Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

03/10/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Datganiad gan y Llywydd
1. Statement by the Llywydd

Cyn i fi alw ar y Prif Weinidog, rwy’n siŵr y bydd yr Aelodau am ymuno â fi yn anfon ein cydymdeimladau at bawb sydd wedi eu heffeithio gan y digwyddiad erchyll yn Las Vegas ddoe.

Before I call on the First Minister, I’m sure Members will wish to join with me in extending our condolences to all those affected by the recent horrific events in Las Vegas.

2. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
2. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar yr agenda, felly, yw’r cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf, Joyce Watson.

The first item on our agenda is questions to the First Minister, and the first question is from Joyce Watson.

Cymru fel Gwlad Amrywiol o ran Ethnigrwydd

Wales as an Ethnically Diverse Country

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am sut y mae Cymru wedi elwa ar fod yn wlad amrywiol o ran ethnigrwydd? (OAQ51135)

1. Will the First Minister make a statement on how Wales has gained from being an ethnically diverse country? (OAQ51135)

Yes. Throughout our history, black, Asian and minority ethnic people have brought skills and entrepreneurship to Wales. And, as we celebrate Black History Month, the theme, ‘Our stars, our future, our history’, supports our ambitions within ‘Prosperity for All’, because we know that a prosperous Wales needs diverse, creative, highly skilled and adaptable people.

Gwnaf. Drwy gydol ein hanes, mae pobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig wedi dod â sgiliau ac entrepreneuriaeth i Gymru. Ac, wrth i ni ddathlu Mis Hanes Pobl Dduon, mae'r thema, 'Ein sêr, ein dyfodol, ein hanes' yn cefnogi ein huchelgeisiau yn rhan o 'Ffyniant i Bawb', gan ein bod yn gwybod bod angen pobl amrywiol, greadigol, hynod fedrus a hyblyg ar Gymru ffyniannus.

I thank you, First Minister, for that answer. Last week, I was delighted to attend and speak at the launch of the tenth Welsh Black History Month. Events, which are held throughout October, help us to reflect on the rich heritage of Wales and the diverse make-up of its people and their contribution to shaping Wales. And it gives us an opportunity as a parliamentary body to reach out to black and minority ethnic people and to encourage them to become engaged with us and the work that we do. As you know, First Minister, our next Assembly apprenticeship scheme will be launched next year. Could I ask you, therefore, what steps the Welsh Government are taking to promote applications from black and ethnic communities?

Diolchaf i chi, Prif Weinidog, am yr ateb yna. Yr wythnos diwethaf, roeddwn i wrth fy modd o fod yn bresennol ac o siarad yn lansiad degfed Mis Hanes Pobl Dduon Cymru. Mae digwyddiadau, a gynhelir trwy fis Hydref, yn ein helpu i fyfyrio ar dreftadaeth gyfoethog Cymru a chyfansoddiad amrywiol ei phobl a'u cyfraniad at lunio Cymru. Ac mae'n rhoi cyfle i ni fel corff seneddol estyn allan i bobl dduon a lleiafrifoedd ethnig a’u hannog i ymgysylltu â ni a'r gwaith yr ydym ni’n ei wneud. Fel y gwyddoch, Prif Weinidog, bydd ein cynllun prentisiaeth Cynulliad nesaf yn cael ei lansio y flwyddyn nesaf. A gaf i ofyn i chi, felly, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i hybu ceisiadau gan gymunedau pobl dduon ac ethnig?

Well, we’re providing £360,000 in the course of 2017-20 for the all-Wales black, Asian and minority ethnic engagement programme, providing information, of course, to the Welsh Government on key issues and challenges, and that will help us, of course, to ensure that we’re able to recruit in a way that fully reflects the population and make-up of Wales.

Wel, rydym ni'n darparu £360,000 yn ystod 2017-20 ar gyfer rhaglen ymgysylltu â phobl dduon, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig Cymru gyfan, gan ddarparu gwybodaeth, wrth gwrs, i Lywodraeth Cymru ar faterion a heriau allweddol, a bydd hynny'n ein helpu ni, wrth gwrs, i sicrhau ein bod ni’n gallu recriwtio mewn ffordd sy'n adlewyrchu'n llawn poblogaeth a chyfansoddiad Cymru.

Three weeks ago, I attended a meeting in Wrexham with the Polish ambassador from London, the consul general from Manchester, a council representative, various agencies in attendance, and, of course, representatives of the Polish and Portuguese communities, talking about how we could develop a contact centre. In this case, the Polish consul talked about the Polish community business clubs possibly being able to raise the funding to access this. But we need somebody to facilitate a way forward, to tackle the barriers that people in these communities are continuing to face, and also, in consequence, to reduce pressure on statutory services. How could the Welsh Government help facilitate progress in this area?

Tair wythnos yn ôl, roeddwn i’n bresennol mewn cyfarfod yn Wrecsam gyda llysgennad Gwlad Pwyl o Lundain, y prif gonswl o Fanceinion, cynrychiolydd y cyngor, gwahanol asiantaethau a oedd yn bresennol, ac, wrth gwrs, cynrychiolwyr o’r cymunedau Pwylaidd a Phortiwgeaidd, yn trafod sut y gallem ni ddatblygu canolfan gyswllt. Yn yr achos hwn, siaradodd conswl Gwlad Pwyl am y ffaith y byddai’n bosibl y gallai clybiau busnes cymunedol Pwylaidd godi'r cyllid i gael mynediad at hyn. Ond mae angen rhywun arnom i hwyluso’r ffordd ymlaen, i fynd i'r afael â'r rhwystrau y mae pobl yn y cymunedau hyn yn parhau i’w hwynebu, a hefyd, o ganlyniad, i leihau pwysau ar wasanaethau statudol. Sut gallai Llywodraeth Cymru helpu i hwyluso cynnydd yn y maes hwn?

Well, we look to work, of course, through our engagement with the different communities, through the various fora that we have, and also, of course, the work with the Polish ambassador and Polish diplomatic representatives in the UK. We’re more than happy to work with the ambassador in order to identify where such groups exist in Wales and how we can best engage with them. I’ll write to the Member. If I write to the Polish ambassador, perhaps if I could enclose as part of the letter the words that he’s used in this Chamber, and then of course we can see how we can best work together in order to achieve the outcome that he’s described.

Wel, rydym ni’n ceisio gweithio, wrth gwrs, trwy ein hymgysylltiad â'r gwahanol gymunedau, trwy'r gwahanol fforymau sydd gennym, a hefyd, wrth gwrs, y gwaith gyda llysgennad Gwlad Pwyl a chynrychiolwyr diplomyddol Gwlad Pwyl yn y DU. Rydym ni’n fwy na pharod i weithio gyda'r llysgennad er mwyn nodi lle mae grwpiau o'r fath yn bodoli yng Nghymru a sut y gallwn ni ymgysylltu â nhw orau. Byddaf yn ysgrifennu at yr Aelod. Os byddaf yn ysgrifennu at lysgennad Gwlad Pwyl, efallai pe gallem amgáu'r geiriau y mae wedi eu defnyddio yn y Siambr hon yn rhan o'r llythyr, ac yna wrth gwrs, gallwn weld sut y gallwn gydweithio gyda'n gilydd orau i sicrhau'r canlyniad y mae wedi ei ddisgrifio.

First Minister, on Friday I was with the ethnic youth support team in Swansea, and they were saying that they would like to have much more support going into schools and education venues in regard to trying to get communities to work together. And so, in one school, they had a white girl wearing a hijab, and she walked down the street, and then she came back and said how different she felt she’d been treated because she was just wearing one piece of headwear that was different to how she would usually dress. And I think these types of things would help children who’ve never been introduced to other communities, or other ethnicities, in their lives to try and understand how it is to live in those everyday experiences. So, I was wondering whether you were able to speak to them—I know they work closely with the Welsh Government—in providing them with additional resource to go and do this in other schools across Wales, to make sure that, when we start at a young age, those potential problems may be alleviated by starting as early as we possibly can?

Prif Weinidog, ddydd Gwener, roeddwn i gyda'r tîm cymorth ieuenctid ethnig yn Abertawe, ac roedden nhw’n dweud yr hoffent gael llawer mwy o gefnogaeth wrth fynd i ysgolion a lleoliadau addysg o ran ceisio cael cymunedau i gydweithio. Ac felly, mewn un ysgol, roedd ganddyn nhw ferch wen yn gwisgo hijab, a cherddodd i lawr y stryd, ac yna daeth yn ôl a dweud pa mor wahanol yr oedd hi'n teimlo ei bod hi wedi cael ei thrin oherwydd ei bod yn gwisgo un darn o benwisg a oedd yn wahanol i'r ffordd y byddai’n gwisgo fel rheol. Ac rwy'n credu y byddai'r mathau hyn o bethau yn helpu plant nad ydynt erioed wedi cael eu cyflwyno i gymunedau eraill, neu ethnigrwydd arall, yn eu bywydau i geisio deall sut beth yw byw’r profiadau beunyddiol hynny. Felly, roeddwn i’n meddwl tybed a allech chi siarad â nhw—gwn eu bod yn gweithio'n agos gyda Llywodraeth Cymru—i roi adnoddau ychwanegol iddyn nhw fynd a gwneud hyn mewn ysgolion eraill ledled Cymru, i sicrhau, pan fyddwn ni'n dechrau’n ifanc, y gellir lliniaru’r problemau posibl hynny trwy ddechrau cyn gynted fyth ag y gallwn?

Well, can I suggest that the organisation involved goes through the usual route—talks to the Minister’s officials—and then, of course, we can consider what resources might be made available in the future?

Wel, a gaf i awgrymu bod y sefydliad dan sylw yn dilyn y llwybr arferol—yn siarad â swyddogion y Gweinidog—ac yna, wrth gwrs, gallwn ystyried pa adnoddau allai gael eu rhoi ar gael yn y dyfodol?

Gwasanaethau Eiriolaeth i Gleifion

Patient Advocacy Services

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am wasanaethau eiriolaeth i gleifion yng Nghymru? (OAQ51134)

2. Will the First Minister make a statement on patient advocacy services in Wales? (OAQ51134)

Yes. We’re committed to providing effective patient advocacy services in Wales. Services are provided to adults by community health councils, and local health boards are responsible for arranging the provision of advocacy services to children and specialist mental health advocates.

Gwnaf. Rydym ni wedi ymrwymo i ddarparu gwasanaethau eiriolaeth cleifion effeithiol yng Nghymru. Darperir gwasanaethau i oedolion gan gynghorau iechyd cymuned, ac mae byrddau iechyd lleol yn gyfrifol am drefnu darpariaeth gwasanaethau eirioli i blant ac eiriolwyr iechyd meddwl arbenigol.

Thank you. During our debate recently, your Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport was very much in favour of abolishing community health councils and replacing them with a new body. This is despite an inordinate amount of public objection. How ironic then, First Minister, that, in my most recent correspondence with the Cabinet Secretary regarding a problematic constituent case, he has had the audacity to suggest that I recommend to my constituents approaching their CHC, in effect passing the buck for the shortcomings of his, and your, health service. First Minister, would you not agree with me that this is rather duplicitous of the Cabinet Secretary, and would you also place on record your acknowledgement and support of the work that the community health councils and their volunteers have carried out on behalf of our patients as an advocacy service over many years?

Diolch. Yn ystod ein dadl yn ddiweddar, roedd eich Ysgrifennydd Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon wir o blaid diddymu cynghorau iechyd cymuned a’u disodli gyda chorff newydd. Mae hyn er gwaethaf llawer iawn o wrthwynebiad gan y cyhoedd. Pa mor eironig felly, Prif Weinidog, yn fy ngohebiaeth ddiweddaraf â’r Ysgrifennydd Cabinet ynghylch achos anodd yn ymwneud ag etholwr, bod ganddo’r hyfdra i awgrymu y dylwn i argymell i'm hetholwyr gysylltu â'u CIC, gan drosglwyddo cyfrifoldeb, i bob pwrpas, am ddiffygion ei wasanaeth iechyd ef a chithau. Prif Weinidog, oni fyddech chi’n cytuno â mi bod hyn braidd yn ddauwynebog gan yr Ysgrifennydd Cabinet, ac a fyddech chi hefyd yn rhoi ar goedd eich cydnabyddiaeth a’ch cefnogaeth i'r gwaith y mae'r cynghorau iechyd cymuned a'u gwirfoddolwyr wedi ei wneud ar ran ein cleifion fel gwasanaeth eirioli dros flynyddoedd lawer?

Duplicitous—that’s the word of the day. I think we had that yesterday from the Secretary of State for Wales in his widely ignored speech. [Laughter.] I don’t accept at all that the Cabinet Secretary has been in any way duplicitous. Of course, he would refer a constituent of yours to an independent advocacy service. That’s what exists under the current structure and that’s what will exist in the future—an independent service. The Minister cannot be by nature independent, so I think the answer he’s given to you is absolutely correct: that if your patient needs advocacy, it is right that that advocacy service should be independent. It’s right, then, that it is the community health council, as they provide that service at this moment in time, and—we look to see, of course, what the responses will be to the White Paper—your constituent, I believe, has been given the right advice, based on what you’ve told me in the Chamber today.

Dauwynebog—dyna air y dydd. Rwy'n credu i ni gael hwnnw ddoe gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn ei araith a anwybyddwyd yn eang. [Chwerthin.] Nid wyf yn derbyn o gwbl bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi bod yn ddauwynebog mewn unrhyw fffordd. Wrth gwrs, byddai'n cyfeirio etholwr i chi at wasanaeth eirioli annibynnol. Dyna sy'n bodoli o dan y strwythur presennol a dyna fydd yn bodoli yn y dyfodol—gwasanaeth annibynnol. Ni all y Gweinidog fod yn annibynnol, wrth reswm, felly rwy'n credu bod yr ateb y mae wedi ei roi i chi yn gwbl gywir: sef os oes angen eiriolaeth ar eich claf, mae'n briodol y dylai'r gwasanaeth eirioli hwnnw fod yn annibynnol. Mae'n briodol, felly, mai'r cyngor iechyd cymuned ydyw, gan mai nhw sy’n darparu'r gwasanaeth hwnnw ar hyn o bryd, ac—rydym ni’n aros i weld, wrth gwrs, beth fydd yr ymatebion i'r Papur Gwyn—rhoddwyd y cyngor cywir i’ch etholwr, yn fy marn i, yn seiliedig ar yr hyn yr ydych chi wedi ei ddweud wrthyf yn y Siambr heddiw.

First Minister, the Welsh Government, in January 2017, announced veterans and armed forces champions of health boards and NHS trusts in Wales. The Aneurin Bevan Local Health Board, which covers my constituents in Islwyn, named Brian Mawby as the champion. Congratulations to him. What impact does the First Minister believe these champions are having on ensuring that local service plans provide support, and that their local plans reflect the needs and priorities of the brave men and women of Wales who have bravely served our nation in our armed forces?

Prif Weinidog, cyhoeddwyd hyrwyddwyr cyn-filwyr a lluoedd arfog byrddau iechyd ac ymddiriedolaethau’r GIG yng Nghymru gan Lywodraeth Cymru ym mis Ionawr 2017. Enwodd Bwrdd Iechyd Lleol Aneurin Bevan, sy'n gwasanaethu fy etholwyr yn Islwyn, Brian Mawby fel yr hyrwyddwr. Llongyfarchiadau iddo. Pa effaith y mae'r Prif Weinidog yn credu y bydd yr hyrwyddwyr hyn yn ei chael ar sicrhau bod cynlluniau gwasanaeth lleol yn darparu cymorth, a bod eu cynlluniau lleol yn adlewyrchu anghenion a blaenoriaethau’r dynion a menywod dewr yng Nghymru sydd wedi gwasanaethu ein cenedl gyda dewrder yn ein lluoedd arfog?

Very much so. We know, of course, that there are very effective champions in many aspects of public life in Wales, and they do much to influence positively the direction of the Government and, indeed, public bodies and agencies. So, yes, I very much recognise the work that your constituent has done, as many others have done across Wales, because they add to the knowledge the Government has in order for Government to act in the most appropriate way for the people.

Yn sicr. Gwyddom, wrth gwrs, bod hyrwyddwyr effeithiol iawn mewn sawl agwedd ar fywyd cyhoeddus yng Nghymru, ac maen nhw'n gwneud llawer i ddylanwadu'n gadarnhaol ar gyfeiriad y Llywodraeth ac, yn wir, cyrff ac asiantaethau cyhoeddus. Felly, ydw, rwy’n sicr yn cydnabod y gwaith y mae eich etholwr wedi ei wneud, fel y mae llawer o bobl eraill wedi ei wneud ledled Cymru, gan eu bod yn ychwanegu at yr wybodaeth sydd gan y Llywodraeth fel y gall y Llywodraeth weithredu yn y ffordd fwyaf priodol i'r bobl.

First Minister, an independent patient voice is vital, particularly for those who can’t make themselves heard. We have made huge progress in providing advocates for people with mental health issues, but patient advocacy services are also vital to people with dementia. There have been calls for every person with dementia to have access to a skilled and independent advocate who understands dementia and is equipped to advocate effectively. First Minister, do you support this view and will you outline the actions your Government is taking to improve advocacy services for people with dementia?

Prif Weinidog, mae llais cleifion annibynnol yn hanfodol, yn enwedig i’r rheini na allant gael gwrandawiad. Rydym ni wedi gwneud cynnydd enfawr o ran darparu eiriolwyr i bobl â phroblemau iechyd meddwl, ond mae gwasanaethau eiriolaeth cleifion hefyd yn hanfodol i bobl â dementia. Bu galwadau i bawb â dementia gael mynediad at eiriolwr medrus ac annibynnol sy'n deall dementia ac sy’n gallu eirioli’n effeithiol. Prif Weinidog, a ydych chi'n cefnogi'r safbwynt hwn ac a wnewch chi amlinellu'r camau y mae eich Llywodraeth yn eu cymryd i wella gwasanaethau eirioli i bobl â dementia?

Well, health boards are responsible for arranging the provision of general patient advocacy services for children, and children and young people in receipt of mental health care can be further supported to raise concerns through accessing independent mental health advocacy. All health boards in Wales have in place arrangements to provide mental health advocates trained in working with children and young people—that’s true. And, of course, we want to make sure that the patient voice is strengthened when it comes to mental health services for adults. We’ve done much, of course, to assist those organisations who are helping people and their families who are dealing with dementia, such as, for example, by pushing forward with dementia-friendly places so that people can go and live their lives as long as possible and in as familiar an environment as possible.

Wel, byrddau iechyd sy’n gyfrifol am drefnu’r ddarpariaeth o wasanaethau eiriolaeth cleifion cyffredinol ar gyfer plant, a gellir cefnogi plant a phobl ifanc sy'n derbyn gofal iechyd meddwl ymhellach i godi pryderon trwy fanteisio ar eiriolaeth iechyd meddwl annibynnol. Mae gan bob bwrdd iechyd yng Nghymru drefniadau ar waith i ddarparu eiriolwyr iechyd meddwl sydd wedi'u hyfforddi i weithio gyda phlant a phobl ifanc—mae hynny'n wir. Ac wrth gwrs, rydym ni eisiau sicrhau bod llais y claf yn cael ei gryfhau pan ddaw i wasanaethau iechyd meddwl i oedolion. Rydym ni wedi gwneud llawer, wrth gwrs, i gynorthwyo'r sefydliadau hynny sy'n helpu pobl a'u teuluoedd sy'n ymdrin â dementia fel, er enghraifft, trwy fwrw ymlaen â lleoedd ystyriol o ddementia fel y gall pobl fynd a byw eu bywydau cyhyd â phosibl ac mewn amgylchedd mor gyfarwydd â phosibl.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood.

Questions now from the party leaders. The Plaid Cymru leader, Leanne Wood.

Diolch, Llywydd. First Minister, homelessness is a blight on any civilised society. Have you noticed that the number of rough sleepers is currently increasing?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, mae digartrefedd yn aflwydd ar unrhyw gymdeithas wâr. A ydych chi wedi sylwi bod nifer y bobl sy’n cysgu ar y stryd yn cynyddu ar hyn o bryd?

The number of rough sleepers, according to the last count, is 141. That count took place in November of 2016. It’s difficult, of course, to count the number on a regular basis because it does fluctuate up and down, but she is right to identify the fact that rough sleeping is an issue, which is why—the Secretary will be giving his statement on the budget later—we will be looking to provide all the resource that we can in order to alleviate the problem.

Yn ôl y cyfrif diwethaf, 141 yw nifer y bobl sy'n cysgu ar y stryd. Cynhaliwyd y cyfrif hwnnw ym mis Tachwedd 2016. Mae'n anodd, wrth gwrs, cyfrif y nifer yn rheolaidd gan ei fod yn amrywio i fyny ac i lawr, ond mae hi'n iawn i nodi'r ffaith fod cysgu ar y stryd yn broblem, a dyna pam— bydd yr Ysgrifennydd yn gwneud ei ddatganiad ar y gyllideb yn ddiweddarach—byddwn yn ceisio darparu'r holl adnoddau y gallwn er mwyn lliniaru'r broblem.

Homelessness is on the increase, First Minister, and that’s from rough sleeping counts, applications for homelessness support, people in temporary accommodation, evictions—the lot. Here in Cardiff, The Wallich estimates that there’s been an 18 per cent increase in rough sleeping compared to the same quarter in 2016. It comes as no surprise, to us at least, that this is happening. Everyone predicted that this would happen as a result of welfare cuts, which, I remind you, started under the Blair Government when Lord Freud was given his first ministerial job. But it was also predictable that Westminster’s dysfunctional political system would ignore these warnings and go ahead with their cuts anyway. Why wasn’t your Government and your party more proactive in seeking the powers to not have to implement these cuts?

Mae digartrefedd ar gynnydd, Prif Weinidog, ac mae hynny o gyfrifau pobl sy’n cysgu ar y stryd, ceisiadau am gymorth digartrefedd, pobl mewn llety dros dro, achosion o droi pobl allan—y cwbl. Yma yng Nghaerdydd, mae'r Wallich yn amcangyfrif y bu cynnydd o 18 y cant i’r nifer sy’n cysgu ar y stryd o'i gymharu â'r un chwarter yn 2016. Nid yw'n unrhyw syndod, i ni o leiaf, bod hyn yn digwydd. Rhagwelodd pawb y byddai hyn yn digwydd o ganlyniad i doriadau lles, a ddechreuodd, i’ch atgoffa, o dan Lywodraeth Blair pan benodwyd Arglwydd Freud i’w swydd weinidogol gyntaf. Ond roedd hefyd yn hawdd rhagweld y byddai system wleidyddol ddiffygiol San Steffan yn anwybyddu'r rhybuddion hyn ac yn bwrw ymlaen â'u toriadau beth bynnag. Pam nad oedd eich Llywodraeth a'ch plaid chi yn fwy rhagweithiol wrth geisio'r pwerau i beidio â gorfod gweithredu'r toriadau hyn?

Well, it’s one thing to have the powers, it’s another thing to have the money. It’s one thing to say, ‘We’re going to do something’; if the money isn’t there to do it, then it becomes more difficult. What have we done? Well, we’ve just announced an additional £2.6 million to support services for rough sleepers and young people, and crucially we’ve introduced legislation to prevent homelessness in the first place. Dealing with people who are already on the street is important, but surely it must be the case as well that prevention is a priority for us. The legislation has meant more help for more people and help at an earlier stage, including rough sleepers, and the latest homelessness statistics for the first quarter of this financial year show a steady rate of success in times of increasing demand—63 per cent of all households threatened with homelessness had their homelessness prevented in Wales. That would not have happened anywhere else, and that’s as a result of the legislation.

Wel, mae'n un peth meddu ar y pwerau, peth arall yw meddu ar yr arian. Un peth yw dweud, 'Rydym ni’n mynd i wneud rhywbeth'; os nad yw'r arian yno i'w wneud, yna mae'n dod yn fwy anodd. Beth ydym ni wedi ei wneud? Wel, rydym ni newydd gyhoeddi £2.6 miliwn ychwanegol i gynorthwyo gwasanaethau i bobl sy'n cysgu ar y stryd a phobl ifanc, ac yn hollbwysig rydym ni wedi cyflwyno deddfwriaeth i atal digartrefedd yn y lle cyntaf. Mae ymdrin â phobl sydd eisoes ar y stryd yn bwysig, ond does bosib nad yw’n wir hefyd bod ataliaeth yn flaenoriaeth i ni. Mae'r ddeddfwriaeth wedi golygu mwy o gymorth i fwy o bobl a chymorth yn gynharach, gan gynnwys pobl sy’n cysgu ar y stryd, ac mae'r ystadegau digartrefedd diweddaraf ar gyfer chwarter cyntaf y flwyddyn ariannol hon yn dangos cyfradd sefydlog o lwyddiant ar adeg o alw cynyddol—ataliwyd digartrefedd 63 y cant o'r holl aelwydydd yng Nghymru a oedd dan fygythiad o ddigartrefedd. Ni fyddai hynny wedi digwydd mewn unrhyw le arall, ac mae hynny o ganlyniad i'r ddeddfwriaeth.

First Minister, you can’t condemn Westminster for callousness while still accepting that the powers to prevent homelessness remain in Westminster. You’re right—you have recently reformed the homelessness system to adopt a more preventative approach, but clearly there remain a great number of people who have fallen through the very wide holes in your safety net. Now, if you accept that we are facing a homelessness crisis—and I’d be very surprised to hear you deny that we are facing a crisis—will you commit to abolishing the Pereira test to get rid of homelessness intentionality, ending priority need, so that everyone is entitled to a home?

Prif Weinidog, ni allwch chi gondemnio San Steffan am ddiffyg tosturi gan barhau i dderbyn bod y pwerau i atal digartrefedd yn dal i fod yn San Steffan. Rydych chi'n iawn—rydych chi wedi diwygio'r system ddigartrefedd yn ddiweddar i fabwysiadu dull mwy ataliol, ond yn amlwg ceir nifer fawr o bobl sydd wedi syrthio drwy'r tyllau llydan iawn yn eich rhwyd ​​ddiogelwch. Nawr, os ydych chi'n derbyn ein bod ni’n wynebu argyfwng digartrefedd—a byddwn i'n synnu o’ch clywed yn gwadu ein bod ni’n wynebu argyfwng—a wnewch chi ymrwymo i ddiddymu prawf Pereira i gael gwared ar fwriaded digartrefedd, gan roi terfyn ar angen blaenoriaeth, fel bod gan bawb hawl i gartref?

The legislation has gone some way to addressing that. She and I are in a different position. I don’t believe that it makes sense to devolve welfare because we know that Wales is a net recipient of the overall pot. I do agree with her that the actions of the Tory Government have been heartless, unthinking, and have led to more people being homeless. I was in Brighton last week and it was extremely noticeable how bad the problem was in Brighton. We have a problem in Wales, we know that. It was far worse there. I believe part of that is because, in England, they have not enacted legislation that would help to prevent homelessness in the first place. The answer to this, of course, is to have a welfare system that works for people, a welfare system that is compassionate, and a welfare system administered by a Labour Government in London.

Mae'r ddeddfwriaeth wedi gwneud cryn dipyn i fynd i'r afael â hynny. Mae ganddi hi a minnau wahanol safbwyntiau. Nid wyf yn credu ei bod hi’n gwneud synnwyr datganoli lles gan ein bod ni’n gwybod bod Cymru'n dderbynnydd net o'r pot cyffredinol. Rwy’n cytuno â hi bod gweithredoedd y Llywodraeth Dorïaidd wedi bod yn ddidostur, ac wedi arwain at fwy o bobl i fod yn ddigartref. Roeddwn i yn Brighton yr wythnos diwethaf ac roedd hi’n hynod amlwg pa mor wael oedd y broblem yn Brighton. Mae gennym ni broblem yng Nghymru, rydym ni’n gwybod hynny. Roedd yn llawer gwaeth yno. Rwy'n credu bod rhan o hynny oherwydd, yn Lloegr, nad ydynt wedi deddfu deddfwriaeth a fyddai'n helpu i atal digartrefedd yn y lle cyntaf. Yr ateb i hyn, wrth gwrs, yw cael system les sy'n gweithio i bobl, system les sy'n drugarog, a system les a weinyddir gan Lywodraeth Lafur yn Llundain.

Arweinydd yr wrthblaid, Andrew R.T. Davies.

The leader of the opposition, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. First Minister, recently the Cabinet Secretary for Education delivered a speech that highlighted that there were secondary schools in Wales that until recently had not been entering a single pupil for a GCSE science exam—not a single pupil in secondary schools in Wales. Also, there had been a tendency for many schools to enter pupils for the easier BTEC courses, where, in 2016, there was a 99 per cent pass rate. Estyn, in a recent report, have highlighted the difficulties that some science subjects face in the way they’re taught within Welsh schools. Don’t you think it is vital, if we are going to be aspirational about delivering a high-wage economy, a skilled economy, that we have more pupils entered in the sciences? And, what confidence can you give that, in the PISA examinations in 2018, we will see real improvement in the sciences? We’ve gone back by 20, from 505 to 485, from 2006 to 2016. It has to be a key area of improvement. Yet, on your watch, we’ve got schools that haven’t been entering pupils for science at all.

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, gwnaeth Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg araith yn ddiweddar a dynnodd sylw at y ffaith bod ysgolion uwchradd yng Nghymru nad oeddent wedi bod yn cyflwyno yr un disgybl ar gyfer arholiad gwyddoniaeth TGAU tan yn ddiweddar—dim un disgybl mewn ysgolion uwchradd yng Nghymru. Hefyd, bu tuedd i lawer o ysgolion gyflwyno disgyblion ar gyfer y cyrsiau BTEC haws, pan, yn 2016, roedd cyfradd basio o 99 y cant. Mae Estyn, mewn adroddiad diweddar, wedi amlygu'r anawsterau y mae rhai pynciau gwyddoniaeth yn eu hwynebu yn y ffordd y maent yn cael eu haddysgu mewn ysgolion yng Nghymru. Onid ydych chi'n meddwl ei bod hi’n hanfodol, os ydym ni’n mynd i fod yn uchelgeisiol ynghylch darparu economi cyflog uchel, economi fedrus, bod gennym ni fwy o ddisgyblion yn sefyll arholiadau gwyddoniaeth? A pha hyder allwch chi ei roi, yn yr arholiadau PISA yn 2018, y byddwn ni’n gweld gwelliant gwirioneddol yn y pynciau gwyddoniaeth? Rydym ni wedi mynd yn ôl 20 safle, o 505 i 485, rhwng 2006 a 2016. Mae'n rhaid iddo fod yn faes gwella allweddol. Ac eto, o dan eich arweinyddiaeth chi, mae gennym ni ysgolion nad ydynt wedi bod yn cyflwyno disgyblion ar gyfer arholiadau gwyddoniaeth o gwbl.

First of all, we have for some time in Wales been emphasising the need to create parity of esteem between the academic and the vocational. Therefore, we should not make negative comparisons between BTECs and GCSEs. One is a vocational qualification; the other is more of an academic qualification. Schools will enter candidates for the appropriate exam according to what they feel they need, in terms of their future skills.

He asks about PISA. Well, we’ve seen GCSE results improve year after year—that is a good sign as far as PISA is concerned. We’ve seen improvements in subjects at A-level—that’s a good indication that PISA will improve in the future. We have, of course, new exams—we’ve made sure that they have been rolled out without great difficulty. We’ve taken the decision to postpone the introduction of the curriculum—that’s the right decision, and we know that teachers and professionals have supported that. And, of course, we are building schools all around Wales—schools that would not be built if he were in my position.

Yn gyntaf oll, rydym ni wedi bod yn pwysleisio ers cryn amser yng Nghymru yr angen i greu cydraddoldeb parch rhwng yr academaidd a'r galwedigaethol. Felly, ni ddylem wneud cymariaethau negyddol rhwng cymwysterau BTEC a TGAU. Mae un yn gymhwyster galwedigaethol; mae'r llall yn fwy o gymhwyster academaidd. Bydd ysgolion yn cyflwyno ymgeiswyr ar gyfer yr arholiad priodol yn unol â’r hyn y maen nhw'n teimlo sydd ei angen arnynt, o ran eu sgiliau yn y dyfodol.

Mae'n gofyn am PISA. Wel, rydym ni wedi gweld canlyniadau TGAU yn gwella flwyddyn ar ôl blwyddyn—mae hynny'n arwydd da o ran PISA. Rydym ni wedi gweld gwelliannau mewn pynciau safon Uwch—mae hynny'n arwydd da y bydd PISA yn gwella yn y dyfodol. Mae gennym ni arholiadau newydd, wrth gwrs—rydym ni wedi gwneud yn siŵr eu bod nhw wedi cael eu cyflwyno heb fawr o anhawster. Rydym ni wedi gwneud y penderfyniad i ohirio cyflwyniad y cwricwlwm—dyna'r penderfyniad cywir, a gwyddom fod athrawon a gweithwyr proffesiynol wedi cefnogi hynny. Ac, wrth gwrs, rydym ni’n adeiladu ysgolion ledled Cymru gyfan—ysgolion na fyddent yn cael eu hadeiladu pe byddai ef yn fy swydd i.

First Minister, that was a pathetic answer. On your watch—[Interruption.] On your watch—[Interruption.] On your watch, we have had secondary schools in Wales—. And these aren’t my comments, because we can’t get the data—we’ve applied to the Welsh Government to have the data that the Cabinet Secretary based her speech on. Here’s the speech—. The speech is here; it’s her remarks, not my remarks, that say how shameful it has been that, under your Government, we have had secondary schools not entering a single—a single—student for science GCSEs—not A-levels, GCSEs. How on earth can you defend that when you’ve been First Minister for seven years? These are the remarks of your Cabinet Secretary, not mine, so how can we have confidence that we will see the improvements we need in science, technology, engineering and mathematics when we’ve had such a laissez-faire attitude from your Government?

Prif Weinidog, roedd hwnna'n ateb truenus. Yn ystod eich arweinyddiaeth chi—[Torri ar draws.] Yn ystod eich arweinyddiaeth chi—[Torri ar draws.] Yn ystod eich arweinyddiaeth chi, rydym ni wedi bod ag ysgolion uwchradd yng Nghymru—. Ac nid fy sylwadau i yw’r rhain, oherwydd ni allwn ni gael y data—rydym ni wedi gwneud cais i Lywodraeth Cymru i gael y data y seiliodd Ysgrifennydd y Cabinet ei haraith arnynt. Dyma’r araith—. Mae'r araith yn y fan yma; ei sylwadau hi ydyn nhw, nid fy sylwadau i, sy'n dweud mor gywilyddus y mae pethau wedi bod, o dan eich Llywodraeth chi, y bu gennym ni ysgolion uwchradd nad ydynt wedi cyflwyno yr un—dim un—myfyriwr ar gyfer TGAU gwyddoniaeth—nid Safon Uwch, TGAU. Sut ar y ddaear allwch chi amddiffyn hynny a chithau wedi bod yn Brif Weinidog ers saith mlynedd? Sylwadau eich Ysgrifennydd y Cabinet yw’r rhain, nid fy rhai i, felly sut gallwn ni fod â ffydd y byddwn ni’n gweld y gwelliannau sydd eu hangen arnom ni mewn gwyddoniaeth, technoleg, peirianneg a mathemateg pan ein bod ni wedi cael agwedd mor laissez-faire gan eich Llywodraeth?

That was a response worthy of the Secretary of State for Wales—and that’s not a compliment, by the way. The reality is that the system has been changed. We’ve just introduced, of course, the new GCSEs; that has happened. So, far from sitting back and doing nothing, we’re encouraging schools to enter pupils for GCSEs and other qualifications, and at the right time—and at the right time—so they’re not entering them early in order to get them through a particular subject and the grades are coming down as a result. That is something that we have done as a Government. [Interruption.] Well, it’s unlike David Melding to be like this, but, clearly, something has caused him to be annoyed this morning, or this afternoon.

We’re confident in what we’re doing: we’re confident in what we’re doing in terms of changing the syllabus; we are confident in what we’re doing in terms of results—we see results improving, both at GCSE and A-level. We see money going into education in a way that’s been deprived from schools by his party in England. We see schools being built across Wales that would not be built by his party if they were in power here. And, of course, we want to make sure that as many of our pupils have as many opportunities as possible to enter examinations in order to get the qualifications that they need—that’s exactly what we’ve done in terms of the system we’ve now introduced.

Roedd hwnna'n ymateb a oedd yn deilwng o Ysgrifennydd Gwladol Cymru—ac nid canmoliaeth yw hynny, gyda llaw. Y gwir amdani yw bod y system wedi cael ei newid. Rydym ni newydd gyflwyno, wrth gwrs, y cymwysterau TGAU newydd; mae hynny wedi digwydd. Felly, ymhell o fod yn eistedd yn ôl a gwneud dim, rydym ni’n annog ysgolion i gyflwyno disgyblion ar gyfer TGAU a chymwysterau eraill, ac ar yr adeg iawn—ac ar yr adeg iawn—fel nad ydynt yn eu cyflwyno yn gynnar er mwyn eu cael nhw trwy bwnc penodol a bod y graddau’n gostwng o ganlyniad. Mae hynny'n rhywbeth yr ydym ni wedi ei wneud fel Llywodraeth. [Torri ar draws.] Wel, mae'n anarferol i David Melding fod fel hyn, ond, yn amlwg, mae rhywbeth wedi codi ei wrychyn y bore yma, neu y prynhawn yma.

Rydym ni’n hyderus yn yr hyn yr ydym ni’n ei wneud: rydym ni’n hyderus yn yr hyn yr ydym ni’n ei wneud o ran newid y maes llafur; rydym ni’n hyderus yn yr hyn yr ydym ni’n ei wneud o ran canlyniadau—rydym ni’n gweld canlyniadau'n gwella, ar lefel TGAU a Safon Uwch. Rydym ni’n gweld arian yn mynd i mewn i addysg mewn ffordd sydd wedi cael ei hatal i ysgolion gan ei blaid ef yn Lloegr. Rydym ni’n gweld ysgolion yn cael eu hadeiladu ledled Cymru na fyddai ei blaid ef wedi eu hadeiladu pe bydden nhw mewn grym yma. Ac, wrth gwrs, rydym ni eisiau sicrhau bod cymaint o'n disgyblion yn cael cymaint o gyfleoedd â phosibl i sefyll arholiadau i gael y cymwysterau sydd eu hangen arnynt—dyna'n union yr ydym ni wedi ei wneud o ran y system yr ydym ni wedi ei chyflwyno erbyn hyn.

First Minister, David Melding is most probably getting annoyed by your performance this afternoon, because it is a very laissez-faire attitude, I have to say. You can’t defend a system that has not—[Interruption.] You cannot defend a system that has not been entering GCSE students for the sciences, and then stand there and try to defend it. I want to have confidence, First Minister, that we will see improvement. I want to see improvement in the Welsh education system. We all want to see that. But we had in the last GCSEs the worst results for 10 years. We’ve got the PISA examinations coming forward now in 2018. I asked you in the first question: where are we going to be? Give us an indicator of where we’re going to be—just give us something to come out of this First Minister’s questions where we can mark your homework as to where science will be in 2018.

Prif Weinidog, mae'n debyg bod David Melding yn cael ei gythruddo gan eich perfformiad y prynhawn yma, oherwydd mae’n agwedd laissez-faire iawn, mae’n rhaid i mi ei ddweud. Ni allwch amddiffyn system nad yw wedi—[Torri ar draws.] Ni allwch amddiffyn system nad yw wedi bod yn cyflwyno myfyrwyr TGAU ar gyfer y pynciau gwyddoniaeth, ac yna sefyll yn y fan yna a cheisio ei hamddiffyn. Rwyf eisiau bod â ffydd, Prif Weinidog, y byddwn ni’n gweld gwelliant. Rwyf i eisiau gweld gwelliant yn system addysg Cymru. Rydym ni i gyd eisiau gweld hynny. Ond cawsom ni’r canlyniadau gwaethaf ers 10 mlynedd yn yr arholiadau TGAU diwethaf. Mae gennym ni’r arholiadau PISA yn dod nawr yn 2018. Gofynnais i chi yn y cwestiwn cyntaf: ble yr ydym ni'n mynd i fod? Rhowch awgrym i ni o ble yr ydym ni’n mynd i fod—rhowch rywbeth i ni ddod allan o’r cwestiynau hyn i'r Prif Weinidog lle gallwn farcio eich gwaith cartref o ran ble bydd gwyddoniaeth yn 2018.

Science entries are up. We changed the system partially to encourage schools to enter more students, and enter them at the time that is appropriate for them. That has been done. He talks about the worst GCSE results for 10 years—I do not recognise that, if you compare like with like. If he thinks that things are rosy in England, I suggest he needs to look at what happened in England with the system there. And he makes that comparison from time to time. Look, we will make sure that the education system is properly financed according to the settlement we get from him and his Government. If he wants to see—[Interruption.] If he wants to see more money into education, can I suggest he actually lobbies—because he’s more effective than his parliamentary colleague—his colleagues in London to get more money into education across the UK and particularly to Wales? We could do a lot more with a fairer settlement. A £1 billion bung for Northern Ireland—not a word, not a word, from the party opposite; not a word. Let’s see Wales get the same fair play and let’s see whether the Welsh Conservatives can stand up against their colleagues in Westminster.

Mae’r nifer sy’n cael eu cyflwyno ar gyfer gwyddoniaeth wedi cynyddu. Newidiwyd y system gennym yn rhannol i annog ysgolion i gyflwyno mwy o fyfyrwyr, a'u cyflwyno nhw ar yr adeg sy'n briodol iddyn nhw. Gwnaed hynny. Mae'n sôn am y canlyniadau TGAU gwaethaf ers 10 mlynedd—nid wyf yn cydnabod hynny, os cymharwch chi debyg gyda thebyg. Os yw'n credu bod pethau'n wych yn Lloegr, awgrymaf fod angen iddo edrych ar yr hyn a ddigwyddodd yn Lloegr gyda'r system yno. Ac mae'n gwneud y gymhariaeth honno o bryd i’w gilydd. Edrychwch, byddwn yn sicrhau bod y system addysg yn cael ei hariannu'n briodol yn ôl y setliad y byddwn yn ei gael ganddo fe a'i Lywodraeth. Os yw eisiau gweld—[Torri ar draws.] Os yw eisiau gweld mwy o arian yn mynd i mewn i addysg, a gaf i awgrymu ei fod yn lobïo—oherwydd mae’n fwy effeithiol na'i gydweithiwr seneddol—ei gydweithwyr yn Llundain i gael mwy o arian i mewn i addysg ledled y DU ac i Gymru’n arbennig? Gallem wneud llawer mwy gyda setliad tecach. £1 biliwn i ddenu Gogledd Iwerddon—dim gair, dim gair, gan y blaid gyferbyn; dim gair. Gadewch i ni weld Cymru'n cael yr un chwarae teg a gadewch i ni weld pa un a all y Ceidwadwyr Cymreig sefyll yn erbyn eu cydweithwyr yn San Steffan.

Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

Leader of the UKIP group, Neil Hamilton.

Diolch yn fawr, Llywydd. This afternoon—[Interruption.] I knew that the Chamber was circular, Llywydd; I didn’t realise it revolved as well. This afternoon, we shall hear the outline budget from the finance Secretary, but his room for manoeuvre is obviously limited by the nature of the funding of the Welsh Government. Ninety-two per cent of the money that Welsh Government spends currently comes from the United Kingdom Government by block grant. So, the success of the Welsh economy and the ability of the Welsh Government to spend depends crucially upon the health of the UK economy, which, in turn, depends crucially upon the economic policies of the Government at Westminster. Does he think that the consequences for Wales of the kind of spending plans that Jeremy Corbyn outlined last week in Brighton would, in the long term, benefit the Welsh economy? They’ve been added up to about £312 billion. It must be one of the most expensive speeches in human history. That’s £4.15 billion per minute, £69.3 million per second. Such a speech programme would actually bankrupt the UK economy, and that can be nothing less than disastrous for Wales.

Diolch yn fawr, Llywydd. Y prynhawn yma— [Torri ar draws.] Roeddwn i'n gwybod bod y Siambr yn gylch, Llywydd; nid oeddwn i’n sylweddoli ei fod yn troi hefyd. Y prynhawn yma, byddwn yn clywed y gyllideb amlinellol gan yr Ysgrifennydd cyllid, ond mae'n amlwg bod ei ryddid wedi ei gyfyngu gan natur y ffordd yr ariennir Llywodraeth Cymru. Daw naw deg dau y cant o'r arian y mae Llywodraeth Cymru yn ei wario ar hyn o bryd gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig trwy grant bloc. Felly, mae llwyddiant economi Cymru a gallu Llywodraeth Cymru i wario yn dibynnu, yn hollbwysig, ar gyflwr economi'r DU, sydd, yn ei thro, yn dibynnu, yn hollbwysig, ar bolisïau economaidd y Llywodraeth yn San Steffan. A yw'n credu y byddai canlyniadau i Gymru y math o gynlluniau gwario a amlinellodd Jeremy Corbyn yr wythnos diwethaf yn Brighton, yn yr hirdymor, o fudd i economi Cymru? Maen nhw wedi dod i gyfanswm o tua £312 biliwn. Mae'n rhaid mai dyna un o’r areithiau drutaf yn hanes dynoliaeth. Mae hynny’n £4.15 biliwn y funud, £69.3 miliwn yr eiliad. Byddai rhaglen araith o'r fath yn gwneud economi’r DU yn fethdalwr mewn gwirionedd, ac ni all hynny fod yn ddim llai na thrychinebus i Gymru.

It has never been cheaper to borrow. In 1945, a Government came to power in the UK, presiding over a wrecked country and a wrecked economy, with far less money at its disposal. Yet it managed to create the national health service, managed to put industry back onto its feet. It managed to ensure that people’s standard of living began to rise. It dealt with a country that had been destroyed because of the effects of war. If they can do it, then a Labour Government can do it now. We’ve had seven years of austerity and nothing has changed for the better. It’s got worse and worse and worse. Seven wasted years: it’s time for a change.

Nid yw erioed wedi bod yn rhatach i fenthyg. Ym 1945, daeth Llywodraeth i rym yn y DU, yn llywyddu gwlad wedi ei dinistrio ac economi wedi ei dinistrio, gyda llawer llai o arian ar gael iddi. Ac eto llwyddodd i greu'r gwasanaeth iechyd gwladol, llwyddodd i roi diwydiant yn ôl ar ei draed. Llwyddodd i sicrhau bod safon byw pobl yn dechrau codi. Aeth i’r afael â gwlad a oedd wedi cael ei dinistrio oherwydd effeithiau rhyfel. Os gallan nhw wneud hynny, yna gall Llywodraeth Lafur ei wneud nawr. Rydym ni wedi cael saith mlynedd o gyni ac nid oes dim wedi newid er gwell. Mae wedi gwaethygu a gwaethygu a gwaethygu. Saith mlynedd wedi eu gwastraffu: mae'n amser am newid.

I don’t want to debate economic history with the First Minister, but, immediately after the war, we did, of course, have the Marshall aid programme and actually there was a very substantial reduction in the proportion of debt to GDP during the course of the Attlee Government from 1945 to 1951. When Tony Blair came to office in 1997, the national debt stood at £359 billion and, in his first term of office, he actually reduced it further. In 2001, that was reduced to £317 billion. Then Gordon Brown turned on the spending taps, and we all know what happened with the financial crisis in 2008. The national debt—[Interruption.] The national debt now stands—[Interruption.] The national debt now stands at nearly £2 trillion and we’re spending, every single year, £56 billion on debt interest alone. If the Welsh portion of that debt interest, which would be one twentieth—that’s about £2 billion a year—was available to the Welsh Government to spend on the health service, social care, education, whatever, Wales would be very much better off than it is now.

Nid wyf eisiau dadlau hanes economaidd â'r Prif Weinidog, ond, yn syth ar ôl y rhyfel, roedd gennym ni, wrth gwrs, y rhaglen cymorth Marshall ac roedd gostyngiad sylweddol iawn mewn gwirionedd i gyfran y ddyled i CMC yn ystod Llywodraeth Attlee rhwng 1945 a 1951. Pan ddaeth Tony Blair i rym ym 1997, £359 biliwn oedd y ddyled genedlaethol ac, yn ei dymor cyntaf yn y swydd, fe'i gostyngodd ymhellach. Gostyngwyd hynny i £317 biliwn yn 2001. Yna, fe wnaeth Gordon Brown droi’r tapiau gwario ymlaen, ac rydym ni i gyd yn gwybod beth ddigwyddodd gyda'r argyfwng ariannol yn 2008. Mae’r ddyled genedlaethol—[Torri ar draws.] Mae'r ddyled genedlaethol—[Torri ar draws.] Mae'r ddyled genedlaethol bron yn £2 triliwn erbyn hyn ac rydym ni’n gwario, bob blwyddyn, £56 biliwn ar log y ddyled yn unig. Pe byddai rhan Cymru o’r llog dyled hwnnw, a fyddai’n ugeinfed rhan—mae hynny tua £2 biliwn y flwyddyn—ar gael i Lywodraeth Cymru ei wario ar y gwasanaeth iechyd, gofal cymdeithasol, addysg, beth bynnag, byddai Cymru'n llawer gwell ei byd nag y mae ar hyn o bryd.

All Governments have to borrow. Well, there are very few Governments that don’t have to borrow—usually those that are oil rich. The reality is you borrow to invest. What we’re seeing at the moment is a Government that is bumping the British economy off the ground. We know that, as far as injections of money are concerned, that’s not happening. The economy is not being stimulated. Now, he doesn’t want me to lecture him on economic history—I will, and recent economic history, which he will remember. Because he seemed to suggest that Gordon Brown was responsible for the world financial crash in 2008. The reality is the crash was caused by irresponsible banks selling financial products to people who they knew full well would not be able to repay them. Then they bundled those debts and sold them onto other banks, infecting the entire system. That’s what happened. We are still living with the consequences of that. It’s quite clear to me, then, that the old ways of doing things cannot be followed in the future. We need a Keynesian injection of cash into the economy in order to make sure that we create more employment, that we put more money in peoples’ pockets, and stimulate the economy in that way. Because it’s quite clear that, over the past seven years, what’s been done isn’t working.

Mae’n rhaid i bob Llywodraeth fenthyg. Wel, prin iawn yw’r llywodraethau nad oes rhaid iddynt fenthyg—y rhai â chyfoeth olew fel rheol. Y gwir amdani yw eich bod yn benthyg i fuddsoddi. Yr hyn yr ydym ni’n ei weld ar hyn o bryd yw Llywodraeth sy'n taro economi Prydain oddi ar y ddaear. Rydym ni’n gwybod, cyn belled ag y mae chwistrelliadau ariannol yn y cwestiwn, nad yw hynny'n digwydd. Nid yw'r economi yn cael ei hysgogi. Nawr, nid yw ef eisiau i mi roi darlith iddo ar hanes economaidd—rwyf am wneud hynny, a hanes economaidd diweddar y bydd yn ei gofio. Oherwydd roedd yn ymddangos ei fod yn awgrymu mai Gordon Brown oedd yn gyfrifol am argyfwng ariannol y byd yn 2008. Y gwir yw i’r argyfwng gael ei achosi gan fanciau anghyfrifol yn gwerthu cynhyrchion ariannol i bobl yr oeddent yn gwybod yn iawn na fyddent yn gallu eu had-dalu. Yna, fe wnaethant fwndelu'r dyledion hynny a'u gwerthu nhw i fanciau eraill, gan heintio'r system gyfan. Dyna beth ddigwyddodd. Rydym ni’n dal i fyw gyda chanlyniadau hynny. Mae'n eithaf eglur i mi, felly, na ellir dilyn yr hen ffyrdd o wneud pethau yn y dyfodol. Mae arnom angen chwistrelliad Keynesaidd o arian parod i'r economi er mwyn sicrhau ein bod ni'n creu mwy o gyflogaeth, ein bod ni’n rhoi mwy o arian ym mhocedi pobl, ac yn ysgogi'r economi yn y modd hwnnw. Oherwydd mae’n gwbl eglur, dros y saith mlynedd diwethaf, nad yw'r hyn a wnaed yn gweithio.

You would think, from what the First Minister just said, that there hadn’t been a Labour Government from 1997 to 2008 and the Chancellor of the Exchequer was not Gordon Brown, in charge of banking regulation, whereas we know that he believed in a light-touch regulation of banking, so he was a contributor to the financial crisis, which ultimately engulfed him. Jim Callaghan knew what it was like to cope with a financial crisis. I’m sure the First Minister will remember very well that in 1976 he appeared at a rather different kind of Labour Party conference and said:

‘We used to think that you could spend your way out of a recession and increase employment by…boosting government spending. I tell you in all candour that that option no longer exists, and in so far as it ever did exist, it only worked on each occasion…by injecting a bigger dose of inflation into the economy, followed by a higher level of unemployment as the next step.’

Jeremy Corbyn, if he ever did learn that lesson, seems to have forgotten it. His role as a kind of moth-eaten Santa Claus, dipping into a bottomless bag of presents to dish out to gullible children, is not the way forward for any sensible or realistic political party that has any designs upon holding the highest offices in the land.

Byddech chi’n meddwl, o'r hyn y mae’r Prif Weinidog newydd ei ddweud, na fu Llywodraeth Lafur rhwng 1997 a 2008 ac nad Gordon Brown oedd Canghellor y Trysorlys, yn gyfrifol am reoleiddio banciau, ond rydym ni’n gwybod ei fod yn credu mewn rheoliad ysgafn o fanciau, felly roedd yn gyfrannwr at yr argyfwng ariannol, a wnaeth ei foddi yn y pen draw. Roedd Jim Callaghan yn gwybod sut beth oedd ymdopi ag argyfwng ariannol. Rwy'n siŵr y bydd y Prif Weinidog yn cofio'n dda iawn iddo ymddangos ym 1976 mewn cynhadledd Plaid Lafur dra gwahanol gan ddweud:

Roeddem ni’n arfer meddwl y gallech chi wario eich ffordd allan o ddirwasgiad a chynyddu cyflogaeth trwy...gynyddu gwariant gan y llywodraeth. Gallaf ddweud wrthych yn gwbl ddidwyll nad yw’r dewis hwnnw’n bodoli mwyach, ac i'r graddau yr oedd yn bodoli erioed, fe lwyddodd ar bob achlysur...trwy chwistrellu dos mwy o chwyddiant i'r economi, ac yna lefel uwch o ddiweithdra fel y cam nesaf.

Mae’n ymddangos bod Jeremy Corbyn wedi anghofio’r wers honno, os gwnaeth ei dysgu hi erioed. Nid ei ffordd ef fel rhyw fath o Siôn Corn hen ffasiwn, yn estyn i mewn i fag diwaelod o anrhegion i'w taflu allan i blant hawdd eu twyllo yw’r ffordd ymlaen i unrhyw blaid wleidyddol synhwyrol neu realistig sydd ag unrhyw fwriad o ddal swyddi uchaf y wlad.

We have revealed to us this afternoon the UKIP strategy for dealing with appealing to young voters. ‘You are all gullible children’ is the way that they’re going to be described in the future, so I can’t see many of them voting UKIP in the future.

In the 1970s, there were particular challenges with stagflation, as he should remember, because of the soaring price of oil as a result of the 1973 oil crisis. That knocked the usual economic cycle out of sync and, as a result, we saw rising unemployment and rising inflation at the same time, meaning that the traditional way of injecting money into the economy to deal with high unemployment—[Interruption.] I can give the leader of the opposition a lecture on economic history, if he wants, as he knows less than nothing about it—[Interruption.] And so the circumstances of the 1970s are very, very different. But what I can say to him about 1976—. Here’s a statistic for him: 1976 was the time in history when Britain was most equal—when Britain was most equal. Since then, the Tories have made it more and more and more unequal, and that’s what a Labour Government will change.

Rydym ni wedi cael datgeliad y prynhawn yma o strategaeth UKIP ar gyfer ymdrin ag apelio at bleidleiswyr ifanc. 'Rydych chi i gyd yn blant hawdd eich twyllo' yw'r ffordd y maen nhw’n mynd i gael eu disgrifio yn y dyfodol, felly ni allaf weld llawer ohonyn nhw’n pleidleisio dros UKIP yn y dyfodol.

Yn y 1970au, roedd heriau penodol gyda ‘stagflation’, fel y dylai gofio, oherwydd y cynnydd mawr i bris olew o ganlyniad i argyfwng olew 1973. Gwyrodd hynny’r cylch economaidd arferol ac, o ganlyniad, gwelsom ddiweithdra cynyddol a chwyddiant cynyddol ar yr un pryd, a oedd yn golygu bod y ffordd draddodiadol o chwistrellu arian i'r economi i ymdrin â diweithdra uchel— [Torri ar draws.] Gallaf roi darlith ar hanes economaidd i arweinydd yr wrthblaid, os yw'n dymuno, gan ei fod yn gwybod llai na dim am y peth—[Torri ar draws.] Ac felly mae amgylchiadau'r 1970au yn wahanol iawn, iawn. Ond yr hyn y gallaf ei ddweud wrtho am 1976—. Dyma ystadegyn iddo: 1976 oedd yr adeg mewn hanes pan oedd Prydain fwyaf cyfartal—pan roedd Prydain fwyaf cyfartal. Ers hynny, mae'r Torïaid wedi ei gwneud yn fwy a mwy a mwy anghyfartal, a dyna’r hyn y bydd Llywodraeth Lafur yn ei newid.

Tlodi Ymysg Menywod Ifanc

Poverty Among Young Women

3. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad ar dlodi ymysg menywod ifanc yng Nghymru? (OAQ51108)[W]

3. Will the First Minister make a statement on poverty among young women in Wales? (OAQ51108) [W]

Mae menywod ifanc yn fwy tebygol o fod yn rhan o aelwydydd un rhiant ac aelwydydd gwaith rhan amser sydd mewn mwy o risg o fyw mewn tlodi. Rydym ni’n darparu amrywiaeth o gefnogaeth i hybu ffyniant drwy eu helpu i ddod dros y rhwystrau sy’n eu hatal rhag mynd i mewn i fyd cyflogaeth er mwyn eu gwneud nhw yn fwy cyflogadwy ac i’w dodi nhw mewn sefyllfa i gael gwaith addas sy’n talu’n dda.

Young women are more likely to be represented in single-parent households and part-working households, which are more at risk of living in poverty. We are providing a range of support to build prosperity by helping them overcome barriers to employment and to maximise their employability and access decent, well-paid work.

Diolch yn fawr. The First Minister will be aware that, last week, in the Labour Party conference, Angela Rayner, the shadow education secretary, suggested that a new Labour Government would commit to ending period poverty in schools. Does the First Minister have any intention of introducing such a measure in Wales?

Diolch yn fawr. Bydd y Prif Weinidog yn ymwybodol bod Angela Rayner, ysgrifennydd addysg yr wrthblaid, wedi awgrymu yng nghynhadledd y Blaid Lafur yr wythnos diwethaf, y byddai Llywodraeth Lafur newydd yn ymrwymo i roi terfyn ar dlodi misglwyf mewn ysgolion. A oes gan y Prif Weinidog unrhyw fwriad i gyflwyno mesur o'r fath yng Nghymru?

Yes, I did note the announcement. It is something I know that we will look at as a Government to see how it can be dealt with in the most effective way. But it is a concept that needs to be examined very closely in order to make sure that it can be dealt with effectively in Wales.

Do, sylwais ar y cyhoeddiad. Mae'n rhywbeth rwy'n gwybod y byddwn ni’n edrych arno fel Llywodraeth i weld sut y gellir ymdrin ag ef yn y modd mwyaf effeithiol. Ond mae'n gysyniad y mae angen ei archwilio'n ofalus iawn er mwyn sicrhau y gellir ymdrin ag ef yn effeithiol yng Nghymru.

First Minister, last week, I visited Severn Trent’s testing labs in Bridgend—you may know them already—and most of the senior team there were women. They weren’t educated recently in Wales, I’m afraid, so it doesn’t help you on Andrew’s question, but, even so, it is a great example of women getting into good STEM careers. They’re also a good example of where, in a facility where you would normally expect a degree level of education, their interest is now turning to the further education sector to see whether students from there can be brought into appropriate roles, and, as we know, people from poorer backgrounds tend to use FE a little bit more. Welsh Government announced in January that the Chief Scientific Adviser for Wales was setting up an internal working group developing the ‘Talented Women for a Successful Wales’ report findings. So, I’m wondering whether you could provide us with an update on that on that, when we might be seeing some results on the back of it.

Prif Weinidog, yr wythnos diwethaf, ymwelais â labordai profi Severn Trent ym Mhen-y-bont ar Ogwr—efallai y byddwch yn gyfarwydd â nhw eisoes—ac roedd y rhan fwyaf o'r uwch dîm yno yn fenywod. Ni chawsant eu haddysgu'n ddiweddar yng Nghymru, mae gen i ofn, felly nid yw'n eich helpu chi o ran cwestiwn Andrew, ond, serch hynny, mae'n enghraifft wych o fenywod yn ymgymryd â gyrfaoedd STEM da. Maen nhw hefyd yn enghraifft dda, mewn cyfleuster lle byddech chi’n disgwyl addysg lefel gradd fel rheol, bod eu diddordeb yn troi nawr at y sector addysg bellach i weld a all myfyrwyr o’r fan honno gael eu penodi i swyddi priodol, ac fel y gwyddom, mae pobl o gefndiroedd tlotach yn tueddu i ddefnyddio addysg bellach ychydig yn fwy. Cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ym mis Ionawr bod Prif Gynghorydd Gwyddonol Cymru yn sefydlu gweithgor mewnol sy'n datblygu canfyddiadau adroddiad 'Menywod Dawnus ar gyfer Cymru Lwyddiannus'. Felly, roeddwn i’n meddwl tybed a allwch roi diweddariad i ni ar hynny, o ran pryd y gallem ni weld rhai canlyniadau yn ei sgil.

I will write to the Member with a date as to the publication of that document. In terms of the pumping station, I’ll be there on Friday so I’ll be able to hear at first hand what they have already said to her.

Byddaf yn ysgrifennu at yr Aelod gyda dyddiad ar gyfer cyhoeddi'r ddogfen honno. O ran yr orsaf bwmpio, byddaf yno ddydd Gwener, felly byddaf yn gallu clywed yn bersonol yr hyn y maen nhw eisoes wedi ei ddweud wrthi hi.

Mewn llythyr at Gadeirydd y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau ar 17 Gorffennaf, fe ddywedodd yr Ysgrifennydd Cabinet dros yr economi hyn: ni fyddai’n ddoeth cyhoeddi cynllun gweithredu cenedlaethol ar gyfer tlodi. Onid ydy hyn yn ddatganiad cwbl rhyfeddol? Dim cynllun gweithredu penodol. Dim targedau ar gyfer lleihau tlodi. Dim monitro, oherwydd nid oes yna ddim byd i’w fonitro, er gwaetha’r ffaith bod dros 30 y cant o blant yn byw mewn tlodi yng Nghymru. A ydych chi’n cytuno efo fi bod hyn yn arwydd clir fod y Llywodraeth Lafur yma wedi troi’i chefn yn llwyr ar deuluoedd tlawd Cymru?

In a letter to the Chair of the Equality, Local Government and Communities Committee on 17 July, the Cabinet Secretary for the economy said this: it would not be wise to publish a national action plan for poverty. Isn’t this an entirely shocking statement? No particular action plan. No targets for the mitigation of poverty. No monitoring, because there is nothing to monitor, despite the fact that over 30 per cent of children live in poverty in Wales. Do you agree with me that this is a clear sign that this Labour Government has turned its back entirely on poor families in Wales?

‘Na’ yw’r ateb i hynny. Mae tlodi yn rhywbeth sy’n cael ei ddelio ag ef ar draws Llywodraeth; nid yw’n rhywbeth sydd dim ond yn dod o dan bortffolio un Gweinidog, ac rydym ni’n gwybod pa mor bwysig yw hwn. Os edrychwch chi ar beth y gwnaethom ni gyhoeddi wythnos diwethaf, mae’n amlwg ein bod ni’n ystyried tlodi fel rhywbeth sydd yn hollbwysig i’w ddatrys yma yng Nghymru, a’r ffordd i wneud hynny, wrth gwrs, yw sicrhau bod pobl â’r sgiliau sydd eu heisiau arnyn nhw, bod yna gyfleon i bobl, y ffaith bod nhw’n gallu cael gofal plant am ddim—rhywbeth, wrth gwrs, sy’n bolisi y gwnaethom sefyll arno yn yr etholiad, ac rydym ni’n symud ymlaen er mwyn gweithredu hynny—ac, wrth gwrs, i sicrhau bod yna swyddi ar gael sydd yn talu’n dda. Nid yw pob ‘lever’ gyda ni—o achos y ffaith rydym ni’n gwybod, ynglŷn â chyflogaeth ac ynglŷn â thâl, eu bod yn rhywbeth i Lywodraeth y Deyrnas Unedig—ond rydym ni moyn sicrhau ein bod yn gallu gwneud y mwyaf rydym ni yn gallu wneud yng Nghymru er mwyn mynd i’r afael â thlodi.

‘No’ is the answer to that. Poverty is something that’s being dealt with across Government; it just doesn’t come under the portfolio of one Minister, because we know how important it is. If you look at what we published last week then it’s obvious that we consider poverty as something that it’s vital we resolve in Wales, and the way of doing that is to ensure that people have the skills that they need, that they have the opportunities that they need, and that they can have free childcare—and that’s something that we put in our manifesto in the election and we’re moving forward to act on that—and that there are jobs available to them that are well paid. We don’t have every lever within our grasp, because we know that there is much around employability and payment that is in the hands of the United Kingdom Government, but we must ensure that we can do everything possible in Wales in order to address poverty.

First Minister, the child poverty action group has identified very early on that the way that universal credit is structured poses a real risk to the financial autonomy of women in the household. It actually undermines their ability to be autonomous and to have financial independence.

We now know from Citizens Advice Cymru that some people in the pilot areas, some women, are giving up work due to childcare issues, as a direct result of the design and the roll-out of universal credit as it is. And we now know, of course, this week, according to the Government’s own figures, that over 80 per cent—over 80 per cent—of recipients of universal credit that is being rolled out are now falling into rent arears. The Government’s own pilot areas are showing that it is an unmitigated disaster and it is driving young women, but also all people, into poverty. Could I ask the First Minister what further representations he can make to the UK Government? Because the impact in all of our communities is going to be significant.

Prif Weinidog, mae'r grŵp gweithredu ar dlodi plant wedi nodi'n gynnar iawn bod y ffordd y mae credyd cynhwysol wedi'i strwythuro yn peri risg wirioneddol i annibyniaeth ariannol menywod yn y cartref. Mae wir yn tanseilio eu gallu i fod yn annibynnol ac i gael annibyniaeth ariannol.

Rydym ni’n gwybod erbyn hyn gan Gyngor ar Bopeth Cymru bod rhai pobl yn yr ardaloedd treialu, rhai menywod, yn rhoi'r gorau i weithio oherwydd problemau gofal plant, o ganlyniad uniongyrchol i gynllun a chyflwyniad credyd cynhwysol fel ag y mae. Ac rydym ni’n gwybod nawr, wrth gwrs, yr wythnos hon, yn ôl ffigurau'r Llywodraeth ei hun, bod dros 80 y cant—dros 80 y cant—o dderbynwyr credyd cynhwysol sy'n cael ei gyflwyno yn mynd i ôl-ddyledion rhent. Mae ardaloedd treialu y Llywodraeth ei hun yn dangos ei fod yn drychineb llwyr a’i fod yn gyrru menywod ifanc, ond hefyd pawb, i dlodi. A gaf i ofyn i'r Prif Weinidog pa sylwadau pellach y gall eu gwneud i Lywodraeth y DU? Oherwydd mae’r effaith yng nghymunedau pob un ohonom yn mynd i fod yn sylweddol.

Well, we’ll continue to make those representations, but we’ll have to get in a queue. I mean, their own MPs are saying that the roll-out should be stopped. If I could sum up the attitude of the Conservative Government, it would be this: lessen the financial burden on the rich—cut tax—and increase the financial burden on the poorest—getting rid of tax credits, the bedroom tax, universal credit. We know, of course, that on top of that they do these things incompetently, and that’s what the current roll-out of universal credit is doing. The leader of the opposition finds it funny. When we talk about welfare, he finds it funny. Well, why doesn’t he go and talk to people who are affected by this? Why doesn’t he go and talk to people about the threat of homelessness? Why doesn’t he go and talk to people who find themselves in a position where they’re going into rent arrears? Then he might learn what real life is actually about. Because we deal with these issues on a regular basis, on a constituency basis, and we see the inhumanity of universal credit, along with so many other of the policies developed by a Conservative Government that benefit only the richest.

Wel, byddwn yn parhau i wneud y sylwadau hynny, ond bydd yn rhaid i ni ymuno â’r ciw. Hynny yw, mae eu ASau eu hunain yn dweud y dylid rhoi'r gorau i'w gyflwyno. Pe gallwn i grynhoi agwedd y Llywodraeth Geidwadol, byddwn yn ei wneud fel hyn: lleihau'r baich ariannol ar y cyfoethog—torri trethi—a chynyddu'r baich ariannol ar y tlotaf—cael gwared ar gredydau treth, y dreth ystafell wely, credyd cynhwysol. Rydym ni’n gwybod, wrth gwrs, yn ogystal â hyn eu bod nhw’n gwneud y pethau hyn mewn ffordd ddi-glem, a dyna mae cyflwyniad presennol credyd cynhwysol yn ei wneud. Mae arweinydd yr wrthblaid yn meddwl bod hyn yn ddoniol. Pan ein bod ni’n siarad am les, mae'n meddwl ei fod yn ddoniol. Wel, pam na aiff ef i siarad â phobl sy’n cael eu heffeithio gan hyn? Pam na aiff ef i siarad â phobl am fygythiad digartrefedd? Pam na aiff ef i siarad â phobl sy'n canfod eu hunain mewn sefyllfa lle maen nhw’n mynd i ôl-ddyledion rhent? Efallai y byddai'n dysgu sut beth yw bywyd go iawn wedyn. Oherwydd rydym ni’n ymdrin â'r materion hyn yn rheolaidd, ar sail etholaeth, ac rydym ni’n gweld creulondeb credyd cynhwysol, ynghyd â chymaint o’r polisïau eraill a ddatblygwyd gan Lywodraeth Geidwadol o fantais i’r cyfoethocaf yn unig.

Y Rhwydwaith Rheilffyrdd yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru

The Rail Network in Mid and West Wales

4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y rhwydwaith rheilffyrdd yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? (OAQ51114)

4. Will the First Minister make a statement on the rail network in Mid and West Wales? (OAQ51114)

Devolution of funding for rail infrastructure remains with the UK Government. They have refused to devolve that. Despite this position, since 2011, the Welsh Government has invested around £200 million into a programme of rail infrastructure improvements, including additional and enhanced rail services in the mid and west.

Mae datganoli cyllid ar gyfer seilwaith rheilffyrdd yn parhau gyda Llywodraeth y DU. Maen nhw wedi gwrthod datganoli hynny. Er gwaethaf y sefyllfa hon, ers 2011, mae Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi oddeutu £200 miliwn mewn rhaglen o welliannau i’r seilwaith rheilffyrdd, gan gynnwys gwasanaethau rheilffordd ychwanegol a gwell yn y canolbarth a’r gorllewin.

I thank the First Minister for that response. We welcome the Welsh Government’s funding for a feasibility study to reopen the Aberystwyth to Carmarthen railway line. I’m sure he’ll agree with me that the best way to revive railway lines that were closed largely in the 1960s under the Beeching plan would be to produce low-cost opportunities for the trains and carriages that would work on the track. Because it’s the operating costs that are going to be the big stumbling block. There’s been an estimate of a £700 million total cost to reopen this particular line. But there have been some very encouraging studies done of no-frills trains being manufactured using lightweight materials and running at low speeds, which may be introduced in the next two years as the result of a £4 million trial. So, will the First Minister do everything he can to encourage the introduction of this new technology that will offer the opportunity to open up perhaps many more lines in rural Wales that were closed years ago?

Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ymateb yna. Rydym ni’n croesawu cyllid Llywodraeth Cymru ar gyfer astudiaeth o ddichonoldeb i ailagor rheilffordd Aberystwyth i Gaerfyrddin. Rwy'n siŵr y bydd yn cytuno â mi mai'r ffordd orau o adfywio rheilffyrdd a gaewyd yn bennaf yn y 1960au o dan gynllun Beeching fyddai creu cyfleoedd cost isel ar gyfer y trenau a'r cerbydau a fyddai'n gweithio ar y rheilffordd. Oherwydd y costau gweithredu fydd y rhwystr mawr. Cafwyd amcangyfrif o gyfanswm cost o £700 miliwn i ailagor y rheilffordd benodol hon. Ond bu rhai astudiaethau calonogol iawn a gynhaliwyd o drenau sylfaenol yn cael eu gweithgynhyrchu gan ddefnyddio deunyddiau ysgafn ac yn rhedeg ar gyflymder isel, y gellid eu cyflwyno yn y ddwy flynedd nesaf o ganlyniad i dreial gwerth £4 miliwn. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog bopeth o fewn ei allu i annog cyflwyniad y dechnoleg newydd hon a fydd yn cynnig y cyfle i efallai agor llawer mwy o reilffyrdd yng Nghymru wledig a gafodd eu cau flynyddoedd yn ôl?

No. What he’s talking about is light rail. It’s a model that’s used for suburban railways and for short journeys. I don’t think a 50-mile journey between Carmarthen and Aberystwyth is best served by a light rail carriage with hard seating, for example, without the kind of facilities you’d expect from a longer distance train. And, of course, with light rail, you end up in a situation where, it’s true, it’s cheaper, because the signal requirements are not the same, for example, but the comfort levels are way, way lower and I don’t think people in the west of our country should have a train service that is far less comfortable than would be expected along an equivalent route in England. If we’re going to move forward—. It’s a significant challenge—I don’t think we can underestimate it—a significant challenge and a significant cost to reinstate the Aberystwyth to Carmarthen line, but if it’s going to be done, it’s got to be done properly.

Na. Yr hyn y mae'n sôn amdano yw rheilffyrdd ysgafn. Mae'n fodel a ddefnyddir ar gyfer rheilffyrdd maestrefol ac ar gyfer teithiau byr. Nid wyf yn credu y bydd taith o 50 milltir rhwng Caerfyrddin ac Aberystwyth yn cael ei gwasanaethu orau gan gerbyd rheilffordd ysgafn â seddi caled, er enghraifft, heb y math o gyfleusterau y byddech chi'n eu disgwyl mewn trên pellter hwy. Ac, wrth gwrs, gyda rheilffyrdd ysgafn, rydych chi'n canfod eich hun mewn sefyllfa lle mae’n rhatach, mae’n wir, gan nad yw’r gofynion o ran signalau yr un fath, er enghraifft, ond mae'r lefelau cysur yn llawer iawn is ac nid wyf yn meddwl y dylai pobl yng ngorllewin ein gwlad gael gwasanaeth trên sy'n llawer llai cyfforddus na fyddai’n cael ei ddisgwyl ar hyd llwybr cyfatebol yn Lloegr. Os ydym ni’n mynd i symud ymlaen—. Mae'n her sylweddol—nid wyf yn credu y gallwn ni ei thanbwysleisio—her sylweddol a chost sylweddol i ailgyflwyno rheilffordd Aberystwyth i Gaerfyrddin, ond os yw’n mynd i gael ei wneud, mae'n rhaid ei wneud yn iawn.

First Minister, I was pleased that the Cabinet Secretary confirmed that Carno station will be included in the current stage 2 assessment process for new stations in Wales. A petition will also be submitted to the Assembly tomorrow from the Carno station action group, 10 years after the first petition, urging the Government to reopen Carno station within a five-year timescale. Now that the Cabinet Secretary has announced that Carno will be considered, will you outline what the next steps are during this process, and do you feel that five years is a realistic timetable for the reopening of Carno station?

Prif Weinidog, roeddwn i’n falch bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi cadarnhau y bydd gorsaf Carno yn cael ei chynnwys yn y broses asesu cam 2 bresennol ar gyfer gorsafoedd newydd yng Nghymru. Bydd deiseb hefyd yn cael ei chyflwyno i'r Cynulliad yfory gan grŵp gweithredu gorsaf Carno, 10 mlynedd ar ôl y ddeiseb gyntaf, yn annog y Llywodraeth i ailagor gorsaf Carno o fewn cyfnod o bum mlynedd. Nawr bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi cyhoeddi y bydd Carno yn cael ei ystyried, a wnewch chi amlinellu beth yw'r camau nesaf yn ystod y broses hon, ac a ydych chi'n teimlo bod pum mlynedd yn amserlen realistig ar gyfer ailagor gorsaf Carno?

Just to inform the Member, the next stage is that, as he knows, the Cabinet Secretary has decided to include Carno in the current round of stage 2 assessments. What does that involve? It involves obtaining information from Network Rail on deliverability and operational considerations on the prioritised stations. In addition, a standard assessment model has been run to assess the anticipated demand at the proposed stations as well. I know that the Cabinet Secretary has asked officials to engage with the action group as part of the stage 2 process. So, that’s where we are now, but he will know, of course, what our intention is. There are many unknowns. When you deal with Network Rail, it’s not always clear what the challenges are. We’ve found that in the past, where problems have been identified that were not known at the time that an announcement was made. But it is our intention, he will know, to reopen Carno, pending, of course, the assessment.

Dim ond i hysbysu'r Aelod, y cam nesaf, fel y mae’n gwybod, yw bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi penderfynu cynnwys Carno yn y rownd bresennol o asesiadau cam 2. Beth mae hynny'n ei olygu? Mae'n golygu cael gwybodaeth gan Network Rail ar y modd y gellir ei gyflawni ac ystyriaethau gweithredol ar y gorsafoedd a flaenoriaethwyd. Hefyd, rhedwyd model asesu safonol i asesu'r galw a ragwelir yn y gorsafoedd arfaethedig hefyd. Gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet wedi gofyn i swyddogion ymgysylltu â'r grŵp gweithredu yn rhan o’r broses cam 2. Felly, dyna lle’r ydym ni ar hyn o bryd, bydd yn gwybod, wrth gwrs, beth yw ein bwriad ni. Ceir llawer o ffactorau anhysbys. Pan fyddwch chi'n ymdrin â Network Rail, nid yw bob amser yn eglur beth yw'r heriau. Rydym ni wedi darganfod hynny yn y gorffennol, pan nodwyd problemau nad oeddent yn hysbys ar yr adeg y gwnaed cyhoeddiad. Ond ein bwriad, bydd yn gwybod, yw ailagor Carno, yn amodol, wrth gwrs, ar yr asesiad.

Yn ôl beth rwy’n ei ddeall o beth mae’r Prif Weinidog a’r Gweinidog dros yr economi wedi ei ddweud yn y gorffennol, y sefyllfa bresennol yw bod y fasnachfraint yn mynd i gychwyn heb fod y pwerau llawn na’r arian llawn wedi eu datganoli i Lywodraeth Cymru, ac felly mae Llywodraeth Cymru, i bob pwrpas, yn mynd i fod yn asiant dros Lywodraeth San Steffan. Os dyna’r sefyllfa, a gaf i ofyn i chi’n blwmp ac yn blaen, yng ngoleuni beth ddigwyddodd i drydaneiddio i Abertawe, a ydych chi’n ymddiried yn Llywodraeth San Steffan i drosglwyddo pwerau llawn mewn pryd ac, yn bwysig, i drosglwyddo’r arian llawn mewn pryd yn ogystal?

As I understand it from what the First Minister and the Minister for the economy have said in the past, the current situation is that the franchise will commence without the full powers or the full budget having been devolved to the Welsh Government, and therefore the Welsh Government to all intents and purposes will be an agent for the Westminster Government. Now, if that is the case, can I ask you plainly in light of what happened in terms of electrification to Swansea, do you trust in the Westminster Government to transfer full powers in time and, importantly, to transfer the full funding additionally?

Os nad ydyn nhw’n gwneud hynny, ni allwn ni ddim symud ymlaen, yn blwmp ac yn blaen. Rŷm ni wedi gwneud popeth sydd eisiau arnom ni, ac felly mae’n rhaid iddyn nhw nawr weithredu. Nid oes dim arwydd nawr y bydd yna broblem yn y pen draw. Rŷm ni’n moyn sicrhau bod y ‘franchise’ yn symud ymlaen ym mis Ebrill fel y dylai fe. Rŷm ni’n siarad, wrth gwrs, gyda’r undebau hefyd, er mwyn sicrhau eu bod nhw’n deall beth rŷm ni’n ceisio ei wneud. Byddai wedi bod yn llawer yn rhwyddach—llawer yn rhwyddach—petaen nhw wedi datganoli’r gyllideb a’r pwerau i ni y tro cyntaf, yn enwedig y pŵer i gyfeirio Network Rail. Nid yw hynny ddim gyda ni ar hyn o bryd, felly mae’n rhaid inni ystyried ffyrdd newydd o wneud pethau, ond beth sy’n bwysig yw ein bod ni’n gallu gweithredu nawr dros bobl Cymru mewn ffordd nad oedd yn bosib o’r blaen.

If they don’t do that, we won’t be able to move forward—it’s as plain as that. We have done everything that we need to do, and so now they must take action. But there is no indication at present that there will be a problem. We wish the franchise to progress as it should in April. We’re also talking to the unions to ensure that they understand what we’re trying to do. It would be much easier had they devolved the funding and the powers to us from the outset, particularly the power to instruct Network Rail. We don’t have that at the moment, so we have to consider new ways of doing things. But what is important is that we can act on behalf of the people of Wales in a way that wasn’t possible previously.

First Minister, there was an awful lot to welcome in the transport Minister’s latest statement on the next franchise, and what was particularly welcome was the commitment to keep a guard on every single service, something that people have campaigned quite heavily to see, and they welcome it. The other commitment was that the new rolling stock should be maintained by workers, ideally, here in Wales. Very recently, I had a tour around the investment that’s been made in the Machynlleth depot, and met some of the 33 highly skilled employees that reside there and work there. So, going forward, First Minister, can I ask that we will do all that we can to ensure a positive future for that that we’ve already invested in, in both Machynlleth station and the people who work there?

Prif Weinidog, roedd llawer iawn i'w groesawu yn natganiad diweddaraf y Gweinidog trafnidiaeth ar y fasnachfraint nesaf, a'r hyn a groesawyd yn arbennig oedd yr ymrwymiad i gadw gardiaid ar bob gwasanaeth, rhywbeth y mae pobl wedi ymgyrchu'n weddol ddwys i'w weld, ac maen nhw’n ei groesawu. Yr ymrwymiad arall oedd y dylai’r cerbydau newydd gael eu cynnal a’u cadw, yn ddelfrydol, gan weithwyr yma yng Nghymru. Yn ddiweddar iawn, cefais daith o gwmpas y buddsoddiad a wnaed yn nepo Machynlleth, a chyfarfûm â rhai o'r 33 o weithwyr hynod fedrus sy'n byw yno ac yn gweithio yno. Felly, yn y dyfodol, Prif Weinidog, a gaf i ofyn y byddwn yn gwneud popeth o fewn ein gallu i sicrhau dyfodol cadarnhaol i'r hyn yr ydym eisoes wedi buddsoddi ynddo, yng ngorsaf Machynlleth ac yn y bobl sy'n gweithio yno?

Absolutely. If I remember rightly, Machynlleth had a depot in the 1980s, then it closed, then it reopened, because it was needed, clearly, to service trains on the centre of Wales and Cambrian Coast lines. So, yes, we want to make sure that not only do we keep our network of depots, but we increase the number in the future, because we know that there will be new rolling stock, there will be new modes of transport that we will look at, and it’s important, then, that the equipment is maintained in Wales as far as is possible.

Yn sicr. Os cofiaf yn iawn, roedd gan Fachynlleth ddepo yn y 1980au, yna fe gaeodd, yna fe’i hailagrowyd, gan fod ei angen, yn amlwg, i wasanaethu trenau ar reilffyrdd canol Cymru ac Arfordir Cambria. Felly, ydym, rydym ni eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni’n cadw ein rhwydwaith o ddepos, ond hefyd yn cynyddu'r nifer yn y dyfodol, gan ein bod ni’n gwybod y bydd cerbydau newydd, y bydd moddau trafnidiaeth newydd y byddwn ni’n eu hystyried, ac mae'n bwysig, wedyn, bod yr offer yn cael eu cynnal a’u cadw yng Nghymru cyn belled ag y mae hynny’n bosibl.

Polisïau Creu Cyfoeth

Wealth Creation Policies

5. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu sut y mae Llywodraeth Cymru yn mesur llwyddiant ei pholisïau creu cyfoeth? (OAQ51116)

5. Will the First Minister outline how the Welsh Government measures the success of its wealth creation policies? (OAQ51116)

It’s important to consider the performance of the Welsh economy using a basket of indicators and not look at one individual measure. Of course, ‘Prosperity for All’ shows the way forward. The plans that will follow will provide greater detail.

Mae'n bwysig ystyried perfformiad economi Cymru drwy ddefnyddio basged o ddangosyddion a pheidio ag edrych ar un mesur unigol. Wrth gwrs, mae 'Ffyniant i Bawb' yn dangos y ffordd ymlaen. Bydd y cynlluniau a fydd yn dilyn yn rhoi mwy o fanylion.

I thank you for that answer, First Minister, but in measuring not only wealth creation, but also health, education, housing provision et cetera, is Ron Davies, the former Labour Welsh Secretary, correct when he says that, after 20 years of a Labour-controlled Welsh Assembly, Wales is now poorer than it was 20 years ago? This former Labour luminary went on to say that he is not able to name a single initiative that has improved the lives of the people of Wales. Surely, First Minister, you have to agree that this is as damning an analysis of Labour policies since devolution as any expressed in this Chamber.

Diolchaf i chi am yr ateb yna, Prif Weinidog, ond o fesur nid yn unig creu cyfoeth, ond hefyd iechyd, addysg, darpariaeth tai ac ati, a yw Ron Davies, cyn Ysgrifennydd Cymru Llafur, yn iawn pan ei fod yn dweud, ar ôl 20 mlynedd o Gynulliad Cenedlaethol dan reolaeth Llafur, bod Cymru bellach yn dlotach nag yr oedd 20 mlynedd yn ôl? Aeth cyn-seren y blaid Lafur hwn ymlaen i ddweud nad yw'n gallu enwi unrhyw fenter sydd wedi gwella bywydau pobl Cymru. Does bosib, Prif Weinidog, bod yn rhaid i chi gytuno bod hwn yn ddadansoddiad yr un mor ddamniol o bolisïau Llafur ers datganoli ag unrhyw un a fynegwyd yn y Siambr hon.

‘No’ is the answer. Now, where do we start? Let’s start with Jobs Growth Wales, shall we? The fact that so many people were helped to get into jobs, young people were given training. Let’s look at the help that was given to workers to keep their jobs when the recession hit hard in 2008-09. Let’s talk about the people who are alive because of the Human Transplantation (Wales) Act 2013, supported cross-party across this Chamber. Let’s look at the fact we have the best foreign direct investment figures for 30 years. Let’s look at our employment levels. I suspect, really, that Ron needs to read a few more papers.

'Na' yw'r ateb. Nawr, ble’r ydym ni am ddechrau? Beth am ddechrau gyda Twf Swyddi Cymru, ie? Y ffaith bod cymaint o bobl wedi eu cynorthwyo i mewn i swyddi, rhoddwyd hyfforddiant i bobl ifanc. Edrychwch ar y cymorth a roddwyd i weithwyr i gadw eu swyddi pan darodd y dirwasgiad yn galed yn 2008-09. Gadewch i ni siarad am y bobl sy'n fyw oherwydd Deddf Trawsblannu Dynol (Cymru) 2013, a gafodd gefnogaeth drawsbleidiol ar draws y Siambr hon. Edrychwch ar y ffaith bod gennym ni’r ffigurau buddsoddi uniongyrchol tramor gorau ers 30 mlynedd. Edrychwch ar ein lefelau cyflogaeth. Rwy’n amau, mewn gwirionedd, bod angen i Ron ddarllen mwy o bapurau newydd.

The Federation of Small Businesses has claimed that Welsh Government offices overseas have failed in their aim of boosting exports to those countries. Figures suggest that exports to those countries have, in fact, fallen between 2013 and 2016, down 13 per cent to the United States, down 22 per cent to Belgium and 55 per cent to Japan. First Minister, what plans does the Welsh Government have to review the effectiveness of its overseas offices in boosting trade with the countries in which they are located?

Mae'r Ffederasiwn Busnesau Bach wedi honni bod swyddfeydd Llywodraeth Cymru dramor wedi methu yn eu nod o hybu allforion i'r gwledydd hynny. Mae'r ffigurau'n awgrymu bod allforion i'r gwledydd hynny, mewn gwirionedd, wedi gostwng rhwng 2013 a 2016, i lawr 13 y cant i'r Unol Daleithiau, i lawr 22 y cant i Wlad Belg a 55 y cant i Japan. Prif Weinidog, pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i adolygu effeithiolrwydd ei swyddfeydd tramor i hybu masnach gyda'r gwledydd y maent wedi eu lleoli ynddynt?

He’s fallen into a trap there, set for him by the UK Government, because what has happened is that the methodology has changed, so that—if I remember rightly—if you have a factory in Wales that is exporting, but its headquarters are in England, it’s counted as an English export. That’s the problem. So, all of a sudden, we see these sudden changes in the export figures, not because physically fewer goods are being exported, but it’s because they’re counted as having come from England because their headquarters are in England. We know that many organisations in Wales that manufacture don’t have their headquarters in Wales.

He asks a question: what are we doing to boost our presence overseas? We are moving ahead with a strategy to do just that. The balance that has to be struck is between: do you boost an existing office or do you open a new office? We commissioned work from the Public Policy Institute for Wales; they gave us information as to how we should approach that. Over the next few months, Members will hear of new office openings and, of course, boosting of staff abroad in order to make sure that we boost our presence, working quite often with the Department for International Trade—in fact, most often with DIT—but in those markets where Wales has a strong presence and needs to strengthen its presence in the future.

Mae wedi syrthio i drap yn y fan yna, a osodwyd iddo gan Lywodraeth y DU, oherwydd yr hyn sydd wedi digwydd yw bod y fethodoleg wedi newid, felly—os cofiaf yn iawn—os oes gennych chi ffatri yng Nghymru sy'n allforio, ond bod ei phencadlys yn Lloegr, mae'n cael ei gyfrif fel allforio o Loegr. Dyna'r broblem. Felly, yn sydyn, rydym ni’n gweld y newidiadau sydyn hyn i’r ffigurau allforio, nid oherwydd bod llai o nwyddau'n cael eu hallforio’n ffisegol, ond oherwydd eu bod yn cael eu cyfrif fel rhai sydd wedi dod o Loegr gan fod eu pencadlys yn Lloegr. Gwyddom fod llawer o sefydliadau sy’n gweithgynhyrchu yng Nghymru nad yw eu pencadlys yng Nghymru.

Mae'n gofyn cwestiwn: beth ydym ni'n ei wneud i roi hwb i'n presenoldeb dramor? Rydym ni’n bwrw ymlaen â strategaeth i wneud yn union hynny. Mae’r cydbwysedd hwnnw y mae'n rhaid ei daro rhwng: a ydych chi'n hybu swyddfa sy'n bodoli eisoes neu a ydych chi'n agor swyddfa newydd? Comisiynwyd gwaith gennym gan Sefydliad Polisi Cyhoeddus Cymru; rhoddasant wybodaeth i ni ynghylch sut y dylem fynd ati i wneud hynny. Yn ystod y misoedd nesaf, bydd Aelodau'n clywed am agor swyddfeydd newydd ac, wrth gwrs, hybu staff dramor er mwyn sicrhau ein bod yn rhoi hwb i'n presenoldeb, gan weithio'n aml iawn gyda'r Adran Masnach Ryngwladol—yn fwyaf aml, gyda’r Adran Masnach Rhyngwladol mewn gwirionedd—ond yn y marchnadoedd hynny lle mae gan Gymru bresenoldeb cryf ac mae angen iddi gryfhau ei phresenoldeb yn y dyfodol.

Isn’t it true, though, First Minister, that despite what you said about unemployment levels—and that is welcome; they dipped below the UK average for a period in the early 1990s as well, didn’t they? But the problem is in terms of income, in terms of prosperity. You can choose any number of a basket of indicators, whether it’s average earnings, household disposable income, gross value added per capita, income per hour worked, et cetera. We have gone backwards compared with where we were at the beginning of devolution, and that wasn’t what was promised. So, where are we going wrong and what is the indicator—how are we going to measure the, hopefully, success that will come at some point in the future?

Onid yw'n wir, serch hynny, Prif Weinidog, er gwaethaf yr hyn a ddywedasoch am lefelau diweithdra—ac mae hynny i’w groesawu; eu bod wedi gostwng yn is na chyfartaledd y DU am gyfnod ddechrau’r 1990au hefyd, oni wnaethant? Ond mae'r broblem yn ymwneud ag incwm, â ffyniant. Gallwch ddewis unrhyw nifer o fasgedi o ddangosyddion, boed nhw’n enillion cyfartalog, yn incwm gwario aelwydydd, yn werth ychwanegol gros y pen, yn incwm fesul awr a weithiwyd, ac ati. Rydym ni wedi gwaethygu o gymharu â lle’r oeddem ni ar ddechrau datganoli, ac nid dyna’r hyn a addawyd. Felly, beth ydym ni’n ei wneud yn anghywir a beth yw'r dangosydd—sut ydym ni'n mynd i fesur y llwyddiant, gobeithio, a ddaw rywbryd yn y dyfodol?

It’s not that we’ve gone backwards, and that people are somehow poorer than they were. What is correct to say is that, as our gross domestic product—or if you want to measure gross domestic household income as well— has gone up, it has not improved at the same rate as other parts of the UK. That’s the accurate description. He asked the question: what do we do about it? At the heart of it all is skills—it’s skills. What happened at the beginning of devolution is we did see a lot of those businesses that, I think, came here because of the money and provided unskilled work—they left. They went to Hungary. A business in my own constituency went to Hungary. They went to lower cost economies, because all they wanted to do was to manufacture cheaply. Now, we can’t play that game, nor should we try and do it. So, the focus now, heavily, is on skills. One of the questions we’ve always been asked by overseas investors is, ‘Have your people got the skills that we need in order for us to be able to function in Wales?’ Increasingly, of course, the answer is ‘yes’.

We work very closely with further education colleges and we work with our universities in a way that, 10 years ago, wasn’t happening. Our universities were not interested in working towards economic development at that point; they saw themselves purely as academic institutions. In fairness to them, they’ve changed. It will take some time for the fruit of that work to come through, but we are seeing investors coming to Wales that, bluntly, wouldn’t have come 20 years ago—high-end investors who are paying more in terms of the jobs that they create. What’s key now is to keep on moving on that track, not just in terms of FDI. He will make the point, I understand, in terms of encouraging SMEs in Wales. It’s not a question of one or the other, and that’s exactly what we want to do as well, working again with the universities and others, making sure that young entrepreneurs who have good ideas get the support they need to put those ideas into practice. Increasingly, across Wales, we are now seeing those businesses starting to be created and to grow.

Nid yw’n fater o’n bod ni wedi gwaethygu, a bod pobl rywsut yn dlotach nag yr oeddent. Yr hyn sy'n gywir i’w ddweud, wrth i’n cynnyrch domestig crynswth—neu os hoffech chi fesur incwm aelwydydd domestig gros hefyd—gynyddu, nid yw wedi gwella ar yr un raddfa â rhannau eraill o'r DU. Dyna'r disgrifiad cywir. Gofynnodd y cwestiwn: beth ydym ni'n ei wneud am hyn? Wrth wraidd popeth mae sgiliau—sgiliau. Yr hyn a ddigwyddodd ar ddechrau datganoli yw ein bod wedi gweld llawer o'r busnesau hynny, rwy’n credu, a ddaeth yma oherwydd yr arian gan ddarparu gwaith heb sgiliau—fe wnaethant adael. Aethant i Hwngari. Aeth busnes yn fy etholaeth i fy hun i Hwngari. Aethant at economïau cost is, oherwydd mai'r cyfan yr oedden nhw eisiau ei wneud oedd gweithgynhyrchu'n rhad. Nawr, ni allwn chwarae'r gêm honno, ac ni ddylem geisio gwneud hynny. Felly, mae'r pwyslais nawr, yn drwm, ar sgiliau. Un o'r cwestiynau a ofynnwyd i ni gan fuddsoddwyr tramor erioed yw 'A yw eich pobl yn meddu ar y sgiliau sydd eu hangen arnom ni er mwyn i ni allu gweithredu yng Nghymru'? Yn gynyddol, wrth gwrs, yr ateb yw 'ydyn'.

Rydym ni’n gweithio'n agos iawn gyda cholegau addysg bellach ac rydym ni’n gweithio gyda'n prifysgolion mewn ffordd nad oedd yn digwydd 10 mlynedd yn ôl. Nid oedd gan ein prifysgolion ddiddordeb mewn gweithio tuag at ddatblygu economaidd bryd hynny; roedden nhw’n ystyried eu hunain yn sefydliadau academaidd yn unig. Er tegwch iddynt, maen nhw wedi newid. Bydd yn cymryd cryn dipyn o amser i ffrwyth y gwaith hwnnw ymddangos, ond rydym ni’n gweld buddsoddwyr yn dod i Gymru na fyddai, i siarad yn blaen, wedi dod 20 mlynedd yn ôl—buddsoddwyr pen uchaf sy'n talu mwy o ran y swyddi y maen nhw’n eu creu. Yr hyn sy'n allweddol nawr yw parhau i symud ar y llwybr hwnnw, nid yn unig o ran FDI. Bydd yn gwneud y pwynt, rwy'n deall, o ran annog BBaChau yng Nghymru. Nid yw'n gwestiwn o’r naill neu'r llall, a dyna'n union yr ydym ni eisiau ei wneud hefyd, gan weithio eto gyda'r prifysgolion ac eraill, gan sicrhau bod entrepreneuriaid ifanc sydd â syniadau da yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt i roi'r syniadau hynny ar waith. Yn gynyddol, ledled Cymru, rydym ni’n gweld y busnesau hynny nawr yn dechrau cael eu creu ac yn tyfu.

'Cymwys am Oes: Cwricwlwm i Gymru—Cwricwlwm am Oes'

'Qualified for Life: A Curriculum for Wales—A Curriculum for Life'

6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am weithredu 'Cymwys am Oes: Cwricwlwm i Gymru—Cwricwlwm am Oes'? (OAQ51136)

6. Will the First Minister make a statement on the implementation of 'Qualified for Life: A Curriculum for Wales—A Curriculum for Life'? (OAQ51136)

On 26 September the Cabinet Secretary for Education launched ‘Education in Wales: Our national mission’. That reaffirms our commitment to building a transformational curriculum in order to deliver a better education system for Wales.

Lansiodd Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg 'Addysg yng Nghymru: Ein cenhadaeth genedlaethol' ar 26 Medi. Mae hwnnw'n ailddatgan ein hymrwymiad i lunio cwricwlwm gweddnewidiol er mwyn darparu system addysg well i Gymru.

I broadly welcome the Welsh Government’s approach to implementing the recommendations of Professor Graham Donaldson, but Members will be aware of Professor Donaldson’s comments that were reported by the BBC this morning, in which he remarked that ‘progress remained good’, but also cautioned against

‘any loss of momentum in the whole dynamic of this reform’.

What discussions has the Welsh Government had with Professor Donaldson with regard to the changes that were announced by the Cabinet Secretary last week? And what would be the First Minister’s response to Professor Donaldson’s concerns about a potential loss of momentum?

Rwy'n croesawu'n gyffredinol agwedd Llywodraeth Cymru at weithredu argymhellion yr Athro Graham Donaldson, ond bydd Aelodau'n ymwybodol o sylwadau'r Athro Donaldson a adroddwyd gan y BBC y bore yma, pryd y dywedodd fod cynnydd yn parhau i fod yn dda, ond rhybuddiodd hefyd yn erbyn

unrhyw golli momentwm yn holl ddeinamig y diwygiad hwn.

Pa drafodaethau mae Llywodraeth Cymru wedi eu cael gyda'r Athro Donaldson ynghylch y newidiadau a gyhoeddwyd gan Ysgrifennydd y Cabinet yr wythnos diwethaf? A beth fyddai ymateb y Prif Weinidog i bryderon yr Athro Donaldson ynghylch y colli momentwm posibl?

Well, Professor Donaldson actually oversees the implementation board. He agrees that we’ve made the right decision to introduce the curriculum as a phased roll-out rather than a big bang. The approach will mean that all schools have the time to engage with the development of the curriculum and be fully prepared, of course, for the changes. The Organisation for Economic Co-operation and Development have already said that we need to continue our drive to create a curriculum for the twenty-first century, and that’s what we will do, but at the appropriate pace.

Wel, mae'r Athro Donaldson yn goruchwylio'r bwrdd gweithredu mewn gwirionedd. Mae'n cytuno ein bod ni wedi gwneud y penderfyniad cywir i gyflwyno'r cwricwlwm fel cyflwyniad graddol yn hytrach na phopeth ar yr un pryd. Bydd y dull yn golygu bod gan bob ysgol yr amser i ymgysylltu â datblygiad y cwricwlwm a bod yn gwbl barod, wrth gwrs, ar gyfer y newidiadau. Mae'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd eisoes wedi dweud bod angen i ni barhau â'n hymgyrch i greu cwricwlwm ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain, a dyna beth fyddwn ni’n ei wneud, ond ar y cyflymder priodol.

First Minister, while we welcomed the postponement of the implementation of the curriculum, one aspect that still concerns us is the fact that secondary schools will be required to deliver two curricula for pupils in those schools for a period of five years. Now, that’s going to cause absolute havoc and I believe it’s a recipe for chaos for, particularly, newly qualified teachers coming into the system, who will have been trained to deliver a new curriculum but are having to deliver the old, and for the already burdened profession that we have out there, 70-odd per cent of which said that they felt overworked and stressed because of their workload. So, what are you going to do to make sure that schools are geared up to deliver two curricula to the pupils in those schools and ensure that pupil attainment doesn’t dip as a result, and that staff aren’t overworked more so than they are now?

Prif Weinidog, er i ni groesawu gohirio gweithrediad y cwricwlwm, un agwedd sy'n dal i beri pryder i ni yw'r ffaith y bydd yn ofynnol i ysgolion uwchradd gyflwyno dau gwricwlwm ar gyfer disgyblion yn yr ysgolion hynny am gyfnod o bum mlynedd. Nawr, mae hynny’n mynd i achosi anhrefn llwyr ac rwy'n credu ei fod yn mynd i sicrhau dryswch, yn enwedig i athrawon sydd newydd gymhwyso ac sy'n dod i mewn i'r system, a fydd wedi cael eu hyfforddi i ddarparu cwricwlwm newydd ond yn gorfod darparu’r hen un, ac i’r proffesiwn sydd eisoes dan bwysau sydd gennym ni allan yn y fan yna, y dywedodd oddeutu 70 y cant ohonynt eu bod yn teimlo eu bod yn gorweithio a dan straen oherwydd eu llwyth gwaith. Felly, beth ydych chi’n mynd i’w wneud i sicrhau bod ysgolion yn barod i ddarparu dau gwricwlwm i'r disgyblion yn yr ysgolion hynny a sicrhau nad yw cyrhaeddiad disgyblion yn gostwng o ganlyniad, ac nad yw'r staff yn gorweithio mwy nag y maen nhw nawr?

Well, if that was a concern, then the teaching unions wouldn’t support this, but they have. They have supported the phased implementation. Teaching skills are transferable. It’s not the case that somebody is trained to teach a particular curriculum. They have teaching skills that they adapt according to the curriculum that’s before them. It’s hardly unknown, of course, for schools to teach different curriculums at the same time. When the national curriculum came in, schools had to gear up for that. There was often overlap at that point. Foundation phase was the same. My father worked in education in the 1980s and I can tell you, things used to change almost on a half-yearly basis, which the teachers had to deal with. So obsessed were Ministers at that time—and they weren’t Welsh Ministers; they didn’t have control over education then, over the syllabus—teachers found themselves having to satisfy the whims of Ministers who wanted to change things all the time. Now, that surely is not the best approach. It’s hugely important that we don’t introduce a curriculum until the profession is ready. They’ve indicated that they’re content with this approach, and that is why we’ve taken the approach that we have.

Wel, pe byddai hynny'n bryder, ni fyddai'r undebau addysgu yn cefnogi hyn, ond maen nhw wedi gwneud hynny. Maen nhw wedi cefnogi gweithrediad graddol. Mae sgiliau addysgu yn drosglwyddadwy. Nid yw'n wir bod rhywun wedi'i hyfforddi i addysgu cwricwlwm penodol. Mae ganddyn nhw sgiliau addysgu y maen nhw’n eu haddasu yn ôl y cwricwlwm sydd o'u blaenau. Nid yw’n ddigynsail, wrth gwrs, i ysgolion addysgu gwahanol gwricwla ar yr un pryd. Pan gyflwynwyd y cwricwlwm cenedlaethol, bu’n rhaid i ysgolion baratoi ar gyfer hynny. Roedd gorgyffwrdd yn aml bryd hynny. Roedd y cyfnod sylfaen yr un fath. Roedd fy nhad yn gweithio ym maes addysg yn y 1980au a gallaf ddweud wrthych, roedd pethau'n arfer newid bob chwe mis bron, yr oedd yn rhaid i'r athrawon ymdopi â hynny. Roedd gan Weinidogion gymaint o obsesiwn ar y pryd—ac nid Gweinidogion Cymru oedden nhw; nid oedd ganddynt reolaeth dros addysg bryd hynny, dros y maes llafur—roedd athrawon yn canfod eu hunain yn gorfod bodloni mympwy Gweinidogion a oedd eisiau newid pethau drwy'r amser. Nawr, does bosib mai dyna fyddai'r dull gorau. Mae'n hynod bwysig nad ydym yn cyflwyno cwricwlwm tan fod y proffesiwn yn barod. Maen nhw wedi nodi eu bod yn fodlon gyda'r dull hwn, a dyna pam yr ydym ni wedi dilyn y dull yr ydym ni wedi ei ddilyn.

Recriwtio Nyrsys yng Ngogledd Cymru

Nurse Recruitment in North Wales

7. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am recriwtio nyrsys yng ngogledd Cymru? (OAQ51115)[W]

7. Will the First Minister make a statement on nurse recruitment in north Wales? (OAQ51115)[W]

Mae Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Betsi Cadwaladr, gyda chefnogaeth ein hymgyrch Hyfforddi, Gweithio, Byw, wrthi yn recriwtio rhagor o nyrsys.

Betsi Cadwaladr University Local Health Board, supported by our Train, Work, Live campaign, is actively recruiting additional nurses.

Wel, yn ôl y cyfrif diwethaf, roedd 92 o swyddi nyrsys yn Ysbyty Wrecsam Maelor yn wag, gyda nifer, wrth gwrs, cynyddol o nyrsys yn agosáu at oed ymddeol yno hefyd. Nawr, mae prinder y niferoedd yna o nyrsys yn golygu bod nyrsys arbenigol erbyn hyn yn gyson yn gorfod gweithio ar wardiau cyffredinol ac mae’n argyfwng dyddiol yn yr ysbyty, sef y mwyaf, wrth gwrs, yng ngogledd Cymru. Nawr, mae recriwtio tramor drudfawr y bwrdd iechyd, yn India a Barcelona, drwy asiantaeth breifat, wedi bod yn fethiant llwyr; dim ond pedwar nyrs o India, er enghraifft, sydd wedi llwyddo i basio’r prawf iaith. Felly, ar ôl methiant cynllunio’r gweithlu eich Llywodraeth chi dros nifer fawr o flynyddoedd, ar ôl gosod bwrdd iechyd Betsi Cadwaladr mewn mesurau arbennig ers dros ddwy flynedd a hanner erbyn hyn, a ydych chi yn derbyn cyfrifoldeb am y sefyllfa druenus yma?

At the last count, 92 nurse posts at Wrexham Maelor Hospital were vacant, with a number of nurses approaching retirement age also. Now, the shortage of nurses means that specialist nurses regularly now have to work on general wards and it’s a daily crisis in the hospital, which is the largest in north Wales. The expensive foreign recruitment of the health board in India and Barcelona, through a private agency, has been an utter failure; only four nurses from India have managed to pass the language test. So, given the failure of your Government to plan the workforce over a number of years, and having placed Betsi Cadwaladr in special measures over two and a half years ago now, do you take responsibility for this awful situation?

Rydym ni’n gweld bod pethau yn gwella. Er enghraifft, mae yna gynyddiad wedi bod yn nifer y nyrsys sydd yn hyfforddi yn y gogledd. Mae’r nifer nawr yn fwy uchel nag yn unrhyw flwyddyn o’r 10 mlynedd diwethaf. Felly, rydym ni wedi buddsoddi mewn recriwtio, a hefyd, wrth gwrs, mewn hyfforddi. Mae hynny wedi meddwl bod 13 y cant o gynyddiad wedi bod yn nifer y llefydd hyfforddi nyrsio yng Nghymru yn ystod y flwyddyn ariannol hon. Rydym wedi dodi £95 miliwn o fuddsoddiad i mewn i hyfforddi, ac mae hynny’n meddwl bod yna 3,000 o fyfyrwyr newydd yn gallu astudio rhaglenni gofal iechyd yng Nghymru, ar draws Cymru. Un her, wrth gwrs, yw’r ffaith nad yw pobl yn moyn dod i’r Deyrnas Unedig rhagor o achos Brexit, am un rheswm, a’r ffaith nad ydyn nhw’n credu bod unrhyw fath o groeso yma nawr. Mae hynny’n rhywbeth, wrth gwrs, a ddigwyddodd y llynedd, ond er mwyn delio â hynny, rydym yn deall bod yn rhaid hyfforddi mwy o nyrsys yng Nghymru. Dyna pam yr ydym yn gweld, wrth gwrs, y cynyddiad sylweddol yn y ffigurau sydd yn hyfforddi.

We see that things are improving. For example, there’s been an increase in the number of nurses training in north Wales. That figure is now higher than in any year over the past decade. So, we have invested in recruitment and also, of course, in training. That means that there’s been an increase of 13 per cent in nursing places in Wales over this financial year. We’ve put a £95 million investment into training, and that means that 3,000 new students can now study healthcare programmes in Wales. It is challenging, of course, because people don’t wish to come to the United Kingdom any longer because of Brexit, and they feel that they wouldn’t be welcome now. Of course, that is something that happened last year, but in order to deal with that, we understand that we need to train more nurses in Wales. That is why we’ve seen a significant increase in the numbers being trained.

Ymchwiliad Cyhoeddus yr M4

The M4 Public Inquiry

8. Pa asesiad y mae’r Prif Weinidog wedi’i wneud o gyflwyniad Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol i ymchwiliad cyhoeddus yr M4? (OAQ51122)

8. What assessment has the First Minister made of the Future Generations Commissioner’s submission to the M4 public inquiry? (OAQ51122)

Well, of course, the submission is welcome. It’s important that the public inquiry is open and detailed. That, of course, is what is happening at the moment.

Wel, wrth gwrs, mae'r cyflwyniad i’w groesawu. Mae'n bwysig bod yr ymchwiliad cyhoeddus yn agored ac yn fanwl. Dyna, wrth gwrs, yw’r hyn sydd yn digwydd ar hyn o bryd.

Thank you. In its evidence to the M4 public inquiry, the Government acknowledged that a new motorway will inflict long-term harm, but this would be outweighed by the short-term economic benefits. The Government’s own independent adviser, the Future Generations Commissioner for Wales has now said that this is incompatible with the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. The watchdog of the Act says that that these trade-offs are no longer lawful in Wales. Would the First Minister agree to set up an expert group to quickly design a solution to the congestion on the M4 that is compatible with a law that we passed?

Diolch. Yn ei thystiolaeth i ymchwiliad cyhoeddus yr M4, cydnabu'r Llywodraeth y bydd traffordd newydd yn achosi niwed hirdymor, ond y byddai’r manteision economaidd byrdymor yn gorbwyso hyn. Mae cynghorydd annibynnol y Llywodraeth ei hun, Comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru erbyn hyn, wedi dweud nad yw hyn yn gydnaws â Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015. Mae corff gwarchod y Ddeddf yn dweud nad yw'r cytundebau hyn yn gyfreithlon yng Nghymru mwyach. A wnaiff y Prif Weinidog gytuno i sefydlu grŵp arbenigol i lunio ateb yn gyflym i'r tagfeydd ar yr M4 sy'n gydnaws â chyfraith a basiwyd gennym ni?

Well, that is precisely what’s happening now because we have got an independent inquiry that is looking at the M4. It was designed to be as broad as possible—so it didn’t just look at one particular scheme—and that’s what it’s doing. So, it’s important that that inquiry is able to report dispassionately and independently, considering all the evidence before it.

Wel, dyna'n union beth sy'n digwydd nawr oherwydd mae gennym ni ymchwiliad annibynnol sy'n edrych ar yr M4. Fe'i cynlluniwyd i fod mor eang â phosibl—felly nid oedd yn edrych ar un cynllun penodol yn unig—a dyna beth mae'n ei wneud. Felly, mae'n bwysig bod yr ymchwiliad hwnnw'n gallu adrodd yn ddiduedd ac yn annibynnol, gan ystyried yr holl dystiolaeth sydd ger ei fron.

3. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
3. 2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf ar yr agenda yw’r datganiad a chyhoeddiad busnes, ac rydw i’n galw ar arweinydd y tŷ, Jane Hutt.

The next item on the agenda is the business statement and announcement, and I call on the leader of the house, Jane Hutt.

Diolch, Llywydd. There’s one change to today’s agenda—the time allocated to the draft budget has been extended to 90 minutes. Business for the next three weeks is as shown on the business statement and announcement found among the agenda papers, which are available to Members electronically.

Diolch, Llywydd. Mae un newid i agenda heddiw—mae'r amser a neilltuwyd i'r gyllideb ddrafft wedi ei ymestyn i 90 munud. Mae’r busnes ar gyfer y tair wythnos nesaf fel y’i dangosir ar y datganiad a'r cyhoeddiad busnes a geir ymhlith papurau'r agenda, sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.

Leader of the house, could we have a statement from the Cabinet Secretary for health, please, in relation to a report about the realignment of district general hospitals in the Abertawe Bro Morgannwg University Local Health Board area and the Cwm Taf Local Health Board area? To date, I do not believe a statement has been forthcoming. This does have quite large implications for people in the west of the Vale of Glamorgan who use the Princess of Wales Hospital as their main district general hospital, and GP surgeries in particular in the western Vale who refer to the Princess of Wales Hospital. To give security of understanding of how these proposals might or might not progress, a Government statement would be welcome to actually see what the thinking is on the rationale behind any proposed changes in the current configuration of the health boards that run the Princess of Wales Hospital and the Royal Glamorgan Hospital, i.e. Cwm Taf health board and Abertawe Bro Morgannwg.

Arweinydd y tŷ, a gawn ni ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd, os gwelwch yn dda, ynglŷn â’r adroddiad ynghylch ad-drefnu ysbytai cyffredinol dosbarth yn ardal Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Abertawe Bro Morgannwg ac ardal Bwrdd Iechyd Lleol Cwm Taf? Hyd yn hyn, nid wyf yn credu y cafwyd datganiad. Mae gan hyn oblygiadau sylweddol iawn i bobl yng ngorllewin Bro Morgannwg sy'n defnyddio Ysbyty Tywysoges Cymru fel eu prif ysbyty cyffredinol dosbarth, a meddygfeydd yn arbennig yng ngorllewin y Fro sy'n atgyfeirio eu cleifion i Ysbyty Tywysoges Cymru. I sicrhau bod gennym ddealltwriaeth o sut y gallai’r cynigion hyn fynd yn eu blaenau neu beidio mynd yn eu blaenau, byddai croeso i ddatganiad gan y Llywodraeth er mwyn gweld mewn gwirionedd beth yw’r meddylfryd am y rhesymeg sydd y tu ôl i unrhyw newidiadau arfaethedig i drefn bresennol y byrddau iechyd sy’n rheoli Ysbyty Tywysoges Cymru ac Ysbyty Brenhinol Morgannwg, h.y. Byrddau Iechyd Cwm Taf ac Abertawe Bro Morgannwg.

Well, of course, these are matters that are out for consideration in terms of consultation, and those options and suggestions were made clear in the recent statement and White Paper. So, clearly, there is an opportunity to consider this in terms of the importance, which is delivering a service to the local people.

Wel, wrth gwrs, mae’r materion hyn yn cael eu hystyried mewn ymgynghoriad, a gwnaed y dewisiadau a'r awgrymiadau hynny yn glir yn y datganiad diweddar ac yn y Papur Gwyn. Felly, yn amlwg, mae cyfle i ystyried hyn o ran yr hyn sy’n bwysig, sef darparu gwasanaeth i'r bobl leol.

Can we have a statement from the Welsh Government on the planning crisis in the county borough of Caerphilly? There is no active local development plan at the moment and, as a result, the planning system is heavily skewed in favour of developers and, indeed, inappropriate unsustainable development. Recent adjudications by the planning inspector have highlighted the fact that the five-year land supply requirement trumps all other considerations, including the much celebrated well-being of future generations Act. So, can we have a statement from the Cabinet Secretary in order to suspend the need for Caerphilly to demonstrate the five-year land supply until a sustainable local development plan is in place in that county borough?

A allwn ni gael datganiad gan Lywodraeth Cymru ar yr argyfwng cynllunio ym mwrdeistref sirol Caerffili? Nid oes cynllun datblygu lleol gweithredol ar gael ar hyn o bryd ac, o ganlyniad i hyn, mae'r system gynllunio wedi’i gogwyddo’n sylweddol o blaid datblygwyr ac, yn wir, datblygiad anghynaladwy ac amhriodol. Mae’r dyfarniadau diweddar gan yr arolygydd cynllunio wedi tynnu sylw at y ffaith bod y gofyniad am gyflenwad tir pum mlynedd yn trechu'r holl ystyriaethau eraill, gan gynnwys deddf llesiant cenedlaethau’r dyfodol y mae cymaint o sôn amdani. Felly, a allwn ni gael datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet er mwyn atal yr angen i Gaerffili ddefnyddio’r cyflenwad tir pum mlynedd hyd nes bod cynllun datblygu lleol cynaliadwy ar waith yn y fwrdeistref sirol honno?

Well, of course, this is a matter for Caerphilly County Borough Council. Clearly, they are aware and are engaged in this issue and, of course, there’s a robust discussion and debate locally about it. And, of course, that is what we’ll take forward in terms of the Cabinet Secretary’s engagement with it.

Wel, wrth gwrs, mater i Gyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili yw hwn. Yn amlwg, maen nhw’n ymwybodol ac yn ymdrin â'r mater hwn ac, wrth gwrs, ceir trafodaeth a dadl gadarn yn lleol amdano. Ac wrth gwrs, dyna beth y byddwn ni’n ei ystyried o ran ymgysylltiad Ysgrifennydd y Cabinet â hyn.

Can I ask for two Government statements? The first from the Cabinet Secretary for Education in relation to the steps taken by the Welsh Government to tackle lesbian, gay, bisexual and transgender bullying in schools. I acknowledge the readiness of the Cabinet Secretary to meet with myself and Hannah Blythyn to discuss this issue. She’ll be aware of the report published in the last week by Stonewall Cymru, which discloses that more than half of LGBT young people in Wales, and 73 per cent of trans young people in Wales, still face bullying at school, with very serious consequences in many examples. The report calls on a number of recommendations on the part of Welsh Government and local authorities, and I’d welcome a statement in relation to what steps the Government is taking on an issue the Government acknowledges is significant.

And a second statement, please, in relation to what support the Welsh Government is giving to the Swansea city of culture bid, which we hope will benefit the broader Swansea bay region. The current UK City of Culture, Hull, has seen significant investment in its region as a consequence. Our region has suffered a Conservative betrayal in relation to electrification, and we fear that will happen in relation to the lagoon, so we’d welcome a statement on Government support for that bid.

A gaf i ofyn am ddau ddatganiad gan y Llywodraeth? Y cyntaf gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg o ran y camau a gymerwyd gan Lywodraeth Cymru i fynd i'r afael â bwlio lesbiaidd, hoyw, deurywiol a thrawsryweddol mewn ysgolion. Rwy'n cydnabod parodrwydd Ysgrifennydd y Cabinet i gyfarfod â mi a Hannah Blythyn i drafod y mater hwn. Bydd hi'n ymwybodol o'r adroddiad a gyhoeddwyd gan Stonewall Cymru yn ystod yr wythnos ddiwethaf, sy'n amlygu bod mwy na hanner y bobl ifanc Lesbiaidd, Hoyw, Deurywiol a Thrawsrywiol yng Nghymru, a 73 y cant o bobl trawsryweddol yng Nghymru, yn dal i wynebu bwlio yn yr ysgol, gyda chanlyniadau difrifol iawn mewn nifer o enghreifftiau. Mae'r adroddiad yn galw ar Lywodraeth Cymru ac ar awdurdodau lleol i weithredu nifer o argymhellion, a byddwn yn croesawu datganiad yn ymwneud â pha gamau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd ar fater y mae'r Llywodraeth cydnabod ei fod yn fater o bwys.

Ac ail ddatganiad, os gwelwch yn dda, o ran pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i gais Abertawe i fod y Ddinas Diwylliant, a gobeithiwn y bydd hynny o fudd i ranbarth ehangach bae Abertawe. Mae Hull, Dinas Diwylliant bresennol y DU, , wedi cael buddsoddiad sylweddol yn ei rhanbarth o ganlyniad. Mae ein rhanbarth ni wedi dioddef brad gan y Ceidwadwyr o ran trydaneiddio, ac rydym yn ofni y bydd hynny’n digwydd mewn cysylltiad â'r morlyn, felly byddem ni’n croesawu datganiad ar gefnogaeth y Llywodraeth ar gyfer y cais hwnnw.

I thank Jeremy Miles for both those questions. I think Members will be aware of the latest ‘School Report’ 2017 by Stonewall Cymru, and it is encouraging to note that, in fact, that report shows that the number of lesbian, gay and bi pupils bullied because of their sexual orientation has fallen by almost a third. But we obviously recognise there’s much more we have to do to prevent potentially long-term educational and emotional damage that bullying can cause. The Cabinet Secretary for Education’s been very clear that she expects schools to adopt a zero-tolerance approach to all forms of bullying, including homophobic, biphobic or transphobic bullying, and we recognise, of course, in terms of that school report, and the existing anti-bullying guidance, that that requires us to take into account the latest report and whether updating is required.

On your second point, of course the Welsh Government fully supports the city and county of Swansea’s bid to become UK City of Culture for 2021. It would, obviously if successful, provide Swansea with significant funds. We’ve already provided additional in-kind support to help Swansea with the practical challenges of delivering the year, for example in tourism and marketing expertise, and of course it complements the city deal and accelerates the city’s regeneration. And, of course, post Brexit, it will show the world that Wales remains outward-facing and open for business. So, the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure will join Swansea council, and senior officials, when the City of Culture assessment panel visits the city on 23 October. I was very pleased to be in Swansea last week, last Thursday, when the bid was formally put in by the leader of the council, with his cabinet and partners, when I visited the Tabernacle in Morriston in Mike Hedges’s constituency to celebrate the fact that they’ve been awarded the Sacred Wales honour.

Diolch i Jeremy Miles am y ddau gwestiwn yna. Rwy'n credu y bydd yr Aelodau'n ymwybodol o'r 'Adroddiad Ysgol' 2017 diweddaraf gan Stonewall Cymru, ac mae'n galonogol nodi bod yr adroddiad hwnnw, mewn gwirionedd, yn dangos bod nifer y disgyblion lesbiaidd, hoyw a deurywiol sy’n cael eu bwlio oherwydd eu cyfeiriadedd rhywiol wedi gostwng gan bron i draean. Ond rydym yn amlwg yn cydnabod bod yn rhaid i ni wneud llawer mwy i atal y niwed addysgol ac emosiynol hirdymor posibl y gall bwlio ei achosi. Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg wedi bod yn glir iawn ei bod hi’n disgwyl i ysgolion fabwysiadu agwedd o ddim goddefgarwch i bob math o fwlio, gan gynnwys bwlio homoffobig, biffobig neu drawsffobig, a chydnabyddwn, wrth gwrs, o ran yr adroddiad ysgol hwnnw, a'r canllawiau gwrth-fwlio presennol, bod hynny'n ei gwneud yn ofynnol inni ystyried yr adroddiad diweddaraf ac ystyried pa un a oes angen ei ddiweddaru.

O ran eich ail bwynt, wrth gwrs bod Llywodraeth Cymru yn cefnogi cais dinas a sir Abertawe i fod yn Ddinas Diwylliant y DU ar gyfer 2021. Byddai, os yw’n llwyddiannus yn amlwg, yn darparu arian sylweddol i Abertawe. Rydym ni eisoes wedi darparu cefnogaeth ychwanegol ar ffurf adnoddau i helpu Abertawe â heriau ymarferol cyflawni’r flwyddyn, er enghraifft o ran arbenigedd mewn twristiaeth a marchnata, ac wrth gwrs mae'n cyd-fynd â’r fargen ddinesig ac yn cyflymu’r broses o adfywio’r ddinas. Ac wrth gwrs, ar ôl Brexit, bydd yn dangos i’r byd bod Cymru'n parhau i edrych tuag allan ac ar agor i fusnes. Felly, bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith yn ymuno â chyngor Abertawe, ac uwch swyddogion, pan fydd y panel asesu Dinas Diwylliant yn ymweld â'r ddinas ar 23 Hydref. Roeddwn i’n falch iawn o fod yn Abertawe yr wythnos diwethaf, ddydd Iau diwethaf, pan gyflwynwyd y cais yn ffurfiol gan arweinydd y cyngor, gyda'i gabinet a'i bartneriaid, pan ymwelais â Thabernacl Treforys yn etholaeth Mike Hedges, i ddathlu'r ffaith eu bod nhw wedi ennill anrhydedd Cymru Sanctaidd.

May I ask for a statement from the Cabinet Secretary for economy on support for businesses in Newport? In March this year it was revealed that Newsquest was closing its sub-editing hub in Newport with the loss of 14 jobs, in spite of receiving more than £340,000 in grant aid from the Welsh Government. Then, in July, Essentra announced plans to close its packaging factory, putting hundreds of jobs at risk. They had previously received more than £0.5 million pounds from the Welsh Government. Leader of the house, can we have a statement from the Cabinet Secretary on the terms and conditions on which Welsh Government grants are made to companies and whether he believes they need to be reviewed to ensure their objectives are achieved and the maximum benefits for the taxpayer is obtained? Thank you.

A gaf i ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi am gefnogaeth i fusnesau yng Nghasnewydd? Ym mis Mawrth eleni datgelwyd bod Newsquest yn cau ei ganolfan is-olygu yng Nghasnewydd a fydd yn golygu y bydd 14 o bobl yn colli eu swyddi, er gwaethaf derbyn cymorth grant gwerth mwy na £340,000 gan Lywodraeth Cymru. Yna, ym mis Gorffennaf, cyhoeddodd Essentra ei gynlluniau i gau ei ffatri pacio, gan roi cannoedd o swyddi mewn perygl. Roeddent eisoes wedi cael mwy na £0.5 miliwn o bunnoedd gan Lywodraeth Cymru. Arweinydd y tŷ, a allwn ni gael datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet ar y telerau a'r amodau y mae grantiau Llywodraeth Cymru yn cael eu cyflwyno i gwmnïau ac a yw ef yn credu bod angen adolygu’r telerau ac amodau hynny er mwyn sicrhau bod eu hamcanion yn cael eu cyflawni ac ein bod yn sicrhau'r buddion gorau i'r trethdalwr? Diolch.

I know the Cabinet Secretary would want to update not only on the investment in Newport and support for business, but also on the good news that has been announced recently in terms of development, which will benefit the local economy. Of course, his officials are closely engaged, when businesses have difficulties, particularly those businesses where we have already supported them in terms of their development.

Gwn y byddai Ysgrifennydd y Cabinet yn dymuno rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf nid yn unig am y buddsoddiad yng Nghasnewydd a’r cymorth i fusnes, ond hefyd am y newyddion da a gyhoeddwyd yn ddiweddar o ran datblygu, y bydd yr economi leol yn elwa arno. Wrth gwrs, mae ei swyddogion yn ymgysylltu’n agos, pan fo busnesau'n cael anawsterau, yn enwedig y busnesau hynny yr ydym ni eisoes wedi eu cefnogi o ran eu datblygiad.

In September, I attended the Fair Funding Wales anti-austerity rally at city hall in Cardiff, along with other Members from this Assembly, and more recently leaders and mayors throughout the UK went up to Westminster in order to have a meeting, they hoped, with the Government about the issue of fair funding, which did not take place, and of course today we have a statement on the draft budget by the Cabinet Secretary after nine years of austerity, of continuous cuts. And so, given the fact that, by 2019-20, the Welsh Government’s revenue budget is due to be down by £1.2 billion, can the leader of the house suggest any way forward, through the business of this house, that we can bring this issue further to the front?

Ym mis Medi, roeddwn i’n bresennol yn rali Cyllido Teg i Gymru yn erbyn cyni, yn neuadd y ddinas yng Nghaerdydd, ynghyd ag Aelodau eraill o'r Cynulliad, ac yn fwy diweddar, aeth arweinwyr a meiri ledled y DU i San Steffan er mwyn cael cyfarfod, roedden nhw’n gobeithio, gyda'r Llywodraeth ynglŷn â mater cyllid teg, ond ni ddigwyddodd y cyfarfod hwnnw, ac wrth gwrs heddiw mae gennym ddatganiad ar y gyllideb ddrafft gan Ysgrifennydd y Cabinet ar ôl naw mlynedd o gyni, a thoriadau parhaus. Ac felly, o gofio y disgwylir y bydd cyllideb refeniw Llywodraeth Cymru, erbyn 2019-20, £1.2 biliwn yn llai, a allai arweinydd y tŷ awgrymu unrhyw ffordd, trwy fusnes y tŷ hwn, y gallwn ni flaenoriaethu’r mater hwn yn well?

I thank Julie Morgan for that question. And, of course, immediately after our business statement, the Cabinet Secretary for Finance and Local Government, as you said, will be publishing the Welsh Government’s outline draft budget for 2018-19, making an oral statement. We’ve repeatedly called—certainly led by the Cabinet Secretary—on the UK Government to end its damaging and flawed policy of austerity. And it was good to see partners coming together—leaders and mayors, and, indeed, Assembly Members, certainly—supporting that call, that anti-austerity rally, at city hall in Cardiff. But we do have the first opportunity this afternoon to debate the draft budget, on the day it’s published. And there will be a further opportunity to repeat our call to the UK Government to choose a different path, to end austerity.

Diolch i Julie Morgan am y cwestiwn yna. Ac wrth gwrs, yn syth ar ôl ein datganiad busnes, bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol, fel yr oeddech chi yn ei ddweud, yn cyhoeddi cyllideb ddrafft amlinellol Llywodraeth Cymru ar gyfer 2018-19, gan wneud datganiad llafar. Rydym wedi galw dro ar ôl tro—yn sicr o dan arweiniad Ysgrifennydd y Cabinet—ar Lywodraeth y DU i ddod â’i pholisi niweidiol a diffygiol o gyni i ben. Ac roedd yn dda gweld partneriaid yn dod at ei gilydd—arweinwyr a meiri, ac, yn wir, Aelodau'r Cynulliad—yn cefnogi'r alwad honno, y rali honno yn erbyn cyni, yn neuadd y ddinas yng Nghaerdydd. Ond mae gennym ni’r cyfle cyntaf y prynhawn yma i drafod y gyllideb ddrafft, ar y diwrnod y mae'n cael ei chyhoeddi. A bydd cyfle arall i ailadrodd ein galwad ar Lywodraeth y DU i ddewis llwybr gwahanol, i ddod a’r cyni i ben.

The Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee visited the SOLCER house in Bridgend last week. Not only did we learn the results of the performance of this fantastic house as a power station, which is now generating more electricity than it’s using for nine months of the year, we also learnt about five different retrofits that Cardiff University and the other partners had undertaken, in five very different types of housing. And, certainly for affordable sums, they were able to completely transform these otherwise very-difficult-to-heat homes, including one that was a void—had been void for many years—and is now attracting a premium rent because of the quality of the housing it offers.

So, I’m fully aware that Arbed has done a great job—over £70 million over several years, and some 20,000 homes, I think, have been improved—but I wondered if we could have a statement from the Government on how the Warm Homes programme of the Welsh Government is going to tackle or accelerate the strategy, now that we know how we can retrofit existing homes, given that 80 per cent of the houses that are going to be lived in in 2030 have already been built. Not only do we need to build energy-efficient homes, but we need to, obviously, tackle the fuel poverty that many of our communities are suffering. So, I wondered if we could have a statement on how we can accelerate that programme, in the light of new understanding of how we can go about it.

The second point I wondered if we could have a statement on is that there was, last week, a report on the take-up in different local authorities of council tax discounts for carers of disabled and very sick people by local authority. And there was a huge differential between one local authority and another—in some cases, up to 77 times the take-up. So, I wondered if it’s possible to have a statement on the take-up in Wales, by local authority, of the council tax discount for carers, so that we can see which local authorities are properly promoting it.

Ymwelodd y Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig â'r tŷ SOLCER ym Mhen-y-bont ar Ogwr yr wythnos diwethaf. Cawsom wybod nid yn unig am ganlyniadau perfformiad y tŷ gwych hwn fel gorsaf bŵer, sydd bellach yn cynhyrchu mwy o drydan nag y mae'n ei ddefnyddio am naw mis o’r flwyddyn, ond clywsom hefyd am bump ôl-osodiad gwahanol y mae Prifysgol Caerdydd a phartneriaid eraill wedi eu gweithredu, mewn pum math gwahanol iawn o dai. Ac, am brisiau fforddiadwy yn sicr, roedden nhw’n gallu gweddnewid y cartrefi hyn yn gyfan gwbl, a hynny ar gyfer yr hyn a fyddai, fel arall, yn gartrefi anodd iawn eu gwresogi, gan gynnwys un a oedd yn wag—ac wedi bod yn wag am flynyddoedd lawer—ac sydd bellach yn denu rhent premiwm oherwydd y safon uchel y mae’n ei gynnig.

Felly, rwy'n gwbl ymwybodol bod Arbed wedi gwneud gwaith gwych—dros £70 miliwn dros nifer o flynyddoedd, ac mae tua 20,000 o gartrefi, rwy'n credu, wedi’u gwella—ond tybed a allwn ni gael datganiad gan y Llywodraeth am sut y mae rhaglen Cartrefi Clyd Lywodraeth Cymru yn mynd i roi sylw i’r strategaeth neu ei chyflymu, gan ein bod ni bellach yn gwybod y gallwn ni ôl-osod cartrefi presennol, o gofio bod 80 y cant o'r tai y bydd pobl yn byw ynddyn nhw yn 2030 eisoes wedi'u hadeiladu. Nid yn unig y mae’n rhaid inni adeiladu cartrefi sy'n defnyddio ynni'n effeithlon, ond mae'n rhaid i ni, yn amlwg, drechu’r tlodi tanwydd y mae llawer o'n cymunedau yn ei ddioddef. Felly, tybed a allwn ni gael datganiad ynglŷn â sut y gallwn ni gyflymu'r rhaglen honno, ar sail dealltwriaeth newydd o ran sut y gallwn ni fynd ati i wneud hynny.

Yr ail bwynt yr oeddwn i’n meddwl tybed a allem ni gael datganiad arno yw y gwelwyd, yr wythnos diwethaf, adroddiad ar y niferoedd mewn gwahanol awdurdodau lleol sy'n manteisio ar ostyngiadau i’r dreth gyngor i ofalwyr pobl anabl a phobl sâl iawn, fesul awdurdod lleol. Ac roedd gwahaniaeth aruthrol rhwng un awdurdod lleol a’r llall—mewn rhai achosion, roedd hyd at 77 gwaith yn fwy yn manteisio arno. Felly, tybed a yw hi'n bosibl cael datganiad ar y niferoedd sy'n manteisio ar ostyngiad i’r dreth gyngor i ofalwyr yng Nghymru, fesul awdurdod lleol, er mwyn i ni weld pa awdurdodau lleol sy'n ei hyrwyddo'n briodol.

Thank you, Jenny Rathbone. I think you’ll be very pleased to hear, following your committee visit to the SOLCER house, learning about those different types of retrofitting, in line with local vernacular, that we are investing £104 million in Welsh Government Warm Homes over the next four years, to improve a further 25,000 homes. And we’ll continue to look at options to increase the scale of our own energy-efficiency programmes. And, of course, recognising our decarbonisation ambitions can’t be achieved through Government funding alone. This requires collaboration across all sectors, to increase the uptake of energy-efficiency measures, particularly amongst those able-to-pay households. So, that’s something that the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs is looking at carefully, in terms of how to best drive this change, and increase activity in this area.

On your second point, I think the report you referred to was the MoneySavingExpert report. It does provide additional insight into how council tax is managed across local authorities, and the Cabinet Secretary will be outlining his plans for local government finance next week, because we’ve just published research into the approaches that local authorities are taking in handling council tax debt, and the Cabinet Secretary is considering the range of evidence in this field, and we’ll be taking a number of steps to make our commitment to council tax fairer.

Diolch, Jenny Rathbone. Rwy'n credu y byddwch chi'n falch iawn o glywed, yn dilyn ymweliad eich pwyllgor a thŷ SOLCER, yn dysgu am y mathau gwahanol o ôl-osod, yn unol â’r iaith frodorol leol, rydym yn buddsoddi £104 miliwn yn Rhaglen Cartrefi Clyd Llywodraeth Cymru dros y pedair blynedd nesaf, i wella 25,000 o gartrefi eraill. A byddwn yn parhau i edrych ar ddewisiadau i gynyddu ein rhaglenni arbed ynni ein hunain. Ac, wrth gwrs, gan gydnabod na ellir cyflawni ein huchelgeisiau datgarboneiddio gydag arian y Llywodraeth yn unig. Mae hyn yn gofyn am gydweithio ar draws pob sector, i gynyddu’r mesurau arbed ynni y manteisir arnynt, yn enwedig ymhlith y cartrefi hynny sydd â’r modd i dalu. Felly, dyna rywbeth y mae Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig yn ei ystyried yn ofalus, o ran sut i sbarduno’r newid hwn orau, a chynyddu gweithgarwch yn y maes hwn.

O ran eich ail bwynt, rwy’n credu mai adroddiad MoneySavingExpert oedd yr adroddiad yr oeddech chi’n cyfeirio ato. Mae'r adroddiad yn rhoi dealltwriaeth ychwanegol i ni ynghylch sut y rheolir y dreth gyngor ym mhob awdurdod lleol, a bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn sôn am ei gynlluniau ar gyfer cyllid llywodraeth leol yr wythnos nesaf, gan ein bod newydd gyhoeddi gwaith ymchwil i'r dulliau y mae awdurdodau lleol yn eu defnyddio i ymdrin â dyled y dreth gyngor, ac mae Ysgrifennydd y Cabinet yn ystyried y dystiolaeth amrywiol sydd ar gael yn y maes hwn, a byddwn yn cymryd nifer o gamau i sicrhau bod ein hymrwymiad i'r dreth gyngor yn decach.

4. 3. Datganiad: Cyllideb Ddrafft 2018-19
4. 3. Statement: The Draft Budget 2018-19

Yr eitem nesaf, felly, yw’r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid ar gyllideb ddrafft 2018-19, ac rydw i’n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet i wneud ei ddatganiad. Mark Drakeford.

The next item, therefore, is a statement by the Cabinet Secretary for finance on the draft budget for 2018-19, and I call on the Cabinet Secretary to make the statement. Mark Drakeford.

Diolch yn fawr, Llywydd. Heddiw, rwy’n gosod cyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru gerbron y Cynulliad Cenedlaethol. Mae’n gyllideb a gafodd ei llunio mewn cyfnod o gynni, sydd bellach wedi para mwy na saith mlynedd, ac yng nghysgod mwy fyth o doriadau. Heddiw, am y tro cyntaf, wrth ochr y gyllideb rwy’n cyhoeddi adroddiad gan brif economegydd Cymru am gyllid cyhoeddus yn y dyfodol a’n rhagolygon economaidd. Mae’r neges yn glir: os yw Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn mynd i barhau ar ei thrywydd presennol, fe fyddwn ni’n wynebu estyniad pellach mewn cyfnod o gynni sydd eisoes yn hirach ac yn ddyfnach nag a welwyd erioed o’r blaen.

Llywydd, this is the bleak background against which today’s Welsh budget has been prepared. As the difficulties deepen, we remain committed to doing everything we can to help our public services meet the very real challenges they face today, while acting now to improve the prospects for the future.

In line with the new procedure this National Assembly has agreed for this year’s budget, the information before Assembly Members today sets out the major building blocks of the budget: where the money comes from and how it will be allocated to the different government departments. Later this month, the Government will publish a greater level of detail than previously provided, explaining how individual portfolio Ministers intend to deploy the resources available to them. Llywydd, I have listened very carefully to the calls from the health service, local authorities and others who provide vital services across Wales about the importance of being able to plan over more than a 12-month horizon. Despite the very real uncertainties that we face, and within which this budget has been drawn up, I have been able to set out revenue plans for the next two years and capital plans for three.

Llywydd, in setting out the building blocks of our budget, I turn first to the important issue of reserves. As I have previously discussed with the Finance Committee, I have taken a particularly stringent approach to reserves during the first two years of this Assembly term. While in-year allocations have been made from reserves for essential purposes, my intention has been to make maximum use of the new Welsh reserve, negotiated as part of the fiscal framework. That agreement means that we are able to take a maximum of £350 million forward into that reserve from April next, and to do so unencumbered by the restrictions we have faced by having to abide by the UK Treasury’s budget exchange mechanism. Thanks to the help of all my Cabinet colleagues, I have been able to plan this budget on the basis of the Welsh reserve being at, or very near, its maximum at the start of the next financial year. I am then able to deploy the benefits of this prudent management to help protect our public services against the worst of the cuts in the more difficult years that lie ahead.

Specifically, Llywydd, I intend to take two actions. I have decided to reduce the level of in-year contingency, which I would otherwise need to retain. As a result, £40 million in revenue in each year has been released to invest in public services. At the same time, the level of the Welsh reserve will be such as to allow me to release, in a managed way, a further £75 million in 2019-20 to support our revenue funding.

Without these decisions, Llywydd, Welsh public services would face further reductions of £115 million in 2019-20. This is almost exactly the sum of money by which the Chancellor intends to reduce our budgets in that year, as a result of the £3.5 billion-worth of unallocated cuts that still hang over our services. I repeat, once again, my call to him this afternoon not to proceed with those unfair and counterproductive reductions. Welsh taxpayers will contribute no less in that year than they do now, but they will be badly short-changed as a result of the actions the Chancellor still intends to pursue.

Llywydd, I turn now to capital expenditure. I repeat the message that I and finance Ministers from Scotland and from Northern Ireland have put to the Treasury team in London: while interest rates remain at a historic low, now is the time to borrow to invest in our collective futures and to create the conditions in which prosperity can be secured.

In his autumn statement last year, the Chancellor went some way to repair the damage done by his predecessor. I urge him to do more this year. As a result of the additional capital and the new needs factor in the Barnett formula, our budget in 2019-20 for vital investment purposes will now be 20 per cent below where it stood in 2009-10, rather than 27 per cent, but, a 20 per cent reduction at a time of urgent need is a very big cut indeed.

We have therefore continued to build on the foundations set in place by my predecessor, Jane Hutt, in developing new and innovative ways in which we can fill that capital gap. The principle that underpins all this is that we will always exhaust the use of the least expensive forms of capital before moving on to other sources. In line with this principle and in this budget, we will deploy £4.8 billion-worth of conventional capital, including grant and financial transactions funding provided through the block grant. We will then borrow £375 million in capital—£125 million annually over the next three years—making the first use of the new borrowing powers directly available to the Welsh Government. Even when we have done that, we will go further and alleviate the budgetary pressures on other public bodies and housing associations to enable them to carry out £400 million-worth of borrowing for essential capital investment.

And, Llywydd, when all of that has been achieved, we will go further still. We will secure over £1 billion-worth of investment through the mutual investment model schemes, which are so important in our health service, our education service and in transport. Beyond that as well, we will look to draw down as much of the £208 million of EU structural funds available to us for capital projects, and we will press ahead in seeking approval of further key projects in the next period, including the south Wales metro.

Central to all of this is the cumulative revenue impact of the capital financing decisions we are taking. Historic decisions, including PFI, most often made before devolution itself, result in just over £100 million in revenue being required on average in each year of the budget. The decisions made more recently to enable innovative investment in public infrastructure add another £30 million to that sum.

All of that, Llywydd, brings me to our revenue resources. With the devolution of tax powers, the funding arrangements for the Welsh Government have changed. We now have the power to raise revenue directly to fund public services through devolved taxes. Nevertheless, the vast majority of funding for Wales will continue to be through the block grant from the UK, still accounting for almost 80 per cent of the revenue available in 2019-20.

This draft budget is operating for the first time under the fiscal framework agreed between the Welsh and UK Governments last December. These arrangements mean that Wales will receive an additional £47 million over the period of this budget, and all of that money has been put to work to support our public services.

Llywydd, this is an historic moment for us in Wales. This will be first time we, as Members of the National Assembly, have the powers to set the rates for our very own taxes. With those new powers come, of course, increased responsibilities, and as we enter this new phase of devolution, we will provide stability and certainty for taxpayers and the citizens of Wales. That does not mean that we must keep the taxes as they are today; we now have an opportunity to use these new tools to make changes to help take Wales forward.

Llywydd, in this budget, I make decisions in relation to the first two taxes to be devolved to Wales. I’ll begin with the landfill disposals tax. I can announce today that the standard and lower rates will remain consistent with the UK tax for the next two years, providing the stability that businesses have so clearly told us they need. I intend to set the rate for unauthorised disposals at 150 per cent of the standard rate. Wales becomes the first country in the United Kingdom to set a higher rate for unauthorised landfill disposals, creating an additional financial deterrent for people disposing of waste illegally, and this decision will complement the regulations laid today by my colleague, the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs, which will enable fixed-penalty notices to be issued for small-scale fly-tipping offences. I also reaffirm my commitment this afternoon to allocating £1.5 million a year to the landfill disposables tax community scheme in Wales for each of the next four years. This ensures that our commitment to communities affected by landfill disposals is upheld, and provides a stable funding stream to those communities for the next four years, even as we expect the revenue taken from this tax to decline gradually over that period.

Llywydd, I turn now to land transaction tax. I have decided to introduce a new, higher starting threshold for homebuyers here in Wales. From 1 April 2018, a starting threshold of land transaction tax in Wales will move from £125,000 to £150,000—the highest starting rate anywhere in the United Kingdom. This will mean the average first-time buyer in Wales will pay no tax at all when they buy a home. Indeed, the average homebuyer in Wales will pay nearly £500 less in tax than they would under the existing stamp duty land tax regime. Indeed, nine out of 10 homebuyers will now pay less or the same tax in Wales under land transaction tax. The decision I announce today will mean that those who purchase the most expensive properties in Wales will pay more, but that is inherent in any progressive approach to taxation.

Turning now to businesses, Llywydd, decisions I make today will mean that Wales will now have the lowest starting rate of land transaction tax for businesses anywhere in the United Kingdom. This means that businesses will either pay no tax or less tax than under stamp duty land tax for all property purchases up to £1.1 million. This will benefit small and medium-sized businesses right across our country—the lifeblood of the Welsh economy. As with residential property, I have rebalanced taxation on business premises to improve progressivity.

Llywydd, as well as setting the rates for the new taxes, we have produced revenue forecasts for the first time. I would like to thank Bangor University for providing independent scrutiny and assurances of those forecasts. Landfill disposals tax is forecast to contribute £28 million to the Welsh budget in 2018-19, falling to £26 million in 2019-20. Land transaction tax is forecast to raise £266 million in the next financial year, rising to £291 million in 2019-20.

In July, Llywydd, we began a national debate asking people to put forward ideas for potential new Welsh taxes. A significant number of responses has been received, and I would like to thank everyone who has become involved and helped shape future Welsh taxes. Today, I can announce the four new tax ideas on which further work will be carried out before we propose one idea to the UK Government early next year.

The growing demands for social care place significant pressures on the Welsh budget. I therefore want to explore potential financial levers, including taxation, to support social care provision in Wales, building on the work of Professor Gerry Holtham. We will explore the efficiency of a possible tax to end land banking and a disposal of plastics tax in Wales, and we will work with local government to explore how a tax on tourist accommodation could be used to support the local industry and encourage jobs and growth in Wales.

Llywydd, I will now set out how our combined capital, revenue and reserves resources are to be applied across Government. This announcement takes account of our two-year budget agreement with Plaid Cymru, which sees a number of the measures we agreed in last year’s agreement being made recurrent, and which sees other important investments in agreed areas across the budget. I want to take this opportunity to put on record my gratitude to Adam Price and his team for all of the time they took with us to reach this agreement over the summer period.

As a result of all of that, the total health, well-being and sport main expenditure group will now stand at £7.5 billion in 2018, rising to £7.8 billion in 2019-20. That MEG will include an additional £450 million over two years for the NHS in Wales. It will include an extra £16 million in each of the two years to support the new treatment fund, and I am able to provide an additional £90 million for the NHS Wales capital programme over the next three years.

The total local government MEG, including non-domestic rates, will now stand at £4.5 billion in 2018-19, and will remain at £4.5 billion in 2019-20. That will include protecting the front-line schools budget and social care, and it will provide an extra £12 million over the next two years for homelessness services through the revenue support grant. All of this means that local government in Wales will once again enjoy a far more favourable settlement than its counterparts across our border in England.

Llywydd, the total communities and children MEG now stands at £874 million in 2018-19, and £777 million in 2019-20, to include extra investment amounting to £70 million over two years to expand our flagship childcare offer, to guarantee that there will be no cuts to the Supporting People grant, and to release an extra £340 million in capital over the three years to build 20,000 affordable homes. It will invest an additional £14.9 million in capital over that period to support the regeneration of our community facilities, and I am able to allocate an additional £1 million in both years for the discretionary assistance fund, directly to help some of the poorest families in our land.

The total economy and infrastructure MEG will now stand at £1.2 billion in 2018-19 and rise to £1.3 billion in the following year. That will provide £220 million over two years to support our determination to create 100,000 all-age apprenticeships over this Assembly term. It will include £50 million over three years to develop a new rail station and park-and-ride facility in Llanwern, and I intend to earmark money in the reserves to buy new rolling stock for the new Wales and borders franchise, subject to the outcome of the ongoing procurement process.

In education, the total MEG will now stand at £1.6 billion in both 2018-19 and the following year. That will allow us to invest £50.5 million to raise school standards over the two years, to maintain our level of investment in the pupil deprivation grant and to invest a new £40 million-sum over two years to accelerate the twenty-first century schools programme, bringing band A of that programme to an end even faster than we would otherwise have been able to achieve.

The total environment and rural affairs MEG now stands at £344 million in 2018-19 and £322 million in 2019-20, including delivering £150 million-worth of investment through our innovative flood and coastal risk management programme and an extra £7.5 million in capital in 2018-19 for targeted flood prevention measures. I intend to provide a further sum of £5.4 million over the three years to support the rural development programme to ensure that we can maximise match funding opportunities to support our rural communities as we prepare to leave the European Union.

The total central services and administration MEG now stands at £297 million in 2018-19 and will fall to £286 million in 2019-20.

To conclude, Llywydd, I want to put on record my commitment to public services in Wales by saying that if the Government of the United Kingdom decides not to go ahead with the £3.5 billion-worth of unallocated cuts, then I will aim to make the maximum use of the resources that would then be available to this National Assembly between the draft budget and when I have to lay the final budget at the end of December this year. As a result, the budget in front of the National Assembly today sets out a bold and balanced set of proposals that deliver the priorities of this Welsh Government and the priorities of the people here in Wales. We will use our powers to invest in our health service, provide 20,000 new affordable homes, create the most generous childcare offer anywhere in the United Kingdom and set out on our new tax responsibilities in a way that provides the most help to those who need it the most. I commend the budget to the National Assembly.

Thank you very much, Llywydd. Today, I lay the Welsh Government’s draft budget before the National Assembly. It’s a budget crafted in a period of austerity that has by now lasted longer than seven years, and under the shadow of further cuts to come. Today, for the first time, I published alongside the budget a report from the chief economist for Wales about future public finances and our economic prospects. It provides some stark messages: if the United Kingdom Government continues on its present path, then we will face a further extension in a period of austerity already unprecedented in length and depth.

Llywydd, dyma'r cefndir llwm i baratoi cyllideb Cymru heddiw. Wrth i'r anawsterau ddyfnhau, rydym yn parhau i fod yn ymrwymedig i wneud popeth a allwn i helpu ein gwasanaethau cyhoeddus i ateb yr heriau gwirioneddol y maent yn eu hwynebu heddiw, gan gymryd camau nawr i wella'r rhagolygon ar gyfer y dyfodol.

Yn unol â'r weithdrefn newydd y cytunodd y Cynulliad Cenedlaethol hwn â hi ar gyfer cyllideb eleni, mae'r wybodaeth sydd gerbron Aelodau'r Cynulliad heddiw’n nodi prif flociau adeiladu'r gyllideb: o ble mae'r arian yn dod a sut y caiff ei ddyrannu i wahanol adrannau'r llywodraeth. Yn hwyrach y mis hwn, bydd y Llywodraeth yn cyhoeddi mwy o fanylder na'r hyn a ddarparwyd yn flaenorol, gan esbonio sut y mae Gweinidogion portffolio unigol yn bwriadu defnyddio'r adnoddau sydd ar gael iddynt. Llywydd, rwyf wedi gwrando'n ofalus iawn ar y galwadau gan y gwasanaeth iechyd, awdurdodau lleol ac eraill sy'n darparu gwasanaethau hanfodol ledled Cymru ynglŷn â phwysigrwydd gallu cynllunio’n bellach na 12 mis i’r dyfodol. Er gwaethaf yr ansicrwydd gwirioneddol yr ydym yn ei wynebu, ac sydd wedi dylanwadu ar y gyllideb hon, rwyf wedi gallu amlinellu cynlluniau refeniw ar gyfer y ddwy flynedd nesaf a chynlluniau cyfalaf ar gyfer tair.

Wrth osod blociau adeiladu ein cyllideb, Llywydd, yn gyntaf rwy'n troi at fater pwysig cronfeydd wrth gefn. Fel yr wyf wedi’i drafod yn flaenorol gyda'r Pwyllgor Cyllid, rwyf wedi cymryd ymagwedd arbennig o lym at gronfeydd wrth gefn yn ystod dwy flynedd gyntaf tymor y Cynulliad hwn. Er bod dyraniadau yn ystod y flwyddyn wedi'u gwneud o gronfeydd wrth gefn at ddibenion hanfodol, fy mwriad oedd defnyddio cymaint â phosibl o gronfa wrth gefn newydd Cymru, a drafodwyd yn rhan o'r fframwaith cyllidol. Mae'r cytundeb hwnnw'n golygu y gallwn fynd ag uchafswm o £350 miliwn ymlaen i'r gronfa wrth gefn honno o fis Ebrill nesaf ymlaen, a gwneud hynny heb rwystr gan y cyfyngiadau yr ydym wedi eu hwynebu o orfod cadw at fecanwaith cyfnewid cyllidebau Trysorlys y DU. Diolch i gymorth fy holl gydweithwyr yn y Cabinet, rwyf wedi llwyddo i gynllunio'r gyllideb hon ar y sail bod cronfa wrth gefn Cymru ar ei huchafswm, neu’n agos iawn at hynny, ar ddechrau'r flwyddyn ariannol nesaf. Yna, gallaf ddefnyddio manteision y rheolaeth ddarbodus hon i helpu i ddiogelu ein gwasanaethau cyhoeddus rhag y gwaethaf o'r toriadau yn y blynyddoedd anoddach sydd o'n blaenau.

Yn benodol, Llywydd, rwy'n bwriadu cymryd dau gam. Rwyf wedi penderfynu lleihau lefel yr arian wrth gefn yn ystod y flwyddyn, y byddai'n rhaid imi ei gadw fel arall. O ganlyniad, rhyddhawyd £40 miliwn mewn refeniw ym mhob blwyddyn i’w fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus. Ar yr un pryd, bydd lefel cronfa wrth gefn Cymru yn caniatáu imi ryddhau £75 miliwn arall yn 2019-20, mewn ffordd a reolir, i ategu ein cyllid refeniw.

Heb y penderfyniadau hyn, Llywydd, byddai gwasanaethau cyhoeddus Cymru yn wynebu gostyngiadau pellach o £115 miliwn yn 2019-20. Mae hyn bron yn union y swm y mae'r Canghellor yn bwriadu ei dorri o’n cyllidebau yn y flwyddyn honno, o ganlyniad i'r gwerth £3.5 biliwn o doriadau heb eu dyrannu sy'n dal i hongian dros ein gwasanaethau. Rwy’n ailadrodd, unwaith eto, fy ngalwad arno y prynhawn yma i beidio â bwrw ymlaen â'r toriadau annheg a gwrthgynhyrchiol hynny. Ni fydd trethdalwyr Cymru yn cyfrannu dim llai yn y flwyddyn honno nag y maent yn ei wneud nawr, ond byddant yn cael eu twyllo o ganlyniad i'r camau y mae'r Canghellor yn dal i fwriadu eu cymryd.

Llywydd, rwy'n troi nawr at wariant cyfalaf. Rwy’n ailadrodd y neges yr wyf i a Gweinidogion cyllid o'r Alban ac o Ogledd Iwerddon wedi’i rhoi i dîm y Trysorlys yn Llundain: tra bod cyfraddau llog yn parhau i fod yn hanesyddol o isel, dyma'r amser i fenthyca i fuddsoddi yn ein dyfodol ar y cyd ac i greu'r amodau lle y gellir sicrhau ffyniant.

Yn ei ddatganiad hydref y llynedd, aeth y Canghellor ryw ffordd i atgyweirio'r difrod a wnaeth ei ragflaenydd. Rwy’n ei annog i wneud mwy eleni. O ganlyniad i'r cyfalaf ychwanegol a'r ffactor anghenion newydd yn fformiwla Barnett, bydd ein cyllideb yn 2019-20 at ddibenion buddsoddi hanfodol nawr 20 y cant yn is nag yr oedd yn 2009-10, yn hytrach na 27 y cant, ond, mae gostyngiad o 20 y cant ar adeg o angen brys yn doriad mawr iawn wir.

Felly, rydym wedi parhau i adeiladu ar y sylfeini a sefydlwyd gan fy rhagflaenydd, Jane Hutt, i ddatblygu ffyrdd newydd ac arloesol y gallwn lenwi'r bwlch cyfalaf hwnnw. Yr egwyddor sy'n sail i hyn oll yw y byddwn bob amser yn defnyddio'r ffurfiau cyfalaf lleiaf costus i gyd cyn symud ymlaen at ffynonellau eraill. Yn unol â'r egwyddor hon ac yn y gyllideb hon, byddwn yn defnyddio gwerth £4.8 biliwn o gyfalaf confensiynol, gan gynnwys cyllid grantiau a thrafodion ariannol a ddarperir drwy'r grant bloc. Yna byddwn yn benthyca £375 miliwn mewn cyfalaf—£125 miliwn y flwyddyn dros y tair blynedd nesaf—y tro cyntaf inni ddefnyddio'r pwerau benthyca newydd sydd ar gael yn uniongyrchol i Lywodraeth Cymru. Hyd yn oed ar ôl gwneud hynny, byddwn yn mynd ymhellach ac yn lliniaru'r pwysau cyllidebol ar gyrff cyhoeddus eraill a chymdeithasau tai i'w galluogi i wneud gwerth £400 miliwn o fenthyca ar gyfer buddsoddiad cyfalaf hanfodol.

A, Llywydd, pan fyddwn wedi cyflawni hynny i gyd, awn ymhellach eto. Byddwn yn sicrhau buddsoddiad gwerth dros £1 biliwn drwy'r cynlluniau model buddsoddi ar y cyd, sydd mor bwysig yn ein gwasanaeth iechyd, yn ein gwasanaeth addysg ac mewn trafnidiaeth. Y tu hwnt i hynny hefyd, byddwn yn ceisio tynnu i lawr cymaint o'r £208 miliwn o gronfeydd strwythurol yr UE sydd ar gael inni ar gyfer prosiectau cyfalaf, a byddwn yn bwrw ymlaen i geisio cymeradwyaeth i brosiectau allweddol pellach yn ystod y cyfnod nesaf, gan gynnwys metro de Cymru.

Yr hyn sy’n ganolog i hyn oll yw sut y mae’r penderfyniadau cyllido cyfalaf yr ydym yn eu gwneud yn cael effaith gronnol ar refeniw. Mae penderfyniadau hanesyddol, gan gynnwys PFI, a wnaethpwyd gan fwyaf cyn datganoli ei hun, yn golygu bod angen ychydig dros £100 miliwn mewn refeniw ar gyfartaledd ym mhob blwyddyn o'r gyllideb. Mae'r penderfyniadau a wnaethpwyd yn fwy diweddar i alluogi buddsoddiad arloesol mewn seilwaith cyhoeddus yn ychwanegu £30 miliwn arall at y swm hwnnw.

Mae hynny i gyd, Llywydd, yn dod â mi at ein hadnoddau refeniw. Ers datganoli pwerau treth, mae'r trefniadau ariannu ar gyfer Llywodraeth Cymru wedi newid. Bellach mae gennym y pŵer i godi refeniw yn uniongyrchol i ariannu gwasanaethau cyhoeddus drwy drethi datganoledig. Serch hynny, bydd mwyafrif helaeth y cyllid ar gyfer Cymru yn parhau i fod drwy'r grant bloc o'r DU, sy’n dal i gyfrif am bron i 80 y cant o'r refeniw sydd ar gael yn 2019-20.

Mae'r gyllideb ddrafft hon yn gweithredu am y tro cyntaf o dan y fframwaith cyllidol y cytunodd Llywodraethu Cymru a'r DU arno fis Rhagfyr diwethaf. Mae'r trefniadau hyn yn golygu y bydd Cymru'n cael £47 miliwn ychwanegol dros gyfnod y gyllideb hon, ac mae’r holl arian hwnnw wedi cael ei ddefnyddio i gefnogi ein gwasanaethau cyhoeddus.

Llywydd, mae hon yn foment hanesyddol inni yng Nghymru. Hwn fydd y tro cyntaf i ni, fel Aelodau'r Cynulliad Cenedlaethol, fod â’r pwerau i osod cyfraddau ein trethi ein hunain. Gyda'r pwerau newydd hynny, wrth gwrs, daw mwy o gyfrifoldebau, ac wrth inni ddechrau’r cyfnod newydd hwn o ddatganoli, byddwn yn darparu sefydlogrwydd a sicrwydd i drethdalwyr a dinasyddion Cymru. Nid yw hynny'n golygu bod rhaid inni gadw'r trethi fel y maent heddiw; mae gennym gyfle nawr i ddefnyddio'r offer newydd hyn i wneud newidiadau i helpu i symud Cymru ymlaen.

Llywydd, yn y gyllideb hon, rwy’n gwneud penderfyniadau ynglŷn â'r ddwy dreth gyntaf i'w datganoli i Gymru. Rwy’n mynd i ddechrau â’r dreth gwarediadau tirlenwi. Gallaf gyhoeddi heddiw y bydd y cyfraddau safonol ac is yn parhau i fod yn gyson â threth y DU am y ddwy flynedd nesaf, gan ddarparu'r sefydlogrwydd y mae busnesau wedi dweud wrthym mor glir bod ei angen arnynt. Rwy'n bwriadu gwneud y gyfradd ar gyfer gwarediadau anawdurdodedig yn 150 y cant o'r gyfradd safonol. Cymru yw'r wlad gyntaf yn y Deyrnas Unedig i osod cyfradd uwch ar gyfer gwarediadau tirlenwi anawdurdodedig, gan greu rhwystr ariannol ychwanegol i bobl sy'n gwaredu gwastraff yn anghyfreithlon, a bydd y penderfyniad hwn yn ategu'r rheoliadau a osodwyd heddiw gan fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig, a fydd yn galluogi rhoi rhybuddion cosb benodedig am droseddau tipio anghyfreithlon ar raddfa fechan. Rwyf hefyd yn cadarnhau fy ymrwymiad y prynhawn yma i ddyrannu £1.5 miliwn y flwyddyn i gynllun cymunedol y dreth gwarediadau tirlenwi yng Nghymru am bob un o'r pedair blynedd nesaf. Mae hyn yn sicrhau ein bod yn cadw ein hymrwymiad i gymunedau y mae gwarediadau tirlenwi’n effeithio arnynt, ac yn darparu ffrwd ariannu sefydlog i'r cymunedau hynny am y pedair blynedd nesaf, er ein bod yn disgwyl i'r refeniw a ddaw o'r dreth hon leihau’n raddol dros y cyfnod hwnnw.

Llywydd, rwy’n troi nawr at dreth trafodiadau tir. Rwyf wedi penderfynu cyflwyno trothwy cychwyn newydd, uwch i brynwyr tai yma yng Nghymru. O 1 Ebrill 2018 ymlaen, bydd trothwy cychwyn treth trafodiadau tir yng Nghymru yn symud o £125,000 i £150,000—y gyfradd gychwynnol uchaf yn unrhyw le yn y Deyrnas Unedig. Bydd hyn yn golygu na fydd y prynwr am y tro cyntaf cyfartalog yng Nghymru yn talu dim treth o gwbl wrth brynu cartref. Yn wir, bydd y prynwr tŷ cyfartalog yng Nghymru yn talu bron i £500 yn llai o dreth nag y byddent o dan drefn bresennol treth dir y dreth stamp. Yn wir, nawr bydd naw o bob 10 prynwr tŷ yn talu llai neu'r un faint o dreth yng Nghymru o dan y dreth trafodiadau tir. Bydd y penderfyniad yr wyf yn ei gyhoeddi heddiw yn golygu y bydd y rhai sy'n prynu'r eiddo drutaf yng Nghymru yn talu mwy, ond mae hynny'n rhan annatod o unrhyw ymagwedd flaengar tuag at drethiant.

I droi yn awr at fusnesau, Llywydd, bydd penderfyniadau a wnaf heddiw’n golygu mai yng Nghymru fydd y gyfradd gychwynnol isaf o dreth trafodiadau tir i fusnesau yn unrhyw le yn y Deyrnas Unedig. Mae hyn yn golygu y bydd busnesau naill ai'n talu dim treth neu lai o dreth nag o dan dreth tir y dreth stamp wrth brynu unrhyw eiddo hyd at £1.1 miliwn. Bydd hyn o fudd i fusnesau bach a chanolig ledled ein gwlad—llif bywyd economi Cymru. Fel gydag eiddo preswyl, rwyf wedi ailgydbwyso trethiant ar adeiladau busnes i wella blaengaredd.

Llywydd, yn ogystal â gosod cyfraddau’r trethi newydd, rydym wedi cynhyrchu rhagolygon refeniw am y tro cyntaf. Hoffwn ddiolch i Brifysgol Bangor am wneud gwaith craffu a sicrwydd annibynnol ar y rhagolygon hynny. Rhagwelir y bydd treth gwarediadau tirlenwi’n cyfrannu £28 miliwn at gyllideb Cymru yn 2018-19, gan ostwng i £26 miliwn yn 2019-20. Rhagwelir y bydd treth trafodiadau tir yn codi £266 miliwn yn y flwyddyn ariannol nesaf, gan godi i £291 miliwn yn 2019-20.

Ym mis Gorffennaf, Llywydd, gwnaethom ddechrau dadl genedlaethol yn gofyn i bobl gyflwyno syniadau am drethi newydd posibl yng Nghymru. Cafwyd nifer sylweddol o ymatebion, a hoffwn ddiolch i bawb sydd wedi cymryd rhan a helpu i lunio trethi Cymru yn y dyfodol. Heddiw, gallaf gyhoeddi'r pedwar syniad treth newydd y byddwn yn gwneud gwaith pellach arnynt cyn inni gynnig un syniad i Lywodraeth y DU yn gynnar y flwyddyn nesaf.

Mae'r galw cynyddol am ofal cymdeithasol yn rhoi pwysau sylweddol ar gyllideb Cymru. Felly, rwyf am archwilio ysgogiadau ariannol posibl, gan gynnwys trethi, i gefnogi darpariaeth gofal cymdeithasol yng Nghymru, gan adeiladu ar waith yr Athro Gerry Holtham. Byddwn yn archwilio effeithlonrwydd treth bosibl i roi terfyn ar fancio tir a threth gwaredu plastig yng Nghymru, a byddwn yn gweithio gyda llywodraeth leol i archwilio sut y gellid defnyddio treth ar lety twristiaeth i gefnogi'r diwydiant lleol ac annog swyddi a thwf yng Nghymru.

Llywydd, byddaf nawr yn nodi sut y byddwn yn defnyddio ein hadnoddau cyfalaf, refeniw a chronfeydd wrth gefn ar draws y Llywodraeth. Mae'r cyhoeddiad hwn yn ystyried ein cytundeb cyllideb dwy flynedd gyda Phlaid Cymru, lle mae nifer o'r mesurau y cytunwyd arnynt yng nghytundeb y llynedd yn cael eu gwneud yn rheolaidd, ac sy'n cynnwys buddsoddiadau pwysig eraill mewn meysydd y cytunwyd arnynt ar draws y gyllideb. Hoffwn gymryd y cyfle hwn i gofnodi fy niolch i Adam Price a'i dîm am yr holl amser y treulion nhw gyda ni i gytuno ar hyn dros gyfnod yr haf.

O ganlyniad i hynny oll, bydd cyfanswm y prif grŵp gwariant iechyd, lles a chwaraeon nawr yn £7.5 biliwn yn 2018, gan godi i £7.8 biliwn yn 2019-20. Bydd y prif grŵp gwariant hwnnw’n cynnwys £450 miliwn ychwanegol dros ddwy flynedd i'r GIG yng Nghymru. Bydd yn cynnwys £16 miliwn ychwanegol y flwyddyn i gefnogi'r gronfa driniaeth newydd, a gallaf ddarparu £90 miliwn ychwanegol ar gyfer rhaglen gyfalaf GIG Cymru dros y tair blynedd nesaf.

Bydd cyfanswm y prif grŵp gwariant llywodraeth leol, gan gynnwys trethi annomestig, nawr yn £4.5 biliwn yn 2018-19, a bydd yn parhau i fod yn £4.5 biliwn yn 2019-20. Bydd hynny'n cynnwys diogelu cyllideb rheng flaen ysgolion a gofal cymdeithasol, a bydd yn darparu £12 miliwn ychwanegol dros y ddwy flynedd nesaf ar gyfer gwasanaethau digartrefedd drwy'r grant cynnal refeniw. Mae hyn i gyd yn golygu y bydd llywodraeth leol yng Nghymru unwaith eto yn mwynhau setliad llawer mwy ffafriol na'u cymheiriaid dros y ffin yn Lloegr.

Llywydd, mae cyfanswm y prif grŵp gwariant cymunedau a phlant nawr yn £874 miliwn yn 2018-19, ac yn £777 miliwn yn 2019-20, i gynnwys buddsoddiad ychwanegol gwerth £70 miliwn dros ddwy flynedd i ehangu ein cynnig gofal plant blaenllaw, i sicrhau na fydd dim toriadau i'r grant Cefnogi Pobl, ac i ryddhau £340 miliwn ychwanegol mewn cyfalaf dros y tair blynedd i adeiladu 20,000 o gartrefi fforddiadwy. Bydd yn buddsoddi £14.9 miliwn ychwanegol mewn cyfalaf dros y cyfnod hwnnw i gefnogi adfywio ein cyfleusterau cymunedol, a gallaf ddyrannu £1 miliwn ychwanegol yn y ddwy flynedd ar gyfer y gronfa cymorth dewisol, yn uniongyrchol i helpu rhai o deuluoedd tlotaf ein gwlad.

Bydd cyfanswm y prif grŵp gwariant economi a seilwaith nawr yn £1.2 biliwn yn 2018-19 ac yn codi i £1.3 biliwn yn y flwyddyn ganlynol. Bydd hynny'n darparu £220 miliwn dros ddwy flynedd i gefnogi ein penderfyniad i greu 100,000 o brentisiaethau pob oed dros gyfnod y Cynulliad hwn. Bydd yn cynnwys £50 miliwn dros dair blynedd i ddatblygu gorsaf reilffordd a chyfleuster parcio a theithio newydd yn Llanwern, ac rwy'n bwriadu clustnodi arian yn y cronfeydd wrth gefn i brynu cerbydau newydd ar gyfer masnachfraint newydd Cymru a’r gororau, yn amodol ar ganlyniad y broses gaffael barhaus.

Ym maes addysg, bydd cyfanswm y prif grŵp gwariant nawr yn £1.6 biliwn yn 2018-19 ac yn y flwyddyn ganlynol. Bydd hynny'n ein galluogi i fuddsoddi £50.5 miliwn i godi safonau ysgolion dros y ddwy flynedd, i gynnal ein lefel buddsoddiad yn y grant amddifadedd disgyblion ac i fuddsoddi swm newydd o £40 miliwn dros ddwy flynedd i gyflymu rhaglen ysgolion yr unfed ganrif ar hugain, gan ddod â band A y rhaglen honno i ben hyd yn oed yn gyflymach nag y byddem fel arall wedi gallu ei gyflawni.

Bellach mae cyfanswm prif grŵp gwariant yr amgylchedd a materion gwledig yn £344 miliwn yn 2018-19 a £322 miliwn yn 2019-20, gan gynnwys darparu gwerth £150 miliwn o fuddsoddiad drwy ein rhaglen arloesol ar gyfer rheoli perygl llifogydd ac arfordiroedd a £7.5 miliwn o gyfalaf ychwanegol yn 2018-19 ar gyfer mesurau atal llifogydd wedi'u targedu. Rwy'n bwriadu darparu swm pellach o £5.4 miliwn dros y tair blynedd i gefnogi'r rhaglen datblygu gwledig i sicrhau y gallwn wneud y mwyaf o gyfleoedd arian cyfatebol i gefnogi ein cymunedau gwledig wrth inni baratoi i adael yr Undeb Ewropeaidd.

Bellach mae cyfanswm y prif grŵp gwariant gwasanaethau canolog a gweinyddu yn £297 miliwn yn 2018-19 a bydd yn gostwng i £286 miliwn yn 2019-20.

I gloi, Llywydd, hoffwn gofnodi fy ymrwymiad i wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru drwy ddweud, os bydd Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn penderfynu peidio â bwrw ymlaen â'r gwerth £3.5 biliwn o doriadau heb eu dyrannu, y byddaf yn anelu at ddefnyddio cymaint â phosibl o'r adnoddau a fyddai ar gael wedyn i'r Cynulliad Cenedlaethol hwn rhwng y gyllideb ddrafft a phan fydd rhaid imi osod y gyllideb derfynol ddiwedd mis Rhagfyr eleni. O ganlyniad, mae'r gyllideb sydd gerbron y Cynulliad Cenedlaethol heddiw’n nodi cyfres feiddgar a chytbwys o gynigion sy'n cyflawni blaenoriaethau'r Llywodraeth Cymru hon a blaenoriaethau'r bobl yma yng Nghymru. Byddwn yn defnyddio ein pwerau i fuddsoddi yn ein gwasanaeth iechyd, i ddarparu 20,000 o dai fforddiadwy newydd, i greu'r cynnig gofal plant mwyaf hael yn unrhyw le yn y Deyrnas Unedig ac i gychwyn ar ein cyfrifoldebau treth newydd mewn ffordd sy'n rhoi'r help mwyaf i'r bobl sydd ei angen fwyaf. Rwy’n cymeradwyo’r gyllideb i'r Cynulliad Cenedlaethol.

Cabinet Secretary, thank you for your statement on the draft budget and for the meeting you had with me earlier today. Can I also welcome the new way of doing the budget, with the changes that have been made to the format of this statement today and paving the way for tax devolution next year? This has been a key call from the Finance Committee, and from the Chair of the Finance Committee, for some time, with the advent next year of tax powers.

This budget is, as you’ve said, being formed against the backdrop of a new fiscal framework, which is ensuring additional revenue for the Welsh Government—revenue above what you would have received without the fiscal framework. I appreciate your comments about how, because of cutbacks, we are still, I think you said, 20 per cent down on funding. That is far better than the 27 per cent that we would have been facing without the advent of the fiscal framework, so that’s to be welcomed.

Can I firstly turn, though, to your announcement on the rates and bands of the new taxes, because that’s new information, information that I and the rest of the Chamber’s been calling for for a long time? The publication of that is good news and it is to be welcomed for those organisations that need to have stability and certainty when it comes to planning the tax landscape.

If I can turn to land transaction tax first, and the new starting threshold of £150,000, £25,000 higher than in England I believe you said, and £5,000, I believe, higher than in Scotland, that is to be welcomed. Welsh Conservatives have for a long time now been calling for additional help certainly for those first-time buyers in Wales and those at that end of the housing ladder, so that is to be welcomed. There was of course a nip in the tail, so to speak—a sting in the tail—in that that money does need to be recouped and you did announce that there would be a new higher rate. So, can I ask you what assessment has been made of the impact that that will have on the Welsh economy, particularly when it comes to the border areas of Wales? I think you said that Bangor University has been employed doing forecasting for the Welsh Government. Will you be publishing the details of that forecasting at any point, and will we be able to see the exact effect that that independent analysis believes those changes to bands will have on the economy? Clearly, this is just the start of tax devolution, so, over the months and years to come, this will become even more important.

You mentioned the land disposal tax as well and I think, in terms of the environmental benefits of adjusting that tax, you will have the support of most parties, if not all parties in this Chamber, and we want LDT to succeed as much as possible and indeed be better, if possible, than in other areas of the UK.

Now, you mentioned the tourist tax, and it would be remiss of me not to mention this. I hope that that’s just a working title and that that’s not going to go forward in the future. Now, clearly, it is not in the interests of anyone in this Assembly or anyone in Wales for us to discourage tourism. We know how dependent the Welsh economy is on tourism. It is one of the key pillars of the Welsh economy and it is therefore vitally important that not only does any tourist tax, if and when it is developed—[Interruption.] That not only does any tourist tax not have a negative impact in terms of the way that it is set out, but also that the perception is not given out by the Welsh Government, not created by the Welsh Government, that Wales is not open for business when it comes to our tourist economy. So, I think that you have given us an indication of the way you see taxation in Wales going, Cabinet Secretary. I think it’s very important that that is qualified as soon as possible and that people who want to come to Wales to visit, for whatever length of time that may be, are not discouraged from doing so, so we do need to see some clarity as soon as possible on that.

You said in opening your statement that this is very much giving the higher level, the bigger picture, of taxation. You expect detail to follow in the weeks and months to come, and the Finance Committee will no doubt be scrutinising the draft budget over that length of time. So, if I can turn to the way that this budget will deliver on the Welsh Government strategy, the ‘Prosperity for All’ strategy, the First Minister has said that this

‘would drive integration and collaboration across the Welsh public sector, and put people at the heart of improved service delivery.’

This is a noble aim to which I’m sure we would all aspire. With this in mind, can you tell us how this is reflected within the funding streams for this budget and what protections has the Cabinet Secretary—what protections have you made—to ensure certain important projects are ring-fenced within the streams?

Now, clearly, we have another deal before us between Labour and your partners in this budget, Plaid Cymru, something that we’ve got used to over recent years, something that Wales has had to get used to, whether it liked it or not, and part of a two-year budget deal that will tie the hands of the Welsh Government for that time. But will the Cabinet Secretary respond to Plaid Cymru’s claim that over 50 per cent of its spending commitments, or £500 million, have been secured in full or in part over the last two budgets? This doesn't really tally with comments you made over the weekend, so I would appreciate some clarification on this please, Cabinet Secretary. It’s vitally important that the people of Wales believe that this budget deal has been done in the best interests of Wales—in their best interests—and not something that has been rushed through for the sake of a quick political fix, which I’m sure you would want to avoid the accusation of.

Also, if Plaid’s comments are correct, how many spending commitments has the Welsh Government had to give up in order to accommodate Plaid support for this budget? And can you give us details of the commitments that have been shelved? Because, surely, as you would admit, Cabinet Secretary, something has to give. You’ve said that budgets are tight, so you can’t fund everything, so we’ve got a new agreement with Plaid Cymru. Which priorities of the Labour Party in Wales have had to be sidelined or shelved? If I can turn to the—

Ysgrifennydd y Cabinet, diolch am eich datganiad am y gyllideb ddrafft ac am y cyfarfod a gawsoch gyda mi’n gynharach heddiw. A gaf i hefyd groesawu'r ffordd newydd o wneud y gyllideb, a'r newidiadau sydd wedi'u gwneud i fformat y datganiad hwn heddiw i baratoi'r ffordd ar gyfer datganoli treth y flwyddyn nesaf? Bu hyn yn alwad allweddol gan y Pwyllgor Cyllid, a gan Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid, ers cryn amser, gyda dyfodiad y pwerau treth y flwyddyn nesaf.

Mae'r gyllideb hon, fel yr ydych wedi’i ddweud, yn cael ei ffurfio yn erbyn cefndir fframwaith cyllidol newydd, sy'n sicrhau refeniw ychwanegol ar gyfer Llywodraeth Cymru—mwy o refeniw nag y byddech wedi'i gael heb y fframwaith ariannol. Rwy’n gwerthfawrogi'ch sylwadau am sut, oherwydd toriadau, yr ydym yn dal i fod, rwy’n meddwl eich bod wedi dweud, 20 y cant i lawr o ran arian. Mae hynny'n llawer gwell na'r 27 y cant y byddem wedi bod yn ei wynebu heb ddyfodiad y fframwaith cyllidol, felly mae hynny i’w groesawu.

Ond a gaf i droi, yn gyntaf, at eich cyhoeddiad am gyfraddau a bandiau'r trethi newydd, oherwydd mae hynny’n wybodaeth newydd, gwybodaeth yr wyf i a gweddill y Siambr wedi bod yn galw amdani ers amser maith? Mae cyhoeddi hynny’n newyddion da a chaiff groeso gan y sefydliadau hynny sydd angen sefydlogrwydd a sicrwydd o ran cynllunio'r dirwedd dreth.

Os caf i droi at dreth trafodiadau tir yn gyntaf, a'r trothwy cychwyn newydd o £150,000, £25,000 yn uwch nag yn Lloegr, rwy’n credu eich bod wedi’i ddweud, a £5,000, rwy’n credu, yn uwch nag yn yr Alban, mae hynny i'w groesawu. Mae’r Ceidwadwyr Cymreig wedi bod yn galw ers amser maith am gymorth ychwanegol, yn sicr ar gyfer y bobl hynny sy'n prynu am y tro cyntaf yng Nghymru a’r bobl hynny sydd ar waelod yr ysgol dai, felly mae croeso i hynny. Wrth gwrs, roedd tro yn y gynffon, fel petai—pigyn yn y gynffon—sef bod angen adennill yr arian hwnnw a gwnaethoch gyhoeddi y byddai cyfradd uwch newydd. Felly, a gaf i ofyn ichi pa asesiad a wnaethpwyd o'r effaith y bydd hynny'n ei chael ar economi Cymru, yn enwedig yn ardaloedd gororau Cymru? Rwy'n meddwl eich bod wedi dweud bod Prifysgol Bangor wedi bod yn gweithio i Lywodraeth Cymru i wneud rhagolygon. A wnewch gyhoeddi manylion y rhagolygon hynny unrhyw bryd, ac a fyddwn yn gallu gweld sut yn union y mae’r dadansoddiad annibynnol hwnnw’n credu y bydd y newidiadau hynny i fandiau’n effeithio ar yr economi? Yn amlwg, dim ond dechrau datganoli treth yw hyn, felly, dros y misoedd a'r blynyddoedd i ddod, bydd hyn yn dod yn bwysicach fyth.

Soniasoch am y dreth gwarediadau tir hefyd, ac rwy'n meddwl, o ran manteision amgylcheddol addasu'r dreth honno, y bydd gennych gefnogaeth y rhan fwyaf o’r pleidiau, os nad pob plaid yn y Siambr hon, ac rydym am i’r dreth gwarediadau tir lwyddo cymaint ag y bo modd a bod yn well, yn wir, os yn bosibl, nag mewn ardaloedd eraill yn y DU.

Nawr, gwnaethoch chi sôn am y dreth dwristiaid, a bydd yn rhaid imi sôn am hyn. Rwy'n gobeithio mai dim ond teitl gwaith yw hwnnw ac na fydd yn mynd ymlaen yn y dyfodol. Nawr, yn amlwg, nid yw er budd neb yn y Cynulliad hwn na neb yng Nghymru i beidio â chymell twristiaeth. Rydym yn gwybod pa mor ddibynnol yw economi Cymru ar dwristiaeth. Mae'n un o brif bileri economi Cymru ac felly mae'n hollbwysig, nid yn unig bod unrhyw dreth dwristiaid, os a phryd y caiff ei datblygu—[Torri ar draws.] Nid yn unig bod unrhyw dreth dwristiaid yn osgoi cael effaith negyddol o ran y ffordd y caiff ei hamlinellu, ond hefyd nad yw Llywodraeth Cymru’n rhoi’r argraff, nac yn creu’r argraff, nad yw Cymru ar agor i fusnes o ran ein heconomi twristiaeth. Felly, rwy’n meddwl eich bod wedi rhoi syniad inni o'r cyfeiriad yr ydych yn gweld trethiant yng Nghymru yn mynd iddo, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n meddwl ei bod yn bwysig iawn ein bod yn gwneud hyn yn glir cyn gynted ag y bo modd ac nad ydym yn peri i bobl a hoffai ddod i Gymru i ymweld, am ba hyd bynnag o amser, beidio â gwneud hynny, felly mae angen inni weld rhywfaint o eglurder cyn gynted ag y bo modd ar hynny.

Gwnaethoch ddweud wrth agor eich datganiad fod hyn yn ymwneud â threthiant ar y lefel uwch, y darlun mwy. Rydych yn disgwyl i’r manylion ddilyn yn yr wythnosau a'r misoedd i ddod, ac mae’n siŵr y bydd y Pwyllgor Cyllid yn craffu ar y gyllideb ddrafft dros y cyfnod hwnnw. Felly, os caf i droi at y ffordd y bydd y gyllideb hon yn cyflawni strategaeth Llywodraeth Cymru, y strategaeth ‘Ffyniant i Bawb’, dywedodd y Prif Weinidog y byddai hyn

‘yn sbardun i integreiddio a chydweithio ar draws sector cyhoeddus Cymru, ac yn rhoi pobl wrth wraidd gwell darpariaeth gwasanaeth.’

Mae hwnnw’n nod mawrfrydig, ac rwy'n siŵr y byddem i gyd yn cytuno ag ef. Gyda hyn mewn golwg, a allwch chi ddweud wrthym sut y mae hyn wedi’i adlewyrchu yn y ffrydiau cyllido ar gyfer y gyllideb hon a pha amddiffyniadau y mae Ysgrifennydd y Cabinet—pa amddiffyniadau ydych chi wedi'u gwneud—i sicrhau bod rhai prosiectau pwysig wedi'u neilltuo o fewn y ffrydiau?

Nawr, yn amlwg, mae gennym fargen arall o'n blaenau rhwng Llafur a'ch partneriaid yn y gyllideb hon, sef Plaid Cymru, rhywbeth yr ydym wedi dod i arfer ag ef dros y blynyddoedd diwethaf, rhywbeth y mae Cymru wedi gorfod dod i arfer ag ef, pa un a oeddent yn ei hoffi ai peidio, a rhan o fargen cyllideb dwy flynedd a fydd yn clymu dwylo Llywodraeth Cymru am y cyfnod hwnnw. Ond a wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ymateb i honiad Plaid Cymru bod dros 50 y cant o'i ymrwymiadau gwario, neu £500 miliwn, wedi'u sicrhau'n llawn neu'n rhannol dros y ddwy gyllideb ddiwethaf? Nid yw hyn wir yn gytûn â’r sylwadau a wnaethoch dros y penwythnos, felly byddwn yn ddiolchgar am rywfaint o eglurhad ynghylch hyn, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae'n hollbwysig bod pobl Cymru'n credu bod y gyllideb hon wedi cael ei gwneud er pennaf les Cymru—er eu pennaf les nhw—ac nid yw’n rhywbeth sydd wedi'i ruthro er mwyn cael ateb gwleidyddol cyflym; rwy'n siŵr y byddech am osgoi’r cyhuddiad hwnnw.

Hefyd, os yw sylwadau Plaid yn gywir, faint o ymrwymiadau gwariant y mae Llywodraeth Cymru wedi gorfod eu hildio er mwyn sicrhau cefnogaeth Plaid i’r gyllideb hon? A allwch chi roi manylion inni am yr ymrwymiadau yr ydych wedi cefnu arnynt? Oherwydd, yn sicr, fel y byddech yn ei dderbyn, Ysgrifennydd y Cabinet, mae'n rhaid hepgor rhywbeth. Rydych chi wedi dweud bod cyllidebau'n dynn, felly ni allwch chi ariannu popeth, felly mae gennym gytundeb newydd gyda Phlaid Cymru. Pa rai o flaenoriaethau'r Blaid Lafur yng Nghymru sydd wedi gorfod cael eu gohirio neu eu hepgor? Os caf i droi at—

I just wondered if the Member would like a penny, because it’s more than he’s ever got out of any budget deal with any Government in Wales.

Roeddwn yn meddwl tybed a fyddai'r Aelod yn hoffi ceiniog, oherwydd mae hynny’n fwy nag y mae erioed wedi’i gael o unrhyw gytundeb cyllideb gydag unrhyw Lywodraeth yng Nghymru.

It’s always nice to hear the—[Interruption.] I’m not sure—[Interruption.] I’m not sure—[Interruption.] I’m not sure whether that’s a Plaid comment—

Mae bob amser yn braf clywed—[Torri ar draws.] Nid wyf i’n siŵr—[Torri ar draws.] Nid wyf i’n siŵr—[Torri ar draws.] Nid wyf i’n siŵr a yw hwnnw'n sylw gan Plaid—

[Continues.]—or a comment from the Chair of the Finance Committee.

[Yn parhau.]—neu’n sylw gan Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid.

The intervention has been made. Allow the spokesperson for the opposition to continue, please.

Mae'r ymyriad wedi'i wneud. Gadewch i lefarydd yr wrthblaid barhau, os gwelwch yn dda.

Thank you. If I could turn to some of the specifics and our national health service, the NHS is a key priority for the people of Wales and Welsh Conservatives believe that it should be our key priority too. We are, of course, still playing catch up because of the lack of real-terms budget protection over a number of years, but we are where we are. The ‘Prosperity for All’ document states that the Welsh Government will ensure that organisations delivering health and care services will pool their budgets. So, has the current budget accounted for delivery of this aim? I’d be grateful if you could tell us if the organisations that have been involved have been fully informed of how they are intended to implement this.

Whilst I welcome the ongoing commitment that the Welsh Government has announced to a new treatment fund, we still don’t believe that makes up for the lack of a cancer treatment fund, which we have long called for in Wales. At the same time, we know that, across the border, the UK Government has recently announced 2,000 additional nurses, consultants, and therapists for child and adolescent services, and is introducing waiting-time standards for mental health services. Can the people of Wales expect the same level of investment, and how much of the £40 million promised in the budget will allow for such changes in Wales as well, and, crucially, will this be suitably ring fenced?

It’s well known that health boards across Wales are carrying some eye-watering levels of debt. There doesn’t seem to be any real light at the end of the tunnel when it comes to effectively managing this debt. How confident are you, Cabinet Secretary, that the health board deficits, such as the £49 million at Hywel Dda Local Health Board—I could go on—will receive the money that they need through the health budget and that we won’t see spiralling debt in future?

Just turning to transport and infrastructure, the Cabinet Secretary has outlined the tightness of budget and you’ve said about how you intend to use capital funding borrowing powers. There clearly is a shortness of cash there, but we hope that you’ll be able to meet those aims. And, if I could turn to the M4, it is interesting that it’s not that long ago that I remember Plaid Cymru saying that the Welsh Government’s commitment to the black route as its favourite option would be a deal breaker in terms of any future support for a budget. That’s probably more of a question for Plaid than it is for you, Cabinet Secretary, but, that said—and I’m sure you will say that this is currently a matter for the public inquiry—there clearly isn’t deep support for a new motorway, a key plank of the Government’s transport policy, underlying this deal, so is this really a sound basis on which to proceed, and has this deal been stress tested?

To close, Llywydd, and, on a positive note, I welcome the ongoing commitment to a development bank. Welsh Conservatives have long supported the restructuring of Finance Wales, and I hope that this delivers the dividends that we all want it to do. In conclusion, I look forward to working with the other members of the Finance Committee and with yourself to fully scrutinise this draft budget over the weeks and months ahead. And I hope that, at the end of it, Wales will have a draft budget and a finalised budget that will truly deliver for the needs of the people of Wales.

Diolch. Os caf i droi at rai o'r manylion a'n gwasanaeth iechyd gwladol, mae'r GIG yn flaenoriaeth allweddol i bobl Cymru ac mae’r Ceidwadwyr Cymreig yn credu y dylai fod yn flaenoriaeth allweddol i ninnau. Wrth gwrs, rydym yn dal i ddal i fyny oherwydd diffyg amddiffyniad i’r gyllideb mewn termau real dros nifer o flynyddoedd, ond dyma lle'r ydym ni. Mae'r ddogfen ‘Ffyniant i Bawb’ yn nodi y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau y bydd sefydliadau sy'n darparu gwasanaethau iechyd a gofal yn cronni eu cyllidebau. Felly, a yw'r gyllideb gyfredol wedi rhoi cyfrif am gyflawni'r nod hwn? Byddwn yn ddiolchgar pe gallech ddweud wrthym a yw'r sefydliadau dan sylw wedi cael gwybod yn llawn sut y bwriedir iddynt roi hyn ar waith.

Er fy mod yn croesawu'r ymrwymiad parhaus y mae Llywodraeth Cymru wedi ei gyhoeddi i gronfa driniaeth newydd, nid ydym yn credu o hyd bod hynny'n gwneud iawn am ddiffyg cronfa trin canser, rhywbeth yr ydym wedi galw amdani ers amser maith yng Nghymru. Ar yr un pryd, rydym yn gwybod bod Llywodraeth y DU yn ddiweddar wedi cyhoeddi 2,000 o nyrsys, ymgynghorwyr a therapyddion ychwanegol ar gyfer gwasanaethau i blant a’r glasoed, a’u bod yn cyflwyno safonau amser aros ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl. A all pobl Cymru ddisgwyl yr un lefel o fuddsoddiad, a faint o'r £40 miliwn a addawyd yn y gyllideb a fydd yn caniatáu ar gyfer newidiadau o'r fath yng Nghymru hefyd, ac, yn hollbwysig, a fydd hyn wedi'i glustnodi'n briodol?

Mae'n hysbys bod gan fyrddau iechyd ledled Cymru ddyledion mawr iawn. Nid yw'n ymddangos bod unrhyw olau go iawn ym mhen draw’r twnnel o ran rheoli'r ddyled hon yn effeithiol. Pa mor hyderus ydych chi, Ysgrifennydd y Cabinet, y gall dyledion y byrddau iechyd, fel y £49 miliwn ym Mwrdd Iechyd Lleol Hywel Dda—gallwn i fynd ymlaen—gael yr arian sydd ei angen arnynt drwy'r gyllideb iechyd ac na fyddwn yn gweld dyledion yn cynyddu yn y dyfodol?

I droi at drafnidiaeth a seilwaith, mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi amlinellu pa mor dynn yw’r gyllideb ac rydych chi wedi dweud sut rydych chi'n bwriadu defnyddio pwerau benthyca cyllid cyfalaf. Mae’n amlwg bod arian parod yn brin, ond gobeithio y byddwch yn gallu bodloni’r nodau hynny. Ac, os caf i droi at yr M4, mae'n ddiddorol fy mod yn cofio, nid yn hir iawn yn ôl, Plaid Cymru yn dweud y byddai ymrwymiad Llywodraeth Cymru i'r llwybr du, sef eu hoff opsiwn, yn golygu na fyddent yn gallu dod i gytundeb o ran unrhyw gefnogaeth i gyllideb yn y dyfodol. Mae'n siŵr bod hwnnw’n fwy o gwestiwn i Plaid nag i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, ond, wedi dweud hynny—ac rwy'n siŵr y gwnewch ddweud mai mater i'r ymchwiliad cyhoeddus yw hwn ar hyn o bryd—mae’n amlwg nad oes cefnogaeth ddofn i draffordd newydd, un o brif bwyntiau polisi trafnidiaeth y Llywodraeth, y tu ôl i'r fargen hon, felly a yw hyn wir yn sail gadarn i fwrw ymlaen arni, ac a yw’r cytundeb hwn wedi’i brofi o dan straen?

I gloi, Llywydd, ac, ar nodyn cadarnhaol, rwy'n croesawu'r ymrwymiad parhaus i fanc datblygu. Mae’r Ceidwadwyr Cymreig wedi cefnogi'r gwaith o ailstrwythuro Cyllid Cymru ers amser maith, ac rwy’n gobeithio y bydd yn talu ar ei ganfed fel yr hoffem i gyd iddo wneud. I gloi, edrychaf ymlaen at weithio gydag aelodau eraill y Pwyllgor Cyllid a gyda chi eich hun i graffu'n llawn ar y gyllideb ddrafft hon dros yr wythnosau a'r misoedd nesaf. Ac rwy'n gobeithio y bydd gan Gymru, erbyn y diwedd, gyllideb ddrafft a chyllideb derfynol a fydd wir yn cyflawni ar gyfer anghenion pobl Cymru.

Mae’n wir i ddweud, wrth gwrs, bod Cymru wastad wedi bod yn wlad lle mae’r angen yn llawer mwy na’r adnoddau sydd gyda ni i gwrdd â’r angen hynny. Ac mae hynny yn sicr yn wir ar hyn o bryd am y rhesymau yr oedd yr Ysgrifennydd Cabinet yn eu darlunio, a hynny, wrth gwrs, yn ganlyniad i’r polisi llymdra o San Steffan.

Ond mae wedi bod yn wir, wrth gwrs, am gyfnod hirach na hynny. Mae haneswyr yn galw Cymru yn ‘genedl hwyr’ yn yr ystyr ein bod ni ddim wedi medru, wrth gwrs, adeiladu’r isadeiledd sydd yn angenrheidiol ar gyfer bod yn genedl lewyrchus. Mae pennu cyllideb, felly, yn un o’r cyfrifoldebau pwysicaf sydd gyda ni yn y lle hwn oherwydd, wrth gwrs, mae’n rhaid inni flaenori’r gwaith yna o ailadeiladu’r genedl yna a mynd i’r afael â rhoi ateb i’r esgeulustra sydd wedi bod am genedlaethau.

Dyna’r chwyddwydr rŷm ni’n ei ddefnyddio ym Mhlaid Cymru wrth asesu sut i ddwyn i gyfrif y Llywodraeth lle mae hynny’n angenrheidiol, ond hefyd, wrth gwrs, i weithio o blaid cydweithio lle mae yna dir cyffredin. Des i mewn i wleidyddiaeth er mwyn gwneud gwahaniaeth, a dyna beth mae Plaid Cymru wedi ei wneud, wrth gwrs, trwy’r cytundeb rydym ni wedi ei wneud unwaith eto gyda’r Llywodraeth Lafur. A dweud y gwir, byddai’n well gyda fi fod yn sedd yr Ysgrifennydd Cabinet, ac rydw i’n mawr obeithio y bydd Plaid Cymru yn arwain Llywodraeth ar ryw bwynt, achos mae yna bethau, wrth gwrs, lle rydym ni’n anghytuno’n chwyrn.

Mae yna feysydd lle na wnes i ddim llwyddo i berswadio’r Ysgrifennydd Cabinet: ar hyn o bryd, wrth gwrs, yr holl gwestiwn ynglŷn â’r cyflogau a’r cap ar gyflogau yn y sector gyhoeddus, y cwestiwn ynglŷn â’r ffioedd dysgu, wrth gwrs, a chynyddu’r baich a’r dyledion sydd yn mynd i fod ar fyfyrwyr. Yn fanna, rydym ni’n anghytuno â’r Llywodraeth, ac, am y rheswm hwnnw, wrth gwrs, nid ydym ni’n mynd i gefnogi’r gyllideb yma, ac mi fyddwn ni’n dal i anghytuno ar y meysydd hynny ac ar feysydd eraill. Ond lle mae yna dir cyffredin, wrth gwrs, rydym ni’n barod i gydweithio gyda phobl o bleidiau eraill er budd Cymru, a dyna beth mae pobl Cymru yn ei ddisgwyl oddi wrthym ni, a dweud y gwir, ydy gwleidyddiaeth sydd yn aeddfed, sydd yn edrych i’r hirdymor. All Cymru ddim aros tair blynedd a hanner am etholiad i gael Llywodraeth newydd er mwyn adeiladu’r seiliau sydd eu hangen ar gyfer yr hirdymor. Felly, nid ydw i’n ymddiheuro am eiliad am wneud ein rhan ni dros adeiladu’r Gymru well rydym ni eisiau ei gweld.

There are a number of areas where Wales cannot wait for a change of Government, and, therefore, in a Parliament where the Government does not have a majority, it is incumbent upon all of us, as parliamentarians, to do our bit to actually put into action the kind of policies that we want to see, that we were elected on, and that’s what we try to do in the agreement that we have that has been set out. We’ve clearly made the point on many occasions in recent years that we must ensure that Wales does not become, in microcosm, a version of the UK’s problem of an overcentralisation, overconcentration, of wealth in one corner of Wales. We want to see success in that corner of Wales, but we want to see that spread equally, and that also requires public investment in those areas as well. And, yet again, in this budget agreement, we tried to emphasise having that investment in all parts of Wales.

So, we have the £4 million to kick-start the development of the third Menai bridge, we have the development of the integrated healthcare centre in Cardigan, £15 million for the improvement north-south links, and the upgrading of the TrawsCymru service as well, of course, the work continuing on the feasibility study of the Aberystwyth-Carmarthen railway line, as was referred to earlier, and the national football museum in north-east Wales as well. And, indeed, if we’re removing tolls on the Severn bridge in that corner of Wales, then it’s right as well that we follow through on the principle and remove the tolls on the Cleddau bridge in south-west Wales as well.

It’s good to see a commitment for making sure that the south Wales metro reaches all parts of the Valleys in its area, and so looking at extending and linking into the Rhondda Fach, and creating a new metro as well for Swansea bay and the south Wales Valleys. So, making sure that this is a budget for the whole of Wales is a core principle for us, and that’s what we tried to do with the agreement, but it’s also about investing in our future, so it’s good to see an additional £40 million there for higher and further education. Young people are absolutely our most critical resource—true for any country and certainly true for us. There is £6 million, as well, for young farmers to actually ensure that we have a future for that sector that is grounded within new entrants into the industry. In north Wales, £14 million for medical training and a development fund for undergraduate medical training, building on the £7 million for last year.

Our deal is also about new ideas—new ideas that try to come up with solutions for some of the long-standing problems that we address in this Chamber, looking at new innovations within health and social care. The Buurtzorg pilot that will lead to the training of 80 new district nurses, the foundational economy, which has broad cross-party support—it’s here in the Plaid Cymru agreement so we can start the work, not just talk about it, but start the work on actually putting that into action in tangible ways, beginning with care and procurement as sectoral focuses.

So, there are a number of areas here that we also feel have been underinvested in in the past, and we’re trying to set the balance right. Mental health—I think there’s a broad consensus that that is a sector that has not had the support it deserves, and so, yet again, right at the core of the agreement, an additional £40 million on top of the £20 million from last year, but now, crucially, baselined, so that will be there, recurrent into the future, as it should be if we’re to meet the requirements of that important sector of our public health service. Agriculture and tourism get additional money. They’ve often been cinderella sectors in recent years. We need to see them actually—. They’re at the core of the rural economy, and it’s good to see additional money here as a result of Plaid Cymru priorities in this budget.

There is £15 million overall additional money for the Welsh language, and if you count all the additional Welsh language-related areas, there’s an additional £20 million investment. Additional money—that’s the way that we’re going to achieve the ambitious target that the Government has set out in terms of the million Welsh speakers by 2050.

It’s true to say, of course, that Wales has always been a nation where the need outstrips the resource that we have to meet that need. And that’s certainly true now for the reasons outlined by the Cabinet Secretary: austerity as a result of the policy emerging from Westminster.

But it has been true for a longer period than that. Historians call Wales a ‘late nation’ in the sense that we haven’t been able to build the infrastructure necessary to be a prosperous nation. Establishing a budget is one of the most important responsibilities we have in this place because, of course, we must prioritise this work of rebuilding the nation and tackling the need to put right the problems of the negligence that’s existed over generations.

That is the spotlight that we in Plaid Cymru place on this as we hold the Government to account where necessary, but also work together where there is common ground. I came into politics to make a difference, and that is what Plaid Cymru has done through the agreement that we have reached once again with the Labour Government. If truth to be told, I would prefer to be in the Cabinet Secretary’s seat, and I very much hope that Plaid Cymru will lead Government at some point, because there are issues that we disagree on vehemently.

There are areas where I didn’t manage to persuade the Cabinet Secretary. At the moment, of course, there’s this whole question of the pay cap in the public sector, the question of tuition fees and increasing the debt burden on students. There, we disagree with Government and, for that reason, of course, we’re not going to be supporting this budget, and we will continue to disagree on those areas and others. But where there is common ground, then we are willing to co-operate with people from other parties for the benefit of Wales, and that is what the people of Wales expect from us, if truth be told: mature politics, politics that looks to the long term. Wales cannot wait three and a half years for an election in order to get a new Government in place to build the foundations that are needed for the longer term. So, I make no apology at all for playing our part in building that better Wales that we all want to see.

Mae nifer o feysydd lle na all Cymru aros am newid Llywodraeth, ac, felly, mewn Senedd lle nad oes gan y Llywodraeth fwyafrif, mae'n ddyletswydd ar bob un ohonom, fel seneddwyr, i wneud ein rhan i roi ar waith mewn gwirionedd y math o bolisïau yr hoffem eu gweld, y cawsom ein hethol arnynt, a dyna'r hyn yr ydym yn ceisio'i wneud yn y cytundeb sydd gennym ac sydd wedi'i nodi. Rydym wedi gwneud y pwynt yn glir ar sawl achlysur yn ystod y blynyddoedd diwethaf bod rhaid inni sicrhau na ddaw Cymru, mewn microcosm, yn fersiwn o broblem y DU o or-ganoli, gor-grynodi, cyfoeth mewn un gornel o Gymru. Hoffem weld llwyddiant yn y gornel honno o Gymru, ond hoffem ei weld wedi’i ledaenu'n gyfartal, ac mae hynny hefyd yn golygu bod angen buddsoddiad cyhoeddus yn yr ardaloedd hynny hefyd. Ac eto, yn y cytundeb cyllideb hwn, fe wnaethom geisio pwysleisio cael y buddsoddiad hwnnw ym mhob rhan o Gymru.

Felly, mae gennym y £4 miliwn i gychwyn datblygiad trydedd pont Menai, mae gennym ddatblygiad y ganolfan gofal iechyd integredig yn Aberteifi, £15 miliwn i wella'r cysylltiadau rhwng y gogledd a'r de, ac uwchraddio gwasanaeth TrawsCymru yn ogystal, wrth gwrs, y gwaith sy’n parhau ar astudiaeth ddichonoldeb rheilffordd Aberystwyth-Caerfyrddin, fel y nodwyd yn gynharach, a'r amgueddfa bêl-droed genedlaethol yn y gogledd-ddwyrain hefyd. Ac, yn wir, os ydym yn tynnu tollau ar bont Hafren yn y gornel honno o Gymru, mae'n iawn hefyd ein bod yn dilyn yr egwyddor ac yn cael gwared ar y tollau ar bont Cleddau yn y de-orllewin hefyd.

Mae'n dda gweld ymrwymiad i sicrhau bod metro de Cymru yn cyrraedd pob rhan o'r Cymoedd yn ei ardal, ac felly'n edrych ar ymestyn a chysylltu â'r Rhondda Fach, a chreu metro newydd hefyd ar gyfer bae Abertawe a Chymoedd y de. Felly, mae sicrhau bod hon yn gyllideb i Gymru gyfan yn egwyddor graidd inni, a dyna'r hyn yr ydym yn ceisio'i wneud gyda'r cytundeb, ond mae hefyd yn fater o fuddsoddi yn ein dyfodol, felly mae'n dda gweld £40 miliwn ychwanegol yno ar gyfer addysg uwch ac addysg bellach. Yn sicr, pobl ifanc yw ein hadnodd pwysicaf—mae hynny’n wir am unrhyw wlad ac yn sicr yn wir amdanom ni. Hefyd, mae £6 miliwn ar gael i ffermwyr ifanc i sicrhau bod gennym ddyfodol i'r sector hwnnw sy’n seiliedig ar newydd-ddyfodiaid i'r diwydiant. Yn y gogledd, mae £14 miliwn ar gyfer hyfforddiant meddygol a chronfa ddatblygu ar gyfer hyfforddiant meddygol i israddedigion, sy’n adeiladu ar y £7 miliwn ar gyfer y llynedd.

Mae ein cytundeb hefyd yn ymwneud â syniadau newydd—syniadau newydd sy'n ceisio llunio atebion i rai o'r problemau hirdymor yr ydym yn eu trafod yn y Siambr hon, gan edrych ar arloesiadau newydd o fewn iechyd a gofal cymdeithasol. Mae'r cynllun treialu Buurtzorg a fydd yn arwain at hyfforddi 80 o nyrsys ardal newydd, yr economi sefydliadol, sydd wedi cael cefnogaeth drawsbleidiol eang—mae yma yn y cytundeb â Phlaid Cymru fel y gallwn ddechrau'r gwaith, nid dim ond siarad amdano, ond dechrau’r gwaith o roi hynny ar waith mewn ffyrdd pendant, gan ddechrau gyda gofal a chaffael fel elfennau i ganolbwyntio arnynt yn y sector.

Felly, mae nifer o feysydd yma y teimlwn hefyd nad ydynt wedi cael digon o fuddsoddiad yn y gorffennol, ac rydym yn ceisio unioni’r cydbwysedd. Iechyd meddwl—rwy'n meddwl bod yna gonsensws eang bod hwnnw'n sector nad yw wedi cael y gefnogaeth y mae'n ei haeddu, ac felly, eto, wrth wraidd y cytundeb, £40 miliwn ychwanegol ar ben yr £20 miliwn o’r llynedd, ond nawr, yn hollbwysig, yn gyllideb sylfaenol, fel y bydd yno, yn barhaus i’r dyfodol, fel y dylai fod os ydym am fodloni gofynion y sector pwysig hwnnw yn ein gwasanaeth iechyd cyhoeddus. Mae amaethyddiaeth a thwristiaeth yn cael arian ychwanegol. Yn aml maent wedi bod yn sectorau sinderela yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Mae angen inni eu gweld wir—. Maent wrth wraidd yr economi wledig, ac mae'n dda gweld arian ychwanegol yma o ganlyniad i flaenoriaethau Plaid Cymru yn y gyllideb hon.

Mae £15 miliwn o arian ychwanegol cyffredinol ar gyfer y Gymraeg, ac os ydych yn cyfrif yr holl feysydd ychwanegol sy'n gysylltiedig â'r Gymraeg, mae’n fuddsoddiad ychwanegol o £20 miliwn. Arian ychwanegol—dyna sut yr ydym am gyflawni'r targed uchelgeisiol y mae'r Llywodraeth wedi'i nodi o ran y filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050.

Will you take an intervention?

A wnewch gymryd ymyriad?

Thank you. I’d be grateful to understand from the Plaid finance spokesperson—. I appreciate the finance Secretary, when he outlined the budget, said he was looking to explore specific tax measures within the tourist sector to raise money. He wasn’t looking to alleviate taxes in the tourism sector; he was looking to raise money. Given that you’ve had in-depth discussions with the Government, what is your understanding of the Government’s ambition in this particular sector, on the tourism industry in Wales?

Diolch. Byddwn yn ddiolchgar i gael deall gan lefarydd cyllid Plaid Cymru—. Rwy'n deall bod yr Ysgrifennydd cyllid, wrth amlinellu’r gyllideb, wedi dweud ei fod yn bwriadu archwilio mesurau treth penodol yn y sector twristiaeth i godi arian. Nid oedd yn bwriadu lliniaru trethi yn y sector twristiaeth; ei fwriad oedd codi arian. O gofio eich bod wedi cael trafodaethau manwl gyda'r Llywodraeth, beth yw eich dealltwriaeth o uchelgais y Llywodraeth yn y sector penodol hwn, y diwydiant twristiaeth yng Nghymru?

Well, the additional money that was referred to was for marketing. I would like the Conservative Party to point out the areas that all these positive ideas that Plaid Cymru have brought to the table—which one of them do you disagree with? Do you think that there should be less money for the tourism sector?

Wel, roedd yr arian ychwanegol y cyfeiriwyd ato ar gyfer marchnata. Hoffwn i'r Blaid Geidwadol nodi'r meysydd y mae'r holl syniadau cadarnhaol hyn y mae Plaid Cymru wedi'u dwyn at y bwrdd—pa un yr ydych chi'n anghytuno ag ef? Ydych chi'n meddwl y dylai fod llai o arian ar gyfer y sector twristiaeth?

We wouldn’t have a tourism tax.

Ni fyddem yn cyflwyno treth dwristiaeth.

In terms of the tourism levy, I think this is an idea that deserves to be explored. It is used widely—[Interruption.] It is used widely throughout most economies. Many of them have bigger tourism sectors than us and they use it to invest intelligently in the skills and infrastructure necessary to have a successful tourism economy. It’s called investing in the future of your country, and you should try it sometime, rather than just carping on the sidelines. Why don’t you see a positive vision for the future of Wales and bring your ideas here to this Chamber? That’s what you’re elected for. As a result of this deal and last year’s deal, and the compact that we originally signed, Plaid Cymru ideas from our manifesto will have been delivered in part or in full to the tune of £565 million. Actually, most of our major financial commitments from our manifesto from 2016 will have been delivered in part or in full. That is democratic politics in action, I would respectfully suggest to the leader of the Conservative Party. He should try it sometime. We are paid not to issue soundbites and press releases; we are paid to try and do our bit to make the lives of the people of Wales better. That is why we’re here in this Chamber, and I am not going to apologise to him or to anyone else for doing our job.

O ran yr ardoll dwristiaeth, credaf fod hwn yn syniad sy'n haeddu cael ei archwilio. Fe'i defnyddir yn eang—[Torri ar draws.] Fe'i defnyddir yn eang yn y rhan fwyaf o economïau. Mae gan lawer ohonynt sectorau twristiaeth mwy na ni ac maent yn ei defnyddio i fuddsoddi'n ddeallus yn y sgiliau a'r seilwaith sydd eu hangen i gael economi twristiaeth lwyddiannus. Buddsoddi yn nyfodol eich gwlad yw hyn, a dylech roi cynnig arni rywbryd, yn hytrach nag achwyn o’r ymylon. Pam nad ydych chi'n gweld gweledigaeth gadarnhaol ar gyfer dyfodol Cymru ac yn dod â'ch syniadau yma i'r Siambr hon? Dyna'r hyn yr ydych wedi eich ethol i’w wneud. O ganlyniad i'r cytundeb hwn a chytundeb y llynedd, a'r compact y gwnaethom ei lofnodi'n wreiddiol, bydd syniadau Plaid Cymru o'n maniffesto wedi'u cyflwyno'n rhannol neu'n llawn am gost o £565 miliwn. Yn wir, bydd y rhan fwyaf o'n prif ymrwymiadau ariannol o'n maniffesto o 2016 wedi eu cyflawni’n rhannol neu'n llawn. Dyna wleidyddiaeth ddemocrataidd ar waith, byddwn yn awgrymu’n barchus i arweinydd y Blaid Geidwadol. Dylai roi cynnig arni rywbryd. Nid ydym ni’n cael ein talu i wneud sylwadau bachog a datganiadau i'r wasg; rydym yn cael ein talu i geisio gwneud ein rhan i wella bywydau pobl Cymru. Dyna pam yr ydym yma yn y Siambr hon, ac ni wnaf ymddiheuro iddo ef nac i neb arall am wneud ein gwaith.

Perhaps I’ll try and calm things down a little in my usual way. I would like to thank the Cabinet Secretary for the courtesy that he has shown to me, also, in telling me the broad outlines of the statement this afternoon when we spoke this morning. I agree with my new neighbour, Adam Price—[Interruption.] I don’t know whether I should now call him my honourable friend or whether—[Interruption.] Near neighbour. There is a kind of cordon sanitaire between us, in the form of Simon Thomas. [Laughter.] But I’m delighted to join my fellow nationalists, anyway, on this side of the Chamber—[Interruption.]

Efallai y gwnaf geisio tawelu pethau ychydig yn fy ffordd arferol. Hoffwn ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am y cwrteisi y mae wedi’i ddangos imi, hefyd, wrth roi amlinelliad bras imi o ddatganiad y prynhawn yma pan fuom yn siarad y bore yma. Rwy'n cytuno â'm cymydog newydd, Adam Price—[Torri ar draws.] Nid wyf yn gwybod a ddylwn nawr ei alw'n ffrind anrhydeddus, neu a—[Torri ar draws.] Cymydog agos. Mae yna fath o cordon sanitaire rhyngom ni, ar ffurf Simon Thomas. [Chwerthin.] Ond rwy'n falch iawn o ymuno â'm cyd-genedlaetholwyr, beth bynnag, ar yr ochr hon i'r Siambr—[Torri ar draws.]

I agree with the point that Adam Price made with such passion a moment ago, that it is right for parties in this house to work together for the benefit of Wales. So I was a bit surprised, actually, when the Cabinet Secretary did ring me this morning, because on the radio on Sunday morning, he said he has little limited contact with the Conservatives and can’t ever imagine having conversations with UKIP. Anyway, I’m very pleased to see that he’s recanted within a couple of days from that rather extreme opinion.

This debate, to an extent, is one of shadow-boxing, because although I appreciate that the deal that Plaid Cymru have done with Labour has enabled them to make a real contribution to this budget in detail—£500-odd million is not an insignificant sum—but the Welsh Government’s budget, of course, is £15 billion to £16 billion and they are constrained, in any event, in what they can do with it by the obvious things that have to be funded by any Government. The element of discretion in the Welsh budget is inevitably very limited, although that will certainly become greater when we do actually get tax devolution in two years’ time. Then, there will be more options that the elected politicians of Wales will be able to choose from amongst in (a) the levels of taxation and (b) what we do with it. But the background to this budget is, of course, set out in what the Cabinet Secretary says about the policy of the UK Government. He says:

‘If the UK Government continues on its present path, we face a further extension in a period of austerity already unprecedented in length and depth.’

He also says, in the same paragraph in this statement, that a report from the chief economist for Wales about future public finances and our economic prospects shows some stark messages. The one message that I get from the pack that came with the document with all the details about the budget in it today, and the chief economist’s report—it has at the end of it, on page 27, this from the Office for Budget Responsibility:

‘new unfunded “giveaways” would take the Government further away from its medium-term fiscal objective and would only add to the longer-term challenges. In many recent fiscal events, giveaways today have been financed by the promise of takeaways tomorrow. The risk there, of course, is that tomorrow never comes.’

From the way in which the Welsh Government speaks about the economy, anybody would think that spending bills never come home to roost. We’ve been down that dolorous path many, many times in the course of my lifetime. Eventually, the chickens do come home to roost and you have to be able to pay back the money that you borrow. Very often, of course, the payback time comes when it’s extremely inconvenient, and indeed sometimes impossible, to do so. Once a Government loses its credit rating and its ability to borrow at reasonable rates, then those who suffer most in those circumstances—all historical precedent shows this—are those, actually, who are the most vulnerable in society. I give way to Mike Hedges.

Rwy’n cytuno â'r pwynt a wnaeth Adam Price gyda chymaint o angerdd eiliad yn ôl, sef ei bod yn iawn i’r pleidiau yn y tŷ hwn gydweithio er budd Cymru. Felly, cefais fy synnu ychydig, a dweud y gwir, pan ffoniodd Ysgrifennydd y Cabinet fi heddiw, oherwydd ar y radio fore Sul, dywedodd nad oes ganddo lawer o gyswllt â'r Ceidwadwyr ac na allai byth ddychmygu cael sgyrsiau gydag UKIP. Beth bynnag, rwy'n falch iawn o weld ei fod wedi diarddel o fewn ychydig ddyddiau y farn eithaf eithafol honno.

Mae'r ddadl hon, i raddau, yn un o esgus paffio, oherwydd er fy mod yn deall bod y fargen y mae Plaid Cymru wedi'i tharo â Llafur wedi eu galluogi i wneud cyfraniad go iawn i'r gyllideb hon yn fanwl—nid yw tua £500 miliwn yn swm ansylweddol—ond mae cyllideb Llywodraeth Cymru, wrth gwrs, yn £15 biliwn i £16 biliwn ac maent wedi’u cyfyngu, beth bynnag, o ran yr hyn y gallant ei wneud ag ef oherwydd y pethau amlwg y mae'n rhaid i unrhyw Lywodraeth eu hariannu. Mae'n anochel bod yr elfen o ddisgresiwn yng nghyllideb Cymru yn gyfyngedig iawn, er y bydd hynny'n sicr yn cynyddu pan gawn ni ddatganoli treth ymhen dwy flynedd. Yna, bydd mwy o opsiynau i wleidyddion etholedig Cymru allu dewis o’u plith o ran (a) lefelau trethi a (b) yr hyn a wnawn â hwy. Ond, wrth gwrs, mae cefndir y gyllideb hon wedi’i nodi yn yr hyn y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn ei ddweud am bolisi Llywodraeth y DU. Mae'n dweud:

‘Os yw Llywodraeth y DU yn parhau ar eu llwybr presennol, rydym yn wynebu estyniad pellach mewn cyfnod o gyni sydd eisoes heb ei debyg o ran hyd a dyfnder.’

Mae hefyd yn dweud, yn yr un paragraff yn y datganiad hwn, bod adroddiad gan brif economegydd Cymru am gyllid cyhoeddus yn y dyfodol a'n rhagolygon economaidd yn dangos rhai negeseuon llwm. Yr un neges yr wyf i’n ei chael o'r pecyn a ddaeth gyda'r ddogfen gyda'r holl fanylion am y gyllideb ynddi heddiw, ac o adroddiad y prif economegydd—mae ar y diwedd, ar dudalen 27, gan y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol:

‘byddai “rhoddion” newydd heb eu hariannu yn symud y Llywodraeth ymhellach i ffwrdd o'i hamcan cyllidol tymor canolig ac ni fyddent ond yn ychwanegu at heriau tymor hwy. Mewn llawer o ddigwyddiadau ariannol diweddar, mae rhoddion heddiw wedi cael eu hariannu gan addewid o gymryd yn ôl yfory. Y risg yno, wrth gwrs, yw na fydd yfory byth yn dod.’

O ystyried y ffordd y mae Llywodraeth Cymru yn sôn am yr economi, byddai unrhyw un yn meddwl nad oes rhaid talu biliau gwariant byth. Rydym wedi bod i lawr y llwybr difrifol hwnnw lawer, lawer gwaith yn ystod fy mywyd i. Yn y pen draw, mae’n dod yn fater o reidrwydd ac mae’n rhaid ichi allu ad-dalu'r arian yr ydych chi'n ei fenthyca. Yn aml iawn, wrth gwrs, daw'r amser talu’n ôl pan mae hi’n hynod o anghyfleus, ac weithiau'n amhosibl, i wneud hynny. Unwaith y bydd Llywodraeth yn colli ei statws credyd a'i gallu i fenthyca ar gyfraddau rhesymol, y bobl sy'n dioddef fwyaf o dan yr amgylchiadau hynny—mae pob cynsail hanesyddol yn dangos hyn—yw, mewn gwirionedd, y bobl fwyaf agored i niwed mewn cymdeithas. Rwy'n ildio i Mike Hedges.

Hasn’t the Conservative Government in Westminster already lost its AAA rating?

Onid yw'r Llywodraeth Geidwadol yn San Steffan eisoes wedi colli ei gradd AAA?

Yes, it has. I’m glad to have that reinforcement of the point that I am making. It’s as a result of profligacy in recent years that the Government has lost its AAA rating. I gave the figures in my questions earlier on to the First Minister. We now have a national debt of £2 trillion a year. It’s costing us nearly £60 billion a year to finance it. The money that we are spending on debt interest is money that would otherwise have been available to spend upon real, front-line public services. So, the idea that you can borrow forever and never have to worry about how to finance it is fantasy economics, as the people of Venezuela, Zimbabwe and many other countries know to their cost. And therefore, it’s perhaps fortunate that the Welsh Government doesn’t really have any extensive borrowing powers, and that they don’t have full responsibility for the budgets over which they preside, because if they were able to do that, then they might replicate some of the worst examples in the British Government since the war. So, all talk of austerity actually is very misplaced. We’ve had the opposite of austerity for the last seven years, it’s just that we are paying the price, for years and years before that, of massive overspending on the basis that tomorrow never comes. So, that is the reality of life. We have to pay eventually for overspending. We cannot go on overspending forever. I give way.

Ydy, mae hi. Diolch am atgyfnerthu’r pwynt yr wyf yn ei wneud. O ganlyniad i afradlonedd yn y blynyddoedd diwethaf mae'r Llywodraeth wedi colli ei gradd AAA. Rhoddais y ffigyrau yn fy nghwestiynau'n gynharach i'r Prif Weinidog. Bellach mae gennym ddyled genedlaethol o £2 triliwn y flwyddyn. Mae'n costio bron i £60 biliwn y flwyddyn i dalu’r ddyled. Mae’r arian yr ydym yn ei wario ar log dyledion yn arian a fyddai fel arall ar gael i'w wario ar wasanaethau cyhoeddus rheng flaen go iawn. Felly, economeg ffantasi yw’r syniad y gallwch fenthyca am byth a pheidio â phoeni am sut i ariannu hynny, fel y mae pobl Venezuela, Zimbabwe a llawer o wledydd eraill yn gwybod er eu cost. Ac felly, efallai ei bod yn ffodus nad oes gan Lywodraeth Cymru ryw lawer o bwerau benthyca, a dweud y gwir, ac nad oes ganddynt gyfrifoldeb llawn am y cyllidebau sydd yn eu gofal, oherwydd pe baent yn gallu gwneud hynny, efallai y byddent yn ailadrodd rhai o'r enghreifftiau gwaethaf yn Llywodraeth Prydain ers y rhyfel. Felly, mae’r holl siarad hwn am gyni, a dweud y gwir, yn amhriodol iawn. Rydym wedi cael y gwrthwyneb i gyni dros y saith mlynedd diwethaf, ond ein bod ni'n talu'r pris, am flynyddoedd a blynyddoedd cyn hynny, am orwario enfawr ar y sail na fydd yfory byth yn dod. Felly, dyna realiti bywyd. Rhaid inni dalu yn y pen draw am orwario. Ni allwn barhau i orwario am byth. Rwy'n ildio.

Thank you, Neil, for giving way. I just wanted to make the observation that Moody’s, in their downgrading, about a fortnight ago, of the credit rating of the UK—they’ve also positively ascribed that to the very specific issue of uncertainty over Brexit. I wonder whether he has any comments to make on that—the downgrading from Moody’s they have directly ascribed to uncertainty over Brexit.

Diolch, Neil, am ildio. Roeddwn i eisiau gwneud y sylw bod Moody’s, wrth israddio statws credyd y DU tua phythefnos yn ôl—maent hefyd wedi nodi'n gadarnhaol bod hynny oherwydd y mater penodol iawn o ansicrwydd dros Brexit. Tybed a oes ganddo unrhyw sylwadau i'w gwneud am hynny—mae Moody’s wedi nodi bod eu hisraddio yn uniongyrchol oherwydd ansicrwydd dros Brexit.

I don’t think I shall get tempted, Llywydd, to go down the byways of Brexit in the budget debate.

I want to deal also with the point that comes out of the statement and the outline proposals in the budget about what the Cabinet Secretary says about the deal between the UK Government and Northern Ireland. It’s inevitable, in these circumstances, that a price is going to be extracted for their political support. Exactly the same thing has happened in this Chamber between Labour and Plaid Cymru. For Northern Ireland, there is an extra £1 billion a year, and good luck to them. I wish we could do that as well. If only Plaid Cymru had played the positive role at Westminster that the Democratic Unionists had played, they might be able today to crow about extra money for the Welsh Government too. I appreciate that their views on Brexit are very different from those of the Government, but I don’t think it lies in the mouths of Welsh Ministers to complain about what has happened at Westminster when they are responsible for exactly the same kind of deal here in Cardiff.

I do actually welcome the role that Plaid Cymru has played in the development of a part of this budget. I think it is a good thing that all parties of this house should work together in these ways. That, I think, is what the people of Wales expect of us as well. I know that the future is not going to be easy. The Cabinet Secretary did refer, in the course of his statement, to the prospect of unallocated cuts by the Chancellor of the Exchequer for the year 2020, and we don’t know, as yet, to what extent those cuts are going to fall upon areas of devolved policy. If they fall in areas like defence, which I think is unlikely, then we will get off lightly. If they fall on health and education, or something like that, then we will suffer very substantially indeed, possibly, and I would very much regret that. But I’m afraid that the reality of the economic circumstances in which we have to live is that we’ll need to get used to this for the foreseeable future.

We can all wish that we had an unlimited bank account, but no government can possibly have that. The trajectory upon which the national debt is now set is for it to fall as a proportion of GDP, and that is actually the only way in which sustainable public finances can be preserved for the future. We could all wish that every year would be easier, but once you get debt levels down, they do become easier. The first Blair Government certainly understood this, because the national debt figure that they inherited in 1997 was preserved because they maintained Kenneth Clarke’s tight policies—fiscal policies—when he was Chancellor of the Exchequer for the first administration, in order to get themselves elected for the second time. They actually finished the first Blair period of office with a lower national debt than that with which they started, but then Gordon Brown embarked on a totally different trajectory for the next two Parliaments, with the catastrophe that we all ended up with in 2010 and the inheritance of the Conservative Government, which it’s still trying to grapple with today. I believe they could have been tougher in the way that they treated the public finances.

We have proposed cuts to the non-humanitarian part of the aid budget to help with that. We proposed, of course, getting out of the EU, which will enable us to reduce public spending. The future is bright, actually, outside the European Union. Look at the investments that have been taking place in Britain, or have been announced by big firms, such as Müller with £100 million just a couple of weeks ago, and Dyson, also, with £3 billion in its technology park, and so on, and so forth. I believe the future can be bright for Wales, but only with a Government that understands the importance of entrepreneurship, to raise the tax base in this country, by raising the economic potential and productive capacity with which the taxes that we will need to spend in the future can be raised. And I see no sign of that, sadly, from this Welsh Labour Government.

So, we will not be supporting this budget, in due course, but I very much look forward to going through it on a line-by-line basis in the Finance Committee, and, indeed, in this Chamber in the months ahead.

Nid wyf yn meddwl y caf fy nhemtio, Llywydd, i ddechrau sôn am Brexit yn y ddadl gyllidebol.

Rwyf am ymdrin hefyd â'r pwynt a ddaw allan o'r datganiad a'r cynigion amlinellol yn y gyllideb am yr hyn y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn ei ddweud am y cytundeb rhwng Llywodraeth y DU a Gogledd Iwerddon. Mae'n anochel, o dan yr amgylchiadau hyn, y bydd pris i’w dalu am eu cefnogaeth wleidyddol. Mae’r un peth yn union wedi digwydd yn y Siambr hon rhwng Llafur a Phlaid Cymru. Bydd Gogledd Iwerddon yn cael £1 biliwn ychwanegol y flwyddyn, a phob lwc iddynt. Hoffwn y gallem ninnau wneud hynny. Pe bai Plaid Cymru ond wedi chwarae rhan gadarnhaol yn San Steffan fel y gwnaeth yr Undebwyr Democrataidd, efallai y bydden nhw'n gallu brolio heddiw am arian ychwanegol i Lywodraeth Cymru hefyd. Rwy'n sylweddoli bod eu barn am Brexit yn wahanol iawn i farn y Llywodraeth, ond nid wyf yn meddwl mai lle Gweinidogion Cymru yw cwyno am yr hyn sydd wedi digwydd yn San Steffan a hwythau’n gyfrifol am yr un math o fargen yn union yma yng Nghaerdydd.

A dweud y gwir, rwy’n croesawu'r rhan y mae Plaid Cymru wedi'i chwarae wrth ddatblygu rhan o'r gyllideb hon. Rwy'n meddwl ei fod yn beth da bod pob plaid yn y tŷ hwn yn cydweithio yn y ffyrdd hyn. Dyna, yn fy marn i, yw beth mae pobl Cymru yn ei ddisgwyl gennym ni hefyd. Rwy’n gwybod na fydd y dyfodol yn hawdd. Cyfeiriodd Ysgrifennydd y Cabinet, yn ystod ei ddatganiad, at y posibilrwydd o doriadau heb eu dyrannu gan Ganghellor y Trysorlys ar gyfer y flwyddyn 2020, ac nid ydym yn gwybod hyd yn hyn i ba raddau y bydd y toriadau hynny’n effeithio ar feysydd polisi datganoledig. Os ydynt yn effeithio ar feysydd fel amddiffyn, sy’n annhebygol yn fy marn i, bydd hynny’n ganlyniad da i ni. Os ydynt yn effeithio ar iechyd ac addysg, neu rywbeth tebyg, byddwn ni'n dioddef yn sylweddol iawn, o bosib, a byddwn yn gresynu’n fawr wrth hynny. Ond rwy'n ofni mai realiti’r amgylchiadau economaidd y mae'n rhaid inni fyw ynddynt yw y bydd angen inni ddod i arfer â hyn hyd y gellir rhagweld.

Gallwn i gyd ddymuno y byddai gennym gyfrif banc diderfyn, ond nid yw hynny’n bosibl i unrhyw lywodraeth. Mae'r ddyled genedlaethol nawr ar y trywydd iawn i ostwng fel cyfran o gynnyrch domestig gros, a dyna'r unig ffordd y gellir cadw cyllid cyhoeddus cynaliadwy ar gyfer y dyfodol. Gallem oll ddymuno y byddai'n haws bob blwyddyn, ond cyn gynted ag y mae lefelau dyled yn gostwng, mae pethau’n mynd yn haws. Yn sicr, roedd Llywodraeth gyntaf Blair yn deall hyn, oherwydd cafodd y ffigur dyled genedlaethol a etifeddwyd ganddynt yn 1997 ei gynnal oherwydd eu bod yn cadw at bolisïau tynn Kenneth Clarke—polisïau ariannol—pan oedd yn Ganghellor y Trysorlys i’r weinyddiaeth gyntaf, er mwyn cael eu hethol am yr ail dro. Yn wir, fe wnaethon nhw orffen cyfnod cyntaf Blair yn y swydd â dyled genedlaethol is na'r hyn y dechreuon nhw, ond yna aeth Gordon Brown ar drywydd hollol wahanol ar gyfer y ddwy Senedd nesaf, gan arwain at y drychineb inni i gyd yn 2010 ac etifeddiaeth y Llywodraeth Geidwadol, y maent yn dal i geisio ymdopi â hi heddiw. Rwy’n credu y gallent fod wedi bod yn fwy llym yn y modd yr oeddent yn trin cyllid cyhoeddus.

Rydym wedi cynnig toriadau i’r rhan nad yw'n ddyngarol o'r gyllideb cymorth i helpu gyda hynny. Gwnaethom gynnig, wrth gwrs, mynd allan o'r UE, a fydd yn ein galluogi i leihau gwariant cyhoeddus. Mae'r dyfodol yn ddisglair, a dweud y gwir, y tu allan i'r Undeb Ewropeaidd. Edrychwch ar y buddsoddiadau sydd wedi bod yn digwydd ym Mhrydain, neu sydd wedi cael eu cyhoeddi gan gwmnïau mawr, fel Müller â £100 miliwn ychydig wythnosau yn ôl, a Dyson, hefyd, gyda £3 biliwn yn eu parc technoleg, ac yn y blaen, ac yn y blaen. Rwy'n credu y gall y dyfodol fod yn ddisglair i Gymru, ond dim ond gyda Llywodraeth sy'n deall pwysigrwydd entrepreneuriaeth, i godi'r sylfaen dreth yn y wlad hon, drwy gynyddu’r potensial economaidd a'r gallu cynhyrchiol i godi’r trethi y bydd eu hangen arnom er mwyn gwario yn y dyfodol. Ac ni welaf ddim arwydd o hynny, yn anffodus, gan y Llywodraeth Lafur Cymru hon.

Felly, ni fyddwn yn cefnogi'r gyllideb hon, maes o law, ond rwy'n edrych ymlaen yn fawr at fynd drwyddi fesul llinell yn y Pwyllgor Cyllid, ac, yn wir, yn y Siambr hon yn y misoedd i ddod.

Can I first of all thank the Cabinet Secretary for his speech and what he said to us today? I think the direction that he’s laid out is one that is for the benefit of the people of Wales. And I think that, sometimes, we all must remember this: that we may come here and bring our egos out, to make ourselves feel good, but the reality is that what we’re here for is to benefit all the people of Wales, and that seems what this budget is going to do, within the serious constraints set by the Westminster Government.

And I want to address three points. First is the continuation of austerity, secondly is the tax raising, and thirdly is proposed expenditure. We know austerity does not work—we’ve had eight years of it. I mean, how many more years do we have to have of it before we find out it doesn’t work? It’s almost like a man or a woman banging their head against the wall and working out that it’s not doing their head any good. I mean, after eight years of doing it, you’d have thought they’d have realised that banging their head against the wall hasn’t done any good. Unfortunately, they’re a a Government that doesn’t seem to learn from what they are doing.

Growth varies between being sluggish and non-existent. Public expenditure falls in real terms. Austerity is by any definition not working. But are we surprised? It has never worked. I can think of no example—so I’d accept if any of you wanted to tell me one—where austerity has brought growth to an economy. And we need growth. Five per cent growth in our economy is where we ought to be, where we need to be, and, if we intend to have a wealthy nation, where we’ll have to be.

And it’s not just us. If I can take an example from that well-known Marxist country, America, Hoover in 1930s America used austerity to turn a recession into a depression. How did America come out of it? Franklin Delano Roosevelt introduced a New Deal. What did the New Deal consist of, which he brought in on his inauguration in 1933? [Inaudible.]—of the federal Government was needed to get the country out of the depression. The first days of Roosevelt’s administration saw the passing of banking reform laws, emergency relief programmes, work relief programmes, and agricultural programmes. Later, a second New Deal evolved, including union protection programmes, a social security act, and a programme to aid tenant farmers and migrant workers. Does anybody who’s given any thought to this not think that we now need a new deal in Britain? And I’m sure that Jeremy Corbyn’s the man who’s going to be giving it to us in the very near future—the new deal that we need.

Because we’ve got to get ourselves out of this recession. [Interruption.] If David Melding wants to look back, he can find that I was one of the first politicians in Wales to support Jeremy Corbyn, and I’ve consistently supported him, and I think he’s doing a wonderful job, and he will do an even better job when he’s Prime Minister, which I hope will be very soon.

Does the Cabinet Secretary agree that we need a new deal for Britain, in Westminster, where we have more money put into the economy, so we can get the economy moving, and start making Wales a wealthier place?

I welcome the introduction of the two new taxes, and the setting of their rates. Land transaction tax replaces stamp duty. One of the weaknesses, and I’m sure one that the Cabinet Secretary accepts, is it is a highly volatile tax. It is a highly cyclical tax, and in good years, we can take a lot more than we expect, but it can fall off a cliff in bad years. It can drop by about 50 per cent between a good year and a bad year, as we know from the 2008-9 period, when it went down by almost half. So, it is a highly volatile tax.

Can I just welcome the changes that the Cabinet Secretary is introducing? Increasing the starting rate can only help the poorer people in our society who are trying to get onto the housing ladder. And a progressive taxation system, I think that’s something we haven’t heard for a very long time, is being implemented, and that is something I think is really important. The more people have got, the more they ought to pay. It shouldn’t be a system where you can avoid paying, and stamp duty is one of those taxes that is very, very difficult to avoid. So, let’s have a progressive taxation system where we end up with those who have the most paying the most.

Landfill disposals tax is one producing reducing returns. I very much welcome the unauthorised rate. I think if there’s one thing that really will stop people tipping on unauthorised sites is the fact they’re going to pay more when they get caught than they are on authorised sites. We’ve had problems—I think many of us in our own constituencies have had problems—of people opening up farmland and other land where they’ve allowed people to tip and they get fines, which are substantially less than what the land tax would have been. So, they were quids in, as it were. Now, under the new system, when they get caught they’re going to pay more than if they’d gone to a proper site. I think that is something that sends a message out on our commitment to the environment. And can I just say thank you very much to the Cabinet Secretary for that?

The last point I wanted to make is that capital is so very important and I really look forward to the use of capital money in building new schools so that it reduces the revenue costs of running those schools.

A gaf i yn gyntaf oll ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei araith a’r hyn y mae wedi’i ddweud wrthym heddiw? Rwy'n meddwl bod y cyfeiriad y mae wedi'i amlinellu yn un sydd er lles pobl Cymru. Ac rwy'n credu bod yn rhaid inni i gyd, weithiau, gofio hyn: y gallwn ni ddod yma a dangos ein hunain, i wneud ein hunain deimlo'n dda, ond y gwir amdani yw ein bod yma i wella pethau i holl bobl Cymru, ac mae’n ymddangos mai dyna beth fydd y gyllideb hon yn ei wneud, o fewn y cyfyngiadau difrifol a osodwyd gan Lywodraeth San Steffan.

Ac rwyf am ymdrin â thri phwynt. Y cyntaf yw parhad y cyni, yr ail yw codi trethi, a’r trydydd yw’r gwariant arfaethedig. Rydyn ni'n gwybod nad yw cyni’n gweithio—rydym wedi cael wyth mlynedd ohono. Hynny yw, faint o flynyddoedd mwy ohono y mae'n rhaid inni ei gael cyn inni ddarganfod nad yw'n gweithio? Mae bron fel dyn neu fenyw yn taro eu pen yn erbyn y wal a chanfod nad yw'n gwneud dim lles i’w pen. Hynny yw, ar ôl wyth mlynedd o wneud hynny, byddech wedi meddwl y byddent wedi sylweddoli nad yw taro eu pen yn erbyn y wal wedi gwneud dim lles. Yn anffodus, nid yw’n ymddangos bod y Llywodraeth hon yn dysgu o'r hyn maen nhw'n ei wneud.

Mae twf yn amrywio rhwng bod yn araf a ddim yn bodoli. Mae gwariant cyhoeddus yn disgyn mewn termau real. Drwy ddiffiniad, nid yw cyni’n gweithio. Ond a ydym yn synnu? Nid yw erioed wedi gweithio. Ni allaf feddwl am unrhyw enghraifft—felly byddwn i'n derbyn pe byddai unrhyw un ohonoch eisiau dweud wrthyf am un—lle mae cyni wedi dod â thwf i economi. Ac mae arnom angen twf. Twf o bump y cant yn ein heconomi yw lle y dylem fod, lle mae angen inni fod, ac, os ydym yn bwriadu bod yn wlad gyfoethog, lle bydd rhaid inni fod.

Ac nid dim ond ni. Os gallaf gymryd enghraifft o'r wlad Farcsaidd adnabyddus honno, America, yn yr 1930au defnyddiodd Hoover gyni yn America i droi dirwasgiad o ddrwg i waeth. Sut y daeth America allan ohoni? Cyflwynodd Franklin Delano Roosevelt Fargen Newydd. Beth oedd y Fargen Newydd yn ei gynnwys, a gyflwynwyd ganddo pan ddaeth yn Arlywydd yn 1933? [Anghlywadwy.]—oedd ei angen gan y Llywodraeth ffederal i ddod â’r wlad allan o'r dirwasgiad. Yn ystod dyddiau cyntaf gweinyddiaeth Roosevelt cafodd deddfau diwygio bancio, rhaglenni rhyddhad brys, rhaglenni rhyddhad gwaith, a rhaglenni amaethyddol eu pasio. Yn ddiweddarach, esblygodd ail Fargen Newydd, gan gynnwys rhaglenni amddiffyn undebau, deddf nawdd cymdeithasol, a rhaglen i gynorthwyo ffermwyr a oedd yn denantiaid a gweithwyr mudol. A oes unrhyw un sydd wedi meddwl am hyn o gwbl yn credu nad oes angen bargen newydd arnom ym Mhrydain bellach? Ac rwy'n siŵr mai Jeremy Corbyn yw’r dyn a fydd yn ei rhoi inni yn y dyfodol agos iawn—y fargen newydd sydd ei hangen arnom.

Oherwydd mae’n rhaid inni ddod allan o'r dirwasgiad hwn. [Torri ar draws.] Os hoffai David Melding edrych yn ôl, gall weld mai fi oedd un o’r gwleidyddion cyntaf yng Nghymru i gefnogi Jeremy Corbyn, ac rwyf wedi ei gefnogi'n gyson, ac rwy’n meddwl ei fod yn gwneud gwaith gwych, a bydd yn gwneud gwaith gwell fyth swydd pan mae'n Brif Weinidog, a gobeithiaf y bydd hynny’n fuan iawn.

A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno bod angen bargen newydd arnom i Brydain, yn San Steffan, sy’n cynnwys rhoi mwy o arian i mewn i'r economi, er mwyn i’r economi allu dechrau symud, a dechrau gwneud Cymru yn lle mwy cyfoethog?

Rwy'n croesawu cyflwyno'r ddwy dreth newydd, a gosod eu cyfraddau. Mae treth trafodiadau tir yn cymryd lle’r dreth stamp. Un o'r gwendidau, ac rwy'n siŵr y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn derbyn hyn, yw ei bod yn dreth hynod anwadal. Mae'n dreth gylchol iawn, ac mewn blynyddoedd da, gallwn gymryd llawer mwy nag y disgwyliwn, ond gall ostwng yn ddifrifol mewn blynyddoedd gwael. Gall ostwng tua 50 y cant rhwng blwyddyn dda a blwyddyn wael, fel y gwyddom o gyfnod 2008-9, pan aeth i lawr bron i hanner. Felly, mae'n dreth hynod anwadal.

A gaf i groesawu'r newidiadau y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn eu cyflwyno? Yn ddi-os, bydd cynyddu'r gyfradd ddechrau’n helpu'r bobl dlotaf yn ein cymdeithas sy'n ceisio mynd ar yr ysgol dai. Ac mae system dreth gynyddol, rwy'n meddwl bod hynny’n rhywbeth nad ydym wedi ei glywed ers amser maith, yn cael ei rhoi ar waith, ac mae hynny'n rhywbeth rwy'n meddwl ei fod yn bwysig iawn. Y mwyaf sydd gan bobl, y mwyaf y dylent ei dalu. Ni ddylai fod yn system lle gallwch chi osgoi talu, ac mae’r dreth stamp yn un o'r trethi hynny sy'n anodd iawn, iawn i'w hosgoi. Felly, beth am inni gael system dreth gynyddol lle bydd y bobl sydd â'r mwyaf yn talu fwyaf.

Mae’r dreth gwarediadau tirlenwi’n un sy'n cynhyrchu enillion sy’n lleihau. Rwy'n croesawu'n fawr y gyfradd anawdurdodedig. Rwy'n meddwl, os oes un peth a fydd wir yn atal pobl rhag tipio ar safleoedd heb awdurdod, mai'r ffaith y byddant yn talu mwy pan gânt eu dal nag ar safleoedd awdurdodedig yw hwnnw. Rydym wedi cael problemau—rwy'n meddwl bod llawer ohonom yn ein hetholaethau ein hunain wedi cael problemau—â phobl sy'n agor tir amaethyddol a thir arall lle maent wedi caniatáu i bobl dipio ac maent yn cael dirwyon, sy'n sylweddol is na'r hyn y byddai'r dreth tir wedi bod. Felly, roeddent ar eu hennill, fel petai. Nawr, o dan y system newydd, pan fyddant yn cael eu dal, bydd rhaid iddynt dalu mwy na phe baent wedi mynd i safle priodol. Rwy'n meddwl bod hynny'n rhywbeth sy'n anfon neges ynglŷn â’n hymrwymiad i'r amgylchedd. Ac a gaf i ddweud diolch yn fawr iawn i Ysgrifennydd y Cabinet am hynny?

Y pwynt olaf yr oeddwn am ei wneud yw bod cyfalaf yn bwysig iawn ac rwy'n edrych ymlaen yn fawr at ddefnyddio arian cyfalaf wrth adeiladu ysgolion newydd er mwyn lleihau costau refeniw cynnal yr ysgolion hynny.

Of course, in 2010, the UK budget deficit was the worst in the G20, behind only Ireland and Greece in the EU. Though, if we’d sought to increase the deficit faster, we’d have had greater cuts imposed upon us. If we’d sought to reduce the deficit more slowly—sorry, the other way around. If we’d increased the deficit by spending more, we would have had higher debt If we had borrowed, or sought to borrow to spend more, we’d have had bigger cuts imposed on us. After all, those high-deficit nations, which rejected austerity, got it in full measure. The top tax rate since 2010 had been higher every month in all but the last month of Labour’s previous 156 months in power. The top earners are now paying a higher proportion of tax than ever before on record.

But moving to this report, the chief economist for Wales, as the Cabinet Secretary has indicated, has produced a report alongside this. This says that home building has important longer run economic effects and Wales has not been building enough new homes. It also refers to the UK not building enough homes, but, clearly, that has been a significant problem with house building falling to the lowest level since the 1920s in the first decade of this century. It also says Wales has seen rapid growth in housing costs over recent decades and evidence suggests a low supply responsiveness, i.e. not building enough is a large part of the problem, applying to both private sector and housing associations. Of course, during the first three Assembly terms, the number of new social homes provided in Wales fell by 71 per cent as waiting lists multiplied. By 2009-10, Welsh Government had the lowest proportional level of housing expenditure of any of the four UK nations. By 2012, the ‘UK Housing Review’ said it was the Welsh Government itself that gave housing lower priority in its overall budget. In 2013, Wales was the only part of the UK to see house building go backwards and it’s continued to lag behind since.

The Welsh Government has an unambitious target to build 20,000 affordable houses, which of course doesn’t mean social houses, it just includes a small element of social housing. It includes assisted home purchase and intermediate rent for people who earn higher than the levels of people who would be eligible for social housing and otherwise at a time when successive reports by independent bodies have said we need between 12,000 and 15,000 houses, or new homes, should I say, annually in Wales if we are to break the housing crisis, which didn’t exist in 1999. So, what consideration has the Cabinet Secretary given to how to break that housing crisis with a new housing deal for Wales that engages the whole sector?

Eight years after a Wales Audit Office report found that Communities First had failed to operate with effective corporate governance controls, financial and human resources controls and audit trails, six years after the Wales Council for Voluntary Action report, ‘Communities First—A Way Forward’, which said the missing ingredient was community engagement, and after £0.5 billion of expenditure on the programme, the Welsh Government announced this summer that the scheme would not be replaced, the record of its work in Wales in most deprived areas had been mixed, and that the figures aren’t moving.

So, how does the Cabinet Secretary, in terms of how to allocate budgets, respond to the statement at the launch of the Co-production Network for Wales last May, May 2016, by the director of social housing for Monmouthshire, who said, ‘We used to tell people what they can have. We now ask them what they want to achieve’, moving from needs-based to strength-based approaches? I know personally the Cabinet Secretary believes strongly in this, but I don’t believe that perhaps in the budget allocations they fully reflect the need to move to a process that tackles a situation in which people and communities can feel passive recipients of services rather than active agents in their own families’ lives.

In terms of prevention and early intervention, which are key to the Welsh Government and opposition agendas, and to your own legislation, there’s no actual definition of prevention in the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014. The Red Cross has highlighted that, in England, they’ve been monitoring the prevention duties, looking at how local authorities are implementing them, and highlighting concerns and problems there. But how has the Welsh Government estimated what funding local authorities in Wales will need to meet their prevention duties, and how has this been reflected in the draft budget? And how is the Welsh Government working with front-line providers and people who work with them who receive the services to ask how by perhaps investing more in those services you can reduce multiples more in terms of cost to statutory service? Thank you.

Wrth gwrs, yn 2010, diffyg cyllideb y DU oedd y gwaethaf yn y G20, y tu ôl i Iwerddon a Gwlad Groeg yn unig yn yr UE. Er, pe byddem wedi ceisio cynyddu'r diffyg yn gyflymach, byddem wedi gorfod wynebu toriadau mwy. Pe byddem wedi ceisio lleihau'r diffyg yn arafach—mae’n ddrwg gen i, y ffordd arall. Pe byddem wedi cynyddu'r diffyg drwy wario mwy, byddai ein dyled wedi cynyddu. Pe byddem wedi benthyca, neu geisio benthyca i wario mwy, byddem wedi gorfod wynebu toriadau mwy. Wedi'r cyfan, cafodd y gwledydd hynny â dyledion mawr, a wrthododd gyni, hynny yn llawn. Roedd y gyfradd dreth uchaf ers 2010 wedi bod yn uwch ym mhob un ond y mis olaf o 156 mis blaenorol y Blaid Lafur mewn grym. Mae'r enillwyr mwyaf nawr yn talu cyfran uwch o dreth nag erioed o'r blaen ar gofnod.

Ond i droi at yr adroddiad hwn, mae prif economegydd Cymru, fel y dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet, wedi llunio adroddiad ochr yn ochr â hyn. Mae hwn yn dweud bod adeiladu tai’n creu effeithiau economaidd pwysig mwy hirdymor ac nad yw Cymru wedi bod yn adeiladu digon o dai newydd. Mae hefyd yn cyfeirio at y ffaith nad yw'r DU yn adeiladu digon o dai, ond, yn amlwg, mae hynny wedi bod yn broblem sylweddol wrth i adeiladu tai ostwng i'r lefel isaf ers yr 1920au yn negawd cyntaf y ganrif hon. Mae hefyd yn dweud bod Cymru wedi gweld twf cyflym mewn costau tai dros y degawdau diwethaf ac mae tystiolaeth yn awgrymu ymatebolrwydd cyflenwad isel, h.y. mae diffyg adeiladu’n rhan fawr o'r broblem, ac yn berthnasol i'r sector preifat ac i gymdeithasau tai. Wrth gwrs, yn ystod tri thymor cyntaf y Cynulliad, gostyngodd nifer y cartrefi cymdeithasol newydd a ddarparwyd yng Nghymru 71 y cant wrth i restrau aros luosogi. Erbyn 2009-10, roedd gan Lywodraeth Cymru y lefel gymesur isaf o wariant ar dai o unrhyw un o'r pedair gwlad yn y DU. Erbyn 2012, dywedodd 'Adolygiad Tai y DU' mai Llywodraeth Cymru ei hun oedd yn rhoi blaenoriaeth is i dai yn eu cyllideb gyffredinol. Yn 2013, Cymru oedd yr unig ran o'r DU lle aeth adeiladu tai tuag yn ôl ac mae'n dal i fod ar ei hôl hi ers hynny.

Mae gan Lywodraeth Cymru darged nad yw’n uchelgeisiol i adeiladu 20,000 o dai fforddiadwy; wrth gwrs, nid yw hynny’n golygu tai cymdeithasol, ond mae'n cynnwys elfen fach o dai cymdeithasol. Mae'n cynnwys prynu cartrefi gyda chymorth a rhent canolraddol ar gyfer pobl sy'n ennill mwy na phobl a fyddai'n gymwys i gael tai cymdeithasol ac fel arall ar adeg pan fo adroddiadau olynol gan gyrff annibynnol wedi dweud bod angen rhwng 12,000 a 15,000 o dai, neu gartrefi newydd, a ddylwn ddweud, bob blwyddyn yng Nghymru os ydym am dorri'r argyfwng tai, nad oedd yn bodoli ym 1999. Felly, pa ystyriaeth y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi'i rhoi i sut i dorri'r argyfwng tai hwnnw gyda chytundeb tai newydd i Gymru sy'n ymwneud â'r sector cyfan?

Wyth mlynedd ar ôl i adroddiad gan Swyddfa Archwilio Cymru ganfod bod Cymunedau yn Gyntaf wedi methu â gweithredu gyda rheolaethau llywodraethu corfforaethol effeithiol, rheolaethau ariannol ac adnoddau dynol a llwybrau archwilio, chwe blynedd ar ôl adroddiad Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, ‘Cymunedau yn Gyntaf—Ffordd Ymlaen’, a ddywedodd mai’r cynhwysyn coll oedd ymwneud â'r gymuned, ac ar ôl £0.5 biliwn o wariant ar y rhaglen, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru yr haf hwn na fyddai'r cynllun yn cael ei ddisodli, bod hanes ei waith yng Nghymru yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig wedi bod yn gymysg, ac nad yw'r ffigurau'n symud.

Felly, sut y mae Ysgrifennydd y Cabinet, o ran sut i ddyrannu cyllidebau, yn ymateb i'r datganiad yn lansiad Rhwydwaith Cydgynhyrchu Cymru fis Mai diwethaf, Mai 2016, gan gyfarwyddwr tai cymdeithasol Sir Fynwy, a ddywedodd, ‘Roedden ni’n arfer dweud wrth bobl beth y gallant ei gael. Rydyn ni nawr yn gofyn iddynt beth maen nhw am ei gyflawni’, gan symud o ddulliau seiliedig ar anghenion i ddulliau seiliedig ar gryfderau? Rwy'n gwybod yn bersonol bod Ysgrifennydd y Cabinet yn credu'n gryf yn hyn, ond nid wyf yn credu efallai fod dyraniadau’r gyllideb yn adlewyrchu'n llawn yr angen i symud at broses sy'n unioni sefyllfa lle gall pobl a chymunedau deimlo eu bod yn derbyn gwasanaethau’n oddefol yn hytrach na’u bod yn asiantau gweithredol ym mywydau eu teuluoedd eu hunain.

O ran atal ac ymyrryd yn gynnar, sy'n allweddol i agendâu Llywodraeth Cymru a’r gwrthbleidiau, ac i'ch deddfwriaeth eich hun, nid oes diffiniad gwirioneddol o atal yn Neddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014. Mae'r Groes Goch wedi tynnu sylw at y ffaith eu bod, yn Lloegr, wedi bod yn monitro'r dyletswyddau atal, gan edrych ar sut y mae awdurdodau lleol yn eu gweithredu, ac yn tynnu sylw at bryderon a phroblemau yno. Ond sut y mae Llywodraeth Cymru wedi amcangyfrif faint o arian y bydd ei angen ar awdurdodau lleol yng Nghymru i gyflawni eu dyletswyddau atal, a sut y mae hyn wedi'i adlewyrchu yn y gyllideb ddrafft? A sut y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda darparwyr rheng flaen a phobl sy'n gweithio gyda hwy sy'n cael y gwasanaethau i ofyn sut y gallwch, efallai drwy fuddsoddi mwy yn y gwasanaethau hynny, leihau llawer mwy o gostau i'r gwasanaeth statudol? Diolch.

Rydw i am wneud ychydig o sylwadau, os gallaf i, ynglŷn â’r flaenoriaeth a osodwyd gan Blaid Cymru i warchod cyllidebau rhaglenni Cefnogi Pobl. Mae’n rhyfeddol, mewn difri, ei bod hi wedi cymryd ymyrraeth Plaid Cymru i sicrhau parhad y cyllid yma.

Dros yr wythnosau diwethaf, rydw i wedi cyfarfod â nifer o gyrff yn fy etholaeth i sy’n gweithio ym maes digartrefedd—mae’r Wallich, Digartref Ynys Môn a Gorwel yn gwneud gwaith pwysig iawn mewn amgylchiadau anodd tu hwnt, yn cynnig cymorth, yn cynnig lloches i bobl sydd wedi canfod eu hunain mewn lle lle nad oes ganddyn nhw unlle arall i droi. Mae’r gwasanaethau y maen nhw yn eu darparu yn cael eu gwasgu yn barod gan eu sefyllfa ariannol, sefyllfa gyllid a gafodd ei chynnal, cofiwch, diolch i ymyrraeth Plaid Cymru mewn trafodaethau cyllideb blaenorol. Ond mi oedd cyflwyno toriad rŵan o ryw 10 i 15 y cant yn eu cyllidebau, fel yr oedd y Llywodraeth wedi arwyddo’n glir, ac wedi dweud wrth y sector eu bod nhw am ei wneud, mewn perig o wirioneddol danseilio eu gallu i helpu’r rhai o’r bobl fwyaf bregus sydd yna yn ein cymdeithas ni.

I could have opposed any pre-budget agreement with the Labour Government and then attacked them when they inevitably went ahead and cut the Supporting People budget. But I wasn’t prepared to do that if we could actually, in Plaid Cymru, get the job done and make a real gain on Supporting People, or mental health, or district nurses, or transport, or a host of other matters. To play those games would be Tory-style opposition, shouting from the sidelines—zero gain, zero influence, and irrelevance. The leader of the Conservatives was chortling earlier about Plaid Cymru having sold out for a bag of chips. He did intervene in this debate, but didn’t have the respect to stay here for the remainder of this debate. But let me tell the leader of the Conservatives this: his bag of chips is a roof over the head of a homeless person. His bag of chips is support to help a vulnerable young person try to get his or her life back on track. And my message to a Tory leader for whom a platter of sweet potato wedges in a warm comfortable home is more the norm is: try to see the real world, and try to see how Plaid Cymru is helping those who are desperate for a helping hand.

It shouldn’t have taken a Plaid Cymru negotiating team to secure this funding, but it did. Labour surely should have been doing this. For those on the back benches suggesting, ‘We would have done this anyway’, the sector had been told to expect these cuts. It was a bizarre situation where Labour Members were lobbying us to lobby the Labour Government to protect this vital piece of funding. But it did take Plaid Cymru to negotiate this, and I’m very grateful to our negotiating team for that.

Labour should have foreseen the effects of not continuing with this funding. Homelessness is on the rise. It has a terrible human toll for those affected, but it also has a terrible financial toll. Even the Republicans in the United States now can see that spending on cutting homelessness is saving money for the public sector in the long term. I’m proud that we have come to this agreement on the budget, if only for the sake of protecting the Supporting People budgets—holding Labour to account as an effective opposition party whilst making real gains for those who need it most.

I want to make a few comments, if I may, on the priority that Plaid Cymru placed on protecting budgets for Supporting People programmes. It is shocking that it took the Plaid Cymru intervention to secure the continuation of this funding.

Over the past few weeks, I have met with a number of organisations in my constituency working in the field of homelessness—the Wallich, Digartref Ynys Môn and Gorwel all do exceedingly important work in very difficult circumstances, providing support and shelter to people who have found themselves in a place where they have nowhere else to turn. The services that they provide are already under pressure because of the financial situation, a situation that was supported, thanks to Plaid Cymru interventions, in previous budget negotiations. But introducing a cut at this point of some 10 to 15 per cent in their budgets, as the Government had clearly proposed, and had told the sector that they were going to introduce those cuts, was at risk of truly undermining their ability to assist some of the most vulnerable people in our society.

Gallwn i fod wedi gwrthwynebu unrhyw gytundeb cyn-gyllidebol gyda'r Llywodraeth Lafur ac yna ymosod arnyn nhw pan, yn anochel, aethant ymlaen i dorri cyllideb Cefnogi Pobl. Ond nid oeddwn yn barod i wneud hynny pe gallem mewn gwirionedd, ym Mhlaid Cymru, wneud y gwaith a gwneud enillion go iawn ar Cefnogi Pobl, neu iechyd meddwl, neu nyrsys ardal, neu drafnidiaeth, neu lu o faterion eraill. Gwrthwynebwyr fel y Torïaid a fyddai’n chwarae'r gemau hynny, gan weiddi o’r cyrion—ennill dim, dim dylanwad, a bod yn amherthnasol. Roedd arweinydd y Ceidwadwyr yn chwerthin yn gynharach wrth ddweud bod Plaid Cymru wedi’u gwerthu eu hunain am fag o sglodion. Gwnaeth ymyrryd yn y ddadl hon, ond nid oedd ganddo'r parch i aros yma am weddill y ddadl hon. Ond dewch imi ddweud hyn wrth arweinydd y Ceidwadwyr: mae ei fag sglodion ef yn do dros ben person digartref. Mae ei fag sglodion ef yn gymorth i helpu person ifanc sy'n agored i niwed i geisio cael ei fywyd yn ôl ar y trywydd iawn. A fy neges i arweinydd Torïaidd sy’n fwy cyfarwydd â phlatiad o dalpiau tatws melys mewn cartref cynnes cyfforddus yw: ceisiwch weld y byd go iawn, a cheisiwch weld sut y mae Plaid Cymru'n helpu'r rhai sydd â gwir angen am gymorth.

Ni ddylai fod wedi cymryd tîm negodi Plaid Cymru i sicrhau'r arian hwn, ond dyna a ddigwyddodd. Does bosib na ddylai Llafur fod wedi bod yn gwneud hyn. I'r rhai sydd ar y meinciau cefn sy'n awgrymu, ‘Byddem wedi gwneud hyn beth bynnag’, dywedwyd wrth y sector am ddisgwyl y toriadau hyn. Roedd yn sefyllfa ryfeddol lle’r oedd Aelodau Llafur yn ein lobïo ni i lobïo'r Llywodraeth Lafur i amddiffyn y darn hollbwysig hwn o gyllid. Ond roedd angen Plaid Cymru i negodi hyn, ac rwy'n ddiolchgar iawn i'n tîm negodi am hynny.

Dylai Llafur fod wedi rhagweld effeithiau peidio â pharhau â'r arian hwn. Mae digartrefedd ar gynnydd. Mae hynny’n gost ddynol ofnadwy i'r rhai yr effeithir arnynt, ond mae hefyd yn gost ariannol ofnadwy. Gall hyd yn oed y Gweriniaethwyr yn yr Unol Daleithiau nawr weld bod gwario ar leihau digartrefedd yn arbed arian i'r sector cyhoeddus yn y tymor hir. Rwy'n falch ein bod wedi dod i'r cytundeb hwn ar y gyllideb, os dim ond er mwyn gwarchod cyllidebau Cefnogi Pobl—dal Llafur i gyfrif fel gwrthblaid effeithiol tra'n gwneud enillion go iawn i'r rhai sydd ei angen fwyaf.

Can I thank the Cabinet Secretary for his statement and the opportunity to contribute to this debate? For my relatively brief contribution I want to highlight a very important principle that’s contained and underpinned in this budget and the key elements of that which help to make the Welsh Government spending effective, and that is something that the First Minister alluded to earlier on, and that’s the principle of early intervention. So, whether it’s early intervention in the Supporting People programme or in the investment to shift our health services to community settings, in preventing adverse childhood experiences, or preventing violence against women, I’m sure the Cabinet Secretary will agree that the more we invest our budget in early intervention and support, then we will see better outcomes for people.

We also save money by reducing the number and frequency of costly life crises as a result. This approach, underpinned by this important principle, is embedded in our policies in Wales and, in my view, it stands in stark contrast to the actions of the Tory Government in Westminster. It is in contrast to so many elements of the welfare reform programme, which we know is putting huge pressures on individuals and families. It is in contrast to the huge cuts to council budgets in England and the associated loss of vital support services there. Those cuts are, of course, counterproductive and more costly to the public purse as we all have to deal with the consequences.

We should be proud that, in Wales, in spite of the cuts of around £1.5 billion to our budgets, we choose to stand by vulnerable people in their time of need. And as we begin the process of scrutinising this two-year budget deal, let’s clearly recognise that the politics of austerity, as Mike Hedges alluded to earlier on, continue to create a tough climate for our public services. So, can I ask the Cabinet Secretary if he agrees with me that, like Wales, the rest of the UK needs a change of direction and some fresh hope? Because this path of continuing austerity is unpicking the very social fabric that holds our communities together. I have little doubt that the architects of this despair, the party represented on the benches opposite, will continue to roll out their criticisms of Welsh Government, demanding more spending and better services, but offering no solutions of their own. This will ring hollow until such time as they help us to turn the tide of austerity around and demand of their Government that Wales is properly funded.

Again, can I also ask the Cabinet Secretary whether he agrees that, in the light of the continuing threat to the very fabric of our communities, it is the principles that underpin much of this draft budget are good for Wales?[Interruption.] I’m just about to finish. So, in finishing, Llywydd, can I congratulate the Cabinet Secretary for concluding an agreement with Plaid Cymru that enables us to meet the priorities of the Welsh Labour manifesto and that continues to take Wales in the right direction, despite all the inherent injustices that Tory austerity has foisted upon us?

A gaf i ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ddatganiad a'r cyfle i gyfrannu at y ddadl hon? Ar gyfer fy nghyfraniad eithaf byr, rwyf am dynnu sylw at egwyddor bwysig iawn sydd wedi'i chynnwys a'i hategu yn y gyllideb hon a’r elfennau allweddol ar hynny sy'n helpu i sicrhau bod gwariant Llywodraeth Cymru yn effeithiol, ac mae hi’n rhywbeth y cyfeiriodd y Prif Weinidog ato'n gynharach, sef egwyddor ymyrraeth gynnar. Felly, boed yn ymyrraeth gynnar yn y rhaglen Cefnogi Pobl ynteu yn y buddsoddiad i symud ein gwasanaethau iechyd i leoliadau cymunedol, i atal profiadau niweidiol yn ystod plentyndod, neu i atal trais yn erbyn merched, rwy'n siŵr y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno mai'r mwyaf y gwnawn fuddsoddi ein cyllideb mewn ymyrraeth gynnar a chymorth, y byddwn yn gweld gwell canlyniadau i bobl.

Rydym hefyd yn arbed arian drwy leihau nifer ac amlder argyfyngau bywyd costus o ganlyniad. Mae'r ymagwedd hon, sy’n seiliedig ar yr egwyddor bwysig hon, wedi'i hymgorffori yn ein polisïau yng Nghymru ac, yn fy marn i, mae'n gyferbyniad llwyr i’r hyn y mae’r Llywodraeth Dorïaidd yn San Steffan yn ei wneud. Mae'n wahanol i gynifer o elfennau ar y rhaglen diwygio lles—rydym ni'n gwybod bod honno’n rhoi pwysau enfawr ar unigolion a theuluoedd. Mae'n wahanol i'r toriadau enfawr i gyllidebau cynghorau yn Lloegr a cholli gwasanaethau cymorth hanfodol mewn cysylltiad â hynny yno. Mae'r toriadau hynny, wrth gwrs, yn wrthgynhyrchiol ac yn fwy costus i'r pwrs cyhoeddus gan fod yn rhaid i bob un ohonom wynebu’r canlyniadau.

Dylem fod yn falch ein bod, yng Nghymru, er gwaethaf y toriadau o tua £1.5 biliwn i'n cyllidebau, yn dewis sefyll gyda phobl agored i niwed yn eu hangen. Ac wrth inni ddechrau'r broses o graffu ar y fargen gyllideb ddwy flynedd hon, dewch inni gydnabod yn glir bod gwleidyddiaeth cyni, fel y dywedodd Mike Hedges yn gynharach, yn parhau i greu hinsawdd galed i'n gwasanaethau cyhoeddus. Felly, a gaf i ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet a yw'n cytuno â mi bod ar Gymru, fel gweddill y DU, angen newid cyfeiriad a gobaith newydd? Oherwydd mae’r llwybr hwn o gyni parhaus yn datod yr union ffabrig cymdeithasol sy'n dal ein cymunedau at ei gilydd. Nid oes gennyf fawr o amheuaeth y bydd penseiri’r anobaith hwn, y blaid a gynrychiolir ar y meinciau gyferbyn, yn parhau i gyflwyno eu beirniadaethau o Lywodraeth Cymru, gan fynnu mwy o wario a gwell gwasanaethau, ond heb gynnig dim atebion eu hunain. Siarad gwag fydd hyn hyd nes iddynt ddechrau ein helpu i wrthdroi llanw cyni a mynnu bod eu Llywodraeth yn ariannu Cymru yn briodol.

Unwaith eto, a gaf i hefyd ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet a yw'n cytuno, yng ngoleuni'r bygythiad parhaus i union gyfansoddiad ein cymunedau, a yw’r egwyddorion sy'n sail i'r rhan fwyaf o'r gyllideb ddrafft hon yn dda i Gymru? [Torri ar draws.] Rwyf ar fin gorffen. Felly, wrth orffen, Llywydd, a gaf i longyfarch Ysgrifennydd y Cabinet am ddod i gytundeb â Phlaid Cymru sy'n ein galluogi ni i anrhydeddu blaenoriaethau maniffesto Llafur Cymru ac sy’n parhau i symud Cymru i’r cyfeiriad iawn, er gwaethaf yr holl anghyfiawnderau sylfaenol ​​y mae rhaglen gyni y Torïaid wedi eu gwthio arnom?

Can I thank the Minister for his statement this afternoon? I think it is important that statements are made in this Chamber. I was very pleased that he didn’t reveal his hand on things like the tax issues up until immediately before Plenary. I think that’s really very, very good of the Minister to take his responsibility so seriously towards this Chamber.

Now, that’s not to say that I’m entirely happy of course with the budget proposals that he has laid, and I’m particularly concerned about the proposals for a tourism tax and that he’s going to look at that and begin to scope some work out upon it, because we know the value of the tourism industry to Wales: it’s incredibly important, in particular in north Wales, including in my own constituency, and we know of the difficulties that seaside resorts have had over the years, along the north Wales coast in places like Colwyn Bay, Llandudno and Rhyl. Some sort of tax on accommodation, which I think is what you’re talking about, could lead to absolutely devastating consequences for those towns, and I believe would suck the lifeblood out of many communities in north Wales that rely on the visitor economy. So, hanging up a sign saying, ‘You’re not welcome’, I think, is something that is an extremely detrimental thing that you may be planning to do. I’m happy to take an intervention.

A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am ei ddatganiad y prynhawn yma? Rwy'n credu ei bod hi yn bwysig bod datganiadau yn cael eu gwneud yn y Siambr hon. Roeddwn yn falch iawn na ddatgelodd ei safbwyntiau ar bethau fel y materion treth tan yn union cyn y Cyfarfod Llawn. Rwy'n credu bod y Gweinidog yn dda, iawn, iawn i fod mor o ddifrif ynghylch ei gyfrifoldeb i’r Siambr hon.

Nawr, nid dweud yw hynny fy mod i’n gwbl fodlon wrth gwrs â'r cynigion cyllidebol y mae wedi eu gosod ger bron, ac rwy’n pryderu'n arbennig am y cynigion ar gyfer treth dwristiaeth ac y bydd yn edrych ar hynny ac yn dechrau gwneud rhywfaint o waith yn ei gylch, oherwydd fe wyddom ni werth y diwydiant twristiaeth i Gymru: mae'n hynod bwysig, yn enwedig yn y gogledd, gan gynnwys yn fy etholaeth i, ac rydym ni’n gwybod am yr anawsterau y mae cyrchfannau glan môr wedi eu cael dros y blynyddoedd, ar hyd arfordir y gogledd mewn mannau fel Bae Colwyn, Llandudno a'r Rhyl. Gallai rhyw fath o dreth ar lety, sef yr hyn yr wyf yn credu yr ydych chi’n sôn amdano, gael effaith hollol ddinistriol ar y trefi hynny, a chredaf y byddai'n ergyd farwol i lawer o gymunedau yn y gogledd sy'n dibynnu ar yr economi ymwelwyr. Felly, byddai gosod arwydd sy’n dweud, ‘Nid oes croeso ichi', yn fy nhyb i, yn beth niweidiol iawn y gallech chi fod yn bwriadu ei wneud. Rwy'n fodlon derbyn ymyriad.

Thank you very much for taking the intervention. I was just wondering, on the point that you’ve just made there, whether you’ve said that the Wales Tourism Alliance, which of course is the body representing most tourism views in Wales, makes exactly the same point that you do.

Diolch yn fawr iawn am dderbyn yr ymyriad. Dim ond meddwl yr oeddwn i, ynglŷn â’r sylw yr ydych chi newydd ei wneud, tybed a ydych chi wedi dweud bod Cynghrair Twristiaeth Cymru, sef wrth gwrs y corff sy'n cynrychioli'r rhan fwyaf o safbwyntiau twristiaeth yng Nghymru, yn gwneud yr union bwynt yr ydych chi yn ei wneud.