National Assembly for Wales

Back to Search

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

27/06/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
1. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf, Janet Finch-Saunders.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the First Minister, and the first question, Janet Finch-Saunders.

Troseddau Gwledig

Rural Crime

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am fynd i'r afael â throseddau gwledig? OAQ(5)0692(FM)

1. Will the First Minister make a statement on tackling rural crime? OAQ(5)0692(FM)

Yes. We work closely with Welsh police forces, Natural Resources Wales and local authorities to prevent and tackle rural crime and to help make people feel safer both at home and in public places.

Gwnaf. Rydym ni’n gweithio'n agos gyda heddluoedd Cymru, Cyfoeth Naturiol Cymru ac awdurdodau lleol i atal a mynd i'r afael â throseddau gwledig ac i helpu i wneud pobl deimlo'n fwy diogel yn eu cartrefi ac mewn mannau cyhoeddus.

Thank you, First Minister. Rural crime, of course, costs the rural economy over £2 million each year. In north Wales, we have a very hard-working rural crime team, working with other agencies, but they estimate that 75 per cent of their workload is related to livestock crime. In three years, 2,000 sheep have been killed in 400 separate dog attacks. They tackle vehicle theft, rural business theft, as well as badger baiting and animal abuse. Will you endorse with me here today and support the excellent work carried out by the north Wales rural crime team and pledge your support, and any additional resources that might be available, for their sterling work going forward?

Diolch, Prif Weinidog. Mae troseddau gwledig, wrth gwrs, yn costio dros £2 filiwn bob blwyddyn i’r economi wledig. Yn y gogledd, mae gennym ni dîm troseddau gwledig sy'n gweithio'n galed iawn, gan weithio gydag asiantaethau eraill, ond maen nhw’n amcangyfrif bod 75 y cant o'u llwyth gwaith yn gysylltiedig â throseddau da byw. Mewn tair blynedd, mae 2,000 o ddefaid wedi cael eu lladd mewn 400 o ymosodiadau ar wahân gan gŵn. Maen nhw’n mynd i'r afael â dwyn cerbydau, dwyn oddi wrth fusnesau gwledig, yn ogystal ag ymosod â chŵn ar foch daear a cham-drin anifeiliaid. A wnewch chi gymeradwyo gyda mi yma heddiw a chefnogi’r gwaith rhagorol a wnaed gan dîm troseddau cefn gwlad gogledd Cymru ac addo eich cefnogaeth, ac unrhyw adnoddau ychwanegol a allai fod ar gael, ar gyfer eu gwaith rhagorol yn y dyfodol?

Bearing in mind that policing is not devolved and, therefore, funding largely comes from the Home Office, but I can say that, of course, we support the team. The Cabinet Secretary met with the team on 15 June and received an update on the scale of the issues, the response that they had put in place, and also the work ongoing to change the law at a UK level.

Gan gadw mewn cof nad yw plismona wedi'i ddatganoli ac, felly, a bod y cyllid yn dod o'r Swyddfa Gartref i raddau helaeth, ond gallaf ddweud, wrth gwrs, ein bod ni’n cefnogi'r tîm. Cafodd yr Ysgrifennydd Cabinet gyfarfod gyda'r tîm ar 15 Mehefin a chafodd y wybodaeth ddiweddaraf am raddfa’r problemau, yr ymateb yr oedd wedi ei roi ar waith, yn ogystal â’r gwaith sy’n parhau i newid y gyfraith ar lefel y DU.

First Minister, in Islwyn, we face, on the historic Twm Barlwm tump, the scourge of fly-tipping, and it costs Wales nearly £2 million each year in clean-up costs, which ultimately have to be paid by the taxpayer. This rural crime is harmful to human health and spoils the enjoyment of our stunning countryside. Since 2007, Welsh Government has funded Fly-tipping Action Wales, an initiative co-ordinated by National Resources Wales and involving over 50 partners working together to tackle fly-tipping through education. What does the Welsh Government believe are the actions needed to achieve our vision of combatting this menace?

Prif Weinidog, yn Islwyn, rydym ni’n wynebu, ar dwmpath hanesyddol Twm Barlwm, pla tipio anghyfreithlon, ac mae'n costio bron i £2 filiwn bob blwyddyn i Gymru mewn costau glanhau, y mae'n rhaid iddynt gael eu talu gan y trethdalwr yn y pen draw. Mae'r drosedd wledig hon yn niweidiol i iechyd pobl ac yn difetha'r mwynhad o'n cefn gwlad godidog. Ers 2007, mae Llywodraeth Cymru wedi ariannu Taclo Tipio Cymru, menter a gydgysylltir gan Gyfoeth Naturiol Cymru ac sy’n cynnwys dros 50 o bartneriaid yn gweithio gyda'i gilydd i fynd i'r afael â thipio anghyfreithlon drwy addysg. Beth mae Llywodraeth Cymru yn credu yw’r camau gweithredu sydd eu hangen i gyflawni ein gweledigaeth o frwydro yn erbyn y bygythiad hwn?

Firstly, a change of attitude and culture, so that some people—those who do fly-tip—realise how anti-social it is. Secondly, of course, enforcement and working with Natural Resources Wales and local authorities, and the public, indeed, to make sure that happens. And, thirdly, through enforcement of penalties. For example, we know that we’ve looked at introducing fixed penalty notices for small-scale fly-tipping incidents. That provides local authorities with a more efficient and proportionate response to low-level, high-volume offences, but, of course, for those who are more serious and more serial offenders, then, of course, they can be prosecuted within the law. But this does depend on intelligence coming from the public in order to provide the evidence in the first place.

Yn gyntaf, newid agwedd a diwylliant, fel bod rhai pobl—y rhai sydd yn tipio’n anghyfreithlon—yn sylweddoli pa mor wrthgymdeithasol yw hynny. Yn ail, wrth gwrs, gorfodi a gweithio gyda Chyfoeth Naturiol Cymru ac awdurdodau lleol, a'r cyhoedd, yn wir, i wneud yn siŵr bod hynny'n digwydd. Ac, yn drydydd, trwy orfodi cosbau. Er enghraifft, rydym ni’n gwybod ein bod ni wedi edrych ar gyflwyno hysbysiadau cosb benodedig am achosion o dipio anghyfreithlon ar raddfa fach. Mae hynny'n cynnig ymateb mwy effeithlon a chymesur i awdurdodau lleol i droseddau lefel isel, nifer uchel, ond, wrth gwrs, ar gyfer y rheini sy’n fwy difrifol ac yn droseddwyr mwy mynych, yna, wrth gwrs, gellir eu herlyn o fewn y gyfraith. Ond mae hyn yn dibynnu ar gudd-wybodaeth yn dod oddi wrth y cyhoedd er mwyn darparu’r dystiolaeth yn y lle cyntaf.

Yn ystod yr wythnos yma, mae Heddlu Dyfed-Powys a Phrifysgol Aberystwyth yn cynnal astudiaeth mewn i droseddu gwledig i drio casglu tystiolaeth, gan ein bod ni’n tybio, a dweud y gwir, fod troseddu gwledig yn costio mwy na rhai o’r ffigurau sydd wedi cael eu defnyddio hyd yma. A fyddech chi’n ymuno gyda fi i annog ffermwyr i gyfrannu at yr astudiaeth yna, a, hefyd, i longyfarch Heddlu Dyfed-Powys am ddefnyddio DNA defaid am y tro cyntaf erioed, i sicrhau bod rhywun yn mynd i gael ei erlyn a chael ei ganfod yn euog o ladrata defaid? Mae hwn yn ddatblygiad cyffrous, rwy’n meddwl, ym maes troseddu gwledig.

This week, Dyfed-Powys Police and Aberystwyth University are carrying out a study of rural crime to try to gather evidence, because we believe that rural crime costs more than some of the figures quoted to date. Would you join with me in encouraging farmers to contribute to that study, and in congratulating Dyfed-Powys Police on using sheep DNA for the first time ever to ensure that someone will face prosecution and be found guilty of sheep rustling? This is an exciting development in the area of rural crime.

Gwnaf, wrth gwrs. Mae’n hollbwysig ein bod ni’n gallu sicrhau mwy o dystiolaeth er mwyn sicrhau bod pobl yn gallu cael eu herlyn. Ond, wrth gwrs, mae’r heddlu a phob awdurdod yn dibynnu ar y wybodaeth y maen nhw’n ei chael wrth ffermwyr, a rhai eraill sydd yn byw yng nghefn gwlad, er mwyn sicrhau eu bod nhw’n gallu cynyddu’r dystiolaeth hynny.

Yes, of course I will. It’s vital that we can secure more evidence so that people can be prosecuted. Of course, the police and every authority are dependent on the information that they receive from farmers and others living in rural areas so that they can augment that evidence.

Isadeiledd Chwaraeon yng Ngogledd Cymru

Sport Infrastructure in North Wales

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am yr isadeiledd chwaraeon yng Ngogledd Cymru? OAQ(5)0693(FM)[W]

2. Will the First Minister make a statement on sport infrastructure in north Wales? OAQ(5)0693(FM)[W]

Mae yna nifer o gyfleusterau chwaraeon o’r radd flaenaf yn y gogledd, ar gyfer chwaraeon elît yn ogystal â chwaraeon cymunedol. Mae Chwaraeon Cymru, ein hasiant cyflenwi allweddol, yn gweithio gyda phartneriaid i sicrhau bod darpariaeth briodol ym mhob rhan o Gymru.

There are a number of first-class sport facilities in north Wales, which serve both elite and community sport. Sport Wales, our key delivery agent, are working with partners to ensure there is appropriate provision across Wales.

Diolch i chi am eich ateb. Roedd hi’n ddiddorol nodi bod eich Ysgrifennydd economi chi wedi bod yn awyddus iawn i weld datblygu canolfan confensiwn digwyddiadau pellach yng Nghaerdydd yn ddiweddar, er bod gyda ni Stadiwm y Mileniwm, Stadiwm Dinas Caerdydd a’r Motorpoint Arena. Mae gyda ni Ganolfan y Mileniwm, mae gyda ni ganolfan gonfensiwn yng Nghasnewydd jest lawr y ffordd, ac mae Stadiwm Liberty yn Abertawe. Mae yna ganolfan gonfensiwn debyg ar y ffordd yn Abertawe, mae’n debyg, a phob lwc iddyn nhw. Nid wyf i’n dannod hynny am eiliad, ond mae yna gwestiwn yn cael ei gofyn ynglŷn â beth am fuddsoddi gan y Llywodraeth mewn cynlluniau yng ngogledd Cymru, ac yng ngogledd-ddwyrain Cymru yn benodol. Mae’r Cae Ras, wrth gwrs, yn awyddus i ddatblygu’i hun fel canolfan chwaraeon ryngwladol. Mae’n awyddus hefyd i gynnal digwyddiadau—roedd Olly Murs yna dros y penwythnos, a miloedd lawer yna. Ond y teimlad yw nad yw’r buddsoddiad yn dod. Felly, y cwestiwn, Brif Weinidog, i bob pwrpas, yw: pryd y gwelwn ni eich Llywodraeth chi yr un mor ‘proactive’, yr un mor rhagweithiol ac awyddus i annog y math yna o ddatblygiad yn rhywle fel y Cae Ras?

Thank you for that response. It was interesting to note that your Cabinet Secretary for the economy was very eager to see the development of a convention centre in Cardiff recently, although we have the Millennium Stadium, Cardiff City Stadium and the Motorpoint Arena. We have the Millennium Centre, we have a convention centre in Newport just down the road, and we have the Liberty Stadium in Swansea. There’s a similar development in the pipeline in Swansea, and good luck to them. I wouldn’t begrudge that at all, but there is a question about Government investment in proposals in north Wales, and north-east Wales particularly. The Racecourse, for example, is eager to develop itself as an international sports facility. It’s also eager to hold events—Olly Murs was there over the weekend with many thousands in attendance. But the feeling is that the investment isn’t forthcoming. So, the question, First Minister, to all intents and purposes, is: when will we see your Government being as proactive and eager to encourage that kind of development in somewhere like the Racecourse?

Wel, rydym ni’n sôn am rai pethau fanna sydd ddim yn cael eu cefnogi gan y Llywodraeth, sef yr arena yng Nghaerdydd a’r arena yn Abertawe. Ond, mae’n codi’r pwynt ynglŷn â’r Cae Ras. Rydym ni’n moyn sicrhau bod y Cae Ras yn datblygu yn y pen draw. Mae’n hollbwysig, wrth gwrs, fod cynlluniau yn dod o’r Cae Ras ei hunan, er mwyn inni allu gweld ym mha ffordd y gallwn ni gefnogi hynny. Allwn ni ddim, wrth gwrs, sefydlu ein cynlluniau ein hunain heb weithio gyda’r rheini sydd yn y dref a’r ardal eang. Rwy’n gwybod bod ymddiriedolaeth cefnogwyr Clwb Pêl-droed Wrecsam wedi rhoi adroddiad i swyddogion Llywodraeth Cymru er mwyn symud y broses hon ymlaen, ac rydym ni’n awyddus i weithio gyda nhw.

Well, you listed some places there that are not supported by the Government, namely the arena in Cardiff and the arena in Swansea. You raised the question about the Racecourse. We wish to ensure that that is developed, ultimately, but it’s very important that the Racecourse itself puts projects forward so that we can look at how we could provide support. We, of course, can’t establish our own projects without collaborating with those people already in the town and the vicinity. I know that the supporters trust from Wrexham Football Club have submitted a report to Welsh Government officials in order to progress this process, and we are very eager to collaborate with them.

One of the premier sports facilities in north Wales, of course, is Parc Eirias in my own constituency, the home of Rygbi Gogledd Cymru. And I’ve been very pleased, actually, to see the Welsh Government’s investment in that site over the years. But would you agree with me that, if we’re to have great sports facilities, we’ve also got to make sure that we’ve got the transport infrastructure to get people in and out of those facilities? One of the problems we have, of course, in north Wales, is that A55 corridor, and the congestion that occurs in it from time to time. And I wonder what action you’re going to take to make sure that those sporting venues have adequate transport infrastructure around them.

Un o gyfleusterau chwaraeon gorau’r gogledd, wrth gwrs, yw Parc Eirias yn fy etholaeth i, cartref Rygbi Gogledd Cymru. Ac rwyf i wedi bod yn falch iawn, mewn gwirionedd, o weld buddsoddiad Llywodraeth Cymru yn y safle hwnnw dros y blynyddoedd. Ond a fyddech chi’n cytuno â mi, os ydym ni’n mynd i gael cyfleusterau chwaraeon gwych, bod yn rhaid i ni hefyd wneud yn siŵr bod gennym ni’r seilwaith trafnidiaeth i gael pobl i mewn ac allan o'r cyfleusterau hynny? Un o'r problemau sydd gennym ni, wrth gwrs, yn y gogledd, yw’r coridor A55 yna, a'r tagfeydd sy'n digwydd arno o bryd i'w gilydd. Ac rwy’n meddwl tybed pa gamau yr ydych chi’n mynd i’w cymryd i wneud yn siŵr bod gan y lleoliadau chwaraeon hynny seilwaith trafnidiaeth digonol o'u cwmpas.

Well, how topical the question is from the Member, because I see that money has been made available for specific projects to the Northern Ireland Executive, and Wales has not been treated in the same way. We’d be more than delighted to take forward more measures on the A55 to reduce congestion if only we were in a position where we had DUP Members who could be bought by the Conservative Government.

Wel, cwestiwn amserol iawn gan yr Aelod, gan fy mod i’n gweld bod yr arian hwnnw wedi cael ei roi ar gael ar gyfer prosiectau penodol i Weithrediaeth Gogledd Iwerddon, ac nid yw Cymru wedi cael ei thrin yn yr un modd. Byddem yn fwy na balch o fwrw ymlaen gyda mwy o fesurau ar yr A55 i leihau tagfeydd pe byddem ni ond yn y sefyllfa lle’r oedd gennym ni Aelodau DUP y gellid eu prynu gan y Llywodraeth Geidwadol.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd yr wrthblaid, Andrew R.T. Davies.

Questions now from the party leaders. The leader of the opposition, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. First Minister, this morning, the Cabinet took the decision to not proceed with the funding package for the Circuit of Wales—and I appreciate that the Minister will be making a statement later on this afternoon. Yesterday, the most senior civil servant in the department gave evidence to the Public Accounts Committee, where he talked of this project having a very high impact project in the status that it was held in the department, and he also said it did deliver value for money—and these are his words I’m quoting to you—and it was a project that was ready, subject to finance, to be delivered.

Now, the Cabinet Secretary, with his statement this morning, says that, actually, the claims around the project were significantly overstated, and he says, historically there was little evidence, on an international scale, of any track on its own acting as a catalyst for further local employment. Those two statements—from the senior civil servant, and from the Cabinet Secretary—are completely opposed to each other in the views that they are trying to create. Who’s right and who’s wrong when it comes to this project?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, y bore yma, gwnaeth y Cabinet y penderfyniad i beidio â bwrw ymlaen â'r pecyn cyllid ar gyfer Cylchffordd Cymru—ac rwy’n sylweddoli y bydd y Gweinidog yn gwneud datganiad yn ddiweddarach y prynhawn yma. Ddoe, rhoddodd y gwas sifil uchaf yn yr adran dystiolaeth i'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus, pryd y dywedodd bod gan y prosiect hwn effaith fawr iawn yn y statws a neilltuwyd iddo yn yr adran, a dywedodd hefyd ei fod yn cynnig gwerth am arian—a’i eiriau ef yw’r rhain yr wyf yn eu dyfynnu i chi—ac roedd yn brosiect a oedd yn barod, yn amodol ar gyllid, i gael ei ddarparu.

Nawr, mae Ysgrifennydd y Cabinet, drwy ei ddatganiad y bore yma, yn dweud, mewn gwirionedd, bod yr honiadau ynghylch y prosiect wedi eu gorbwysleisio’n sylweddol, ac yn hanesyddol meddai, prin oedd y dystiolaeth, ar raddfa ryngwladol, bod unrhyw drac ar ei ben ei hun yn gweithredu fel catalydd ar gyfer cyflogaeth leol ychwanegol. Mae’r ddau ddatganiad hynny—gan yr uwch was sifil, a chan Ysgrifennydd y Cabinet—yn gwrthddweud ei gilydd yn llwyr o ran y safbwyntiau y maen nhw’n ceisio eu cyfleu. Pwy sy'n iawn a phwy sy’n anghywir o ran y prosiect hwn?

No, they’re not, because phase 2 of the project is a technology park. That is something that we will proceed with as a Government. That is the project that will deliver the vast majority of the jobs. Unfortunately, the conditions that we laid down, as far as the circuit itself was concerned, could not be fulfilled by the company concerned. We wanted to make sure they had sufficient time to look to fulfil those conditions, but, unfortunately, that proved not to be the case.

Na, dydyn nhw ddim, oherwydd bod cam 2 y prosiect yn cyflwyno parc technoleg. Mae hynny'n rhywbeth y byddwn ni’n bwrw ymlaen ag ef fel Llywodraeth. Dyna'r prosiect a fydd yn darparu’r mwyafrif llethol o'r swyddi. Yn anffodus, ni allai’r amodau i ni eu cyflwyno, cyn belled ag yr oedd y gylchffordd ei hun yn y cwestiwn, gael eu bodloni gan y cwmni dan sylw. Roeddem ni eisiau gwneud yn siŵr bod ganddyn nhw ddigon o amser i geisio bodloni’r amodau hynny, ond, yn anffodus, ni ddigwyddodd hynny.

I’m afraid that’s not what the statement that came forward from the Cabinet Secretary this morning indicated. As I said, in his written statement, he says that there is little evidence of a project like this delivering, on the numbers that have been talked about. In fact, it actually talks of only 100 whole-time equivalent jobs being delivered, on the circuit—I take that, and there is a park alongside it. But, actually, the permanent secretary, in that department, said yesterday that it was a project ready to be delivered, he had confidence and, again, reiterating his words, it was a very high impact project. So, obviously, he had confidence in the project.

Your Government, at the eleventh hour, withdrew its support for this project. You’ve offered a fig leaf, by saying that you’re going to reinvigorate the enterprise zone in Ebbw Vale, which has, to date, delivered very little investment to the area. I go back to the point: how can there be two wide-ranging statements, one from the Cabinet Secretary, one from the most senior civil servant, that are so opposed in the views of this project? I think the public deserve a greater understanding of why it has taken five years to get to this point.

Mae gen i ofn nad dyna oedd y datganiad a wnaed gan Ysgrifennydd y Cabinet y bore yma yn ei awgrymu. Fel y dywedais, yn ei ddatganiad ysgrifenedig, mae'n dweud mai prin yw’r dystiolaeth o brosiect fel hwn yn cyflawni, ar y niferoedd y soniwyd amdanynt. A dweud y gwir, mae’n sôn am ddarparu dim ond 100 o swyddi cyfwerth ag amser llawn mewn gwirionedd, ar y gylchffordd—rwy’n derbyn hynny, a cheir parc wrth ei hochr. Ond, mewn gwirionedd, dywedodd yr ysgrifennydd parhaol, yn yr adran honno, ddoe, ei fod yn brosiect a oedd yn barod i gael ei gyflwyno, roedd ganddo ffydd ac, unwaith eto, gan ailadrodd ei eiriau, roedd yn brosiect ag iddo effaith fawr iawn. Felly, yn amlwg, roedd ganddo ffydd yn y prosiect.

Tynnodd eich Llywodraeth, ar yr unfed awr ar ddeg, ei chefnogaeth i'r prosiect hwn yn ôl. Rydych chi wedi ceisio lleihau’r ergyd, trwy ddweud eich bod chi’n mynd i adfywio'r ardal fenter yng Nglynebwy, sydd wedi darparu ychydig iawn o fuddsoddiad i'r ardal, hyd yn hyn. Rwy'n mynd yn ôl at y pwynt: sut ellir cael dau ddatganiad eang, un gan Ysgrifennydd y Cabinet, un gan y gwas sifil uchaf, sydd mor groes i’w gilydd o ran eu safbwynt ar y prosiect hwn? Rwy'n credu bod y cyhoedd yn haeddu gwell dealltwriaeth o pam mae wedi cymryd pum mlynedd i gyrraedd y pwynt hwn.

I think he answered his own question by saying, ‘subject to finance’, and that is the issue here. We wanted to offer the circuit every opportunity to meet the conditions that we had stipulated. They weren’t able to meet those conditions, and so, as a result of that, the financial situation was not right for us to be able to support this scheme for the circuit. What we can, however, do is to deliver the vast majority of the jobs by delivering the technology park. We’ve spoken to potential investors. We’ve spoken to those in the industry. They are interested. They want to work with us on the technology park. So, yes, there are jobs to the tune of four figures that can be delivered as that technology park is taken forward. It’s not dependent on there actually being, physically, a race track there.

Rwy'n credu ei fod wedi ateb ei gwestiwn ei hun trwy ddweud, 'yn amodol ar gyllid', a dyna'r broblem yma. Roeddem ni eisiau cynnig pob cyfle i’r gylchffordd fodloni’r amodau yr oeddem ni wedi eu nodi. Nid oedden nhw’n gallu bodloni’r amodau hynny, ac felly, o ganlyniad i hynny, nid oedd y sefyllfa ariannol yn iawn i ni allu cefnogi'r cynllun hwn ar gyfer y gylchffordd. Yr hyn y gallwn ni ei wneud, fodd bynnag, yw darparu'r mwyafrif llethol o'r swyddi trwy ddarparu’r parc technoleg. Rydym ni wedi siarad â darpar fuddsoddwyr. Rydym ni wedi siarad â’r rheini yn y diwydiant. Mae ganddyn nhw ddiddordeb. Maen nhw eisiau gweithio gyda ni ar y parc technoleg. Felly, oes, mae swyddi a fydd yn dod i bedwar ffigur y gellir eu darparu wrth i’r parc technoleg hwnnw gael ei ddatblygu. Nid yw'n ddibynnol ar gael trac rasio ffisegol yno.

Well, you will not be delivering the vast majority of the jobs, as proposed in the original concept, because there were 6,000 jobs proposed around this project—

Wel, ni fyddwch chi’n darparu’r mwyafrif llethol o swyddi, fel y cynigir yn y cysyniad gwreiddiol, gan fod 6,000 o swyddi arfaethedig yn gysylltiedig â’r prosiect hwn—

[Continues.]—and the actual park that you are talking about delivering is a potential of 1,500 jobs with a 10-year delivery programme for that park. So, there is a dislocate. But the point I am driving at here, First Minister, is that you have the permanent secretary in that department at complete loggerheads with the Cabinet Secretary in his interpretation. The evidence is there, from the Public Accounts Committee, of this project—and, again, I repeat, a very high-impact project. So that is finance, that is jobs, that is regeneration. Otherwise, why would he have used such language? Do you have confidence in James Price’s ability to continue within his role or are you backing the Cabinet Secretary? [Interruption.]

[Yn parhau.]—ac mae'r parc yr ydych chi’n sôn am ei ddarparu â photensial o 1,500 o swyddi gyda rhaglen gyflawni 10 mlynedd ar gyfer y parc hwnnw. Felly, ceir anghysondeb. Ond y pwynt rwy'n ceisio ei wneud yma, Prif Weinidog, yw bod gennych chi’r ysgrifennydd parhaol yn yr adran honno sydd yn gwbl groes i’r Ysgrifennydd Cabinet yn ei ddehongliad. Mae'r dystiolaeth yno, gan y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus, am y prosiect hwn—ac, unwaith eto, rwy’n ailadrodd, prosiect ag effaith fawr iawn. Felly mae hynny’n gyllid, mae hynny’n swyddi, mae hynny’n adfywio. Fel arall, pam fyddai ef wedi defnyddio iaith o'r fath? A oes gennych chi ffydd yng ngallu James Price i barhau yn ei swydd neu a ydych chi’n cefnogi Ysgrifennydd y Cabinet? [Torri ar draws.]

It is, frankly, cowardice—cowardice—for any Member in this Chamber to name a civil servant in that way when they cannot respond. It is cowardice. I ask the leader of the Welsh Conservatives to withdraw it. [Interruption.]

Mae'n llwfrdra, a bod yn blaen—llwfrdra—i unrhyw Aelod yn y Siambr hon enwi gwas sifil fel yna pan na all ymateb. Mae'n llwfrdra. Gofynnaf i arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig ei dynnu yn ôl. [Torri ar draws.]

I would like to reply to that, because when you accuse someone of cowardice—

Hoffwn ymateb i hynna, oherwydd pan fyddwch chi’n cyhuddo rhywun o lwfrdra—

That is out of order to call someone a coward.

Nid yw’n dderbyniol galw rhywun yn llwfrgi.

[Continues.]—probably inappropriate for you to be naming a civil servant in this place when that civil servant is not able to be here to answer for himself. [Interruption.] So, I’m going to move on now and call the leader of UKIP, Neil Hamilton.

[Yn parhau.]—yn ôl pob tebyg yn amhriodol i chi fod yn enwi gwas sifil yn y lle hwn pan nad yw’r gwas sifil yn gallu bod yma i ateb drosto'i hun. [Torri ar draws.] Felly, rwy’n mynd i symud ymlaen nawr a galw ar arweinydd UKIP, Neil Hamilton.

We’re not going to move on very far, Llywydd, I’m afraid, because I’m going to continue the line of questioning by the leader of the Welsh Conservatives. Isn’t it now absolutely clear why this decision has been delayed until after the general election? And what the Welsh Government has done today is actually to kill the hopes of the people of Blaenau Gwent and a much wider area. There is nothing that the Government was able to discuss this morning that couldn’t have been discussed weeks ago. There’s nothing new at all in this decision. The limit of the Welsh Government’s obligations would be a maximum of £8 million a year for 33 years—that’s once all the buildings on the site were constructed. It’s not so the whole thing would be telescoped upfront and the money would have to be found tomorrow or within the next three years. Therefore, what this shows is a pathetic lack of vision on the part of the Welsh Government to kill this massive private enterprise scheme, which offered not just hope to one town in Wales, but actually to the whole of south-east Wales.

Nid ydym ni’n mynd i symud ymlaen yn bell iawn, Llywydd, mae gen i ofn, gan fy mod i’n mynd i barhau â'r un math o gwestiynu ag a oedd gan arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig. Onid yw'n gwbl eglur nawr pam mae’r penderfyniad hwn wedi cael ei ohirio tan ar ôl yr etholiad cyffredinol? A’r hyn y mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud heddiw mewn gwirionedd yw lladd gobeithion pobl Blaenau Gwent ac ardal llawer ehangach. Nid oes unrhyw beth yr oedd y Llywodraeth yn gallu ei drafod y bore yma na ellid bod wedi ei drafod wythnosau yn ôl. Nid oes dim byd newydd o gwbl yn y penderfyniad hwn. Cyfyngiad ymrwymiadau Llywodraeth Cymru fyddai uchafswm o £8 miliwn y flwyddyn am 33 mlynedd—mae hynny ar ôl adeiladu’r holl adeiladau ar y safle. Nid yw fel pe byddai’r holl beth yn gorfod cael ei dalu ar y cychwyn ac y byddai'n rhaid dod o hyd i'r arian yfory neu yn ystod y tair blynedd nesaf. Felly, yr hyn y mae hyn yn ei ddangos yw diffyg gweledigaeth sobr ar ran Llywodraeth Cymru i ladd y cynllun menter breifat enfawr hwn, a oedd yn cynnig gobaith nid yn unig i un dref yng Nghymru, ond i’r de-ddwyrain gyfan mewn gwirionedd.

It’s difficult to be lectured by somebody who was part of the Conservative administration that closed down, actually, the very last mine, for example—the Marine/Six Bells in Blaenau Gwent—and was more than happy to do so. I mean, really, I can’t take what he says in that regard seriously. The reason why the decision couldn’t be taken at the time he mentions is because the due diligence process hadn’t finished. Or is he suggesting that decisions should be taken before all the information is ready? That is reckless, to say the least. He fails to understand what is behind this project. The jobs were in the technology park, not in the circuit. The circuit only provided to the region about 137 full-time jobs. That’s it. The rest of it—the thousands of jobs—were always going to be in the technology park and beyond, and that is exactly what we’re going to invest in as a Government.

He’s also wrong to say that this is simply £8 million over the next 33 years. We know, having explored this with the Office for National Statistics, who would refer this to Eurostat, that there’s a very high risk of this guarantee being regarded as being on the balance sheet. That means we would lose £373 million of capital funding, and £157 million would have to be found this financial year. That is, schools not being built, hospitals not being modernised, houses not being built. Now, surely, he has to accept that that high risk cannot be ignored.

Mae'n anodd derbyn pregeth gan rywun a oedd yn rhan o'r weinyddiaeth Geidwadol a wnaeth gau, mewn gwirionedd, y pwll glo olaf un, er enghraifft—y Marnie/Six Bells ym Mlaenau Gwent—ac a oedd yn fwy na pharod i wneud hynny. Hynny yw, o ddifrif, ni allaf gymryd yr hyn y mae’n ei ddweud yn hynny o beth o ddifrif. Y rheswm pam na allai'r penderfyniad gael ei wneud ar yr adeg y mae'n sôn amdani yw oherwydd nad oedd y broses diwydrwydd dyladwy wedi dod i ben. Neu a yw’n awgrymu y dylai penderfyniadau gael eu gwneud cyn bod yr holl wybodaeth yn barod? Mae hynny'n fyrbwyll, a dweud y lleiaf. Nid yw’n deall beth sydd y tu ôl i’r prosiect hwn. Yn y parc technoleg oedd y swyddi, nid yn y gylchffordd. Roedd y gylchffordd yn darparu tua 137 o swyddi llawn amser yn unig. Dyna’r cwbl. Roedd y gweddill—y miloedd o swyddi—bob amser yn mynd i fod yn y parc technoleg a thu hwnt, a dyna'n union yr ydym ni’n mynd i fuddsoddi ynddo fel Llywodraeth.

Mae hefyd yn anghywir i ddweud mai dim ond £8 miliwn dros y 33 mlynedd nesaf yw hyn. Rydym ni’n gwybod, ar ôl archwilio hyn gyda'r Swyddfa Ystadegau Gwladol, a fyddai'n cyfeirio'r hyn at Eurostat, bod risg uchel iawn y byddai’r warant hon yn cael ei hystyried fel bod ar y fantolen. Mae hynny'n golygu y byddem ni’n colli £373 miliwn o gyllid cyfalaf, ac y byddai’n rhaid dod o hyd i £157 miliwn yn y flwyddyn ariannol hon. Hynny yw, ysgolion ddim yn cael eu hadeiladu, ysbytai ddim yn cael eu moderneiddio, tai ddim yn cael eu hadeiladu. Nawr, does bosib nad oes rhaid iddo dderbyn na ellir anwybyddu’r risg uchel honno.

Well, what we’re talking about here is a bean-counters convention. [Interruption.] It is nothing new. We knew in advance of the decision being taken, months and months ago, what the ONS rules and Treasury rules on how to treat long-term spending of this kind were. So, this is something that could have been decided a very long time ago. Why has the Welsh Government allowed this project to limp along for six years when that could have been recognised right from the start? What we need to do here, surely, is to change the accounting convention rather than just destroy the hopes of those who were relying upon regenerating the whole of south-east Wales. Because if it is the case that it is only the rules of the Office for National Statistics and Her Majesty’s Treasury in London that have killed this project, then that is an absolute disgrace.

Wel, yr hyn yr ydym ni’n sôn amdano yma yw confensiwn cyfrifwyr ffa. [Torri ar draws.] Nid yw’n ddim byd newydd. Roeddem ni’n gwybod cyn i'r penderfyniad gael ei wneud, misoedd ar fisoedd yn ôl, beth oedd rheolau’r SYG a rheolau'r Trysorlys ar sut i drin gwariant hirdymor o'r math hwn. Felly, mae hyn yn rhywbeth a allai fod wedi cael ei benderfynu amser maith yn ôl. Pam mae Llywodraeth Cymru wedi caniatáu i’r prosiect hwn hercian yn ei flaen am chwe blynedd pan allai hynny fod wedi cael ei gydnabod o'r cychwyn cyntaf? Yr hyn y mae angen i ni ei wneud yma, does bosib, yw newid y confensiwn cyfrifyddu yn hytrach na dim ond dinistrio gobeithion y rheini a oedd yn dibynnu ar adfywio de-ddwyrain Cymru gyfan. Oherwydd os yw'n wir mai dim ond rheolau’r Swyddfa Ystadegau Gwladol a Thrysorlys Ei Mawrhydi yn Llundain sydd wedi lladd y prosiect hwn, yna mae hynny'n warth llwyr.

We can’t change the rules. The rules are set by ONS. They are independent of Government, and they set rules in conjunction with Eurostat. We have to be aware of what that risk might entail.

He calls it a bean-counters convention. The risk is far greater than that. If we end up with £373 million on our books, that means it’s capital money we cannot spend. Surely he will understand—he’s been in Government, so surely he understands this—he will know that that is a risk that any Government must take seriously. He asks the question as to why this wasn’t identified before. This was part of the conditions. The conditions stipulated 50:50. The conditions haven’t been met. That’s why it’s a problem.

Ni allwn newid y rheolau. Mae'r rheolau’n cael eu pennu gan y SYG. Maen nhw’n annibynnol ar y Llywodraeth, ac maen nhw’n pennu’r rheolau ar y cyd ag Eurostat. Mae'n rhaid i ni fod yn ymwybodol o'r hyn y gallai’r risg honno ei olygu.

Mae'n ei alw’n gonfensiwn cyfrifwyr ffa. Mae'r risg yn llawer mwy na hynny. Os bydd gennym ni £373 miliwn ar ein llyfrau yn y pen draw, mae hynny’n golygu ei fod yn arian cyfalaf na allwn ei wario. Does bosib nad yw’n deall—mae e wedi bod mewn Llywodraeth, felly does bosib nad yw’n deall hyn—bydd yn gwybod bod honno'n risg y mae'n rhaid i unrhyw Lywodraeth ei chymryd o ddifrif. Mae'n gofyn y cwestiwn ynghylch pam na nodwyd hyn o'r blaen. Roedd hyn yn rhan o'r amodau. Roedd yr amodau yn nodi 50:50. Nid yw'r amodau wedi eu bodloni. Dyna pam mae’n broblem.

All the money that is going to be provided upfront to build the Circuit of Wales is private sector money. All that the Welsh Government’s being asked to do is to guarantee payments that will be made to the senior bondholders for less than half the capital employed, in a period that only starts when the whole site has been developed. So, there are physical assets then, against which the contingent liability of the Government would be secured. What we have now is a proposal from the Government to spend £100 million over 10 years—shed loads of money—on a series of empty sheds.

Mae'r holl arian sy’n mynd i gael ei ddarparu ymlaen llaw i adeiladu Cylchffordd Cymru yn arian sector preifat. Y cwbl y gofynnir i Lywodraeth Cymru ei wneud yw gwarantu taliadau a fydd yn cael eu gwneud i'r deiliaid bondiau uwch am lai na hanner y cyfalaf a ddefnyddir, mewn cyfnod sy’n dechrau dim ond pan fydd y safle cyfan wedi cael ei ddatblygu. Felly, bydd asedau ffisegol wedyn, y byddai rhwymedigaeth wrth gefn y Llywodraeth wedi ei gwarantu yn eu herbyn. Yr hyn sydd gennym ni nawr yw cynnig gan y Llywodraeth i wario £100 miliwn dros 10 mlynedd—llawer iawn o arian—ar gyfres o siediau gwag.

We have already assessed the demand and spoken to businesses. We know there is a demand for premises in the Heads of the Valleys, and we know that there are businesses who cannot move there because the premises aren’t there. So, it’s hugely important to make sure that we provide those premises as part of the technology park that is part of the circuit itself. The only thing, in many ways, that’s missing is the actual racetrack. The jobs—the vast majority of the jobs—are still there.

He is not being honest with himself when he says that this is only about a guarantee. He knows full well that if £373 million are re-profiled so they appear on our books, we lose the money. It’s the same as a cut. It means we would have to find £157 million in this financial year. The problem we have is that we have pursued this with ONS and with Eurostat—with ONS—and their answer is, ‘We cannot give you a definitive ruling until we’ve seen the final contracts.’ It’s too late by then. That’s the problem. So the real risk here is that we end up not moving ahead with projects in-year that people have already been promised because of, yes, an accountancy device, but one nevertheless that the ONS have identified, and one that carries a high risk.

Rydym ni eisoes wedi asesu'r galw ac wedi siarad â busnesau. Rydym ni’n gwybod bod galw am safleoedd ym Mlaenau'r Cymoedd, a gwyddom fod busnesau na allant symud yno gan nad yw’r adeiladau yno. Felly, mae'n hynod bwysig gwneud yn siŵr ein bod ni’n darparu’r adeiladau hynny yn rhan o'r parc technoleg sy'n rhan o'r gylchffordd ei hun. Yr unig beth, mewn sawl ffordd, sydd ar goll yw’r trac rasio ei hun. Mae'r swyddi—y mwyafrif llethol o'r swyddi—yn dal i fod yno.

Nid yw'n bod yn onest gydag ef ei hun pan fo’n dweud bod hyn yn ymwneud â gwarant yn unig. Mae'n gwybod yn iawn, os bydd £373 miliwn yn cael ei ail-broffilio fel eu bod yn ymddangos ar ein llyfrau, ein bod ni’n colli'r arian. Mae yr un fath â thoriad. Mae'n golygu y byddai'n rhaid i ni ddod o hyd i £157 miliwn yn y flwyddyn ariannol hon. Y broblem sydd gennym ni yw ein bod ni wedi mynd ar drywydd hyn gyda’r SYG a chyda Eurostat—gyda’r SYG—a’u hateb nhw yw, 'Ni allwn roi dyfarniad terfynol i chi tan y byddwn ni wedi gweld y contractau terfynol.' Mae'n rhy hwyr erbyn hynny. Dyna'r broblem. Felly, y risg wirioneddol yn y fan yma yw na fyddwn ni’n symud ymlaen yn y pen draw â phrosiectau yn ystod y flwyddyn a addawyd i bobl eisoes oherwydd, ie, dyfais gyfrifyddu, ond un serch hynny y mae’r SYG wedi ei nodi, ac un y mae risg uchel yn gysylltiedig ag ef.

Arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood.

Plaid Cymru leader, Leanne Wood.

Diolch. I think you do have some further questions to answer about this, but I understand there’s an urgent question coming later, so I’d like to ask you about another aspect of the economy, and that is in relation to education and skills. Many concerns have been expressed to me by teachers about their workload, and, linked to that, growing sickness rates. Many people are considering leaving the profession now. Initial teacher training levels have been described as bordering on crisis. Do you agree?

Diolch. Rwy'n credu bod gennych chi rai cwestiynau pellach i’w hateb am hyn, ond rwy’n deall bod cwestiwn brys yn dod yn ddiweddarach, felly hoffwn eich holi am agwedd arall ar yr economi, ac mae hynny’n ymwneud ag addysg a sgiliau. Mynegwyd llawer o bryderon i mi gan athrawon am eu llwyth gwaith, ac, yn gysylltiedig â hynny, cyfraddau salwch cynyddol. Mae llawer o bobl yn ystyried gadael y proffesiwn nawr. Dywedwyd fod lefelau hyfforddiant athrawon cychwynnol yn ymylu ar argyfwng. A ydych chi’n cytuno?

No, I don’t. I think there are great opportunities for us when pay and conditions are devolved to put in place a holistic package for teachers to make sure that the responsibilities they have are reflected in terms of the pay that they receive. It has always been a strange anomaly that we have responsibility for education, but not for pay and conditions. That is at the heart of delivering a good deal for teachers, and that’s what we intend to do.

Nac ydw. Rwy'n meddwl bod cyfleoedd gwych i ni, pan fydd tâl ac amodau wedi eu datganoli, i sefydlu pecyn cyfannol i athrawon i wneud yn siŵr bod y cyfrifoldebau sydd ganddynt yn cael eu hadlewyrchu o ran y cyflog y maen nhw’n ei gael. Mae wedi bod yn anghysondeb rhyfedd erioed bod gennym ni gyfrifoldeb am addysg, ond nid am dâl ac amodau. Mae hynny wrth wraidd darparu cytundeb da i athrawon, a dyna’r ydym ni’n bwriadu ei wneud.

Well, perhaps if you’d had unity on the question of devolving pay and conditions within your own party before now, we might have got somewhere with that. But I’m concerned about your refusal to face reality. I’m not really surprised, but I am concerned. First Minister, the words I used, ‘crisis’, were not my own words. They were the words used by the National Union of Teachers. Back in April, Plaid Cymru warned that teacher recruitment was heading for a perfect storm. We are now in the middle of that storm. The secondary school intake for trainee teachers has dropped a third below the target. That target is based on need—the number of teachers we need in our system. There’s now a gap of around 280 secondary school teachers, and intake for primary school teachers has also now dropped below the target. We know from the Education Workforce Council that one third of teachers intend to leave the profession within the next three years. First Minister, in March, changes to teacher training were announced. How long is it going to take for those changes to stop this downward trend?

Wel, efallai pe byddai gennych chi undod ar y cwestiwn o ddatganoli tâl ac amodau o fewn eich plaid eich hun cyn hyn, y byddem ni wedi gwneud rhywfaint o gynnydd yn hynny o beth. Ond rwy’n pryderu am eich amharodrwydd i wynebu realiti. Nid wyf yn synnu, ond rwy’n pryderu. Prif Weinidog, nid fy ngeiriau i oedd y geiriau, ‘argyfwng' a ddefnyddiais. Y rhain oedd y geiriau a ddefnyddiwyd gan Undeb Cenedlaethol yr Athrawon. Yn ôl ym mis Ebrill, rhybuddiodd Plaid Cymru bod recriwtio athrawon yn mynd i gyfeiriad storm berffaith. Rydym ni yng nghanol y storm honno erbyn hyn. Mae derbyniadau ysgol uwchradd o athrawon dan hyfforddiant wedi gostwng draean yn is na'r targed. Mae’r targed hwnnw’n seiliedig ar angen—nifer yr athrawon sydd eu hangen arnom yn ein system. Ceir bwlch o tua 280 o athrawon ysgol uwchradd erbyn hyn, ac mae derbyniadau athrawon ysgol gynradd wedi gostwng yn is na'r targed hefyd erbyn hyn. Rydym ni’n gwybod gan Gyngor y Gweithlu Addysg bod traean o athrawon yn bwriadu gadael y proffesiwn yn ystod y tair blynedd nesaf. Prif Weinidog, ym mis Mawrth, cyhoeddwyd newidiadau i hyfforddiant athrawon. Faint o amser mae’n mynd i’w gymryd i’r newidiadau hynny atal y duedd am i lawr hon?

I don’t think it would be possible to put in place the right package until pay and conditions are devolved. Why? Well, people want to know what their terms of employment are, what their conditions of employment are, what they’ll be paid, and what activities they’ll be paid for. That all impacts, clearly, on a decision to go into a profession and that impacts, ultimately, on numbers. Now, next year, we’ll have the opportunity and the responsibility of controlling teachers’ pay and conditions. We want to work with the teaching unions to make sure we put forward a package that makes teaching more attractive than perhaps it has been for some people in the past, but getting control of pay and conditions is absolutely crucial for that.

Nid wyf yn credu y byddai'n bosibl cyflwyno’r pecyn cywir tan fod cyflogau ac amodau wedi eu datganoli. Pam? Wel, mae pobl eisiau gwybod beth yw eu telerau cyflogaeth, beth yw eu hamodau cyflogaeth, faint y byddant yn cael eu talu, a pha weithgareddau y byddant yn cael eu talu amdanynt. Mae hynny i gyd yn effeithio, yn amlwg, ar benderfyniad i ymuno â phroffesiwn ac mae hynny, yn y pen draw, yn effeithio ar niferoedd. Nawr, y flwyddyn nesaf, bydd gennym ni’r cyfle a'r cyfrifoldeb o reoli tâl ac amodau athrawon. Rydym ni eisiau gweithio gyda'r undebau athrawon i wneud yn siŵr ein bod ni’n cyflwyno pecyn sy'n gwneud addysgu yn fwy deniadol nag efallai y mae wedi bod i rai pobl yn y gorffennol, ond mae cael rheolaeth o dâl ac amodau yn gwbl hanfodol ar gyfer hynny.

So, you’re kicking it off again into the future then. The situation, First Minister, is worse than you are prepared to admit. The overall number of trainee teachers has dropped every single year since 2011, and the correspondence and conversations that I’ve had with teachers show that there is a deep problem here. From your answer, I’m not convinced at all that you’ve got plans to treat this situation with any sense of urgency. What I want to see is our teaching profession supported. Why don’t you talk to teachers and their trade unions and ask them what can be done in the immediate term to help with their workload and their mental well-being? You’re putting things in place now, which may well pay off in the future, but that decline in numbers has been evident for several years now. It’s not a new problem. The crisis is here, and the crisis is now. You’ve previously admitted that you took your eye off the ball in education, and at that point in time you indicated that your Government would up its game. Since you’ve made that admission in education, what exactly have you been doing?

Felly, rydych chi’n ei gicio i ffwrdd i’r dyfodol eto. Mae'r sefyllfa, Prif Weinidog, yn waeth nag yr ydych chi’n barod i gyfaddef. Mae cyfanswm yr athrawon dan hyfforddiant wedi gostwng ym mhob un blwyddyn ers 2011, ac mae'r ohebiaeth a’r sgyrsiau yr wyf i wedi eu cael gydag athrawon yn dangos bod problem ddwys yn y fan yma. O'ch ateb, nid wyf wedi fy argyhoeddi o gwbl bod gennych chi gynlluniau i drin y sefyllfa hon gydag unrhyw syniad o frys. Yr hyn yr wyf i eisiau ei weld yw ein proffesiwn addysgu yn cael ei gefnogi. Pam na wnewch chi siarad ag athrawon a'u hundebau llafur a gofyn iddyn nhw beth y gellir ei wneud yn y tymor byr i helpu gyda'u llwyth gwaith a’u llesiant meddyliol? Rydych chi’n rhoi pethau ar waith nawr, y mae’n bosibl y byddant yn talu ar eu canfed yn y dyfodol, ond mae’r gostyngiad yna i niferoedd wedi bod yn amlwg ers sawl blwyddyn bellach. Nid yw'n broblem newydd. Mae'r argyfwng wedi cyrraedd, ac mae'r argyfwng nawr. Rydych chi wedi cyfaddef yn y gorffennol eich bod chi wedi cymryd eich llygad oddi ar y bêl o ran addysg, a dywedasoch bryd hynny y byddai eich Llywodraeth yn gwella ei pherfformiad. Gan eich bod chi wedi gwneud y cyfaddefiad hwnnw o ran addysg, beth yn union ydych chi wedi bod yn ei wneud?

We can see GCSE results are the best ever, A-level results going up, new schools being built all across Wales, the attainment gap closing, and the pupil deprivation grant making a huge difference. It’s a slightly bizarre comment from the leader of Plaid Cymru, suggesting we don’t talk to teaching unions. I mean, the response from the Cabinet Secretary was, I think, audible to most in the Chamber—in order, but audible. That’s what she does. The link between ourselves and the teaching unions is strong, but we all recognise that, in order to put in place the right package for teachers, we need to get that one last piece of the jigsaw, which is pay and conditions. We’ve got it and then it will be our responsibility, that’s true.

Gallwn weld bod canlyniadau TGAU y gorau y buon nhw erioed, canlyniadau Safon Uwch yn gwella, ysgolion newydd yn cael eu hadeiladu ledled Cymru gyfan, y bwlch cyrhaeddiad yn cau, a’r grant amddifadedd disgyblion yn gwneud gwahaniaeth enfawr. Mae'n sylw rhyfedd braidd gan arweinydd Plaid Cymru, yn awgrymu nad ydym ni’n siarad ag undebau athrawon. Hynny yw, roedd yr ymateb gan Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n credu, yn glywadwy i'r rhan fwyaf yn y Siambr—yn drefnus, ond yn glywadwy. Dyna’r hyn y mae hi'n ei wneud. Mae'r cysylltiad rhyngom ni a'r undebau athrawon yn gryf, ond rydym ni i gyd yn cydnabod, er mwyn rhoi’r pecyn cywir ar waith i athrawon, bod angen i ni gael yr un darn olaf yna o’r jig-so, sef tâl ac amodau. Bydd gennym ni ac ein cyfrifoldeb ni fydd hynny wedyn, mae hynny'n wir.

Dementia

Dementia

3. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am sut y mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi pobl yng ngogledd-ddwyrain Cymru sy'n byw gyda dementia? OAQ(5)0684(FM)

3. Will the First Minister provide an update on how the Welsh Government is supporting people living with dementia in north-east Wales? OAQ(5)0684(FM)

We’ve provided nearly £8 million extra a year to improve dementia services in Wales. In line with our ‘Taking Wales Forward’ commitment, we’ve also been working closely with stakeholders to develop a dementia strategic action plan, which will be published in the autumn.

Rydym ni wedi darparu bron i £8 miliwn y flwyddyn yn ychwanegol i wella gwasanaethau dementia yng Nghymru. Yn unol â'n hymrwymiad 'Symud Cymru Ymlaen', rydym ni hefyd wedi bod yn gweithio'n agos gyda rhanddeiliaid i ddatblygu cynllun gweithredu strategol ar ddementia, a fydd yn cael ei gyhoeddi yn yr hydref.

Thank you, First Minister. I welcome the Welsh Government’s commitment to supporting people living with dementia and their families. You’re right to say that, at the core of any strategy and action plan, it must be the people who are the experts—the people who are actually living with dementia, their carers, and their families—who are at the core of that.

Priority has to be given to make sure that people living with dementia live as well and for as long as possible. For that to happen, we need to have the resources to support, educate, and empower. On that, I’m pleased that two towns in my constituency, Mold and Flint, now have the status of dementia-friendly towns. More and more things like memory cafes are cropping up across the county. Flintshire County Council are working, amongst other things, on accrediting more businesses with working towards having dementia-friendly status, with pledges of action. On that note, last week, I myself and all my staff completed dementia friends training. Even as someone who has got a close relative living with dementia, it certainly opened my eyes to things as part of that training.

So, can I ask, First Minister, will the Welsh Government commit to working towards making sure that more businesses and organisations across the country do have that dementia-friendly status? Will you join with me in encouraging those Assembly Members who haven’t taken up the offer from the Alzheimer’s Society to do dementia friends training to do that, so that we can actually get to a point when we can say all Assembly Members and their offices in Wales are dementia friends?

Diolch, Prif Weinidog. Rwy’n croesawu ymrwymiad Llywodraeth Cymru i gynorthwyo pobl sy'n byw gyda dementia a'u teuluoedd. Rydych chi'n iawn i ddweud, wrth wraidd unrhyw strategaeth a chynllun gweithredu, ei bod yn rhaid mai’r bobl yw’r arbenigwyr—y bobl sy'n byw gyda dementia, eu gofalwyr a'u teuluoedd—sydd wrth graidd hynny.

Rhoddwyd blaenoriaeth i wneud yn siŵr bod pobl sy'n byw gyda dementia yn byw cystal ac am gyhyd â phosibl. Er mwyn i hynny ddigwydd, mae angen i ni gael yr adnoddau i gefnogi, addysgu, a grymuso. Ar hynny, rwy'n falch bod gan ddwy dref yn fy etholaeth i, yr Wyddgrug a'r Fflint, statws trefi ystyriol o ddementia erbyn hyn. Mae mwy a mwy o bethau fel caffis cof yn ymddangos ar draws y sir. Mae Cyngor Sir y Fflint yn gweithio, ymhlith pethau eraill, ar achredu mwy o fusnesau sy’n gweithio tuag at gael statws ystyriol o ddementia, gydag addewidion o weithredu. Ar y nodyn hwnnw, yr wythnos diwethaf, fe wnes i fy hun a’m holl staff gwblhau hyfforddiant cyfeillion dementia. Hyd yn oed fel rhywun sydd â pherthynas agos sy’n byw gyda dementia, agorwyd fy llygaid i bethau yn rhan o'r hyfforddiant hwnnw yn sicr.

Felly, a gaf i ofyn, Prif Weinidog, a wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo i weithio tuag at wneud yn siŵr bod mwy o fusnesau a sefydliadau ledled y wlad yn cael y statws ystyriol o ddementia hwnnw? A wnewch chi ymuno â mi i annog yr Aelodau Cynulliad hynny nad ydynt wedi manteisio ar y cynnig gan y Gymdeithas Alzheimer i gyflawni hyfforddiant cyfeillion dementia i wneud hynny, fel y gallwn gyrraedd pwynt pryd y gallwn ni ddweud bod holl Aelodau'r Cynulliad a'u swyddfeydd yng Nghymru yn gyfeillion dementia?

Yes. I was at an event myself, a week last Friday, where the Alzheimer’s Society were present, and we talked about the issues surrounding becoming a dementia friend and the training that’s required to do that and, of course, as a Government we support that. Dementia cafes, we know, provide people with dementia, their families, and carers with the opportunity to meet in a friendly and relaxed environment where they can share experiences and, of course, offer peer support—hugely important as well. Expanding the availability of that support is an example of what we’re looking to achieve through the forthcoming dementia strategic action plan.

Gwnaf. Roeddwn i mewn digwyddiad fy hun, wythnos i ddydd Gwener diwethaf, lle’r oedd y Gymdeithas Alzheimer yn bresennol, a chawsom sgwrs am y materion sy'n gysylltiedig â dod yn gyfaill dementia a'r hyfforddiant sydd ei angen i wneud hynny ac, wrth gwrs, fel Llywodraeth rydym ni’n cefnogi hynny. Mae caffis Dementia, fel y gwyddom, yn cynnig cyfle i bobl â dementia, eu teuluoedd, a’u gofalwyr i gyfarfod mewn awyrgylch cyfeillgar a hamddenol lle gallant rannu profiadau ac, wrth gwrs, cynnig cefnogaeth gan gymheiriaid—sy’n hynod bwysig hefyd. Mae ehangu faint o’r gefnogaeth honno sydd ar gael yn enghraifft o'r hyn yr ydym ni’n ceisio ei gyflawni drwy'r cynllun gweithredu strategol ar ddementia sydd ar y gweill.

First Minister, it is shocking to note that, for half of those living with dementia in Wales, an initial delayed diagnosis is a serious issue, affecting themselves and of course their loved ones. Alzheimer’s Society Cymru have called for far more ambitious targets and interventions in this area. The society have also called for earlier diagnosis rate targets to increase annually as part of your Government’s forthcoming revised dementia strategy. Will you ensure that that overall aim and goal to allow for earlier diagnosis and intervention becomes a reality?

Prif Weinidog, mae'n syfrdanol nodi, i hanner y rheini sy'n byw gyda dementia yng Nghymru, bod oedi cyn cael diagnosis cychwynnol yn fater difrifol, sy'n effeithio arnyn nhw eu hunain a’u hanwyliaid, wrth gwrs. Mae Cymdeithas Alzheimer Cymru wedi galw am dargedau ac ymyraethau llawer mwy uchelgeisiol yn y maes hwn. Mae'r gymdeithas hefyd wedi galw am dargedau cyfradd diagnosis cynharach i gynyddu’n flynyddol yn rhan o strategaeth ddementia ddiwygiedig eich Llywodraeth sydd ar y gweill. A wnewch chi sicrhau bod yr amcan a’r nod cyffredinol hwnnw i ganiatáu diagnosis ac ymyrraeth gynharach yn dod yn realiti?

Hugely important. We know that in Betsi Cadwaladr University Local Health Board, for example, about 49 per cent of individuals with dementia have a diagnosis. Difficult initially, and sometimes people themselves, if they have no-one who can recognise it for them, don’t recognise it. It’s important that that diagnosis is available. I know that BCU, for example, have begun work on developing a new local strategy for people with dementia, addressing the wide range of services that are required. That work, of course, involves working with dementia groups.

Hynod bwysig. Rydym ni’n gwybod, ym Mwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Betsi Cadwaladr, er enghraifft, bod gan tua 49 y cant o unigolion â dementia wedi cael diagnosis. Mae’n anodd i ddechrau, ac weithiau nid yw pobl eu hunain, os nad oes ganddyn nhw unrhyw un a allai sylweddoli ar eu rhan, yn sylweddoli bod ganddynt ddementia. Mae'n bwysig bod y diagnosis hwnnw ar gael. Gwn fod PBC, er enghraifft, wedi dechrau gweithio ar ddatblygu strategaeth leol newydd ar gyfer pobl â dementia, gan fynd i’r afael â’r amrywiaeth eang o wasanaethau sydd eu hangen. Mae'r gwaith hwnnw, wrth gwrs, yn cynnwys gweithio gyda grwpiau dementia.

Dementia is incredibly hard on the family members who put their own lives on hold to care for a loved one with dementia. Carers become very tired and stressed. It’s a very traumatic thing to have to do to look after somebody with dementia because, effectively, you’re seeing them slip away piece by piece. How are you ensuring that adequate and consistent provision is being put in place by local authorities and health boards to support the needs of such carers in terms of respite care, advice and counselling?

Mae dementia yn arbennig o anodd i’r aelodau teulu sy'n rhoi eu bywydau eu hunain ar saib am y tro i ofalu am anwyliaid â dementia. Mae gofalwyr yn blino a dan straen ofnadwy. Mae gofalu am rywun â dementia yn rhywbeth trawmatig iawn i orfod ei wneud oherwydd, i bob pwrpas, rydych chi’n eu gweld nhw’n llithro i ffwrdd fesul darn. Sut ydych chi'n sicrhau bod darpariaeth ddigonol a chyson yn cael ei rhoi ar waith gan awdurdodau lleol a byrddau iechyd i gefnogi anghenion gofalwyr o'r fath o ran gofal seibiant, cyngor a chwnsela?

Well, in addition to what I’ve just said to the Assembly, the Mental Health (Wales) Measure 2010 places a statutory requirement on all local health boards and local authorities to provide those with a diagnosis of dementia who need specialist mental health care, with a care and treatment plan designed around their needs and those of their carers.

Wel, yn ogystal â’r hyn yr wyf i newydd ei ddweud nawr wrth y Cynulliad, mae Mesur Iechyd Meddwl (Cymru) 2010 yn ei gwneud yn ofyniad statudol i bob bwrdd iechyd lleol ac awdurdod lleol ddarparu cynllun gofal a thriniaeth i’r rheini sydd â diagnosis o ddementia sydd angen gofal iechyd meddwl arbenigol, wedi ei gynllunio ar gyfer eu hanghenion nhw ac anghenion eu gofalwyr.

She moves quickly, seamlessly on.

Cwestiwn 4, Simon Thomas.

Mae hi’n symud ymlaen yn gyflym ac yn ddi-dor.

Question 4, Simon Thomas.

Gamblo Eithafol

Excessive Gambling

4. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cynnal ynglŷn â lleihau'r broblem gynyddol o gamblo eithafol? OAQ(5)0688(FM)[W]

4. What discussions has the Welsh Government had regarding reducing the escalating problem of excessive gambling? OAQ(5)0688(FM)[W]

Er nad yw’r drefn o reoleiddio gamblo wedi ei datganoli, rydym ni’n ymchwilio i weld beth yn rhagor y gallwn ei wneud i fynd i’r afael â gamblo problematig, a’r effaith mae’n ei gael.

While the regulation of gambling is not devolved, we are exploring what more we can do to tackle problematic gambling and the impact it has.

Diolch, Prif Weinidog. Rydych chi’n dweud nad yw gamblo ei hun a’r drefn wedi eu datganoli, ond mae effaith y sgil effeithiau yn sicr wedi’u datganoli ym maes iechyd, iechyd meddwl a’r economi, ac yn rhedeg i mewn i ddegau o filiynau o bunnoedd o effaith yng Nghymru bob blwyddyn. Mae yna rywfaint o ddatganoli yn digwydd o gwmpas y peiriannau ‘fixed-odds’ fel maen nhw’n cael eu galw, a bydd mwy o alw, felly, i Lywodraeth Cymru ymateb i’r her yma. Beth ydych chi’n debyg o wneud yn ystod y flwyddyn neu ddwy nesaf i sicrhau bod ymchwil gwbl annibynnol—ymchwil sydd ddim yn ddibynnol ar y diwydiant gamblo ei hunan—gyda chi fel Llywodraeth i sicrhau eich bod chi’n mesur effaith gamblo yn briodol ac yn gywir ar ein cymunedau ni?

Thank you, First Minister. Although you say that gambling itself isn’t devolved, the impacts certainly are devolved—in health, mental health and the economy—and run into tens of millions of pounds in terms of their impact in Wales annually. There is some devolution happening around the fixed-odds machines, and there will be more demand for the Welsh Government to respond to this challenge. What are you likely to do over the next year or two to ensure that independent research—research that isn’t reliant on the gambling industry itself—is available to you as a Government to ensure that you measure the impact of gambling appropriately and accurately on our communities?

Wel, mae yna waith yn dal i gael ei wneud gan gyrff ar draws Cymru, ond rydym ni yn gweld gamblo fel problem, wrth gwrs, ac yn broblem sydd ynglŷn â iechyd meddwl. Weithiau, wrth gwrs, mae pobl yn ffaelu stopio achos hynny. Mae’r prif swyddog meddygol yn arwain gwaith yn yr ardal hon ac, wrth gwrs, rydym ni’n edrych ymlaen i weld ei argymhellion ef yn nes ymlaen yn y flwyddyn. Ac, wrth gwrs, bydd yr argymhellion hynny wedyn yn rhywbeth y gallwn ni adeiladu arno er mwyn delio â’r broblem hon.

Well, good work is being undertaken by bodies across Wales, but we, of course, see gambling as a problem, and a problem that is related to mental health, because sometimes, of course, people cannot stop because of that. The chief medical officer is leading on work in this area, and of course we look forward to seeing his recommendations later on this year. And, of course, those recommendations will be something that we can build on in order to deal with these problems.

I too would like to see further devolution in respect of responsibility for gambling here to Wales, but we do have some powers already, including powers through the planning system whereby we could take action to prevent the proliferation of licenced betting shops in small communities. We know that there’s a proliferation, particularly in deprived communities, of gambling outlets, and that can be a particular problem. I wonder what action the Welsh Government will consider taking through the planning process to address this issue.

Byddwn hefyd yn hoffi gweld datganoli pellach o ran cyfrifoldeb dros gamblo yma i Gymru, ond mae gennym ni rai pwerau eisoes, gan gynnwys pwerau drwy'r system gynllunio lle gallem ni gymryd camau i atal cynnydd i nifer y siopau betio trwyddedig mewn cymunedau bach. Rydym ni’n gwybod bod gormodedd, yn enwedig mewn cymunedau difreintiedig, o siopau gamblo, a gall hynny fod yn broblem arbennig. Tybed pa gamau wnaiff Llywodraeth Cymru ystyried eu cymryd drwy'r broses gynllunio i fynd i'r afael â'r mater hwn.

In terms of the planning process, he’s right to identify that there has been a growth, it seems to me, in betting shops over the years. That’s only part of the problem. Online gambling is a major, major issue as well, and if people are gambling online, they’re particularly hard to reach. If I could write to him on the issue of the planning process and how that deals with gambling, well, I will do that, to provide him with a detailed answer.

O ran y broses gynllunio, mae’n iawn i nodi y bu twf, mae'n ymddangos i mi, o ran siopau betio dros y blynyddoedd. Dim ond rhan o'r broblem yw hynny. Mae gamblo ar-lein yn broblem fawr iawn hefyd, ac os yw pobl yn gamblo ar-lein, maen nhw’n arbennig o anodd eu cyrraedd. Os caf i ysgrifennu ato ar fater y broses gynllunio a sut y mae honno'n ymdrin â gamblo, wel, byddaf yn gwneud hynny, er mwyn rhoi ateb manwl iddo.

Colli Clyw

Hearing Loss

5. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu cynlluniau Llywodraeth Cymru i gefnogi unigolion sy'n colli eu clyw? OAQ(5)0676(FM)

5. Will the First Minister outline Welsh Government plans to support individuals who suffer from hearing loss? OAQ(5)0676(FM)

Cyhoeddodd y Llywodraeth fframwaith gofal a chymorth integredig fis diwethaf ar gyfer pobl sy’n fyddar neu’n colli eu clyw. Mae’r ddogfen yn amlinellu ein cynllun i wella’r ddarpariaeth o wasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol a chymorth i sicrhau gofal o ansawdd uchel trwy Gymru.

The Welsh Government published an integrated framework of care and support for people who are deaf or living with hearing loss last month. This sets out our plan to improve the provision of health and social care services and support to ensure high-quality care across Wales.

Diolch yn fawr am yr ateb yna, Brif Weinidog. Yn bellach i hynny, efallai y gwyddoch fod prosiect ‘Hear to Meet’, a gyflwynir gan Action on Hearing Loss, wedi dod i ben. Mae hyn yn golygu y bu colled yn y gefnogaeth ar gyfer unigolion sydd â cholled clyw ledled Cymru. Yn dilyn hynny, felly, a ydy eich Llywodraeth chi yn barod i gydweithio â sefydliadau megis Cyngor Cymru i Bobl Fyddar ac eraill i gau’r bwlch sydd wedi ymddangos oherwydd colled y prosiect pwysig yma?

Thank you very much for that response, First Minister. Further to that, perhaps you will know that the ‘Hear to Meet’ project, presented by Action on Hearing Loss, has come to an end. This means that there will be a decline in support for individuals with hearing loss across Wales. As a result of that, is your Government willing to collaborate with organisations such as the Wales Council for Deaf People and others to close the gap that has appeared because of the loss of this important project?

Wel, mi oedd yna gynhadledd ddydd Gwener diwethaf yn Abertawe, sef y gynhadledd awdioleg genedlaethol. Roedd y prif ymgynghorydd gwyddonol yno i roi cyflwyniad iddyn nhw, ac, wrth gwrs, wedi pwysleisio’r fframwaith o weithred, ac mae’n glir bod yna lot fawr o gefnogaeth i’r gwaith hwn. Mae’n hollbwysig, felly, bod y fframwaith ei hun yn symud trwyddo a’n bod ni, wrth gwrs, yn sicrhau bod hwnnw’n cael effaith ar fywydau pobl.

Well, a conference was held last Friday in Swansea, which was the national audiology conference. The chief scientific adviser was present to give a presentation at that conference, and, of course, emphasised the framework for action, and it’s clear that there is a great deal of support for this work. So, it’s important that the framework itself moves forward and that we ensure that it does have an impact on people’s lives.

I know the First Minister is aware that deaf children and children with poor communication skills are more likely to be the target of abuse than other children. In January, in a short debate, I highlighted the abuse suffered by children at a special school for deaf children in Llandrindod Wells in the 1950s, where, sadly, it was the children with poor speech skills who were being targeted, and that issue is being pursued. But what mechanisms are in place to make educational professionals aware that these children with hearing loss are often targeted and what measures are in place to ensure they’re adequately protected from such abuse in the future?

Gwn fod y Prif Weinidog yn ymwybodol bod plant byddar a phlant â sgiliau cyfathrebu gwael yn fwy tebygol o fod yn darged cam-drin na phlant eraill. Ym mis Ionawr, mewn dadl gryno, tynnais sylw at y cam-drin a ddioddefwyd gan blant mewn ysgol arbennig i blant byddar yn Llandrindod yn y 1950au, lle, yn anffodus, y plant â sgiliau lleferydd gwael oedd yn cael eu targedu, ac mae’r mater hwnnw’n cael ei ymchwilio. Ond pa fecanweithiau sydd ar waith i wneud gweithwyr proffesiynol addysgol yn ymwybodol bod y plant hyn sydd wedi colli eu clyw yn aml yn cael eu targedu a pha fesurau sydd ar waith i sicrhau eu bod yn cael eu diogelu’n briodol rhag cam-drin o'r fath yn y dyfodol?

Ultimately, of course, it’s a matter for schools to ensure that bullying does not occur within schools. But the Additional Learning Needs and Education Tribunal (Wales) Bill, if passed, will completely overhaul the system for supporting pupils with additional learning needs, including learners with hearing impairments. It’ll obviously put the learner at the heart of that process and make it simpler for those involved. There will be finance, of course, to support the Bill, and, as part of the narrative around that Bill, I would want to make sure that bullying is dealt with as part of that narrative. Yes, it is important to support those with additional learning needs in the widest way possible, including, of course, protecting them from bullying.

Yn y pen draw, wrth gwrs, mater i ysgolion yw sicrhau nad yw bwlio yn digwydd mewn ysgolion. Ond bydd y Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol a Thribiwnlys Addysg (Cymru), os caiff ei basio, yn ailwampio’n llwyr y system ar gyfer cynorthwyo disgyblion ag anghenion dysgu ychwanegol, gan gynnwys dysgwyr â nam ar eu clyw. Bydd yn amlwg yn rhoi'r dysgwr wrth wraidd y broses honno ac yn ei gwneud yn haws i'r rhai dan sylw. Bydd cyllid, wrth gwrs, i gefnogi'r Bil, ac, yn rhan o'r naratif o gwmpas y Bil hwnnw, byddwn eisiau gwneud yn siŵr bod bwlio yn cael sylw yn rhan o'r naratif hwnnw. Ydy, mae'n bwysig cynorthwyo’r rheini ag anghenion dysgu ychwanegol yn y ffordd ehangaf bosibl, gan gynnwys, wrth gwrs, eu diogelu rhag bwlio.

Prif Weinidog, mae’n bwysig bod Llywodraeth Cymru’n creu’r amodau cywir i fagu gweithlu addysg sy’n fedrus ac yn darparu ar gyfer ystod eang o anghenion dysgu ychwanegol, gan gynnwys y rhai sy’n dioddef o nam ar y clyw. Rydw i’n siŵr eich bod yn ymwybodol o’r galwadau i ychwanegu Iaith Arwyddion Prydain i’r cwricwlwm cenedlaethol. Felly, a allwch chi ein diweddaru ni ar y datblygiadau diweddaraf i ychwanegu iaith arwyddion i’r cwricwlwm, a hefyd a allwch chi ddweud wrthym ni beth mae Llywodraeth Cymru’n ei wneud i annog busnesau i ddysgu iaith arwyddion i wneud gwasanaethau lleol mor hygyrch â phosib i bawb, gan gynnwys y rhai sydd wedi colli eu clyw?

First Minister, it’s important that the Welsh Government does create the right conditions in order to develop an education workforce that is able to provide for a broad range of additional learning needs, including those suffering from hearing loss, and I’m sure you’ll be aware of the demands to add British Sign Language to the national curriculum. So, can you give us an update on the most recent developments to add British Sign Language to the curriculum, and can you tell us what the Welsh Government is doing to encourage businesses to learn BSL in order to make local services as accessible as possible to all, including those who are deaf or living with hearing loss?

Wel, mae yna safonau ynglŷn â chael mynediad i’r gwasanaeth iechyd, a rydym ni’n erfyn, wrth gwrs, i’r safonau hynny gael eu dilyn. Ynglŷn ag ym mha ffordd y gallwn ni hybu busnesau, er enghraifft, i ddefnyddio gweithgareddau sy’n gallu cael eu defnyddio gan bobl fyddar, mae hynny’n rhywbeth rydym ni’n moyn gweithio gyda’r grwpiau hyn arno ynglŷn â sicrhau bod hynny yn digwydd ac, wrth gwrs, i sicrhau bod BSL ar gael, lle mae hynny’n bosib. Ynglŷn â lle fyddai BSL yn gweithio yn y cwricwlwm, a gaf i ofyn, felly, i’r Gweinidog addysg ysgrifennu at yr Aelod er mwyn rhoi mwy o fanylion iddo ef?

Well, there are standards as regards accessing the health service, and, of course, we expect those standards to be followed. As regards ways in which we can encourage businesses, for example, to present services that can be used by these groups, we would wish to work with those groups to ensure that that does happen, and, of course, to ensure that BSL is available, where possible. As regards the place of BSL within the curriculum, I will ask the Cabinet Secretary for Education to write to the Member to give him more details.

Gofal Cymdeithasol

Social Care

6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ofal cymdeithasol yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? OAQ(5)0690(FM)

6. Will the First Minister make a statement on social care in Mid and West Wales? OAQ(5)0690(FM)

Well, social care is a sector of strategic importance. We provided an extra £55 million of recurring funding for social services. The regional partnership boards have completed their population needs assessment and continue to deliver integrated care, funded through the integrated care fund.

Wel, mae gofal cymdeithasol yn sector o bwysigrwydd strategol. Rydym ni’n darparu £55 miliwn ychwanegol o arian rheolaidd ar gyfer gwasanaethau cymdeithasol. Mae'r byrddau partneriaeth rhanbarthol wedi cwblhau eu hasesiad o anghenion y boblogaeth ac yn parhau i ddarparu gofal integredig, a ariennir drwy'r gronfa gofal integredig.

I thank the First Minister for that reply. We all appreciate the financial challenge that social care will pose for us in the future. We have a situation in north Ceredigion now where the council has announced the closure of a care home called Bodlondeb. This has come as a bolt from the blue. Nobody knows where the residents will be sent to. There is no social care plan for north Ceredigion, yet there is a consultation going on over the closure of this home. Is it not unfair upon those who are placed in this position that there is this uncertainty and the council has spent, apparently, £2 million on Pricewaterhouse Coopers’s advice on £12 million to £14 million-worth of council cuts? Does this not seem a bizzare priority, when the real needs of real people are going by the board?

Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ateb yna. Rydym ni i gyd yn sylweddoli’r her ariannol y bydd gofal cymdeithasol yn ei pheri i ni yn y dyfodol. Mae gennym ni sefyllfa yng ngogledd Ceredigion nawr lle mae'r cyngor wedi cyhoeddi cau cartref gofal o'r enw Bodlondeb. Mae hyn wedi dod yn gwbl ddirybudd. Does neb yn gwybod i ble y bydd y preswylwyr yn cael eu hanfon. Nid oes cynllun gofal cymdeithasol ar gyfer gogledd Ceredigion, ac eto mae ymgynghoriad yn cael ei gynnal ar gau'r cartref hwn. Onid yw'n annheg ar y rhai sy'n cael eu rhoi yn y sefyllfa hon bod yr ansicrwydd hwn yn bodoli a bod y cyngor wedi gwario, mae'n debyg, £2 filiwn am gyngor gan Pricewaterhouse Coopers ar werth £12 miliwn i £14 miliwn o doriadau gan y cyngor? Onid yw hyn yn ymddangos yn flaenoriaeth ryfedd, pan fo anghenion pobl go iawn yn cael eu diystyru?

I understand there will be a consultation on the closure of Bodlondeb until the—well, it will carry on until 25 September. It is a very difficult time, obviously, for all of those who are concerned. Can I say to the Member that the safety and well-being of residents is my main concern, and the care and social services inspectorate will be working closely with the council to ensure this is carried out throughout the process?

Rwy’n deall y bydd ymgynghoriad ar gau Bodlondeb tan y—wel, bydd yn parhau tan 25 Medi. Mae'n gyfnod anodd iawn, yn amlwg, i bawb dan sylw. A gaf i ddweud wrth yr Aelod mai diogelwch a llesiant preswylwyr yw fy mhrif bryder, a bydd yr arolygiaeth gofal a gwasanaethau cymdeithasol yn gweithio'n agos gyda'r cyngor i sicrhau bod hyn yn cael ei wneud trwy gydol y broses?

First Minister, the recent Mid and West Wales Health and Social Care Regional Collaborative statement on services for older people makes for concerning reading. The population of the Hywel Dda university health board area already has a higher proportion of older people than the Wales average, and that already higher proportion is predicted to increase dramatically in the coming years. And yet the number of people in the HDU area under the age of 65 years who provide unpaid care is predicted to decrease significantly in the next 10 to 15 years, and it is already proving very difficult to recruit paid carers. It is a job not well paid, with enormous time pressures, very often they’re not paid for the distance of travel that they do, and it is not often regarded well by other people within society. What are you as the Welsh Government going to do to raise and improve the caring status so that we can get more carers, and what do you think your Government could do to encourage and reward those people who do provide unpaid care selflessly, day-in and day-out, for their loved ones?

Prif Weinidog, mae cynnwys datganiad Cydweithredfa Rhanbarthol Iechyd a Gofal Cymdeithasol Canolbarth a Gorllewin Cymru ar wasanaethau ar gyfer pobl hŷn yn peri pryder. Mae gan boblogaeth ardal bwrdd iechyd prifysgol Hywel Dda gyfran uwch o bobl hŷn na chyfartaledd Cymru eisoes, a rhagwelir y bydd y gyfran honno sydd eisoes yn uwch yn cynyddu yn sylweddol yn y blynyddoedd i ddod. Ac eto rhagwelir y bydd nifer y bobl yn ardal Prifysgol Hywel Dda sy’n iau na 65 oed ac yn darparu gofal di-dâl yn gostwng yn sylweddol yn ystod y 10 i 15 mlynedd nesaf, ac mae eisoes yn anodd iawn recriwtio gofalwyr cyflogedig. Mae'n swydd nad yw’n talu'n dda, gyda phwysau amser enfawr, yn aml iawn nid ydynt yn cael eu talu am bellter y teithio y maen nhw’n ei wneud, ac nid yw'n waith uchel ei barch yn aml ymhlith pobl eraill mewn cymdeithas. Beth ydych chi fel Llywodraeth Cymru yn mynd i’w wneud i godi a gwella statws gofalu fel y gallwn gael mwy o ofalwyr, a beth ydych chi'n credu y gallai eich Llywodraeth ei wneud i annog a gwobrwyo’r bobl hynny sy’n darparu gofal di-dâl yn anhunanol, ddydd ar ôl dydd, i’w hanwyliaid?

The Member will know that unfair employment practices—she’s identified them—are bad for individuals. That’s why we’re taking action on zero-hours contracts through guidance, through procurement, and through our consultation on proposed regulations for social care. It’s hugely important, of course, that the caring profession is valued, hugely important that they are rewarded appropriately, and that, of course, is what the regulations intend to do.

Bydd yr Aelod yn gwybod bod arferion cyflogaeth annheg—mae hi wedi eu nodi nhw—yn ddrwg i unigolion. Dyna pam yr ydym ni’n cymryd camau ynghylch contractau dim oriau trwy ganllawiau, trwy gaffael, a thrwy ein hymgynghoriad ar reoliadau arfaethedig ar gyfer gofal cymdeithasol. Mae'n hynod bwysig, wrth gwrs, bod y proffesiwn gofalu yn cael ei werthfawrogi, yn hynod bwysig eu bod nhw’n cael eu gwobrwyo'n briodol, a dyna, wrth gwrs, y mae'r rheoliadau yn bwriadu ei wneud.

Aelodau'r Lluoedd Arfog

Armed Forces Personnel

7. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu sut y mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi aelodau'r lluoedd arfog yng Nghwm Cynon sy'n gwasanaethu ar hyn o bryd ac sydd wedi ymddeol, a'u teuluoedd? OAQ(5)0682(FM)

7. Will the First Minister outline how the Welsh Government is supporting serving and retired armed forces personnel and their families in the Cynon Valley? OAQ(5)0682(FM)

We’ve made it clear in ‘Taking Wales Forward’ that our commitment is to support both serving and ex-service personnel and their families, so that they are not disadvantaged by their service.

Rydym ni wedi ei gwneud yn eglur yn 'Symud Cymru Ymlaen' mai ein hymrwymiad yw cefnogi personél sy'n gwasanaethu a chyn-bersonél lluoedd arfog a'u teuluoedd, fel nad ydynt o dan anfantais oherwydd eu gwasanaeth.

First Minister, on Saturday I will be attending Rhondda Cynon Taf County Borough Council’s Armed Forces Day event in Aberdare, and I want to applaud RCT for their proactive approach in this issue as councils have such a key role in delivering many of the front-line services personnel and their families rely on. The minutes of the expert group on the needs of the armed forces community in Wales note plans to review the work of armed forces champions. Are you able to give us an update on this important work, how it supports our armed forces and meets their needs?

Prif Weinidog, byddaf yn mynd i ddigwyddiad Diwrnod y Lluoedd Arfog Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf yn Aberdâr ddydd Sadwrn, a hoffwn gymeradwyo Rhondda Cynon Taf am eu hagwedd ragweithiol yn y mater hwn, gan fod gan gynghorau swyddogaeth mor allweddol o ran darparu llawer o'r personél gwasanaethau rheng flaen y mae personél gwasanaethau a'u teuluoedd yn dibynnu arnynt. Mae cofnodion y grŵp arbenigol ar anghenion y gymuned lluoedd arfog yng Nghymru yn nodi cynlluniau i adolygu gwaith hyrwyddwyr y lluoedd arfog. A allwch chi roi diweddariad i ni ar y gwaith pwysig hwn, sut y mae'n cefnogi ein lluoedd arfog ac yn diwallu eu hanghenion?

Yes. I was at Armed Forces Day myself—our Welsh national Armed Forces Day—in Caerphilly on Saturday. Very important to support that event. I now I have to say that the one event that stands out in my mind is a gentleman in uniform coming towards me, shaking my hand, and saying, ‘Well done on the election result’, not realising that Alun Cairns was standing next to me. But, nevertheless, I’ll take that for what it is. But I can say, in terms of the issue itself, the Cabinet Secretary for Communities and Children, who chairs, of course, the armed forces expert group, will be meeting with local authority champions following the summer recess to discuss their role and the support they can give to the armed forces community in their areas, building on, of course, what we have already done as a Government.

Gallaf. Roeddwn yn Niwrnod y Lluoedd Arfog fy hun—ein Diwrnod y Lluoedd Arfog cenedlaethol ni yng Nghymru—yng Nghaerffili ddydd Sadwrn. Mae’n bwysig iawn cefnogi'r digwyddiad hwnnw. Nawr, mae’n rhaid i mi ddweud mai’r un digwyddiad sy'n sefyll allan yn fy meddwl yw gŵr mewn lifrai yn dod tuag ataf, yn ysgwyd fy llaw, ac yn dweud, 'Da iawn ar ganlyniad yr etholiad', heb sylweddoli bod Alun Cairns yn sefyll wrth fy ochr. Ond, serch hynny, byddaf yn derbyn hynny am yr hyn yr ydyw. Ond gallaf ddweud, o ran y mater ei hun, y bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant, sy'n cadeirio, wrth gwrs, y grŵp arbenigol ar y lluoedd arfog, yn cyfarfod â hyrwyddwyr awdurdod lleol yn dilyn toriad yr haf i drafod eu swyddogaeth a'r gefnogaeth y gallant ei rhoi i'r gymuned lluoedd arfog yn eu hardaloedd, gan adeiladu, wrth gwrs, ar yr hyn yr ydym ni wedi ei wneud eisoes fel Llywodraeth.

First Minister, you’ll know that Nantgarw has recently been chosen as the base for the new 24-hour helpline for armed forces veterans. This will be a great help all over Wales, but also for RCT and Cynon Valley in particular. Now, this is part of the 2014 veterans transition review, which also recommended that local authorities conduct an audit of their social housing provision and see how that does serve armed forces personnel and veterans. Do you agree that Welsh local authorities should take part in this review, and get on with that work as soon as possible?

Prif Weinidog, byddwch yn gwybod bod Nantgarw wedi ei ddewis yn ddiweddar fel y ganolfan ar gyfer y llinell gymorth 24 awr newydd ar gyfer cyn-filwyr y lluoedd arfog. Bydd hyn o gymorth mawr ar hyd a lled Cymru, ond hefyd i Rhondda Cynon Taf a Chwm Cynon yn arbennig. Nawr, mae hyn yn rhan o adolygiad pontio cyn-filwyr 2014, a argymhellodd hefyd y dylai awdurdodau lleol gynnal archwiliad o'u darpariaeth tai cymdeithasol a gweld sut mae hynny’n gwasanaethu personél a chyn-filwyr y lluoedd arfog. A ydych chi’n cytuno y dylai awdurdodau lleol Cymru gymryd rhan yn yr adolygiad hwn, a bwrw ymlaen â’r gwaith hwnnw cyn gynted â phosibl?

Yes, it’s very important that they’re able to assess the need in their areas particularly. In terms of housing, we have developed an ex-service personnel housing referral pathway to help them and their families make an informed choice of their accommodation needs on transferring back into civilian life. On top of that, to further promote the pathway, we have developed advice cards for ex-service personnel sleeping rough—too many, I’m afraid, but we know that the problem is there—with leaflets and posters. And these publications will include contact details for the new veterans’ gateway service. It’s designed to be a one-stop shop for veterans and family members to access services and support in one place. So, much has been done already, not just to provide information to those who need housing and are looking for housing, but those who are in desperate need and are sleeping rough.

Ydw, mae'n bwysig iawn eu bod nhw’n gallu asesu'r angen yn eu hardaloedd nhw yn benodol. O ran tai, rydym ni wedi datblygu llwybr atgyfeirio tai ar gyfer cyn-bersonél y lluoedd arfog i'w helpu nhw a'u teuluoedd i wneud dewis cytbwys am eu hanghenion llety wrth symud yn ôl i fywyd fel sifiliaid. Ar ben hynny, er mwyn hyrwyddo'r llwybr ymhellach, rydym ni wedi datblygu cardiau cyngor i gyn-filwyr sy’n cysgu ar y stryd—llawer gormod, mae gen i ofn, ond rydym ni’n gwybod bod y broblem yno—gyda thaflenni a phosteri. A bydd y cyhoeddiadau hyn yn cynnwys manylion cyswllt ar gyfer y gwasanaeth porth y cyn-filwyr newydd. Mae wedi ei gynllunio i fod yn siop un stop ar gyfer cyn-filwyr ac aelodau eu teuluoedd i gael mynediad at wasanaethau a chymorth mewn un lle. Felly, mae llawer wedi ei wneud eisoes, nid yn unig i ddarparu gwybodaeth i'r rhai sydd angen tai ac yn chwilio am dai, ond i’r rhai sydd mewn angen dybryd ac yn cysgu ar y stryd.

First Minister, will your Government legislate to guarantee housing and healthcare for veterans who have seen active service?

Prif Weinidog, a wnaiff eich Llywodraeth ddeddfu i warantu tai a gofal iechyd i gyn-filwyr sydd wedi gweld gwasanaeth gweithredol?

Well, we’ve done much so far: £585,000 per annum is provided to Veterans’ NHS Wales, a unique service, the only one of its kind in the UK. We know that over 2,900 referrals have been received in that time. Service personnel in need of particular specialist healthcare can access the fast-track referral pathway—that’s a joint initiative between the Defence Medical Services and NHS Wales that prioritises access to secondary care, and that ensures that serving members of the armed forces are not disadvantaged by their service and have the same standard of access to healthcare as that received by any other resident in Wales.

Wel, rydym ni wedi gwneud llawer hyd yn hyn: darperir £585,000 y flwyddyn i GIG Cymru y Cyn-filwyr, gwasanaeth unigryw, yr unig un o'i fath yn y DU. Rydym ni’n gwybod bod dros 2,900 o atgyfeiriadau wedi cael eu derbyn yn ystod y cyfnod hwnnw. Gall personél lluoedd arfog sydd angen gofal iechyd arbenigol penodol gael mynediad at y llwybr atgyfeirio carlam—menter ar y cyd yw honno rhwng Gwasanaethau Meddygol yr Adran Amddiffyn a GIG Cymru sy'n blaenoriaethu mynediad at ofal eilaidd, ac sy'n sicrhau nad yw aelodau sy'n gwasanaethu yn y lluoedd arfog o dan anfantais oherwydd eu gwasanaeth ac yn cael yr un safon o fynediad at ofal iechyd a’r hyn a geir gan unrhyw drigolion eraill yng Nghymru.

Anableddau Dysgu

Learning Disabilities

8. Pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd dros y 12 mis nesaf i wella bywydau pobl yng Nghymru sy'n byw gydag anableddau? OAQ(5)0680(FM)

8. What action will the Welsh Government take to improve the lives of people with learning disabilities in Wales over the next twelve months? OAQ(5)0680(FM)

A learning disability advisory group is established. It will advise on a reviewed strategic action plan. Learning disability is a priority for regional partnership boards as well, and, of course, in 2016 we extended the integrated care fund to include support for people with a learning disability.

Mae grŵp cynghori ar anableddau dysgu wedi ei sefydlu. Bydd yn cynghori ar gynllun gweithredu strategol wedi ei adolygu. Mae anableddau dysgu yn flaenoriaeth i fyrddau partneriaeth rhanbarthol hefyd, ac, wrth gwrs, estynnwyd y gronfa gofal integredig gennym yn 2016 i gynnwys cymorth i bobl ag anableddau dysgu.

Thank you for the reply, First Minister. A recent report by Estyn said that colleges should do more to prepare young people with learning disabilities for independent living. They found that only a few set realistic goals to help students develop their communication and work skills, and called for colleges to set individual learning plans and to design programmes that challenge pupils more. What action will the Welsh Government take in view of Estyn’s findings to help and support students with learning disabilities to achieve their full potential in life?

Diolch am yr ateb, Prif Weinidog. Dywedodd adroddiad diweddar gan Estyn y dylai colegau wneud mwy i baratoi pobl ifanc ag anableddau dysgu ar gyfer byw'n annibynnol. Canfuwyd ganddynt mai dim ond ychydig sy’n gosod nodau realistig i helpu myfyrwyr i ddatblygu eu sgiliau cyfathrebu a gwaith, a galwyd ar golegau i osod cynlluniau dysgu unigol ac i gynllunio rhaglenni sy'n herio mwy ar ddisgyblion. Pa gamau wnaiff Llywodraeth Cymru eu cymryd o ystyried canfyddiadau Estyn i helpu a chynorthwyo myfyrwyr ag anableddau dysgu i wireddu eu potensial llawn mewn bywyd?

He will know that the response to Estyn’s recommendations was published last week. But I can say in 2015-16, for example, we invested over £140,000 on a project to support workforce capacity building in the FE sector, with a particular emphasis on increasing access for young people with complex learning disabilities. We are also investing an additional £250,000 during 2016—or have invested an additional £250,000 for 2016-17—for a project to improve the quality of teaching and learning in the independent living skills learning area on top of, of course, the response that we’ve already given.

Bydd yn gwybod bod yr ymateb i argymhellion Estyn wedi cael eu cyhoeddi yr wythnos diwethaf. Ond gallaf ddweud yn 2015-16, er enghraifft, ein bod ni wedi buddsoddi dros £140,000 mewn prosiect i gefnogi gwaith cynyddu capasiti’r gweithlu yn y sector addysg bellach, gyda phwyslais arbennig ar gynyddu mynediad i bobl ifanc ag anableddau dysgu cymhleth. Rydym ni hefyd yn buddsoddi £250,000 ychwanegol yn ystod 2016—neu wedi buddsoddi £250,000 ychwanegol ar gyfer 2016-17—ar gyfer prosiect i wella ansawdd addysgu a dysgu ym maes dysgu sgiliau byw'n annibynnol yn ogystal, wrth gwrs, â’r ymateb yr ydym ni eisoes wedi ei roi.

The First Minister will know that the Welsh Government’s strategies depend very much on front-line delivery, very often from third sector organisations. So, within the Bridgend and Ogmore area, it’s organisations like Drive, like Cartrefi Cymru, like Mirus, and also Bridgend County Borough Council’s supported living service—all of these play a key role in enabling people with disabilities to live independently at home or close to home. So, what more can the Welsh Government do, not only at a strategic level, but working in partnership with those organisations and with local authorities, to deliver that support for independent living?

Bydd y Prif Weinidog yn gwybod bod strategaethau Llywodraeth Cymru yn dibynnu’n fawr iawn ar ddarpariaeth rheng flaen, yn aml iawn gan fudiadau trydydd sector. Felly, yn ardal Pen-y-bont ar Ogwr a Chwm Ogwr, sefydliadau fel Drive, fel Cartrefi Cymru, fel Mirus, a hefyd gwasanaeth byw â chymorth Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr—mae pob un o'r rhain yn cyflawni swyddogaeth allweddol o ran galluogi pobl ag anableddau i fyw'n annibynnol yn eu cartrefi neu’n agos at eu cartrefi. Felly, beth arall all Llywodraeth Cymru ei wneud, nid yn unig ar lefel strategol, ond drwy weithio mewn partneriaeth â’r sefydliadau hynny a chydag awdurdodau lleol, i ddarparu’r cymorth hwnnw ar gyfer byw'n annibynnol?

Well, the learning disability advisory group was set up in 2012. Its purpose is to inform learning disability policy within the context of the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014 and to provide advice to the Welsh Ministers on learning disability issues. The group is made up of learning disabled people, third sector organisations working in the field, and health and social care representatives. Alongside that, a learning disability strategic action plan is being developed, following the review of learning disability that’s currently being undertaken.

Wel, sefydlwyd y grŵp cynghori ar anableddau dysgu yn 2012. Ei ddiben yw hysbysu polisi anableddau dysgu yng nghyd-destun Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 ac i roi cyngor i Weinidogion Cymru ar faterion anableddau dysgu. Mae'r grŵp yn cynnwys pobl ag anableddau dysgu, sefydliadau trydydd sector sy'n gweithio yn y maes, a chynrychiolwyr iechyd a gofal cymdeithasol. Ochr yn ochr â hynny, mae cynllun gweithredu strategol ar anableddau dysgu yn cael ei ddatblygu, yn dilyn yr adolygiad o anableddau dysgu sy'n cael ei gynnal ar hyn o bryd.

Ardrethi Busnes

Business Rates

9. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ardrethi busnes yn y sector ynni cymunedol? OAQ(5)0686(FM)[W]

9. Will the First Minister make a statement on business rates in the community energy sector? OAQ(5)0686(FM)[W]

Yn 2017-18 mae mwy na £210 miliwn o ryddhad yn cael ei ddarparu i helpu trethdalwyr gyda’u hardrethi annomestig. Mae’r rheini ar gael i bob trethdalwr cymwys sy’n bodloni’r meini prawf, gan gynnwys prosiectau ynni cymunedol.

In 2017-18 more than £210 million of relief is being provided to help ratepayers with their non-domestic rates. These reliefs are available to all eligible ratepayers who meet the criteria, including community energy projects.

Ddydd Sadwrn, roeddem ni’n lansio dau gynllun ynni dŵr yn Arfon, sef Ynni Padarn Peris ac Ynni Ogwen. Mae Ynni Anafon yn weithredol yn barod ac rydw i’n falch iawn bod gennym ni dri chynllun sydd yn harneisio un o’n hadnoddau naturiol mwyaf dibynadwy ni, sef dŵr, a bod yr elw sy’n cael ei greu yn cael ei wario ar brosiectau yn y gymuned ac yn dod â manteision i bobl leol. Ond, yn anffodus, mae’r broses o ailbrisio trethi wedi creu pryder mawr yn y sector yma ac yn debygol o rwystro datblygiadau i’r dyfodol. Mae’r Alban wedi mynd ati i gyflwyno pecyn rhyddhad trethi ar gyfer cynlluniau o’r fath, gan ddangos yn glir eu cefnogaeth nhw i’r sector yma. A fedrwch chi ymrwymo y bydd Llywodraeth Cymru hefyd yn cyflwyno pecyn tebyg a fydd yn rhoi gwell sicrwydd i gynlluniau ynni cymunedol ar draws Cymru?

On Saturday, we launched two hydro energy projects in Arfon, Ynni Padarn Peris and Ynni Ogwen. Ynni Anafon is already in operation. I’m very pleased that we have three schemes that harness one of our most reliable natural resources, namely water, and that the profits generated are spent on projects in the community and bring benefits to local people. Unfortunately, the process of re-evaluating rates has created great concern in this sector and is likely to prevent development in the future. Scotland has introduced a package of rate relief for such schemes, clearly showing their support for this sector. Can you commit that the Welsh Government will also introduce a similar package, which will bring greater assurances to community energy programmes across Wales?

Wrth gwrs, mae yna gynllun mewn lle yn barod er mwyn sicrhau bod rhyddhad i gwmnïau ynglŷn â threthi yn y ffordd hwn. Rŷm ni yn gweithio gyda’r sector er mwyn sicrhau pa fath o gefnogaeth gellid cael ei roi ynglŷn â beth sydd yna ar hyn o bryd, ac wrth gwrs rŷm ni’n moyn sicrhau bod y sector yn tyfu yn y pen draw. Mae’n anodd i wybod beth yw’r ffactorau unigol ynglŷn â’r cwmni y mae’r Aelod wedi sôn amdano, a pa fath o brofiad maen nhw wedi’i gael. Os mae hi’n moyn ysgrifennu ataf i gyda beth mae hi wedi clywed ganddyn nhw, fe fyddwn i’n falch i ateb.

Of course, there is a scheme already in place to ensure that there is relief given to companies on rates. We wish to work with the sector to explore what kind of support can be given, and, of course, we want to ensure that the sector grows. It’s difficult to know what the individual factors affecting the company that the Member has alluded to may be, and what kind of experience they may have had, but if she wishes to write to me with their story, I’d be very happy to respond.

First Minister, we know that many of those who have developed these community hydro projects are very, very worried about these huge increases. Now, as the member for Arfon has alluded to, the Scottish Government has actually said that it will have 100 per cent business rates relief for these projects, and even the Government in England has committed that it will not cost them more than £600 in increases. Can we have those assurances from the Welsh Government that we will put those sorts of rate reliefs into place?

Prif Weinidog, rydym ni’n gwybod bod llawer o'r rheini sydd wedi datblygu’r prosiectau hydro cymunedol hyn yn bryderus dros ben am y cynnydd enfawr hwn. Nawr, fel y mae’r aelod dros Arfon wedi cyfeirio ato, mae Llywodraeth yr Alban wedi dweud y bydd ganddi ryddhad ardrethi busnes o 100 y cant i’r prosiectau hyn, ac mae hyd yn oed y Llywodraeth yn Lloegr wedi ymrwymo na fydd yn costio mwy na £600 yn fwy iddynt. A allwn ni gael y sicrwydd hwnnw gan Lywodraeth Cymru y byddwn ni’n rhoi’r mathau hynny o ryddhad ardrethi ar waith?

Well, we already have a rate relief system for non-domestic rates that is more generous than is the case, for example, in England. More businesses are covered by that relief scheme than is the case there. I can also say that WEFO has put out a call for organisations to submit proposals to benefit from £14 million of EU funds for small-scale renewable energy initiatives: £10 million is available to west Wales and the Valleys and £4 million to east Wales. Any organisation, whether they are public, private or third sector, can apply. I can say that the deadline for proposals is 30 June, so not a huge amount of time left, but nevertheless that offer has been on the table for some time.

Wel, mae gennym ni eisoes system rhyddhad ardrethi ar gyfer ardrethi annomestig sy'n fwy hael na’r hyn sydd ar gael, er enghraifft, yn Lloegr. Mae mwy o fusnesau wedi eu cynnwys yn y cynllun rhyddhad hwnnw nag sy'n wir yno. Gallaf hefyd ddweud bod WEFO wedi galw ar sefydliadau i gyflwyno cynigion i elwa ar £14 miliwn o arian yr UE ar gyfer mentrau ynni adnewyddadwy ar raddfa fach: mae £10 miliwn ar gael i orllewin Cymru a'r Cymoedd a £4 miliwn i ddwyrain Cymru. Caiff unrhyw sefydliad, pa un a yw yn y sector cyhoeddus, y sector preifat neu'r trydydd sector, wneud cais. Gallaf ddweud mai’r dyddiad cau ar gyfer cynigion yw 30 Mehefin, felly nid oes llawer iawn o amser ar ôl, ond serch hynny mae’r cynnig hwnnw wedi bod ar gael ers cryn amser.

2. Cynnig am Ddadl Frys o dan Reol Sefydlog 12.69: Cytundeb ‘Hyder a Chyflenwi’ Llywodraeth y DU a Phlaid yr Unoliaethwyr Democrataidd
2. Proposal for an Urgent Debate under Standing Order 12.69: The UK Government-DUP ‘Confidence and Supply’ Agreement

Yn unol â Rheol Sefydlog 12.69, rwyf wedi derbyn cais gan y Prif Weinidog i wneud cynnig am ddadl frys, ac rwy’n galw ar Carwyn Jones i wneud y cynnig.

In accordance with Standing Order 12.69, I have accepted a request from the First Minister to move a motion for an urgent debate, and I call on Carwyn Jones to move the motion.

Cynnig

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, o dan Reol Sefydlog 12.69, yn ystyried Cytundeb ‘Hyder a Chyflenwi’ Llywodraeth y DU a Phlaid yr Unoliaethwyr Democrataidd fel mater brys sydd o bwys cyhoeddus.

Motion

To propose that the National Assembly for Wales, under Standing Order 12.69, consider the UK Government-DUP confidence and supply agreement as a matter of urgent public importance.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Yesterday, Llywydd, we saw an announcement of a financial deal between the Conservative Party and the Democratic Unionist Party that has cause widespread concern, not just amongst parties in the Chamber, but amongst the general public in Wales. Of particular concern is the amount—£1 billion—and also that extra money has been provided for health and education, areas that are normally provided for via the Barnett formula. Why, for example, there are health pressures in Northern Ireland and not in Wales, as the UK Government sees it—we will have to get an explanation as to why that is. Nor is it the case that a comparison can be made with city deals. This is £1 billion over two years; city deals in Wales deliver something like £60 million a year, or £120 million over the same period. It is only right, given the effect on the finances of Wales, that Members in this Chamber have the opportunity to express a view, and express their concerns about the deal that was done yesterday, and so I formally move the appropriate motion under the Standing Order in order for that debate to take place.

Ddoe, Llywydd, gwelsom gyhoeddiad o gytundeb ariannol rhwng y Blaid Geidwadol a'r Blaid Unoliaethol Ddemocrataidd sydd wedi peri pryder eang, nid yn unig ymhlith pleidiau yn y Siambr, ond ymhlith y cyhoedd yn gyffredinol yng Nghymru. Yr hyn sy’n destun pryder arbennig yw'r swm—£1 biliwn—a hefyd bod arian ychwanegol wedi cael ei ddarparu ar gyfer iechyd ac addysg, meysydd y darperir ar eu cyfer trwy fformiwla Barnett fel rheol. Pam, er enghraifft, mae pwysau iechyd yng Ngogledd Iwerddon ac nid yng Nghymru, fel y mae Llywodraeth y DU yn ei weld—bydd yn rhaid i ni gael esboniad o’r rheswm am hynny. Nid yw’n wir ychwaith y gellir gwneud cymhariaeth o ran cytundebau dinas. Mae hyn yn £1 biliwn dros ddwy flynedd; mae cytundebau dinas yng Nghymru yn darparu rhywbeth fel £60 miliwn y flwyddyn, neu £120 miliwn dros yr un cyfnod. Nid yw ond yn iawn, o ystyried yr effaith ar gyllid Cymru, bod Aelodau yn y Siambr hon yn cael cyfle i fynegi barn, ac i fynegi eu pryderon am y cytundeb a wnaed ddoe, ac felly cynigiaf y cynnig priodol yn ffurfiol o dan y Rheol Sefydlog i’r ddadl honno gael ei chynnal.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig am ddadl frys? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Felly, derbynnir y cynnig am ddadl frys yn unol â’r Rheol Sefydlog perthnasol.

The proposal is to agree the motion for an urgent debate. Does any Member object? The motion for an urgent debate is, therefore, agreed in accordance with the relevant Standing Order.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Gan ein bod ni nawr wedi penderfynu y bydd y ddadl yn cael ei chynnal, yna mi fedraf i gadarnhau y bydd y ddadl yn cael ei chynnal yn hwyrach heddiw, yn dilyn y ddadl ar Gyfnod 4 o’r Bil Treth Gwarediadau Tirlenwi (Cymru).

As we have now resolved that this debate will take place, I can confirm that it will take place later this afternoon, following the Stage 4 debate on the Landfill Disposals Tax (Wales) Bill.

3. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
3. 2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad a chyhoeddiad busnes, ac rwy’n galw ar arweinydd y tŷ, Jane Hutt.

The next item on our agenda is the business statement and announcement, and I call on the leader of the house, Jane Hutt.

Llywydd, I’ve three changes to report to this week’s business. Later today the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure will make an oral statement on the Circuit of Wales. As a result, I postpone the oral statements on historic environment policy and legislation and the update on the pathfinder 111 NHS service in Wales until next week. Business for the next three weeks is as shown on the business statement and announcement, found among the meeting papers available to Members electronically.

Llywydd, mae tri newid gennyf i'w hadrodd i fusnes yr wythnos hon.  Yn ddiweddarach heddiw bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith yn gwneud datganiad llafar ar Gylchdaith Cymru. O ganlyniad i hyn, rwyf yn gohirio'r datganiadau llafar ar bolisi a deddfwriaeth amgylchedd hanesyddol a'r wybodaeth ddiweddaraf am wasanaeth y GIG ‘pathfinder 111’ yng Nghymru tan yr wythnos nesaf. Mae'r busnes ar gyfer y tair wythnos nesaf fel y dangosir yn y datganiad busnes a’r cyhoeddiad, a geir ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael yn electronig i'r Aelodau.

Thank you, leader of the house, for your statement. Can I call for a statement from the Cabinet Secretary for Education on the allegations of racism and discrimination against non-white teaching staff in Welsh schools? You’ll be aware that there were concerns that were raised by Race Council Cymru regarding allegations of racism, and that that could be putting applicants from ethnic minority backgrounds off in terms of applying to be enrolled onto teacher training courses. This is clearly something we have to address. We’re not having sufficient numbers of people from non-white backgrounds making applications onto courses at the moment, and that could be a factor in the underachievement of learners from some specific ethnic minority backgrounds. So, I would appreciate it if you could schedule a statement as soon as possible.

Diolch i chi, arweinydd y tŷ, am eich datganiad. A gaf i alw am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg ar yr honiadau o hiliaeth a gwahaniaethu yn erbyn staff addysgu nad ydynt yn wyn eu croen yn ysgolion Cymru? Byddwch yn ymwybodol o’r pryderon a godwyd gan Gyngor Hil Cymru ynghylch honiadau o hiliaeth, ac y gallai hynny fod yn anghymell ymgeiswyr o gefndiroedd lleiafrifoedd ethnig rhag gwneud cais i gael eu cofrestru ar gyrsiau hyfforddi athrawon. Mae hyn yn amlwg yn rhywbeth y mae’n rhaid i ni fynd i'r afael ag ef. Nid oes digon o bobl o gefndiroedd heb fod yn wyn yn gwneud ceisiadau i fynd ar gyrsiau ar hyn o bryd, a gallai hynny fod yn ffactor o ran tangyflawni yn achos dysgwyr o rai cefndiroedd lleiafrifoedd ethnig penodol. Felly, byddwn i’n gwerthfawrogi pe gallech drefnu datganiad cyn gynted â phosib.

I thank Darren Millar for raising that very important point. Those allegations must be and are being taken very seriously. I know the Cabinet Secretary for Education will want to address that. Of course, this is the sort of issue as well that I know that, in her meetings with the education unions—that these issues are also discussed.

Diolch i Darren Millar am godi'r pwynt pwysig iawn hwnnw. Mae'n rhaid i’r honiadau hynny gael eu cymryd o ddifrif ac mae hynny’n digwydd. Rwy'n gwybod y bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg yn awyddus i fynd i'r afael â hynny. Wrth gwrs, dyma’r math o broblem hefyd y gwn, yn ei chyfarfodydd ag undebau addysg—sy’n cael ei drafod.

I want to raise the issue of Cardiff Aviation, based in the Vale of Glamorgan. It’s another company that has received millions of pounds from the Welsh Government, promising to bring thousands of jobs to south Wales. It now seems that only a third of those jobs were created, and I had to bring to light that Cardiff Aviation have failed to pay any rent for a number of years. It now emerges that your Government has written off the £1.5 million, which you’ll never get back. It’s also emerged that employees have gone unpaid for months, and your Government is now distancing itself from the company. When the poorest people in Wales are unable to pay their rent because of the bedroom tax, Labour councils throw those people out on the street. Why have you let millionaire owners of Cardiff Aviation get away with paying nothing in rent and writing the debt off, and why are you distancing yourselves from this company when you should be demanding that the hard workers at Cardiff Aviation get the wages that they have worked for?

Hoffwn i godi’r mater ynghylch Cardiff Aviation, a leolir ym Mro Morgannwg. Mae'n gwmni arall sydd wedi derbyn miliynau o bunnoedd gan Lywodraeth Cymru, gan addo dod â miloedd o swyddi i dde Cymru. Mae'n ymddangos bellach mai dim ond traean o'r swyddi hynny gafodd eu creu, ac roedd yn rhaid i mi roi sylw i’r ffaith bod Cardiff Aviation wedi methu â thalu unrhyw rent am nifer o flynyddoedd. Mae nawr yn dod i'r amlwg bod eich Llywodraeth wedi talu’r £1.5 miliwn hwn, arian na chewch chi byth yn ôl. Mae hefyd wedi dod i’r amlwg nad yw’r gweithwyr wedi eu talu ers misoedd, a bod eich Llywodraeth nawr yn ymbellhau oddi wrth y cwmni. Pan na fydd y bobl dlotaf yng Nghymru yn gallu talu eu rhent oherwydd y dreth ystafell wely, mae cynghorau Llafur yn taflu’r bobl hynny allan i’r stryd. Pam ydych chi wedi caniatáu i berchnogion ‘Cardiff Aviation’, sy’n filiwnyddion, osgoi cosb am dalu dim rhent, a chithau wedi talu’r ddyled, a pham yr ydych yn ymbellhau eich hunain oddi wrth y cwmni hwn pan ddylech chi fod yn mynnu bod y gweithwyr diwyd yn Cardiff Aviation yn cael y cyflog y maen nhw wedi gweithio amdano?

The company Cardiff Aviation is currently meeting all of their financial commitments to the Welsh Government. The management of Cardiff Aviation Ltd’s workforce is a matter for the company. Welsh Government has had no involvement in the company’s recently announced workforce reshaping. The agreement between the Welsh Government and Cardiff Aviation is commercially sensitive and it would be inappropriate for us to comment on its content.

Mae cwmni Cardiff Aviation ar hyn o bryd yn bodloni ei holl ymrwymiadau ariannol i Lywodraeth Cymru. Mater i Cardiff Aviation Ltd yw rheoli’r gweithlu. Nid yw Llywodraeth Cymru wedi chwarae unrhyw ran wrth ail-lunio’r gweithlu, a gyhoeddwyd yn ddiweddar gan y cwmni. Mae'r cytundeb rhwng Llywodraeth Cymru a Cardiff Aviation yn fasnachol sensitif ac ni fyddai'n briodol i ni wneud sylwadau ar ei gynnwys.

Last week we had the awful news that Tesco will be making 1,100 employees redundant from its customer service centre on Maes-y-Coed Road in my constituency of Cardiff North. I had a meeting with senior managers last Thursday and on Friday I visited the site with my colleague Jenny Rathbone and with Anna McMorrin, the newly elected Labour MP for Cardiff North. We met the employees who were absolutely devastated by this news, because there has been a presence for 27 years for these types of services that are provided by Tesco, and I know that we all agree that this is a huge blow to all the individuals and the area involved. I was able to raise this issue in economy questions to Ken Skates last week, but in view of the fact this is such a huge number of jobs, and in view of the impact it will have on the area, would it be possible to have either a statement on this issue, so that we can raise it, or a debate on this particular issue?

Yr wythnos diwethaf cawsom y newyddion ofnadwy y bydd Tesco yn diswyddo 1,100 o weithwyr yn ei ganolfan gwasanaethau cwsmeriaid ar Ffordd Maes-y-Coed yn fy etholaeth i, sef Gogledd Caerdydd. Cefais gyfarfod ag uwch reolwyr ddydd Iau diwethaf ac ymwelais â'r safle ddydd Gwener gyda fy nghydweithiwr Jenny Rathbone ac Anna McMorrin, yr AS Llafur newydd ei hethol ar gyfer Gogledd Caerdydd. Cawsom gyfarfod â'r gweithwyr a oedd wedi’u siomi’n llwyr gan y newyddion hyn, oherwydd bu presenoldeb am 27 mlynedd ar gyfer y mathau hyn o wasanaethau sy'n cael eu darparu gan Tesco, a gwn ein bod i gyd yn cytuno bod hon yn ergyd enfawr i'r holl unigolion a’r ardal dan sylw. Roeddwn i’n gallu codi'r mater hwn yn y sesiwn cwestiynau ar yr economi i Ken Skates yr wythnos diwethaf, ond o ystyried y ffaith bod nifer y swyddi mor fawr, ac o ystyried yr effaith a gaiff ar yr ardal, a fyddai'n bosibl naill ai gael datganiad ar y mater hwn, fel y gallwn ei godi, neu ddadl ar y mater penodol hwn?

I thank Julie Morgan for raising this today. Indeed, you were able to raise it just after the news had broken last week when the Cabinet Secretary was undertaking his oral questions. Also, Jenny Rathbone and, of course, Anna McMorrin—we saw her raising this in the House of Commons very clearly and forcefully. It’s devastating news for the workforce and their families, as you identified, Julie. The First Minister and the Cabinet Secretary for economy have already spoken to Matt Davies, the chief executive of Tesco, to express our concerns at this decision, and reiterated our commitments to do everything we can to support the workers during this very difficult period, clearly working in close collaboration with Tesco and the major support agencies locally, including Careers Wales, Jobcentre Plus, colleges and Cardiff council, to deliver a comprehensive package of support for the workers affected by this decision. But also, importantly, USDAW, the union, is working very closely with colleagues to provide the support they need, and is closely engaged in the ongoing consultation. I think this clearly has to be a matter on which the Cabinet Secretary and the Government will be updating Members accordingly, taking on board the importance, of course, of this being raised this afternoon in the business statement.

Diolch i Julie Morgan am godi hyn heddiw. Yn wir, roeddech wedi gallu ei godi ychydig ar ôl cyhoeddi’r newyddion yr wythnos diwethaf pan oedd Ysgrifennydd y Cabinet yn ymgymryd â'i gwestiynau llafar. Hefyd, Jenny Rathbone ac, wrth gwrs, Anna McMorrin—fe’u gwelsom yn codi hyn yn Nhŷ'r Cyffredin yn glir ac yn rymus iawn. Mae'n newyddion dinistriol i’r gweithlu ac i’w teuluoedd, fel y gwnaethoch chi ei nodi, Julie. Mae’r Prif Weinidog ac Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi eisoes wedi siarad â Matt Davies, prif weithredwr Tesco, i fynegi ein pryderon am y penderfyniad hwn, a phwysleisiwyd ein hymrwymiadau i wneud pob dim o fewn ein gallu i gefnogi'r gweithwyr yn ystod y cyfnod anodd iawn hwn, gan weithio, yn amlwg, mewn cydweithrediad agos â Tesco a'r asiantaethau cymorth mawr yn lleol, gan gynnwys Gyrfa Cymru, Canolfan Byd Gwaith, colegau a chyngor Caerdydd, i gyflwyno pecyn cynhwysfawr o gymorth ar gyfer y gweithwyr y mae’r penderfyniad hwn yn effeithio arnynt. Ond hefyd, yn bwysig, mae USDAW, yr undeb, yn gweithio'n agos iawn â chydweithwyr i ddarparu'r cymorth sydd ei angen arnynt, ac yn ymwneud yn agos â’r ymgynghoriad sy’n mynd rhagddi. Rwy'n credu ei bod yn amlwg bod yn rhaid i hyn fod yn fater y bydd Ysgrifennydd y Cabinet a'r Llywodraeth yn rhoi diweddariad i'r Aelodau arni yn briodol, gan ystyried pwysigrwydd, wrth gwrs, codi'r mater hwn y prynhawn yma yn y datganiad busnes.

Just to endorse the comments that the Member for Cardiff North raised—and many politicians from across the political divide have met with Tesco. What alarmed me last week was, obviously, the Cabinet Secretary confirming that the Government had had no notice of these redundancies, or potential redundancies, because that’s the term we have to use because it’s subject to consultation. In particular, there hasn’t been a statement forthcoming from the Government to date, given that there was a conference call between the First Minister and the Cabinet Secretary, as the Cabinet Secretary indicated in questions, an hour after he informed the Chamber of events on Wednesday afternoon. I do think it is vitally important that we do get a comprehensive statement from the Government to understand the interaction between large companies when they do come around to these decisions. Tesco, let’s not forget, is the largest private employer in Wales, with 19,000 employees across the length and breadth of Wales. For the Government to completely be blindsided by these proposals really does pose questions about the level of communication.

But secondly, I would implore you as leader of the house that, when these announcements are made, a more timely response is made available to Members around the actions. And I support the actions that the Government have taken to date, but it would have been helpful if we could have had a more timely statement at the back end of last week that could have informed us of the outcomes of the conference call the First Minister and the Cabinet Secretary had undertaken and any assurances that you might have had from the company at such a senior level as to future investment in Wales and, importantly, what potential there might be for reversing this decision. So, I would ask you, leader of the house, to reflect on the flow of information from the Government to Members when such a critical announcement is made. Let’s not forget, this was the biggest single job loss for the last 10 years that’s been announced in Wales, if it is carried out after the consultation period.

Dim ond i ategu'r sylwadau a gododd yr Aelod dros Ogledd Caerdydd—ac mae llawer o wleidyddion o bob plaid wedi cyfarfod â Tesco. Yr hyn a wnaeth fy nychryn i yr wythnos diwethaf oedd, yn amlwg, gadarnhad Ysgrifennydd y Cabinet na chafodd y Llywodraeth unrhyw rybudd o’r diswyddiadau hyn, neu’r diswyddiadau posibl, oherwydd dyna’r term y mae’n rhaid i ni ei ddefnyddio oherwydd ei fod yn destun ymgynghoriad. Yn benodol, ni fu datganiad gan y Llywodraeth hyd yn hyn, o ystyried bod yna alwad gynadledda rhwng y Prif Weinidog ac Ysgrifennydd y Cabinet, fel y nododd Ysgrifennydd y Cabinet yn ystod y cwestiynau, awr ar ôl iddo ddweud wrth y Siambr am ddigwyddiadau brynhawn dydd Mercher. Rwyf yn credu ei fod yn hanfodol bwysig ein bod yn cael datganiad cynhwysfawr gan y Llywodraeth i ddeall y rhyngweithio rhwng y cwmnïau mawr pan fyddan nhw’n cyrraedd y penderfyniadau hyn. Tesco, gadewch i ni beidio ag anghofio, yw'r cyflogwr preifat mwyaf yng Nghymru, gydag 19,000 o weithwyr ar hyd a lled y wlad. Mae natur annisgwyl y cynigion hyn yn codi cwestiynau ynghylch lefel y cyfathrebu.

Ond yn ail, byddwn i’n erfyn arnoch chi fel arweinydd y tŷ, pan fo’r cyhoeddiadau hyn yn cael eu gwneud, bod ymateb mwy prydlon ar gael i’r Aelodau ynghylch y camau gweithredu. Ac rwy’n cefnogi'r camau y mae'r Llywodraeth wedi eu cymryd hyd yn hy. Ond byddai wedi bod yn ddefnyddiol pe gallem fod wedi cael datganiad mwy prydlon ddiwedd yr wythnos diwethaf a allai fod wedi rhoi gwybod i ni am ganlyniadau'r alwad gynhadledda a gafodd y Prif Weinidog ac Ysgrifennydd y Cabinet, ac unrhyw sicrwydd y gallech fod wedi’i gael gan y cwmni ar lefel mor uchel ynghylch buddsoddi yng Nghymru yn y dyfodol ac, yn bwysig, y posibilrwydd a allai fod o wrthdroi’r penderfyniad hwn. Felly, byddwn i’n gofyn i chi, arweinydd y tŷ, ystyried llif yr wybodaeth gan y Llywodraeth i’r Aelodau pan gaiff cyhoeddiad mor hollbwysig ei wneud. Gadewch i ni beidio ag anghofio, mai hon fydd y golled swyddi unigol fwyaf sydd wedi’i chyhoeddi yng Nghymru yn ystod y 10 mlynedd diwethaf, os caiff ei weithredu ar ôl y cyfnod ymgynghori.

Well, of course, Andrew R.T. Davies does recognise the discourtesy—the lack of information, the lack of warning for this devastating news—to the Welsh Government last Wednesday afternoon, and the fact that the Cabinet Secretary was able to say that he was going to then speak, with the First Minister, with the chief executive of Tesco—and, course, meetings that all AMs and MPs, across parties, had engaged with with Tesco. I think it is very important to recognise that Tesco have reiterated that this decision wasn’t a reflection of performance or of doing business in Cardiff. The site has been very successful and, indeed, the fact that the customer service industry is particularly strong in Wales—Cardiff is proving itself a successful and growing location for operations across a broad range of sub-sectors. But this, in terms of the impact it has on the employees—the devastating impact—. You know the Welsh Contact Centre Forum is working very closely to see how it can, with Tesco and the affected employees, help secure alternative employment. But we are in a consultation phase, and the Cabinet Secretary will update accordingly to the Assembly.

Wel, wrth gwrs, mae Andrew R.T. Davies yn cydnabod yr anghwrteisi—y diffyg gwybodaeth, y diffyg rhybudd am y newyddion dinistriol hyn —i Lywodraeth Cymru brynhawn dydd Mercher diwethaf, a’r ffaith bod Ysgrifennydd y Cabinet yn gallu dweud y bydd wedyn yn siarad, gyda'r Prif Weinidog, â phrif weithredwr Tesco—ac, wrth gwrs, y cyfarfodydd a gafodd pob AC ac AS, o bob plaid, â Tesco. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn cydnabod bod Tesco wedi pwysleisio nad yw'r penderfyniad hwn yn adlewyrchiad o berfformiad nac o wneud busnes yng Nghaerdydd. Mae'r safle wedi bod yn hynod lwyddiannus ac, yn wir, mae’r ffaith bod y diwydiant gwasanaeth cwsmeriaid yn arbennig o gryf yng Nghymru—mae Caerdydd yn profi ei hun i fod yn lleoliad llwyddiannus a datblygol ar gyfer gweithrediadau ar draws ystod eang o is-sectorau. Ond mae hyn, o ran yr effaith a gaiff ar y gweithwyr—yr effaith ddinistriol—. Rydych yn gwybod bod Fforwm Canolfan Gyswllt Cymru yn gweithio'n agos iawn i weld sut y gall, ar y cyd â Tesco a'r gweithwyr yr effeithir arnynt, helpu i sicrhau gwaith arall. Ond rydym mewn cyfnod ymgynghori, a bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i'r Cynulliad yn briodol.

Leader of the house, I’m sure that you’d agree that maintaining high standards in our democracy and our electoral system is paramount. I was, therefore, shocked to see the Channel 4 revelations at the end of last week that suggested that a call centre in Neath may have broken data and electoral law when undertaking duties on behalf of the Conservative Party in the recent general election. I’m surprised Andrew R.T. didn’t have time to bring this up just now. These allegations include paid canvassing on behalf of election candidates, banned under election law; political cold calling to prohibited numbers; and misleading calls claiming to be from an independent market research company that does not exist. Now, I’ve already written to South Wales Police’s chief constable on this matter, but I would be grateful if the Welsh Government were to bring forward a statement in terms of what it is doing and intends doing, in conjunction with the UK Government Information Commissioner and others, to uphold and improve standards in our electoral system. Diolch yn fawr.

Arweinydd y tŷ, rwy'n siŵr y byddech yn cytuno bod cynnal safonau uchel yn ein democratiaeth a'n system etholiadol yn hollbwysig. Roeddwn i, felly, yn synnu o weld y datgeliadau ar Channel 4 ddiwedd yr wythnos diwethaf a oedd yn awgrymu y gallai canolfan alwadau yng Nghastell-nedd for wedi torri cyfraith data ac etholiadol wrth gyflawni dyletswyddau ar ran y Blaid Geidwadol yn yr etholiad cyffredinol diwethaf. Rwy'n synnu nad oedd amser gan Andrew RT i sôn am hyn. Mae'r honiadau hyn yn cynnwys talu am ganfasio ar ran ymgeiswyr etholiadol, sydd wedi’i wahardd o dan gyfraith etholiadol; galwadau gwleidyddol digroeso i rifau gwaharddedig; a galwadau camarweiniol yn honni eu bod yn gwmni ymchwil y farchnad annibynnol nad yw'n bodoli. Nawr, rwyf eisoes wedi ysgrifennu at Brif Gwnstabl Heddlu De Cymru ar y mater hwn, ond byddwn i’n ddiolchgar pe byddai Llywodraeth Cymru yn cyflwyno datganiad o ran yr hyn y mae'n ei wneud ac yn bwriadu ei wneud, ar y cyd â Chomisiynydd Gwybodaeth Llywodraeth y DU ac eraill, i gynnal a gwella safonau yn ein system etholiadol. Diolch yn fawr.

Well, I’m very grateful that Dai Lloyd has brought this to our attention, not just ‘Channel 4 News’ revealing it to us—but, in fact, that’s how we got the information, isn’t it, Dai, in terms of this behaviour and the impact of it, which actually didn’t do them any good in the end, did it, in terms of the electoral outcome in the general election. But, clearly, this is a matter that we would want to look at very carefully as a Welsh Government.

Wel, rwy’n ddiolchgar iawn bod Dai Lloyd wedi tynnu ein sylw at hyn, ac nid ‘Channel 4 News' yn unig sy’n datgelu hyn i ni—ond, mewn gwirionedd, dyna sut y cawsom yr wybodaeth, ynte, Dai, o ran yr ymddygiad hwn a’i effaith, nad oedd, mewn gwirionedd, wedi gwneud unrhyw les iddyn nhw yn y pen draw, naddo, o ran y canlyniad etholiadol yn yr etholiad cyffredinol. Ond, yn amlwg, mae hwn yn fater y byddem ni, fel Llywodraeth Cymru, yn dymuno ei ystyried yn ofalus iawn.

Bryn Compost Ltd in Gelligaer in my constituency recycles all of Caerphilly county borough’s food waste. The people of Gelligaer have been plagued by odours from the failed in-vessel composting facility that exists there, and have decided over the longer term not to recycle their food waste as a protest, and it’s something I’ve supported them in. An anaerobic digester placed there has gone some way to resolving some of the issues. Afonydd Cymru have called for the better regulation of anaerobic digesters, and I now have one in my constituency. In order to try and resolve some of the issues, Caerphilly County Borough Council set up a liaison committee, which consisted of councillors, residents, environmental health officers, Natural Resources Wales and the operator, to, first of all, oversee the failed IVC facility, but now to oversee the AD facility.

It’s clear that perhaps more needs to be done to scrutinise the industry, but perhaps the Welsh Government could encourage or even compel local authorities with anaerobic digesters in their wards to follow Caerphilly’s example as an example of best practice. Indeed, I would hope that Caerphilly would retain their liaison committee to oversee this anaerobic digestion facility. Would the Welsh Government therefore consider making a statement on the regulation and monitoring of anaerobic digesters?

Mae Bryn Compost Ltd yng Ngelligaer yn fy etholaeth i yn ailgylchu holl wastraff bwyd ym mwrdeistref sirol Caerffili. Mae pobl Gelligaer yn cael eu poeni gan arogleuon o'r cyfleuster compostio caeedig methedig sy'n bodoli yno, ac maent wedi penderfynu yn y tymor hwy beidio ag ailgylchu eu gwastraff bwyd fel protest, ac rwyf i wedi eu cefnogi yn hyn o beth. Mae gosod treulydd anaerobig wedi gwneud rhywfaint i ddatrys rhai o'r problemau. Mae Afonydd Cymru wedi galw am reoleiddio treulwyr anerobig yn well, a nawr mae gen i un yn fy etholaeth i. Er mwyn ceisio datrys rhai o'r materion, sefydlodd Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili bwyllgor cyswllt, a oedd yn cynnwys cynghorwyr, trigolion, swyddogion iechyd yr amgylchedd, Cyfoeth Naturiol Cymru a'r gweithredwr, er mwyn, yn gyntaf, goruchwylio'r cyfleuster compostio caeedig methedig, ond erbyn hyn i oruchwylio'r cyfleuster treulio anaerobig.

Mae'n amlwg bod angen gwneud mwy o bosib i graffu ar y diwydiant, ond efallai y gallai Llywodraeth Cymru annog neu hyd yn oed gorfodi awdurdodau lleol â threulwyr anaerobig yn eu wardiau i ddilyn esiampl Caerffili fel enghraifft o arfer gorau. Yn wir, byddwn i’n gobeithio y byddai Caerffili yn cadw eu pwyllgor cyswllt i oruchwylio’r cyfleuster treulio anaerobig hwn. A fyddai Llywodraeth Cymru, felly, yn ystyried gwneud datganiad am reoleiddio a monitro treulwyr anerobig?

Well, I thank Hefin David for that question. The regulation and monitoring of anaerobic digesters on farms is the responsibility, as you say, of Natural Resources Wales. Under the environmental permitting regime, farms can register an exemption, provided they meet set criteria and limits, for example the volume of materials that they can treat. But following recent incidents, not just the one that you referred to, Hefin, we’ve asked NRW to review the regulations and we’ll be working very closely with them on this. And the evidence today will, I’m sure, be taken into account.

Wel, diolch i Hefin David am y cwestiwn hwnnw. Cyfrifoldeb Cyfoeth Naturiol Cymru yw rheoleiddio a monitro treulwyr anaerobig ar ffermydd, fel y dywedwch. O dan y drefn drwyddedu amgylcheddol, caiff ffermydd gofrestru eithriad, ar yr amod eu bod yn bodloni meini prawf a therfynau penodol, er enghraifft faint o ddeunyddiau y gellir eu trin. Ond yn dilyn digwyddiadau diweddar, nid dim ond yr un y gwnaethoch chi gyfeirio ato, Hefin, rydym wedi gofyn i Cyfoeth Naturiol Cymru adolygu'r rheoliadau a byddwn yn gweithio'n agos iawn gyda nhw ar hyn. A bydd y dystiolaeth heddiw, rwy'n siŵr, yn cael ei hystyried.

Leader of the house, three years ago this month I brought forward a short debate to this Chamber calling on the Welsh Government to look at better ways of supporting people suffering from motor neurone disease, an extremely cruel condition that afflicts its sufferers massively. This month is MND awareness month, and the Motor Neurone Association are promoting the My Eyes Say campaign. Three years on from that short debate, I wonder if you could tell us how the Welsh Government has brought forward policies to improve the lives of people suffering from motor neurone disease. It’s one of those rare disease conditions that has often, in the past, perhaps sometimes understandably, fallen off the agenda when considered alongside other conditions, such as heart disease and cancer. But for those people suffering from it, it is life-changing, and I would look to see how the Welsh Government are improving conditions for people suffering from that.

Can I secondly ask: some years back, I asked the previous economy Minister—well BETS, as it was then: business, enterprise and technology—for a review into the trunk road programme in Wales. She did, at that point, undertake to have a review of the trunk road system. I wonder if we could get an update on where we are with that, and what the findings of that review were. There are certain accident hotspots across Wales, relating to our trunk road network, which still need addressing. The junction of the A40 and the A449 in my constituency is one such spot where there has been another recent accident—a junction there causing immense concern. There was an undertaking of the previous Minister, as they were called then, that hotspots like this would be looked at as part of that trunk road strategy review, and I wonder if you could update us on that.

Arweinydd y tŷ, dair blynedd yn ôl y mis hwn, cyflwynais ddadl fer i'r Siambr hon yn galw ar Lywodraeth Cymru i edrych ar ffyrdd gwell o gefnogi pobl sy'n dioddef o glefyd niwronau motor, cyflwr hynod greulon sy'n effeithio’n aruthrol ar ddioddefwyr. Y mis hwn yw mis ymwybyddiaeth o glefyd niwronau motor, ac mae’r Gymdeithas Niwronau Motor yn hyrwyddo'r ymgyrch My Eyes Say. Dair blynedd yn ddiweddarach ers y ddadl fer honno, tybed a allech chi ddweud wrthym sut mae Llywodraeth Cymru wedi cyflwyno polisïau i wella bywydau pobl sy'n dioddef o glefyd niwronau motor. Mae'n un o’r cyflyrau prin hynny sydd yn aml, yn y gorffennol, ac efallai weithiau yn ddealladwy, wedi diflannu o’r agenda wrth ei ystyried ochr yn ochr â chyflyrau eraill, fel clefyd y galon a chanser. Ond i’r bobl hynny sy'n dioddef ohono, mae'n newid bywyd, a byddwn i’n dymuno gweld sut mae Llywodraeth Cymru yn gwella amodau i bobl sy'n dioddef o hynny.

Yn ail a gaf i ofyn: rai blynyddoedd yn ôl, gofynnais i Weinidog blaenorol yr economi—wel BETS, fel yr oedd bryd hynny: busnes, menter a thechnoleg—am adolygiad o’r rhaglen cefnffyrdd yng Nghymru. Fe wnaeth, bryd hynny, ymrwymo i gynnal adolygiad o'r system gefnffyrdd. Tybed a fyddai modd i ni gael yr wybodaeth ddiweddaraf am ein sefyllfa o ran hynny, a beth oedd canfyddiadau'r adolygiad hwnnw. Mae rhai mannau ledled Cymru lle ceir damweiniau rheolaidd, sy'n ymwneud â'n rhwydwaith cefnffyrdd, y mae angen mynd i'r afael â nhw o hyd. Mae cyffordd yr A40 a'r A449 yn fy etholaeth i yn un o'r mannau hynny lle bu damwain arall yn ddiweddar—cyffordd sy’n peri pryder aruthrol. Ymrwymodd y Gweinidog blaenorol y byddai mannau peryglus fel hyn yn cael eu hystyried yn rhan o'r adolygiad hwnnw o'r strategaeth cefnffyrdd. Tybed a wnewch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf inni am hynny.

Thank you to Nick Ramsay for raising awareness again of motor neurone disease. The fact that it is awareness month does mean that it will be drawn to our attention, I’m sure, as Assembly Members, and we will all know of constituents and family members who have been devastatingly affected by this disease. And, of course, this is something where, again, it’s an opportunity to update on progress, which I’m sure the Cabinet Secretary will be willing to do.

On your second point, in terms of the trunk road programme, I have to say that the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure, obviously through his officials, is regularly reviewing the impact of a number of incidents, particularly in relation to the trunk road network across Wales, and recently issued a written statement regarding the north Wales trunk road network. But, again, we will look to where that review, which you indicated was announced a few years ago, is in terms of current arrangements.

Diolch i Nick Ramsay am godi ymwybyddiaeth unwaith eto o glefyd niwronau motor. Mae'r ffaith ei bod yn fis ymwybyddiaeth yn golygu y byddwn yn clywed amdano, rwy'n siŵr, fel Aelodau Cynulliad, a byddwn ni i gyd yn gwybod am etholwyr ac aelodau teulu y mae’r clefyd hwn yn effeithio’n ddirfawr arnynt. Ac, wrth gwrs, mae hyn yn rhywbeth, unwaith eto, sy’n gyfle i gael diweddariad ar ei gynnydd, ac rwy'n siŵr y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn barod i wneud hynny.

Ar eich ail bwynt, o ran y rhaglen cefnffyrdd, mae'n rhaid i mi ddweud bod Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith, yn amlwg drwy ei swyddogion, yn adolygu effaith nifer o ddigwyddiadau yn rheolaidd, yn enwedig o ran y rhwydwaith cefnffyrdd ledled Cymru, a chyhoeddodd datganiad ysgrifenedig yn ddiweddar ar rwydwaith cefnffyrdd y gogledd. Ond, unwaith eto, byddwn yn edrych ar sefyllfa’r adolygiad hwnnw, y nodwyd gennych iddo gael ei gyhoeddi sawl blwyddyn yn ôl, o ran y trefniadau presennol.

Rwyf am godi mater cynaliadwyedd gwasanaethau iechyd mewn ardaloedd cefn gwlad gyda chi, os caf i. Mae yna feddygfa yn fy rhanbarth i, yng Nghorwen, sy’n gwasanaethu 4,000 o bobl, yn yr ardal sy’n ffinio Gwynedd, Conwy a sir Ddinbych. Mae’n ardal wledig iawn, lle maen nhw wedi bod yn derbyn grant gwledig gan y bwrdd iechyd lleol i sicrhau bod y gwasanaeth yna yn gynaliadwy. Maen nhw hefyd wedi bod yn gwneud gwaith ychwanegol, megis profion gwaed, ac mae un o’r partneriaid yn arbenigwr ar faterion y galon. Ond mae’r bwrdd iechyd erbyn hyn yn tynnu’r grant yna yn ôl, ac yn dweud bod angen iddyn nhw fel meddygfa arallgyfeirio. Nawr, mae hynny’n eu rhoi nhw, wrth gwrs, mewn sefyllfa amhosib, i bob pwrpas, a chofiwch hefyd fod hyn yn digwydd yng nghyd-destun colli ysbytai cymunedol sydd wedi bod yn darparu rhai o’r gwasanaethau pwysig yma mewn sefyllfaoedd gwledig—o Langollen yn y dwyrain, i Flaenau Ffestiniog yn y gorllewin.

Felly, a gaf i ofyn i chi sicrhau bod yr Ysgrifennydd iechyd yn dod â datganiad i’r Senedd yma ynglŷn â pha gefnogaeth mae Llywodraeth Cymru yn ei rhoi i sicrhau bod gwasanaethau iechyd, fel yng Nghorwen, yn gallu parhau i fod yn gynaliadwy mewn ardaloedd cefn gwlad? A ydy’r Llywodraeth yn hapus bod y bwrdd iechyd lleol yn tynnu y grant penodol yma yn ôl, ac yn tanseilio cynaliadwyedd meddygfeydd gwledig yn y gogledd, fel yng Nghorwen? A beth yn union yw gweledigaeth hirdymor Llywodraeth Cymru, o safbwynt sicrhau cynaliadwyedd gwasanaethau iechyd yn ein hardaloedd gwledig ni?

I want to raise the issue of the sustainability of health services in rural areas with you, if I may. There is a surgery in my region, in Corwen, which serves 4,000 people, in the area that borders Gwynedd, Conwy and Denbighshire. It’s a very rural area, where they’ve been receiving a rural grant from the local health board to ensure that the service is sustainable there. They’ve also been doing additional work such as blood tests, and one of the partners is a specialist in cardiac issues. But the health board is now withdrawing that grant, and saying that they, as a surgery, need to diversify. That puts them in an impossible situation, to all intents and purposes. Bear in mind that this happens as well in the context of losing community hospitals, which have been providing some of these important services in rural areas, from Llangollen in the east to Blaenau Ffestiniog in the west.

So, may I ask you to ensure that the health Secretary brings a statement to this Senedd as to what support the Welsh Government is providing to ensure that health services, such as those in Corwen, can continue to be sustainable in rural areas? Is the Government content that the health board is withdrawing this specific grant, and undermining the sustainability of rural surgeries in north Wales, such as the one in Corwen? What exactly is the long-term vision of the Welsh Government, in terms of securing the sustainability of health services in our rural areas?

Well, it’s important, in response to that question, to recognise that the health board is working in partnership with the GP practice in Corwen to agree ongoing funding support, in line with the Welsh Government’s GP sustainable assessment framework. And that should help the practice continue to provide a service for the residents of Corwen, and the surrounding area. In fact, they’re finalising payment for additional cardiology services, provided by the practice. The health board’s committed to make a significant investment into the development of Corwen health centre, and is currently tendering for contractors, to finalise plans for the development. So, obviously, that’s hopefully an update for you in terms of progress in recognising the issues in that area. But, of course, we continue to invest record levels of funding in primary care.

Wel, mewn ymateb i'r cwestiwn hwnnw, mae'n bwysig cydnabod bod y bwrdd iechyd yn gweithio mewn partneriaeth â'r practis meddyg teulu yng Nghorwen i gytuno ar gymorth cyllid parhaus, yn unol â fframwaith asesu cynaliadwy meddygon teulu Llywodraeth Cymru. A dylai hynny helpu’r practis i barhau i ddarparu gwasanaeth i drigolion Corwen, a'r ardal gyfagos. Yn wir, maent yn cwblhau taliad am wasanaethau cardioleg ychwanegol, wedi’u darparu gan y practis. Mae'r bwrdd iechyd yn ymrwymedig i wneud buddsoddiad sylweddol i ddatblygiad canolfan iechyd Corwen, ac ar hyn o bryd mae’n tendro am gontractwyr, i gwblhau cynlluniau ar gyfer y datblygiad. Felly, yn amlwg, mae hynny, rwy’n gobeithio, yn ddiweddariad i chi o ran y cynnydd a wnaed i gydnabod y materion yn y maes hwnnw. Ond, wrth gwrs, rydym yn parhau i fuddsoddi’r lefelau uchaf erioed o gyllid mewn gofal sylfaenol.

Just picking up on the concerns that have been raised about Tesco, I was very concerned to read that Tesco wrote a letter to staff, saying that their primary concern was to remain customer focused, while failing to mention that that customer focus was dependent on the loyal contribution of their staff, which seems to me an absolute own goal, as far as public relations is concerned. So, I’m particularly concerned to learn what the Government can do to ensure that the 1,200 people who are potentially going to lose their jobs within six months—what tailored services they’re going to be able to call upon to ensure that they have clear the options available to them in terms of their next career move?

Secondly, I just wanted to pick up the subject of excessive gambling that was briefly mentioned in First Minister’s questions. I was involved in a panel at a seminar last Wednesday, organised by the Living Room, called Beat the Odds, which is the only organisation, as far as I’m aware, that actually offers treatment services for people who are addicted to gambling. And given the amount of harm that gambling does in our community, I wondered if we could have a debate so we can discuss a lot further what we as an Assembly could do to beat this particular problem, because I detect there’s quite considerable cross-party support for doing something about this, before it becomes an even bigger problem.

I fynd ar drywydd y pryderon a godwyd ynghylch Tesco, roeddwn i’n bryderus iawn o ddarllen bod Tesco wedi ysgrifennu llythyr at aelodau staff, yn nodi mai eu prif bryder oedd parhau i ganolbwyntio ar y cwsmer, ond yn methu â sôn bod y pwyslais hwnnw ar gwsmeriaid yn ddibynnol ar gyfraniad teyrngar eu staff, sydd, i mi, yn gôl gartref, o ran cysylltiadau cyhoeddus. Felly, rwy'n arbennig o awyddus i ddysgu beth all y Llywodraeth ei wneud i sicrhau bod y 1,200 o bobl a allai fod yn colli eu swyddi o fewn chwe mis—pa wasanaethau pwrpasol fydd ar gael iddynt i sicrhau bod ganddynt ddewisiadau clir o ran cam nesaf eu gyrfa?

Yn ail, rydw i eisiau codi'r pwnc o gamblo gormodol a grybwyllwyd yn fyr yn y cwestiynau i'r Prif Weinidog. Roeddwn i’n rhan o banel mewn seminar ddydd Mercher diwethaf, a drefnwyd gan y Stafell Fyw, o’r enw Curo’r Bwci, sef yr unig sefydliad, hyd y gwn i, sydd mewn gwirionedd yn cynnig gwasanaethau i drin pobl sy'n gaeth i gamblo. Ac o ystyried faint o niwed y gall gamblo ei wneud yn ein cymuned, tybed a fyddai modd inni gael dadl i allu trafod ymhellach yr hyn y gallem ni fel Cynulliad ei wneud i guro’r broblem benodol hon. Rwy’n synhwyro bod cefnogaeth drawsbleidiol eithaf sylweddol i wneud rhywbeth am hyn, cyn iddi fynd yn broblem fwy byth.

Thank you, Jenny Rathbone. I think it is important that Tesco realises the public are very concerned—their customers are very concerned, about the way that their workforce has been treated in Cardiff. And, of course, so many people working, and families and communities, are affected by their devastating announcement last week. It just indicates their lack of understanding and recognition of the loyalty and the commitment that has very clearly come over from the staff at Tesco House. I think I have mentioned ways in which, of course, we are working with the support agencies locally—Careers Wales, Jobcentre Plus, colleges and Cardiff council—and working with the Union of Shop, Distributive and Allied Workers as well, and also with the Welsh contact centre forum, because, of course, skilled staff coming into the jobs market over the next year is important to secure alternative employment, and also significant interest from companies across the region to absorb the talent and skills in the financial and professional services sector, and employment opportunities created at other regulated customer service centres. It is important, though, that that message goes back to Tesco about that level of political and public concern about the support we can give.

On your second point, of course it’s the impact of excessive gambling where our responsibility is particularly. I mean, obviously, prevention is crucial, and I think this is an area where I’m sure we can see an appropriate way in which a debate or statement could be made.

Diolch, Jenny Rathbone. Rwy'n credu ei bod yn bwysig bod Tesco yn sylweddoli bod y cyhoedd yn pryderu—bod eu cwsmeriaid yn bryderus iawn, am y ffordd y mae’r gweithlu wedi ei drin yng Nghaerdydd. Ac, wrth gwrs, mae cynifer o bobl sy'n gweithio, a theuluoedd a chymunedau, wedi eu heffeithio gan eu cyhoeddiad dinistriol yr wythnos diwethaf. Mae’n dangos eu diffyg dealltwriaeth a chydnabyddiaeth o'r teyrngarwch a’r ymrwymiad sydd wedi bod yn amlwg iawn gan staff yn Nhŷ Tesco. Rwy'n credu fy mod i wedi sôn am ffyrdd yr ydym, wrth gwrs, yn gweithio gyda'r asiantaethau cymorth yn lleol—Gyrfa Cymru, Canolfan Byd Gwaith, colegau a Chyngor Caerdydd—ac yn gweithio gydag Undeb Gweithwyr Siopau, Dosbarthu a Gwaith Perthynol, ac â fforwm canolfan gyswllt Cymru hefyd. Ac wrth gwrs, wrth i staff medrus ymuno â'r farchnad swyddi yn ystod y flwyddyn nesaf bydd yn bwysig sicrhau cyflogaeth amgen, a hefyd ddiddordeb sylweddol gan gwmnïau ar draws y rhanbarth i ddefnyddio’r talent a’r sgiliau yn y sector gwasanaethau ariannol a phroffesiynol, a chyfleoedd gwaith a grëwyd yn y canolfannau gwasanaethau cwsmeriaid rheoledig eraill. Mae'n bwysig, fodd bynnag, bod y neges honno yn mynd yn ôl i Tesco am y lefel o bryder gwleidyddol a chyhoeddus ynghylch y cymorth y gallwn ei roi.

O ran eich ail bwynt, wrth gwrs, mae ein cyfrifoldeb ni yn ymwneud yn benodol ag effaith gamblo gormodol. Hynny yw, yn amlwg, mae atal yn hollbwysig, ac rwy'n credu bod hwn yn faes lle gallwn weld ffordd briodol ar gyfer cyflwyno dadl neu ddatganiad.

I’d like to ask for a Welsh Government statement on how the Welsh Government is working with the university sector in Wales to help increase the gross value added. The university sector will play a pivotal role in developing a highly skilled, highly educated and highly productive economy. Developments should include science parks developed by the universities such as Cambridge and Aarhus in Denmark, as well as growing student numbers and supporting innovation.

Can I also add my voice to Jenny Rathbone’s in asking for a debate relating to gambling and the problems of it? When you have those gambling machines that can take £100 in 20 seconds, that can create very, very serious problems for a large number of people. I know of the work my local MP, Carolyn Harris, is doing in Westminster in trying to get action taken, but I think that we end up picking up the pieces in social services. I mean, when you can lose £300 in a minute, not many people in Wales can afford to do that, so please can we have a debate, as Jenny Rathbone asked for?

Hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda'r sector prifysgolion yng Nghymru i helpu i gynyddu gwerth ychwanegol gros. Bydd y sector prifysgolion yn chwarae rhan ganolog wrth ddatblygu economi hynod fedrus, hynod addysgedig a hynod gynhyrchiol. Dylai datblygiadau gynnwys parciau gwyddoniaeth a ddatblygwyd gan y prifysgolion, fel Caergrawnt ac Aarhus yn Nenmarc, yn ogystal â chynyddu nifer y myfyrwyr a chefnogi arloesedd.

A gaf i hefyd ategu cais Jenny Rathbone am ddadl ar gamblo a phroblemau gamblo? Pan mae gennych beiriannau gamblo a all gymryd £100 mewn 20 eiliad, gall hynny greu problemau difrifol iawn, iawn i nifer fawr o bobl. Gwn am y gwaith y mae fy AS lleol, Carolyn Harris, yn ei wneud yn San Steffan wrth geisio cael camau gweithredu, ond rwy’n credu ein bod yn y pen draw yn ymdrin â phroblemau’r gwasanaethau cymdeithasol. Pan mae modd colli £300 mewn un funud, ni all llawer o bobl yng Nghymru fforddio gwneud hynny, felly os gwelwch yn dda a gawn ni ddadl ar hyn, fel y gofynnodd Jenny Rathbone amdani?

Well, I would, again, just in response to that second question, say that this is—. I very clearly recognise the work that Carolyn Harris is doing and the impact that she’s made as your MP, but also I think we are convinced, and it is timely that we do look at an appropriate time and arrangement for a debate on the impact of gambling.

Of course, on your first substantive point: universities are, of course, crucial to the economic well-being of Wales. We’re keen to ensure we take every opportunity to influence and encourage collaboration, which is crucial, between our universities and businesses, at home and overseas. And I think it’s a strong university research base that, actually, does underpin our thriving economy, and that was referenced last week, indeed, on a debate on the impact of Brexit.

Wel, byddwn i, unwaith eto, mewn ymateb i’r ail gwestiwn hwnnw, yn dweud bod hyn yn—. Rwy’n cydnabod yn glir iawn y gwaith y mae Carolyn Harris yn ei wneud a’r effaith y mae hi wedi ei chael fel eich AS. Ond rwyf i hefyd yn credu ein bod wedi ein hargyhoeddi, ac mae'n amserol ein bod yn edrych am amser a threfniant priodol ar gyfer cynnal dadl ar effaith gamblo.

Wrth gwrs, ynghylch eich pwynt sylweddol cyntaf: mae prifysgolion, wrth gwrs, yn hanfodol i les economaidd Cymru. Rydym yn awyddus i sicrhau ein bod yn manteisio ar bob cyfle i ddylanwadu ar ac annog cydweithredu, sy'n hollbwysig, rhwng ein prifysgolion a busnesau, gartref a thramor. Ac rwy’n credu mai sylfaen ymchwil prifysgol gref sydd, mewn gwirionedd, yn sail i'n heconomi ffyniannus ni, a chyfeiriwyd at hynny yr wythnos diwethaf, yn wir, mewn dadl ar effaith Brexit.

4. 3. Datganiad: Y Rhaglen Lywodraethu
4. 3. Statement: The Legislative Programme

Yr eitem nesaf yw’r datganiad gan y Prif Weinidog ar y rhaglen ddeddfwriaethol, ac rwy’n galw ar y Prif Weinidog i wneud ei ddatganiad.

The next item is the statement by the First Minister on the legislative programme, and I call on the First Minister to make a statement.

Diolch, Llywydd. I’m pleased, today, to announce the second year of the Welsh Government’s legislative programme. Before I announce the Bills we’ll be bringing forward in the next 12 months, I want to reflect on the progress made during the first year. Since I made my first statement in June last year, this National Assembly has passed landmark tax legislation, which will enable Wales to raise its own revenue from April 2018—the first time in almost 800 years.

The Land Transaction Tax and Anti-avoidance of Devolved Taxes (Wales) Act 2017 received Royal Assent last month, becoming the first Act of the fifth Assembly. If the National Assembly agrees to pass the Landfill Disposals Tax (Wales) Bill later this afternoon, we will take a further step on our devolution journey and ensure landfill disposals tax—the second of the two devolved taxes—is in place by April 2018. Llywydd, these two pieces of tax legislation establish a new relationship between the people of Wales, the Welsh Government and the delivery of our public services. From next year, money raised from Welsh taxes will be used to deliver devolved public services in Wales.

Last month, the Assembly also passed the Public Health (Wales) Bill. The Bill is expected to receive Royal Assent next week and, once enacted, it will deliver wide-ranging public health improvements, including new restrictions on smoking in certain outdoor public places where children are present, a new licensing regime for special procedures, a ban on intimate piercings for under-18s, and improvements to provision of public toilets and pharmacy services. I announced three other Bills last year, and these continue to progress through the Assembly scrutiny stages.

Llywydd, the Assembly agreed the general principles of the Additional Learning Needs and Education Tribunal (Wales) Bill earlier this month and Stage 2 will take place after the summer recess. We expect to reach the final stages of the Trade Union (Wales) Bill and complete the first stage of the Abolition of the Right to Buy and Associated Rights (Wales) Bill before the summer recess. Each of these Bills has been and will be improved by the scrutiny of Members. Scrutiny is a crucial part of the legislative process. It may not always be comfortable for Government—and it shouldn’t be so—but scrutiny delivers better legislation.

Llywydd, the Government will continue to build on the progress we’ve made during the first year, and our legislative programme continues to be shaped by the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, and the proposals we will introduce in the coming year reflect our aim to improve Wales now and in the long term.

Dros y 12 mis nesaf, byddwn yn cyflwyno deddfwriaeth yng Nghymru i fynd i’r afael â defnyddio alcohol yn niweidiol drwy godi isafswm pris ar gyfer alcohol, darparu gofal plant am ddim i’r rheini mewn gwaith sydd â phlant rhwng tair a phedair oed, amddiffyn tenantiaid rhag ffioedd annheg, a diwygio llywodraeth leol.

Llywydd, this Government is determined to achieve a healthier and more equal Wales, and it is our long-held aim to use public health measures to target and tackle the harmful and hazardous consumption of alcohol. Evidence has demonstrated the link between drinking at harmful levels and the availability of cheap alcohol. Legislation is an essential component of our wider strategy to reduce alcohol-related harm. We will therefore introduce legislation to enable us to specify a minimum unit price for alcohol in Wales. We have engaged widely about a minimum unit price for alcohol and consulted on a draft Bill at the end of the fourth Assembly. The majority of people who responded to this consultation were in favour of legislating. Members will be aware that the Scottish Parliament passed an Act in 2012 to introduce a minimum unit price for alcohol, and, of course, of the Scottish Court of Session’s decision that the legislation is compatible with EU law, following a legal challenge by the Scotch Whisky Association and others. Now, the appeal by that association is due to be heard by the Supreme Court this summer. We look forward to the conclusion of those proceedings and are monitoring developments closely.

Llywydd, this Government will take legislative action to tackle the fees charged to tenants in the private rented sector. A good-quality, affordable home is key to well-being. There is increasing evidence that suggests the current fees, mainly charged by agents, are a barrier to people accessing private rented housing, and, once accessed, that fees can discourage people from moving home. Tenants can face significant upfront costs, which include a month’s rent, a substantial security deposit and agency fees for securing a tenancy. The fee can be made up of multiple charges but is often a fixed charge or based on a percentage of the property’s rental costs. Too often, tenants do not know what these costs cover. So, we will introduce a Bill to prevent unfair fees from being charged to tenants and their prospective tenants. This will provide those in the private rented sector with clarity about the costs involved and ensure the system is fair, equitable and sustainable.

Llywydd, we will also bring forward legislation to reform the regulatory controls for registered social landlords in Wales. In September 2016, the Office for National Statistics reclassified RSLs into the public sector. As a consequence, any private sector borrowing by RSLs will become a charge against the Welsh Government’s capital budget. The reclassification decision follows a precedent set in England, but it’s also one that faces both the Scottish and Northern Irish Governments. If not addressed, the consequences of this change by ONS are potentially significant. It may severely restrict the development of new affordable housing by RSLs and may also restrict our own ability to fund other capital infrastructure projects. We will therefore reform the relevant regulatory controls the Welsh Government and local authorities have on RSLs, and we believe this will enable the ONS to reconsider the classification of RSLs in Wales and return them to the private sector.

Llywydd, childcare is an important issue for all parents. One of our key commitments as a Government is to provide 30 hours a week of free childcare for working parents of three and four-year-olds. When fully rolled out, our childcare offer will help to break down the barriers many people face in getting a job. We’re making good progress, and our first childcare pilots will begin in September. To support this and enable the childcare offer to be rolled out in full by 2020, we will introduce legislation to support a national system for applications and eligibility checks. We’re working to develop a system whereby parents can submit their application and information online, which can then be checked against existing data sets to confirm their eligibility. This system will need to be underpinned by legislation. One of the options is to work with HMRC to integrate applications into the existing childcare service.

Llywydd, local authorities are responsible for providing vital services from social care and education to waste collection and management. Our local authorities also provide strategic leadership to their communities. They must be resilient and sustainable if they are to deliver high-quality public services. We have been discussing local government reform for many years in Wales. It’s important we move forward on the basis of consensus. That’s why we’ve engaged extensively with local government colleagues over recent years, culminating in the publication of the White Paper ‘Reforming Local Government: Resilient and Renewed’ earlier this year.

Llywydd, we will now bring forward legislation to reform local government in Wales. The Bill will seek to establish a new relationship between the Welsh Government and local government in Wales. It will provide local authorities with a general power of competence and a new performance framework, and will create greater transparency in decision making. But that’s not enough. It is clear that we need to continue to deliver high-quality services and that local authorities must also work differently. The Bill, then, will provide the basis for greater collaboration through mandatory and systematic regional working arrangements. As a whole, our reform proposals will deliver a new legislative framework within which we will create resilient, renewed, and sustainable local government in Wales.

Llywydd, this Government is committed to seeking cross-party support for legislation to remove the defence of reasonable chastisement. We stand firm in our commitment to pursuing a change in the law, and we are continuing to work through the legal complexities to develop a Bill to make this a reality. It’s important we work with stakeholders to ensure that our legislation delivers the outcomes we want and avoids any unintended consequences. We will therefore be consulting on our proposals to remove the defence of reasonable chastisement over the course of the next 12 months and intend to introduce a Bill in the third year of this Assembly term.

Llywydd, last week the UK Government set out its legislative intentions in the Queen’s Speech. That statement included the repeal Bill and other significant Brexit-related Bills. I have previously set out this Government’s position that the devolution settlement must be respected and that the Assembly must be responsible for legislating in devolved areas. I’ve also been clear that where provisions are not agreed between Governments and they do not respect the devolution settlement, we will consider other options, such as a continuity Bill, to protect our devolved interests.

Leaving the European Union will have a significant impact on the business of this Welsh Government and the National Assembly. So, to accommodate the primary and secondary legislation needed for Brexit, the UK Government has announced a two-year legislative programme. It would be naive to assume that it will not also have an impact on our own legislative programme. But it has not yet been possible to determine what that impact will be and when it will emerge. As the picture develops and the impacts become clearer, I will of course keep Members informed.

Llywydd, the Bills we intend to introduce during the second year of this legislative programme will support our efforts to build a Wales that is healthy and active, prosperous and secure, ambitious and learning, and united and connected.

Llywydd, bydd y Biliau rydym ni’n bwriadu eu cyflwyno yn ystod ail flwyddyn y rhaglen ddeddfwriaethol yn helpu ein hymdrechion i adeiladu Cymru iach ac egnïol, ffyniannus a diogel, uchelgeisiol ac sy’n dysgu, unedig a chysylltiedig.

I look forward to seeing the Bills come forward and to the scrutiny of committees and Members, and I commend this legislative programme to the National Assembly.

Diolch, Llywydd. Rwy'n falch, heddiw, i gyhoeddi ail flwyddyn rhaglen ddeddfwriaethol Llywodraeth Cymru. Cyn i mi gyhoeddi’r Biliau y byddwn yn eu cyflwyno yn ystod y 12 mis nesaf, rwy’n awyddus i fyfyrio ar y cynnydd a wnaed yn ystod y flwyddyn gyntaf. Ers i mi wneud fy natganiad cyntaf ym mis Mehefin y llynedd, mae’r Cynulliad Cenedlaethol hwn wedi pasio deddfwriaeth dreth bwysig, a fydd yn galluogi Cymru i godi ei refeniw ei hun o fis Ebrill 2018—y tro cyntaf mewn bron i 800 mlynedd.

Cafodd Deddf Treth Trafodiadau Tir a Gwrthweithio Osgoi Trethi Datganoledig (Cymru) 2017 Gydsyniad Brenhinol fis diwethaf, gan ddod yn Ddeddf gyntaf y pumed Cynulliad. Os bydd y Cynulliad Cenedlaethol yn cytuno i basio Bil Treth Gwarediadau Tirlenwi (Cymru) yn ddiweddarach y prynhawn yma, byddwn yn cymryd cam pellach ar ein taith ddatganoli a sicrhau bod treth gwarediadau tirlenwi—yr ail o'r ddwy dreth ddatganoledig—ar waith erbyn mis Ebrill 2018. Llywydd, mae’r ddau ddarn hyn o ddeddfwriaeth treth yn sefydlu perthynas newydd rhwng pobl Cymru, Llywodraeth Cymru a’r gwaith o gyflwyno ein gwasanaethau cyhoeddus. O'r flwyddyn nesaf ymlaen, bydd yr arian a godir o drethi Cymru yn cael ei ddefnyddio i ddarparu gwasanaethau cyhoeddus datganoledig yng Nghymru.

Fis diwethaf, pasiodd y Cynulliad hefyd Fil Iechyd Cyhoeddus (Cymru). Disgwylir i'r Bil dderbyn Cydsyniad Brenhinol yr wythnos nesaf ac, unwaith y bydd wedi’i ddeddfu, bydd yn darparu gwelliannau eang o ran iechyd y cyhoedd, gan gynnwys cyfyngiadau newydd ar ysmygu mewn rhai mannau cyhoeddus yn yr awyr agored lle mae plant yn bresennol, cyfundrefn drwyddedu newydd ar gyfer triniaethau arbennig, gwaharddiad ar roi twll mewn rhannau personol o’r corff ar gyfer pobl dan 18 oed, a gwelliannau i'r ddarpariaeth o doiledau cyhoeddus a gwasanaethau fferyllol. Cyhoeddais dri Bil arall y llynedd, ac mae'r rhain yn parhau i symud drwy gamau craffu’r Cynulliad.

Llywydd, cytunodd y Cynulliad ar egwyddorion cyffredinol y Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol a’r Tribiwnlys Addysg (Cymru) yn gynharach y mis hwn a bydd Cyfnod 2 yn digwydd ar ôl toriad yr haf. Rydym yn disgwyl cyrraedd cyfnodau terfynol Bil yr Undebau Llafur (Cymru) a chwblhau cyfnod cyntaf Bil Diddymu'r Hawl i Brynu a Hawliau Cysylltiedig (Cymru) cyn toriad yr haf. Mae pob un o'r Biliau hyn wedi bod yn destun graffu gan Aelodau, a byddant yn cael eu gwella gan y broses honno. Mae craffu yn rhan hanfodol o'r broses ddeddfwriaethol. Efallai nad yw bob amser yn broses gyfforddus i’r Llywodraeth—ac ni ddylai fod felly—ond mae craffu yn arwain at well ddeddfwriaeth.

Llywydd, bydd y Llywodraeth yn parhau i adeiladu ar y cynnydd yr ydym wedi’i wneud yn ystod y flwyddyn gyntaf, ac mae ein rhaglen ddeddfwriaethol yn parhau i gael ei llunio gan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, ac mae’r cynigion y byddwn yn eu cyflwyno yn y flwyddyn i ddod yn adlewyrchu ein nod o wella Cymru yn awr ac yn y tymor hir.

Over the next 12 months, we will introduce legislation in Wales to tackle the damaging use of alcohol by raising a minimum unit price for alcohol, providing free childcare to those in work with children between three and four years of age, protecting tenants from unfair fees, and reforming local government.

Llywydd, mae'r Llywodraeth hon yn benderfynol o sicrhau Cymru iachach a mwy cyfartal, a’n nod ers amser hir yw defnyddio mesurau iechyd cyhoeddus i dargedu a mynd i'r afael â'r defnydd niweidiol a pheryglus o alcohol. Mae tystiolaeth wedi dangos y cysylltiad rhwng yfed ar lefelau niweidiol ac argaeledd alcohol rhad. Mae deddfwriaeth yn elfen hanfodol o'n strategaeth ehangach i leihau niwed sy'n gysylltiedig ag alcohol. Felly, byddwn yn cyflwyno deddfwriaeth er mwyn ein galluogi i bennu isafbris uned ar gyfer alcohol yng Nghymru. Rydym wedi ymgysylltu yn eang ynghylch isafbris uned ar gyfer alcohol a gwnaethom ymgynghori ar Fil drafft ar ddiwedd y pedwerydd Cynulliad. Roedd y mwyafrif o'r bobl a ymatebodd i'r ymgynghoriad hwn o blaid deddfu. Bydd yr Aelodau'n ymwybodol bod Senedd yr Alban wedi pasio Deddf yn 2012 i gyflwyno isafbris uned ar gyfer alcohol, ac, wrth gwrs, yn ymwybodol o benderfyniad Llys Sesiwn yr Alban bod y ddeddfwriaeth yn gydnaws â chyfraith yr UE, yn dilyn her gyfreithiol gan y Scotch Whisky Association ac eraill. Nawr, mae’r apêl gan y gymdeithas honno i fod i gael ei chlywed gan y Goruchaf Lys yr haf hwn. Rydym yn edrych ymlaen at ddiwedd yr achos hwnnw ac yn monitro'r datblygiadau'n agos.

Llywydd, bydd y Llywodraeth hon yn cymryd camau deddfwriaethol i fynd i'r afael â'r ffioedd a godir ar denantiaid yn y sector rhentu preifat. Mae cartref fforddiadwy, o ansawdd da yn allweddol i lesiant. Ceir tystiolaeth gynyddol sy'n awgrymu bod y ffioedd presennol, a godir yn bennaf gan asiantau, yn rhwystr i bobl gael mynediad at dai rhent preifat, ac, unwaith y ceir mynediad at dai rhent, bod y ffioedd yn gallu bod yn rheswm dros beidio â symud cartref. Gall tenantiaid wynebu costau sylweddol ymlaen llaw, sy'n cynnwys mis o rent, blaendal diogelwch sylweddol a ffioedd asiantaeth ar gyfer sicrhau tenantiaeth. Gall y ffi gynnwys taliadau lluosog, ond yn aml mae’n dâl sefydlog neu'n seiliedig ar ganran o gostau rhent yr eiddo. Yn rhy aml, nid yw tenantiaid yn gwybod am beth y maent yn talu’r costau hyn. Felly, byddwn yn cyflwyno Bil i atal codi ffioedd annheg ar denantiaid a'u darpar denantiaid. Bydd hyn yn rhoi eglurder i’r rhai yn y sector rhentu preifat ynghylch y costau cysylltiedig ac yn sicrhau bod y system yn deg, yn gyfiawn ac yn gynaliadwy.

Llywydd, byddwn hefyd yn cyflwyno deddfwriaeth i ddiwygio'r rheolaethau rheoleiddio ar gyfer landlordiaid cymdeithasol cofrestredig yng Nghymru. Ym mis Medi 2016, gwnaeth y Swyddfa Ystadegau Gwladol ailddosbarthu Landlordiaid Cymdeithasol Cymru i’w cynnwys yn y sector cyhoeddus. O ganlyniad, bydd unrhyw fenthyca o'r sector preifat gan Landlordiaid Cymdeithasol Cofrestredig yn dod yn dâl yn erbyn cyllideb gyfalaf Llywodraeth Cymru. Mae'r penderfyniad i ailddosbarthu yn dilyn cynsail a osodwyd yn Lloegr, ond mae hefyd yn un sy'n wynebu Llywodraethau’r Alban a Gogledd Iwerddon. Os nad eir i'r afael â hyn, gallai canlyniadau’r newid hwn gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol fod yn sylweddol o bosibl. Gallai gyfyngu'n ddifrifol ar y gwaith o ddatblygu tai fforddiadwy newydd gan Landlordiaid Cymdeithasol Cymru a gallai hefyd gyfyngu ar ein gallu ni ein hunain i ariannu prosiectau seilwaith cyfalaf eraill. Felly, byddwn yn diwygio’r rheolaethau rheoleiddio perthnasol sydd gan Lywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol ar landlordiaid cymdeithasol cofrestredig, ac rydym yn credu y bydd hyn yn galluogi'r Swyddfa Ystadegau Gwladol i ailystyried dosbarthiad Landlordiaid Cymdeithasol Cymru yng Nghymru a'u cynnwys gyda’r sector preifat unwaith eto.

Llywydd, mae gofal plant yn fater pwysig i bob rhiant. Un o'n hymrwymiadau allweddol fel Llywodraeth yw darparu 30 awr yr wythnos o ofal plant am ddim i rieni plant tair a phedair blwydd oed sy'n gweithio. Pan gaiff ei gyflwyno'n llawn, bydd ein cynnig gofal plant yn helpu i ddymchwel y rhwystrau y mae llawer o bobl yn eu hwynebu wrth gael swydd. Rydym yn gwneud cynnydd da, a bydd ein cynlluniau peilot gofal plant cyntaf yn dechrau ym mis Medi. I gefnogi hyn a hwyluso cyflwyno'r cynnig gofal plant yn llawn erbyn 2020, byddwn yn cyflwyno deddfwriaeth i gefnogi system genedlaethol ar gyfer ceisiadau a gwiriadau cymhwystra. Rydym yn gweithio i ddatblygu system lle y gall rhieni gyflwyno eu cais a’u gwybodaeth ar-lein, y gellir ei wirio wedyn yn erbyn setiau data sydd eisoes yn bodoli er mwyn cadarnhau eu bod yn gymwys. Bydd angen deddfwriaeth yn sail i’r system hon. Un o'r dewisiadau yw gweithio gyda Chyllid a Thollau EM i integreiddio ceisiadau i'r gwasanaeth gofal plant presennol.

Llywydd, mae awdurdodau lleol yn gyfrifol am ddarparu gwasanaethau hanfodol, o ofal cymdeithasol ac addysg i gasglu a rheoli gwastraff. Mae ein hawdurdodau lleol hefyd yn darparu arweinyddiaeth strategol i'w cymunedau. Mae’n rhaid iddynt fod yn gydnerth ac yn gynaliadwy os ydynt am ddarparu gwasanaethau cyhoeddus o safon uchel. Rydym wedi bod yn trafod diwygio llywodraeth leol yng Nghymru ers nifer o flynyddoedd. Mae’n bwysig ein bod yn symud ymlaen ar sail consensws. Dyna pam rydym wedi ymwneud yn helaeth â chydweithwyr llywodraeth leol dros y blynyddoedd diwethaf, gan arwain at gyhoeddi Papur Gwyn 'Diwygio Llywodraeth Leol: Cydnerth ac wedi’i Adnewyddu' yn gynharach eleni.

Llywydd, byddwn yn awr yn cyflwyno deddfwriaeth i ddiwygio llywodraeth leol yng Nghymru. Bydd y Bil yn ceisio sefydlu perthynas newydd rhwng Llywodraeth Cymru a llywodraeth leol yng Nghymru. Bydd yn rhoi i'r awdurdodau lleol bŵer cymhwysedd cyffredinol a fframwaith perfformiad newydd, a bydd yn creu mwy o dryloywder wrth wneud penderfyniadau. Ond nid yw hynny'n ddigon. Mae'n amlwg bod angen i ni barhau i ddarparu gwasanaethau o ansawdd uchel a bod yn rhaid i awdurdodau lleol hefyd weithio mewn ffordd wahanol. Bydd y Bil, felly, yn darparu sail ar gyfer mwy o gydweithredu drwy drefniadau gweithio rhanbarthol gorfodol a systematig. Gyda’i gilydd, bydd ein cynigion ar gyfer diwygio yn cyflwyno fframwaith deddfwriaethol newydd, ac o fewn y fframwaith hwn byddwn yn creu llywodraeth leol gydnerth, wedi’i hadnewyddu, a chynaliadwy yng Nghymru.

Llywydd, mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i geisio cefnogaeth drawsbleidiol ar gyfer deddfwriaeth i ddileu'r amddiffyniad o gosb resymol. Rydym yn sefyll yn gadarn yn ein hymrwymiad i fynd ar drywydd newid yn y gyfraith, ac rydym yn parhau i weithio drwy'r cymhlethdodau cyfreithiol i ddatblygu Bil i wneud hyn yn realiti. Mae'n bwysig ein bod yn gweithio gyda rhanddeiliaid i sicrhau bod ein deddfwriaeth yn cyflawni'r canlyniadau yr ydym eu heisiau ac yn osgoi unrhyw ganlyniadau anfwriadol. Felly, byddwn yn ymgynghori ar ein cynigion i ddileu amddiffyniad o gosb resymol yn ystod y 12 mis nesaf, ac rydym yn bwriadu cyflwyno Bil yn nhrydedd flwyddyn tymor y Cynulliad hwn.

Llywydd, yr wythnos diwethaf nododd Llywodraeth y DU ei bwriadau deddfwriaethol yn Araith y Frenhines. Roedd y datganiad hwnnw yn cynnwys y Bil diddymu a Biliau arwyddocaol eraill sy'n ymwneud â Brexit. Rwyf wedi nodi safbwynt y Llywodraeth hon o'r blaen bod yn rhaid i'r setliad datganoli gael ei barchu a bod yn rhaid i'r Cynulliad fod yn gyfrifol am ddeddfu mewn meysydd datganoledig. Rwyf hefyd wedi bod yn glir lle nad yw darpariaethau wedi eu cytuno rhwng Llywodraethau ac nad ydynt yn parchu’r setliad datganoli, y byddwn yn ystyried opsiynau eraill, megis Bil parhad, i warchod ein buddiannau datganoledig.

Bydd Gadael yr Undeb Ewropeaidd yn cael effaith sylweddol ar fusnes Llywodraeth Cymru a'r Cynulliad Cenedlaethol. Felly, i ddarparu ar gyfer y ddeddfwriaeth sylfaenol a’r is-ddeddfwriaeth sydd eu hangen ar gyfer Brexit, mae Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi rhaglen ddeddfwriaethol ddwy flynedd. Byddai'n naïf i gymryd yn ganiataol na fydd hefyd yn cael effaith ar ein rhaglen ddeddfwriaethol ein hunain. Ond nid yw wedi bod yn bosibl eto i bennu beth fydd yr effaith honno a phryd y bydd yn dod i'r amlwg. Wrth i'r darlun a’r effeithiau ddod yn gliriach, byddaf wrth gwrs yn hysbysu Aelodau.

Llywydd, bydd y Biliau rydym ni’n bwriadu eu cyflwyno yn ystod ail flwyddyn y rhaglen ddeddfwriaethol yn helpu ein hymdrechion i adeiladu Cymru iach ac egnïol, ffyniannus a diogel, uchelgeisiol ac sy’n dysgu, unedig a chysylltiedig.

Llywydd, the Bills we intend to introduce during the second year of this legislative programme will support our efforts to build a Wales that is healthy and active, prosperous and secure, ambitious and learning, and united and connected.

Edrychaf ymlaen at weld y Biliau yn dod ymlaen ac at graffu pwyllgorau ac Aelodau, ac rwy’n cymeradwyo'r rhaglen ddeddfwriaethol hon i'r Cynulliad Cenedlaethol.

Can I thank the First Minister for his statement, and, indeed, the Business Committee and the Llywydd for changing slightly the format of the way this business is going to be transacted this afternoon into statements/debates that hopefully will offer a greater opportunity to scrutinise the proposals the Government have put forward, and hopefully get a full response from the First Minister to the comments that come forward from across the Chamber? So, I thank you, First Minister, for your statement.

I note that there are five Bills that you have outlined today that will form the basis of your legislative programme for the next 12 months. First and foremost, I’d like to welcome the Welsh Government’s proposals to bring forward legislation to combat the plague of letting agents’ fees, a move that has been done under some pressure following the positive action undertaken by Governments in England and Scotland. We support the banning of letting agents’ fees, something towards which Wales is now playing catch up with the rest of Britain, and I am pleased to see the Welsh Government has finally taken action to protect tenants from the additional costs. That said, after being in power for nearly two decades, sadly, this statement does have a feel of groundhog day. Previous programmes have constantly failed to improve the life outcomes for people here in Wales, and warm words and polite lip service sadly offer very little to tackle some of the biggest challenges across Wales.

We, of course, recognise the mandate that the Government has here in the Chamber and, above all, the way it has to bring forward its legislation, but sadly that legislation has left a lot to be desired. The Welsh Conservatives do not believe that the Welsh Government’s legislative programme is ambitious enough for the people of Wales. Apart from the public health Bill, as a hangover from the fourth Assembly, and the additional learning needs Bill, the first Bills do not blaze a trail.

In fact, we’ve had the troubling circumstances involving the additional learning needs Bill, which have exemplified your Government’s slapdash approach to legislation. Ministerial bungling over its cost, the likes of which we’ve seen only too often, has significantly slowed down its passage through the Assembly, to the detriment of children all over Wales. Given the First Minister’s pledge in 2016 that the legislative programme would be published yearly to develop on our practices to ensure they befit the parliamentary responsibilities of this place, what does he make of the fact that the ALN Bill’s financial resolution was postponed—the first time in our legislative history that this has happened—and that the Finance Committee was provided with information of the errors only the day before it took evidence from the Minister?

In 2015, the Constitutional and Legislative Affairs Committee specifically recommended a financial memorandum be provided alongside each Bill. Given that the ALN Bill’s regulatory impact assessment contained serious financial errors—£13.1 million to be exact—what measures is your Cabinet Secretary for Finance and Local Government taking to ensure that every Minister’s RIA is financially sound? We are talking about taxpayers’ money at stake here, and it is paramount that the very strongest measures are implemented to protect such cash.

We have, of course, had the introduction to abolishing the right to buy, and the backhanded thank you to the trade unions. I’m sure it’ll come as no surprise that those of us on these benches were extremely disappointed to see these two featured as key planks in the first year of your new Government. It is a big regret to us and one we feel will pull the ladder up on people the length and breadth of Wales.

The introduction of the public health Bill has been unfortunately devoid of any focus to address issues such as obesity and air pollution, while it is now clear that your free childcare offer is very unlikely to deliver, owing to poor funding across the sector. This was, of course, a major pledge made by your party at the last election, and I would appreciate an assessment from your good self on the delivery and likely timescale of this key initiative, as many families will be sitting there wondering what on earth and when on earth it is likely to come to fruition. I do note that the First Minister, in his statement, talked of using existing childcare services.

I’ve sat on the children and young people committee’s scrutiny sessions of both Ministers here—the education Minister and the communities Minister, and the communities Minister has direct responsibility for delivering this—and there does seem to be a difference of opinion as to exactly how this policy will be delivered. I accept that legislation is required to a point, and this is where legislation and policy collide. There are deep concerns as to exactly how the Government will be able to bring both elements to bear so that a successful delivery of this proposal can be brought forward.

I also note, with both amusement and worry, the prospect of yet another local government Bill. We can only hope that it is at least a better attempt than the last shambolic effort witnessed in the fourth Assembly. I would hope that the First Minister will actually be able to deliver on what he pledges to do this time.

Again, I would like to know what your aims are for that Bill and if we are likely to start afresh, or are there some elements of the previous proposals likely to feature? And what role, if any, will the recommendations of the Williams commission play in underpinning this latest legislation? Similarly, how will your Government ensure the wishes of local communities are to be heard in this Bill and the decisions taken on this journey?

I also note, from the First Minister’s statement today, minimum pricing, and the comments yesterday in the House of Commons from David Davis about the need to work with legislatures both in Wales and Scotland, and seek permission from both legislatures as the legislation passes through the House of Commons. This has to be a welcome commitment from the Brexit Secretary.

On minimum pricing, it is important to consider the cross-border issues around legislation that might end up in, obviously, different pricing jurisdictions—something we’ve seen in previous legislation when it comes to the simple commodity of fly-tipping, for example, and the ability, obviously, to move waste across border. I do, whilst offering limited support from these benches on minimum pricing, want to see greater evidence of an ability for this to progress and have the ultimate outcome of improving public health here in Wales, because, undoubtedly, there is a link between high alcohol consumption and poor health, but what we need to be making sure is that the legislation is fit for purpose, and does address the issues of poor health and alcohol and the relation between the two, and doesn’t merely seek to create a back door for a black market of alcohol here in Wales and across the border.

On the reasonable chastisement legislation that the First Minister talks about, we, as Conservatives in this Chamber, have always taken this as a matter of conscience and it will be a free vote from Members within the Conservative group as to the various stages that this legislation will progress through when the Government introduces, firstly, its consultations, I think the statement outlines today, and then, obviously, legislation in the third session, which I think the First Minister talks of in his statement this afternoon.

Within this programme, we would have wanted to see a far greater and more ambitious range of proposals delivering Bills that cover many of the aspects of the needs of the people of Wales. Welsh Conservatives would like to have seen more innovative Bills bought forward, such as a localism and citizenship Bill, which would have brought transparency and local power to the heart of decision making; an economic security and enterprise Bill, which would have created the conditions in which the Welsh private sector could prosper, leading to new skills, jobs and providing economic security to hard-working families the length and breadth of Wales; a health and social care Bill, which would have properly integrated the health system by requiring health and social care providers to work collaboratively; an older people’s rights Bill, which would have enshrined the rights of older people within Wales in Welsh laws; and an NHS governance and finance Bill, which would have delivered greater accountability for patients. And, most probably, the most significant piece of legislation that will have a direct impact on outcomes for communities has come from these benches, with my colleague Paul Davies and his proposals for an autism Bill through the backbench legislation process. As this progresses through its various stages, we hope that this will continue to enjoy cross-party support, and, in time, attract the backing of your Government.

A gaf i ddiolch i'r Prif Weinidog am ei ddatganiad, ac, yn wir, i’r Pwyllgor Busnes a'r Llywydd am newid ychydig ar fformat y ffordd y mae’r busnes hwn yn mynd i gael ei drafod y prynhawn yma, er mwyn cael datganiadau/dadleuon a fydd, gobeithio, yn cynnig mwy o gyfle i graffu ar y cynigion y mae’r Llywodraeth wedi’u cyflwyno, a gobeithio cael ymateb llawn gan y Prif Weinidog i’r sylwadau a gyflwynir ar draws y Siambr? Felly, rwy’n diolch i chi, Brif Weinidog, am eich datganiad.

Nodaf fod pum Bil a amlinellwyd gennych heddiw a fydd yn ffurfio sail eich rhaglen ddeddfwriaethol ar gyfer y 12 mis nesaf. Yn bennaf oll, hoffwn groesawu cynigion Llywodraeth Cymru i gyflwyno deddfwriaeth i fynd i'r afael â'r pla o ffioedd a godir gan asiantaethau gosod tai, sy’n gam sydd wedi ei wneud o dan rywfaint o bwysau yn dilyn y camau cadarnhaol a wnaed gan Lywodraethau yn Lloegr a'r Alban. Rydym yn cefnogi gwahardd ffioedd asiantaethau gosod tai, lle mae Cymru ar ei hôl hi erbyn hyn o gymharu â gweddill Prydain, ac rwy’n falch o weld bod Llywodraeth Cymru wedi cymryd camau o'r diwedd i amddiffyn tenantiaid rhag y costau ychwanegol. A dweud hynny, ar ôl bod mewn grym am bron i ddau ddegawd, yn anffodus, mae yna deimlad ein bod ni wedi clywed y datganiad hwn droeon. Mae rhaglenni blaenorol wedi methu yn gyson â gwella canlyniadau bywyd pobl yma yng Nghymru, ac nid yw geiriau cynnes a chamau gwag yn anffodus yn cynnig fawr ddim er mwyn mynd i'r afael â rhai o'r heriau mwyaf ar draws Cymru.

Rydym ni, wrth gwrs, yn cydnabod y mandad sydd gan y Llywodraeth yma yn y Siambr ac, yn anad dim, y ffordd y mae'n rhaid iddi gyflwyno ei deddfwriaeth, ond yn anffodus mae’r ddeddfwriaeth yn bell o fod yn foddhaol. Nid yw'r Ceidwadwyr Cymreig yn credu bod rhaglen ddeddfwriaethol Llywodraeth Cymru yn ddigon uchelgeisiol ar gyfer pobl Cymru. Ar wahân i'r Bil iechyd cyhoeddus, sy’n deillio o’r pedwerydd Cynulliad, a’r Bil anghenion dysgu ychwanegol, nid yw'r Biliau cyntaf yn arloesi.

Yn wir, rydym wedi cael yr amgylchiadau gofidus yn ymwneud â'r Bil anghenion dysgu ychwanegol, sydd yn dangos ymagwedd ‘rhywsut rywsut’ eich Llywodraeth i ddeddfwriaeth. Mae’r cawlio gweinidogol dros ei gost, sy’n rhywbeth yr ydym ni wedi’i weld yn rhy aml, wedi arafu'n sylweddol ei daith drwy'r Cynulliad, er anfantais i blant ledled Cymru. O ystyried addewid y Prif Weinidog yn 2016 y byddai'r rhaglen ddeddfwriaethol yn cael ei chyhoeddi bob blwyddyn i ddatblygu ar ein harferion er mwyn sicrhau eu bod yn gweddu cyfrifoldebau seneddol y lle hwn, beth y mae'n ei feddwl am y ffaith bod penderfyniad ariannol y Bil anghenion dysgu ychwanegol wedi ei ohirio—y tro cyntaf yn ein hanes deddfwriaethol y mae hyn wedi digwydd, a bod y Pwyllgor Cyllid wedi cael gwybod am y gwallau dim ond y diwrnod cyn iddo gymryd tystiolaeth gan y Gweinidog?

Yn 2015, argymhellodd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol yn benodol femorandwm ariannol i gael ei ddarparu ochr yn ochr â phob Bil. O ystyried bod asesiad effaith rheoleiddiol y Bil anghenion dysgu ychwanegol yn cynnwys camgymeriadau ariannol difrifol—£13.1 miliwn i fod yn fanwl gywir—pa fesurau y mae eich Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol yn eu cymryd i sicrhau bod Asesiad Effaith Rheoleiddiol pob Gweinidog yn gadarn yn ariannol? Mae arian trethdalwyr yn y fantol yma, ac mae'n hollbwysig bod y mesurau cryfaf yn cael eu rhoi ar waith i ddiogelu arian o'r fath.

Rydym, wrth gwrs, wedi cael cyflwyniad i ddileu'r hawl i brynu, a’r diolch dros ysgwydd i'r undebau llafur. Rwy'n siŵr na fydd yn ddim syndod bod y rhai ohonom ar y meinciau hyn yn siomedig dros ben o weld y ddau hyn yn nodweddion allweddol ym mlwyddyn gyntaf eich Llywodraeth newydd. Mae'n ofid mawr i ni, ac rydym yn teimlo y bydd yn tynnu cyfleoedd oddi ar bobl ar hyd a lled Cymru.

Yn anffodus, ni fu unrhyw ganolbwyntio yng nghyflwyniad y Bil iechyd cyhoeddus ar fynd i'r afael â materion fel gordewdra a llygredd aer, er ei bod yn amlwg erbyn hyn bod eich cynnig gofal plant am ddim yn annhebygol iawn o gael ei gyflawni, oherwydd cyllido gwael ar draws y sector. Roedd hwn, wrth gwrs, yn addewid o bwys a wnaed gan eich plaid yn yr etholiad diwethaf, a byddwn yn gwerthfawrogi asesiad gennych chi ar gyflawni’r fenter allweddol, ac amserlen debygol, gan y bydd llawer o deuluoedd yn eistedd yno yn meddwl tybed beth ar y ddaear a phryd ar y ddaear y mae'n debygol o ddwyn ffrwyth. Rwy’n sylwi bod y Prif Weinidog, yn ei ddatganiad, wedi siarad am ddefnyddio gwasanaethau gofal plant presennol.

Rwyf wedi eistedd ar sesiynau craffu'r pwyllgor plant a phobl ifanc y ddau Weinidog yma—y Gweinidog addysg a'r Gweinidog cymunedau, ac mae gan y Gweinidog cymunedau gyfrifoldeb uniongyrchol am gyflawni hyn—ac mae'n ymddangos bod gwahaniaeth barn ynghylch sut yn union y bydd y polisi hwn yn cael ei gyflwyno. Rwy’n derbyn bod angen deddfwriaeth i ryw bwynt, a dyma lle mae deddfwriaeth a pholisi yn gwrthdaro. Mae pryderon mawr ynghylch sut yn union y bydd y Llywodraeth yn gallu gwireddu’r ddwy elfen fel y gellir cyflawni’r cynnig hwn yn llwyddiannus.

Nodaf hefyd, gyda difyrrwch a phryder fel ei gilydd, y posibilrwydd o Fil llywodraeth leol arall. Ni allwn ond gobeithio ei fod o leiaf yn ymgais well na'r traed moch a wnaed ohono yn y Pedwerydd Cynulliad. Byddwn yn gobeithio y bydd y Prif Weinidog yn gallu gwirioneddol gyflawni'r hyn y mae'n addo ei wneud y tro hwn.

Unwaith eto, hoffwn wybod beth yw eich nodau ar gyfer y Bil hwnnw ac a ydym yn debygol o ddechrau o'r newydd, neu a oes rhai elfennau o'r cynigion blaenorol yn debygol o ymddangos? A pha swyddogaeth, os o gwbl, fydd argymhellion comisiwn Williams yn ei chwarae wrth ategu’r ddeddfwriaeth ddiweddaraf hon? Yn yr un modd, sut y bydd eich Llywodraeth yn sicrhau bod dymuniadau cymunedau lleol yn cael eu clywed yn y Bil hwn a'r penderfyniadau a wneir ar y daith hon?

Nodaf hefyd, o ddatganiad y Prif Weinidog heddiw, gosod isafbris, a'r sylwadau ddoe yn Nhŷ'r Cyffredin gan David Davis am yr angen i weithio gyda deddfwrfeydd yng Nghymru ac yn yr Alban, a cheisio caniatâd gan y ddwy ddeddfwrfa wrth i'r ddeddfwriaeth fynd drwy Dŷ'r Cyffredin. Mae’n rhaid bod hwn yn ymrwymiad i'w groesawu gan Ysgrifennydd Brexit.

O ran gosod isafbris, mae'n bwysig ystyried materion trawsffiniol ynghylch deddfwriaeth a allai arwain, yn amlwg, at wahanol awdurdodaethau prisio—rhywbeth yr ydym wedi ei weld mewn deddfwriaeth flaenorol pan ddaw at rywbeth mor syml â thipio anghyfreithlon, er enghraifft, a'r gallu, yn amlwg, i symud gwastraff ar draws y ffin. Er fy mod yn cynnig cefnogaeth gyfyngedig o'r meinciau hyn ar osod isafbris, rwyf yn dymuno gweld mwy o dystiolaeth o’r gallu i hyn symud ymlaen, a sicrhau’r canlyniad yn y pen draw o wella iechyd y cyhoedd yma yng Nghymru, oherwydd, heb os nac oni bai, mae cysylltiad rhwng yfed llawer o alcohol ac iechyd gwael, ond yr hyn y mae angen i ni sicrhau yw bod y ddeddfwriaeth yn addas at ei diben, ac yn mynd i'r afael ag iechyd gwael ac alcohol a'r berthynas rhwng y ddau, ac nad yw'n ceisio creu drws cefn yn unig ar gyfer marchnad ddu ar gyfer alcohol yma yng Nghymru ac ar draws y ffin.

O ran y ddeddfwriaeth gosb resymol y mae’r Prif Weinidog yn siarad amdani, rydym ni, y Ceidwadwyr yn y Siambr hon, bob amser wedi ystyried hyn yn fater o gydwybod, a bydd yn bleidlais rydd gan Aelodau yn y grŵp Ceidwadol ar y gwahanol gamau y bydd y ddeddfwriaeth hon yn mynd drwyddynt pan fydd y Llywodraeth yn cyflwyno, yn gyntaf, ei hymgynghoriadau. Rwy'n meddwl bod y datganiad hwn yn eu hamlinellu heddiw, ac yna, yn amlwg, deddfwriaeth yn y drydedd sesiwn, y credaf fod y Prif Weinidog yn sôn amdani yn ei ddatganiad y prynhawn yma.

O fewn y rhaglen hon, byddem wedi dymuno gweld amrediad o gynigion llawer mwy a mwy uchelgeisiol yn cyflwyno Biliau sy'n ymdrin â llawer o agweddau ar anghenion pobl Cymru. Byddai'r Ceidwadwyr Cymreig wedi hoffi gweld Biliau mwy arloesol yn cael eu cyflwyno, megis Bil lleoliaeth a dinasyddiaeth, a fyddai wedi dod â thryloywder a phŵer lleol i graidd y gwaith o wneud penderfyniadau; Bil sicrwydd economaidd a menter, a fyddai wedi creu amodau i’r sector preifat yng Nghymru allu ffynnu, gan arwain at sgiliau newydd, swyddi a sicrwydd economaidd i deuluoedd sy'n gweithio'n galed ar hyd a lled Cymru; Bil iechyd a gofal cymdeithasol, a fyddai wedi integreiddio'n briodol y system iechyd drwy fynnu bod darparwyr iechyd a gofal cymdeithasol yn gweithio ar y cyd; Bil hawliau pobl hŷn, a fyddai wedi ymgorffori hawliau pobl hŷn yng Nghymru mewn cyfreithiau Cymru; a Bil llywodraethu a chyllid y GIG, a fyddai wedi cyflwyno mwy o atebolrwydd i gleifion. Ac, yn ôl pob tebyg, mae’r darn mwyaf sylweddol o ddeddfwriaeth a fydd yn cael effaith uniongyrchol ar ganlyniadau i gymunedau wedi dod o'r meinciau hyn, gyda fy nghydweithiwr, Paul Davies a'i gynigion ar gyfer Bil awtistiaeth drwy'r broses ddeddfwriaeth meinciau cefn. Wrth i hyn fynd yn ei flaen trwy ei gamau amrywiol, rydym yn gobeithio y bydd hyn yn parhau i ddenu cefnogaeth drawsbleidiol, ac, ymhen amser, yn denu cefnogaeth eich Llywodraeth.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

After nearly two decades of over-promising and under-delivering, it is a deep regret that the Welsh Government’s legislative programme lacks the ambition and innovative thinking needed to bring the necessary changes. For our country to succeed and to unlock its true potential as a great place to live and work, and to create a truly inclusive society that empowers all, no matter where you come from and what your background, we truly do need a Government that can break the cycle of groundhog day here in Wales.

Ar ôl bron i ddau ddegawd o or-addo a thangyflawni, mae'n dorcalonnus nad oes yn rhaglen ddeddfwriaethol Llywodraeth Cymru yr uchelgais a’r arloesi sydd eu hangen i wireddu'r newidiadau angenrheidiol. Er mwyn i’n gwlad lwyddo a chyrraedd ei gwir botensial fel lle gwych i fyw a gweithio, a chreu cymdeithas wirioneddol gynhwysol sy'n grymuso pawb, ni waeth o ble’r ydych yn dod a beth yw eich cefndir, mae gwir angen Llywodraeth arnom all dorri'r cylch hwn o ailadrodd ein hunain yma yng Nghymru.

I had a sense of déjà vu when I saw this legislative programme: minimum alcohol pricing; banning letting agents’ fees; mandatory regional working for local councils and the new childcare offer. They’re all Plaid Cymru policies—four out of the five Bills. But my charge here is not plagiarism; my charge is complacency. These are areas where the Government could have taken action, in some cases, years ago. Removing the defence of reasonable punishment, proposed by Plaid Cymru in February 2014: rejected by Labour. Stopping landlords and agents from charging unfair fees, proposed by Plaid Cymru in November 2015: rejected by Labour. Mandatory regional working by local councils, proposed by Plaid Cymru in June 2015: rejected by the First Minister who claimed it would create another tier of government. Fast forward two years, and we have that regional policy being implemented by Labour almost to the letter. It’s a story that can be found throughout the Welsh Government’s business. We saw it on the new treatment fund, when you claimed in the past that that couldn’t be done; we also saw it on zero-hours contracts— seven times you voted down Plaid Cymru on zero-hours contracts. We’ve seen it on the bedroom tax, where your lack of action means that Wales is the only devolved country where people still have to pay the bedroom tax. People in Wales deserve an agile Government that takes decisive action to solve the problems and injustices facing our country. Instead, they have a Government that takes years to act, and in those years where action hasn’t been taken, people miss out.

One of the most crucial areas that would help parents and working families is the childcare offer. Can the First Minister give me a credible answer today? Why will it take almost an entire Assembly term to get a decent childcare system up and running? You are promising action by 2020. 2020. How does that help parents with children now? Those parents face another three years of having to pay overstretched rates and to fit childcare around their jobs under a system that isn’t fit for purpose. As ever, the problem is a lack of ambition from the Government as a whole. It’s underwhelming and it’s playing catch-up, when Wales deserves a Government that is ahead of the curve.

So, Plaid Cymru will study all of these Bills in detail. We will propose amendments and we will seek to improve what is on the table. And when that happens, it might be an idea for the Labour Government to actually vote for us when they think that we have a good idea, instead of telling us time and time again that what we propose can’t be done.

But aside from those domestic issues, there is another serious legislative challenge hanging over this Assembly, this future Welsh parliament. The UK Government’s great repeal Bill threatens to allow a Westminster power grab. One consequence of leaving the European Union is that powers and frameworks currently exercised at the EU level should return directly to Wales and to the other devolved administrations. But we know from paragraph 4.2 of the great repeal Bill White Paper that the devolved administrations will merely be consulted on those frameworks. In fact, my colleague Simon Thomas predicted this in Plaid Cymru’s response to last year’s legislative statement. He said then, that leaving the European Union would impact environment legislation and agricultural legislation. He also raised the issue of the future of EU farm payments, which are covered by legislation. The common agricultural policy is covered by four basic regulations and the Welsh Ministers are authorised to give effect to the CAP regulations.

Plaid Cymru’s answer to this legislative challenge is a continuity Bill, first proposed by Steffan Lewis AM from Plaid Cymru last November. The Welsh Government has endorsed this principle, but the next step is to make it happen. I note that the First Minister is holding a continuity Bill back as a tool that could be used if the UK Government infringes upon our devolved powers. But a continuity Bill could, and should, be delivered without delay. It could be done as a proactive measure to give Wales some leverage. This Assembly has already endorsed the principle. A continuity Bill in response to the UK Government could well be too little, too late. So, I would urge the First Minister to be more decisive on this; to be quicker and more agile in responding to the complex political situation in the UK; to look again at that decision to hold the continuity Bill back and to now consider bringing one forward at the earliest opportunity.

Cefais deimlad o déjà vu pan welais y rhaglen ddeddfwriaethol hon: gosod isafbris alcohol; gwahardd ffioedd asiantaethau gosod tai; gweithio rhanbarthol gorfodol ar gyfer cynghorau lleol a'r cynnig gofal plant newydd. Maen nhw i gyd yn bolisïau Plaid Cymru—pedwar o'r pum Bil. Ond nid llên-ladrad yw fy nghyhuddiad yma; fy nghyhuddiad yw hunanfodlonrwydd. Mae'r rhain yn feysydd lle gallai’r Llywodraeth fod wedi cymryd camau, mewn rhai achosion, flynyddoedd yn ôl. Cael gwared ar yr amddiffyniad o gosb resymol, a gynigiwyd gan Blaid Cymru ym mis Chwefror 2014: fe’i gwrthodwyd gan Lafur. Atal landlordiaid ac asiantaethau rhag codi ffioedd annheg, a gynigiwyd gan Blaid Cymru ym mis Tachwedd 2015: fe’i gwrthodwyd gan Lafur. Gweithio rhanbarthol gorfodol gan gynghorau lleol, a gynigiwyd gan Blaid Cymru ym mis Mehefin 2015: fe’i gwrthodwyd gan y Prif Weinidog a honnodd y byddai'n creu haen arall o lywodraeth. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, a dyma ni’n gweld y polisi rhanbarthol hwnnw yn cael ei weithredu gan Lafur heb ei newid o gwbl, bron. Yr un hen stori sydd i'w gweld drwy gydol busnes Llywodraeth Cymru. Fe’i gwelsom ar y gronfa triniaethau newydd, pan oeddech yn honni yn y gorffennol na ellid ei wneud; fe’i gwelsom hefyd ar gontractau dim oriau—saith gwaith fe wnaethoch bleidleisio yn erbyn Plaid Cymru ar gontractau dim oriau. Rydym wedi ei weld ar y dreth ystafell wely, lle mae eich diffyg gweithredu yn golygu mai Cymru yw'r unig wlad ddatganoledig lle mae pobl yn dal i orfod talu'r dreth ystafell wely. Mae pobl yng Nghymru yn haeddu Llywodraeth ystwyth sy'n cymryd camau pendant i ddatrys y problemau a’r anghyfiawnderau sy'n wynebu ein gwlad. Yn hytrach, mae ganddynt Lywodraeth sy'n cymryd blynyddoedd i weithredu, ac yn y blynyddoedd hynny pan nad oes camau wedi'u cymryd, mae pobl wedi bod ar eu colled.

Un o'r meysydd mwyaf hanfodol a fyddai'n helpu rhieni a theuluoedd sy'n gweithio yw’r cynnig gofal plant. A all y Prif Weinidog roi ateb credadwy i mi heddiw? Pam y bydd yn cymryd bron i dymor cyfan y Cynulliad i gael system gofal plant gweddus yn weithredol? Rydych yn addo gweithredu erbyn 2020. 2020. Sut y mae hynny'n helpu rhieni sydd â phlant nawr? Mae’r rhieni hynny yn wynebu tair blynedd arall o orfod talu cyfraddau wedi’u gorymestyn ac o drefnu gofal plant o gwmpas eu swyddi o dan system nad yw'n addas at ei diben. Yr un hen stori, y broblem yw diffyg uchelgais gan y Llywodraeth yn ei chyfanrwydd. Mae'n siomedig ac mae ar ei hôl hi, a’r hyn y mae Cymru'n ei haeddu yw Llywodraeth sydd ar flaen y gad.

Felly, bydd Plaid Cymru yn astudio pob un o'r Biliau hyn yn fanwl. Byddwn yn cynnig gwelliannau a byddwn yn ceisio gwella’r hyn sydd ar y bwrdd. A phan fydd hynny'n digwydd, efallai y byddai'n syniad i Lywodraeth Lafur bleidleisio mewn gwirionedd o’n plaid ni pan maent yn meddwl fod gennym ni syniad da, yn hytrach na dweud dro ar ôl tro na ellir gwneud yr hyn yr ydym yn ei gynnig.

Ond ar wahân i’r materion domestig hynny, mae her ddeddfwriaethol ddifrifol arall yn gysgod dros y Cynulliad hwn, y senedd hon yn y dyfodol. Mae Bil diddymu mawr Llywodraeth y DU yn bygwth caniatáu i San Steffan gipio pŵer oddi arnom. Un o ganlyniadau gadael yr Undeb Ewropeaidd yw y dylai pwerau a fframweithiau sy’n cael eu harfer ar hyn o bryd ar lefel yr UE ddychwelyd yn uniongyrchol i Gymru ac i'r gweinyddiaethau datganoledig eraill. Ond rydym yn gwybod o baragraff 4.2 o Bapur Gwyn y Bil diddymu mawr mai dim ond ymgynghori a wneir â’r gweinyddiaethau datganoledig ar y fframweithiau hynny. Yn wir, rhagwelodd fy nghydweithiwr Simon Thomas hyn yn ymateb Plaid Cymru i ddatganiad deddfwriaethol y llynedd. Dywedodd bryd hynny, y byddai gadael yr Undeb Ewropeaidd yn effeithio ar ddeddfwriaeth amgylcheddol a deddfwriaeth amaethyddol. Gwnaeth hefyd godi'r mater o ddyfodol taliadau fferm yr UE, sy'n cael eu cwmpasu gan ddeddfwriaeth. Mae’r polisi amaethyddol cyffredin yn dod o dan bedwar rheoliad sylfaenol ac mae Gweinidogion Cymru yn cael eu hawdurdodi i roi effaith i reoliadau’r PAC.

Ateb Plaid Cymru i’r her ddeddfwriaethol hon yw Bil parhad, a gynigiwyd gyntaf gan Steffan Lewis AC o Blaid Cymru fis Tachwedd diwethaf. Mae Llywodraeth Cymru wedi cymeradwyo'r egwyddor hon, ond y cam nesaf yw gwneud iddo ddigwydd. Nodaf fod y Prif Weinidog yn dal Bil parhad yn ôl fel offeryn y gellid ei ddefnyddio os bydd Llywodraeth y DU yn torri ar ein pwerau datganoledig. Ond fe allai ac fe ddylai Bil parhad gael ei gyflwyno yn ddi-oed. Gellid ei weithredu fel mesur rhagweithiol i roi rhywfaint o drosoledd i Gymru. Mae'r Cynulliad hwn eisoes wedi cymeradwyo'r egwyddor. Gallai Bil parhad mewn ymateb i Lywodraeth y DU yn wir fod yn rhy ychydig, yn rhy hwyr. Felly, byddwn yn annog y Prif Weinidog i fod yn fwy pendant ar hyn; i fod yn gyflymach ac yn fwy ystwyth wrth ymateb i'r sefyllfa wleidyddol gymhleth yn y DU; i edrych eto ar y penderfyniad i ddal y Bil parhad yn ôl, ac yn awr, i ystyried ei gyflwyno cyn gynted ag sy’n bosibl.

I hope I can be perhaps a little more positive in my contribution to this debate than the two contributions that we’ve just heard. There is much in the legislative programme that UKIP can support. There are, of course, things that we will oppose. I can certainly agree with what the First Minister said at the end of his statement in relation to a continuity Bill and the Brexit settlement. It clearly would not in any way be supportable if, as the leader of Plaid Cymru has just said, there were to be any kind of power grab from the Westminster Government to reduce the powers that this Assembly already has. I don’t actually believe that that is in prospect at all. It’s another of the demons that the remoaners raise in order to try to continue the referendum campaign from last year, and much good that did them then and will it do them in the future.

As for Plaid Cymru being ahead of the curve, from the speech of the leader of the Plaid Cymru I think it’s more round the bend, as they’ve certainly never been able to explain how they would fill the black hole in the public accounts if Wales were to become politically independent of the rest of the United Kingdom. Because, as we know, Government at all levels spends something like £38 billion a year in Wales, but we raise in tax revenue of all kinds something like £23 billion, leaving a gap equivalent to 25 per cent of Wales’s GDP, which is very much larger than even the deficit that exists in Greece. So, everything that Plaid Cymru has to say in terms of their spending proposals has to be seen in the light of that fundamental flaw.

But we will certainly support the Government on the good features of this legislative programme, and I certainly support the proposal for greater collaboration between local authorities through mandatory and systematic regional working arrangements. I believe also that we do have too many local authorities in Wales, and it would be advantageous if we were to make some reduction in the number, although not as great as the Government previously proposed. We will, of course, support the proposals on registered social landlords, although we will not support the abolition of the right to buy, which seems to me to be completely irrelevant to the housing needs of Wales and would actually make it more difficult to fill the gaps that already exist.

And I am concerned, as is my party, over the proposal for minimum pricing for alcohol—not that we don’t think that there is a problem with excessive drinking amongst a part of the population, but that the proposal for minimum pricing will not address the problem. All indirect taxes are by their nature, as they exist in the United Kingdom, regressive and a minimum price for alcohol would be even more so than the average. It’s also likely to be ineffectual, because the people who are least likely to be bothered about an increase in the minimum price of alcohol are those who are addicted to it. So, this will be a tax upon moderate drinkers, like myself and the majority of the population, whilst doing nothing to address the public health needs of a small minority. There is no real drink problem in the United Kingdom compared with other countries. We are in the middle of the table. [Interruption.] Well, Simon Thomas can speak for himself, of course, on this, but what he gets up to in private I’m not aware of. But if you look at the table of nations’ alcohol consumption per head, the United Kingdom is in the middle of it. In fact, the figures show that alcohol consumption per head has significantly reduced in the last 20 years. In 1998, 75 per cent of men were recorded as having a drink once a week. By 2010, that had fallen to 67 per cent. [Interruption.] And I’m facing reality because I’ve got the figures in front of me. Amongst 16 to 24-year olds, those who drink once a week has fallen from 71 per cent to 48 per cent amongst males, and from 62 per cent to 46 per cent amongst women. Alcohol volumes per person consumed in 2004, per annum, were 9.5 litres; by 2011, that had been reduced to 8.3 litres. That’s a 12 per cent fall in the average consumption of alcohol per head. And alcohol-related deaths, of course, have doubled in that time, despite the figures for male drinking being flat or falling throughout the period.

So, a tax on moderate drinkers is not going to be the answer to the problem, particularly because all the evidence shows that alcohol consumption rises along with income, so the more money you’ve got, the more you spend on alcohol, and the more money you’ve got, the less likely you are to be inhibited from drinking by having a minimum price for alcohol. So, the whole concept to begin with is illogical. So, we’re proposing to target drinks that are disproportionately consumed by low-income people, because champagne drinkers are not likely to be too bothered about this proposal—certainly, Nick Ramsay is nodding in agreement with me over there—but beer drinkers at the lower end of the scale will have to pay more for their favourite tipple. There is no credible evidence to show any link between the alcohol problem and alcohol pricing, which I will certainly go into at greater length when this proposal comes forward for specific consideration. But also, this is the thin end of the wedge. We know that once a power to introduce a tax or to impose a minimum price on anything is introduced then there will be greater and greater pressure forever after to push that up.

So, there’s a bogus moral panic on this issue. If we’re really concerned about addressing the problem of binge drinking, which is, by the way, defined normally as drinking three pints a day—that’s a pretty boring binge as far as I’m concerned—but if we really are interested in introducing measures that are likely to be effective in reducing alcohol consumption amongst problem drinkers, what we should be doing is relating taxes to the strength of alcoholic drinks. This is the big problem that we have today: people preloading by buying supermarket drinks that have a higher alcohol content than the average drinker would consume in a pub. But a minimum unit price is too broad a brush measure to effect that, because it will not single out the source of the problem. So, it’s a very, very blunt instrument indeed.

Whilst there are significant parts of the legislative programme that is before us today that we will support, we will give strong opposition to some of the measures where we do not believe these to be in the public interest. But we wish the Government well in the year ahead and we will do our best to make whatever legislation is put before us in this Assembly as workable as possible insofar as it’s desirable to have it at all.

Rwy'n gobeithio y gallaf fod efallai ychydig yn fwy cadarnhaol wrth gyfrannu at y ddadl hon na'r ddau gyfraniad yr ydym newydd eu clywed. Mae llawer yn y rhaglen ddeddfwriaethol y gall UKIP ei gefnogi. Mae, wrth gwrs, bethau y byddwn yn eu gwrthwynebu. Gallaf yn sicr gytuno â'r hyn a ddywedodd y Prif Weinidog ar ddiwedd ei ddatganiad mewn cysylltiad â Bil parhad a setliad Brexit. Mae'n amlwg na fyddai modd ei gefnogi mewn unrhyw ffordd os, fel y mae arweinydd Plaid Cymru newydd ei ddweud, y byddai rhyw fath o gydio pŵer gan Lywodraeth San Steffan i leihau'r pwerau sydd eisoes gan y Cynulliad hwn. Nid wyf yn credu mewn gwirionedd fod hynny yn yr arfaeth o gwbl. Mae'n un arall o'r cythreuliaid y mae'r remoaners yn eu codi er mwyn ceisio parhau ag ymgyrch y refferendwm y llynedd, ac ychydig o les a wnaeth iddynt bryd hynny ac a fydd yn ei wneud iddynt yn y dyfodol.

O ran bod Plaid Cymru ar flaen y gad, o araith arweinydd Plaid Cymru rwy'n credu ei fod yn fwy o golli arni, gan nad ydynt yn sicr wedi gallu esbonio erioed sut y byddent yn llenwi'r twll du yn y cyfrifon cyhoeddus pe byddai Cymru’n dod yn wleidyddol annibynnol o weddill y Deyrnas Unedig. Oherwydd, fel y gwyddom, mae Llywodraeth ar bob lefel yn gwario oddeutu £38 biliwn y flwyddyn yng Nghymru, ond rydym yn codi mewn refeniw treth o bob math o oddeutu £23 biliwn, gan adael bwlch sy'n gyfwerth â 25 y cant o CDG Cymru, sydd yn llawer mwy na hyd yn oed y diffyg sy'n bodoli yng Ngwlad Groeg. Felly, mae’n rhaid i bopeth sydd gan Blaid Cymru i'w ddweud o ran eu cynigion gwariant gael ei weld yng ngoleuni’r diffyg sylfaenol hwnnw.

Ond byddwn yn sicr yn cefnogi'r Llywodraeth ar nodweddion da'r rhaglen ddeddfwriaethol hon, ac rwy’n sicr yn cefnogi'r cynnig ar gyfer mwy o gydweithio rhwng awdurdodau lleol drwy drefniadau gweithio rhanbarthol gorfodol a systematig. Credaf hefyd fod gennym ormod o awdurdodau lleol yng Nghymru, a byddai'n fanteisiol pe baem yn gwneud rhywfaint o ostyngiad yn y nifer, er nad cymaint o ostyngiad ag y cynigiodd y Llywodraeth yn flaenorol. Byddwn, wrth gwrs, yn cefnogi'r cynigion ar landlordiaid cymdeithasol cofrestredig, er na fyddwn yn cefnogi diddymu'r hawl i brynu, a oedd yn ymddangos i mi i fod yn gwbl amherthnasol i anghenion tai Cymru ac a fyddai mewn gwirionedd yn ei gwneud yn fwy anodd i lenwi’r bylchau sy'n bodoli eisoes.

Ac rwy’n pryderu, fel y mae fy mhlaid, ynghylch y cynnig ar gyfer isafswm pris ar gyfer alcohol—nid nad ydym yn credu bod problem gydag yfed gormod ymhlith carfan o'r boblogaeth, ond na fydd y cynnig am osod isafbris yn mynd i'r afael â'r broblem. Mae'r holl drethi anuniongyrchol, yn ôl eu natur, fel y maent yn bodoli yn y Deyrnas Unedig, yn atchweliadol a byddai isafbris ar gyfer alcohol hyd yn oed yn fwy felly na'r rhan fwyaf. Mae hefyd yn debygol o fod yn aneffeithiol, oherwydd mai’r bobl sy'n lleiaf tebygol o gael eu poeni gan gynnydd yn isafbris alcohol yw'r rhai sy'n gaeth iddo. Felly, bydd hon yn dreth ar yfwyr cymedrol, fel fi, a mwyafrif y boblogaeth, ond na fydd yn gwneud dim i fynd i'r afael ag anghenion iechyd cyhoeddus lleiafrif bychan. Nid oes problem yfed go iawn yn y Deyrnas Unedig o’i chymharu â gwledydd eraill. Rydym yng nghanol y tabl. [Torri ar draws.] Wel, gall Simon Thomas siarad drosto'i hun, wrth gwrs, ar hyn, ond yr hyn y mae'n ei wneud yn breifat nid wyf yn ymwybodol ohono. Ond os ydych yn edrych ar y tabl o yfed alcohol cenhedloedd fesul pen, mae’r Deyrnas Unedig yn y canol. Yn wir, mae'r ffigurau'n dangos bod yfed alcohol fesul pen wedi gostwng yn sylweddol yn ystod y 20 mlynedd diwethaf. Ym 1998, roedd cofnodion yn dangos bod 75 y cant o ddynion yn cael diod unwaith yr wythnos. Erbyn 2010, roedd hynny wedi gostwng i 67 y cant. [Torri ar draws.] Ac rwyf yn wynebu realiti oherwydd mae’r ffigurau gennyf o fy mlaen. O blith rhai 16 i 24 oed, mae’r rhai sy'n yfed unwaith yr wythnos wedi gostwng o 71 y cant i 48 y cant ymhlith dynion, ac o 62 y cant i 46 y cant ymhlith menywod. Roedd cyfeintiau alcohol y pen a yfwyd yn 2004, yn 9.5 litr y flwyddyn; erbyn 2011, roedd wedi ei leihau i 8.3 litr. Dyna ostyngiad o 12 y cant yn y defnydd cyfartalog o alcohol y pen. Ac mae marwolaethau sy'n gysylltiedig ag alcohol, wrth gwrs, wedi dyblu yn y cyfnod hwnnw, er bod y ffigurau ar gyfer yfed gan ddynion wedi aros yn wastad neu wedi gostwng drwy gydol y cyfnod.

Felly, nid yw treth ar yfwyr cymedrol yn mynd i ateb i'r broblem, yn enwedig gan fod yr holl dystiolaeth yn dangos bod yfed alcohol yn codi ynghyd ag incwm, felly po fwyaf o arian sydd gennych, po fwyaf y byddwch yn ei wario ar alcohol, po fwyaf o arian sydd gennych, y lleiaf tebygol yr ydych chi o gael eich rhwystro rhag yfed trwy gael isafbris ar gyfer alcohol. Felly, mae'r cysyniad cyfan i ddechrau yn afresymegol. Felly, rydym yn cynnig targedu diodydd sy'n cael eu hyfed yn anghymesur gan bobl ar incwm isel, gan nad yw yfwyr siampaen yn debygol o fod yn poeni gormod am y cynnig hwn—yn sicr, mae Nick Ramsay yn nodio yn cytuno gyda mi draw acw—ond bydd yn rhaid i yfwyr cwrw ym mhen isaf y raddfa dalu mwy am eu hoff ddiod. Nid oes unrhyw dystiolaeth gredadwy i ddangos unrhyw gysylltiad rhwng problem alcohol a phris alcohol, y byddaf yn sicr yn mynd i edrych arno’n fanylach pan ddaw'r cynnig hwn ymlaen ar gyfer ystyriaeth benodol. Ond hefyd, dyma flaen y gyllell. Rydym yn gwybod unwaith y bydd pŵer i gyflwyno treth neu i osod isafbris ar unrhyw beth yn cael ei gyflwyno, yna bydd mwy a mwy o bwysau am byth ar ôl hynny i’w wthio i fyny.

Felly, mae panig moesol ffug ar y mater hwn. Os ydym yn poeni mewn gwirionedd am fynd i'r afael â'r broblem o or-yfed, sydd, gyda llaw, wedi’i diffinio fel arfer fel yfed tri pheint y dydd—mae hynny'n or-yfed mewn pyliau eithaf diflas yn fy marn i—ond os ydym ni wir â diddordeb mewn cyflwyno mesurau sy'n debygol o fod yn effeithiol o ran lleihau’r defnydd o alcohol ymhlith yfwyr problemus, yr hyn y dylem ni fod yn ei wneud yw cysylltu trethi â chryfder diodydd alcoholig. Dyma’r broblem fawr sydd gennym ni heddiw: pobl yn yfed cyn mynd allan trwy brynu diodydd mewn archfarchnadoedd sydd â chynnwys alcohol uwch nag y byddai’r yfwr cyfartalog yn ei yfed mewn tafarn. Ond mae isafbris uned yn fesur rhy eang i effeithio ar hynny, oherwydd ni fydd yn mynd at ffynhonnell y broblem. Felly, mae'n offeryn di-awch iawn, iawn yn wir.

Er bod yna rannau sylweddol o'r rhaglen ddeddfwriaethol sydd ger ein bron ni heddiw y byddwn ni yn eu cefnogi, byddwn yn rhoi gwrthwynebiad cryf i rai o'r mesurau pan nad ydym yn credu eu bod er budd y cyhoedd. Ond rydym yn dymuno’n dda i’r Llywodraeth yn y flwyddyn sydd i ddod a byddwn yn gwneud ein gorau i wneud pa bynnag ddeddfwriaeth sy’n cael ei rhoi ger ein bron yn y Cynulliad hwn mor ymarferol â phosibl i'r graddau y mae'n ddymunol ei chael o gwbl.

I just want to pick up on a couple of albeit very different aspects outlined in today’s legislative statement. Firstly, on childcare, I welcome the progress that’s been made with the pilots that have been outlined on the childcare offer and its inclusion for legislation is outlined today. As for many, this is a huge issue for many of my constituents and something that’s been raised with me time and time again in conversation, in correspondence, both prior to the election and in the past year since I have been the Assembly Member for Delyn. Whilst I recognise that it is vitally important that this childcare offer is flexible and the delivery meets the differing needs of working parents, I’m also acutely aware that, for many working parents in my constituency, this most ambitious childcare proposal in the UK and potentially life-changing legislation can’t come soon enough. So, first of all, can I press on the Welsh Government to legislate on this as soon as practically possible so that people across my constituency and across the country don’t miss out on this essential support and key election pledge?

Secondly, on the proposals to introduce a minimum price for alcohol law in Wales in order to deal with the challenges around harmful levels of drinking, fuelled by the availability of cheap and strong alcohol, this is welcome and warranted, but I’d also wonder if the Welsh Government could consider taking this opportunity to address the challenges facing traditional pubs in communities across the country. Many pubs in communities have closed in recent years, and, while pubs remain the hub and heart of many communities, many of which now are also becoming a post office or the village shop, communities currently have very little in their armoury to protect their local public houses from closure, meaning that, according to CAMRA, two pubs continue to close every week here in Wales. I recently became a member of CAMRA myself, which I can assure colleagues was a purely altruistic move to support industry and businesses in my constituency of Delyn. But, in all seriousness, I think something along the lines of an assets of community value scheme could be the difference when it comes to protecting our public houses from further closure in the future, and also the removal of permitted development rights for pubs could empower the community, giving people a direct say before a pub is demolished or converted. So, to wrap up, First Minister, can I urge, as part of any future legislative programme, that steps be taken to support the pub industry in Wales in the future, and steps that allow our communities to have a greater say?

Rwy’n awyddus i roi sylw ar un neu ddau o agweddau, er yn wahanol iawn, a amlinellir yn y datganiad deddfwriaethol heddiw. Yn gyntaf, o ran gofal plant, rwy’n croesawu'r cynnydd sydd wedi ei wneud gyda'r cynlluniau peilot a amlinellir ar y cynnig gofal plant, ac mae ei gynnwys ar gyfer deddfwriaeth wedi ei amlinellu heddiw. Fel i lawer o bobl, mae hon yn broblem fawr i lawer o fy etholwyr ac yn rhywbeth sydd wedi'i godi gyda mi dro ar ôl tro mewn sgwrs, mewn gohebiaeth, cyn yr etholiad ac yn y flwyddyn ddiwethaf ers imi fod yn Aelod Cynulliad dros Delyn. Er fy mod yn cydnabod ei bod yn hanfodol bwysig bod y cynnig gofal plant yn hyblyg a bod y ddarpariaeth yn diwallu gwahanol anghenion rhieni sy'n gweithio, rwyf hefyd yn ymwybodol iawn, i lawer o rieni sy'n gweithio yn fy etholaeth, na all y cynnig gofal plant mwyaf uchelgeisiol yn y DU a’r ddeddfwriaeth a allai newid bywydau ddod yn ddigon buan. Felly, yn gyntaf oll, a gaf i bwyso ar Lywodraeth Cymru i ddeddfu ar hyn cyn gynted ag sy'n ymarferol bosibl fel nad yw pobl ar draws fy etholaeth ac ar draws y wlad yn colli allan ar y cymorth hanfodol hwn a’r addewid etholiadol allweddol hwn?

Yn ail, ar y cynigion i gyflwyno isafswm pris ar gyfer cyfraith alcohol yng Nghymru er mwyn ymdrin â'r heriau o gwmpas lefelau niweidiol o yfed, o ganlyniad i argaeledd alcohol rhad a chryf, mae hwn i’w groesawu ac yn gyfiawn, ond byddwn hefyd yn gofyn a allai Llywodraeth Cymru ystyried cymryd y cyfle hwn i fynd i'r afael â'r heriau sy'n wynebu tafarndai traddodiadol mewn cymunedau ar draws y wlad. Mae llawer o dafarndai mewn cymunedau wedi cau yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ac, er bod tafarndai yn parhau i fod yn ganolbwynt ac yn galon i lawer o gymunedau, â llawer ohonynt erbyn hyn hefyd yn swyddfa bost neu’n siop y pentref, ar hyn o bryd ychydig iawn sydd gan gymunedau yn eu harfogaeth i ddiogelu eu tafarndai lleol rhag cau, sy'n golygu, yn ôl CAMRA, bod dwy dafarn yn dal i gau bob wythnos yma yng Nghymru. Yn ddiweddar, deuthum yn aelod o CAMRA fy hun, yr wyf yn sicrhau fy nghydweithwyr ei fod yn gam cwbl anhunanol i gefnogi diwydiant a busnesau yn fy etholaeth i, sef Delyn. Ond, o ddifrif, rwy'n credu y gallai rhywbeth tebyg i gynllun asedau o werth cymunedol wneud gwahaniaeth pan ddaw i ddiogelu ein tafarndai rhag mwy o gau yn y dyfodol, a hefyd gallai dileu hawliau datblygu a ganiateir ar gyfer tafarndai roi grym i’r gymuned, gan roi llais uniongyrchol i bobl cyn i dafarn gael ei dymchwel neu ei haddasu. Felly, i orffen, Brif Weinidog, a gaf i annog, yn rhan o unrhyw raglen ddeddfwriaethol yn y dyfodol, y dylid cymryd camau i gefnogi'r diwydiant tafarndai yng Nghymru yn y dyfodol, a'r camau sy'n caniatáu i'n cymunedau gael mwy o lais?

Yn gyffredinol, rwy’n croesawu y datganiad deddfwriaethol heddiw. Fel mae Leanne Wood eisoes wedi’i amlinellu, mae’r rhan fwyaf ohono fe’n deillio o syniadau Plaid Cymru yn y lle cyntaf, felly wrth gwrs ein bod ni’n croesawu hynny. Mae’n ddiddorol nodi ei bod hi’n ddengmlwyddiant sefydlu llywodraeth ar y cyd Cymru’n Un, lle'r oedd lot o’r syniadau yma wedi deillio ohono fe ac wedi cael eu trafod o hynny ymlaen, gan gynnwys y symudiad tuag at ddiddymu’r amddiffyniad o gosb resymol. Rwy’n gobeithio yn fawr iawn ein bod ni’n gweld hynny yn cael ei sicrhau yn y Cynulliad hwn o’r diwedd. Wedi dweud hynny, mae’r datganiad yn un tenau iawn ac yn ddiddychymyg.

Mae’n bosib, i fod yn deg i’r Llywodraeth, a thrio edrych ar bethau o bersbectif y Llywodraeth—mae’n ddigon posib bod hynny’n fwriadol, gan eu bod nhw’n ystyried bod angen deddfu, ar frys, o bosib, ynglŷn â Brexit, ynglŷn â rai o’r pethau sy’n deillio o San Steffan, ac ynglŷn â’r syniad sydd gyda ni fel Plaid Cymru o Fil parhad ym maes amaethyddol ac amgylcheddol. Felly, wrth ymateb ar ôl ei ddatganiad a’r drafodaeth, byddwn i’n hoffi clywed gan y Prif Weinidog os oes gyda fe le yn y rhaglen ddeddfwriaethol ar gyfer y posibiliadau hyn—nid yn unig y Bil parhad, ond hefyd yr hyn sy’n debyg o ddeillio o’r tua 2,000 o leiaf o ddarnau o ddeddfwriaeth Ewropeaidd sy’n mynd i gael eu trafod yn awr yn ystod y ddwy flynedd nesaf yn San Steffan.

Wrth droi at rai o’r pethau eraill sydd yn y datganiad, hoffwn i wybod bach mwy ynglŷn â’r bwriad sydd gyda fe ym maes llywodraeth leol. Mae’n amlwg bod gyda ni ddiddordeb fan hyn am gadarnhad ein bod ni’n estyn y bleidlais i bobl ifanc yn 16 ac 17 ar gyfer llywodraeth leol, a byddai cadarnhad o hynny yn beth da i’w glywed.

Mae’r Gweinidog dros Gyllid a Llywodraeth Leol wedi dweud yn y gorffennol ei fod e am estyn dewis STV—y bleidlais gyfranogol—i awdurdodau lleol. Rydw i’n meddwl bod hynny’n colli cyfle, a bod angen i rywbeth sydd mor bwysig â’r STV gael ei estyn i bob awdurdod, ac felly byddwn i’n licio clywed ym mha ffordd mae’r Llywodraeth yn mynd i weithio gyda’r mwyafrif, rydw i’n meddwl, sydd yn y Senedd hon erbyn hyn o blaid STV ym maes llywodraeth leol i sicrhau bod deddfwriaeth y Bil arbennig yma yn adlewyrchu nid yn unig barn y Blaid Lafur, ond barn y mwyafrif yn y Senedd hon.

Rydw i hefyd yn gofidio bod cymaint o oedi gyda gofal plant. Rydw i’n derbyn bod angen deddfu ar gyfer gwneud unrhyw beth ynglŷn â rhannu data—mae angen seilwaith statudol derbyniol i hynny—ond mae yna bethau gall y Llywodraeth eu gwneud yn awr yn llawer fwy cyflym yn y maes gofal plant ynglŷn ag estyn yr hawliau hynny a’r gallu yna i lawer mwy o rieni, a mamau ifanc yn arbennig. Byddwn i’n licio clywed nad oes yn rhaid aros am ddeddfu ynglŷn â data er mwyn sicrhau bod cynnig gofal plant boddhaol i bob un teulu yng Nghymru.

Mae yna sawl peth sydd ar goll hefyd o’r rhaglen ddeddfwriaeth yma. Mae ambell i beth yn edrych ymlaen—dyma rhaglen ddeddfwriaethol am flwyddyn, ac mae ambell i beth yn edrych ymlaen, er enghraifft, ynglŷn â diddymu’r amddiffyniad cosb, ynglŷn, o bosib, â Brexit. A gaf i awgrymu tri pheth y byddwn i’n licio gweld y Llywodraeth yn eu gwneud yn ystod, os nad y flwyddyn nesaf, yn sicr yn ystod y ddwy flynedd nesaf, gan baratoi yn ystod y flwyddyn ddeddfwriaethol hon? Yn gyntaf oll, gwaharddiad ar ffracio yng Nghymru. Mae pwerau yn dod i ni yn gynnar y flwyddyn nesaf, lle byddem ni fel Senedd yn gallu gwahardd ffracio. Hoffwn i weld y Llywodraeth yn cynnig sut rŷm ni’n gwneud hynny. Yn ail, cynllun dychwelyd blaendal: y posibiliad o wneud yn siŵr bod poteli, yn enwedig poteli plastig a phob math o blastig sydd yn anodd ei ailgylchu, ac sy’n mynd yn wastraff ac yn bennu ar ein traethau ni, ac yn ein moroedd ni, a thu fewn i’n bywyd gwyllt ni—bod hynny yn dwyn cost fel bod modd ad-dalu’r gost yna ac felly lleihau ar y defnydd o’r plastig yma. Mae modd gwneud hynny gyda’r pwerau newydd. Ac, yn olaf, fel sydd wedi cael ei drafod cwpwl o weithiau eisoes heddiw, mynd i’r afael â’r broblem gamblo, ac wrth inni ymafael ag ychydig o bwerau—dim llawer rydw i’n gwybod, ond ychydig o bwerau—ym maes y peiriannau ‘fixed odds’, ein bod ni’n edrych ar bosibiliadau o fynd i’r afael â hynny.

Y pwynt olaf rydw i am ei wneud, a cwestiwn, mewn ffordd, i’r Prif Weinidog: er, wrth gwrs, rŷm ni’n flin iawn, rydw i’n meddwl, ac yn rhannu’r anhapusrwydd nad oedd awdurdod cyfreithiol ar wahân i Gymru yn Neddf fwyaf diweddar Cymru, beth yw’r posibiliadau yn awr ein bod ni yn dal i bwyso am hynny? Rydw i’n cymryd nad yw’r Llywodraeth wedi newid ei barn ynglŷn ag awdurdod cyfreithiol ar wahân, felly hoffwn i wybod beth yw’r camau nesaf y mae’r Llywodraeth yn mynd i wneud i wireddu hynny.

Generally speaking, I welcome the legislative statement today—as Leanne Wood has already outlined, most of it emerges from Plaid Cymru ideas originally, therefore of course we welcome that. It’s interesting to note that it’s the tenth anniversary of the establishment of the One Wales Government, where many of these ideas emerged and have been discussed since that point onwards, including the move towards scrapping the defence of reasonable chastisement. I hope very much that we will see that secured in this Assembly at last. Having said that, the statement is very thin and lacking in imagination.

To be fair to the Government, and trying to look at things from the Government’s perspective, it’s possible that this is intentional, because they may think that we will need to legislate, as a matter of urgency, in terms of Brexit and some of the issues emerging from Westminster, and the concept that we as Plaid Cymru have in terms of a continuity Bill in the area of the environment and agriculture. Therefore, in responding after his statement, and in responding to the debate, I would like to hear from the First Minister whether there is space in the legislative programme for these possibilities—not only the continuity Bill but what’s likely to emerge from the around 2,000 pieces at least of legislation relating to Europe that are now going to be discussed over the next two years in Westminster.

In turning to some of the other issues contained within the statement, I would like to know a little more about the intentions in relation to local government. Clearly, we’re interested here in seeking confirmation that we are extending the vote to 16- and 17-year-olds for local authority elections, and confirmation of that would be positive.

The Cabinet Secretary for Finance and Local Government has stated in the past that he wants to provide the option of a single transferrable vote—proportional voting—to local authorities. I think that’s a missed opportunity, and that something as important as STV needs to be extended to all authorities. So, I would like to hear how the Government is going to work with the majority, I believe, that exists in this Senedd in favour of STV in local government to ensure that this particular Bill reflects not only the view of the Labour Party but the view of the majority in this parliament.

I am also concerned that there is so much delay in terms of childcare. I accept that we need to legislate for doing anything in terms of data sharing—you need a statutory foundation for that—but there are things that the Government could do now far more swiftly in the field of childcare in terms of extending those rights to far more parents, particularly young mothers. I would like to hear that we don’t have to wait to legislate on data in order to ensure that an appropriate childcare offer is available to all families in Wales.

There are a number of things missing from this programme, too. There are a few things that are looking forward—this is the legislative programme for a year, and there are a few things that look forward, for example, in relation to scrapping the reasonable chastisement defence, and, possibly, issues around Brexit. May I suggest three things that I would like to see the Government doing, if not next year then certainly over the next two years, whilst starting preparations during this legislative year? First of all, a ban on fracking in Wales. The powers will be with us early next year, when we, as a parliament, will be able to ban fracking. I would like to see the Government propose how we could do that. Secondly, a deposit-return scheme: the possibility of ensuring that bottles, particularly plastic bottles and all sorts of plastics that are difficult to recycle and do end up as waste on our beaches, in our seas, and inside our wildlife—that that should be costed so that that cost can be repaid and so reduce the use of these plastics. That could be achieved with new powers. Finally, as has been discussed a few times today already, tackling the problem of gambling, and, as we get to grips with a few powers—not many, but some powers—in terms of fixed-odds terminals, that we look at the possibilities of tackling that issue.

The final point that I want to make, and it is a question, in a way, to the First Minister: although, of course, we are unhappy that there was no separate jurisdiction for Wales provided in the most recent Wales Act, what are the possibilities now that we could continue to press for that? I assume that the Government hasn’t changed its view on a separate legal jurisdiction, so I would like to know what the next steps are for the Government in terms of achieving that.

I’d like to congratulate the Government on its plans set out here in the legislative programme for the next year. I particularly welcome the progress that we’re going to make on the 30 hours a week of free childcare offer, because I think that’ll be of huge importance to parents, and I do think that this is a very ambitious pledge, and it’s absolutely essential that we work it out in the way that is most beneficial to parents. Because, obviously, it will give the opportunity to parents to work, but it will also be good for the children as well.

So, I welcome the fact that we are having pilots and that we are trying to work out the best way to do it, because certainly I’ve had many constituents coming to me explaining some of the difficulties of linking in the foundation phase with child carers and another childcare system, and I hope that, by approaching it in this way of having pilots, that will be the best way to address it. But I don’t think we should talk down this issue. It is the best offer in the UK and will be absolutely transformational, so I do think this is a very ambitious plan, and I commend it.

I also welcome the steps on the minimum pricing of alcohol and the letting agents’ fees for tenants in the private rented sector. I was surprised that the Conservatives didn’t see this as of major importance, because, really, housing is such a crucial issue, and, if you have to pay upfront such a lot of money to get into private rented accommodation, that is a real, severe situation. That, surely, is exactly what we should be doing as a priority. So, I welcome that as well, and certainly welcome the consensual way we are moving forward on local government.

So, I think that these issues that are proposed are real issues that affect people in Wales on a day-to-day basis and they’re offering practical help for people in the way that they live. I think that is one of the reasons why Welsh Labour continues to have its positive results in its elections, because these issues are issues that are very important to people in Wales.

I’d also like to welcome the Welsh Government’s plans to consult about the law about the physical punishment of children, and I hope that this will lead to all children in Wales receiving equal protection from physical punishment in the same way as adults have this protection. I wondered if, in his final response, the First Minister might be able to give any possible timetable for the consultation over the next year, and what form the consultation would take. We did debate this issue on many occasions during the previous Assembly, but I don’t think we’ve actually had a substantial debate in this Assembly, and I think it’s worth reiterating the fact that, in all, 52 countries have introduced legislation prohibiting all physical punishment of children—that includes in the home—and Sweden was the first, nearly 38 years ago.

Among the most recent is the Republic of Ireland, which removed the defence of reasonable chastisement in December 2015, and Canada’s Government declared its intention to prohibit all physical punishment of children also in December 2015, and, in March this year, Zimbabwe has banned corporal punishment of children by parents and teachers. There’s also a private Member’s Bill currently being discussed in the Scottish Parliament, and the outgoing Scottish children’s commissioner, Tam Baillie, said in May this year that the biggest regret of his eight-year term was not repealing the defence of reasonable assault, as it is called in Scotland. He told the Herald Scotland newspaper in April that the UK was one of only five European countries that do not fully protect children from physical punishment. He said that even children who are living in Zimbabwe are better protected than those in Scotland. In May, the UK’s four children’s commissioners addressed a UN committee in Switzerland and called for the law to be changed to protect children and young people here.

So, public opinion is changing. In Northern Ireland, surveys have shown that views about physical punishment are changing, with the majority of people in Northern Ireland now supporting children being legally protected from hitting, smacking and assault. So, in conclusion, I do welcome the Welsh Government’s commitment. I look forward to the consultation period and I do feel that this is a forward, ambitious move by a forward and ambitious Government.

Hoffwn longyfarch y Llywodraeth ar ei chynlluniau a nodir yma yn y rhaglen ddeddfwriaethol ar gyfer y flwyddyn nesaf. Croesawaf yn arbennig y cynnydd yr ydym yn mynd i’w wneud ar y 30 awr yr wythnos o gynnig gofal plant am ddim, gan fy mod yn meddwl y bydd o bwysigrwydd mawr i rieni, ac rwy’n meddwl bod hwn yn addewid uchelgeisiol iawn, ac mae'n gwbl hanfodol ein bod yn ei weithio allan yn y ffordd sydd fwyaf buddiol i rieni. Oherwydd, yn amlwg, bydd yn rhoi cyfle i rieni weithio, ond bydd hefyd yn dda ar gyfer y plant.

Felly, croesawaf y ffaith ein bod yn cael cynlluniau peilot a'n bod yn ceisio dod o hyd i’r ffordd orau o wneud hynny, oherwydd yn sicr rwyf i wedi cael llawer o etholwyr yn dod ataf yn esbonio rhai o'r anawsterau o gysylltu’r cyfnod sylfaen â gofalwyr plant a system gofal plant arall, ac rwy’n gobeithio, drwy fynd o’i chwmpas yn y ffordd hon o gael cynlluniau peilot, dyna fydd y ffordd orau o fynd i'r afael â hi. Ond nid wyf yn meddwl y dylen ni fychanu’r mater hwn. Dyma’r cynnig gorau yn y DU a bydd yn gwbl drawsffurfiol, felly rwyf yn credu bod hwn yn gynllun uchelgeisiol iawn, ac rwy’n ei gymeradwyo.

Rwyf hefyd yn croesawu'r camau ar osod isafbris ar alcohol a ffioedd asiantaethau gosod tai i denantiaid yn y sector rhentu preifat. Roeddwn yn synnu nad oedd y Ceidwadwyr yn gweld bod hwn yn fater o bwysigrwydd mawr, oherwydd, mewn gwirionedd, mae tai yn fater mor hanfodol, ac, os oes yn rhaid i chi dalu cymaint o arian ymlaen llaw i fynd i mewn i lety rhent preifat, mae hynny'n sefyllfa real, ddifrifol. Onid dyna’n union yr hyn y dylem ni fod yn ei wneud fel mater o flaenoriaeth. Felly, rwy’n croesawu hynny, hefyd, ac yn sicr yn croesawu'r ffordd gydsyniol yr ydym yn symud ymlaen ar lywodraeth leol.

Felly, credaf fod y materion hyn sy’n cael eu cynnig yn faterion go iawn sy'n effeithio ar bobl yng Nghymru o ddydd i ddydd, ac maent yn cynnig cymorth ymarferol i bobl yn y ffordd y maent yn byw. Credaf mai un o'r rhesymau pam y mae Llafur Cymru yn parhau i gael ei chanlyniadau cadarnhaol yn ei hetholiadau, yw oherwydd bod y materion hyn yn faterion sy'n bwysig iawn i bobl yng Nghymru.

Hoffwn hefyd groesawu cynlluniau Llywodraeth Cymru i ymgynghori ar y gyfraith ynglŷn â chosbi plant yn gorfforol, ac rwy'n gobeithio y bydd hyn yn arwain at weld bob plentyn yng Nghymru yn derbyn amddiffyniad cyfartal rhag cosb gorfforol yn yr un modd ag y mae oedolion wedi’u diogelu yn hynny o beth. Tybed, yn ei ymateb terfynol, a allai’r Prif Weinidog roi rhyw amserlen bosibl ar gyfer yr ymgynghoriad yn ystod y flwyddyn nesaf, a rhoi gwybod ar ba ffurf y byddai’r ymgynghoriad hwnnw. Gwnaethom drafod y mater hwn ar sawl achlysur yn ystod y Cynulliad blaenorol, ond nid wyf yn credu ein bod mewn gwirionedd wedi cael dadl sylweddol yn y Cynulliad hwn, ac rwy’n meddwl ei fod yn werth ailadrodd y ffaith, bod 52 o wledydd, at ei gilydd, wedi cyflwyno deddfwriaeth yn gwahardd pob cosb gorfforol ar blant—sy'n cynnwys yn y cartref—a Sweden oedd y cyntaf, bron i 38 mlynedd yn ôl.

Ymhlith y diweddaraf y mae Gweriniaeth Iwerddon, a wnaeth ddileu'r amddiffyniad o gosb resymol ym mis Rhagfyr 2015, a chafwyd datganiad gan Lywodraeth Canada yn nodi ei bod yn bwriadu gwahardd pob cosb gorfforol ar blant hefyd ym mis Rhagfyr 2015, ac, ym mis Mawrth eleni, mae Zimbabwe wedi gwahardd cosb gorfforol ar blant gan rieni ac athrawon. Mae Bil Aelod preifat hefyd yn cael ei drafod ar hyn o bryd yn Senedd yr Alban, a dywedodd comisiynydd plant yr Alban sy'n ymadael, Tam Baillie, ym mis Mai eleni mai’r hyn yr oedd yn ei ddifaru fwyaf am ei gyfnod wyth mlynedd yn y swydd oedd iddo beidio â diddymu’r amddiffyniad o ymosodiad rhesymol, fel y caiff ei alw yn yr Alban. Dywedodd wrth y papur newydd Herald Scotland ym mis Ebrill bod y DU yn un o ddim ond pum gwlad Ewropeaidd nad ydynt yn diogelu plant yn llawn rhag cosb gorfforol. Dywedodd fod hyd yn oed plant sy'n byw yn Zimbabwe yn cael eu diogelu'n well na'r rhai yn yr Alban. Ym mis Mai, siaradodd pedwar comisiynydd plant y DU â phwyllgor y Cenhedloedd Unedig yn y Swistir a galw am i’r gyfraith gael ei newid i amddiffyn plant a phobl ifanc yma.

Felly, mae barn y cyhoedd yn newid. Yng Ngogledd Iwerddon, mae arolygon wedi dangos bod barn am gosb gorfforol yn newid, gyda'r rhan fwyaf o bobl yng Ngogledd Iwerddon bellach yn cefnogi rhoi diogelwch cyfreithiol i blant rhag taro, smacio ac ymosodiad. Felly, i gloi, rwy’n croesawu ymrwymiad Llywodraeth Cymru. Edrychaf ymlaen at y cyfnod ymgynghori ac rwy’n teimlo bod hwn yn symudiad blaengar, uchelgeisiol gan Lywodraeth uchelgeisiol.

Before I respond to the actual legislative programme, can I just pick up on one point that Simon Thomas made about the issue of plastics and plastics in the marine environment, as well? Whilst it doesn’t figure in here, I suspect this is something we’re going to need to return to, and I might suggest at the end of my short question to the First Minister where that might actually be done as well. But I shouldn’t worry too much about the allegations of déjà vu or groundhog day or whatever. It’s the old nostrum: you tell people what you’re going to do, you do it, and then you tell them afterwards that you’ve done it for them. We produced the manifesto. We’re getting on with the manifesto. We’ll deliver it, and people will thank us for doing it as well, and not least, I have to say, in taking forward proposals that are in this legislative programme on childcare. It is, as Julie Morgan and others have said, the most ambitious childcare package, and anything, particularly the proposals in here that make it easier in terms of registration for people, and clearer on the registration as well, will be welcome, in addition, I have to say, to the measures that have already been announced. We’re not going to have to wait until 2020 for this. It will be phased forward. So, there will be benefits each year as we go forward. I do welcome that.

On the minimum unit pricing on alcohol, yes, this is a difficult issue, yes it’s a contentious issue, but I have to say it’s exactly the sort of progressive policy that this Assembly should be looking at. And it isn’t to do with pricing people out. We can’t be puritanical about this, and I certainly can’t be puritanical about this. I’m not going to put knee breeches on and a black stovepipe hat and say ‘I’m now joining the temperance movement’—although I have to say my old Labour Party branch used to meet in the Rechabite Hall in Gowerton, one of the forerunners of the temperance movement. They weren’t all temperance people themselves, I have to say, amongst those Labour Party people. But this is the right thing to do, because, again, it’s part of that signalling of the responsible use of alcohol. It’s not saying to people ‘Do not drink, do not have a drink, and do not celebrate’. It’s not that, but it is about managing alcohol within lifestyles, because it isn’t only to do to with the individual. It is also, I have to say to Neil and others, about the impacts of this not only on individual health but on the costs to the NHS as well. And I know that he will recognise that. It’s not the fact of one, two or three pints a day; it’s when it adds up on a regular basis, and that adds to mortality issues and so on. I see it in my own constituency.

I welcome very much the legislation on greater collaboration and efficiency in local government. I have to say that that builds on the work that has been done by the Cabinet Secretary sitting to the First Minister’s left there, and it goes with the flow of local government thinking in Wales now, which is to drive more efficiency and to drive more collaboration. But giving it that push, giving it that shove, I think is welcome, and it will be welcomed by those progressive forces within Welsh local government as well.

I welcome the fact that within the statement the First Minister did pay regard to the continuity Bill. I won’t get into who mooted it first and so on and so forth, but I do understand why it’s not being worked up as a Bill in itself. But I welcome the fact that it has been mentioned, because I think all of us in this Chamber would hope that a continuity Bill would not have to be prepared and would not have to be used. But, as a backstop, I have to say—as the big stick being carried behind your back there—I think it needs to be quite clear to the UK Government that if they were to overstep the mark here, and we were to see damage to the devolution settlement because of lack of respect, ignorance, or whatever, then I think we need to have that thought going on within Government and within the civil service.

But the thing that I would like to see brought forward—and it is an early bid, if you like, and it comes back to this issue around the plastics—. Last week, a consultation began by the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs. It was called ‘Taking forward Wales’ sustainable management of natural resources’. We have shown such leadership in Wales on the natural environment over the last few years, not only in legislation, but in groundbreaking policy as well. Within that consultation, it deals with issues such as access to the outdoors. Nothing is more political than access to the outdoors. Taking a step in front of each other in the open countryside is the most political act ever, ever since the Kinder Scout trespass. That is an interesting piece of work that I suspect if we bring it forward will need a legislative slot at some point, whatever shape that will take.

There are also things in there to do with water abstraction—a critical issue, as we know—and drainage, and waste in environment policy. But my favourite, most of all, are sanctions under section 46 of the Environmental Protection Act 1990—the ability to tackle rogue operators who do not treat waste the way they should, who dump it illegally, who do not look after it, and where they are dumping it, and so on and so forth. It’s the ability to step in as Government and to give power to that Act and say ‘We’re going to put padlocks on, we’re going to stop you doing that.’ So, my bid would be, if we do have the opportunity in the near future, along with the legislation on plastics, which might possibly be weaved into that consultation somehow—let’s look for the slot for that within the legislative programme in future.

Cyn i mi ymateb i'r rhaglen ddeddfwriaethol go iawn, a gaf i godi un pwynt a wnaeth Simon Thomas am y mater o blastig a phlastigau yn yr amgylchedd morol, hefyd? Er nad yw'n ymddangos yma, rwy’n amau ​​bod hwn yn rhywbeth y bydd angen i ni ddychwelyd ato, ac efallai y gwnaf awgrymu ar ddiwedd fy nghwestiwn byr i'r Prif Weinidog ymhle y gellid gwneud hynny mewn gwirionedd hefyd. Ond ni fyddwn yn poeni’n ormodol am yr honiadau o déjà vu neu ailadrodd ein hunain neu beth bynnag. Dyma’r un hen stori: rydych yn dweud wrth bobl beth yr ydych chi'n mynd i'w wneud, rydych yn ei wneud, ac yna rydych yn dweud wrthynt wedyn eich bod chi wedi gwneud hynny iddyn nhw. Gwnaethom gynhyrchu maniffesto. Rydym yn bwrw ymlaen â'r maniffesto. Byddwn yn ei gyflwyno, a bydd pobl yn diolch i ni am wneud hynny hefyd, ac un o’r pethau pwysicaf, mae’n rhaid i mi ddweud, yw datblygu cynigion sydd yn y rhaglen ddeddfwriaethol hon ar ofal plant. Dyma, fel y mae Julie Morgan ac eraill wedi dweud, yw’r pecyn gofal plant mwyaf uchelgeisiol, a bydd unrhyw beth, yn arbennig y cynigion sydd yma, sy’n ei gwneud yn haws i bobl o ran cofrestru, ac yn gliriach o ran y cofrestru hefyd, yn cael croeso, yn ogystal, mae’n rhaid i mi ddweud, â'r mesurau sydd eisoes wedi'u cyhoeddi. Nid ydym yn mynd i orfod aros tan 2020 ar gyfer hyn. Bydd yn cael ei gyflwyno'n raddol. Felly, bydd manteision bob blwyddyn wrth inni symud ymlaen. Rwy’n croesawu hynny.

Ar isafbris uned ar gyfer alcohol, ydi, mae hwn yn fater anodd, ydi mae'n fater dadleuol, ond mae’n rhaid i mi ddweud ei fod yn union y math o bolisi blaengar y dylai'r Cynulliad hwn fod yn edrych arno. Ac nid yw’n ymwneud â gwneud alcohol yn rhy ddrud i bobl. Ni allwn fod yn biwritanaidd ynglŷn â hyn, ac yn sicr, ni allaf i fod yn biwritanaidd ynglŷn â hyn. Dydw i ddim yn mynd i wisgo llodrau pen-glin a het ddu uchel a dweud 'Rwyf nawr yn ymuno â'r mudiad dirwest’—er mae’n rhaid i mi ddweud bod fy hen gangen o’r Blaid Lafur yn arfer cyfarfod yn Neuadd y Rechabiaid yn Nhre-gŵyr, un o ragflaenwyr y mudiad dirwest. Nid oeddent i gyd yn bobl dirwest eu hunain, mae’n rhaid i mi ddweud, ymhlith y bobl Blaid Lafur hynny. Ond dyma’r peth iawn i'w wneud, oherwydd, unwaith eto, mae'n rhan o ddangos beth yw defnydd cyfrifol o alcohol. Dyw hi ddim yn dweud wrth bobl 'Peidiwch ag yfed, peidiwch â chael diod, a pheidiwch â dathlu'. Nid dyna beth yw hi, ond yn hytrach mae'n ymwneud â rheoli alcohol yn rhan o ffordd o fyw, gan nad yw’n ymwneud â’r unigolyn yn unig. Mae’n ymwneud hefyd, mae’n rhaid i mi ddweud wrth Neil ac eraill, ag effeithiau hyn nid yn unig ar iechyd unigolion ond ar y costau i'r GIG hefyd. Ac rwy’n gwybod y bydd yn cydnabod hynny. Dyw hi ddim yn fater o un, dau neu dri pheint y dydd; ond mae’n fater o pan fod hynny’n rhywbeth sy’n digwydd yn rheolaidd, ac mae hynny’n ychwanegu at faterion marwolaeth ac yn y blaen. Rwy’n gweld hynny yn fy etholaeth i.

Rwy'n croesawu'n fawr y ddeddfwriaeth ar fwy o gydweithredu ac effeithlonrwydd mewn llywodraeth leol. Mae'n rhaid i mi ddweud bod hynny'n adeiladu ar y gwaith sydd wedi ei wneud gan Ysgrifennydd y Cabinet sy’n eistedd ar ochr chwith y Prif Weinidog, ac mae'n cydweddu â llif a’r ffordd o feddwl am lywodraeth leol yng Nghymru yn awr, sef sbarduno mwy o effeithlonrwydd a sbarduno mwy o gydweithio. Ond mae rhoi’r hwb yna iddo, rhoi’r sbardun hwnnw iddo, rwy’n meddwl bod hynny i'w groesawu, ac y bydd yn cael ei groesawu gan y grymoedd blaengar hynny o fewn llywodraeth leol yng Nghymru hefyd.

Croesawaf y ffaith bod y Prif Weinidog yn y datganiad yn talu sylw i'r Bil parhad. Ni fyddaf yn mynd i fanylion pwy wnaeth ei grybwyll yn gyntaf ac yn y blaen ac yn y blaen, ond rwy’n deall pam nad yw'n cael ei baratoi fel Bil ynddo'i hun. Ond rwy’n croesawu'r ffaith ei fod wedi ei grybwyll, oherwydd credaf y byddai pob un ohonom yn y Siambr hon yn gobeithio na fyddai'n rhaid paratoi Bil parhad ac na fyddai'n rhaid ei ddefnyddio. Ond, fel rhywbeth wrth gefn, mae’n rhaid i mi ddweud—fel ffon fawr sy'n cael ei chario y tu ôl i'ch cefn—credaf fod angen iddo fod yn gwbl glir i Lywodraeth y DU pe baent yn mynd yn rhy bell yma, a’n bod yn gweld difrod i'r setliad datganoli oherwydd diffyg parch, anwybodaeth, neu beth bynnag, yna rwy’n credu bod angen i ni gael y bwriad hwnnw o fewn y Llywodraeth ac o fewn y gwasanaeth sifil.

Ond y peth yr hoffwn ei weld yn cael ei ddwyn ymlaen—ac mae'n gais cynnar, os mynnwch chi, ac mae'n dod yn ôl at y mater hwn o gwmpas y plastigau—. Yr wythnos diwethaf, dechreuodd ymgynghoriad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig. Yr enw arno yw 'Symud Cymru ymlaen’ rheoli adnoddau naturiol yn gynaliadwy '. Rydym wedi dangos arweinyddiaeth o'r fath yng Nghymru ar yr amgylchedd naturiol yn ystod y blynyddoedd diwethaf, nid yn unig mewn deddfwriaeth, ond mewn polisi arloesol hefyd. Mae’r ymgynghoriad hwnnw yn delio â materion fel mynediad at yr awyr agored. Nid oes dim yn fwy gwleidyddol na mynediad at yr awyr agored. Cymryd cam o flaen ein gilydd yn awyr agored cefn gwlad yw'r weithred fwyaf gwleidyddol erioed, byth ers tresmasu Kinder Scout. Mae hwnnw yn ddarn diddorol o waith, ac rwy’n credu, ​​os byddwn yn ei ddwyn yn ei flaen, y bydd angen slot deddfwriaethol ar ryw adeg, pa bynnag ffurf y bydd yn ei chymryd.

Mae pethau yno hefyd sy’n ymwneud â thynnu dŵr—mater hollbwysig, fel y gwyddom—a draenio, a gwastraff mewn polisi amgylcheddol. Ond fy hoff rai i, yn bennaf oll, yw cosbau dan adran 46 o Ddeddf Diogelu'r Amgylchedd 1990—y gallu i fynd i'r afael â gweithredwyr ffug nad ydynt yn trin gwastraff y ffordd y dylent, sy'n ei ddympio yn anghyfreithlon, nad ydynt yn gofalu amdano, a lle maent yn ei ddympio, ac yn y blaen ac yn y blaen. Y gallu ydyw i gamu i mewn fel Llywodraeth ac i roi grym i'r Ddeddf honno a dweud 'Rydym yn mynd i osod cloeon clap, rydym yn mynd i’ch atal rhag gwneud hynny.' Felly, fy nghais i fyddai, os cawn ni’r cyfle yn y dyfodol agos, ynghyd â'r ddeddfwriaeth ar blastigau, a ellid o bosibl ei phlethu i mewn i'r ymgynghoriad rywsut—gadewch i ni edrych am y slot ar gyfer hynny yn y rhaglen ddeddfwriaethol yn y dyfodol.

I completely agree with the previous two speakers on many of these issues. I’d just like to remind Neil Hamilton that whilst we do not aspire to have Polish, Russian or Finnish levels of alcohol consumption, we are one of the highest consumers of alcohol in Europe. And I would invite him to come down to Cardiff city centre on any Saturday night, and he will see the consequences of young people consuming excessive levels of cheap alcohol, which is what the minimum unit pricing is designed to limit. Because there’s huge amount of research that shows that it’s by setting a minimum price that you prevent those who are least able to deal with the consequences of alcohol—. Too many young people in the city centre are consuming so much cheap alcohol that they absolutely have no idea where they are, or the consequences, or the risk to their safety. So, I completely support the Government’s legislation in this regard, and I welcome we’re bringing it forward now.

I was very surprised to hear Leanne Wood have this glass-half-empty attitude towards practically everything in the legislative statement, given that she must have been consulted in advance on what was in it. And, as she ought to know, childcare isn’t about warehousing children; it is about developing quality childcare and early education, and that takes time, to ensure that we’ve got the right people in place in the right facilities, in the interests of children.

Anyway—. Obviously, I am delighted that the Government is going to bring forward legislation to ban letting agency fees, because it’s perfectly clear to me that—. I was very surprised to hear Andrew R.T. Davies suggest that this was something that the English Government was seizing on, because I’ve yet to see whether or not this lame-duck UK Government is going to be capable of bringing forward such legislation. But anyway, I’m delighted that we’re pushing forward regardless on that, because it does cause a huge amount of harm to many of my constituents—it’s the letting agencies who are charging outrageous sums for often just changing three words in a contract.

But I also just wanted to raise one other matter, which is: we’re talking about the transparency of decision making, and I agree that is absolutely crucial. But, in light of the inadequacy of the current hands-off building regulations, exposed by the appalling fire in Grenfell Tower, it isn’t just about allowing contractors to stick firelighters on the side of high-rise buildings, which is supposedly to improve their energy efficiency. We have to, in my view, find legislative time for a wholesale review of the building regulations, to prevent developers dressing up shoddy building work as so-called luxury development. And there are countless examples of that in my constituency, and throughout the centre of Cardiff.

We have to restore the independent regulatory powers of local authorities to insist that their independent building inspectors sign off new construction, to ensure it is safe and compliant, before that work has been plastered over. Because it is impossible to see what has gone on behind, once the plaster has been sealed. We have to call a day on sick buildings being created all in the name of profit, and ensure that the buildings we are creating with our limited resources are fit for the future, and not just for the next few years.

Cytunaf yn llwyr â'r ddau siaradwr blaenorol ar lawer o'r materion hyn. Hoffwn atgoffa Neil Hamilton, er nad ydym yn dyheu am gael lefelau Pwyleg, Rwsieg neu Ffinneg o yfed alcohol, rydym ni ymhlith y rhai sy’n yfed y lefelau uchaf o alcohol yn Ewrop. A byddwn yn ei wahodd i ddod i ganol dinas Caerdydd ar unrhyw nos Sadwrn, a bydd yn gweld canlyniadau’r bobl ifanc sy'n yfed lefelau gormodol o alcohol rhad, sef yr hyn y mae isafbris uned wedi ei gynllunio i gyfyngu arno. Oherwydd mae llawer iawn o waith ymchwil sy'n dangos mai drwy osod isafbris yr ydych yn atal y rhai sy'n lleiaf abl i ymdrin â chanlyniadau alcohol—. Mae gormod o bobl ifanc yng nghanol y ddinas yn yfed cymaint o alcohol rhad fel nad oes ganddyn nhw unrhyw syniad o gwbl ble yn y byd y maent, neu’r canlyniadau, neu'r risg i'w diogelwch. Felly, rwy’n llwyr gefnogi deddfwriaeth y Llywodraeth yn hyn o beth, a chroesawaf y ffaith ein bod yn ei chyflwyno yn awr.

Roeddwn yn synnu i glywed Leanne Wood yn mynegi agwedd ‘gwydr hanner gwag’ tuag at bopeth, bron, yn y datganiad deddfwriaethol, o ystyried yr ymgynghorwyd â hi ar yr hyn a oedd ynddo o flaen llaw mae’n siwr. Ac, fel y dylai wybod, nid yw gofal plant yn ymwneud â chadw plant mewn warws; mae'n ymwneud â datblygu gofal plant ac addysg gynnar o ansawdd, ac mae hynny’n cymryd amser, i sicrhau bod gennym y bobl gywir yn y cyfleusterau cywir, er budd plant.

Beth bynnag—. Yn amlwg, rwyf wrth fy modd bod y Llywodraeth yn mynd i gyflwyno deddfwriaeth i wahardd ffioedd asiantaethau gosod tai, oherwydd ei fod yn berffaith amlwg i mi fod—. Roeddwn yn synnu o glywed Andrew R.T. Davies yn awgrymu bod hwn yn rhywbeth y mae Llywodraeth Lloegr yn manteisio arno, gan fy mod eto i weld p’un a yw Llywodraeth gloff y DU yn mynd i allu cyflwyno deddfwriaeth o'r fath. Ond beth bynnag, rwyf wrth fy modd ein bod yn bwrw ymlaen ar hynny, gan ei fod yn achosi llawer iawn o niwed i lawer o fy etholwyr—yr asiantaethau gosod tai sy'n codi symiau gwarthus yn aml am newid tri gair mewn contract.

Ond roeddwn hefyd eisiau codi un mater arall, sef: rydym yn sôn am dryloywder y broses o wneud penderfyniadau, ac rwy’n cytuno bod hynny yn gwbl hanfodol. Ond, yng ngoleuni annigonolrwydd y rheoliadau adeiladu anweithredol ar hyn o bryd, a ddaeth i’r amlwg yn sgil y tân brawychus yn Grenfell Tower, nid yw ond yn ymwneud â chaniatáu i gontractwyr osod ffaglau tân ar ochr adeiladau uchel, sydd i fod i wella eu heffeithlonrwydd ynni. Mae'n rhaid i ni, yn fy marn i, ddod o hyd i amser i ddeddfu ar gyfer adolygiad cyffredinol o'r rheoliadau adeiladu, er mwyn atal datblygwyr rhag galw gwaith adeiladu gwael fel hyn yn ddatblygu moethus. Ac mae enghreifftiau di-rif o hynny yn fy etholaeth i, a thrwy ganol Caerdydd.

Mae'n rhaid i ni adfer pwerau rheoleiddio annibynnol awdurdodau lleol i fynnu bod eu harolygwyr adeiladu annibynnol yn cymeradwyo adeiladau newydd, er mwyn sicrhau eu bod yn ddiogel ac yn cydymffurfio, cyn bod y gwaith yn cael ei orchuddio â phlastr. Gan ei bod yn amhosibl gweld beth sydd wedi digwydd y tu ôl iddo, unwaith y bydd y plastr wedi'i selio. Mae'n rhaid i ni roi terfyn ar adeiladau sâl yn cael eu creu er mwyn elw, a sicrhau bod yr adeiladau yr ydym yn eu creu gyda'n hadnoddau cyfyngedig yn addas ar gyfer y dyfodol, ac nid yn unig ar gyfer yr ychydig flynyddoedd nesaf.

Diolch, Dirprwy Lywydd. I want to talk specifically to the minimum unit price for alcohol. Some of you may know that I’m a former licensee, and I have witnessed people who have thought, very often, that they were in control of what they drank. After all, they only came in for one, maybe two, pints on a regular basis, after work. But, the next week, they might have three pints, and so it went on. Even if they only had two pints every single day—and that was very often the norm—it became a habit. And that is the problem with alcoholism. It becomes a habit, and it becomes a need, and it becomes a dependency, and it builds and gathers momentum within the individual.

I have seen both men and women absolutely destroyed by dependency on alcohol. They were living very fruitful lives before that dependency grew. It is a real addiction, it does take over the individual, but it also costs their family, and I’ve also seen the result of that. So, needless to say, I will be supporting the minimum unit price for alcohol, because there is no doubt—. I do agree with the previous speaker when they said that individuals go to the supermarket, they are picking up alcohol as cheaply as they can, they are pouring it down their throats—and that’s the only way to describe it—before they even go out onto the street. It is also destroying public houses, and it was within the public house sector that most of the drinking was actually contained, and people were curtailed in what they drank by the norms of society, in most cases. I do think that there are huge, huge problems with supermarkets selling drink. You see offers all of the time. You only have to walk through the door and you can buy 20 or 30 cans of whatever it is for £10 or £20. That is a really dangerous way to be selling a product that can cause so much misery. So, I absolutely support that.

We must also remember, when we’re talking about dependency on alcohol, that it costs business vast amounts of money for the lost working days every single year; that it costs families, very often, their home; and society in the way that was described by Jenny Rathbone just now. But it also costs our NHS money every single weekend of every single year, and it costs the staff very often, who are affected by those individuals who come in with their brutish behaviour towards the staff. So, I most definitely will be, as you can tell, supporting the minimum unit price for alcohol. I actually think it is forward thinking, and I do commend the Government for putting it in their programme.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwyf eisiau siarad yn benodol am yr isafbris uned ar gyfer alcohol. Efallai y bydd rhai ohonoch yn gwybod fy mod yn gyn-drwyddedai, ac rwyf wedi gweld pobl sydd wedi credu, yn aml iawn, eu bod nhw yn cadw’r hyn yr oeddent yn ei yfed dan reolaeth. Wedi'r cyfan, doedden nhw ond yn dod i mewn am un, efallai dau, beint yn rheolaidd, ar ôl gwaith. Ond, yr wythnos wedyn, efallai y byddent yn cael tri pheint, ac felly yr aeth ymlaen. Hyd yn oed os oeddent ond yn cael dau beint bob dydd—ac roedd hynny’n beth cyffredin iawn—daeth yn arferiad. A dyna'r broblem gydag alcoholiaeth. Mae'n dod yn arferiad, ac mae'n dod yn angen, ac mae'n dod yn ddibyniaeth, ac mae'n datblygu ac yn casglu momentwm o fewn yr unigolyn.

Rwyf wedi gweld dynion a menywod yn cael eu dinistrio yn llwyr gan ddibyniaeth ar alcohol. Roeddent yn byw bywydau ffrwythlon iawn cyn i’r ddibyniaeth dyfu. Mae'n ddibyniaeth go iawn, mae'n rheoli’r unigolyn, ond mae eu teulu yn talu’r pris hefyd, ac rwyf hefyd wedi gweld canlyniad hynny. Felly, afraid dweud, byddaf yn cefnogi'r isafbris uned ar gyfer alcohol, oherwydd nid oes amheuaeth—. Rwy’n cytuno â'r siaradwr blaenorol pan ddywedodd fod unigolion yn mynd i'r archfarchnad, maent yn prynu alcohol mor rhad ag y gallant, maent yn ei dywallt i lawr eu gyddfau—a dyna'r unig ffordd i'w ddisgrifio—cyn iddynt hyd yn oed fynd allan ar y stryd. Mae hefyd yn dinistrio tafarndai, ac o fewn y sector tafarndai roedd y rhan fwyaf o'r yfed yn cael ei reoli mewn gwirionedd, ac roedd pobl yn cael eu cyfyngu yn yr hyn yr oeddent yn ei yfed gan normau cymdeithas, yn y rhan fwyaf o achosion. Rwy’n meddwl bod problemau enfawr, enfawr gydag archfarchnadoedd yn gwerthu diod. Rydych chi’n gweld cynigion drwy'r amser. Does dim ond rhaid i chi gerdded trwy'r drws a gallwch brynu 20 neu 30 can o beth bynnag ydyw am £10 neu £20. Mae hynny'n ffordd wirioneddol beryglus i fod yn gwerthu cynnyrch a all achosi cymaint o boen. Felly, rwy’n llwyr gefnogi hynny.

Mae’n rhaid inni gofio hefyd, pan fyddwn yn sôn am ddibyniaeth ar alcohol, ei bod yn costio llawer iawn o arian i fusnes am y diwrnodau gwaith a gollir bob un flwyddyn; ei bod yn costio eu cartref, yn aml iawn, i deuluoedd; a chymdeithas yn y modd a ddisgrifiwyd gan Jenny Rathbone nawr. Ond mae hefyd yn costio arian i’n GIG bob un penwythnos o bob un flwyddyn, ac mae'n costio staff yn aml iawn, sy'n cael eu heffeithio gan yr unigolion hynny sy'n dod i mewn gyda’u hymddygiad anwaraidd tuag at y staff. Felly, byddaf i yn sicr, fel y gallwch ddweud, yn cefnogi isafbris uned ar gyfer alcohol. Rwyf wir yn meddwl ei fod yn flaengar, ac rwy’n canmol y Llywodraeth am ei roi yn eu rhaglen.

Could I thank Members, Dirprwy Lywydd, for the comments that they have made? If I could start with the leader of the Welsh Conservatives, I wrote down here in response to his first comments, ‘What does he want?’ He did go on to say what he would be looking for: a localism and citizenship Bill, an economic security Bill and a people’s rights Bill. I have no idea what they mean, but, nevertheless, I’m sure he will make that clear over the course of the next few months.

One of the things, of course, that we have to realise is that Brexit will dominate. Several speakers have made this point. We will have to make room for Brexit-related legislation—a substantial amount of room, as well, I suspect, over the course of the next year or two, and, indeed, beyond that. That is something that will need to be considered in the light of next year’s legislative statement.

He makes the point about the regulatory impact assessment with regard to the ALN Bill. He is right to say that concerns have been raised about the robustness of the RIA. A review of that RIA has taken place, and there will be a revised version in the autumn. The scrutiny, of course, of that has been shown to introduce issues to the Government that the Government needs to address, and that is right, as part of the scrutiny process.

A gaf i ddiolch i'r Aelodau, Dirprwy Lywydd, am y sylwadau y maent wedi'u gwneud? Pe gallwn ddechrau gydag arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, ysgrifennais i yma mewn ymateb i'w sylwadau cyntaf, 'Beth sydd arno ei eisiau?'. Fe aeth yn ei flaen i ddweud beth oedd arno ei eisiau: Bil lleoliaeth a dinasyddiaeth, Bil diogelwch economaidd a Bil hawliau pobl. Does gen i ddim syniad beth y maent yn ei olygu, ond, serch hynny, rwy'n siŵr y bydd yn gwneud hynny'n glir yn ystod yr ychydig fisoedd nesaf.

Un o'r pethau, wrth gwrs, y bydd yn rhaid inni sylweddoli yw y bydd Brexit yn dominyddu. Mae nifer o siaradwyr wedi gwneud y pwynt hwn. Bydd yn rhaid inni wneud lle ar gyfer deddfwriaeth sy'n gysylltiedig â Brexit—llawer iawn o le, yn ogystal, rwy’n amau, yn ystod y flwyddyn neu ddwy nesaf, ac, yn wir, y tu hwnt i hynny. Mae hynny'n rhywbeth y bydd angen ei ystyried yng ngoleuni datganiad deddfwriaethol y flwyddyn nesaf.

Mae'n gwneud y pwynt am yr asesiad effaith rheoleiddiol mewn perthynas â'r Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol. Mae'n iawn i ddweud bod pryderon wedi'u codi ynghylch cadernid yr Asesiad Effaith Rheoleiddiol. Mae adolygiad o'r Asesiad Effaith Rheoleiddiol wedi digwydd, a bydd yna fersiwn ddiwygiedig yn yr hydref. Gwelwyd, wrth gwrs, bod craffu ar hynny wedi cyflwyno materion i’r Llywodraeth y mae angen i'r Llywodraeth fynd i'r afael â nhw, ac mae hynny'n iawn, yn rhan o'r broses graffu.

I’m grateful to you for taking the intervention. The Bill is widely supported, and, hopefully, when it reaches the statute book, it will achieve the aims that are set out. But to be so wide of the mark on the financials of the Bill is of huge concern given all the work that has been done, as I referred to—the Constitutional and Legislative Affairs Committee’s report on this matter. It is one thing that comes from partner agencies and organisations: that when legislation is passed in this place, resource doesn’t follow the legislation. So, can you enlarge on why there was such a discrepancy between the original estimate and the final outcome that’s been given to the Finance Committee?

Rwy'n ddiolchgar i chi am dderbyn yr ymyriad. Mae'r Bil wedi’i gefnogi yn eang, a, gobeithio, pan fydd yn cyrraedd y llyfr statud, y bydd yn cyflawni'r nodau a nodir. Ond mae bod mor anghywir ar elfennau cyllidol y Bil yn peri pryder mawr o ystyried yr holl waith sydd wedi ei wneud, fel y cyfeiriais at—adroddiad y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol ar y mater hwn. Mae'n un peth sy'n dod o asiantaethau a sefydliadau partner: pan fydd deddfwriaeth yn cael ei phasio yn y lle hwn, nid yw adnoddau yn dilyn y ddeddfwriaeth. Felly, a wnewch chi ymhelaethu ar pam yr oedd anghysondeb o'r fath rhwng yr amcangyfrif gwreiddiol a'r canlyniad terfynol sydd wedi ei roi i'r Pwyllgor Cyllid?

Well, we have made changes to the way RIAs are developed and presented. Revised guidance has been produced that sets out a more clearly defined and staged approach to the development of the RIA, and it provides publishing a draft RIA as part of the policy consultation in order that people can have a better sight of the RIA and at an earlier stage.

I’m not surprised that he doesn’t support the trade union Bill. That needs to be passed before, of course, the competences change, and that is something that we are keen to do.

The right to buy is something I’m sure we will discuss over the course of the next year. From the perspective of the Government, it makes no sense to build houses while at the same time selling them off—in other words, filling the bath when the plug is out.

On the childcare offer, which has been raised, well, as I said earlier on, the pilots are beginning in September. That will roll out then. It is right that this is done properly. ‘Get it right and don’t mess it up’ is the phrase that I always use, and so these things take a little time in order to get them absolutely right.

On the local government Bill, the objective of the Bill, quite simply, is to have better and more sustainable local authorities. There will be mandatory working as part of that Bill. It’s not the intention of the Bill to impose mergers of the local authorities, though that option will be available to them. It is right to say that there will be mandating of cross-boundary working in order for there to be better delivery in local authorities.

There is the issue of the minimum unit price Bill in terms of alcohol. Cross-border issues are always an issue. They’re an issue between Scotland and England. They’re an issue, for that matter, between Northern Ireland and the republic. They do have to be managed—that much is true—but that’s not a reason not to do something.

In terms of what the leader of Plaid Cymru said—‘complacent plagiarism’, I think, was the description that she may have meant. We don’t accept that all. Everything that we are producing is in our manifesto—the manifesto we were elected on. She raises reasonable chastisement; well, there was no mandate in the last Assembly for us to move forward with reasonable chastisement—there is now. There is now. That is something that we intend to take forward, as I’ve said, and in answer to my colleague Julie Morgan: consultation over the next 12 months and the Bill introduced in the third year of the Assembly. That is the timetable that we are talking about here.

The leader of Plaid Cymru mentioned the new treatment fund as being her party’s idea—not so. If I remember rightly, it was a cancer drugs fund that her party were keen to advocate, towards the end of the last Assembly. The new treatment fund is different. And on zero-hours contracts, as she knows, this is something that we have sought to deal with, and with new powers we are able to do that.

In terms of Brexit, she is right to say, again, that Brexit will take up a great deal of legislation. I don’t think that Simon Thomas, with the greatest respect, had the largest of crystal balls when he said, last year, that this would be a problem for farm payments and the environment. We knew this, and he is right. He’s still right, but I’m going to credit him with extensive gifts of foresight in those circumstances. We shared a number of these issues last year, and they, of course, will need to be dealt with.

A continuity Bill, it is right to say, was first raised by Steffan Lewis. I give him credit for that. It is something that we have been working on. It’s not the case that nothing has happened in the meantime, and I want to make sure that when and if a Bill is required—bearing in mind what was said by David Davis yesterday, and I don’t take that necessarily at face value at this stage—then such a Bill would be ready to bring, if that is appropriate.

In terms of what the leader of UKIP said, well, he talked extensively about the minimum unit pricing of alcohol Bill. Let’s bear in mind this is a health Bill. First of all he said that it is a regressive tax, which indirect taxes tend to be. He is right about that in some ways, but then he said, of course, the more you earn the more you drink, which makes it sound like a progressive tax, because it’s based on income. I have to say to him that if you turn the argument around, if you say that the price of something doesn’t deter somebody from partaking in it, it’s similar to the price of cigarettes—it’s similar to the price of cigarettes. Yes, people are aware of the health effects of cigarettes, but one of the reasons why many people reduce their smoking levels or stop smoking is because the price of cigarettes is so high they don’t want to spend their money anymore, and so, you know, that worked, as far as tobacco was concerned.

The other thing to bear in mind is, even though this is health legislation, and the point was made by Joyce Watson, one of the reasons why alcohol has become—. Probably, the main reason why alcohol has become so cheap—and he made the point himself; people are loading up at home, as he put it—is that supermarkets and pub chains are able to undercut traditional pubs, and as a result they have suffered. One of the indirect consequences of such legislation could well be that it put those pubs on a more equal footing with the supermarkets and, of course, with pub chains, who have been able to undercut, because of the lack of a minimum unit price, the offer that is made by rural pubs, and by community pubs, who have not been able to compete with them. So, even though this is a health measure—there is no question about that—there potentially is that indirect effect in terms of those pubs that have found it hard to compete.

A gaf i droi, felly, at beth ddywedodd Simon Thomas? Mae’n iawn i ddweud bod rhaid i ni, wrth gwrs, adael lle i beth sy’n mynd i ddigwydd ar ôl Brexit, ac mae hynny’n mynd i effeithio ar yr amser a fydd ar gael i ni yn y Cynulliad hyn i symud deddfwriaeth trwyddo.

Ynglŷn â sicrhau pleidlais i’r rheini sydd yn 16 oed mewn etholiadau awdurdodau lleol, rydym ni o blaid hynny. Mae hynny’n rhan o’r Bil ei hunan. I ateb ei gwestiwn ef ynglŷn ag STV a’r system bleidleisio, wel, wrth gwrs rydym ni wedi ymladd yn y lle hwn i reoli’r system sydd yn ethol Aelodau’r lle hwn, felly mesur o ddatganoli yw hwn—sicrhau bod cynghorau eu hunain yn gallu dweud pa fath o system sydd yn berthnasol iddyn nhw, ac nid ein bod ni fel Llywodraeth yn dweud wrthyn nhw pa system y dylen nhw ei dilyn.

Fe gododd e sawl cwestiwn diddorol ar ôl hynny ynglŷn â ffracio—rhywbeth i’w ystyried y flwyddyn nesaf, efallai—ynglŷn â blaendaliadau ynglŷn â ‘plastics’, ac ynglŷn â gamblo. Bach iawn o bwerau a fydd gyda ni, ond, wrth gwrs, rhaid ystyried ym mha ffordd y gallwn ni newid y sefyllfa. Ynglŷn â’r awdurdod cyfreithiol, mae’n iawn dweud bod barn Llywodraeth Cymru ddim wedi newid. Mae gwaith wedi cael ei wneud ynglŷn ag ym mha ffordd y gallwn ni symud hwn ymlaen, a bydd yna ddatganiad ar hwn, y byddwn i’n meddwl nawr, yn yr hydref, ynglŷn â beth fyddai cynlluniau Llywodraeth Cymru er mwyn sicrhau bod hwn ddim yn marw fel mater—fel ‘issue’—dros y misoedd nesaf.

I welcome the comments then made by my colleagues Julie Morgan, Huw Irranca-Davies and Jenny Rathbone, and the welcome they gave to legislation. Can I acknowledge, of course, the principled stance and the work that the Member for Cardiff North, Julie Morgan, has put into the issue of reasonable chastisement? She has met with me several times, as did my former colleague Christine Chapman, making the point forcefully that this is something that we should take forward. I hope that she now sees that the conversations we had had an effect, if I can put it that way, and there is now a timetable in place.

Just to deal with the issue that Jenny Rathbone, Member for Cardiff Central, raised, yes, it is right to say that building regulations may need to be looked at in the aftermath of what happened with the Grenfell Tower. Of course, they are regulations that can be dealt with through secondary legislative procedures rather than through primary legislation, but she is right to say that it’s absolutely crucial that we can satisfy ourselves that the building regulation regime is independent and robust, and that is something, certainly, I know the Minister is very keen to examine and to take forward.

On that basis, as I said earlier on, Dirprwy Lywydd, I would commend the statement to the Assembly.

Wel, rydym wedi gwneud newidiadau i'r ffordd y mae Asesiadau Effaith Rheoleiddiol yn cael eu datblygu a'u cyflwyno. Mae canllawiau diwygiedig wedi eu llunio sy'n pennu diffinio cliriach ac ymagwedd fesul cam at ddatblygiad yr Asesiadau Effaith Rheoleiddiol, ac mae'n darparu ar gyfer cyhoeddi Asesiadau Effaith Rheoleiddiol drafft yn rhan o'r ymgynghoriad polisi er mwyn i bobl gael gwell golwg ar yr Asesiadau Effaith Rheoleiddiol, a hynny ar gam cynharach.

Dydw i ddim yn synnu nad yw'n cefnogi Bil yr undebau llafur. Mae angen pasio hwnnw cyn, wrth gwrs, y bydd y cymwyseddau yn newid, ac mae hynny'n rhywbeth yr ydym yn awyddus i'w wneud.

Mae’r hawl i brynu yn rhywbeth yr wyf yn siŵr y byddwn yn ei drafod yn ystod y flwyddyn nesaf. O safbwynt y Llywodraeth, nid yw'n gwneud unrhyw synnwyr i adeiladu tai, ac ar yr un pryd, eu gwerthu—mewn geiriau eraill, llenwi'r bath pan fydd y plwg allan.

Ar y cynnig gofal plant, sydd wedi ei godi, wel, fel y dywedais yn gynharach, mae'r cynlluniau peilot yn dechrau ym mis Medi. Bydd yn cael ei gyflwyno wedyn. Mae'n iawn fod hyn yn cael ei wneud yn briodol. ‘Ei gael yn iawn a pheidio â gwneud llanast’ yw'r ymadrodd yr wyf bob amser yn ei ddefnyddio, ac felly mae’r pethau hyn yn cymryd ychydig o amser er mwyn eu cael yn hollol iawn.

Ar y Bil llywodraeth leol, amcan y Bil, yn syml iawn, yw cael awdurdodau lleol gwell a mwy cynaliadwy. Fe fydd gweithio gorfodol yn rhan o'r Bil hwnnw. Nid bwriad y Bil yw gorfodi uno'r awdurdodau lleol, er y bydd y dewis hwnnw ar gael iddynt. Mae'n iawn i ddweud y gorfodir gweithio trawsffiniol er mwyn cael gwell darpariaeth mewn awdurdodau lleol.

Ceir mater y Bil isafbris yr uned o ran alcohol. Mae materion trawsffiniol yn broblem bob amser. Maent yn broblem rhwng yr Alban a Lloegr. Maent yn broblem, o ran hynny, rhwng Gogledd Iwerddon a'r weriniaeth. Mae’n rhaid iddynt gael eu rheoli—mae hynny’n wir—ond nid yw hynny'n rheswm dros beidio â gwneud rhywbeth.

O ran yr hyn a ddywedodd arweinydd Plaid Cymru—‘llên-ladrad hunanfodlon', rwy’n meddwl, oedd y disgrifiad y gallai hi fod wedi ei olygu. Nid ydym yn derbyn hynny o gwbl. Mae popeth yr ydym yn ei gynhyrchu wedi’i gynnwys yn ein maniffesto—y maniffesto y cawsom ein hethol arno. Mae hi'n codi cosb resymol; wel, nid oedd mandad yn y Cynulliad diwethaf i ni fwrw ymlaen gyda chosb resymol—mae yna erbyn hyn. Mae yna erbyn hyn. Mae hynny'n rhywbeth yr ydym yn bwriadu ei ddatblygu, fel yr wyf wedi ei ddweud, ac wrth ateb fy nghydweithiwr Julie Morgan: ymgynghoriad dros y 12 mis nesaf a’r Bil wedi’i gyflwyno yn nhrydedd flwyddyn y Cynulliad. Dyna'r amserlen yr ydym yn sôn amdani yma.

Mae arweinydd Plaid Cymru yn dweud mai syniad ei phlaid hi yw’r gronfa triniaethau newydd—nid yw hynny’n wir. Os cofiaf yn iawn, cronfa cyffuriau canser oedd ei phlaid hi’n awyddus i’w chefnogi, tuag at ddiwedd y Cynulliad diwethaf. Mae'r gronfa triniaethau newydd yn wahanol. Ac ar gontractau dim oriau, fel y mae hi yn gwybod, mae hyn yn rhywbeth yr ydym wedi ceisio mynd i’r afael ag ef, a gyda’r pwerau newydd, rydym yn gallu gwneud hynny.

O ran Brexit, mae hi’n iawn i ddweud, unwaith eto, y bydd Brexit yn cymryd llawer iawn o ddeddfwriaeth. Nid wyf yn credu bod gan Simon Thomas, gyda phob parch, y bel grisial fwyaf pan ddywedodd, y llynedd, y byddai hyn yn broblem i daliadau fferm a'r amgylchedd. Roeddem yn gwybod hyn, ac mae e'n iawn. Mae e'n dal i fod yn iawn, ond nid wyf yn mynd i roi clod iddo am ddoniau rhagweld y dyfodol helaeth yn yr amgylchiadau hynny. Rhannwyd nifer o'r materion hyn y llynedd, ac wrth gwrs, bydd angen ymdrin â nhw.

Cafodd Bil parhad, mae'n iawn i ddweud, ei godi gyntaf gan Steffan Lewis. Rwyf yn rhoi clod iddo am hynny. Mae'n rhywbeth yr ydym wedi bod yn gweithio arno. Dyw hi ddim yn wir nad oes dim wedi digwydd yn y cyfamser, ac rwyf am wneud yn siŵr os a phan fydd angen Bil—gan ddwyn i gof yr hyn a ddywedodd David Davis ddoe, ac nid wyf yn derbyn hynny o reidrwydd ar ei olwg ar y cam hwn—yna byddai Bil o'r fath yn barod i gael ei gyflwyno, os yw hynny'n briodol.

O ran yr hyn a ddywedodd arweinydd UKIP, wel, siaradodd yn helaeth am y Bil isafbris uned alcohol. Gadewch i ni gadw mewn cof bod hwn yn Fil iechyd. Yn gyntaf oll dywedodd ei bod yn dreth atchweliadol, sef yr hyn y mae trethi anuniongyrchol yn tueddu i fod. Mae'n iawn am hynny mewn rhai ffyrdd, ond yna dywedodd, wrth gwrs, po fwyaf y byddwch yn ei ennill y mwyaf y byddwch yn ei yfed, sy'n gwneud iddi swnio fel treth gynyddol, oherwydd ei bod yn seiliedig ar incwm. Mae'n rhaid i mi ddweud wrtho os ydych yn troi'r ddadl o gwmpas, os byddwch yn dweud nad oedd pris rhywbeth yn atal rhywun rhag cymryd rhan ynddo, mae'n debyg i bris sigaréts—mae'n debyg i bris sigaréts. Ydyn, mae pobl yn ymwybodol o effeithiau iechyd sigaréts, ond un o'r rhesymau pam mae llawer o bobl yn lleihau eu lefelau ysmygu neu’n rhoi'r gorau i ysmygu yw oherwydd bod pris sigaréts mor uchel nad ydynt yn dymuno gwario eu harian bellach, ac felly, rydych yn gwybod, gwnaeth hynny weithio, cyn belled ag yr oedd tybaco yn y cwestiwn.

Y peth arall i'w gofio yw, er mai deddfwriaeth iechyd yw hon, a gwnaed y pwynt gan Joyce Watson, un o'r rhesymau pam y mae alcohol wedi dod—. Mwy na thebyg, y prif reswm pam y mae alcohol wedi dod mor rhad—ac fe a wnaeth y pwynt ei hun; mae pobl yn yfed yn y cartref cyn mynd allan, fel y dywedodd—yw bod archfarchnadoedd a chadwyni tafarn yn gallu codi prisiau is na thafarndai traddodiadol, ac o ganlyniad maen nhw wedi dioddef. Gallai un o ganlyniadau anuniongyrchol deddfwriaeth o'r fath yn hawdd fod ei bod yn rhoi’r tafarndai hynny ar sail fwy cyfartal gyda'r archfarchnadoedd ac, wrth gwrs, gyda chadwyni tafarn, sydd wedi gallu codi prisiau is, oherwydd y diffyg isafbris uned, na’r cynnig sy'n cael ei wneud gan dafarnau gwledig, a chan dafarndai cymunedol, ac nid ydyn nhw wedi gallu cystadlu â nhw. Felly, er bod hwn yn fesur iechyd—nid oes amheuaeth am hynny—mae’n bosibl y ceir effaith anuniongyrchol o ran y tafarndai hynny sydd wedi ei chael yn anodd cystadlu.

May I turn, therefore, to what Simon Thomas said? It’s right to say that we have to, of course, leave scope for what will happen after Brexit, and that’s going to impact the time that’ll be available for us in this Assembly to move legislation through.

In terms of ensuring a vote for 16-year-olds in local authorities, we’re in favour of that, and that’s part of the Bill itself. To answer his question about STV and the voting system, well, we have fought in this place to control the system that elects Members to this place. So, this is a devolution Bill to ensure that councils can say what kind of system is relevant to them, and not that we as a Government tell them what system they should use.

He raised several interesting questions after that in terms of fracking—that’s something to be considered next year, perhaps—in terms of a deposit-return scheme and gambling. We will only have few powers, but, of course, we will have to consider in what way we can change that situation. In terms of the legal jurisdiction, it’s right to say that the Welsh Government’s opinion hasn’t changed. Work has been undertaken regarding how we can take this forward, and there will be a statement on this, I would think now, in the autumn, in terms of what the Welsh Government’s plans will be in terms of ensuring that this doesn’t die as a subject or as an issue over the next few months.

Croesawaf y sylwadau a wnaed wedyn gan fy nghydweithwyr Julie Morgan, Huw Irranca-Davies a Jenny Rathbone, a'r croeso a roesant i ddeddfwriaeth. A gaf i gydnabod, wrth gwrs, safiad egwyddorol a'r gwaith y mae'r Aelod dros Ogledd Caerdydd, Julie Morgan, wedi’i wneud ar y mater o gosb resymol? Mae hi wedi cyfarfod â mi sawl gwaith, fel y gwnaeth fy nghyn gydweithiwr Christine Chapman, gan wneud y pwynt yn rymus fod hwn yn rhywbeth y dylem ei ddatblygu. Rwy’n gobeithio ei bod bellach yn gweld bod y sgyrsiau a gawsom wedi cael effaith, os caf ei roi felly, ac erbyn hyn mae amserlen ar waith.

Dim ond i fynd i’r afael â'r mater a gododd Jenny Rathbone, yr Aelod dros Ganol Caerdydd, ydi, mae hi’n iawn i ddweud efallai y bydd angen edrych ar reoliadau adeiladu yn dilyn yr hyn a ddigwyddodd gyda Grenfell Tower. Wrth gwrs, maent yn rheoliadau y gellir ymdrin â hwy drwy weithdrefnau is-ddeddfwriaeth yn hytrach na thrwy ddeddfwriaeth sylfaenol, ond mae hi'n gywir i ddweud ei bod yn gwbl hanfodol ein bod yn gallu bodloni ein hunain bod y gyfundrefn rheoleiddio adeiladu yn annibynnol ac yn gadarn, ac mae hynny'n rhywbeth, yn sicr, yr wyf i’n gwybod y mae’r Gweinidog yn awyddus iawn i’w archwilio a’i ddatblygu.

Ar y sail honno, fel y dywedais yn gynharach, Dirprwy Lywydd, byddwn yn cymeradwyo'r datganiad i'r Cynulliad.

5. 4. & 5. Datganiad: Polisi a Deddfwriaeth yr Amgylchedd Hanesyddol, a Datganiad: Diweddariad ar Wasanaeth Braenaru 111 y GIG yng Nghymru
5. 4. & 5. Statement: Historic Environment Policy and Legislation, and Statement: Update on the Pathfinder 111 NHS Service in Wales

Item 4 and item 5 on the agenda have been postponed until 4 July.

Mae eitem 4 ac eitem 5 ar yr agenda wedi eu gohirio tan 4 Gorffennaf.

6. 6. Datganiad: Cylchffordd Cymru
6. 6. Statement: Circuit of Wales

Therefore, we move to item 6, which is a statement by the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure on the Circuit of Wales, and I call on the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure, Ken Skates.

Gan hynny, symudwn i eitem 6, sef datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith ar Gylchdaith Cymru. Rwy’n galw ar Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith, Ken Skates.

Member
Ken Skates AM 15:52:00
The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Thank you, Deputy Presiding Officer. Members will know, from my written statement issued earlier today, that the Cabinet met this morning to consider a decision on whether the Welsh Government is able to provide a financial guarantee to the Circuit of Wales project at Ebbw Vale. We’ve been working to support the development of this project for a significant period of time, both in financial terms and the time spent by Welsh Government with those behind the project. I’m confident that the resources we have committed over the past few years are fully justified for such an ambitious project. At the same time, we have always been very clear that any financial guarantees and risks taken by the public sector had to be proportionate and fair.

I will briefly summarise events over the past 12 months for Members’ benefit. In July last year I told the company that I would expect to see at least 50 per cent of the project funded and 50 per cent of the financial risk of the project to be undertaken by the private sector, and for the project as a whole to provide value for money for Welsh Government and the public purse.

In February the developers submitted a new proposal to Welsh Government, which was followed by a formal application in April, requesting a guarantee of a loan facility of £210 million. Extensive and detailed due diligence by external experts employed by Welsh Government has shown that due to the way that the deal is structured, the current proposal would see the Welsh Government exposed to more than 50 per cent of the risk. This is because the £210 million underwriting element would carry a higher risk than other parts of the financial package. As a result, following discussions with Office for National Statistics and Her Majesty’s Treasury during the due diligence process, it is assessed that there is a very significant risk that the full £373 million debt of the entire Circuit of Wales project would be classified against Welsh Government capital spending.

Over the next three years, this would have the same impact on Welsh Government budgets as if we had already spent the money and would place a significant limit on our ability to deliver current and future projects to improve Welsh infrastructure, housing, hospitals or schools. Cabinet, therefore, today decided that the potential impact on the public finances of the current proposal before them was too great and we are therefore unable to offer the financial guarantee requested on this proposal.

I do recognise that many people in Ebbw Vale and across south Wales will be disappointed by our decision, especially as the company has generated some very high expectations of the jobs that would be created. In addition, many people were pinning their hopes on this project to bring wider economic benefits for the south Wales Valleys, particularly the broader Heads of the Valleys. The due diligence made clear that the main benefit to the local economy, and the majority of new jobs, would not be created at the circuit itself, but by separate businesses, particularly in the engineering and automotive sectors, clustering in the location as part of a proposed technology park to follow at a later date. In total, both the circuit and the technology park, according to due diligence, would likely fall substantially short of the 6,000 jobs figure. Based on our previous experience, we also believe the technology park proposal could well require significant additional public funding.

Recognising the economic potential this type of development would bring, and the fact that the people of Blaenau Gwent, and the wider Valleys have waited long enough for the promised jobs, Cabinet this morning agreed to move ahead with a new and significant project. The Welsh Government is committing to building a new automotive technology business park in Ebbw Vale, with funding of £100 million over 10 years, with the potential to support 1,500 new full-time jobs and act as a catalyst for economic growth across the south Wales Valleys. We will begin this stand-alone project with the delivery of 40,000 sq ft of manufacturing space on land currently in public ownership. In addition, we will work with our partners to explore the potential of locating a south Wales metro depot in the Ebbw Vale enterprise zone, and introduce programmes to support new and existing employers in Blaenau Gwent on skills development within the local workforce.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Bydd yr Aelodau yn gwybod, o’m datganiad ysgrifenedig a gyhoeddwyd yn gynharach heddiw, bod y Cabinet wedi cwrdd y bore yma i ystyried penderfyniad ynglŷn â gallu Llywodraeth Cymru i ddarparu gwarant ariannol i brosiect Cylchdaith Cymru yng Nglyn Ebwy. Rydym wedi bod yn gweithio er mwyn cefnogi datblygiad y prosiect hwn am gyfnod sylweddol o amser, o ran yr agwedd ariannol a'r amser a roddwyd hefyd gan Lywodraeth Cymru i'r rhai oedd y tu cefn i'r prosiect. Rwy'n hyderus fod yr adnoddau yr ydym wedi eu neilltuo dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf yn gwbl gyfiawn o ystyried prosiect mor uchelgeisiol â hwn. Ar yr un pryd, rydym bob amser wedi bod yn eglur iawn fod yn rhaid i unrhyw warantau ariannol a'r risgiau a gymerir gan y sector cyhoeddus fod yn gymesur ac yn deg.

Yn fyr iawn, byddaf yn crynhoi’r digwyddiadau dros y 12 mis diwethaf er budd yr Aelodau. Ym mis Gorffennaf y llynedd dywedais wrth y cwmni y buaswn yn disgwyl gweld y sector preifat yn ariannu o leiaf 50 y cant o'r prosiect ac yn ymgymryd â 50 y cant o risg ariannol y prosiect, a bod y prosiect yn ei gyfanrwydd yn rhoi gwerth am arian i Lywodraeth Cymru a phwrs y wlad.

Ym mis Chwefror, cyflwynodd y datblygwyr gynnig newydd i Lywodraeth Cymru. Dilynwyd hyn gan gais ffurfiol ym mis Ebrill, yn gofyn am warantu benthyciad o £210 miliwn. Mae diwydrwydd dyladwy helaeth a manwl gan arbenigwyr allanol a ddefnyddiwyd gan Lywodraeth Cymru wedi dangos, oherwydd y ffordd y mae'r cytundeb wedi ei strwythuro, y byddai’r cynnig presennol yn gweld Llywodraeth Cymru yn ysgwyddo mwy na 50 y cant o'r risg.  Mae hynny oherwydd y byddai’r elfen warant o £210 miliwn yn cario risg uwch na rhannau eraill y pecyn ariannol. O ganlyniad, yn dilyn trafodaethau â'r Swyddfa Ystadegau Gwladol a Thrysorlys Ei Mawrhydi yn ystod y broses diwydrwydd dyladwy, asesir bod risg sylweddol iawn y byddai dyled lawn £373 miliwn prosiect cyfan Cylchdaith Cymru yn cael ei dosbarthu fel gwariant cyfalaf Llywodraeth Cymru.

Dros y tair blynedd nesaf, byddai hyn yn cael yr un effaith ar gyllidebau Llywodraeth Cymru ag y byddem eisoes wedi gwario'r arian, a byddai'n cyfyngu’n sylweddol ar ein gallu i gyflawni prosiectau ar hyn o bryd ac i’r dyfodol i wella seilwaith, tai, ysbytai neu ysgolion Cymru.  Penderfynodd y Cabinet, gan hynny, heddiw fod dylanwad posibl y cynnig presennol ger eu bron ar gyllid cyhoeddus yn rhy fawr, ac o’r herwydd ni allwn gynnig y warant ariannol y gofynnwyd amdani ar gyfer y cynnig hwn.

Rwyf i yn cydnabod y bydd llawer yng Nglyn Ebwy ac ar draws y de yn cael eu siomi gan ein penderfyniad, yn arbennig gan fod y cwmni wedi codi gobeithion mawr iawn o ran y swyddi fyddai'n cael eu creu. Hefyd, roedd llawer wedi seilio’u gobeithion ar y manteision economaidd ehangach fyddai’n dod i Gymoedd y de yn sgil y prosiect hwn, yn enwedig Blaenau'r Cymoedd ehangach. Gwnaeth y diwydrwydd dyladwy hi’n glir y byddai’r prif fudd i'r economi leol, a'r rhan fwyaf o’r swyddi newydd, yn cael eu creu, nid yn y gylchdaith ei hunan, ond gan fusnesau ar wahân, yn enwedig yn y sectorau peirianyddol a modurol, wedi eu clystyru yn y lleoliad fel rhan o barc technoleg arfaethedig i ddilyn rywbryd eto. Byddai’r cyfanswm, yn y gylchdaith a'r parc technoleg, yn ôl diwydrwydd dyladwy, yn debygol o fod yn llai o lawer na'r ffigwr o 6,000 o swyddi. Ar sail ein profiadau blaenorol, rydym hefyd yn amau ei bod yn debyg y gallai'r cynnig am barc technoleg olygu cryn dipyn o arian cyhoeddus ychwanegol.

Gan gydnabod potensial economaidd y math hwn o ddatblygiad, a'r ffaith fod pobl Blaenau Gwent, a'r Cymoedd ehangach, wedi disgwyl yn ddigon hir am y swyddi a addawyd, cytunodd y Cabinet y bore yma i symud ymlaen gyda phrosiect newydd ac arwyddocaol. Mae Llywodraeth Cymru yn ymrwymo i adeiladu parc busnes technoleg modurol newydd yng Nglyn Ebwy, gyda chyllid o £100 miliwn dros 10 mlynedd, gyda'r potensial i gefnogi 1,500 o swyddi llawnamser newydd a bod yn gatalydd i dwf economaidd ledled Cymoedd y de. Byddwn yn dechrau’r prosiect annibynnol hwn drwy gyflwyno 40,000 troedfedd sgwâr ar gyfer gweithgynhyrchu ar dir sydd ar hyn o bryd yn eiddo cyhoeddus. Yn ogystal â hynny, byddwn yn gweithio gyda'n partneriaid i archwilio’r posibilrwydd o leoli depo i fetro’r de ym mharth menter Glyn Ebwy, a chyflwyno rhaglenni i gefnogi cyflogwyr newydd a rhai sy'n bodoli eisoes ym Mlaenau Gwent wrth ddatblygu sgiliau yn y gweithlu lleol.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Llywydd took the Chair.

Politics is about difficult decisions, and today’s in relation to the Circuit of Wales was no exception. I do not take the impact of this decision lightly, and neither do my Cabinet colleagues. We made every effort to make this project work. However, this is about getting the decisions right, and getting the right investment into Blaenau Gwent and the wider south Wales Valleys—investment that is sustainable, long term and that genuinely benefits local communities. It’s my wish that these new initiatives move forward as quickly as possible for the people of Ebbw Vale and the south Wales Valleys.

Mae gwleidyddiaeth yn ymwneud â phenderfyniadau anodd, ac nid oedd penderfyniad heddiw o ran Cylchdaith Cymru yn eithriad. Nid peth dibwys yw effaith y penderfyniad hwn yn fy ngolwg i, nac yng ngolwg fy nghydweithwyr yn y Cabinet. Rydym wedi gwneud pob ymdrech deg i sicrhau llwyddiant y prosiect hwn. Serch hynny, mae hyn yn golygu gwneud penderfyniadau cywir, a sicrhau bod y buddsoddiad cywir yn dod i Flaenau Gwent a Chymoedd y de yn ehangach—buddsoddi sy'n gynaliadwy, yn hirdymor ac o fudd gwirioneddol i gymunedau lleol. Fy nymuniad i yw bod y mentrau newydd hyn yn symud ymlaen cyn gynted ag y bo modd er mwyn pobl Glynebwy a Chymoedd y de.

Thank you, Cabinet Secretary, for your statement today. Today’s decision to reject the Circuit of Wales will clearly be disappointing to the people of Blaenau Gwent. It is, I think, incredibly disappointing that it has taken six years and in excess of £9 million of public money for the Cabinet Secretary to reject this project, which of course could have been as significant an investment in the south Wales Valleys as has ever been seen. And, of course, it would have been transformational for the region and an investment of that scale would have signalled, most certainly, that Wales is open for business, providing investment in an area of Wales that desperately requires inward investment. It is therefore, of course, a huge blow for the region.

What is confusing is the disconnect, I think, between the Cabinet Secretary’s statement and evidence given to the Public Accounts Committee by a senior civil servant in the department who claimed that the money spent to date on the Circuit of Wales had represented good value for money and provided a significant project that is ready for delivery. You can’t both be right in that regard, so can I ask you for your views on that in particular?

Second, in your statement you suggest that there is a risk that the full debt of the entire project would be classified against Welsh Government capital spending, but advice that has been received from the firm whose job it is to advise on the balance sheet has suggested that it would be a package of funding that was underpinned by a new sort of risk-based support, in the form of a Government guarantee. So, what I would ask is that—. And that there would be no additional borrowing to the Government. So, I would be grateful for some comments on that.

My understanding was that the project would be classified to private sector because the Welsh Government would not have enough influence over the Circuit of Wales to call it a public body, and would not be providing enough financial support so that it becomes publicly funded, because total public sector support would have made up about 50 per cent of the overall funding. So, I would therefore be grateful if you could explore in more detail why the Treasury and ONS came to a different conclusion and suggested it would be classified against Welsh Government capital spending.

Can I ask what intention does the Welsh Government have to claw back the funding that has been invested in companies directly associated with the holding company? The project estimated that there would be the creation of 6,000 full-time jobs, in areas ranging from research and development to hospitality, with a further 3,000 construction jobs. Can I ask why you feel that the assessment was so wide off the mark? What is your assessment of the consequences that the rejection will have on the confidence that private investors have in investing in Wales in general in the future?

I’ll give one example here: the Welsh Government has previously announced that the next TVR series will be built in Wales, and the Welsh site was expected to be announced imminently. Given that this had been planned to be the centrepiece manufacturing site in the Circuit of Wales development, can you confirm that today’s announcement will not affect that? The reason I ask that is that a TVR spokesperson is now refusing to confirm that this car will be built in Wales at all. So, can you confirm that the project will go ahead here in Wales, and will you confirm what talks you’ve had with TVR about locating them here in the new automotive development that you announced today? I do have to say that this decision will—I hope not, but I think it will possibly threaten inward investment opportunities and potentially destroy confidence in the Welsh economy. I hope that is shown to be wrong.

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, am eich datganiad heddiw. Bydd penderfyniad heddiw i wrthod Cylchdaith Cymru yn siomi pobl Blaenau Gwent, mae’n amlwg. Peth hynod siomedig, yn fy marn i, yw ei bod wedi cymryd chwe blynedd a mwy na £9 miliwn o arian cyhoeddus i Ysgrifennydd y Cabinet wrthod y prosiect hwn, a allasai, wrth gwrs, fod yn un o’r buddsoddiadau mwyaf arwyddocaol yng Nghymoedd y de ag a welwyd erioed. Ac, wrth gwrs, byddai wedi bod yn drawsnewidiol ar gyfer y rhanbarth. Yn sicr, byddai buddsoddiad ar y raddfa honno wedi datgan bod Cymru ar agor i fusnes, gan fuddsoddi mewn ardal o Gymru lle mae’r angen yn fawr am fewnfuddsoddiad.  Felly mae hyn, wrth gwrs, yn ergyd ofnadwy i'r rhanbarth.

Yr hyn sy'n ddryslyd yw'r datgysylltu, yn fy marn i, rhwng datganiad Ysgrifennydd y Cabinet a’r dystiolaeth a roddwyd i'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus gan uwch was sifil yn yr adran oedd yn honni bod yr arian a wariwyd hyd yma ar Gylchdaith Cymru wedi cynrychioli gwerth da am arian ac yn golygu prosiect sylweddol sy'n barod i'w gyflwyno. Ni all y ddau ohonoch chi fod yn gywir yn hynny o beth, felly a gaf i ofyn i chi am eich barn ar hynny yn benodol?

Yn ail, yn eich datganiad rydych yn awgrymu bod yna risg y byddai dyled lawn y prosiect cyfan yn cael ei dosbarthu yn erbyn gwariant cyfalaf Llywodraeth Cymru. Ond mae cyngor a gafwyd gan y cwmni sydd â swyddogaeth i roi cyngor ar y fantolen wedi awgrymu mai pecyn o arian fyddai hwn wedi ei ategu gan ryw fath newydd o gymorth yn seiliedig ar risg, ar ffurf gwarant gan y Llywodraeth. Felly, yr hyn y byddwn i yn ei ofyn yw—. Ac na fyddai unrhyw fenthyca ychwanegol o du’r Llywodraeth. Felly, byddwn yn ddiolchgar am rai sylwadau ar hynny.

Fy nealltwriaeth i oedd y byddai'r prosiect yn cael ei ddosbarthu i’r sector preifat oherwydd na fyddai gan Lywodraeth Cymru ddigon o ddylanwad dros Gylchdaith Cymru i’w alw yn gorff cyhoeddus, ac na fyddai’n rhoi digon o gefnogaeth ariannol iddo fod wedi ei ariannu’n gyhoeddus, oherwydd byddai cyfanswm cefnogaeth y sector cyhoeddus wedi cynnwys tua 50 y cant o'r cyllid cyffredinol. Felly, byddwn i’n ddiolchgar pe gallech roi rhagor o fanylion am y rheswm pam y daeth y Trysorlys a'r Swyddfa Ystadegau Gwladol i gasgliad gwahanol ac awgrymu y byddai'n cael ei ddosbarthu yn erbyn gwariant cyfalaf Llywodraeth Cymru.

A gaf i ofyn pa fwriad sydd gan Lywodraeth Cymru i adennill yr arian sydd wedi ei fuddsoddi mewn cwmnïau sydd wedi eu cysylltu yn uniongyrchol â'r cwmni daliannol? Roedd y prosiect yn amcangyfrif y byddai 6,000 o swyddi llaw amser yn cael eu creu, mewn meysydd sy'n amrywio o waith ymchwil a datblygu i letygarwch, gyda 3,000 o swyddi adeiladu ar ben hynny. A gaf i ofyn pam yr ydych yn teimlo bod yr asesiad mor bell oddi wrth y marc? Beth yw eich asesiad o ganlyniadau’r gwrthodiad hwn ar yr hyder fydd gan fuddsoddwyr preifat wrth fuddsoddi yng Nghymru yn gyffredinol yn y dyfodol?

Rhoddaf un enghraifft yn y fan hon: mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi eisoes y bydd y gyfres nesaf o gerbydau TVR yn cael ei hadeiladu yng Nghymru, ac roedd disgwyl i'r safle yng Nghymru gael ei gyhoeddi yn fuan. O ystyried fod hyn wedi cael ei fwriadu i fod yn brif gonglfaen safle gweithgynhyrchu datblygiad Cylchdaith Cymru, a wnewch chi gadarnhau na fydd y cyhoeddiad heddiw yn effeithio ar hynny? Y rheswm yr wyf yn gofyn hynny yw fod llefarydd TVR yn gwrthod cadarnhau ar hyn o bryd y bydd y cerbyd hwn yn cael ei adeiladu yng Nghymru o gwbl. Felly, a wnewch chi gadarnhau y bydd y prosiect yn mynd rhagddo yma yng Nghymru, ac a wnewch chi gadarnhau pa drafodaethau yr ydych wedi eu cael gyda TVR am leoli yma yn y datblygiad modurol newydd a gyhoeddwyd gennych chi heddiw? Mae'n rhaid i mi ddweud y bydd y penderfyniad hwn—gobeithio na fydd hi felly, ond rwy'n credu y bydd o bosibl yn bygwth cyfleoedd i fewnfuddsoddi ac o bosibl yn andwyo hyder yn economi Cymru. Rwy'n gobeithio y bydd hynny’n cael ei brofi’n anghywir.

Can I thank the Member for his questions? I think the Member is right to say that there will be disappointment that, after almost seven years, this project is not able to go ahead. Insofar as questions about why it has taken so long are concerned, they should be levelled in part at the development company. For our part, we have tried at every occasion to make this project work. It’s gone through a number of guises in terms of the business model, and on each occasion we have worked with the developers in an attempt to deliver for the people of Blaenau Gwent and the wider Heads of the Valleys area.

But I do believe that, as a consequence of considerable work that’s being undertaken, not just through due diligence but before, we are in a position that is well-informed to be able to take forward that second phase of the Circuit of Wales proposal, which is the technology park. We are now armed with considerable intelligence regarding the demand for a technology park in Blaenau Gwent and the need for us to support what is a strong, existing tier 2 sector of the automotive industry. One of the primary factors that, to date, has prevented investors from locating not just in the Valleys, but in many parts of Wales, is the lack of available industrial space to develop and manufacture their goods. So, the difference between the proposal for the track and the proposal for the technology park amounts to hundreds of full-time, sustainable jobs. I’ve been very clear that the world will not wait for Wales to develop advanced automotive technologies, we need to be leading the world, and Blaenau Gwent has been waiting long enough. If we were to wait for phase 2 to be delivered by the development company, we could be left behind insofar as autonomous vehicles are concerned and electric vehicles. We need to move now, and Blaenau Gwent could become Britain’s centre of excellence for new technology in the automotive sector.

The Member rightly asks about evidence given by the deputy permanent secretary, and I would caution any Members from naming civil servants who are not able to respond personally in this Chamber. I would say that I believe that the deputy permanent secretary was right in the evidence that he gave, but at the time of committing our initial funding, the developer’s proposal was for a project that would be fully funded by the private sector, but which needed Welsh Government support in its early stages and to get off the ground. We’ve also—as a consequence of the work that’s gone into due diligence and the project—been able to take forward the proposals for the technology park.

In terms of the question of the debt being on balance sheet, of course, the Member will be aware that you cannot get a definitive answer until all contracts are signed off. Even then, it can take many, many months. Essentially, moving forward with a decision on the basis of the very high risk of it being on balance sheet would be dangerous—dangerous for the Welsh Treasury and dangerous for the taxpayer and public funds, because it could, in several months’ time, lead to Welsh Government having to cancel existing capital build projects. I would invite Members to identify £157 million of projects across Wales at present that could be stopped as a consequence of this project.

In terms of additional borrowing, additional borrowing would likely need to be of strategic national importance, but this is something that is being taken up with UK Government, and clawback of any investment and any funds already committed to the project will, of course, be dependent on the future of the Heads of the Valleys development company, but, of course, we are examining that.

In terms of the estimate of jobs to be created from the proposal, I have heard Members in this Chamber use, on many occasions, the figure of 6,000 jobs. Whilst that figure is apparent on the website for the Circuit of Wales, it is a figure that is not reflected in due diligence and, indeed, due diligence finds that the actual likely number of jobs to be created is significantly lower than that. I think there is also a need to recognise that there are two different phases to the project, which will produce two different numbers of jobs created. The first phase would create far fewer lasting jobs than the second phase. That’s why I believe the people of Ebbw Vale deserve that second phase now rather than later. In terms of developing the technology park, we’re already engaged with the industry, with stakeholders. I’ll be convening a meeting of experts and stakeholders from the area as soon as possible—I’m hoping next week. We’ve spoken with TVR, with Aston Martin Lagonda and with Jaguar Land Rover: all confirm that the track is not an essential component of development within Wales. As far as TVR is concerned, we are looking forward to their new product being launched in the autumn and manufactured here in Wales.

A gaf i ddiolch i'r Aelod am ei gwestiynau? Rwy'n credu bod yr Aelod yn iawn i ddweud y bydd siom, ar ôl bron saith blynedd, na fydd y prosiect hwn yn gallu bwrw ymlaen. O ran y cwestiynau ynghylch pam mae hyn wedi cymryd cymaint o amser, dylai hynny gael ei gyfeirio yn rhannol at y cwmni datblygu. O'n rhan ni ein hunain, rydym ar bob achlysur wedi ceisio sicrhau llwyddiant y prosiect hwn. Fe aeth drwy nifer o ffurfiau o ran y model busnes, ac rydym ar bob achlysur wedi gweithio gyda'r datblygwyr mewn ymgais i gyflawni dros bobl Blaenau Gwent ac ardal Blaenau'r Cymoedd yn ehangach.

Ond rwy’n credu ein bod ni mewn sefyllfa wybodus, o ganlyniad i waith sylweddol sydd wedi ei wneud nid yn unig trwy ddiwydrwydd dyladwy ond cyn hynny, i allu bwrw ymlaen ag ail gam cynnig Cylchdaith Cymru, sef y parc technoleg. Rydym bellach yn meddu ar ddeallusrwydd sylweddol am y galw am barc technoleg ym Mlaenau Gwent a'r angen i ni gefnogi’r hyn sydd eisoes yn sector cryf haen 2 yn y diwydiant modurol. Un o'r ffactorau sylfaenol sydd, hyd yma, wedi atal buddsoddwyr rhag lleoli nid yn unig yn y Cymoedd, ond mewn sawl rhan o Gymru, yw'r diffyg lle diwydiannol sydd ar gael i ddatblygu a chynhyrchu eu nwyddau. Felly, mae’r gwahaniaeth rhwng y cynnig ar gyfer y trac a'r cynnig ar gyfer y parc technoleg yn gyfystyr â channoedd o swyddi llawnamser, cynaliadwy.  Rwyf wedi bod yn glir iawn na fydd y byd yn aros i Gymru ddatblygu technolegau modurol uwchraddol. Mae angen i ni arwain y byd, ac mae Blaenau Gwent wedi bod yn disgwyl yn ddigon hir. Pe baem yn aros am gyflwyniad cam 2 gan y cwmni datblygu, byddem o bosib yn cael ein gadael ar ôl o ran cerbydau ymreolaethol a cherbydau trydan. Mae angen i ni symud nawr, a gallai Blaenau Gwent fod yn ganolfan ragoriaeth ym Mhrydain ar gyfer technoleg newydd yn y sector modurol.

Mae’r Aelod yn iawn i ofyn am dystiolaeth a roddwyd gan y dirprwy ysgrifennydd parhaol, a buaswn yn rhybuddio unrhyw Aelodau rhag enwi gweision sifil nad ydynt yn gallu ymateb yn bersonol yn y Siambr hon. Byddwn yn dweud fy mod yn credu bod y dirprwy ysgrifennydd parhaol yn iawn yn y dystiolaeth a roddodd. Ar adeg neilltuo ein cyllid cychwynnol, cynnig y datblygwr oedd i’r prosiect gael ei ariannu'n llawn gan y sector preifat, ond roedd angen cefnogaeth Llywodraeth Cymru yn ei gamau cynnar ac i’w gychwyn ar ei daith. Rydym hefyd—o ganlyniad i'r gwaith sydd wedi mynd i mewn i diwydrwydd dyladwy a'r prosiect—wedi gallu bwrw ymlaen â'r cynigion ar gyfer y parc technoleg.

O ran y cwestiwn o’r ddyled ar y fantolen, wrth gwrs, bydd yr Aelod yn ymwybodol na allwch gael ateb pendant nes y bydd yr holl gontractau yn cael eu llofnodi. Ac wedyn hyd yn oed, gall gymryd misoedd lawer. Yn ei hanfod, byddai symud ymlaen gyda phenderfyniad ar sail risg uchel iawn iddo fod ar y fantolen yn beryglus—peryglus i Drysorlys Cymru a pheryglus i'r trethdalwr ac arian cyhoeddus, oherwydd fe allai, ymhen rhai misoedd, arwain at Lywodraeth Cymru yn gorfod canslo prosiectau adeiladu â chyfalaf cyfredol. Byddwn yn gwahodd yr Aelodau i nodi £157 miliwn o brosiectau ledled Cymru ar hyn o bryd y gellid eu rhwystro o ganlyniad i'r prosiect hwn.

O ran benthyca ychwanegol, byddai’n rhaid i’r angen am fenthyca ychwanegol fod o bwysigrwydd strategol cenedlaethol, ond mae hynny yn rhywbeth sydd i’w drafod gyda Llywodraeth y DU. Bydd adfachu buddsoddiad ac unrhyw arian sydd eisoes wedi'i ymrwymo i'r prosiect , wrth gwrs, yn dibynnu ar ddyfodol cwmni datblygu Blaenau'r Cymoedd, ond, wrth gwrs, rydym yn edrych ar hynny.

O ran amcangyfrif y swyddi oedd i'w creu gan y cynnig, rwyf wedi clywed Aelodau yn y Siambr yn defnyddio, ar sawl achlysur, y ffigur o 6,000 o swyddi. Er bod y ffigur hwnnw i’w weld ar wefan Cylchdaith Cymru, mae'n rhif na chafodd ei adlewyrchu mewn diwydrwydd dyladwy ac, yn wir, canfu diwydrwydd dyladwy fod nifer tebygol y swyddi i'w creu mewn gwirionedd gryn dipyn yn is na hynny. Rwy'n credu hefyd fod angen cydnabod bodolaeth dau wahanol gam i'r prosiect, a fyddai’n cynhyrchu dau wahanol ffigur o ran y swyddi fyddai’n cael eu creu. Byddai'r cam cyntaf yn creu llawer llai o swyddi parhaol na'r ail gam. Dyna pam rwyf yn credu bod pobl Glynebwy yn haeddu’r ail gam nawr yn hytrach na rywbryd eto. O ran datblygu parc technoleg, rydym eisoes yn ymgysylltu â'r diwydiant, gyda rhanddeiliaid. Byddaf yn galw cyfarfod o arbenigwyr a rhanddeiliaid o'r ardal cyn gynted ag y bo modd—yr wythnos nesaf, rwy'n gobeithio. Rydym wedi siarad â TVR, ag Aston Martin Lagonda ac â Jaguar Land Rover: mae pob un ohonynt yn cadarnhau nad yw'r trac yn elfen hanfodol o ddatblygiad yng Nghymru. Cyn belled ag y mae TVR yn y cwestiwn, rydym yn edrych ymlaen at eu cynnyrch newydd sydd i’w lansio yn yr hydref a'i weithgynhyrchu yma yng Nghymru.

In one fell swoop, we’ve gone today from being the future location of the Circuit of Wales to the endless location of the circus of Wales, because we are now an international laughing stock as a result of the shamateurism displayed by the Government. Now then, there must be a day of reckoning, I’m afraid, for the mistakes that have been made, but today let’s focus on the questions.

Can he say when he first received advice that the Welsh Government was exposed to more than 50 per cent of the risk, and when he was told by ONS and Treasury this meant that the project could be on balance sheet? Is he aware that one of the most senior officials involved in the project wrote to Aviva on 14 June and said, and I quote, ‘The good news is that at the moment there does not appear to be any showstoppers’? Are we really led to believe that the Government was not aware of the balance sheet issue on 14 June, but that became the mother of all showstoppers just 13 days later? Either you’d left it to the very last minute after six years of deliberation and £50 million had been spent, including £9 million plus of public money—in which case this is the most serious case of negligence in the sorry history of this Government—or you did know, in which case Aviva were misled. According to another e-mail in my possession from Aviva, this would not be the first time, as they claim that the statement made at the time of the first rejection in April 2016 does not, in fact, reflect the true facts of the matter. If that’s true, that will have not just the most serious political consequences, but also legal ones. So, can the Cabinet Secretary say what provision has he made for any legal charges or costs that may result from any litigation that is likely to be brought by the partners?

On the jobs figure, can he say what the jobs figure was that the company provided in its submission? Because in a statement this afternoon, they say it was not 6,000 as he claims in his statement. Whatever that figure—[Interruption.] Well, I am asking him if he can respond to the statement they’ve made this afternoon. Whatever that figure is, you say in your statement that your own due diligence came up with a different figure for the total combined between the circuit and the technology park. Can you say what that figure is? And will he now publish the external due diligence as opposition parties have asked, so we can see the full facts of the case?

Finally, he said that he’s made every effort in this case. Did he actually contact the investors, Aviva, FCC—the construction company—and the Heads of the Valleys Development Company when this problem was identified, in order to try and resolve it? That’s what I would call making every effort to implement this project and its potential.

Finally, on the TVR issue, TVR have said that,

‘The proposed factory site we have selected for TVR in Ebbw Vale was strongly influenced by the potential siting of the Circuit of Wales project’.

That’s in a letter to him. Can he say categorically today that TVR will still be based, not in Wales, but in Ebbw Vale and if he can’t will you resign?

Ar amrantiad, heddiw rydym wedi mynd o fod yn lleoliad Cylchdaith Cymru y dyfodol i fod yn lleoliad bythol syrcas Cymru. Rydym bellach yn gyff gwawd yn rhyngwladol o ganlyniad i'r amaturiaeth ffals a ddangoswyd gan y Llywodraeth. Nawr, mae’n rhaid y daw dydd o brysur bwyso, yn anffodus, oherwydd y camgymeriadau a wnaed, ond heddiw gadewch i ni ganolbwyntio ar y cwestiynau.

A all ddweud pryd y cafodd ei hysbysu am y tro cyntaf y byddai Llywodraeth Cymru yn ysgwyddo mwy na 50 y cant o'r risg, a phryd y dywedodd y Swyddfa Ystadegau Gwladol a’r Trysorlys wrtho fod hynny’n golygu y byddai'r prosiect ar y fantolen? A yw'n ymwybodol fod un o'r swyddogion uchaf sy'n rhan o'r prosiect wedi ysgrifennu at Aviva ar 14 o fis Mehefin a’i fop wedi dweud, ac rwy'n dyfynnu, ‘Y newyddion da yw, ar hyn o bryd, nad yw'n ymddangos bod unrhyw beth i rwystro’r sioe’? A ydym i gredu mewn gwirionedd nad oedd y Llywodraeth yn ymwybodol o fater y fantolen ar 14 o fis Mehefin, ond daeth hynny’n rhwystr o’r rhwystrau ddim ond 13 diwrnod ar ôl hynny? Naill ai eich bod wedi ei gadael hi tan y funud olaf un ar ôl trafod am chwe blynedd a gwario £50 miliwn, gan gynnwys £9 miliwn a mwy o arian cyhoeddus—ac os felly dyma'r achos mwyaf difrifol o esgeulustod yn hanes truenus y Llywodraeth hon—neu roeddech chi yn gwybod, ac os felly cafodd Aviva eu ​​camarwain. Yn ôl un e-bost sydd gennyf oddi wrth Aviva, nid hwn oedd y tro cyntaf, gan eu bod yn honni nad yw’r datganiad a wnaed pan gafwyd y gwrthodiad cyntaf ym mis Ebrill 2016, mewn gwirionedd, yn adlewyrchu’r gwir ffeithiau. Os yw hynny'n wir, bydd hynny nid yn unig yn golygu’r canlyniadau gwleidyddol mwyaf difrifol, ond hefyd rai cyfreithiol. Felly, a all Ysgrifennydd y Cabinet ddweud pa ddarpariaeth a wnaeth ef ar gyfer unrhyw daliadau neu gostau cyfreithiol a all ddeillio o unrhyw ymgyfreitha sy'n debygol o gael ei ddwyn gan y partneriaid?

O ran ffigur y swyddi, a wnaiff ddweud beth oedd ffigur y swyddi a roddodd y cwmni yn ei gyflwyniad? Oherwydd mewn datganiad y prynhawn yma, maen nhw’n dweud nad 6,000 oedd y ffigur, fel y mae ef yn ei honni yn ei ddatganiad. Beth bynnag yw’r ffigur hwnnw— [Torri ar draws.] Wel, rwyf yn gofyn iddo a all ymateb i'r datganiad y maen nhw wedi ei wneud y prynhawn yma. Beth bynnag yw'r ffigur hwnnw, rydych yn dweud yn eich datganiad bod eich diwydrwydd dyladwy eich hun wedi dod i ffigur gwahanol ar gyfer cyfanswm cyfunol rhwng y gylchdaith a'r parc technoleg. A wnewch chi ddweud beth yw'r ffigur hwnnw? Ac a wnaiff ef yn awr gyhoeddi'r diwydrwydd dyladwy allanol fel y gofynnwyd gan y gwrthbleidiau, i ni gael gweld ffeithiau llawn yr achos?

Yn olaf, dywedodd ei fod wedi gwneud pob ymdrech yn yr achos hwn. A gysylltodd mewn gwirionedd â'r buddsoddwyr, Aviva, FCC—y cwmni adeiladu—a Chwmni Datblygu Blaenau'r Cymoedd pan nodwyd y broblem hon, er mwyn ceisio datrys hyn? Dyna beth fyddwn i yn ei alw'n ymdrech deg i weithredu'r prosiect hwn a'i botensial.

Yn olaf, ar fater TVR, mae TVR wedi dweud,

Cafodd safle’r ffatri arfaethedig yr ydym wedi ei ddewis ar gyfer TVR yng Nglynebwy ei ddylanwadu'n gryf gan leoliad dichonadwy prosiect Cylchdaith Cymru.

Mae hynny mewn llythyr ato ef. A wnaiff ddweud yn bendant heddiw y bydd TVR yn cael ei leoli, nid yng Nghymru, ond yng Nglyn Ebwy? Ac os na all, a fyddwch yn ymddiswyddo?

I can tell Members, as I said in my contribution to Russell George, that we have spoken to TVR, Aston Martin Lagonda, Jaguar Land Rover and other stakeholders. As far as TVR is concerned, the plans are still there to build the car with the launch this autumn and to build it in Blaenau Gwent. We are working incredibly closely, not just with TVR, but with the supply chain to ensure that we get maximum benefit from that new product, which will be proudly built in Blaenau Gwent. We will continue to support TVR, Aston Martin, Toyota, Ford and all other parts of the Welsh automotive sector.

I think it’s foolish to believe that you could approve a project without undergoing thorough due diligence, which is what the Member has repeatedly called on Welsh Government to do since last summer. I think it’s foolish, because it’s only through the process of due diligence that we were able to then go to ONS and Her Majesty’s Treasury and be able to assess the risk in the way that it’s weighted and the likelihood of it being on balance.

In terms of the note that he mentions concerning Aviva, and the way that there appears to be, at the moment, no showstoppers, well, the whole point of due diligence is that you strip away all of what appears to be the case and you actually get to the facts and then the facts are scrutinised accordingly. I know that the Member has been tweeting quite busily today about the legal charges. I can say that Welsh Government is not liable for costs incurred by any of the other parties in developing the project and we are not anticipating any claims for costs being made.

My officials have held weekly meetings with the Heads of the Valleys Development Company—weekly meetings—to ensure that every opportunity is given to make this project workable. I do think that whilst this has been a test for Welsh Government, of course, this has also been a test for this institution. And it’s important that each and every Member scrutinises every proposal that crosses a desk, and I think it’s absolutely essential, moving forward, that Members do just that.

Gallaf ddweud wrth yr Aelodau, fel y dywedais yn fy nghyfraniad wrth Russell George, ein bod wedi siarad â TVR, Aston Martin Lagonda, Jaguar Land Rover a rhanddeiliaid eraill. Cyn belled ag y bo TVR yn y cwestiwn, mae cynlluniau yn dal i fod yno i adeiladu'r cerbyd gyda lansiad yn yr hydref eleni, a’i adeiladu ym Mlaenau Gwent. Rydym yn gweithio'n hynod o agos, nid yn unig â TVR, ond â'r gadwyn gyflenwi i sicrhau ein bod yn cael y budd mwyaf o'r cynnyrch newydd hwnnw, a fydd yn cael ei adeiladu gyda balchder ym Mlaenau Gwent. Byddwn yn parhau i gefnogi TVR, Aston Martin, Toyota, Ford a phob rhan arall o'r sector modurol yng Nghymru.

Rwy'n credu ei bod yn wirion ystyried y gallech gymeradwyo prosiect heb gael diwydrwydd dyladwy trylwyr, sef yr hyn y mae’r Aelod wedi galw dro ar ôl tro ar Lywodraeth Cymru i’w wneud ers yr haf llynedd. Rwy'n credu ei bod yn wirion, oherwydd mai dim ond drwy'r broses diwydrwydd dyladwy yr oeddem ni’n gallu mynd at SYG a Thrysorlys Ei Mawrhydi ac yn gallu asesu'r risg yn ôl y ffordd y mae'n cael ei bwysoli a'r tebygolrwydd ei fod â chydbwysedd iddo.

O ran y nodyn y sonia amdano sy’n ymwneud ag Aviva, a'r ffordd nad oedd yn ymddangos, ar hyn o bryd, bod unrhyw rwystrau i’r sioe, wel, holl ddiben diwydrwydd dyladwy yw eich bod yn diosg yr holl bethau sy'n ymddangosiadol wir a dod mewn gwirionedd at y ffeithiau ac yna caiff y ffeithiau eu harchwilio yn unol â hynny. Gwn fod yr Aelod wedi bod yn brysur iawn yn trydar heddiw am y cyhuddiadau cyfreithiol. Gallaf ddweud nad yw Llywodraeth Cymru yn atebol am y costau a fu ar unrhyw un o'r partïon eraill wrth ddatblygu'r prosiect ac nid ydym yn rhagweld unrhyw hawliadau am gostau yn cael eu gwneud.

Mae fy swyddogion i wedi cynnal cyfarfodydd wythnosol gyda Chwmni Datblygu Blaenau'r Cymoedd—cyfarfodydd wythnosol—i sicrhau bod pob cyfle wedi ei roi i wneud y prosiect hwn yn ymarferol. Rwy’n credu, er bod hyn wedi bod yn brawf ar Lywodraeth Cymru, wrth gwrs, mae hefyd wedi bod yn brawf ar y sefydliad hwn. Ac mae'n bwysig bod pob Aelod yn craffu ar bob cynnig sy'n cael ei roi ar ddesg. Ac rwy'n credu ei bod yn hollol hanfodol, wrth symud ymlaen, fod yr Aelodau yn gwneud hynny.

Well, there can be no better illustration of the dead hand of Government than this decision today, and the contrast is most instructive between what’s going on an hour away from Cardiff along the M4 by James Dyson creating an international technology park, which is going to cost between £2 billion and £3 billion, and our utter failure to be able to be the handmaiden of private finance for what would otherwise have been a transformational project in Ebbw Vale—a place that, goodness knows, needs every helping hand that it can get. [Interruption.] The Member for Blaenau Gwent can make silly party-political points, but I don’t think they will impress his constituents, who are going to be the victims of his own Government’s failure of imagination today.

I notice that the Cabinet Secretary didn’t actually give an answer to Adam Price a moment ago about publication of the due diligence, and I think this is absolutely vital. In fact, I think, in the presence of the Chairman of the Public Accounts Committee, it’s now clearly incumbent upon us to have the most wide-ranging investigation of the way in which this dismal story has unfolded over the course of the last six years. Are we really expected to believe that the Government accounting conventions about whether something is to be classified as public expenditure or private by the ONS and the Treasury have come as a blinding revelation today or yesterday and the Cabinet was totally unaware of these conventions hitherto? Why have we not heard this point at any stage in the past couple of years since this project has become a viable possibility in political terms?

The funding structure of this project, although the numbers have changed, has been, in principle, the same since the start. We know that the Government has never been asked to put any public money in upfront; it’s always been asked for a secondary contingent guarantee of private sector senior debt, which would crystallise only in circumstances when the site had been fully developed. So, what the Government liability would have been is an annual figure to refund the senior investors if the Circuit of Wales promoters were unable to pay the interest on their bonds, starting at the earliest in 2024 and ending in 2057. So, we’re asked to believe that we have to capitalise the whole of this expenditure today when none of it is going fall due until 2024, and only then on a one thirty third basis—on a 3 per cent per annum basis—which will actually come out of the Government’s annual managed expenditure. And so quite why this needs to be capitalised at this stage and then torpedo the entire project is a matter that must be regarded as of the utmost seriousness, because here accounting conventions, rather than the substance of the project, are the dagger that the Cabinet Secretary has plunged into the heart of the project. The reason for that has not been explained, because it is a contingent guarantee that may never be called, because, if the racetrack were to be built and were able to pay the lenders less than half of the cost of construction—what they’re due under their current contracts—then the project would not be in danger at all, and nothing would ever come onto the Government’s accounts. So, I’m at a total loss to understand why this possibility—which may be called upon at some future date, but only on that limited basis—should now be regarded as one big sum that could fall due immediately, because that will never happen.

And, therefore, what I want to know is why this issue has not been addressed hitherto between the Welsh Government and the Treasury or the Office for National Statistics, and why it is that the people of Ebbw Vale, most of all, have been led up the garden path until this side of a general election,

Wel, ni ellir cael gwell darlun o law farw’r Llywodraeth na’r penderfyniad hwn heddiw. Mae'r cyferbyniad yn addysgiadol iawn rhwng yr hyn sy'n digwydd awr o daith o Gaerdydd ar hyd yr M4 gan James Dyson yn creu parc technoleg rhyngwladol, sydd yn mynd i gostio rhwng £2 biliwn a £3 biliwn, a’n methiant llwyr ni i allu bod yn llawforwyn i gyllid preifat ar gyfer yr hyn a fyddai fel arall wedi bod yn brosiect trawsnewidiol yng Nglyn Ebwy—sydd angen, dyn a ŵyr, bob help llaw posib. [Torri ar draws.] Gall yr Aelod dros Flaenau Gwent wneud pwyntiau pleidiol gwirion, ond nid wyf i’n credu y byddan nhw yn gwneud argraff dda ar ei etholwyr, sydd yn mynd i fod yn ddioddef yn sgil methiant dychymyg ei Lywodraeth ef ei hun heddiw.

Rwy’n sylwi na roddodd Ysgrifennydd y Cabinet ateb mewn gwirionedd i Adam Price funud yn ôl am gyhoeddiad y diwydrwydd dyladwy, ac rwy'n credu bod hyn yn gwbl hanfodol. A dweud y gwir, yn fy marn i, ym mhresenoldeb Cadeirydd y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus, mae bellach yn amlwg ei bod yn ddyletswydd arnom i gael yr ymchwiliad ehangaf o'r ffordd y mae’r stori ddigalon hon wedi datblygu yn ystod y chwe blynedd diwethaf. A oes disgwyl inni gredu bod confensiynau cyfrifyddu Llywodraeth ynghylch a yw rhywbeth yn cael ei dosbarthu yn wariant cyhoeddus neu breifat gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol a'r Trysorlys wedi dod fel datguddiad llachar heddiw neu ddoe, a bod y Cabinet yn hollol anymwybodol o’r confensiynau hyn cyn hynny? Pam nad ydym ni wedi clywed y pwynt hwn ar unrhyw gam yn y ddwy flynedd ddiwethaf ers i’r prosiect hwn ddod yn bosibilrwydd ymarferol mewn termau gwleidyddol?

Mae strwythur ariannu'r prosiect hwn, er bod y niferoedd wedi newid, mewn egwyddor, wedi aros yr un fath o’r cychwyn cyntaf. Rydym yn gwybod nad yw'r Llywodraeth wedi cael cais erioed i roi unrhyw arian cyhoeddus ynddo ymlaen llaw; cais fu hwn bob amser am warant eilaidd wrth gefn o uwch ddyled y sector preifat, a fyddai'n crisialu yn unig mewn amgylchiadau pan fyddai’r safle wedi cael ei ddatblygu yn llawn. Felly, atebolrwydd y Llywodraeth fyddai ffigur blynyddol i ad-dalu'r uwch fuddsoddwyr pe byddai hyrwyddwyr Cylchdaith Cymru yn methu talu'r llog ar eu bondiau, gan ddechrau ar ei gynharaf yn 2024 a dod i ben yn 2057. Felly, mae disgwyl i ni gredu ei bod yn rhaid i ni gyfalafu'r gwariant hwn i gyd heddiw pan na fydd yn ddyledus tan 2024, a dim ond wedyn ar sail un mewn tri deg a thri—ar sail 3 y cant y flwyddyn— a fydd mewn gwirionedd yn dod allan o wariant y Llywodraeth a reolir yn flynyddol. Ac felly mae pam mae angen i hyn gael ei gyfalafu ar hyn o bryd ac yna chwalu’r prosiect cyfan yn fater y mae'n rhaid ei ystyried yn ddifrifol iawn, oherwydd, yn y fan hon, confensiynau cyfrifyddu yn hytrach na sylwedd y prosiect, yw’r gyllell y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi ei phlannu yng nghalon y prosiect. Nid eglurwyd y rheswm am hynny, oherwydd ei fod yn warant wrth gefn na fyddai o bosib byth galw amdano, oherwydd, pe byddai’r trac rasio yn cael ei adeiladu ac yn gallu talu llai na hanner y gost adeiladu i’r benthycwyr—yr hyn sy’n ddyledus iddynt dan eu contractau cyfredol—yna ni fyddai'r prosiect mewn perygl o gwbl, ac ni fyddai unrhyw beth yn dod i gyfrifon y Llywodraeth. Felly, ni allaf ddeall pam y dylai’r posibilrwydd hwn—y bydd galw amdano o bosib rywbryd yn y dyfodol, ond ar y sail gyfyngedig honno’n unig—nawr gael ei ystyried yn un swm mawr a allai fod yn ddyledus ar unwaith, oherwydd ni fydd hynny byth yn digwydd.

Felly, yr hyn yr wyf yn dymuno ei wybod yw pam nad yw'r mater hwn wedi cael sylw hyd yma gan Lywodraeth Cymru a'r Trysorlys neu'r Swyddfa Ystadegau Gwladol, a pham mae pobl Glynebwy, yn bennaf oll, wedi cael eu camarwain tan y cyfnod hwn wedi’r etholiad cyffredinol.

I’d like to thank the Member for his questions. I was very clear, last summer, when I said that the project developers needed to ensure that 50 per cent of the finance and 50 per cent of the risk fell on the shoulders of the private sector to ensure that we have value f