about dementia. It's a horrendous illness, syndrome, to have to live with, and we've all been, I hope, supporting dementia friendly week; I'm sporting the badge myself. Also, I'm a dementia friend, and my whole office did the training; anybody who hasn't done it, I would highly recommend they do. Of course, we have just put out the action plan. I'm delighted to say that a large number of people living with dementia, and groups supporting or representing people living with dementia, were very much part of that process. And one of my own constituents took a very prominent role in it, and I've had the opportunity to discuss that with the Cabinet Secretary on a number of occasions. So, it's a very important matter that the Member raises, and I'm delighted to see both that we have an event here in the Senedd today highlighting it, and that the Member has been able to do so.

Mae'r Aelod yn gwneud cyfres o bwyntiau pwysig am ddementia. Mae'n salwch, syndrom, ofnadwy i orfod byw gydag ef, ac rydym ni i gyd wedi bod, rwy'n gobeithio, yn cefnogi'r wythnos cyfeillgar i ddementia; rwyf innau'n gwisgo'r bathodyn. Hefyd, rwyf innau’n gyfaill dementia, a gwnaeth fy swyddfa gyfan ddilyn yr hyfforddiant; i unrhyw un nad ydynt wedi gwneud yr hyfforddiant hwnnw, rwy'n argymell yn gryf y dylech wneud hynny. Wrth gwrs, rydym ni newydd gyhoeddi'r cynllun gweithredu. Rwy'n falch o ddweud bod nifer mawr o bobl sy'n byw gyda dementia, a grwpiau cefnogi neu grwpiau sy'n cynrychioli pobl sy'n byw gyda dementia, wedi bod yn rhan bwysig o'r broses honno. A chymerodd un o fy etholwyr fy hun ran flaenllaw iawn ynddo, ac mi ges i'r cyfle i drafod hynny ag Ysgrifennydd y Cabinet ar nifer o achlysuron. Felly, mae'n fater pwysig iawn y mae'r Aelod yn ei godi, ac rwy'n falch o weld bod gennym ni ddigwyddiad yma yn y Senedd heddiw sy'n tynnu sylw at hynny, a bod yr Aelod wedi gallu gwneud hynny.

Leader of the house, as members of the cross-party group on vision, we hear some pretty distressing stories of eye care patients suffering horrendous delays to their treatment, and delays to follow-up care is a major issue across Wales. Last week, I asked Welsh Government to release data around the extent of the follow-up care problem in Wales, by health board, as these figures are not reported publicly. The data is shocking, and shows that, of the 114,000 patients waiting for a follow-up appointment in Wales at the end of March this year, 54,000 of them have waited in excess of their clinically agreed review date. Why is that important? Well, clinical audits have shown that around 90 per cent of patients on ophthalmology follow-up lists suffer from conditions such as wet age-related macular degeneration, glaucoma and diabetic retinopathy—conditions which if not treated within the clinically agreed follow-up interval mean that patients are at risk of irreversible harm or blindness. The situation is scandalous and there is a clear mismatch in terms of capacity and demand within the system, a situation that has been going on for years. In light of these shocking figures, will the Cabinet Secretary for Health and Social Services agree to bring forward a statement to this Chamber that will outline how he is going to tackle these scandalous waits for eye care patients? 

Arweinydd y tŷ, fel aelodau o'r grŵp trawsbleidiol ar olwg, rydym ni'n clywed rhai hanesion eithaf torcalonnus gan gleifion gofal llygaid sy'n dioddef cyfnodau o oedi erchyll yn eu triniaeth, ac mae oedi o ran gofal dilynol yn broblem fawr ar draws Cymru. Yr wythnos diwethaf, gofynnais i Lywodraeth Cymru ryddhau data ynghylch maint y broblem gofal dilynol yng Nghymru, fesul Bwrdd Iechyd, gan nad yw'r ffigurau hyn wedi'u cyhoeddi. Mae'r data'n frawychus, ac yn dangos, o'r 114,000 o gleifion sy'n aros am apwyntiad dilynol yng Nghymru ddiwedd mis Mawrth eleni, fod 54,000 ohonyn nhw wedi aros y tu hwnt i'r dyddiad adolygu y cytunwyd arno yn glinigol. Pam y mae hynny'n bwysig? Wel, mae archwiliadau clinigol wedi dangos bod tua 90 y cant o gleifion ar restrau dilynol offthalmoleg yn dioddef o gyflyrau megis dirywiad macwlaidd gwlyb sy'n gysylltiedig ag oedran, glawcoma a retinopathi diabetig—cyflyrau sy'n golygu bod y cleifion mewn perygl o niwed anwrthdroadwy neu ddallineb, os na chânt eu trin o fewn y cyfnod dilynol clinigol y cytunwyd arno. Mae'r sefyllfa'n gwbl warthus ac mae yna anghysondeb amlwg o ran y capasiti a'r galw o fewn y system, ac mae'n sefyllfa sydd wedi bod yn digwydd ers blynyddoedd. Yng ngoleuni'r ffigurau syfrdanol hyn, a wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol gytuno i gyflwyno datganiad i'r Siambr hon a fydd yn amlinellu sut y mae'n mynd i'r afael â'r amseroedd aros gwarthus hyn ar gyfer cleifion gofal llygaid?

14:40

Yes, it's a very important matter. Actually, Llywydd, can I just declare a personal interest? My husband is actually waiting for a vision appointment just at the moment, and I know various Members are aware of that. So, I just want to put that on record. 

I know that there's a national pilot out at the moment. The Cabinet Secretary is indicating to me that once the national pilot has reported, and in light of the matters raised by Dai Lloyd, that he's more than happy to update the Assembly at that point. 

Ydi, mae'n fater pwysig iawn. A dweud y gwir, Llywydd, a gaf i ddatgan buddiant personol? Mae fy ngŵr yn aros am apwyntiad ar gyfer ei olwg ar hyn o bryd mewn gwirionedd, ac rwy'n gwybod bod gwahanol Aelodau yn ymwybodol o hynny. Felly, mae arnaf eisiau dweud hynny ar goedd.

Rwy'n gwybod bod cynllun peilot cenedlaethol ar waith ar hyn o bryd. Mae Ysgrifennydd y Cabinet yn dweud wrthyf, ar ôl cael adroddiad gan y cynllun peilot cenedlaethol, ac yng ngoleuni'r materion a godwyd gan Dai Lloyd, y bydd yn fwy na pharod i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Cynulliad ar y pwynt hwnnw.

You mentioned the dementia friendly event upstairs at lunchtime, leader of the house. Next door was the event—. You probably can't see, unless you have got super-duper vision, my badge there for the occupational therapists who were in the room next door. It was great meeting occupational therapists from across Wales, including from Neath Port Talbot Hospital, who enlightened me as to how much work they do dealing with mental health issues as well. So, it occurs to me that occupational therapy isn't just about managing the traditional areas, it's also very important in taking strain off other areas of the health service in terms of dealing with those people, so I wonder if we could have a statement from the health Secretary on support being given to occupational therapists in Wales. 

Secondly, and finally, we've got the summer recess in the not-too-far-distant future now. I wonder if we could have an update from the Cabinet Secretary for infrastructure on the Heads of the Valleys road. I know that the Cabinet Secretary for Local Government and Public Services was visiting that scheme recently. I have visited as well; it's a fantastic scheme. I'm very impressed with the design and the people working on the scheme, but we do know it's had problems with being over budget and over time, and not just the normal type of slippage times but by a considerable amount of time, and local people have expressed concerns about that. So, could we have an update from the Cabinet Secretary as to when we envisage that phase of the project being complete, and also how we intend to capitalise on that scheme in the long run, so that the Member for Blaenau Gwent and I, as the Member for Monmouthshire, can say to our local populations that the Welsh Government really is going to hit the ground running once that development is complete and we can build the economic growth in that area? 

Rydych chi wedi sôn am y digwyddiad cyfeillgar i ddementia i fyny'r grisiau amser cinio, arweinydd y tŷ. Roedd y digwyddiad drws nesaf—. Mae'n debyg na allwch chi weld, oni bai bod gennych chi olwg eithriadol o dda, fy mathodyn ar gyfer y therapyddion galwedigaethol, a oedd yn yr ystafell drws nesaf. Roedd yn wych cael cwrdd â therapyddion galwedigaethol o bob rhan o Gymru, gan gynnwys Ysbyty Castell-nedd Port Talbot, a wnaeth roi gwybod i mi cymaint o waith y maen nhw'n ei wneud â materion iechyd meddwl hefyd. Felly, mae'n ymddangos i mi nad yw therapi galwedigaethol yn ymwneud â rheoli'r meysydd traddodiadol yn unig, mae hefyd yn bwysig iawn wrth gymryd pwysau oddi ar feysydd eraill y gwasanaeth iechyd, o ran ymdrin â'r bobl hynny, felly tybed a gawn ni ddatganiad gan yr Ysgrifennydd dros Iechyd ar y cymorth a roddir i therapyddion galwedigaethol yng Nghymru.

Yn ail, ac yn olaf, mae toriad yr haf ar y gorwel yn awr. Tybed a gawn ni ddiweddariad gan Ysgrifennydd y Cabinet ar gyfer seilwaith ar ffordd Blaenau'r Cymoedd. Rwy'n gwybod bod Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus wedi ymweld â'r cynllun hwnnw yn ddiweddar. Ymwelais i ag ef hefyd; mae'n gynllun gwych. Gwnaeth y dyluniad argraff dda iawn arnaf, yn ogystal â'r bobl sy'n gweithio ar y cynllun, ond rydym ni'n gwybod ei fod wedi cael problemau o ran mynd dros y gyllideb a thros amser, ac nid dim ond y math arferol o lithriant amser, ond cyfnod sylweddol o amser, ac mae pobl leol wedi mynegi pryderon am hynny. Felly, a gawn ni ddiweddariad gan Ysgrifennydd y Cabinet o ran pryd yr ydym ni'n rhagweld y bydd y cam hwnnw o'r prosiect yn cael ei gwblhau, a hefyd sut yr ydym ni'n bwriadu manteisio ar y cynllun hwnnw yn y tymor hir, fel bod yr Aelod dros Flaenau Gwent a minnau, fel yr Aelod dros Sir Fynwy, yn gallu dweud wrth ein poblogaethau lleol y bydd Llywodraeth Cymru mewn gwirionedd yn bwrw ati'n syth ar ôl i'r datblygiad hwnnw gael ei gwblhau ac y gallwn ni ddatblygu'r twf economaidd yn yr ardal honno?

Yes, I think there must have been a procession of visits, because I've also been. It's very impressive indeed. Both Cabinet Secretaries are nodding happily at me and saying that there'll be an update before the summer recess on that matter. 

In terms of the occupational health, absolutely, it's a very important element in some of the mental health arrangements that we have and the Cabinet Secretary is reminding me that, of course, we've increased the amount of training and recognition that we give to occupational health practitioners and that they are, of course, a very important part of the structure of clinicians across Wales. 

Ie, rwy'n credu y bu cyfres o ymweliadau felly, gan fy mod i wedi bod yno hefyd. Mae'n drawiadol iawn yn wir. Mae'r ddau Ysgrifennydd Cabinet yn nodio'n hapus ataf ac yn dweud y bydd yna ddiweddariad ar y mater hwnnw cyn toriad yr haf.

O ran iechyd galwedigaethol, yn hollol, mae'n elfen bwysig iawn o rai o'r trefniadau iechyd meddwl sydd gennym ni ac mae Ysgrifennydd y Cabinet yn fy atgoffa ein bod ni, wrth gwrs, wedi cynyddu faint o hyfforddiant a chydnabyddiaeth yr ydym ni'n eu rhoi i ymarferwyr iechyd galwedigaethol a'u bod, wrth gwrs, yn rhan bwysig iawn o'r strwythur clinigwyr ledled Cymru.

Mi fydd nifer ohonom ni wedi ein brawychu, rydw i'n siŵr, gan yr ystadegau a gyhoeddwyd wythnos diwethaf fod dros 77,000 o ddyddiau gwaith wedi cael eu colli ym mwrdd iechyd Betsi Cadwaladr, oherwydd stres a lefelau o ofid ymhlith y staff. Nawr, nid yn unig y mae hynny, wrth gwrs, wedi costio bron £5.5 miliwn i'r bwrdd, ond mae'n cynrychioli cynnydd o 17 y cant mewn absenoldebau mewn dim ond chwe blynedd. Mae'r bwrdd yma, fel roeddwn yn cyfeirio ato yn gynharach, o dan reolaeth uniongyrchol y Llywodraeth yma. Rydw i'n nodi yn y datganiad busnes y bydd yr Ysgrifennydd Cabinet yn rhoi diweddariad i ni ar y sefyllfa ym mwrdd iechyd Betsi Cadwaladr yr wythnos nesaf. A gaf i felly ofyn i chi sicrhau y bydd yna ymateb uniongyrchol i'r sefyllfa rydw i wedi cyfeirio ati, oherwydd mae hynny i fi yn un o'r problemau sylfaenol? Mae'n adlewyrchu methiant eich Llywodraeth chi i fynd i'r afael â sicrhau bod yna weithlu digonol ac mae hynny, yn ei dro, yn cael yr effaith rydym newydd ei weld. 

Many of us will have been shocked by the statistics published last week that over 77,000 work days had been lost in the Betsi Cadwaladr health board because of stress and anxiety amongst staff. Now, not only has that cost almost £5.5 million to the board, but it represents an increase of 17 per cent in absences in just six years. This board, as I mentioned earlier, is under the direct management of this Government. I note in the business statement that the Cabinet Secretary will give an update on the situation at the Betsi Cadwaladr health board next week. Can I, therefore, ask you to ensure that there will be a direct response to the situation that I’ve just referred to, because, to me, that is one of the fundamental problems? It reflects the failure of your Government to tackle ensuring that there is sufficient workforce in place and that is having the impact that I’ve just described.

Yes, the Cabinet Secretary is indicating that he is going to do exactly that when he updates the Senedd next week. 

Ie, mae Ysgrifennydd y Cabinet yn nodi wrthyf y bydd ef yn gwneud yr union beth hynny pan fydd ef yn rhoi diweddariad i'r Senedd yr wythnos nesaf.

I rise, once again, with regret, to raise concerns about governance at Caerphilly County Borough Council, increasingly the wild west of Welsh local government. A freedom of information request by Plaid Cymru has revealed that nine former members of staff have been re-employed after receiving early retirement, severance or redundancy. This is, of course, contrary to the council's own policy and raises real concerns that pay-offs could have been received by individuals who were consequently re-employed by the council. Can we have a statement from the Cabinet Secretary for local government on whether or not he deems that the local authority has acted appropriately on these occasions? Indeed, can we have a broader statement from the Cabinet Secretary on governance in Caerphilly council more generally?

Rwy'n gresynu at godi ar fy nhraed unwaith yn rhagor, i fynegi pryderon am lywodraethu yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili, sy'n gynyddol ddod yn Orllewin Gwyllt llywodraeth leol Cymru. Mae cais rhyddid gwybodaeth gan Blaid Cymru wedi datgelu bod naw cyn-aelod o staff wedi eu hailgyflogi ar ôl derbyn ymddeoliad cynnar, taliad diswyddo neu dâl dileu swydd. Mae hyn, wrth gwrs, yn groes i bolisi'r cyngor ei hun ac mae'n codi pryderon difrifol fod taliadau wedi eu derbyn gan unigolion a gafodd eu hailgyflogi wedyn gan y cyngor. A gawn ni ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet yn dweud a yw'n ystyried bod yr awdurdod lleol wedi gweithredu'n briodol ar yr achlysuron hyn? Yn wir, a gawn ni ddatganiad ehangach gan Ysgrifennydd y Cabinet ar lywodraethu yng nghyngor Caerffili yn fwy cyffredinol? 

14:45

Yes, there is, of course, as I'm sure Steffan Lewis knows, a very serious set of rules and regulations around what can be received by way of payments once you're in receipt of a local government pension. The scheme is very rigid in that regard and there are a very serious set of rules around that. So, if you have details of those, I'm sure, if you write in to the Cabinet Secretary, he'll take very seriously looking at whether those schemes have been adhered to.

Oes, mae, wrth gwrs, fel rwy'n siŵr y gŵyr Steffan Lewis, gyfres lem iawn o reolau a rheoliadau ynglŷn â beth y gellir ei dderbyn drwy gyfrwng taliadau pan fo chi'n cael pensiwn llywodraeth leol. Mae'r cynllun yn anhyblyg iawn yn hynny o beth ac mae cyfres lem iawn o reolau ynghylch hynny. Felly, os oes gennych chi fanylion y rheini, rwy'n siŵr, pe byddech yn ysgrifennu at Ysgrifennydd y Cabinet, y bydd yn hollol o ddifrif ynglŷn ag edrych a lynwyd at y cynlluniau hynny.

3. Datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth: Y Cynllun Gweithredu Economaidd
3. Statement by the Cabinet Secretary for Economy and Transport: The Economic Action Plan

Felly, yr eitem nesaf yw'r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth ar y cynllun gweithredu economaidd. Ken Skates.

The next item is the statement by the Cabinet Secretary for Economy and Transport on the economic action plan. Ken Skates. 

Diolch, Llywydd. When I launched the economic action plan, I made it clear that I was introducing a new approach to deliver public investment with a social purpose in support of our national strategy 'Prosperity for All' and its five priority areas of early years, mental health, employability and skills, housing, and social care. Through the plan, we are building on the excellent progress we have made. With over 37,000 jobs supported across the whole of Wales in the last year and over 190,000 in the last five years of the Government, our record is strong. However, our economy is changing and we must change with it to be inclusive and competitive in the future. Today, I am pleased to announce a major step forward in delivering the plan and its compelling vision to strengthen our economic foundations, futureproof businesses and empower productive regions and people.

Since launching the economic action plan five months ago, I have been encouraged by the positive way in which it has been received. We have travelled the length and breadth of Wales to talk to businesses, representative organisations and others about the plan and to seek their input on how we implement and deliver its commitments. These conversations have been stimulating, challenging and, above all, hugely interesting and informative. What we have heard has been invaluable in shaping the way forward, and I'm very grateful to all those who took time to talk with us. The nature of those conversations has been as diverse as the participants, but a number of common messages have come to the fore time and time again. Firstly, economic development is underpinned by strong relationships not just between business and Government, but also with a range of other partners, too—our learning institutions, trade unions, local authorities, third sector, and, of course, people. Secondly is the importance of proportionality and flexibility in addressing varying needs of businesses of different sizes, types, and locations across Wales. Thirdly, making a difference is about more than simply changes in policy; it’s about cultures, behaviours and ways of working.

We have used this learning to develop the new operating model that I am launching today. Through the economic contract, we will develop a new and strengthened relationship with business to drive inclusive growth and responsible business behaviours. Businesses seeking our support will enter into an ongoing dialogue with us—one that shifts from co-existence and moves to collaboration. We expect businesses to commit to growth, fair work, reducing carbon footprints, health, skills, and learning in the workplace. These are the behaviours already exhibited in many successful and responsible businesses. We'll recognise those businesses already taking steps to adopt responsible business and employment practices, and we'll encourage and support others to take a similar path. This is about engagement, incentive and spreading good practice—a reciprocal something-for-something approach. 

If the economic contract focuses on what businesses are doing today, then it is our calls to action that will prepare businesses for tomorrow. We want to work with business to co-invest in the types of investment that will futureproof them and strengthen our economy today and for future generations. From today, five calls to action will be the new lens through which we will channel our direct business finance. 

The calls to action challenge Government and businesses to look at future investment through the contribution it will make to innovation and entrepreneurship, research and development and automation, exports and trade,  high-quality employment and skills, and decarbonisation. These are some of the key strategic challenges we have to address if we are to secure growth not just today, but growth that is futureproofed to maximise opportunities that lie ahead. Taken together, the economic contract and calls to action form the basis of our new operating model targeted at ensuring public investment with a social purpose—driving wealth and well-being, inclusive growth today, futureproofing business and the economy for tomorrow.

From today, we will switch seamlessly to this new approach. All new business investment proposals that come forward for direct financial support under my direct control will be subject to this new prism, with the former way of working only applying to legacy projects to guarantee business continuity and a smooth transition. As we implement this new approach, I am determined that we capture learning and use this to refine and drive continuous improvement. This is part of our new way of working, and so I will be carrying on the conversation with business to get their feedback on how the new operating model is working in practice so that we can continue to evolve and shape our approach accordingly. My vision, and that of Cabinet, is that, over time, we will broaden the scope of this new approach and embrace direct financial support to business across all of Government. However, this is a significant change and I want to ensure that we implement it well and use our learning for further implementation.

I recognise the calls from businesses and others to simplify and streamline our approach wherever possible. One of the areas where we hear this plea loudest is in relation to our financial support. There is no doubt that businesses value the financial support that we provide and it plays a big role in helping some businesses to fulfil their aspirations to sustain and grow. However, sometimes, the sheer range of schemes, programmes and funds that we offer can be confusing and complex. I am responding to these concerns and, as part of the new operating model, I have taken the step of consolidating a number of current schemes within a new economy futures fund. I want the direct financial support that we offer to business to be clear, easily understood and responsive. The economy futures fund will make an important contribution in that regard. 

In line with this simplification agenda, I am pleased to announce the establishment of a new overarching ministerial advisory board alongside a parallel process to streamline existing advisory bodies where possible and practicable. The new ministerial advisory board will complement existing social partnership arrangements and provide a strong external mechanism for challenge and advice to support effective implementation of the economic action plan. I am establishing the ministerial advisory board on a transition basis to allow time for a public appointments process to be undertaken. It will be chaired by Sir Adrian Webb, and a full list of its members will be published on the Welsh Government’s website.

Implementation of the economic action plan does not end with my statement today. We have important work to do in implementing other key aspects of the plan—our new approach to regional economic development and wider cross-Government activity. These will be the areas that we will focus on in the second phase of implementing the plan, and, to help take this forward, I am establishing and will chair a cross-Government delivery board of senior civil servants. 

As we deliver this plan, we will learn from international best practice, and this includes taking the bold step of opening ourselves up to constructive challenge from the Organisation for Economic Co-operation and Development and from other international experts in the economic development field. I'll be in a position to provide further detail on this work in the next phase of implementation. 

I look forward to keeping Members updated on these developments in the weeks and months ahead. 

Diolch, Llywydd. Pan lansiais y cynllun gweithredu economaidd, eglurais fy mod yn cyflwyno dull newydd o sicrhau buddsoddiad cyhoeddus gyda phwrpas cymdeithasol i gefnogi ein strategaeth genedlaethol 'Ffyniant i bawb' a'i phum maes blaenoriaeth, sef y blynyddoedd cynnar, iechyd meddwl, cyflogadwyedd a sgiliau, tai, a gofal cymdeithasol. Drwy'r cynllun, rydym ni'n adeiladu ar y cynnydd ardderchog a wnaed gennym. Gyda dros 37,000 o swyddi wedi eu cefnogi ledled Cymru gyfan yn y flwyddyn diwethaf a thros 190,000 yn y pum mlynedd diwethaf o Lywodraeth, mae gennym ni hanes llwyddiannus. Fodd bynnag, mae ein heconomi yn newid ac mae'n rhaid inni newid gydag ef i fod yn gynhwysol ac yn gystadleuol yn y dyfodol. Heddiw, rwy'n falch o gyhoeddi cam mawr ymlaen wrth gyflawni'r cynllun a'i weledigaeth gymhellol i gryfhau ein sylfeini economaidd, diogelu busnesau ar gyfer y dyfodol a grymuso rhanbarthau cynhyrchiol a phobl.

Ers lansio'r cynllun gweithredu economaidd bum mis yn ôl, fe'm calonogwyd gan y ffordd gadarnhaol y cafodd ei dderbyn. Rydym ni wedi teithio ar hyd a lled Cymru i siarad â busnesau, cyrff cynrychioliadol ac eraill am y cynllun a cheisio eu barn ynglŷn â sut yr ydym ni yn gweithredu ac yn cyflawni ei ymrwymiadau. Bu'r sgyrsiau hyn yn gyffrous, yn heriol ac, uwchlaw popeth, yn hynod ddiddorol ac addysgiadol. Bu'r hyn a glywsom yn amhrisiadwy o ran y ffordd ymlaen, ac rwy'n ddiolchgar iawn i bawb a roddodd o'u hamser i siarad â ni. Bu natur y sgyrsiau hynny mor amrywiol â'r cyfranogwyr, ond  mae nifer o negeseuon cyffredin wedi dod i'r amlwg dro ar ôl tro. Yn gyntaf, mae datblygu economaidd yn seiliedig ar berthynas gref nid yn unig rhwng busnes a Llywodraeth, ond hefyd ag amrywiaeth o bartneriaid eraill hefyd—ein sefydliadau dysgu, undebau llafur, awdurdodau lleol, y trydydd sector, ac, wrth gwrs, bobl. Yr ail yw pwysigrwydd cymesuredd a hyblygrwydd wrth ymdrin ag anghenion busnesau amrywiol o feintiau, mathau a lleoliadau gwahanol ledled Cymru. Yn drydydd, mae gwneud gwahaniaeth yn ymwneud â mwy na dim ond newidiadau mewn polisi; mae'n ymwneud â diwylliannau, arferion a ffyrdd o weithio.

Rydym ni wedi defnyddio'r dysgu hwn i ddatblygu'r model gweithredu newydd yr wyf yn ei lansio heddiw. Drwy'r contract economaidd, byddwn yn datblygu perthynas newydd a chryfach â busnesau i sbarduno twf cynhwysol ac arferion busnes cyfrifol. Bydd busnesau sy'n ceisio ein cefnogaeth yn dechrau ar drafodaeth barhaus gyda ni—un sy'n symud o gydfodolaeth i gydweithio. Rydym yn disgwyl i fusnesau ymrwymo i dwf, gwaith teg, lleihau ôl troed carbon, iechyd, sgiliau a dysgu yn y gweithle. Dyma'r mathau o arferion sydd eisoes i'w gweld mewn nifer o fusnesau llwyddiannus a chyfrifol. Byddwch yn cydnabod y busnesau hynny sydd eisoes yn ymdrechu i fabwysiadu arferion cyflogaeth a busnes cyfrifol, a byddwn yn annog ac yn cefnogi eraill i fabwysiadu arferion tebyg. Mae a wnelo hyn ag ymgysylltu, cymhelliant a lledaenu arferion da—dull rhywbeth-am-rywbeth cyfatebol.

Os yw'r contract economaidd yn canolbwyntio ar yr hyn y mae busnesau yn ei wneud heddiw, yna ein galwadai i weithredu fydd yn paratoi busnesau ar gyfer yfory. Rydym ni eisiau gweithio gyda busnes i gyd-fuddsoddi yn y math o fuddsoddiad a fydd yn eu paratoi i wynebu'r dyfodol a chryfhau ein heconomi heddiw ac ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. O heddiw ymlaen, pum galwad i weithredu fydd y lens newydd y byddwn yn sianelu drwyddo ein cyllid busnes uniongyrchol.

Mae'r galwadau i weithredu yn herio'r Llywodraeth a busnesau i ystyried buddsoddi yn y dyfodol drwy'r cyfraniad y bydd yn ei wneud i arloesi ac entrepreneuriaeth, ymchwil a datblygu ac awtomeiddio, allforion a masnach, swyddi a sgiliau o ansawdd uchel, a datgarboneiddio. Dyma rai o'r heriau strategol allweddol sydd gennym i fynd i'r afael â nhw os ydym yn mynd i sicrhau twf nid yn unig heddiw, ond twf sy'n gydnaws â'r dyfodol er mwyn manteisio i'r eithaf yn y cyfleoedd sydd o'n blaenau. Gyda'i gilydd, mae'r contract economaidd a'r galwadau i weithredu yn sail i'n model gweithredu newydd sydd wedi'i dargedu at sicrhau buddsoddiad cyhoeddus gyda diben cymdeithasol—gan sbarduno cyfoeth a lles, twf cynhwysol heddiw, a pharatoi busnes a'r economi ar gyfer yfory.

O heddiw ymlaen, byddwn yn newid yn gwbl ddidrafferth i'r dull newydd hwn. Ymdrinnir â'r holl gynigion buddsoddi busnes newydd a gyflwynir ar gyfer cymorth ariannol uniongyrchol dan fy rheolaeth uniongyrchol i yn y modd newydd hwn, gyda'r hen ffordd o weithio ond yn berthnasol i brosiectau etifeddol i warantu parhad busnes a throsi esmwyth. Wrth inni weithredu'r dull newydd hwn, rwy'n benderfynol ein bod yn manteisio ar yr hyn a ddysgir ac yn defnyddio hyn i fireinio ac ysgogi gwelliant parhaus. Mae hyn yn rhan o'n ffordd newydd o weithio, ac felly byddaf yn parhau â'r sgwrs â busnesau i gael eu barn ynglŷn â sut y mae model gweithredu newydd yn gweithio yn ymarferol fel y gall barhau i esblygu a llywio ein dull gweithredu yn unol â hynny. Fy ngweledigaeth i, ac un y Cabinet, yw, dros amser, y byddwn yn ehangu cwmpas y dull newydd hwn ac yn cofleidio cymorth ariannol uniongyrchol i fusnesau ar draws yr holl Lywodraeth. Fodd bynnag, mae hwn yn newid sylweddol, ac rwyf am sicrhau ein bod yn ei weithredu'n dda ac yn defnyddio ein dysgu ar gyfer gweithredu pellach.

Rwy'n cydnabod y galwadau gan fusnesau ac eraill i wneud ein dull nio weithio yn fwy llyfn ac effeithiol lle bynnag y bo modd. Un o'r meysydd lle rydym ni'n clywed y ple hwn uchaf yw mewn cysylltiad â'n cymorth ariannol. Nid oes unrhyw amheuaeth bod busnesau yn gwerthfawrogi'r cymorth ariannol a ddarperir gennym ni ac mae ganddo ran fawr yn helpu rhai busnesau i gyflawni eu dyheadau i gynnal eu hunain a thyfu. Fodd bynnag, weithiau, gall yr amrywiaeth o gynlluniau, rhaglenni a chronfeydd a gynigiwn ni fod yn ddryslyd a chymhleth. Rwy'n ymateb i'r pryderon hyn ac, yn rhan o'r model gweithredu newydd, rwyf wedi cyfuno nifer o gynlluniau presennol o fewn cronfa newydd, sef cronfa dyfodol yr economi. Rwyf eisiau i'r cymorth ariannol uniongyrchol a gynigiwn i fusnes fod yn glir, yn hawdd ei ddeall ac yn ymatebol. Bydd cronfa dyfodol yr economi yn gwneud cyfraniad pwysig yn hynny o beth.

Yn unol â'r agenda hon o symleiddio, rwy'n falch o gyhoeddi y sefydlir Bwrdd Cynghori Gweinidogol cyffredinol newydd ochr yn ochr â phroses gyfochrog i symleiddio'r cyrff cynghori presennol pan fo'n bosibl ac ymarferol. Bydd y Bwrdd Cynghori Gweinidogol newydd yn ategu trefniadau partneriaeth cymdeithasol presennol ac yn darparu mecanwaith allanol cryf ar gyfer herio a chynghori a chefnogi'r broses o roi'r cynllun gweithredu economaidd ar waith yn effeithiol. Rwy'n sefydlu'r Bwrdd Cynghori Gweinidogion yn gyfrwng pontio er mwyn caniatáu amser i gynnal proses penodiadau cyhoeddus. Caiff ei gadeirio gan Syr Adrian Webb, a chyhoeddir rhestr lawn o'r Aelodau ar wefan Llywodraeth Cymru.

Nid yw gweithredu'r cynllun economaidd yn dod i ben gyda'r datganiad hwn heddiw. Mae gennym waith pwysig i'w wneud wrth weithredu agweddau allweddol eraill ar y cynllun—ein dull newydd o ddatblygu economaidd rhanbarthol a gweithgarwch traws-Lywodraethol ehangach. Y rhain fydd y meysydd y byddwn yn canolbwyntio arnynt yn ail gam gweithredu'r cynllun, ac, i helpu i ddatblygu hyn, rwyf yn sefydlu bwrdd cyflawni traws-Lywodraethol o uwch weision sifil a byddaf yn ei gadeirio .

Wrth i ni roi'r cynllun hwn ar waith, byddwn yn dysgu o'r arferion gorau yn rhyngwladol, ac mae hyn yn cynnwys cymryd y cam dewr o fod yn agored i gael ein herio yn adeiladol gan y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd a chan arbenigwyr rhyngwladol eraill yn y maes datblygu economaidd. Byddaf mewn sefyllfa i roi manylion pellach am y gwaith hwn yn y cam gweithredu nesaf.

Edrychaf ymlaen at ddiweddaru'r Aelodau ar y datblygiadau hyn yn ystod yr wythnosau a'r misoedd i ddod.

14:50

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Diolch, Deputy Presiding Officer. I think my genuine fear is that businesses up and down the country, if they're listening to this, will be scratching their heads thinking, 'What's all this about?', and that's part of the issue for me. I was waiting for something tangible in your statement this afternoon, Cabinet Secretary. When you got halfway through and started talking about the economic contract and your aims, I thought, 'That's great; now you're going to come on to talk about the how and the detail', but that didn't come forward—certainly not in my view. Of course, this is the fourth economic strategy relaunch since devolution, so I am wondering whether this signals an abandonment of the Welsh Government's long-standing approach to economic policy in Wales.

What you have said in your statement today actually contains nothing that I can fundamentally disagree with in principle, but, for me, there's no new information today here, and, more importantly for me, there are no targets on which we can actually hold the Government to account, and that's our job in this Chamber and as Assembly Members—to hold the Government to account. We can't do that unless we've got some tangible targets to measure you on.

Now, you say, Cabinet Secretary, that the economic action plan sets out an ambitious agenda for change, but I can't see anything that spells out any concrete proposals whatsoever about raising productivity levels across the Welsh economy—plenty of aims, but no concrete proposals. Now, at a meeting of the Economy, Infrastructure and Skills Committee in January, you stated that work was under way in delivering this new economic action plan, and there was some frustration from Members that there was no further detail at that time. When committee members asked you about that, and asked about the detail, you talked about how discussions were under way between Welsh Government and relevant stakeholders and said that more details would follow. But three months later, I put in a written question to you and asked you about the progress, and you answered that,

'We have been discussing our approach with businesses and other organisations across Wales.'

Well, that's the same as you told us three months before. So, it just seems to me that little progress is being made. So, can I ask: when will we finally see some meaningful action take place in relation to the delivery of the plan? Can you outline what measures there will be for success, because, as far as I can see, there's a strategy that contains 17,000 warm words but not a single target?

Now, as far as I could also gather, the economic contract provides no meaningful detail as to how the Welsh Government plans to support businesses going forward. What I can see is lots of red tape and admin. So, in that regard, can I ask you to outline what simple, practical and meaningful policy solutions are included in your economic action plan to help tackle Wales's productivity crisis, which will make a practical difference to the day-to-day operations of businesses up and down Wales and, ultimately, enable them to increase wages for their workforce, which is, of course, what we all want to see? So, I'm looking for areas of solutions in your answer, Cabinet Secretary. Also, how do enterprise zones and the attraction of foreign direct investment fit into your action plan? There's no mention at all of those in your action plan or in your statement this afternoon.

Now, I suspect this is an area that you will agree with me on. I'm sure that you would agree that the Welsh economy does need to transition to an investment culture that supports Welsh firms and delivers value for the Welsh taxpayer. So, how does your strategy make progress towards that investment culture? What focus is there on supporting our current SMEs? If there's an SME watching today, listening to this, help them to understand how this is going to support them. What intention does the Government have of using public procurement to support the Welsh economy, because, as far as I can gather, the action plan contains no practical measures to boost the level of support that Welsh firms receive from public spending in Wales? Also, how will the UK Government's industrial strategy be integrated into your economic plan? And how will you address the regional inequality that exists in different parts of Wales?

On increasing wages, export activity is absolutely crucial, of course, for increasing growth and jobs and wages across Wales. When I asked you about this in a written statement just a few weeks ago, you talked about publishing details on your website and some engagement via ClickShare and video links on social media. But are you completely satisfied, Cabinet Secretary, that the economic action is doing the job for boosting Welsh exports over the long term?

Finally, Cabinet Secretary, aside from threatening, of course, to introduce a crippling new tax on the tourism industry in Wales, what specific measures are contained within the action plan that are going to be implemented by the Welsh Government to support the tourism sector in Wales going forward? What is it that the tourism sector can be pleased about in your action plan this afternoon? So, I am sorry to say that, for me, the document doesn't have the practical solutions to address the economic challenges that are before us.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n credu mai fy mhryder gwirioneddol yw bod busnesau ar hyd a lled y wlad, os ydynt yn gwrando ar hyn, yn crafu eu pennau ac yn meddwl, 'Am beth mae hyn i gyd?', ac mae hynny'n rhan o'r broblem i mi. Roedd yn aros am rywbeth diriaethol yn eich datganiad y prynhawn yma, Ysgrifennydd y Cabinet. Pan roeddech chi hanner ffordd drwy'r datganiad ac wedi dechrau sôn am y contract economaidd a'ch amcanion, meddyliais, 'Mae hynny'n wych; nawr rydych chi'n mynd i siarad am y manylion a sut mae gwneud hynny', ond ni soniwyd am hynny—yn sicr nid yn fy marn i. Wrth gwrs, dyma'r bedwaredd strategaeth economaidd i'w lansio ers datganoli, felly tybed a yw hyn yn arwydd o gefnu ar y ffordd y mae Llywodraeth Cymru ers tro byd wedi mynd i'r afael â pholisi economaidd yng Nghymru.

Nid yw'r hyn yr ydych chi wedi ei ddweud yn eich datganiad heddiw mewn gwirionedd yn cynnwys unrhyw beth y gallaf i anghytuno'n sylfaenol ag ef mewn egwyddor. Ond, i mi, does dim gwybodaeth newydd yma heddiw, ac, yn bwysicach i mi, nid oes unrhyw dargedau y gellir mewn gwirionedd dwyn y Llywodraeth i gyfrif yn eu cylch, a dyna ein gwaith yn y Siambr hon ac fel aelodau o'r Cynulliad—dwyn y Llywodraeth i gyfrif. Allwn ni ddim gwneud hynny oni bai bod gennym ni rai targedau pendant i roi llinyn mesur yn eich erbyn.

Nawr, rydych chi'n dweud, Ysgrifennydd y Cabinet, bod y cynllun gweithredu economaidd yn nodi agenda uchelgeisiol ar gyfer newid. Ond ni allaf weld unrhyw beth sy'n amlinellu unrhyw gynigion pendant o gwbl ynghylch cynyddu cynhyrchiant yn economi Cymru—digon o amcanion, ond dim cynigion pendant. Nawr, mewn cyfarfod o'r Pwyllgor Economi, Seilwaith a Sgiliau ym mis Ionawr, fe wnaethoch chi ddweud bod gwaith ar y gweill i gyflawni'r cynllun gweithredu economaidd newydd hwn, a bod peth rhwystredigaeth gan yr Aelodau nad oedd dim rhagor o fanylion ar y pryd. Pan ofynnodd aelodau'r Pwyllgor i chi am hynny, a gofyn am fanylion, fe wnaethoch chi sôn sut mae trafodaethau ar y gweill rhwng Llywodraeth Cymru a rhanddeiliaid perthnasol a dywedasoch y byddai mwy o fanylion yn dilyn. Ond dri mis yn ddiweddarach, cyflwynais gwestiwn ysgrifenedig i chi yn eich holi am y cynnydd, ac fe wnaethoch chi ateb

y buoch chi'n trafod ein dull gweithredu gyda busnesau a sefydliadau eraill ledled Cymru.

Wel, mae hynny yr un peth yn union ag y dywedasoch chi wrthym ni dri mis cyn hynny. Felly, ymddengys i mi mai ychydig iawn o gynnydd a wneir. Felly, a gaf i ofyn: pryd fyddwn ni o'r diwedd yn gweld rhywbeth ystyrlon yn digwydd o ran gweithredu'r cynllun? A allwch chi amlinellu pa fesurau fydd yna ar gyfer llwyddiant, oherwydd, cyn belled ag y gallaf i weld, mae yna strategaeth sy'n cynnwys 17,000 o eiriau teg, ond dim un targed?

Nawr, cyn belled ag yr wyf i'n deall hefyd, nid yw'r contract economaidd yn rhoi unrhyw fanylion ystyrlon ynghylch sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu cefnogi busnesau yn y dyfodol. Yr hyn a welaf i yw llawer o dâp coch a gwaith gweinyddol. Felly, yn hynny o beth, a gaf i ofyn ichi amlinellu pa atebion polisi syml, ymarferol ac ystyrlon sydd wedi'u cynnwys yn eich cynllun gweithredu economaidd i helpu i fynd i'r afael â'r argyfwng cynhyrchiant yng Nghymru, a fydd yn gwneud gwahaniaeth ymarferol i sut mae busnesau yn gweithredu o ddydd i ddydd ar hyd a lles Cymru ac, yn y pen draw, yn eu galluogi i godi cyflogau eu gweithlu, sydd, wrth gwrs, yn rhywbeth yr ydym ni i gyd eisiau ei weld? Felly, rwy'n edrych am atebion yn eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Hefyd, sut mae ardaloedd menter a denu buddsoddiad uniongyrchol o dramor yn asio i'ch cynllun gweithredu? Nid oes unrhyw sôn o gwbl am hynny yn eich cynllun gweithredu nac yn eich datganiad y prynhawn yma.

Nawr, rwy'n amau bod hwn yn faes y byddwch yn cytuno â mi yn ei gylch. Rwy'n siŵr y byddech yn cytuno bod angen i economi Cymru newid i fod yn ddiwylliant buddsoddi sy'n cefnogi cwmnïau o Gymru ac yn sicrhau gwerth i drethdalwyr Cymru. Felly, sut mae eich strategaeth yn gwneud cynnydd tuag at y diwylliant buddsoddi hwnnw? Pa bwyslais sydd yna ar gefnogi ein busnesau bach a chanolig presennol? Os oes busnes bach a chanolig yn gwylio heddiw, yn gwrando ar hyn, helpwch nhw i ddeall sut mae hyn yn mynd i'w cefnogi. Pa fwriad sydd gan y Llywodraeth o ddefnyddio caffael cyhoeddus i gefnogi economi Cymru, oherwydd, yn ôl a ddeallaf i, nid yw'r cynllun gweithredu yn cynnwys unrhyw fesurau ymarferol i gynyddu faint o gymorth y mae cwmnïau yng Nghymru yn ei gael o wariant cyhoeddus yng Nghymru? Hefyd, sut y caiff strategaeth ddiwydiannol Llywodraeth y DU ei hintegreiddio i'ch cynllun economaidd? A sut fyddwch chi'n rhoi sylw i'r anghydraddoldeb rhanbarthol sy'n bodoli mewn gwahanol rannau o Gymru?

O ran codi cyflogau, mae gweithgarwch allforio yn gwbl hanfodol, wrth gwrs, ar gyfer cynyddu twf a swyddi a chyflogau ledled Cymru. Pan holais chi am hyn mewn datganiad ysgrifenedig ychydig wythnosau yn ôl, soniasoch am gyhoeddi manylion ar eich gwefan a bod peth gwaith ymgysylltu wedi ei wneud drwy ClickShare a chysylltiadau fideo ar y cyfryngau cymdeithasol. Ond ydych chi'n gwbl fodlon, Ysgrifennydd y Cabinet, bod gweithredu economaidd yn gwneud y gwaith o hybu allforion Cymru yn y tymor hir?

Yn olaf, Ysgrifennydd y Cabinet, ar wahân, wrth gwrs, i fygythiad i gyflwyno treth newydd andwyol ar y diwydiant twristiaeth yng Nghymru, pa fesurau penodol a geir o fewn y cynllun gweithredu a gaiff eu cyflwyno gan Lywodraeth Cymru i gefnogi'r sector twristiaeth yng Nghymru yn y dyfodol? Beth all y sector twristiaeth ymfalchïo ynddo yn eich cynllun gweithredu y prynhawn yma? Felly, mae'n ddrwg gennyf ddweud, i mi, nid yw'r ddogfen yn cynnwys yr atebion ymarferol i fynd i'r afael â'r heriau economaidd sy'n ein hwynebu. 

14:55

Can I thank the Member for his questions? I'll start by saying that I think, perhaps, there is misunderstanding of what an action plan is about. We're not going to be prescriptive in addressing the productivity gap. As I said in my statement, this is about ensuring that we move from a position of Government being prescriptive and co-existing with business and co-existing with learning institutions to being collaborative, to seeking out solutions to problems that may be distinct for discrete areas of the economy, but also solutions that may apply to the whole of the economy.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gwestiynau? Dechreuaf drwy ddweud fy mod yn credu, efallai, bod camddealltwriaeth ynghylch beth yw diben cynllun gweithredu. Nid ydym yn mynd i orfodi unrhyw beth wrth fynd i'r afael â'r bwlch cynhyrchiant. Fel y dywedais yn fy natganiad, mae hyn yn ymwneud â sicrhau ein bod yn symud o sefyllfa pan fu'r Llywodraeth yn dweud beth i'w wneud i sefyll ochr yn ochr â busnesau a chyda sefydliadau dysgu i chwilio am atebion i broblemau a allai fod yn wahanol ar gyfer agweddau penodol ar yr economi, ond hefyd atebion a allai fod yn berthnasol i'r economi gyfan.

Now, the Member asks, 'What is it all about?' It's about making sure that we drive investment with a social purpose, that we drive inclusive growth, and that we futureproof the economy. In order to drive inclusive growth, we've developed the economic contract. In order to drive up productivity, we have the calls to action, and each of those calls to action mirror the factors that are contributing to our lagging productivity. Therefore, by making sure that funding from Welsh Government is only channelled through those calls to action, we will also be channelling our money into those areas of activity that need to be addressed if we are to improve the productivity of the economy—for example, the diffusion of innovation, relatively poor leadership. Relatively poor leadership also will be addressed through the implementation and adoption of the economic contract, because too many people go into the workplace unable to contribute as fully as they could do because they feel too stressed or too anxious or too depressed, for example. That will be addressed through the economic contract by making sure that employers commit to improving the health—and particularly the mental health—of the workforce. Raising wage levels will be dealt with through placing an emphasis in the economic contract on fair work and through placing within the calls to action an emphasis on high-quality employment and skills—skills contributing probably more than any other factor to improving wage rates and progression in the workplace.

Now, in terms of—. And I was very pleased to hear the Member say that he had little to disagree with in the economic action plan. In terms of how it can fit with the UK industrial strategy, I think—or I would hope—that the Member would recognise that the five calls to action actually mirror very, very neatly the UK industrial strategy's call for a challenge fund, applications for innovation, for, essentially, a way of doing business that irons out regional inequality. There is a common theme across both plans that concerns inequality across the UK and inequality across Wales. So, our plan is designed to dovetail with some of the challenge fund opportunities—the big money that can come from UK Government—by ensuring that we use our plan as the vehicle to drive collaboration across businesses and between businesses and learning institutions.

In terms of what success will look like, given that the focus is now on inclusive growth, success will be measured by how we drive up wealth in the aggregate, for sure, but also how we drive up levels of well-being, whilst also reducing inequality between the two. Now, we're taking a step ahead of where many other countries are going in terms of inclusive growth. The Member may have noticed that an appointee to the ministerial advisory board is the director of Purposeful Capital, a global organisation that looks at best practice and at disseminating best practice in driving inclusive growth. It's one example of how I wish to have external challenge inform the development, the implementation and the future implementation of other phases of the economic action plan to ensure that we do deliver against what I see success to look like.

For small and medium-sized enterprises, and for micro-sized enterprises, Business Wales will continue to offer expert advice. Business Wales will go on working more closely than ever before with Careers Wales. We now have a record number of business births, a record number of active enterprises, and all activity that Business Wales will be conducting will be aligned to the calls to action and the economic contract. So, any small and medium-sized or micro-sized business that fails to meet the criteria of the economic contract will get support from Business Wales in order to come back to the door to re-apply for direct financial support.

In terms of red tape and administration, I can guarantee to the Member that we are simplifying our approach through the economy futures fund, and that bureaucracy will be kept to an absolute minimum in terms of the application process for the economic contract forming one sheet of a contract. It will not be burdensome. The contract is about making sure that we maintain a constructive ongoing dialogue with businesses so that we don't just hand out money, wait for it to be spent, and then monitor it in years afterwards, that we actually go on conversing with business about the best way to modernise, the best way to be more productive, the best way to adopt fair working practices. I recognise that this is a very different way of doing economic development and, in the future phases, there will be another major shift, and Russell George mentioned regional inequality. Well, the next phase of our work will involve the establishment of new spatial, place-based economic development ways of working—I've already appointed the chief regional officers for the three regions—and that will be looking at how we can ensure that the regional plans are agreed to by local authorities and other stakeholders across the regions, so that, in the three regions of Wales, all partners, in the spirit of the Be The Spark initiative, are working to the same ends.

Nawr, mae'r Aelod yn gofyn, 'Am beth mae hyn i gyd?' Mae'n ymwneud â sicrhau ein bod yn sbarduno buddsoddiad gyda diben cymdeithasol, ein bod yn cymell twf cynhwysol, a'n bod yn paratoi'r economi ar gyfer y dyfodol. Er mwyn sbarduno twf cynhwysol, rydym wedi datblygu'r contract economaidd. Er mwyn gwella cynhyrchiant, mae gennym y galwadau i weithredu, ac mae pob un o'r galwadau hynny i weithredu yn adlewyrchu'r ffactorau sy'n cyfrannu at y ffaith bod ein cynhyrchiant ar ei hôl hi. Felly, drwy sicrhau y caiff arian gan Lywodraeth Cymru ond ei sianelu drwy'r galwadau hynny i weithredu, byddwn hefyd yn sianelu ein harian i'r meysydd hynny o weithgarwch y mae angen rhoi sylw iddyn nhw os ydym yn mynd i wella cynhyrchiant yr economi—er enghraifft, lledaenu arloesi, arweinyddiaeth cymharol wael. Bydd arweinyddiaeth cymharol wael hefyd yn cael sylw drwy weithredu a mabwysiadu'r contract economaidd, oherwydd mae gormod o bobl yn mynd i mewn i'r gweithle ac yn methu â chyfrannu mor llawn ag y gallent oherwydd eu bod yn teimlo dan ormod o straen neu'n rhy bryderus neu'n rhy isel, er enghraifft. Ymdrinnir â hynny drwy'r contract economaidd drwy wneud yn siŵr bod cyflogwyr yn ymrwymo i wella iechyd—ac yn enwedig iechyd meddwl—y gweithlu. Ymdrinnir â chodi cyflogau  drwy roi pwyslais yn y contract economaidd ar waith teg a thrwy roi pwyslais yn y galwadau i weithredu ar swyddi a sgiliau o ansawdd uchel—sgiliau sy'n cyfrannu, fwy na thebyg, yn fwy nag unrhyw ffactor arall at wella cyfraddau cyflog a datblygiad yn y gweithle.

Yn awr, o ran—. Ac roeddwn yn falch iawn o glywed yr Aelod yn dweud nad oedd ganddo fawr ddim i anghytuno ag ef yn y cynllun gweithredu economaidd. O ran sut y gall gyd-fynd â strategaeth ddiwydiannol y DU, credaf—neu rwy'n gobeithio—y byddai'r Aelod yn cydnabod bod y pum galwad i weithredu mewn gwirionedd yn adlewyrchu'n dwt iawn, iawn alwad strategaeth ddiwydiannol y DU ar gyfer cronfa herio, ceisiadau ar gyfer arloesi, yn ei hanfod, am ffordd o wneud busnes sy'n cael gwared ar anghydraddoldeb rhanbarthol. Mae thema gyffredin yn y ddau gynllun ynglŷn ag anghydraddoldeb ledled y DU ac anghydraddoldeb ledled Cymru. Felly, bwriedir bod ein cynllun yn cydweddu â rhai o gyfleoedd y gronfa her—yr arian mawr a all ddod gan Lywodraeth y DU—gan sicrhau eu bod yn defnyddio ein cynllun fel y cyfrwng i hybu cydweithredu ymysg busnesau a rhwng busnesau a sefydliadau dysgu.

O ran beth yw llwyddiant, o ystyried bod y pwyslais yn awr ar dwf cynhwysol, caiff llwyddiant ei fesur yn ôl sut yr ydym ni'n cynyddu cyfoeth o'i gydgrynhoi, yn sicr, ond hefyd sut y mae cynyddu lles, yn ogystal â lleihau'r anghydraddoldeb rhwng y ddau. Nawr, byddwn gam ar y blaen o'r sefyllfa y mae llawer o wledydd eraill yn ymgyrraedd ati o ran twf cynhwysol. Efallai y bydd yr Aelod wedi sylwi mai un o'r rhai a benodwyd i'r Bwrdd Cynghori Gweinidogol yw cyfarwyddwr Purposeful Capital, sefydliad byd-eang sy'n edrych ar arferion gorau ac yn lledaenu arfer gorau o ran sbarduno twf cynhwysol. Dyma un enghraifft o sut yr hoffwn i her allanol fod yn sail i ddatblygu, gweithredu a gweithredu camau eraill o'r cynllun economaidd i sicrhau y byddwn yn cyflawni yn unol â'r hyn y tybiaf yw llwyddiant yn y dyfodol.

Ar gyfer busnesau bach a chanolig, ac ar gyfer mentrau bychain, bydd Busnes Cymru yn parhau i gynnig cyngor arbenigol. Bydd Busnes Cymru yn parhau i gydweithio'n agosach nag erioed o'r blaen â Gyrfa Cymru. Mae gennym ni bellach y nifer mwyaf erioed o fusnesau'n cael eu sefydlu, y nifer uchaf erioed o fentrau gweithredol, a bydd holl weithgarwch Busnes Cymru yn gydnaws â'r galwadau i weithredu a'r contract economaidd. Felly, bydd unrhyw fusnes bach a chanolig neu fusnes bychan nad yw'n gallu bodloni meini prawf y contract economaidd yn cael cymorth gan Busnes Cymru i ailymgeisio am gymorth ariannol uniongyrchol.

O ran biwrocratiaeth a gweinyddiaeth, gallaf warantu i'r Aelod ein bod yn symleiddio ein dull o weithredu drwy gronfa dyfodol yr economi, ac y bydd cyn lleied o fiwrocratiaeth â phosib o ran y broses ymgeisio ar gyfer y contract economaidd a fydd yn cynnwys un ddalen o gontract. Ni fydd yn feichus. Mae'r contract yn gwneud yn siŵr ein bod yn cynnal deialog barhaus ac adeiladol gyda busnesau fel nad ydych yn trosglwyddo arian, yn aros iddo gael ei wario, ac yna'n ei fonitro yn ystod y blynyddoedd wedyn, a'n bod mewn gwirionedd yn parhau i sgwrsio gyda busnesau am y ffordd orau i foderneiddio, y ffordd orau i fod yn fwy cynhyrchiol, y ffordd orau i fabwysiadu arferion gweithio teg. Rwy'n cydnabod bod hon yn ffordd wahanol iawn o ymdrin â datblygu economaidd ac, yn y cyfnodau yn y dyfodol, bydd newid mawr arall, a soniodd Russell George am anghydraddoldeb rhanbarthol. Wel, bydd cam nesaf ein gwaith yn cynnwys sefydlu ffyrdd newydd, gofodol o weithio yn seiliedig ar leoedd penodol a datblygu economaidd—rwyf eisoes wedi penodi prif swyddogion rhanbarthol i'r tri rhanbarth—a bydd hynny'n edrych ar sut y gallwn ni sicrhau bod yr awdurdodau lleol a rhanddeiliaid eraill ar draws y rhanbarthau yn cytuno ar y cynlluniau rhanbarthol, fel bod, yn nhri rhanbarth Cymru, yr holl bartneriaid, yn ysbryd y fenter Creu Sbarc, yn gweithio tuag at yr un nod.

15:05

We always welcome any new thinking in economic strategy and the Cabinet Secretary will be aware that I'm myself trying to engage positively with him. It's in all of our interests that, actually, the high-level goals at the heart of any economic strategy are achieved. But, I have to say, if what we get is an ever lengthening series of vague statements, that initial enthusiasm,  that there is a genuine paradigm shift in thinking here, will soon be dissipated, and what we were left with is a growing sense that what this is is an economic inaction plan.

Can I ask him—? There was precious little detail really in the statement that he just read out or in the press release. Is there anything more than that? Is there more detail in documents around the calls to action, on the economic contract, and on the economy futures fund? And, if those documents exist, why haven't we got them, so that we can ask more intelligent questions of you? I think our own Standing Orders, actually, dictate that if a statement refers to Government documents then they must be provided for all Members. Now, I've seen Labour Members, actually, with some glossy document on the economic action plan, which the Cabinet Secretary may be about to hold up. Well, maybe he can confirm that an advance copy wasn't given to Labour Members in the Labour group meeting, because that would be, absolutely, an abuse of Government resources. We need all Members to be involved in the development of Government policy.

In terms of the detail of what he said, the cross-Government delivery board that he mentioned—can he just explain to me how is that different to, or is that taking the place of, the strategic delivery and performance board that, certainly up until recently, I think the Permanent Secretary chaired? And how is it different to the delivery unit, the First Minister's delivery unit, which was launched with a great fanfare in 2011 and then sort of disappeared with a whimper in 2016? Isn't there a danger that we've been here before? And where's the sense of urgency, Cabinet Secretary, in what you've said today and what you've said previously? There are great opportunities: the lowest interest rates in history, a massive increase—you've got to applaud the UK Government—in terms of research and development, the biggest R&D investment that we've ever seen across the UK, and all the potential in terms of technology, industry 4.0. Are we grasping that, and where's the urgency in what he has said? And, indeed, on measurement as well, how can we get the critical challenge that he referred to in terms of the ministerial advisory board if we're not clear what we are measuring?

Finally, the First Minister earlier said that the Public Accounts Committee report was a serious report, and there will be an opportunity for the Government to respond in full, but it does say that the project 

'created a strong impression to the committee of a department'—

his department—

'which was not properly in control of its business'.

Are the changes that the Cabinet Secretary has announced today a candid admission that this was a dysfunctional department, and isn't the first step in changing that an admission of previous failure?

Rydym bob amser yn croesawu unrhyw syniadau newydd mewn strategaeth economaidd a bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ymwybodol fy mod i fy hun yn ceisio ymgysylltu'n gadarnhaol gydag ef. Mae er lles pob un ohonom ni, yn wir, y cyflawnir y nodau lefel uchel sydd wrth wraidd unrhyw strategaeth economaidd. Ond, mae'n rhaid imi ddweud, os mai'r hyn a gawn yw ymestyniad parhaus o gyfres o ddatganiadau annelwig, bydd y brwdfrydedd cychwynnol hwnnw, bod newid patrwm gwirioneddol yn y ffordd o feddwl yma, yn mynd ar ddisberod yn fuan iawn, a'r hyn fyddai ar ôl yw ymdeimlad cynyddol mai cynllun segurdod economaidd yw hwn.  

A gaf i ofyn iddo—? Nid oedd fawr ddim manylion mewn gwirionedd yn y datganiad a ddarllenodd nac yn y datganiad i'r wasg. A oes unrhyw beth mwy na hynny? A oes mwy o fanylion yn y dogfennau ynghylch yr alwad i weithredu, ar y contract economaidd, ac ynglŷn â chronfa economi y dyfodol? Ac, os yw'r dogfennau hynny yn bodoli, pam nad ydyn nhw gyda ni, fel y gallwn ofyn cwestiynau mwy deallus ichi? Rwy'n credu bod ein Rheolau Sefydlog ein hunain, mewn gwirionedd, yn mynnu os yw datganiad yn cyfeirio at ddogfennau Llywodraeth yna rhaid eu darparu i'r holl Aelodau. Nawr, rwyf wedi gweld bod gan yr Aelodau Llafur, yn wir, ryw ddogfen sgleiniog ynglŷn â'r cynllun gweithredu economaidd, y gallai Ysgrifennydd y Cabinet o bosibl ei chodi. Wel, efallai y gall gadarnhau na roddwyd copi ymlaen llaw i'r Aelodau Llafur yng nghyfarfod y grŵp Llafur, oherwydd y byddai hynny, yn wir, yn gamddefnydd o adnoddau'r Llywodraeth. Mae angen i bawb ohonom fod yn rhan o ddatblygiad polisi'r Llywodraeth.

O ran manylion yr hyn a ddywedodd, y bwrdd cyflawni trawslywodraethol a grybwyllodd—a all esbonio i mi sut mae hynny'n wahanol i, neu a yw'n disodli, y Bwrdd Cyflawni a Pherfformio Strategol, a oedd, yn sicr hyd yn ddiweddar, yn cael ei gadeirio gan yr Ysgrifennydd Parhaol? A sut mae'n wahanol i'r uned gyflawni, uned gyflawni Prif Weinidog Cymru, a lansiwyd gyda ffanffer mawr yn 2011 ac yna a ddiflannodd, gydag ochenaid, yn 2016? Onid oes perygl ein bod ni wedi gwneud hyn i gyd o'r blaen? A ble mae'r ymdeimlad o frys, Ysgrifennydd y Cabinet, yn yr hyn yr ydych chi wedi'i ddweud heddiw a beth yr ydych wedi ei ddweud o'r blaen? Mae cyfleoedd gwych: y cyfraddau llog isaf mewn hanes, cynnydd enfawr—mae'n rhaid ichi ganmol Llywodraeth y DU—o ran ymchwil a datblygu, y buddsoddiad ymchwil a datblygu mwyaf a welsom ni erioed yn y DU, a'r holl bosibiliadau o ran technoleg, diwydiant 4.0. A ydym yn deall hynny, a ble mae'r brys o ran beth a ddywedodd? Ac, yn wir, ynglŷn â mesur hefyd, sut allwn ni gael yr her allweddol y cyfeiriodd ato o ran y Bwrdd Cynghori Gweinidogion os nad ydym yn glir beth yr ydym ni yn ei fesur?

Yn olaf, dywedodd y Prif Weinidog yn gynharach fod adroddiad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus yn adroddiad difrifol, ac y bydd cyfle i'r Llywodraeth ymateb yn llawn. Ond dywed fod y prosiect wedi

creu argraff gref ar bwyllgor adran—

ei adran ef—

nad oedd  yn rheoli ei fusnes yn briodol.

A yw'r newidiadau a gyhoeddwyd gan Ysgrifennydd y Cabinet heddiw yn gyfaddefiad gonest fod hon yn adran nad yw'n gweithio fel y dylai, ac onid y cam cyntaf ar gyfer newid hynny yw cyfaddefiad o fethiant blaenorol?

Thank you. Can I assure the Member that the changes within the department had already taken place before the publication of the report that he refers to? And changes include the new way of working on regional economic development. Changes at a senior level, as the Member is aware, were made as well. We have new officers taking charge of business and regions who have been working relentlessly in order to produce the implementation plan and we have new officials working on strategy as well. So, those changes had already taken place.

I think it's worth just taking a step back and looking at where we stand right now, with record employment levels, record low unemployment levels—the inactivity rate is at or near a record low, and the Welsh economy is growing faster than any other nation in the UK. But what this plan seeks to do is ensure that, from a relatively strong position today compared to the 1980s and early 1990s, we leapfrog some of our competitors, rather than allow them to embrace technological change, to embrace new ways of working, faster than us. Because, frankly, if we don't shift, if we don't move towards inclusive growth, if we don't move towards embracing what we've described as calls to action, we will be left behind by more dynamic and more nimble economies and countries.

We do not wish to have that happen, which is why we've developed a way of working with the calls to action, with the economic contract, that—. Sure, it doesn't enable Government to state what all of the solutions are to all business difficulties and challenges, instead what it enables us to do is to invite businesses to work with us collaboratively, and with one another, and bring forward collective challenge opportunities to Government in order to solve their own particular issues that are holding them back, that are preventing them from going from good to great. So, I don't think Members should necessarily look to Government for all of the answers to every single business problem that exists across every single part of Wales. This is a plan that is designed to enable and empower businesses and regions to work together in order to present the challenges that they face, and for us to then fund them, to work with them, in order to make sure that we do have sustainable economic growth.

The details that the Member refers to are indeed in the glossy brochure that I have a box of today and I'm happy to distribute to as many Members as possible. I thought the Member had taken one this morning, but, if not, then I have one here for him right now. What it does contain for businesses—it does contain information on the various initiatives that form the heart of the economic action plan. But, as I said, we're now moving forward with the second phase of implementation, which involves regional economic growth, in order to get maximum buy-in from across Government, from across departments.

I think I've already said to the Chamber that many Ministers are already enthusiastically embracing the principles of the economic contract, but, in order to ensure that we get maximum buy-in, I've decided to chair a cross-Government board of officials. This will operate in parallel with the Permanent Secretary's performance board, which is designed for the Permanent Secretary to ensure that, right across 'Prosperity for All', there is cross-Government activity. Insofar as the economic action plan is concerned, I take the implementation very seriously myself, and that's why I wish to chair a cross-Government board, to ensure that all departments are working towards successful application of all components within the plan.

Diolch. A gaf i sicrhau'r Aelod fod y newidiadau yn yr adran eisoes wedi digwydd cyn cyhoeddi'r adroddiad y cyfeiria ato? Ac mae newidiadau yn cynnwys ffordd newydd o weithio ar ddatblygu economaidd rhanbarthol. Fel y gwyr yr Aelod, gwnaed newidiadau ar lefel uwch hefyd. Mae gennym ni swyddogion newydd sy'n gyfrifol am fusnes a rhanbarthau sydd wedi bod yn gweithio'n ddiflino er mwyn cynhyrchu'r cynllun gweithredu, ac mae gennym ni swyddogion newydd yn gweithio ar y strategaeth hefyd. Felly, roedd y newidiadau hynny eisoes wedi digwydd.

Rwy'n credu ei bod hi'n werth cymryd cam yn ôl ac edrych ar ble'r ydym ni'n sefyll yn awr, gyda'r niferoedd mwyaf erioed mewn gwaith, y lefelau diweithdra isaf erioed—y gyfradd anweithgarwch ar ei hisaf erioed, neu'n agos at hynny, ac mae economi Cymru yn tyfu'n gyflymach nag unrhyw genedl arall yn y DU. Ond beth mae'r cynllun hwn yn ceisio ei wneud yw sicrhau, o sefyllfa gymharol gref heddiw o'i chymharu â'r 1980au a dechrau'r 1990au, ein bod yn achub y blaen ar rai o'n cystadleuwyr, yn hytrach na'u galluogi i gofleidio newid technolegol, i groesawu ffyrdd newydd o weithio, yn gyflymach na ni. Oherwydd, a dweud y gwir, os nad ydym ni'n newid, os nad ydym ni'n symud tuag at dwf cynhwysol, os nad ydym ni'n symud tuag at groesawu'r hyn a ddisgrifir yma fel galwadau i weithredu, byddwn yn cael ein gadael ar ôl gan economïau a gwledydd mwy deinamig a mwy ystwyth.

Does arnom ni ddim eisiau gweld hynny'n digwydd, a dyna pam rydym  wedi datblygu ffordd o weithio gyda'r galwadau i weithredu, gyda'r contract economaidd, bod—. Yn sicr, nid yw'n galluogi'r Llywodraeth i ddatgan beth yw'r atebion i gyd i bob anhawster a her y mae busnesau yn eu hwynebu. Yn hytrach, yr hyn y mae'n ein galluogi ni i'w wneud yw gwahodd busnesau i weithio gyda ni ar y cyd, ac â'i gilydd, a chyflwyno cyfleoedd ar y cyd i herio'r Llywodraeth i ddatrys y materion penodol sy'n eu dal yn ôl, sy'n eu hatal rhag mynd o'r da i'r gwych. Felly, nid wyf yn credu y dylai'r Aelodau o reidrwydd droi at y Llywodraeth ar gyfer yr holl atebion i bob un broblem busnes unigol sy'n bodoli ym mhob un rhan o Gymru. Mae hwn yn gynllun a luniwyd i alluogi a grymuso busnesau a rhanbarthau i weithio gyda'i gilydd er mwyn cyflwyno'r heriau sy'n eu hwynebu, ac i ni wedyn eu hariannu, i weithio gyda nhw, er mwyn gwneud yn siŵr bod gennym dwf economaidd cynaliadwy.

Mae'r manylion y cyfeiria'r Aelod atyn nhw mewn gwirionedd yn y daflen sgleiniog. Mae gennyf focs cyfan ohonyn nhw heddiw ac rwy'n hapus i'w dosbarthu i gymaint o'r Aelodau â phosib. Roeddwn yn credu bod yr Aelod wedi cymryd un y bore yma, ond os na, yna mae gennyf un yma iddo ar hyn o bryd. Yr hyn y mae'n ei gynnwys ar gyfer busnesau—mae'n cynnwys gwybodaeth am yr amrywiol fentrau sy'n rhan o'r cynllun gweithredu economaidd. Ond, fel y dywedais, rydym ni bellach yn symud ymlaen â'r ail gam gweithredu, sy'n cynnwys twf economaidd rhanbarthol, er mwyn cael yr ymwneud mwyaf posib gan y Llywodraeth, ar draws yr adrannau.

Rwy'n credu fy mod i eisoes wedi dweud yn y Siambr bod llawer o Weinidogion eisoes wedi croesawu egwyddorion y cytundeb economaidd. Ond, er mwyn sicrhau y cawn ni'r diddordeb mwyaf posib, rwyf wedi penderfynu cadeirio Bwrdd traws-Lywodraeth o swyddogion. Bydd hwn yn gweithio ochr yn ochr â bwrdd perfformiad yr Ysgrifennydd Parhaol, a gynlluniwyd ar gyfer yr Ysgrifennydd Parhaol i sicrhau, ymhob agwedd ar 'Ffyniant i bawb', bod gweithgarwch traws-Lywodraeth yn digwydd. O ran y cynllun gweithredu economaidd, mae gweithredu hwnnw yn bwysig iawn i mi, a dyna pam rwyf eisiau cadeirio bwrdd traws-Lywodraeth, i sicrhau bod yr holl adrannau yn gweithio tuag at weithredu'r holl gydrannau yn llwyddiannus o fewn y cynllun.

15:10

Can I thank the Cabinet Secretary for bringing this very important statement forward today and praise him for the work he's done so far on this issue? I also want to thank the Cabinet Secretary for coming to my constituency last week to attend a jobs and prosperity summit, which I held at Deeside Sixth. It was a great opportunity to discuss with the local business community and others some of the issues that are outlined in this plan. And it's also great to see the Airbus Beluga on front of the brochure there as well. 

I want to focus part of my time on the section of the plan relating to the calls to action, particularly in automation and digitalisation. The Cabinet Secretary will know that I recently referred to the fact that Alyn and Deeside was highlighted as the area with the highest percentage of jobs at risk of automation, with 36 per cent. The impact of automation on work is most prominent in manufacturing, but is increasingly affecting traditional white collar services jobs. I wonder if the Cabinet Secretary could say a little bit more about some of the plans to deal with automation and some of the investments that the Government could be making to deal with the challenges and opportunities of automation—things like investing in professional development and skills, but also some more radical, long-term thinking and developments, perhaps, like the universal basic income, using our future tax powers and looking at a type of Government jobs guarantee.

On digitalisation, I wondered whether the Cabinet Secretary could outline how he is working with the leader of the house, the business community and the Department for Digital, Culture, Media and Sport at a UK Government level to explore the concept of gigabit hubs; for example, Flintshire and Wrexham could link together to be a gigabit hub, working closely with border cities such as Chester. Through the design and deployment of this type of futureproof full-fibre infrastructure, we could help bring the benefits of unlimited bandwidth and gigabit-speed connectivity to entire communities.

Finally, if I have enough time, I'd like to touch briefly on regional economic development. He will know, as a fellow Member from north Wales, that people do sometimes feel isolated, and there is a feeling at some times of a north-south divide—I'm sure the same could be said for many other parts across Wales. We've got fantastic developments already taking place in north Wales, just like the advanced manufacturing research institute in my own area, but will he agree with me that the economic action plan gives us a real opportunity to realise even further the potential of north Wales by embracing effective regional collaboration, but also using the levers, as outlined in this action plan, to work with our neighbours in the north-west of England? Thank you.

A gaf i ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am gyflwyno'r datganiad pwysig iawn hwn heddiw a'i ganmol am y gwaith y mae wedi ei wneud hyd yma ar y mater hwn? Hoffwn hefyd ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ddod i fy etholaeth i yr wythnos diwethaf i uwchgynhadledd swyddi a ffyniant, a gynhaliais yng nghanolfan chweched Glannau Dyfrdwy. Roedd yn gyfle gwych i drafod gyda'r gymuned fusnes leol ac eraill rai o'r materion a amlinellir yn y cynllun hwn. Ac mae hefyd yn wych gweld Airbus Beluga ar flaen y llyfryn.

Rwyf eisiau canolbwyntio rhan o'm hamser ar yr adran o'r cynllun sy'n ymwneud â'r galwadau i weithredu, yn enwedig o ran awtomatiaeth a digideiddio. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod y cyfeiriais yn ddiweddar at y ffaith bod Alun a Glannau Dyfrdwy wedi cael ei hadnabod fel yr ardal gyda'r ganran uchaf o swyddi mewn perygl o awtomeiddio, gyda 36 y cant. Mae effaith awtomatiaeth ar waith yn fwyaf amlwg ym maes gweithgynhyrchu, ond yn effeithio'n gynyddol ar swyddi gwasanaethau coler wen traddodiadol. Tybed a allai Ysgrifennydd y Cabinet ddweud ychydig mwy am rai o'r cynlluniau i ymdrin ag awtomatiaeth a rhai o'r buddsoddiadau y gallai'r Llywodraeth eu gwneud  i ymdrin â heriau a chyfleoedd awtomatiaeth—pethau fel buddsoddi mewn datblygiad proffesiynol a sgiliau, ond hefyd rai syniadau mwy radical, hirdymor a datblygiadau, efallai, fel incwm sylfaenol cyffredinol, gan ddefnyddio ein pwerau treth yn y dyfodol ac edrych ar fath o warant swyddi gan y Llywodraeth.

Ynglŷn â digideiddio, tybed a allai Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu sut mae'n gweithio gydag arweinydd y tŷ, y gymuned fusnes a'r Adran Ddigidol, Diwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon yn Llywodraeth y DU i archwilio'r cysyniad o ganolfannau gigabeit; er enghraifft, gallai Sir y Fflint a Wrecsam ddod ynghyd i fod yn ganolfan gigabeit, yn gweithio'n agos gyda dinasoedd y ffin fel Caer. Drwy gynllunio a defnyddio'r math hwn o seilwaith ffibr cyflawn sy'n paratoi ar gyfer y dyfodol, gallem helpu i ddod â manteision cysylltedd lled band a chyflymder gigabeit diderfyn i gymunedau cyfan.

Yn olaf, os oes gennyf ddigon o amser, hoffwn gyfeirio'n fyr at ddatblygu economaidd rhanbarthol. Bydd yn gwybod, ag yntau'n gyd-aelod o'r gogledd, fod pobl weithiau yn teimlo'n ynysig, ac weithiau ceir teimlad o raniad rhwng y gogledd a'r de—rwy'n siŵr y gellid dweud yr un peth am lawer o rannau eraill ledled Cymru. Mae gennym ni ddatblygiadau gwych eisoes yn digwydd yn y gogledd, fel y sefydliad ymchwil gweithgynhyrchu uwch yn fy ardal i fy hun. Ond a yw'n cytuno â mi bod y cynllun gweithredu economaidd yn gyfle gwirioneddol i wireddu potensial y gogledd hyd yn oed ymhellach gan gofleidio'r cydweithio rhanbarthol effeithiol, ond hefyd gan ddefnyddio'r dulliau, fel yr amlinellir yn y cynllun gweithredu hwn, i weithio gyda'n cymdogion yng ngogledd-orllewin Lloegr? Diolch.

15:15

Can I thank Jack Sargeant for his contribution? It was a pleasure to be able to join him at his recent jobs and prosperity summit and at the launch of the advanced manufacturing research institute, where we cut the sod, which will be a world-class research institute contributing something in the region of £4 billion in gross value added to the regional economy.

I know that this is a particular scheme that other Members have been keen to learn more about—Steffan Lewis, I know, raised it some time ago in the Chamber. It's a prime example of how the Welsh Government has been able to respond to the calls of the local enterprise zone. This, perhaps, is an example of the good work that can come from enterprise-zone activity, which was referred to by Russell George. Without the Deeside enterprise zone board, this project would not be where it is today—we probably would not have considered it. This was a specific bespoke project that was brought forward by a board that was acting in a very dynamic and informed way.

I was also pleased to, on the same day, launch the Wrexham enterprise hub—a hub that is being supported by us, the Welsh Government, which will create 100 new business and is expected to create 260 new jobs. It's fair to say that many of those businesses will not go on to be significant in size, and there may be some failures—we would expect that. However, we would only need one or two of the businesses that are being created in that hub to be the new Moneypenny or Chetwood Financial in order to justify not only our financial contribution but also to add very significantly to the employment rate in the Wrexham area. These are two really good examples of how the Welsh Government is using money strategically and smartly in order to drive the industries of tomorrow. Those particular issues comply perfectly with the economic contract and with the calls to action, with a sharp focus on research and development, skills, entrepreneurship and embracing new digital technology.

This week, we've seen the Digital Festival take place at the Wales Millennium Centre. That is a particular event that is growing year on year. It's now recognised not just as a Wales digital festival but an international festival that takes place in Wales, such is the calibre of the people who attend from around the world. I think that the presence of such a festival in Wales on an annual basis highlights how the emerging tech sector in Wales continues to go from strength to strength, often with direct help through Business Wales or through our business development managers.

I also think another prime example of how we are investing in the industries of tomorrow—embracing automation and embracing artificial intelligence—comes with the investment that we're making in the Tech Valleys initiative, with £25 million over the next three years and £100 million over the next decade, designed to attract businesses and to grow businesses in Wales from scratch based on tech and on emerging digital technology. Included within that particular region, in this area of activity, will be an enterprise hub along the lines of that which I opened in Wrexham.

I was particularly interested to learn about the proposal for gigabit hubs in north Wales. I think this could be a project that should be considered by the growth deal board in north Wales, not least because it would dovetail with some of the programmes that are being explored just across the border, and there's been a very clear direction that any growth deal in north Wales should dovetail with the growth deal in the Cheshire and Warrington local enterprise partnership in order to capitalise on collaboration and co-operation, and to avoid any unnecessary competition.

In terms of regional economic development, I know that the Member is very keen to ensure that north Wales gets its fair share. The second phase of the implementation plan will concern regional economic development and the development of regional economic plans, which are designed to empower the regions of Wales and to ensure that local authorities, Welsh Government, businesses and other stakeholders are all investing in the areas of expertise that currently exist, and in areas of economic activity that will be futureproofed.   

A gaf i ddiolch Jack Sargeant am ei gyfraniad? Roedd hi'n bleser gallu ymuno ag ef yn ei uwchgynhadledd ffyniant a swyddi diweddar ac yn lansiad y sefydliad ymchwil a gweithgynhyrchu uwch, lle torrwyd y dywarchen, ac a fydd yn sefydliad ymchwil o'r radd flaenaf gan gyfrannu tua £4 biliwn mewn gwerth ychwanegol crynswth i'r economi rhanbarthol.

Rwy'n gwybod fod hwn yn gynllun penodol y bu Aelodau eraill yn awyddus i ddysgu mwy yn ei gylch— rwy'n gwybod bod Steffan Lewis wedi sôn amdano beth amser yn ôl yn y Siambr. Mae'n enghraifft wych o sut y mae Llywodraeth Cymru wedi gallu ymateb i alwadau'r ardal fenter leol. Mae hyn, efallai, yn enghraifft o'r gwaith da a all ddod o weithgarwch yr ardaloedd menter, y cyfeiriwyd ato gan Russell George. Heb fwrdd ardal menter Glannau Dyfrdwy, ni fyddai'r prosiect hwn yn y sefyllfa y mae ynddi heddiw—mae'n debyg na fyddem ni wedi ei ystyried. Roedd hwn yn brosiect pwrpasol penodol a gyflwynwyd gan Fwrdd a oedd yn gweithredu mewn ffordd ddeinamig a gwybodus iawn.

Roeddwn hefyd yn falch, ar yr un diwrnod, o lansio Canolfan Menter Wrecsam—canolfan a gefnogir gennym ni, Lywodraeth Cymru, a fydd yn creu 100 o fusnesau newydd ac y disgwylir iddo greu 260 o swyddi newydd. Mae'n deg dweud na fydd llawer o'r busnesau hynny yn datblygu i fod yn arwyddocaol o ran maint, ac efallai y bydd rhai methiannau—byddem yn disgwyl hynny. Fodd bynnag, dim ond un neu ddau o'r busnesau sy'n cael eu creu yn y ganolfan sydd angen bod fel y Moneypenny neu'r Chetwood Financial newydd er mwyn cyfiawnhau nid yn unig ein cyfraniad ariannol, ond hefyd ychwanegu'n sylweddol at y gyfradd gyflogaeth yn ardal Wrecsam. Mae'r rhain yn ddwy enghraifft dda iawn o sut y mae Llywodraeth Cymru yn defnyddio arian yn strategol a doeth er mwyn sbarduno diwydiannau yfory. Mae'r materion penodol hynny yn cydymffurfio'n berffaith â'r contract economaidd a'r galwadau i weithredu, gyda phwyslais clir ar ymchwil a datblygu, sgiliau, entrepreneuriaeth a chroesawu technoleg ddigidol newydd.

Yr wythnos hon, rydym wedi gweld yr Ŵyl Ddigidol yn cael ei chynnal yng Nghanolfan Mileniwm Cymru. Mae hynny'n ddigwyddiad penodol sy'n tyfu o flwyddyn i flwyddyn. Fe'i hadwaenir bellach nid yn unig fel gŵyl ddigidol i Gymru ond fel gŵyl ryngwladol sydd yn digwydd yng Nghymru, cystal yw safon y bobl sy'n dod yno o bedwar ban byd. Rwy'n credu bod presenoldeb gŵyl o'r fath yng Nghymru yn flynyddol yn amlygu sut mae'r sector technoleg sy'n ymddangos yng Nghymru yn parhau i fynd o nerth i nerth, yn aml gyda chymorth uniongyrchol drwy Busnes Cymru neu drwy ein rheolwyr datblygu busnes.

Rwy'n credu hefyd bod enghraifft wych arall o sut yr ydym ni'n buddsoddi yn niwydiannau yfory—cofleidio awtomatiaeth a chroesawu deallusrwydd artiffisial—i'w gweld yn y buddsoddiad yr ydym yn ei wneud ym menter y Cymoedd Technoleg, gyda £25 miliwn dros y tair blynedd nesaf a £100 miliwn dros y degawd nesaf, wedi'i gynllunio i ddenu busnesau ac i dyfu a sefydlu busnesau hollol newydd yng Nghymru yn seiliedig ar dechnoleg ac ar dechnoleg ddigidol sy'n datblygu. Wedi ei chynnwys yn y rhanbarth penodol hwnnw, yn y maes hwn o weithgarwch, fydd canolfan menter nid annhebyg i'r un a agorais yn Wrecsam.

Roedd gennyf ddiddordeb arbennig i ddysgu am y cynnig ar gyfer canolfannau gigabeit yn y gogledd. Credaf y gallai hwn fod yn brosiect y dylai bwrdd y fargen twf ei ystyried yn y gogledd, nid yn lleiaf oherwydd byddai'n asio gyda rhai o'r rhaglenni sy'n cael eu hystyried yn union dros y ffin, a bu cyfeiriad clir iawn y dylai unrhyw fargen twf yn y gogledd asio gyda'r fargen twf ym mhartneriaeth menter leol swydd Gaer a Warrington er mwyn elwa ar gydweithio a chydweithredu, ac i osgoi unrhyw gystadlu diangen.

O ran datblygu economaidd rhanbarthol, rwy'n gwybod bod yr Aelod yn awyddus iawn i sicrhau bod y gogledd yn cael ei chyfran deg. Bydd ail gam y cynllun gweithredu yn ymwneud â datblygu economaidd rhanbarthol a datblygu cynlluniau economaidd rhanbarthol, a gynlluniwyd i rymuso rhanbarthau Cymru ac i sicrhau bod awdurdodau lleol, Llywodraeth Cymru, busnesau a rhanddeiliaid eraill i gyd yn buddsoddi yn y meysydd o arbenigedd sy'n bodoli ar hyn o bryd, ac mewn meysydd o weithgarwch economaidd a fydd yn barod ar gyfer y dyfodol. 

15:20

It is gratifying to see that the Welsh Government now has a clear idea of its role in supporting the business community in Wales, especially with regard to investment. It appears we now have a framework within which the Government can achieve its objectives. This is an essential part of delivering that much-needed boost to prosperity so desperately needed by the people of Wales, especially those in the lower-end skills sector. The new economic contract is also to be welcomed. We particularly like the Cabinet Secretary's objective to ensure that with all contracts, each party gets something for something and that it is to include an ongoing dialogue with business. We all acknowledge the considerable challenge Wales faces with the relatively small amount of money companies are investing in research and development. So, it was good to see that this point is dealt with in the financial contract that would ensure that companies improve productivity, upskill workforces and invest in R&D. 

Turning to Government investment in the business sector, I have long called on the Government to simplify pathways to investment for businesses, and it is to be noted that this was one of the key issues raised in your consultations with the business sector. I have some concern that you feel the best way to deal with these issues is, in consort with the consolidation of some funds under the economy futures fund, to advocate yet another advisory board. Is this introducing yet another tier of bureaucracy? There is no doubt that calls to action should very much concentrate financial assistance to those businesses involved in developing the goals that the Government has outlined in other statements on economic policy, but there are many business types out there that may not, because of the very nature of the business, be able to comply with the criteria set out under the calls to action. Are those to be excluded from investment entirely as a result of the implementation of this action plan? 

We do note the considerable engagement the Welsh Government have had with industry in developing this new economic strategy and welcome this constructive process, especially as the business sector seems to be fully engaged. It is to be hoped that this consultation process will continue in order to help facilitate the goals set out by the Welsh Government. Whilst, as has been indicated, we welcome many of these proposals, I must agree with both of my fellow AMs Russell George and Adam Price. We note that, however, there are no well-defined targets other than the stated goal of seeing productivity and gross value added per head narrowed to 90 per cent of the UK average by 2030. We urge the Government to give more clarification regarding timelines and targets, so that the Chamber can scrutinise the delivery of those targets. After all, measurability is a crucial part in triggering corrective actions in order to bring plans back on track.   

Mae'n braf gweld bod gan Lywodraeth Cymru bellach syniad clir ynghylch ei swyddogaeth yn cefnogi'r gymuned fusnes yng Nghymru, yn enwedig o ran buddsoddi. Ymddengys  erbyn hyn fod gennym fframwaith ar gyfer cyflawni amcanion y Llywodraeth. Mae hyn yn rhan hanfodol o roi'r hwb hwnnw i ffyniant y mae angen dybryd amdano ymysg bobl Cymru, yn enwedig y rhai yn y sector sgiliau is. Mae'r contract economaidd newydd i'w groesawu hefyd. Rydym yn arbennig o hoff o amcan Ysgrifennydd y Cabinet i sicrhau, gyda phob contract, fod pawb yn cael rhywbeth yn gyfnewid am rywbeth arall, ac mae hynny'n cynnwys deialog barhaus gyda busnesau. Rydym i gyd yn cydnabod yr her sylweddol sy'n wynebu Cymru gyda'r swm cymharol fychan o arian y mae cwmnïau yn ei fuddsoddi mewn ymchwil a datblygu. Felly, roedd yn braf gweld yr ymdrinnir â'r pwynt hwn yn y contract ariannol a fyddai'n sicrhau bod cwmnïau yn gwella cynhyrchiant, uwchsgilio gweithluoedd ac yn buddsoddi mewn ymchwil a datblygu.

Gan droi at fuddsoddiad y Llywodraeth yn y sector busnes, bûm yn galw ers tro ar y Llywodraeth i'w gwneud hi'n haws i fusnesau buddsoddi, ac mae'n rhaid dweud mai dyma oedd un o'r materion allweddol a grybwyllwyd yn eich ymgynghoriadau gyda'r sector busnes. Mae gennyf rai pryderon y teimlwch mai'r ffordd orau i ymdrin â'r materion hyn yw, ynghyd â chydgrynhoi rhywfaint o arian dan gronfa dyfodol yr economi, creu bwrdd cynghori arall eto. A yw hyn yn cyflwyno haen arall o fiwrocratiaeth? Nid oes unrhyw amheuaeth y dylai galwadau i weithredu roi pwyslais sylweddol iawn ar roi cymorth ariannol i'r busnesau hynny sy'n ymwneud â datblygu'r nodau a amlinellwyd gan y Llywodraeth mewn datganiadau eraill ynglŷn â pholisi economaidd. Ond mae sawl math o fusnes na fydd efallai, oherwydd natur y busnes, yn gallu cydymffurfio â'r meini prawf a nodir dan y galwadau i weithredu. A ddylid eithrio'r rhain o'r buddsoddiad yn gyfan gwbl yn sgil rhoi'r cynllun gweithredu hwn ar waith?

Rydym yn cydnabod y gwaith sylweddol a wnaeth Llywodraeth Cymru gyda'r diwydiant wrth ddatblygu'r strategaeth economaidd newydd hon ac yn croesawu'r broses adeiladol hon, yn enwedig gan yr ymddengys bod gan y sector busnes ran lawn yn hynny. Gobeithio y bydd y broses ymgynghori hon yn parhau er mwyn helpu i hwyluso'r nodau a amlinellwyd gan Lywodraeth Cymru. Er ein bod, fel y dywedwyd, yn croesawu llawer o'r cynigion hyn, mae'n rhaid imi gytuno â dau o fy nghyd-Aelodau Cynulliad Russell George ac Adam Price. Nodwn, fodd bynnag, nad oes unrhyw dargedau wedi'u diffinio'n eglur ac eithrio'r nod datganedig o weld cynhyrchiant a gwerth ychwanegol crynswth y pen yn cynyddu i 90 y cant o gyfartaledd y DU erbyn 2030. Rydym yn annog y Llywodraeth i roi mwy o eglurhad ynghylch amserlenni a thargedau, fel y gall y Siambr graffu ar gyflawni'r targedau hynny. Wedi'r cyfan, mae'r gallu i fesur yn allweddol ar gyfer sbarduno camau unioni i ddod â chynlluniau yn ôl ar y trywydd iawn.

Can I thank the Member for his contribution and for generously welcoming the statement today? I'm very pleased, in particular, by his recognition of the public investment with a social purpose ethos that is right at the heart of the economic action plan. Investment clarity and simplicity was something that many, many business stakeholder groups called for. I'm pleased that we've responded with the establishment of the economy futures fund, and that Business Wales will be working more closely with Careers Wales, so that we will have a far clearer and far simpler method of drawing down not just financial support but also advice from businesses.

I should assure Members that the ministerial advisory board will not have a role in determining funding applications. There will be no additional bureaucracy associated with the establishment of the ministerial advisory board with regard to any applications that come forward from businesses for the economy futures fund, or any other fund for that matter. The ministerial advisory board is there to provide challenge and advice to us as we implement further other parts of the plan and as we test its impact.

One of the early pieces of work that the ministerial advisory board will be undertaking will be a review of the impact of the economic contract. It's absolutely vital that we're able to demonstrate that the contract is indeed leading to improvements in terms of quality of work and working practices, that it is leading to an accelerated pace of decarbonisation within the workplace, and that it's contributing to growth—either directly to a business concerned or within the supply chain. And we have fully engaged with the business community—the Member is right—during the process of designing the plan and designing the implementation of it. I can assure Members that any business failing to comply with the economic contract—while they may not be able to apply for direct financial support in that instance, what they will be given is support and advice in order to improve their working ways so that they can come back round to the door and reapply.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gyfraniad ac am groesawu'r datganiad heddiw yn hael? Rwy'n falch iawn, yn arbennig, o'i gydnabyddiaeth o'r buddsoddiad cyhoeddus sydd â diben cymdeithasol iddo ac sydd wrth wraidd y cynllun gweithredu economaidd. Roedd eglurder a symlrwydd wrth fuddsoddi yn rhywbeth y galwodd llawer iawn o grwpiau rhanddeiliaid busnes amdano. Rwy'n falch ein bod wedi ymateb drwy sefydlu cronfa dyfodol yr economi, ac y bydd Busnes Cymru yn gweithio'n fwy agos gyda Gyrfa Cymru, fel y bydd gennym ni ddull llawer cliriach a symlach o lawer o roi nid yn unig cymorth ariannol ond hefyd cyngor gan fusnesau.

Dylwn sicrhau'r Aelodau na fydd gan y bwrdd cynghori gweinidogion swyddogaeth wrth benderfynu ar geisiadau am arian. Ni fydd unrhyw fiwrocratiaeth ychwanegol yn gysylltiedig â sefydlu'r bwrdd cynghori gweinidogol o ran unrhyw geisiadau a gyflwynir gan fusnesau ar gyfer cronfa dyfodol yr economi, neu unrhyw gronfa arall yn hynny o beth. Swyddogaeth y bwrdd cynghori gweinidogion yw ein herio a'n cynghori wrth inni weithredu rhannau eraill y cynllun ymhellach ac wrth inni brofi ei effaith.

Un o'r darnau cyntaf o waith y bydd y bwrdd cynghori gweinidogion yn ei wneud fydd cynnal adolygiad o effaith y contract economaidd. Mae'n gwbl hanfodol ein bod yn gallu dangos bod y contract yn wir yn arwain at welliannau o ran ansawdd gwaith ac arferion gwaith, ei fod yn arwain at gyfradd gyflymach o ddatgarboneiddio yn y gweithle, a'i fod yn cyfrannu at dwf—naill ai yn uniongyrchol i un o'r busnesau dan sylw neu yn y gadwyn gyflenwi. Ac rydym ni wedi ymgysylltu'n llawn gyda'r gymuned fusnes—mae'r Aelod yn gywir—yn ystod y broses o lunio'r cynllun a chynllunio sut i'w weithredu. Gallaf sicrhau aelodau bod unrhyw fusnes sy'n methu â chydymffurfio gyda'r contract economaidd—er na fyddant efallai yn gallu gwneud cais am gymorth ariannol uniongyrchol yn yr achos hwnnw, yr hyn a roddir iddyn nhw yw cymorth a chyngor er mwyn gwella eu dulliau gweithio fel y gallan nhw ymgeisio rywbryd eto. 

15:25

I know that a large number of people want to speak, so I'll be brief. About 20 per cent of the people working in my constituency are on less than the real living wage, and a considerable proportion of them are also on zero-hours contracts, and that is a massive problem in terms of the well-being of their children, because if people don't know when they're supposed to be working they can't make suitable childcare arrangements if they haven't got the money to pay for it. So, I wondered whether the Cabinet Secretary could say a bit more about how you're going to tackle the issue of fair work and particularly the role of the fair work board—how are they going to actually influence this agenda and drive down this casualisation of all our workforces?

Rwy'n gwybod bod nifer fawr o bobl eisiau siarad, felly byddaf yn gryno. Mae tua 20 y cant o'r bobl sy'n gweithio yn fy etholaeth i yn ennill llai na'r cyflog byw gwirioneddol, a hefyd, mae cyfran sylweddol ohonynt ar gontractau dim oriau. Mae hynny'n broblem enfawr o ran lles eu plant, oherwydd os nad yw pobl yn gwybod pryd maen nhw'n gweithio ni allant wneud trefniadau gofal plant addas os nad oes ganddyn nhw'r arian i dalu amdano. Felly,  tybed a allai Ysgrifennydd y Cabinet ddweud ychydig mwy ynglŷn â sut yr ydych chi'n mynd i'r afael â'r mater o waith teg ac yn arbennig swyddogaeth y bwrdd gwaith teg—sut y byddant mewn gwirionedd yn dylanwadu ar yr agenda hon ac yn lleihau'r agwedd ffwrdd â hi tuag at ein holl weithluoedd?

Can I thank Jenny Rathbone and recognise the difficulty of low salaries and also zero-hours contracts for the working population of her constituency and Wales as a whole? The fair work board will become the fair work commission, tasked with bringing forward recommendations and a clear definition of fair work by the spring of 2019. On an interim basis, we have adopted a definition of fair work that's been agreed by social partners. It will apply to the economic contract until the fair work commission bring forward a clear definition, but clearly the real living wage, zero-hours contracts, the right to be heard, the right to participation—these will all be factors very carefully considered by the commission and we look forward to adopting that new definition when it is presented in the spring of 2019.

A gaf i ddiolch i Jenny Rathbone a chydnabod anhawster cyflogau bychain a hefyd gontractau dim oriau ar gyfer y boblogaeth sy'n gweithio yn ei hetholaeth a thrwy Gymru gyfan? Bydd y bwrdd gwaith teg yn dod yn gomisiwn gwaith teg, a bydd yn gyfrifol am gyflwyno argymhellion a diffiniad clir o waith teg erbyn gwanwyn 2019. Yn y cyfamser, rydym wedi mabwysiadu diffiniad o waith teg y cytunwyd arno gan bartneriaid cymdeithasol. Bydd yn berthnasol i'r contract economaidd hyd nes bydd y comisiwn gwaith teg yn cyflwyno diffiniad clir. Ond mae'n amlwg y bydd y cyflog byw gwirioneddol, contractau dim oriau, yr hawl i gael eich clywed, yr hawl i gymryd rhan—bydd y rhain oll yn ffactorau y bydd y comisiwn yn eu hystyried yn ofalus iawn ac edrychwn ymlaen at fabwysiadu'r diffiniad newydd hwnnw pan gaiff ei gyflwyno yng ngwanwyn 2019.

Can I ask the Cabinet Secretary why the concept of the multiplier effect through the supply chain is not so fundamental that it wasn't considered to be a fifth pillar of social purpose?

A gaf i ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet pam nad yw'r cysyniad o'r effaith lluosydd drwy'r gadwyn gyflenwi mor sylfaenol nad ystyriwyd ef i fod yn bumed colofn diben cymdeithasol?

Well, multiplier effects are included in the action plan—

Wel, mae effeithiau lluosydd wedi'u cynnwys yn y cynllun gweithredu—

It's one part of the economic contract, ensuring that we don't just see growth within a business in its own right but that we actually look downstream at the supply chain, at the impact that a business can have on the wider business community within any given area or within the sector as a whole.

Mae'n un rhan o'r contract economaidd, yn sicrhau nad ydym yn gweld twf mewn busnes yn ei hawl ei hun, ond mewn gwirionedd yn edrych y tu hwnt i hynny ar y gadwyn gyflenwi, a'r effaith y gall busnes ei chael ar y gymuned fusnes ehangach mewn unrhyw ardal neu yn y sector cyfan.

Thank you, Cabinet Secretary, and it was a pleasure to join you yesterday at Abercynon-based Pinkspiration for the launch of the economic contract. I'm sure that, like me, you were struck by the way that Pinkspiration supports women in the business world by mentoring and also into non-traditional areas of work like construction. I was struck, for example, by the fact that their construction sites have a 50:50 gender split. How can this sort of advancement be captured in the contract, and in what way will it be used to encourage the participation of women in particular in the economy?

Secondly, I'm keen for further information about the position of smaller firms that may not be directly accessing Welsh Government contracts or support, but may be part of a wider supply chain. How will the experiences of these businesses be embedded into the contract, and also how will Welsh Government ensure that they are supported to maximise the benefits in turn to their workforces?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Pleser oedd cael ymuno â chi ddoe yn Pinkspiration yn Abercynon ar gyfer lansiad y contract economaidd. Rwy'n siŵr, fel fi, y gwnaed argraff arnoch chi gan y ffordd y mae Pinkspiration yn cefnogi menywod yn y byd busnes drwy fentora a hefyd eu cefnogi i ymhél â meysydd gwaith lle na fuont yn gwneud hynny yn draddodiadol, megis adeiladu. Er enghraifft, fe'm trawyd gan y ffaith bod 50% o'r gweithwyr ar eu safleoedd adeiladu yn ddynion, a bod 50% yn fenywod. Sut mae modd cynnwys y math hwn o ddatblygiad yn y contract, ac ym mha ffordd y caiff ei ddefnyddio i annog cyfranogiad menywod yn benodol yn yr economi?

Yn ail, rwy'n awyddus i gael rhagor o wybodaeth am sefyllfa cwmnïau llai o faint nad ydyn nhw efallai yn uniongyrchol yn manteisio ar gontractau neu gymorth Llywodraeth Cymru, ond sydd o bosibl yn rhan o gadwyn gyflenwi ehangach. Sut gaiff profiadau'r busnesau hyn eu hymgorffori yn y contract, a hefyd sut fydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau y cânt eu cefnogi i sicrhau'r manteision mwyaf yn eu tro i'w gweithluoedd?

15:30

Can I thank Vikki Howells for her questions and say what a delight it was to be able to join her in her constituency at Pinkspiration, who provided a very clear idea of what it is to be a fair employer, an employer that values a diverse workforce, and values fair work and the principles of fair work? What the plan is designed to do is to drive behavioural and cultural change within business, and with some companies, we've already seen that accomplished. Pinkspiration is a great example of a company that does comply already very clearly with the criteria of the economic contract. Others need encouragement. This plan gives that encouragement. It gives it in the form of significant financial resource if they should apply for Welsh Government support. 

The behavioural and cultural change that is required, though, won't happen overnight. We will need further work to be undertaken in terms of collaboration across the business community in order to influence and inspire the sort of change that we require, because inclusive employment is something that really has been a challenge in many parts of Wales, for many communities, for many people. I met yesterday with Daniel Biddle who was a survivor of the 7/7 bombings. Daniel will be providing me with advice on inclusive employment, and what he was able to highlight were the multiple challenges facing disabled people in accessing work and then remaining on the employment escalator. In order to bring about cultural and behavioural change, it will require leaders in business to inspire other leaders in business to change their ways, and this is something that I'm particularly keen to see happen through the calls for action and the economic contract. 

A gaf i ddiolch i Vikki Howells am ei chwestiynau a dweud pa mor hyfryd oedd gallu ymuno â hi yn ei hetholaeth yn Pinkspiration, a roddodd syniad clir iawn o'r hyn a olygir wrth fod yn gyflogwr teg, yn gyflogwr sy'n gwerthfawrogi gweithlu amrywiol, ac sy'n gwerthfawrogi gwaith teg ac egwyddorion gwaith teg? Bwriad y cynllun yw ysgogi newid ymddygiadol a diwylliannol o fewn busnes, ac yn achos rhai cwmnïau, rydym eisoes wedi gweld hynny'n cael ei gyflawni. Mae Pinkspiration yn enghraifft wych o gwmni sy'n cydymffurfio eisoes yn amlwg iawn â meini prawf y contract economaidd. Mae angen anogaeth ar eraill. Mae'r cynllun hwn yn rhoi'r anogaeth honno. Mae'n ei rhoi ar ffurf adnodd ariannol sylweddol pe byddent yn gofyn am gymorth gan Lywodraeth Cymru.

Ni fydd y newid ymddygiadol a diwylliannol sydd ei angen, serch hynny, yn digwydd dros nos. Bydd angen inni weld gwaith pellach yn cael ei wneud o ran cydweithio ledled y gymuned fusnes i ysbrydoli a dylanwadu ar y math o newid sy'n ofynnol gennym, gan fod cyflogaeth gynhwysol yn rhywbeth sydd wedi bod yn her mewn sawl rhan o Gymru, ar gyfer llawer o gymunedau, ac ar gyfer llawer o bobl. Ddoe, fe wnes i gyfarfod â Daniel Biddle sydd yn un a oroesodd y bomio ar 7/7. Bydd Daniel yn rhoi cyngor i mi ar gyflogaeth gynhwysol, a'r hyn yr oedd ef yn gallu tynnu sylw ato oedd yr heriau niferus sy'n wynebu pobl anabl wrth geisio cael gwaith ac aros wedyn ym myd cyflogaeth. I greu newid diwylliannol ac ymddygiadol, bydd yn ofynnol i arweinwyr mewn busnes ysbrydoli arweinwyr eraill mewn busnes i newid eu harferion. Mae hyn yn rhywbeth yr wyf yn arbennig o awyddus i'w weld yn digwydd drwy'r galwadau i weithredu a'r contract economaidd.

Thank you very much, Cabinet Secretary. 

Diolch yn fawr iawn ichi, Ysgrifennydd y Cabinet.

4. Datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg: Academi Genedlaethol Arweinyddiaeth Addysgol
4. Statement by the Cabinet Secretary for Education: National Academy for Educational Leadership

Yr eitem nesaf yw datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg: Academi Genedlaethol Arweinyddiaeth Addysgol. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, Kirsty Williams. 

The next item is a statement by the Cabinet Secretary for Education: National Academy for Educational Leadership. And I call on the Cabinet Secretary for Education, Kirsty Williams. 

Thank you very much, Deputy Presiding Officer. I believe that the key to building success in any organisation is good leadership, and nowhere is that truer than in an education system. Time and time again, evidence shows that a good school leader is essential in transforming a school environment so that its students and teachers can flourish. A common trait amongst great leaders is that they communicate a clear vision—a vision that establishes a clear sense of direction and destination. In Wales, our national mission is unambiguous: together we are working to raise standards, close the attainment gap and deliver an education system that is a source of national pride and public confidence. To deliver on this mission, Wales must nurture our leaders. So, last week, I was delighted to launch the National Academy for Educational Leadership, a vital component in supporting and reforming the way that we support our leaders.

Deputy Presiding Officer, I’d like to begin by thanking everyone who has worked so hard to establish the academy. In particular, the task and finish group, led so very ably by Ann Keane, has made an invaluable contribution. They have identified the academy’s vision and principles and have engaged with the profession to identify what is needed and why it's needed. They have provided the academy with sound foundations for the future. But I am keen that everyone involved in Welsh education sees the academy, whose headquarters will be in Swansea, as a fundamental part of the education landscape. It will be there to support all leaders at whatever stage of their careers—whether they are just thinking of taking the next steps into formal leadership or are experienced leaders. It will give them the confidence, support and the development so that they can achieve and be the very best. It will support all leaders across Wales, whether they are working in local authorities, schools, colleges, within English or Welsh-medium settings, or, indeed, other educational organisations, making leadership in Wales world-leading.

One way in which it will do this is through an endorsement function. Last week’s launch included a call for providers to submit their provision, in the first instance for the newly appointed and acting headteachers, and I expect that up to 300 individuals will be within the first group to be targeted. This endorsement process will be one of the key functions of the academy, ensuring that the provision available to our education professionals is high quality, accessible, and meets the ambitions in our national mission action plan. Above all, the academy will be looking to ensure that the provision is underpinned by international evidence of what makes effective leadership. And as a result, all leaders can be confident that the leadership development that they invest their time in will have a positive impact on the outcomes of children and young people.

The academy may be a small organisation, but its influence and impact needs to be—and, I believe, will be—extensive. The academy already embodies our coherent and collaborative approach to leadership development—even the way the organisation has been created has been collaborative. Academy quality criteria also include a requirement to engage serving leaders in the design, development and facilitation of provision. Whilst collaboration is a feature of much of the provision currently available in Wales, it will also provide more consistent opportunities for leaders to be engaged in all aspects of leadership development.

The academy will draw on and reflect the practice of inspirational, experienced and effective leaders already working in the Welsh system, as well as internationally. And the academy associates programme embodies just this. It is a development programme that is being co-developed by the first cohort of inspiring leaders, and represents a real opportunity to ensure that the programme stretches and challenges some of our highest performing educational professionals. I met the first cohort of associates recently, and their enthusiasm for the mission of the academy, and their role within it, was very inspiring.

As befits a flexible, innovative and small organisation, the academy will need a great online presence. It will enable a virtual community to develop, as well as making research and international evidence accessible to all. And this will continue to grow as the academy matures.

I have said before that the evidence is clear that the quality of an educational system depends not only on the levels of its professional capital but also on the levels of its leadership capital. And we have acted on this, and throughout the development of the academy, there has been a real consensus on the critical role of leadership, and it has been a valuable opportunity to collectively refocus our attention on leadership.

The development of the academy is an integral step forward, alongside our new professional teaching standards, reforming initial teacher education, and curriculum reform, in our collaborative approach to leadership development. Deputy Presiding Officer, I am truly excited that the academy is now in place, to support our leaders to make a difference to the lives of children and young people across Wales.

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Rwyf i o'r farn mai'r hyn sy'n allweddol wrth ennyn llwyddiant mewn unrhyw sefydliad yw arweinyddiaeth dda, ac nid yw hynny'n fwy gwir yn unman nag yn y system addysg. Dro ar ôl tro, dengys tystiolaeth fod arweinydd da mewn ysgol yn hanfodol i drawsnewid amgylchedd yr ysgol fel y gall ei disgyblion a'i hathrawon ffynnu. Nodwedd gyffredin ymysg yr arweinwyr gorau yw eu bod yn cyfathrebu gweledigaeth glir—gweledigaeth sy'n creu syniad clir o gyfeiriad a chyrchfan. Yng Nghymru, mae ein cenhadaeth genedlaethol yn ddiamwys: rydym yn gweithio gyda'n gilydd i godi safonau, i gau'r bwlch cyrhaeddiad a darparu system addysg sy'n destun balchder cenedlaethol a hyder y cyhoedd. I gyflawni'r genhadaeth hon, bydd raid i Gymru feithrin ein harweinwyr. Felly, yr wythnos diwethaf, roeddwn yn falch iawn o lansio'r Academi Genedlaethol ar gyfer Arweinyddiaeth Addysgol, elfen hollbwysig ar gyfer cefnogi a diwygio'r ffordd yr ydym yn cefnogi ein harweinwyr.

Dirprwy Lywydd, hoffwn ddechrau drwy ddiolch i bawb sydd wedi gweithio mor galed i sefydlu'r academi. Yn benodol, mae'r grŵp gorchwyl a gorffen, dan arweiniad medrus iawn Ann Keane, wedi gwneud cyfraniad amhrisiadwy. Maen nhw wedi nodi gweledigaeth ac egwyddorion yr academi ac wedi ymgysylltu gyda'r proffesiwn ar gyfer nodi'r hyn sydd ei angen a pham mae angen hynny. Maen nhw wedi gosod sylfeini cadarn i'r academi ar gyfer y dyfodol. Ond rwy'n awyddus fod pawb sy'n ymwneud ag addysg yng Nghymru yn gweld yr academi, y bydd ei phencadlys yn Abertawe, yn rhan sylfaenol o dirwedd addysg. Bydd hi yno i gefnogi'r holl arweinwyr ar ba gyfnod bynnag yn eu gyrfa—os ydynt yn ystyried cymryd y camau nesaf at arweinyddiaeth ffurfiol neu os ydynt yn arweinwyr profiadol. Bydd yn rhoi hyder iddyn nhw, a chefnogaeth a datblygiad fel eu bod yn gallu cyflawni a gwneud eu gorau glas. Bydd yn cefnogi'r holl arweinwyr ledled Cymru, p'un a ydynt yn gweithio mewn awdurdodau lleol, ysgolion, colegau, o fewn lleoliadau cyfrwng Cymraeg neu Saesneg, neu, yn wir, mewn sefydliadau addysgol eraill, gan wneud yr arweinyddiaeth yng Nghymru yn flaenllaw yn fyd-eang.

Un ffordd o wneud hyn yw drwy swyddogaeth gymeradwyo. Roedd lansiad yr wythnos diwethaf yn cynnwys galwad ar ddarparwyr i gyflwyno eu darpariaeth, yn y lle cyntaf ar gyfer penaethiaid newydd eu penodi a thros dro, a disgwyliaf y bydd hyd at 300 o unigolion yn y grŵp cyntaf i gael ei dargedu. Bydd y broses gymeradwyo yn un o swyddogaethau allweddol yr academi, gan sicrhau bod y ddarpariaeth sydd ar gael i'n gweithwyr proffesiynol addysg yn hygyrch, o ansawdd uchel ac yn bodloni uchelgeisiau ein cynllun gweithredu cenhadaeth genedlaethol. Yn anad dim, bwriad yr academi fydd sicrhau bod y ddarpariaeth yn cael ei hategu gan dystiolaeth ryngwladol o'r hyn yw ystyr arweinyddiaeth effeithiol. Ac o ganlyniad, gall pob arweinydd fod yn hyderus y bydd y datblygiad arweinyddiaeth y byddant yn buddsoddi eu hamser ynddi yn cael effaith gadarnhaol ar y canlyniadau i blant a phobl ifanc.

Efallai mai sefydliad bychan yw'r academi, ond bydd raid i'w dylanwad a'i heffaith fod—ac, yn fy marn i, felly y bydd—ar raddfa fawr. Mae'r academi eisoes yn ymgorffori ein dull gweithredu cydlynol a chydweithredol o ddatblygu arweinyddiaeth—mae hyd yn oed y ffordd y crëwyd y sefydliad ynddi wedi bod yn gydweithredol. Bydd meini prawf ansawdd yr academi yn cynnwys amod hefyd i gynnwys arweinwyr yn y gwaith o ddylunio, datblygu a hwyluso'r ddarpariaeth. Er bod cydweithrediad yn nodwedd fawr o'r ddarpariaeth sydd i'w chael ar hyn o bryd yng Nghymru, bydd yn darparu cyfleoedd mwy cyson hefyd ar gyfer arweinwyr i gymryd rhan ym mhob agwedd ar ddatblygu arweinyddiaeth.

Bydd yr academi yn defnyddio ac yn adlewyrchu arferion yr arweinwyr ysbrydoledig, profiadol ac effeithiol sy'n gweithio eisoes yn y system yng Nghymru, yn ogystal ag yn rhyngwladol. A bydd rhaglen swyddogion cyswllt yr academi yn ymgorffori hyn. Mae'n rhaglen ddatblygu a gyd-ddatblygir gan y garfan gyntaf o arweinwyr ysbrydoledig, ac mae'n gyfle gwirioneddol i sicrhau bod y rhaglen yn ymestyn ac yn herio rhai o'n gweithwyr addysgol sy'n perfformio orau. Fe wnes i gyfarfod â'r garfan gyntaf o gymdeithion yn ddiweddar, ac roedd eu brwdfrydedd dros genhadaeth yr academi, a'u swyddogaethau ynddi, yn ysbrydoledig iawn.

Fel sy'n gweddu i sefydliad bychan, arloesol a hyblyg, bydd angen i'r academi fod â phresenoldeb mawr ar-lein. Bydd yn galluogi datblygiad rhith gymuned, yn ogystal â sicrhau bod ymchwil a thystiolaeth ryngwladol ar gael i bawb. A bydd hyn yn parhau i dyfu wrth i'r academi aeddfedu.

Rwyf wedi dweud cyn hyn bod y dystiolaeth yn eglur fod ansawdd y system addysgol yn dibynnu nid yn unig ar lefelau ei chyfalaf proffesiynol ond hefyd ar lefelau cyfalaf ei harweinyddiaeth. Ac rydym wedi gweithredu ar hyn, a thrwy gydol datblygiad yr academi, bu consensws gwirioneddol ar swyddogaeth hollbwysig arweinyddiaeth, a bu'n gyfle gwerthfawr i ail-ganolbwyntio ein sylw ar arweinyddiaeth yn gydweithredol.

Mae datblygiad yr academi yn gam hanfodol ymlaen, ochr yn ochr â'n safonau dysgu proffesiynol newydd, diwygiad addysg gychwynnol athrawon, a diwygiad y cwricwlwm, yn ein dull cydweithredol o ddatblygu arweinyddiaeth. Dirprwy Lywydd, rwy'n llawn cyffro am fod yr academi bellach ar waith, i gefnogi ein harweinwyr i wneud gwahaniaeth i fywydau plant a phobl ifanc ledled Cymru.

15:35

Thank you, Minister, for your statement, and for an advance copy of it. It is all about leadership, in terms of making sure that all of our children have the very best opportunities to thrive during their time in school and the education system here in Wales. I know that this is something that you are passionate about addressing, in terms of the deficiencies in the system. And I too want to thank Ann Keane in her role as chair of the task and finish group, indeed along with the other members of that group, for her work.

I'm interested to note that the new academy is going to be based in Swansea. It's good that it's not going to be based within the Cardiff bubble, if you like, and that it's actually going to be elsewhere in the country. But I wonder why that decision was taken, and whether there were any bids from other parts of Wales, in terms of being the host of such a prestigious organisation. I'm sure that many others will be interested to know why Swansea was the successful bidder.

I assume now that there is a budget in place for this organisation; I haven't seen any details of that budget. I don't know how many employees—you kept referring to it as a relatively small organisation, I noticed, during your statement. But I would be interested to know what sort of budget this organisation has at its disposal, in order that those resources can be effectively spent on the things that we want them to be spent on, i.e. making sure that there's adequate professional development and support for school leaders and others in the education system here in Wales.

I noticed that there's also a focus very much on headteachers and senior members of staff in our schools. But, of course, the educational leadership that we have in our country goes beyond just headteachers. There are many organisations, like further education colleges et cetera, that may be able to benefit and, indeed, there may be an exchange of support from FE colleges and the universities sector, which may be of benefit for this new organisation. So, I wonder whether you can tell us how you expect them to be able to engage with the new national academy and what benefits you expect to be able to derive from their expertise. One of the features of recent Estyn reports has been the good leadership in our FE sector in particular, and I'm passionate about making sure that they have the opportunity to support the development of good leadership also in other parts of the education system. 

I wonder also—. I notice that there's an emphasis on the co-development, if you like, and collaboration with leaders in terms of developing the role of the new academy. But I wonder to what extent people will actually have the time, frankly, to be able to have an input into the development of this new organisation, given that most of them will have a day job to do, and they already feel very squeezed in terms of their time. All of the headteachers that I speak to, frankly, seem to have very little time other than to firefight in their schools at the moment, because of the work pressures that there are. So, I wonder if you could tell us how you're making sure that they have the capacity to engage in a meaningful way with the new academy in terms of developing its programmes, because I think it's very important that they're given some space to be able to do that in a meaningful way. 

I'm pleased to see that there's going to be an emphasis on an accreditation scheme, if you like—a quality mark scheme—for some of the tools that are already out there, and that they will be assessed against an evidence base to show that they are effective tools for leaders to be able to use in their professional development. Can you assure us, then, that those things that don't meet the mark, if you like, will be scrapped, and that we won't see Welsh taxpayers' money wasted on certain things, which we've spent money on in the past? Because I know that many people are frustrated sometimes that a lot of money is being spent on professional development, which has not delivered on the promises that have been set out at the start.

And just one final question: I know that this is an independent organisation, but it's obviously very important that there's an accountability structure in place with the organisation, which is ultimately accountable to this National Assembly. So, can you tell us what the arrangements for accountability of the new academy will be? Will it be subject to inspection by Estyn? How do you expect this National Assembly to be able to interface with the organisation? And do you see a role for local education authorities and the regional consortia in being able to do that, or are there other mechanisms that you feel should be at our disposal? Thank you. 

Diolch ichi, Gweinidog, am eich datganiad, ac am y copi ohono o flaen llaw. Mae hyn i gyd yn ymwneud ag arweinyddiaeth, o ran gwneud yn siŵr bod pob plentyn yn cael y cyfle gorau i ffynnu yn ystod ei amser yn yr ysgol a'r system addysg yma yng Nghymru. Rwy'n gwybod bod mynd i'r afael â hyn yn rhywbeth yr ydych yn teimlo'n angerddol yn ei gylch, o ran y diffygion sydd yn y system. A hoffwn innau ddiolch hefyd i Ann Keane yn ei swydd yng nghadair y grŵp gorchwyl a gorffen, yn wir ynghyd ag aelodau eraill yn y grŵp hwnnw, am ei gwaith.

Mae'n ddiddorol nodi y bydd yr academi newydd wedi'i lleoli yn Abertawe. Mae'n beth da nad yw'n mynd i fod wedi'i lleoli yn swigen Caerdydd, os hoffech chi, a'i bod mewn gwirionedd mewn rhan arall o'r wlad. Ond rwy'n holi pam y gwnaed y penderfyniad hwnnw, ac a fu unrhyw gynigion o rannau eraill o Gymru i gael bod yn gartref i sefydliad o'r fath fri. Rwy'n siŵr y bydd llawer o bobl eraill â diddordeb i wybod pam mai Abertawe oedd y cynigydd llwyddiannus.

Rwy'n cymryd yn awr fod yna gyllideb yn ei lle ar gyfer y sefydliad hwn; ni welais unrhyw fanylion o'r gyllideb honno. Nid wyf i'n gwybod faint o weithwyr—roeddech chi'n cyfeirio ato o hyd fel sefydliad cymharol fychan, roeddwn yn sylwi, yn eich datganiad. Ond byddai gennyf ddiddordeb i wybod pa fath o gyllideb fydd ar gael i'r sefydliad hwn, fel y gall yr adnoddau hynny gael eu gwario yn effeithiol ar y pethau yr ydym yn dymuno iddynt gael eu gwario arnynt, h.y. sicrhau bod datblygiad a chymorth proffesiynol digonol ar gyfer arweinwyr ysgol ac eraill yn y system addysg yma yng Nghymru.

Sylwais fod yna ganolbwyntio mawr iawn hefyd ar benaethiaid ac uwch aelodau staff yn ein hysgolion. Ond, wrth gwrs, mae'r arweinyddiaeth addysgol sydd gennym yn ein gwlad yn mynd ymhellach na phenaethiaid yn unig. Ceir llawer o sefydliadau, fel colegau addysg bellach ac ati, a allent elwa ac, yn wir, gallai fod cyfnewid cefnogaeth gan golegau addysg bellach a'r sector prifysgolion, a allai fod o fudd i'r sefydliad newydd hwn. Felly, tybed a allech ddweud wrthym sut yr ydych yn disgwyl iddynt allu ymgysylltu â'r academi genedlaethol newydd a pha fanteision y gallwch ddisgwyl eu gweld yn deillio o'u harbenigedd nhw. Un o nodweddion adroddiadau diweddar gan Estyn yw'r arweinyddiaeth dda yn ein sector addysg bellach yn arbennig, ac rwy'n daer o blaid gwneud yn siŵr bod ganddyn nhw'r cyfle i gefnogi datblygiad arweinyddiaeth dda mewn rhannau eraill o'r system addysg hefyd.

Tybed hefyd—. Rwy'n sylwi bod pwyslais ar gyd-ddatblygu, mewn ffordd o siarad, a chydweithio gydag arweinwyr i ddatblygu swyddogaeth yr academi newydd. Ond tybed i ba raddau y bydd gan bobl ddigon o amser, mewn gwirionedd, i allu cael mewnbwn i ddatblygiad y sefydliad newydd hwn, o gofio y bydd gan y rhan fwyaf ohonynt eu swydd feunyddiol, ac maen nhw'n teimlo'n gyfyngedig iawn o ran eu hamser yn barod. Ymddengys mai ychydig iawn o amser sydd gan gan bob un o'r penaethiaid yr wyf i'n siarad â nhw, a dweud y gwir, i wneud dim ar wahân i ymlafnio yn eu hysgolion eu hunain ar hyn o bryd, oherwydd y pwysau gwaith sy'n bodoli. Felly, tybed a allech chi ddweud wrthym ni sut yr ydych chi am wneud yn siŵr bod y gallu ganddynt i ymgysylltu mewn ffordd ystyrlon â'r academi newydd o ran datblygiad ei rhaglenni, oherwydd rwyf i o'r farn ei bod yn bwysig iawn eu bod yn cael rhywfaint o gyfle i allu gwneud hynny mewn ffordd ystyrlon.

Rwy'n falch o weld y bydd pwyslais ar gynllun achredu, mewn ffordd o siarad—cynllun marc ansawdd—ar gyfer peth o'r adnoddau sy'n bodoli eisoes, ac y byddant yn cael eu hasesu yn ôl sylfaen dystiolaeth i ddangos eu bod yn adnoddau effeithiol i arweinwyr allu eu defnyddio yn eu datblygiad proffesiynol. A wnewch chi roi sicrwydd inni, felly, y ceir gwared ar y pethau hynny nad ydynt yn cyrraedd y nod ac na fyddwn yn gweld arian trethdalwyr Cymru yn cael ei wastraffu ar rai pethau yr ydym wedi gwario arian arnyn nhw o'r blaen? Gwn fod llawer o bobl yn teimlo'n rhwystredig o bryd i'w gilydd am fod llawer o arian yn cael ei wario ar ddatblygiad proffesiynol, nad yw wedi gwireddu'r addewidion a nodwyd ar y dechrau.

A dim ond un cwestiwn terfynol: rwy'n gwybod mai sefydliad annibynnol yw hwn, ond mae'n amlwg ei bod yn bwysig iawn fod yna strwythur atebolrwydd ar waith yn y sefydliad, sy'n atebol yn y pen draw i'r Cynulliad Cenedlaethol hwn. Felly, a wnewch chi ddweud wrthym ni beth fydd y trefniadau ar gyfer atebolrwydd yr academi newydd? A fydd yn destun arolwg gan Estyn? Sut ydych chi'n disgwyl i'r Cynulliad Cenedlaethol hwn allu rhyngwynebu â'r sefydliad? Ac a ydych yn gweld swyddogaeth i awdurdodau addysg lleol a'r consortia rhanbarthol wneud hynny, neu a oes dulliau eraill y teimlwch y dylent fod ar gael i ni? Diolch ichi.

15:40

Can I thank Darren Millar for his positive welcome of the development of the academy? He's quite right to say that this has been a priority for me since coming into office. If we look back at a series of educational reforms in Wales, there has been a glaring gap, I believe, in the focus on leadership support within the system. It was identified in the 2014 Organisation for Economic Co-operation and Development report, and on coming into office I was determined to do something about that. And I was very glad to see, when we invited the OECD back, that they were urging us to get on with the job of creating the academy. It is crucial if we are to transform Welsh education that we have a greater focus on the quality of leadership. So, I'm grateful for his welcome. 

My understanding of the decision to place it in Swansea was a recommendation that was made to me by the task and finish group. I've made it clear that my desire was that the organisation should be set outside the bubble, so to speak, and the task and finish group spoke to a number of locations, I understand, looking for good-quality accommodation at a decent price, and the recommendation came back for an office in Swansea. I believe that they will be up and running fully in that office a little bit later on.

We expect the academy to have a small staff of around seven to eight individuals. So, this is not a top-heavy organisation. Again, that's on the basis of the work that has been done by the task and finish group to look to create a form after they had decided on what the function should be. So, form follows function, and the recommendation was a small staff group was required.

With regard to financing—of course, subject to any votes in this National Assembly—but in the draft budget papers that have already come before Members, we've identified £1 million for the next three years to support the work of the academy.

Darren, you're absolutely right that this academy needs to be for all people involved in education in Wales. There are already some very, very strong programmes that support FE leadership, and you're quite right, strong FE leadership has been a characteristic of many, many of the Estyn reports that have come through. And there is an opportunity to learn from what has worked well in FE, as well as what has worked well in HE, but eventually, I want the academy to encompass leadership roles in education right the way across the board, and I would include in that educational leadership roles at all levels in school. So, not just headteachers or the senior management team, but actually, middle leadership—so, the heads of department, heads of subject, not just the top echelons in our school community. We're also looking at FE as well. I would also include in that local education authorities. I would like it to stretch to regional consortia, and I'd like it to stretch to Welsh Government as well, including my officials who are engaged in education roles within my department. So, actually, I want the academy eventually to be able to provide opportunities across the piece. But of course, as a new organisation, we need to crawl before we walk, before we run, and the priority has to be supporting those who are new to leadership at the moment and our existing leaders. Once we've got that right, the academy will look to expand the provision it is able to go into next. It's early days and we need to get the basics right before we move forward, but I want it to be for everyone.

Darren, can I give you an absolute reassurance? One of the most important jobs the academy will do will be to quality assure provision. There are vast varieties of programmes out there, and we need to know, and leaders need to know, that what they're investing their time in, and what we're investing scarce public resources in, are programmes of professional development that are evidence based and work. And that will be a crucial role. I have no problem in assuring you that if those programmes aren't up to the mark, I don't want my professionals taking part in those programmes; they will not be quality assured. What's really important is that assurance process will include our academy associates. So, these are people who are already at the highest point in their career, but even then, have identified that there is more that they can learn about running great organisations. And they will be an integral part of advising the academy on what those provisions will look like, so that they really meet the needs of professionals. But crucially, in meeting the needs of the professionals, it will impact on our children.

This leadership academy is there for a purpose, and it's not just for the individuals who participate, but it will be to allow those individuals who participate to have an impact back in their institutions on the standard of teaching and learning, and ultimately, the outcomes for our children.

A gaf i ddiolch i Darren Millar am ei groeso cadarnhaol i ddatblygiad yr academi? Mae'n iawn i ddweud bod hyn wedi bod yn flaenoriaeth i mi ers i mi fod yn fy swydd. Os edrychwn yn ôl ar gyfres o ddiwygiadau addysgol yng Nghymru, bu bwlch enfawr, mi gredaf, yn y canolbwyntio ar gymorth i arweinwyr o fewn y system. Cafodd ei nodi mewn adroddiad yn 2014 gan y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd, a phan ddeuthum i'm swydd roeddwn yn benderfynol o wneud rhywbeth ynglŷn â hynny. Ac roeddwn yn falch iawn o weld, pan wahoddwyd y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn ei ôl, ei fod yn ein hannog i fwrw ymlaen gyda'r gwaith o greu'r academi. Mae'n hollbwysig os ydym am drawsnewid addysg yng Nghymru ein bod yn canolbwyntio'n fwy ar ansawdd arweinyddiaeth. Felly, rwy'n ddiolchgar am ei groeso.

Fy nealltwriaeth i o'r penderfyniad i'w lleoli yn Abertawe oedd argymhelliad a roddwyd i mi gan y grŵp gorchwyl a gorffen. Rwyf wedi'i gwneud yn glir mai fy awydd i oedd y dylai'r sefydliad gael ei leoli y tu allan i'r swigen, fel petai, ac fe siaradodd y grŵp gorchwyl a gorffen â nifer o leoliadau, rwy'n deall, gan edrych am gartref o ansawdd da am bris rhesymol, a daeth yr argymhelliad yn ei ôl am swyddfa yn Abertawe. Rwy'n credu y byddan nhw'n llwyr weithredol yn y swyddfa honno gyda hyn.

Rydym yn disgwyl y bydd gan yr academi nifer fechan o staff o tua saith i wyth o unigolion. Felly, nid sefydliad pendrwm yw hwn. Eto, mae hynny ar sail y gwaith a wnaed gan y grŵp gorchwyl a gorffen i geisio llunio'r ffurf ar ôl penderfynu ar y swyddogaeth. Felly, mae'r ffurf yn dilyn y swyddogaeth, a'r argymhelliad oedd mai grŵp bychan o staff oedd ei angen.

O ran ariannu—wrth gwrs, yn amodol ar unrhyw bleidlais yn y Cynulliad Cenedlaethol hwn—ond yn y papurau cyllideb drafft sydd eisoes wedi dod gerbron yr Aelodau, rydym wedi nodi £1 miliwn ar gyfer y tair blynedd nesaf i gefnogi gwaith yr academi.

Darren, rydych yn llygad eich lle fod angen i'r academi hon fodoli er mwyn pawb sy'n ymwneud ag addysg yng Nghymru. Ceir yn barod rai rhaglenni grymus iawn sy'n cefnogi arweinyddiaeth Addysg Bellach, ac rydych yn hollol gywir, mae arweinyddiaeth gref mewn Addysg Bellach wedi nodweddu llawer iawn o adroddiadau Estyn. A cheir cyfle i ddysgu o'r hyn sydd wedi gweithio'n dda mewn Addysg Bellach, yn ogystal â'r hyn sydd wedi gweithio'n dda mewn Addysg Uwch, ond yn y pen draw, rwy'n awyddus i'r academi gwmpasu swyddogaethau arweinyddiaeth mewn addysg o ben bwygilydd, a byddwn yn cynnwys yn hynny swyddogaethau arweinyddiaeth addysgol ar bob lefel yn yr ysgol. Felly, nid penaethiaid neu'r uwch dîm rheoli yn unig, ond mewn gwirionedd, yr arweinyddiaeth ganol—felly, penaethiaid adrannau, penaethiaid pynciau, nid yn unig yr uwch haenau yng nghymuned yr ysgol. Rydym yn edrych hefyd ar Addysg Bellach. Byddwn yn cynnwys yr awdurdodau addysg lleol hefyd. Hoffwn ei ymestyn i gonsortia rhanbarthol, a hoffwn ei ymestyn i Lywodraeth Cymru hefyd, gan gynnwys y swyddogion sy'n ymwneud â swyddogaethau addysg yn fy adran i. Felly, mewn gwirionedd, rwy'n awyddus i'r academi yn y pen draw allu gynnig cyfleoedd yn gyffredinol. Ond wrth gwrs, fel sefydliad newydd, mae angen inni gropian cyn cerdded, cyn inni redeg, ac mae'n rhaid rhoi'r flaenoriaeth i'r rhai sy'n newydd i arweinyddiaeth ar hyn o bryd a'n harweinwyr presennol. Pan fyddwn wedi cael hwyl ar hynny, bydd yr academi yn edrych tuag at ehangu'r ddarpariaeth nesaf. Mae'n ddyddiau cynnar, ac mae angen inni gael y pethau sylfaenol yn iawn cyn inni symud ymlaen, ond rwy'n dymuno iddi fod ar gyfer pawb.

Darren, a allaf eich sicrhau chi yn gyfan gwbl? Un o swyddogaethau pwysicaf yr academi fydd sicrhau ansawdd y ddarpariaeth. Mae amrywiaeth enfawr o raglenni yn bodoli, ac mae angen inni wybod, ac mae angen i'n harweinwyr wybod, mai'r hyn y maen nhw'n buddsoddi eu hamser ynddo, a'r hyn yr ydym ni'n buddsoddi adnoddau cyhoeddus prin ynddo, yw rhaglenni datblygiad proffesiynol sy'n seiliedig ar dystiolaeth ac sy'n gweithio. A bydd honno'n swyddogaeth hollbwysig. Nid oes gennyf unrhyw broblem o ran eich sicrhau chi, pe na fyddai'r rhaglenni hynny wedi cyrraedd y nod, na fyddwn yn dymuno gweld fy ngweithwyr proffesiynol i yn cymryd rhan yn y rhaglenni hynny; ni roddir sicrwydd ansawdd iddynt. Yr hyn sy'n wirioneddol bwysig yw y bydd y broses sicrhau yn cynnwys ein cymdeithion yn yr academi. Felly, mae'r rhain yn bobl sydd eisoes ar binacl eu gyrfa, ond hyd yn oed, maen nhw wedi nodi bod yna fwy y gallen nhw ei ddysgu am redeg sefydliadau mawr. A byddant yn rhan annatod o gynghori'r academi ar y darpariaethau hynny, fel y byddent yn diwallu anghenion gweithwyr proffesiynol. Ond yn dyngedfennol, wrth ddiwallu anghenion y gweithwyr proffesiynol, bydd yn effeithio ar ein plant.

Mae'r academi arweinyddiaeth yno i bwrpas, nid yn unig ar gyfer yr unigolion sy'n cymryd rhan, ond bydd yn caniatáu i'r unigolion hynny sy'n cymryd rhan gael effaith yn eu sefydliadau nhw eu hunain ar safon yr addysg a'r dysgu, ac yn y pen draw, y canlyniadau i'n plant.

15:45

Can I thank the Cabinet Secretary as well for her statement this afternoon, and reiterate the thanks to Ann Keane and others who brought us to this point and, of course, extend our best wishes to those who are now charged with moving this work forward over the coming period?

As you say, leadership has been recognised as one of the weaker aspects of the Welsh education system for several years, so it's crucial that we do get this right. We know—Estyn tells us, and you've told us what the OECD have been saying—that successful leadership is a key factor in achieving the best possible outcomes for learners. So, the leadership academy is very welcome in that respect, and Plaid Cymru have been clear all along that we want to ensure that all leaders, and potential leaders, have access to good-quality professional development, so that we can start addressing some of the issues such as a lack of succession planning.

Many of us will be governors, I'm sure, who've been in a situation where we've tried to recruit school leaders, and we've found the pool to be inadequate, quite frankly, from my experience, certainly, in the past, and growing that pool is essential. You didn't really address—well, you didn't at all, I don't think—the point around the fact that leadership has to be a more attractive proposition. We're in a climate with contracting budgets, reducing capacities, increasing workloads and, really, I'm not sure whether it is the attractive proposition that we would like it to be, these days. So, I would ask again about ensuring that there is the capacity in terms of resources available to release people to undertake some of this training, to give them that space to allow schools to bring in cover or to pay for some of these opportunities, if there is a cost, but also in terms of time—that teachers are afforded more time to be able to take advantage of professional development, so that we can start truly realising the potential that a number of these individuals have.

I'd like to ask about the NPQH—the national professional qualification for headships. There's been some debate about it in the past. Clearly, you've expressed your intention that it is here to stay, or at least that's my understanding, and I'm sure you'll correct me if I'm wrong. I'm just wondering whether the academy now has a role in that discussion as well, and where they see it sitting, because, clearly, some people see it as a barrier, others see it as a useful reflective learning opportunity. So, it would be good to see how you see that fitting in to the medium-term work of the academy.

Now, on September the seventeenth—no, September last year, that's what I'm trying to say, you announced funding of over £1.28 million to establish school business manager pilots in 11 local authorities, a very welcome step, hopefully to address many of the administrative burdens that some of these leaders find themselves having to grapple with. I was wondering if you could give us an update on those pilots and how you see those, or when you would see those, potentially, being rolled out to other areas, or when you would think that you'd be in a position to make that call, as to whether they are, actually, a valuable addition to the support that leaders in our schools have.

You mentioned that the academy would have a broad remit in terms of the cohort of people that it would target—not just schools, but local authorities, consortia, et cetera. Would that extend to the youth service? I'm just asking the question whether it would extend that far, reflecting, of course, for example, the remit of the Education Workforce Council in that respect.

It's going to have, as you say in your statement, a very strong online presence, and a virtual community is going to be one of the cornerstones of this provision. I'm just wondering how that'll link into or dovetail with other online platforms and resources available to many of these teachers and leaders, such as Hwb, such as the Education Workforce Council's professional learning passport, as well, which draws much of this together. Is the vision that the academy becomes some sort of focal point for all of these and draws these together, or is it a means of feeding material into many of these? Does it bring that coherence to the myriad of provision that is out there, or does it add to some of those platforms?

Finally, how are you going to measure the impact and the potential success of the academy? What, in your mind, are the milestones, the targets or the aspirations that you have and how will you be able to demonstrate that it is actually having the impact that we all want to see?

A gaf innau hefyd ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei datganiad y prynhawn yma, ac ategaf y diolch i Ann Keane ac eraill sydd wedi dod â ni i'r fan hon ac, wrth gwrs, hoffem estyn ein dymuniadau gorau i'r rhai sydd bellach yn gyfrifol am symud y gwaith hwn yn ei flaen yn y cyfnod sydd ar ddod?

Fel yr ydych chi'n dweud, nodwyd mai arweiniad fu yn un o'r agweddau gwannaf ar system addysg Cymru am nifer o flynyddoedd, felly mae'n hanfodol ein bod yn gwneud hyn yn iawn. Rydym yn gwybod—mae Estyn yn dweud wrthym, ac rydych chi wedi dweud wrthym yr hyn y bu'r OECD yn ei ddweud—bod arweinyddiaeth lwyddiannus yn ffactor allweddol wrth gyflawni'r canlyniadau gorau posibl i ddysgwyr. Felly, croesewir yr academi arweinyddiaeth yn fawr yn hynny o beth, ac mae Plaid Cymru wedi bod yn glir o'r cychwyn cyntaf ein bod yn awyddus i sicrhau bod yr holl arweinwyr a darpar arweinwyr yn gallu cael gafael ar ddatblygiad proffesiynol o ansawdd da, fel ein bod yn gallu ddechrau mynd i'r afael â rhai o'r materion megis diffyg cynllunio ar gyfer olyniaeth.

Bydd llawer ohonom yn llywodraethwyr, rwy'n siŵr, sydd wedi bod mewn sefyllfa lle yr ydym wedi ceisio recriwtio arweinwyr ysgolion. Rydym wedi canfod bod y gronfa'n annigonol, a dweud y gwir, o'm profiad i, yn sicr, yn y gorffennol, ac mae tyfu'r gronfa honno'n hanfodol. Wnaethoch chi ddim ymdrin mewn gwirionedd—wel, ddim o gwbl, nid wyf yn credu—â'r pwynt ynglŷn â'r ffaith ei bod yn rhaid i arweinyddiaeth fod yn fenter fwy deniadol. Rydym mewn hinsawdd o gyllidebau sy'n crebachu, capasiti yn lleihau, llwythi gwaith yn cynyddu ac, mewn gwirionedd, nid wyf yn siŵr a yw'n fenter mor ddeniadol ag y byddem yn hoffi iddi fod, y dyddiau hyn. Felly, gofynnaf eto am sicrhad bod y capasiti ar gael o ran adnoddau i allu rhyddhau pobl i ymgymryd â pheth o'r hyfforddiant hwn, i roi'r cyfle hwnnw i alluogi ysgolion i gael staff cyflenwi neu i dalu am rai o'r cyfleoedd hyn, os oes cost, ond hefyd o ran amser—bod athrawon yn cael mwy o amser i allu manteisio ar ddatblygiad proffesiynol, fel y gallwn ddechrau gwireddu potensial nifer o'r unigolion hyn.

Hoffwn ofyn am yr CPCP—y cymhwyster proffesiynol cenedlaethol ar gyfer prifathrawiaeth. Bu cryn ddadlau am hynny yn y gorffennol. Yn amlwg, rydych wedi mynegi eich bwriad iddo fod yma i aros, neu o leiaf dyna fy nealltwriaeth i, ac rwy'n siŵr y byddech yn fy nghywiro pe bawn yn anghywir. Tybed a oes gan yr academi swyddogaeth yn y drafodaeth honno hefyd erbyn hyn, a beth yw eu barn nhw, oherwydd, yn amlwg, mae rhai pobl yn ei weld yn rhwystr, mae eraill yn ei weld yn gyfle defnyddiol i ddysgu â myfyrio. Felly, byddai'n dda inni weld sut y gwelwch hynny'n rhan o waith tymor canolig yr Academi.

Nawr, ar yr ail ar bymtheg o fis Medi—na, fis Medi'r llynedd, dyna'r wyf yn ceisio'i ddweud, fe gyhoeddoch gyllid gwerth dros £1.28 miliwn i sefydlu cynlluniau peilot rheolwyr busnes ysgol mewn 11 o awdurdodau lleol, cam i'w groesawu'n fawr, i fynd i'r afael â llawer o'r beichiau gweinyddol y mae rhai o'r arweinwyr hyn yn gorfod ymlafnio â nhw. Tybed a allech chi roi diweddariad ar y cynlluniau peilot hynny a sut yr ydych yn gweld y rheini, neu pryd fyddech chi'n gweld y rheini, o bosibl, yn cael eu cyflwyno mewn ardaloedd eraill, neu pryd fyddech chi'n credu y byddwch mewn sefyllfa i ddod i benderfyniad ar hynny, sef a ydynt, mewn gwirionedd, yn ychwanegiad gwerthfawr at y gefnogaeth sydd gan arweinwyr yn ein hysgolion. 

Roeddech chi'n sôn y byddai gan yr academi gylch gwaith eang o ran y garfan o bobl y byddai'n eu targedu—nid dim ond ysgolion, ond awdurdodau lleol, consortia, ac ati. A fyddai hynny'n ymestyn i'r gwasanaeth ieuenctid? Dim ond gofyn y cwestiwn ydw i a fyddai'n ymestyn cyn belled â hynny, gan adlewyrchu, wrth gwrs, er enghraifft, gylch gwaith Cyngor y Gweithlu Addysg yn hynny o beth.

Bydd ganddi, fel y dywedwch yn eich datganiad, bresenoldeb cryf iawn ar-lein, a bydd rhith gymuned yn un o gonglfeini'r ddarpariaeth hon. Tybed sut y byddwch yn cysylltu hynny neu'n ei asio gyda llwyfannau ar-lein ac adnoddau eraill sydd ar gael i lawer o athrawon ac arweinwyr, fel Hwb, fel pasbort dysgu proffesiynol Cyngor y Gweithlu Addysg, yn ogystal â hynny, sydd yn tynnu llawer o hyn at ei gilydd. Ai'r weledigaeth yw fod yr academi yn dod yn rhyw fath o ganolbwynt i'r rhain i gyd ac yn eu tynnu at ei gilydd, neu a fydd hi'n fodd o fwydo deunydd i mewn i nifer o'r rhain? A fydd yn dod a'r cydlyniant hwnnw i'r myrdd o ddarpariaeth sydd ar gael, neu a fydd yn ychwanegu at rai o'r llwyfannau hynny?

Yn olaf, sut ydych yn bwriadu mesur effaith a llwyddiant posibl yr academi? Beth, yn eich tŷb chi, yw'r cerrig milltir, y nodau a'r dyheadau sydd gennych chi a sut fyddwch chi'n gallu dangos eu bod mewn gwirionedd yn cael yr effaith yr ydym i gyd yn awyddus i'w gweld?

15:50

I thank you very much, Llyr. I think, to begin with, I would acknowledge that being a school leader is a challenging, time-consuming, sometimes difficult, job to do, but it is also an extremely rewarding job to do. The impact a school leader can have on the lives of the children and young people who travel through their institution can be absolutely immense. Most recently, I was talking to an ex-headteacher who had gone out for a celebratory birthday meal with some of her own children and was served by an ex-pupil. She stopped to have a conversation and that pupil said, 'I can't believe that you remembered me. I didn't know whether you would remember my name,' and went on to tell them about what they were up to in their lives and how that person had made a difference to their lives. There are few professions, very few professions, that will have a lifelong impact on an individual, but being a headteacher, and being an excellent headteacher, is just that.

Diolch yn fawr ichi, Llŷr. Rwy'n credu, yn gyntaf, y byddwn yn cydnabod mai gwaith heriol yw bod yn arweinydd ysgol, y mae ei gyflawni yn cymryd llawer o amser ac yn anodd ar adegau. Ond mae hefyd yn swydd sy'n rhoi llawer o foddhad. Gall yr effaith y mae arweinydd ysgol yn ei chael ar fywydau plant a phobl ifanc ac ar eu gyrfa drwy eu sefydliad fod yn enfawr. Yn ddiweddar iawn, roeddwn yn siarad â chyn-bennaeth a oedd wedi mynd am bryd o fwyd i ddathlu ei phen-blwydd gyda rhai o'i phlant ei hun ac roedd cyn-ddisgybl yn gweini. Cafodd sgwrs â'r disgybl hwnnw a ddywedodd, 'Nid wyf i'n gallu credu eich bod yn fy nghofio i. Doeddwn i ddim yn gwybod a fyddech yn cofio fy enw i,' ac aeth yn ei flaen i ddweud wrthyn nhw am yr hyn oedd yn digwydd yn ei fywyd a'r gwahaniaeth yr oedd hi wedi gwneud i'w fywyd. Ychydig o alwedigaethau, ychydig iawn o alwedigaethau, sydd yn cael effaith ar unigolyn gydol ei oes, ond mae bod yn bennaeth ysgol, a bod yn bennaeth ardderchog, yn gwneud hynny.

It's also crucial, as the OECD and Estyn have identified, in terms of the teaching profession: being managed by a leader that is not good adds to your workload as a teacher, adds to your stress as a teacher, and doesn't help you be the best that you can be. But good leadership in our schools raises everybody up.

One of the focuses of having the academy is to say to people who are thinking about leadership, but at the moment don't want to take that commitment and that step, because it's such a challenging role, the academy is there to say, 'We will support you. You won't be on your own. This is a career step that you can take safe in the knowledge and the confidence that there is a structure and an organisation that will provide you with the support to be the very best that you can be, and to make a success of your journey into leadership. We'll support you to do that.'

So, you're absolutely right: there's a range of things that we need to do to make leadership more attractive. You'll be aware of our written statement last week, about a more sophisticated way in which people manage performance in schools, the establishment of the leadership academy, new leadership standards—together as a package, it's all about making leadership an attractive proposition.

You talk about the NPQH. As somebody who foolishly agreed that I would hand sign all the certificates for the successful NPQH participants this year, I had a nasty shock yesterday when they handed me a box with approximately 140 of them in. If I'd have known that, maybe I would have had my signature printed on them. But I was very pleased last night to sign every single one of those certificates for those who have successfully completed their NPQH in the most recent cohort. So, there's no lack of appetite for participation in that programme—no lack of appetite at all.

My officials and the regional consortia have worked really hard together to offer an enhanced NPQH programme for this academic year. But moving forward, you are correct, Llyr, that it is my intention to keep NPQH, but moving forward my officials are currently undertaking procurement for further delivery of the programme, and I will have further information once this process has been completed, which I will be very happy to share with you.

We're very keen, my officials and I and the academy, to ensure that the NPQH reflects the new leadership standards that have come in from the Government, and is a well-thought-through development programme that will support those aspiring to headship even better. So, it is staying. Already, ahead of the academy, regional consortia have been working together to ensure there's a more consistent approach, depending on where you are in Wales, and the leadership academy will have a crucial role in ensuring the NPQH, and what lies behind that qualification, is fit and robust.

I must admit, Llyr, I haven't given any consideration to the inclusion of youth work at this stage. But as I said in answer to Darren, I am looking to make this a leadership academy for all those who have a role in educational leadership, and I'm sure that there will be discussions about whether the youth service at some stage would want to participate in such a programme. What I am clear on is that good youth work alongside really great education can have a fantastic impact on children and young people's lives.

With regard to space and time, you'll be aware that we are in the process of rethinking our professional learning opportunities across the board, with a new national professional learning offer hopefully—no, not hopefully; it will be ready in September, and that will give further details on the availability of staff of all levels to participate in national leadership programmes. But what we saw from the associates, the people who applied to be associates, there is again no lack of appetite for people wanting to take up these opportunities. There were more applicants to be an associate than we had spaces for, and I think that puts us on a really good trajectory of establishing the academy as something that is really worthwhile, and people wanting to be a part of it.

The website is up and running, although I think Members might find it difficult to Google from this computer, because I've just tried to do that on mine and the Assembly's system has blocked it. So, it's one of those websites, one of those weird websites, that, for some reason, the filters here don't want you to have a look at, but, when you get home tonight and you're on your own computers, please do have a look at it. And, again, that digital online presence gives us an opportunity to reach all parts of Wales. I don't want anybody to be logistically disadvantaged because they are leading a school in a more remote part of Wales. That online presence and making sure that there are online resources, online communities, allows everybody to participate on a more equal basis. But I would urge Members to have a look, and maybe the Deputy Presiding Officer could have a word with the technicians here and maybe we could unblock that site, Deputy Presiding Officer.

Mae hefyd yn hanfodol, fel y nododd yr OECD ac Estyn, o ran y proffesiwn addysg: mae cael eich rheoli gan arweinydd gwael yn ychwanegu at eich llwyth gwaith fel athro neu athrawes, yn ychwanegu at eich straen fel athro neu athrawes, ac nid yw'n eich helpu i wneud eich gorau. Ond mae arweinyddiaeth dda yn ein hysgolion yn codi pawb.

Un o ddibenion mwyaf bodolaeth yr academi yw dweud wrth bobl sydd yn ystyried  arweinyddiaeth, ond ar hyn o bryd nad ydynt yn dymuno cymryd yr ymrwymiad a'r cam hwnnw, oherwydd ei bod yn swydd mor heriol, mae'r academi yno i ddweud, 'Fe wnawn ni eich cefnogi chi. Ni fyddwch ar eich pen eich hun. Mae hwn yn gam yn eich gyrfa y gallwch ei gymryd yn ddiogel gan wybod a bod yn hyderus fod yna strwythur a sefydliad a fydd yn rhoi'r cymorth ichi fod y gorau y gallwch chi fod, a gwneud eich taith tuag at arweinyddiaeth yn llwyddiant. Byddwn yn eich cefnogi i wneud hynny.'

Felly, rydych chi'n hollol iawn: mae amrywiaeth o bethau y mae angen inni eu gwneud i wneud arweinyddiaeth yn fwy deniadol. Byddwch yn ymwybodol o'n datganiad ysgrifenedig yr wythnos diwethaf, am ffordd fwy soffistigedig o reoli perfformiad mewn ysgolion, sefydlu'r academi arweinyddiaeth, safonau arweinyddiaeth newydd—y cyfan gyda'i gilydd, mae'n ymwneud â gwneud arweinyddiaeth yn rhywbeth deniadol.

Rydych yn siarad am yr CPCP. Fel rhywun a fu'n ddigon ffôl i gytuno i lofnodi'n bersonol yr holl dystysgrifau i ymgeiswyr llwyddiannus yr CPCP eleni, cefais sioc annifyr ddoe pan roddwyd blwch imi yn cynnwys 140 ohonynt. Pe byddwn wedi gwybod hynny, efallai y byddwn wedi cael fy llofnod wedi'i argraffu arnyn nhw. Ond roeddwn yn falch iawn neithiwr o lofnodi pob un o'r tystysgrifau ar gyfer y rhai sydd wedi cwblhau eu CPCP yn y garfan diwethaf. Felly, nid oes prinder awydd i gymryd rhan yn y rhaglen honno—ddim prinder awydd o gwbl.

Mae fy swyddogion a'r consortia rhanbarthol wedi cydweithio'n galed iawn i gynnig rhaglen CPCP well ar gyfer y flwyddyn academaidd hon. Ond wrth symud ymlaen, rydych yn iawn, Llŷr, mai fy mwriad i yw cadw'r CPCP, ond wrth symud ymlaen ar hyn o bryd mae fy swyddogion yn cyflawni gwaith caffael ar gyfer cyflwyno'r rhaglen eto, a bydd gennyf ragor o wybodaeth ar ôl cwblhau'r broses hon, y byddaf yn hapus iawn i'w rhannu gyda chi.

Rydym yn awyddus iawn, fy swyddogion a minnau a'r academi, i sicrhau bod yr CPCP yn adlewyrchu'r safonau arweinyddiaeth newydd a gyflwynwyd gan y Llywodraeth, ac mae'n rhaglen datblygu a ystyriwyd yn ofalus i gefnogi'r rhai sy'n ymgeisio am brifathrawiaeth hyd yn oed yn well. Felly, bydd yn aros. Eisoes, o flaen yr academi, mae consortia rhanbarthol wedi bod yn cydweithio i sicrhau dull mwy cyson, gan ddibynnu ar eich lleoliad yng Nghymru, a bydd gan yr academi arweinyddiaeth swyddogaeth hanfodol i sicrhau bod yr CPCP, a'r hyn sydd y tu ôl i'r cymhwyster hwnnw, yn addas ac yn gadarn.

Mae'n rhaid i mi gyfaddef, Llŷr, nad wyf i wedi rhoi unrhyw ystyriaeth i gynnwys gwaith ieuenctid ar hyn o bryd. Ond fel y dywedais wrth ateb Darren, rwy'n ystyried gwneud hon yn academi arweinyddiaeth ar gyfer y rhai sydd â swydd mewn arweinyddiaeth addysgol, ac rwy'n siŵr y bydd trafodaethau ynglŷn ag a fyddai'r gwasanaeth ieuenctid yn dymuno cymryd rhan rywbryd mewn rhaglen o'r fath. Yr hyn yr wyf yn glir amdano yw y gall gwaith ieuenctid da ochr yn ochr ag addysg wirioneddol dda gael effaith wych ar fywydau plant a phobl ifanc.

O ran amser a chyfle, byddwch yn ymwybodol ein bod wrthi'n ailfeddwl am ein cyfleodd dysgu proffesiynol o ben bwygilydd, gyda chynnig addysg broffesiynol cenedlaethol newydd gobeithio—na, nid gobeithio; fe fydd yn barod ym mis Medi, a bydd hynny'n rhoi rhagor o fanylion am y staff sydd ar gael ar bob lefel i gymryd rhan mewn rhaglenni arweinyddiaeth cenedlaethol. Ond yr hyn a welsom gan y swyddogion cyswllt, y bobl a wnaeth gais i fod yn swyddogion cyswllt, unwaith eto nid oes prinder awydd gan bobl i fanteisio ar y cyfleoedd hyn. Roedd mwy o ymgeiswyr i fod yn swyddogion cyswllt nag yr oedd gennym le ar eu cyfer, a chredaf fod hynny'n ein rhoi ar  drywydd da iawn mewn gwirionedd ar gyfer sefydlu academi fel rhywbeth sydd yn wirioneddol werth chweil, a phobl yn awyddus i fod yn rhan ohono.

Mae'r wefan ar ei thraed, er fy mod yn credu y bydd yr Aelodau yn ei chael hi'n anodd i'w Gwglo o'r cyfrifiadur hwn, oherwydd rwyf newydd drïo gwneud hynny ar fy un i ac mae system y Cynulliad wedi'i hatal. Felly, mae'n un o'r gwefannau hynny, un o'r gwefannau rhyfedd hynny, am ryw reswm, nad yw'r hidlyddion yma'n fodlon ichi edrych arni. Ond, pan fyddwch gartref heno yn defnyddio eich cyfrifiaduron eich hunain, os gwelwch yn dda edrychwch arni. Ac, unwaith eto, mae'r presenoldeb ar-lein digidol hwnnw yn rhoi cyfle inni gyrraedd pob rhan o Gymru. Nid wyf yn dymuno i neb fod dan anfantais logistaidd oherwydd eu bod yn arwain ysgol mewn ardal fwy anghysbell o Gymru. Mae'r presenoldeb ar-lein hwnnw a gwneud yn siŵr fod yna adnoddau ar-lein a chymunedau ar-lein, yn caniatáu i bawb gymryd rhan ar sail fwy cyfartal. Ond byddwn yn annog yr Aelodau i edrych, ac efallai y gallai'r Dirprwy Lywydd gael gair gyda'r technegwyr yma ynghylch dadflocio'r wefan honno, Dirprwy Lywydd.

16:00

Okay. I will, if Members promise to answer questions—or Cabinet Secretaries promise to answer questions quite quickly and Members ask questions quite succinctly. Michelle Brown.

Iawn. Gwnaf, os bydd yr Aelodau yn addo ateb cwestiynau—neu Ysgrifenyddion y Cabinet yn addo ateb cwestiynau yn eithaf cyflym a'r Aelodau i ofyn cwestiynau yn eithaf cryno. Michelle Brown.

Thank you, Deputy Presiding Officer, and thank you for your statement, Cabinet Secretary.

Recent Estyn reports have noted that, in terms of quality leadership in schools, there has been a lack of succession planning, a limited number of well-tailored professional development opportunities for senior and middle-level leaders and teachers and that school leadership is not being considered an attractive profession. Estyn inspections identified only a small number of schools as having excellent practice in leadership and planning for improvement. I'm sure that these statements are not news to you; you've acted on them to create the academy, and I welcome the creation of that academy, because its focus on developing and supporting leadership is a good step. However, this broad welcome must come with some caveats. Any initiatives must be cost-effective and also effective in terms of the results that they deliver. In terms of ensuring effectiveness, I very much welcome the appointment of former chief inspector of schools, Ann Keane, to, amongst other things, oversee the instigation of the academy. Ann has a great breadth of experience acquired from working as a teacher herself, including in schools in England. She's also delivered extremely detailed and helpful material during her time with Estyn.

In terms of funding and costs, Estyn's roadshow report in October 2017 stated that there was uncertainty around whether the academy can have sufficient leverage without managing all leadership development funding. So, that's one thing that I would like to ask you: how is that funding going to be managed and how is it going to be controlled? The attendees were concerned about sufficient funding for leadership development and suitable management of it. However, on the other hand, there's also a concern about taxpayers receiving value for money and the costs of the academy being proportionate. We don't want funding of this programme to take significant funding away from front-line teaching services, and I'm sure the Cabinet Secretary would agree with me on that.

The Cabinet Secretary discusses the need for the academy to have a big online presence. What are the forecast costs associated with achieving the online presence the Cabinet Secretary has in mind? I'd also like to ask the Cabinet Secretary what mechanisms of scrutiny and review does she have in place to ensure that the costs associated with the National Academy for Educational Leadership remain proportionate and deliver value for money. A concern that's also been raised is the relatively small number of women in senior leadership roles in the education system, which is surprising, given the number of women who actually go into teaching. Will the academy address this and how do you see the academy addressing it?

It's also intended that the academy endorses provision from providers. I'm assuming that you mean there that it's going to be training, professional development, et cetera. I think that is a good idea; it makes sense. But how is she going to ensure that leaders and teachers wishing to take advantage of that provision have the time to make the most of them? And how are you going to ensure that leaders and teachers have the time out of their working day to develop their leadership skills? Or is this something that they're going to be expected to do in their personal hours, as is so often the case with CPD? Thank you.

Diolch, Dirprwy Lywydd, a diolch ichi am eich datganiad, Ysgrifennydd y Cabinet.

Mae adroddiadau diweddar gan Estyn wedi nodi y bu diffyg cynllunio o ran ansawdd arweinyddiaeth mewn ysgolion. Ychydig iawn o gyfleoedd datblygiad proffesiynol wedi'u teilwra'n dda a gafwyd ar gyfer arweinwyr ac athrawon lefel canol ac uwch ac nid yw arweinyddiaeth ysgol yn cael ei hystyried yn broffesiwn deniadol. Ni wnaeth arolygiadau Estyn ond nodi nifer fach o ysgolion yr oedd eu harfer mewn arweinyddiaeth a chynllunio ar gyfer gwella yn rhagorol. Rwy'n siŵr nad yw'r datganiadau hyn yn newyddion ichi; rydych chi wedi gweithredu arnyn nhw wrth greu'r academi, ac rwy'n croesawu'r academi honno, gan fod ei chanolbwyntio ar ddatblygu a chefnogi arweinyddiaeth yn gam da. Fodd bynnag, bydd raid i'r croeso eang hwn gynnwys rhai rhybuddion. Rhaid i unrhyw fentrau fod yn gost-effeithiol ac yn effeithiol hefyd o ran y canlyniadau y maent yn eu darparu. O ran sicrhau effeithiolrwydd, croesawaf yn fawr benodiad y cyn brif arolygydd ysgolion, Ann Keane, i oruchwylio, ymhlith pethau eraill, symbyliad yr academi. Mae gan Ann yn brofiad eang o weithio fel athrawes ei hun, yn cynnwys mewn ysgolion yn Lloegr. Mae hefyd wedi cyflwyno deunydd manwl a defnyddiol iawn yn ystod ei hamser gydag Estyn. 

O ran cyllid a chostau, dywedodd adroddiad sioe deithiol Estyn ym mis Hydref 2017 bod ansicrwydd ynghylch a all yr academi gael digon o bŵer heb reoli holl gyllid datblygu arweinyddiaeth. Felly, mae hynny'n un peth yr hoffwn ei ofyn i chi: sut y caiff y cyllid hwnnw ei drin a sut fydd yn cael ei reoli? Roedd y rhai a oedd yn bresennol yn pryderu a fyddai digon o arian ar gyfer datblygu arweinyddiaeth a rheolaeth addas o hynny. Eto i gyd, ar y llaw arall, ceir pryder hefyd ynglŷn â threthdalwyr yn cael gwerth am arian a bod costau'r academi yn gymesur. Nid ydym yn dymuno gweld y cyllid a roddir i'r rhaglen hon yn cymryd arian sylweddol oddi wrth wasanaethau rheng flaen addysg, ac rwy'n siŵr y byddai Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â mi yn hynny o beth.

Mae Ysgrifennydd y Cabinet yn trafod yr angen i'r academi gael presenoldeb mawr ar-lein. Beth yw'r rhagolygon sydd gan Ysgrifennydd y Cabinet o'r costau sy'n gysylltiedig â sicrhau'r presenoldeb ar-lein? Hoffwn ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet hefyd pa fecanweithiau craffu ac adolygu sydd ganddi hi ar waith i sicrhau bod y costau sy'n gysylltiedig ag academi genedlaethol ar gyfer arweinyddiaeth addysgol yn parhau i fod yn gymesur ac yn sicrhau gwerth am arian. Pryder a godwyd hefyd yw'r nifer gymharol fechan o fenywod mewn swyddi uwch arweinwyr yn y system addysg, sydd yn syndod, o gofio nifer y menywod sydd yn mynd i ddysgu mewn gwirionedd. A fydd yr academi yn mynd i'r afael â hyn a sut rydych yn gweld yr academi yn ymdrin â hyn?

Bwriedir hefyd i'r academi fod yn cymeradwyo'r ddarpariaeth gan ddarparwyr. Rwy'n cymryd eich bod yn golygu mai hyfforddi, datblygu proffesiynol, ac yn y blaen fydd hynny. Credaf fod hynny'n syniad da; mae'n gwneud synnwyr. Ond sut fydd hi'n sicrhau bod arweinwyr ac athrawon sy'n dymuno manteisio ar y ddarpariaeth honno yn cael yr amser i wneud yn fawr ohoni? A sut fyddwch yn sicrhau bod arweinwyr ac athrawon yn cael yr amser yn ystod eu diwrnod gwaith i ddatblygu eu sgiliau arweinyddiaeth? Neu a yw hyn yn rhywbeth y bydd disgwyl iddyn nhw ei wneud yn eu horiau personol, fel sy'n digwydd mor aml gyda DPP Diolch.