Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

07/06/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

I call the National Assembly for Wales to order.

1. 1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol
1. 1. Questions to the Cabinet Secretary for Finance and Local Government

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda y prynhawn yma yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol, a’r cwestiwn cyntaf, Janet Finch-Saunders.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the Cabinet Secretary for Finance and Local Government, and the first question is from Janet Finch-Saunders.

Diwygio Llywodraeth Leol

Local Government Reform

1. Sut y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn sicrhau mwy o atebolrwydd democrataidd yn achos unrhyw ddiwygio llywodraeth leol yn y dyfodol? OAQ(5)0131(FLG)

1. How will the Cabinet Secretary ensure greater democratic accountability with any local government reform going forward? OAQ(5)0131(FLG)

Member
Mark Drakeford 13:30:00
The Cabinet Secretary for Finance and Local Government

Llywydd, the White Paper, ‘Reforming Local Government: Resilient and Renewed’, includes a number of proposals to ensure greater democratic accountability in local government. Consultation responses to this and other aspects of the White Paper are currently being analysed.

Llywydd, mae’r Papur Gwyn, ‘Diwygio Llywodraeth Leol: Cadernid ac Adnewyddiad’, yn cynnwys nifer o gynigion i sicrhau mwy o atebolrwydd democrataidd mewn llywodraeth leol. Mae ymatebion yr ymgynghoriad i hyn ac agweddau eraill ar y Papur Gwyn yn cael eu dadansoddi ar hyn o bryd.

Thank you. Cabinet Secretary, Conwy County Borough Council, as you know, are now planning to move in to brand-new, state of the art buildings, with an original estimated cost of £35 million, but, of course, this was under the previous administration. However, freedom of information revelations now show that this cost has risen from £35 million to £58 million and has the potential to rise further. And that is excluding final accounts and associated maintenance fees. This agreement is essentially a private finance initiative by another name. Previously, under the local government reform process, the Minister made it quite clear that capital expenditure of this nature should not be happening. Given that now, but going forward, how will you seek to address in your forthcoming proposed legislation for local government reform that local authorities are not entering into contracts of this kind of nature that will simply, ultimately, incur huge costs on our future generations and, indeed, our council tax payers?

Diolch. Ysgrifennydd y Cabinet, mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy, fel y gwyddoch, bellach yn bwriadu symud i mewn i adeiladau newydd sbon, o’r radd flaenaf, gyda chost amcangyfrifedig wreiddiol o £35 miliwn, ond wrth gwrs, roedd hynny o dan y weinyddiaeth flaenorol. Fodd bynnag, mae datgeliadau rhyddid gwybodaeth bellach yn dangos bod y gost hon wedi codi o £35 miliwn i £58 miliwn a bod posibilrwydd y gallai godi ymhellach. Ac nid yw hynny’n cynnwys y cyfrifon terfynol a’r ffioedd cynnal a chadw cysylltiedig. Mae’r cytundeb hwn yn ei hanfod yn fenter cyllid preifat o dan enw arall. Yn flaenorol, o dan y broses o ddiwygio llywodraeth leol, gwnaeth y Gweinidog hi’n gwbl glir na ddylid cael gwariant cyfalaf o’r math hwn. O ystyried hynny’n awr, ond wrth symud ymlaen, sut y byddwch yn sicrhau, yn eich deddfwriaeth arfaethedig sydd gennych ar y gweill ar gyfer diwygio llywodraeth leol, nad yw awdurdodau lleol yn ymrwymo i gontractau o’r math hwn a fydd, yn y pen draw, yn creu costau enfawr ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol, ac yn wir, ar gyfer y rhai sy’n talu’r dreth gyngor?

I thank the Member for the question. I have indeed seen the information that was supplied through FOI requests and, as far as I can see, that information does make it clear that all the decisions that led to the information in the public domain were made in full accordance with the council’s own democratic procedures. However, the White Paper, ‘Reforming Local Government: Resilient and Renewed’ does include a proposal for a new legal duty on local authorities to consult with partners and the public in budget setting and to do that annually, and no doubt some of the information that is currently in the public domain would have been in the public domain earlier had that procedure been in place.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Yn wir, rwyf wedi gweld y wybodaeth a ddarparwyd drwy geisiadau rhyddid gwybodaeth, a hyd y gwelaf, mae’r wybodaeth honno’n dangos yn glir fod yr holl benderfyniadau a arweiniodd at y wybodaeth sy’n gyhoeddus wedi’u gwneud yn unol â gweithdrefnau democrataidd y cyngor ei hun. Fodd bynnag, mae’r Papur Gwyn, ‘Diwygio Llywodraeth Leol: Cadernid ac Adnewyddiad’ yn cynnwys argymhelliad ar gyfer gosod dyletswydd gyfreithiol newydd ar awdurdodau lleol i ymgynghori â phartneriaid a’r cyhoedd wrth bennu cyllidebau ac i wneud hynny bob blwyddyn, ac nid oes amheuaeth y byddai peth o’r wybodaeth sy’n gyhoeddus ar hyn o bryd wedi bod yn gyhoeddus ynghynt pe bai’r weithdrefn honno wedi bod ar waith.

Cabinet Secretary, one of the changes that you are proposing is joint boards, which I see as very similar to that of fire and rescue, currently. Do you see the benefits of having joint boards and do you believe that there is great advantage in involving as many members of the local authority as possible in these joint boards so that they can report back not only to their own council, but ensure that they can report back to their own constituents who, ultimately, they, and we, are always responsible to?

Ysgrifennydd y Cabinet, un o’r newidiadau rydych yn eu cynnig yw cyd-fyrddau, sy’n debyg iawn, yn fy marn i, i’r rhai tân ac achub, ar hyn o bryd. A ydych yn cydnabod manteision cael cyd-fyrddau ac a ydych yn credu bod cryn fantais i’w chael o gynnwys cymaint o aelodau o’r awdurdod lleol â phosibl ar y cyd-fyrddau hyn er mwyn iddynt allu adrodd yn ôl, nid yn unig i’w cyngor eu hunain, ond sicrhau y gallant adrodd yn ôl i’w hetholwyr eu hunain gan mai iddynt hwy, yn y pen draw, y maent hwythau, a ninnau, yn atebol bob amser?

Well, I thank Mike Hedges for that question. He’s quite right that the White Paper does propose new regional arrangements exercised through what the White Paper calls ‘joint governance committees’. That model is the one most familiar to local government. It’s the way that cross-border service arrangements are most often currently delivered in Wales. They do draw on other models, such as police authorities in the past, where councillors from different component county councils—I was one, he may well have been one—were sent to represent our county councils on a joint board and then were held accountable to the local authorities from which we proceeded. So, he’s right to say there is a wealth of history in doing things in this way in Wales, and the key to doing them is to make sure that those people who sit on those boards are directly able to account for the decisions they take to their local authorities and to the populations that have elected them.

Wel, diolch i Mike Hedges am ei gwestiwn. Mae’n llygad ei le fod y Papur Gwyn yn argymell trefniadau rhanbarthol newydd a roddir ar waith drwy’r hyn y geilw’r Papur Gwyn yn ‘bwyllgorau cydlywodraethu’. Y model hwnnw yw’r un mwyaf cyfarwydd i lywodraeth leol. Yn y ffordd honno y caiff trefniadau gwasanaethau trawsffiniol eu rhoi ar waith gan amlaf yng Nghymru ar hyn o bryd. Maent yn pwyso ar fodelau eraill, megis awdurdodau heddlu yn y gorffennol, lle’r oedd cynghorwyr o wahanol gynghorau sir cyfansoddol—roeddwn i’n un, mae’n ddigon posibl ei fod yntau wedi bod yn un—yn cael eu hanfon i gynrychioli ein cynghorau sir ar gyd-fwrdd ac yna’n cael ein gwneud yn atebol i’r awdurdodau lleol y daethom ohonynt. Felly, mae’n iawn i ddweud bod cryn dipyn o hanes o wneud pethau yn y ffordd hon yng Nghymru, a’r allwedd i’w gwneud yw sicrhau bod y bobl sy’n eistedd ar y byrddau hyn yn gallu bod yn gwbl atebol yn uniongyrchol am y penderfyniadau a wnânt i’w hawdurdodau lleol ac i’r poblogaethau sydd wedi eu hethol.

Cyllideb Llywodraeth Cymru

The Welsh Government’s Budget

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am sut y bydd cyllideb Llywodraeth Cymru yn dod â budd i bobl Cymru? OAQ(5)0141(FLG)

2. Will the Cabinet Secretary make a statement on how the Welsh Government’s budget will benefit the people of Wales? OAQ(5)0141(FLG)

I thank the Member for the question. The Welsh Government budget funds public services, supports our economy and invests in essential infrastructure. It has defended the people of Wales from the failed and foolish policies of austerity pursued by successive Conservative Chancellors at Westminster.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Mae cyllideb Llywodraeth Cymru yn ariannu gwasanaethau cyhoeddus, yn cefnogi ein heconomi ac yn buddsoddi mewn seilwaith hanfodol. Mae wedi amddiffyn pobl Cymru rhag y polisïau caledi aflwyddiannus a ffôl a roddwyd ar waith gan Gangellorion Ceidwadol olynol yn San Steffan.

Well, thank you, Cabinet Secretary. Despite local government revenue expenditure per capita in Wales being 75 per cent higher than over the border in England, council tax payers here have a right to ask why their services have been cut, meals on wheels services discontinued, one in five public conveniences closed, a 23 per cent reduction in school crossing patrols, bin collections reduced to once monthly, fly-tipping incidents up by 14 per cent, and 142 schools closed since 2007. What plans do you have in place, moving forward with local government reform, to ensure that our local authorities have a process of careful and responsible spending so to sustain the much valued services our communities rely on?

Wel, diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Er bod gwariant refeniw y pen llywodraeth leol 75 y cant yn uwch yng Nghymru na thros y ffin yn Lloegr, mae gan y rhai sy’n talu’r dreth gyngor yma hawl i ofyn pam fod eu gwasanaethau wedi cael eu torri, pam fod gwasanaethau pryd ar glud wedi dod i ben, pam fod un o bob pum cyfleuster cyhoeddus wedi cau, pam fod gostyngiad o 23 y cant wedi bod yn nifer yr hebryngwyr croesfannau ysgol, pam fod casgliadau biniau wedi eu cyfyngu i unwaith y mis, pam fod yr achosion o dipio anghyfreithlon wedi codi 14 y cant, a pham fod 142 o ysgolion wedi cau ers 2007. Pa gynlluniau sydd gennych ar waith, wrth symud ymlaen â’r broses o ddiwygio llywodraeth leol, i sicrhau bod proses gan ein hawdurdodau lleol ar gyfer gwario’n ofalus a chyfrifol er mwyn cynnal y gwasanaethau gwerthfawr y mae ein cymunedau yn dibynnu arnynt?

Well, Llywydd, when constituents ask themselves those questions, they will undoubtedly find the answer in knowing that the reason that local public services are under pressure is because of the sustained actions of the UK Government in reducing the amount of money available for essential public services passed to the National Assembly for Wales and then inevitably having an impact on local authorities as well. This Government has provided Welsh local government, as a result of our budget and our agreement with Plaid Cymru as part of that, with the best settlement that it has had for a number of years. As I’ve said many times in this Chamber—I’ll say it again—it provides them with a period in which they have to plan for more difficult decisions that lie ahead, and those more difficult decisions flow directly from the decisions that have been made by her party in power at Westminster.

Wel, Llywydd, pan fydd etholwyr yn gofyn y cwestiynau hyn i’w hunain, nid oes amheuaeth y byddant yn dod o hyd i’r ateb o wybod mai’r rheswm pam fod gwasanaethau cyhoeddus lleol o dan bwysau yw oherwydd camau parhaus Llywodraeth y DU i leihau’r swm o arian sydd ar gael i Gynulliad Cenedlaethol Cymru ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus hanfodol, ac sydd yn anochel wedyn yn effeithio ar awdurdodau lleol hefyd. Mae’r Llywodraeth hon, yn sgil ein cyllideb a’n cytundeb gyda Phlaid Cymru fel rhan o hynny, wedi darparu’r setliad gorau i lywodraeth leol yng Nghymru ei gael ers sawl blwyddyn. Fel y dywedais sawl gwaith yn y Siambr hon—ac fe’i dywedaf eto—mae’n darparu cyfnod ar eu cyfer lle mae’n rhaid iddynt gynllunio ar gyfer penderfyniadau anos sydd o’n blaenau, ac mae’r penderfyniadau anos hynny’n deillio’n uniongyrchol o benderfyniadau a wnaed gan ei phlaid sydd mewn grym yn San Steffan.

Will the Cabinet Secretary comment on recent forecasts by the Construction Industry Training Board that the Welsh Government's groundbreaking £1.4 billion twenty-first century schools programme will play a pivotal part in the positive area of growth, as evidenced in my constituency with the opening of the new Islwyn High School? So, will the Cabinet Secretary join with me and welcome this positive news for Wales and positive news for the Welsh economy and positive news for Welsh jobs?

A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi sylwadau ar ragolygon diweddar gan Fwrdd Hyfforddi’r Diwydiant Adeiladu y bydd rhaglen flaengar £1.4 biliwn Llywodraeth Cymru ar gyfer ysgolion unfed ganrif ar hugain yn chwarae rhan allweddol ym maes cadarnhaol twf, fel y gwelir yn fy etholaeth gydag agoriad yr Ysgol Uwchradd Islwyn newydd? Felly, a wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ymuno â mi a chroesawu’r newyddion cadarnhaol hwn i Gymru a’r newyddion cadarnhaol hwn i economi Cymru a’r newyddion cadarnhaol hwn i swyddi yng Nghymru?

I thank Rhianon Passmore, of course, for that question and, indeed, I have seen the report of the Construction Industry Training Board for Wales, and it says that construction output in Wales is expected to be stronger than in any other part of the United Kingdom over the four years to 2021. The reason why construction output will be that strong in Wales is, in part at least, due to the nearly £7 billion-worth of capital expenditure set out in our budget for the next four years, investing in schools, investing in housing, investing in transport. All those things bring work to the construction industry and it is why the Construction Industry Training Board for Wales is able to predict that very strong period of output over the next four years.

Diolch i Rhianon Passmore, wrth gwrs, am ei chwestiwn, ac yn wir, rwyf wedi gweld adroddiad Bwrdd Hyfforddi’r Diwydiant Adeiladu yng Nghymru, ac mae’n dweud fod disgwyl i allbwn adeiladu yng Nghymru fod yn gryfach nag yn unrhyw ran arall o’r Deyrnas Unedig dros y pedair blynedd hyd at 2021. Y rheswm pam y bydd allbwn adeiladu mor gryf â hynny yng Nghymru, yn rhannol o leiaf, yw oherwydd y gwerth bron i £7 biliwn o wariant cyfalaf a nodir yn ein cyllideb ar gyfer y pedair blynedd nesaf, ar gyfer buddsoddi mewn ysgolion, buddsoddi mewn tai, buddsoddi mewn trafnidiaeth. Mae’r holl bethau hynny’n dod â gwaith i’r diwydiant adeiladu, a dyna pam fod Bwrdd Hyfforddi’r Diwydiant Adeiladu yng Nghymru yn gallu rhagweld y cyfnod cryf iawn hwnnw o allbwn dros y pedair blynedd nesaf.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd UKIP, Neil Hamilton.

Questions now from the party spokespeople. UKIP’s spokesperson, Neil Hamilton.

Diolch, Llywydd. I wonder if the Cabinet Secretary will agree with me that Theresa May has performed a minor miracle in this election campaign by making Jeremy Corbyn look half electable. If he does pull it off tomorrow and Labour is elected on their platform of increasing corporation tax from its current 19 per cent to 26 per cent, that’s bound to have an adverse economic impact in Wales. Has he done any assessment of the impact on business confidence, business investment and, indeed, wages of such a marked increase in corporation tax?

Diolch, Llywydd. Tybed a yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â mi fod Theresa May wedi perfformio mân wyrth yn ystod yr ymgyrch etholiadol hon drwy wneud i Jeremy Corbyn edrych yn hanner etholadwy. Os yw’n llwyddo yfory ac os bydd Llafur yn cael eu hethol ar eu platfform o gynyddu’r dreth gorfforaeth o 19 y cant fel y mae ar hyn o bryd i 26 y cant, mae hynny’n siŵr o gael effaith economaidd andwyol yng Nghymru. A yw wedi gwneud unrhyw asesiad o’r effaith ar hyder busnesau, ar fuddsoddiad busnesau, ac yn wir, ar gyflogau o ganlyniad i gynnydd mor sylweddol yn y dreth gorfforaeth?

Well, I would agree with him to the extent that the Conservative election campaign seems to me to be the worst led campaign since the charge of the Light Brigade, and we’re hoping to see the results of that tomorrow. I think he’s quite wrong in trying to draw a direct line between rises in particular forms of taxation and their impact here in Wales. What I am confident of is that a Labour Government elected across the United Kingdom, determined to create the conditions of economic success, determined to invest in the conditions that will lead to economic growth and fair economic growth shared by everybody, can only be to the benefit of people right across Wales.

Wel, byddwn yn cytuno ag ef i’r graddau fod ymgyrch etholiadol y Ceidwadwyr i’w gweld i mi fel yr ymgyrch a arweiniwyd waethaf ers cyrch y frigâd ysgafn, a gobeithiwn weld canlyniadau hynny yfory. Credaf ei fod yn gwbl anghywir i geisio awgrymu cysylltiad uniongyrchol rhwng cynnydd mewn ffurfiau penodol ar drethiant a’u heffaith yma yng Nghymru. Rwy’n hyderus y byddai Llywodraeth Lafur a etholwyd ar draws y Deyrnas Unedig, a fyddai’n benderfynol o greu’r amodau ar gyfer llwyddiant economaidd, a fyddai’n benderfynol o fuddsoddi yn yr amodau a fydd yn arwain at dwf economaidd a thwf economaidd teg wedi’i rannu gan bawb, o fudd i bobl ledled Cymru.

I can’t believe that the finance Secretary seriously believes that such a staggering increase in corporation tax would have no effect on business confidence, business investment and, indeed, the capacity of companies to pay wages, and therefore the implication is bound to be that the true cost of such increases in business taxes are ultimately felt by ordinary people, both in forms of restrictions in wage increases or, indeed, actual wage decreases and, indeed, in unemployment. In 2009, the Oxford University Centre for Business Taxation published a major economic study that concluded that a rise of £100 in corporation tax would reduce wages by £75 through a combination of lower wages and fewer jobs. Does he really believe that that’s in the interests of working people?

Ni allaf gredu bod yr Ysgrifennydd cyllid yn credu o ddifrif na fyddai cynnydd mor syfrdanol yn y dreth gorfforaeth yn cael unrhyw effaith ar hyder busnesau, buddsoddiad busnesau, ac yn wir, ar allu cwmnïau i dalu cyflogau, ac felly mae’n rhaid mai’r awgrym yw mai pobl gyffredin yn y pen draw sy’n teimlo gwir gost codiadau o’r fath mewn trethi busnes, drwy gyfyngiadau ar godiadau cyflog, neu’n wir, drwy ostwng cyflogau, ac yn wir, drwy ddiweithdra. Yn 2009, cyhoeddodd yr Oxford University Centre for Business Taxation astudiaeth economaidd bwysig a ddaeth i’r casgliad y byddai cynnydd o £100 yn y dreth gorfforaeth yn torri £75 oddi ar gyflogau drwy gyfuniad o gyflogau is a llai o swyddi. A yw’n credu o ddifrif fod hynny er budd pobl sy’n gweithio?

Week after week here in the Assembly, Llywydd, we hear the Member offer us his version of supply side economics. He is addicted to the Laffer curve, to which he made indirect reference there. I can’t remember which economist it was—it may have been J.K. Galbraith who said that the real explanatory power of the Laffer curve was that you could describe it to a congressman in six minutes, and you could go on repeating it for six months, and we’ve heard it repeated here for months on end. [Interruption.] Yes, coming up now for years. I simply reject the basic supply side approach that the Member takes. It is his belief that tax cuts lead to economic growth and tax rises lead to economic decline. I simply don’t think that that is borne out by the empirical evidence when these things have been put into practice.

Wythnos ar ôl wythnos yma yn y Cynulliad, Llywydd, clywn yr Aelod yn cynnig ei fersiwn ef o economeg cyflenwi. Mae’n gaeth i gromlin Laffer y cyfeiriodd ati’n anuniongyrchol yn y fan honno. Ni allaf gofio pa economegydd—efallai mai J.K. Galbraith a ddywedodd mai gwir rym esboniadol cromlin Laffer oedd y gallech ei disgrifio i gyngreswr mewn chwe munud, a gallech barhau i’w hailadrodd am chwe mis, ac rydym wedi ei chlywed yn cael ei hailadrodd yma ers misoedd bwy’i gilydd. [Torri ar draws.] Ie, blynyddoedd bellach, bron â bod. Rwy’n gwrthod derbyn dull economeg cyflenwi sylfaenol yr Aelod. Mae’n credu bod toriadau treth yn arwain at dwf economaidd a bod codi trethi yn arwain at ddirywiad economaidd. Nid wyf yn credu bod hynny’n cael ei gadarnhau gan y dystiolaeth empirig pan roddwyd y pethau hyn ar waith.

There is massive empirical evidence that proves the opposite of what the finance Secretary is asserting. It’s not my study that I referred to a moment ago; that’s an academic study performed by the wholly independent Oxford University Centre for Business Taxation. It must be obvious that if you put up taxes, therefore that has some economic impact, whether through reductions or increases. And given that business taxes reduce the amount of money that companies have available for investment and, indeed, for distribution to shareholders and to employees in the form of wages, there are bound to be very significant repercussions of such a dramatic increase in taxes as Labour is proposing. In those circumstances, it’s bound to have an impact upon Wales in particular. And, as we have only 75 per cent of the average gross value added in the United Kingdom in Wales—we’re the poorest part of the United Kingdom—it’s the poorest people in the poorest part of the United Kingdom who are going to suffer most from a Labour Government.

Mae cryn dipyn o dystiolaeth empirig sy’n profi gwrthwyneb yr hyn y mae’r Ysgrifennydd cyllid yn ei honni. Nid cyfeirio at fy astudiaeth i a wneuthum funud yn ôl; roedd honno’n astudiaeth academaidd a gyflawnwyd yn hollol annibynnol gan yr Oxford University Centre for Business Taxation. Os ydych yn codi trethi, rhaid ei bod yn amlwg fod hynny’n cael rhywfaint o effaith economaidd, boed drwy ostyngiadau neu godiadau. Ac o ystyried bod trethi busnes yn lleihau faint o arian sydd ar gael i gwmnïau ei fuddsoddi, ac yn wir, i’w ddosbarthu i gyfranddalwyr ac i weithwyr ar ffurf cyflogau, mae’n anochel y byddai sgil-effeithiau sylweddol o ganlyniad i gynnydd mor ddramatig mewn trethi ag y mae’r Blaid Lafur yn ei argymell. Yn yr amgylchiadau hynny, mae’n sicr o gael effaith ar Gymru yn benodol. A chan mai 75 y cant yn unig o werth ychwanegol gros cyfartalog y Deyrnas Unedig sydd gennym yng Nghymru—ni yw rhan dlotaf y Deyrnas Unedig—y bobl dlotaf yn rhan dlotaf y Deyrnas Unedig sy’n mynd i ddioddef fwyaf o ganlyniad i Lywodraeth Lafur.

Llywydd, Bill Clinton raised taxes. Tax take went up and public debt went down. His successor, George W. Bush, cut taxes. Tax take went down and he left office with public debt of 101 per cent of the level that Clinton had bequeathed to him in the final year of his presidency. It’s simply untrue to assert, as the Member does time after time, that there is only one direction in which economies can move, and his prescription, which is to cut taxes, give money to wealthy people, and take it away from people who otherwise would be spending it and creating economic activity, simply would be very damaging to the way we do business in Wales.

Llywydd, aeth Bill Clinton ati i godi trethi. Cododd y dreth ac aeth y ddyled gyhoeddus yn llai. Aeth ei olynydd, George W. Bush, ati i dorri trethi. Casglwyd llai o drethi, a gadawodd ei swydd gyda dyled gyhoeddus o 101 y cant o’r lefel a adawodd Clinton iddo ym mlwyddyn olaf ei arlywyddiaeth. Mae’n hollol anghywir awgrymu, fel y gwna’r Aelod dro ar ôl tro, mai i un cyfeiriad yn unig y gall economïau symud, a byddai ei gyfarwyddyd ef, sef torri trethi, yn rhoi arian i bobl gyfoethog, ac yn mynd ag ef oddi wrth bobl a fyddai fel arall yn ei wario ac yn creu gweithgarwch economaidd, yn niweidiol iawn i’r ffordd rydym yn gwneud busnes yng Nghymru.

Llefarydd Plaid Cymru, Adam Price.

Plaid Cymru spokesperson, Adam Price.

I was wondering if we could return to the demise of the Barnett formula, rumours of which may have been exaggerated. We heard earlier in the week from the First Minister for Wales that it was going to be scrapped. Kezia Dugdale, the leader of the Scottish Labour Party, as we know, is on the record as saying,

‘I’ll keep the Barnett formula today, tomorrow and forever’,

which sounds pretty definitive to me. Now, the First Minister said that he has spoken to Kezia Dugdale. Well, on rare occasions, he even speaks to me, but that doesn’t mean that we necessarily agree. So, I was wondering if the Cabinet Secretary could bring his usual calm rigour to this question, and tell us what is meant by the long-term reform of how the UK allocates public expenditure that is set out in the Labour manifesto. Does it necessarily mean removing and replacing the Barnett formula? What’s the timescale of that reform, and when would its effects begin to be felt here in Wales if there is a change of Government at Westminster?

Roeddwn yn meddwl tybed a gaem ddychwelyd at dranc fformiwla Barnett, y gorliwiwyd y sibrydion yn ei gylch, o bosibl. Clywsom yn gynharach yn yr wythnos gan Brif Weinidog Cymru ei bod yn mynd i gael ei diddymu. Mae Kezia Dugdale, arweinydd Plaid Lafur yr Alban, fel y gwyddom, wedi’i chofnodi’n dweud,

Byddaf yn cadw fformiwla Barnett heddiw, yfory ac am byth,

sy’n swnio’n eithaf pendant i mi. Nawr, dywedodd y Prif Weinidog ei fod wedi siarad â Kezia Dugdale. Wel, ar ambell achlysur prin, fe fydd yn siarad gyda mi hyd yn oed, ond nid yw hynny’n golygu ein bod o reidrwydd yn cytuno. Felly, tybed a allai Ysgrifennydd y Cabinet ddefnyddio’i drylwyredd pwyllog arferol wrth ateb y cwestiwn hwn, a dweud wrthym beth a olygir wrth y diwygio hirdymor o ran y modd y mae’r DU yn dyrannu gwariant cyhoeddus a nodir ym maniffesto’r Blaid Lafur? A yw o reidrwydd yn golygu cael gwared ar fformiwla Barnett a chael rhywbeth arall yn ei lle? Beth yw’r amserlen ar gyfer y diwygio hwnnw, a phryd y byddai’r effeithiau’n dechrau dod i’r amlwg yma yng Nghymru, pe bai Llywodraeth San Steffan yn newid?

Llywydd, I listened carefully to what the First Minister said yesterday. I thought he was very clear in the position that the Barnett formula will remain in the short and probably into the medium term while its replacement is sought. That replacement will be a fair funding formula for the whole of the United Kingdom, and it will have relative need at its heart.

Llywydd, gwrandewais yn ofalus ar yr hyn a ddywedodd y Prif Weinidog ddoe. Credwn ei fod wedi nodi ei safbwynt yn glir iawn y bydd fformiwla Barnett yn parhau yn y tymor byr, a’r tymor canolig yn ôl pob tebyg, wrth edrych am rywbeth yn ei lle. Fformiwla ariannu deg ar gyfer y Deyrnas Unedig gyfan fydd yr ateb hwnnw, gydag angen cymharol yn ganolog iddo.

Let’s look at the short to medium term, then. The Welsh Government signed recently, in January this year, a fiscal framework with the Westminster Government. Would it be the intention of the Welsh Government, if there was a change of Government at Westminster, to revisit that agreement and to renegotiate some aspects of it—for example, the population related revenue risk that is an element within that, the limit on current borrowing and the fact, of course, that the needs assessment with that fiscal framework is already out of date? So, could we have a commitment from the Welsh Government that there will be an immediate renegotiation of that fiscal framework if the political weather in Westminster changes?

Gadewch inni ystyried y tymor byr i’r tymor canolig, felly. Yn ddiweddar, ym mis Ionawr eleni, llofnododd Llywodraeth Cymru fframwaith cyllidol gyda Llywodraeth San Steffan. Ai bwriad Llywodraeth Cymru, pe bai Llywodraeth San Steffan yn newid, yw ailedrych ar y cytundeb hwnnw ac aildrafod rhai agweddau arno—er enghraifft, y risg refeniw’n gysylltiedig â phoblogaeth sy’n elfen ohono, y cyfyngiad ar fenthyca ar hyn o bryd a’r ffaith, wrth gwrs, fod oes yr asesiad o anghenion gyda’r fframwaith cyllidol hwnnw eisoes wedi darfod? Felly, a allem gael ymrwymiad gan Lywodraeth Cymru y byddai’r fframwaith cyllidol yn cael ei aildrafod ar unwaith pe bai’r hinsawdd wleidyddol yn San Steffan yn newid?

Llywydd, the fiscal framework already allows for it to be revisited. There is a mechanism within it that allows both the Welsh Government and the UK Government to require a relook at its terms. A new Government at Westminster will change many things in the relationship between ourselves and the Government that will be formed there. If a Labour Government is formed tomorrow, as we hope it will, then that fiscal framework will be part of that new relationship.

Llywydd, mae’r fframwaith cyllidol eisoes yn caniatáu iddo gael ei ailystyried. Mae mecanwaith ynddo sy’n caniatáu i Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU ei gwneud yn ofynnol i ailystyried ei delerau. Bydd Llywodraeth newydd yn San Steffan yn newid llawer o bethau yn y berthynas rhyngom ni a’r Llywodraeth a fydd yn cael ei ffurfio yno. Os bydd Llywodraeth Lafur yn cael ei ffurfio yfory, fel y gobeithiwn, bydd y fframwaith cyllidol hwnnw’n rhan o’r berthynas newydd honno.

On the wider question of the Barnett formula, could I ask the Cabinet Secretary about something that I find very curious in the Labour manifesto? It sets out the creation of a national investment bank—I absolutely support that principle—a national investment bank with £250 billion of investment, of which £10 billion is to be apportioned to Wales and the development bank that’s being created here. Now, by my calculation, that’s around about 4 per cent of the total for the national investment bank, i.e. Wales is not even getting its population share, let alone a Barnett consequential, effectively, from that investment. And yet, we’re told that this is the tool that is going to reduce the disparity in prosperity across the UK.

Finally, as well, the commitment on structural funds only runs to 2019-20. There is no commitment, actually, beyond that, to creating a long-term cohesion fund as part of a wider regional economic policy. On these two points, why, actually, is the Labour manifesto so incredibly weak in setting out real levers that can actually begin the work of lowering the disparity in wealth that we see across the UK?

O ran y cwestiwn ehangach ynglŷn â fformiwla Barnett, a gaf fi holi Ysgrifennydd y Cabinet ynglŷn â rhywbeth rhyfedd iawn, yn fy marn i, ym maniffesto’r Blaid Lafur? Mae’n nodi’r broses o greu banc buddsoddi cenedlaethol—rwy’n cefnogi’r egwyddor honno’n llwyr—banc buddsoddi cenedlaethol gyda £250 biliwn o fuddsoddiad, gyda £10 biliwn ohono’n cael ei ddosrannu i Gymru a’r banc datblygu sy’n cael ei greu yma. Nawr, yn ôl fy nghyfrif i, mae hynny’n cyfateb i oddeutu 4 y cant o’r cyfanswm ar gyfer y banc buddsoddi cenedlaethol, hynny yw, nid yw Cymru hyd yn oed yn cael ei chyfran yn ôl y boblogaeth, heb sôn am swm canlyniadol Barnett, i bob pwrpas, o’r buddsoddiad hwnnw. Ac eto, dywedir wrthym mai dyma’r offeryn a fydd yn lleihau’r gwahaniaeth mewn ffyniant ledled y DU.

Yn olaf, hefyd, tan 2019-20 yn unig y mae’r ymrwymiad ar gyfer y cronfeydd strwythurol yn para. Nid oes ymrwymiad, mewn gwirionedd, y tu hwnt i hynny, i greu cronfa cydlyniant hirdymor fel rhan o bolisi economaidd rhanbarthol ehangach. Ar y ddau bwynt hwn, pam fod maniffesto’r Blaid Lafur mor hynod o wan mewn gwirionedd wrth nodi dulliau go iawn a all ddechrau ar y gwaith o leihau’r gwahaniaeth mewn cyfoeth a welwn ledled y DU?

Well, I was glad to hear the Member welcome the action that the Labour manifesto sets out to make sure that there will be a major investment in the sort of infrastructure that will be so important to the UK economy and to the Welsh economy. Our manifesto makes it clear that there will be a direct Welsh share in the investment that a new Labour Government will make, and I can say to him that, as far as the continuation of cohesion funds are concerned, my party is committed to the principle that the investment that Wales has been able to draw down from the European Union, based on our relative needs, will continue to be available to Wales post our membership of the European Union.

Wel, roeddwn yn falch o glywed yr Aelod yn croesawu’r camau a nodwyd ym maniffesto’r Blaid Lafur i sicrhau y bydd buddsoddi mawr yn y math o seilwaith a fydd mor bwysig i economi’r DU ac i economi Cymru. Mae ein maniffesto’n ei gwneud yn glir y bydd cyfran uniongyrchol i Gymru yn y buddsoddiad a wneir gan Lywodraeth Lafur newydd, a gallaf ddweud wrtho, o ran parhad y cronfeydd cydlyniant, fod fy mhlaid wedi ymrwymo i’r egwyddor fod y buddsoddiad y mae Cymru wedi llwyddo i’w sicrhau gan yr Undeb Ewropeaidd, yn seiliedig ar ein hanghenion cymharol, yn parhau i fod ar gael i Gymru wedi inni adael yr Undeb Ewropeaidd.

Llefarydd y Ceidwadwyr, Nick Ramsay.

Conservative spokesperson, Nick Ramsay.

Cabinet Secretary, yesterday, the Welsh Government didn’t move the motion to agree the financial resolution in respect of the Additional Learning Needs and Education Tribunal (Wales) Bill—the first time, I believe, that this has happened, although there have been issues with previous costings for legislation. As Cabinet Secretary for finance, are you concerned that the costings associated with legislation that the Government brings forward seem to be often—at best—woolly, or as was the case yesterday, completely misleading?

Ysgrifennydd y Cabinet, ddoe, ni chynigodd Llywodraeth Cymru y cynnig i gytuno’r penderfyniad ariannol mewn perthynas â’r Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol a’r Tribiwnlys Addysg (Cymru)—y tro cyntaf, rwy’n credu, i hyn ddigwydd, er bod problemau wedi bod gyda chostio deddfwriaeth yn flaenorol. Fel Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid, a ydych yn pryderu ei bod yn ymddangos bod y costau sy’n gysylltiedig â deddfwriaeth a gyflwynir gan y Llywodraeth yn aml iawn—ar y gorau—yn niwlog, neu fel ddoe, yn gwbl gamarweiniol?

Chair, I saw the letter that Alun Davies sent to all Assembly Members explaining why he wasn’t going to move the financial resolution yesterday and giving a very firm commitment to moving such a resolution in September, at which point Members will have an updated regulatory impact assessment. That will give Members the figures that I hope will give them confidence to support that financial resolution.

The general point that Nick Ramsay makes is one to which I would respond by saying that I think it is very important that Welsh Government proposals come forward with as reliable an RIA as is possible. There are circumstances in which assumptions have to be made, and where you have to be able to make the best provision of information that you can in the circumstances, but it is the responsibility of Ministers bringing forward those pieces of legislation to make sure that we have done everything we can to make that information as reliable as it can be, and then for that to be tested by Members here. I know the Finance Committee is doing a piece of work looking at this aspect of the way that the system here in the Assembly works. I look forward to giving evidence to that inquiry, and I’m sure that there will be things that we will be able to take from it that will help us to strengthen the system to provide the sort of reassurances that Nick Ramsay was looking for.

Cadeirydd, gwelais y llythyr a anfonodd Alun Davies at holl Aelodau’r Cynulliad yn esbonio pam nad oedd am gynnig y penderfyniad ariannol ddoe ac yn rhoi ymrwymiad cadarn iawn i gynnig penderfyniad o’r fath ym mis Medi, pan fydd yr Aelodau wedi cael asesiad effaith rheoleiddiol wedi’i ddiweddaru. Bydd hwnnw’n rhoi’r ffigurau i’r Aelodau a gobeithiaf y byddant yn rhoi’r hyder iddynt gefnogi’r penderfyniad ariannol hwnnw.

Byddwn yn ymateb i’r pwynt cyffredinol a wnaeth Nick Ramsay drwy ddweud fy mod yn credu ei bod yn bwysig iawn fod cynigion Llywodraeth Cymru yn cael eu cyflwyno gydag asesiad effaith rheoleiddiol mor ddibynadwy â phosibl. Ceir amgylchiadau lle mae’n rhaid gwneud rhagdybiaethau, a lle mae’n rhaid i chi allu sicrhau’r ddarpariaeth orau o wybodaeth ag y gallwch o dan yr amgylchiadau, ond cyfrifoldeb y Gweinidogion sy’n cyflwyno’r deddfau hyn yw gwneud yn siŵr ein bod wedi gwneud popeth yn ein gallu i sicrhau bod y wybodaeth mor ddibynadwy ag y gall fod, a bod hynny wedyn yn cael ei brofi gan yr Aelodau yma. Gwn fod y Pwyllgor Cyllid yn gwneud gwaith sy’n edrych ar yr agwedd hon ar y ffordd y mae’r system yn gweithio yma yn y Cynulliad. Edrychaf ymlaen at roi tystiolaeth i’r ymchwiliad hwnnw, ac rwy’n siŵr y bydd yn cynnwys pethau y gallwn eu dysgu ac a fydd o gymorth i ni gryfhau’r system er mwyn darparu’r math o sicrwydd roedd Nick Ramsay yn edrych amdano.

Thank you, Cabinet Secretary. I agree totally with the decision yesterday to delay or postpone the financial agreement of this Assembly to that Bill. In asking the question today, I’m in no way blaming you for some of the problems we’ve had around the costings for legislation; I’m purely asking you because, with your role as Cabinet Secretary for finance, you do have an overall view of the way, financially, that this institution and the Welsh Government operates. So, that’s the reason behind it.

You’ve mentioned the Finance Committee. We did consider it this morning, and as a Member of the Finance Committee that considered the Bill’s regulatory impact assessment in the first instance, I share the Chair’s concern that major changes to that assessment were not shared with us until after the Stage 1 report deadline. It transpired that the Bill will cost £8.3 million over the four-year implementation period, rather than saving £4.8 million. So, I hear what you’re saying, Cabinet Secretary, about how this is an art in as many ways as it is a science in terms of predicting costs, and you can’t always be right, but in this particular case with that Bill that we were discussing yesterday, we’re looking at a difference of over £13 million—£13.1 million—between the prediction and what we now can expect that costing to be. So, these aren’t small details that led to the withdrawal of yesterday’s motion. Can I ask you: what input are you having into the timely provision of accurate financial data for new legislation so that these kinds of inaccuracies don’t happen in future?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy’n cytuno’n llwyr â’r penderfyniad ddoe i oedi neu ohirio cytundeb ariannol y Cynulliad hwn i’r Bil hwnnw. Wrth ofyn y cwestiwn heddiw, nid wyf mewn unrhyw ffordd yn eich beio am rai o’r problemau a gawsom gyda chostio’r ddeddfwriaeth; nid wyf ond yn gofyn i chi am fod gennych, yn eich rôl fel Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid, safbwynt cyffredinol ar y ffordd y mae’r sefydliad hwn a Llywodraeth Cymru yn gweithredu yn ariannol. Felly, dyna’r rheswm drosto.

Fe sonioch am y Pwyllgor Cyllid. Fe’i hystyriwyd gennym y bore yma, ac fel Aelod o’r Pwyllgor Cyllid a fu’n ystyried asesiad effaith rheoleiddiol y Bil yn y lle cyntaf, rwy’n rhannu pryderon y Cadeirydd na rannwyd newidiadau mawr i’r asesiad hwnnw gyda ni tan ar ôl y dyddiad cau ar gyfer adroddiad Cam 1. Daeth i’r amlwg y bydd y Bil yn costio £8.3 miliwn dros y cyfnod gweithredu o bedair blynedd, yn hytrach nag arbed £4.8 miliwn. Felly, rwy’n cydnabod yr hyn a ddywedwch, Ysgrifennydd y Cabinet, ynglŷn â bod hon yn gelfyddyd lawn cymaint ag y mae’n wyddor o ran darogan costau, ac ni allwch fod yn iawn bob amser, ond yn yr achos penodol hwn gyda’r Bil hwnnw y buom yn ei drafod ddoe, rydym edrych ar wahaniaeth o dros £13 miliwn—£13.1 miliwn—rhwng y rhagfynegiad a’r hyn y gallwn ddisgwyl i’r gost fod bellach. Felly, nid manylion bychain a arweiniodd at dynnu’r cynnig yn ôl ddoe. A gaf fi ofyn i chi: pa fewnbwn sydd gennych i sicrhau bod data ariannol cywir yn cael ei ddarparu mewn modd amserol ar gyfer deddfwriaeth newydd fel nad yw’r mathau hyn o wallau’n digwydd yn y dyfodol?

Well, Chair, the way that the system works in the National Assembly is that each Minister is directly responsible for the production of the explanatory memoranda and the RIAs that go along with them. There is a piece of work that is done form the centre, through the office of the chief economist, to make sure that the methodology deployed in the RIA is one that would stand up to examination. The particular figures that are then used in that method are the responsibility of the individual Cabinet Secretary. The letter that Members received yesterday from the Member in charge of that Bill explained why the figures as originally anticipated have had to be revisited. I think, as Nick Ramsay said, it is the first time that a financial resolution has been postponed in this way. While I’m certain that the Member in charge would have preferred to have been able to move the financial resolution yesterday, the fact that he has a plan to bring it forward in September shows that the checks and balances in our system have successfully identified the need for further work to be done there.

Wel, Cadeirydd, y ffordd y mae’r system yn gweithio yn y Cynulliad Cenedlaethol yw bod pob Gweinidog yn uniongyrchol gyfrifol am gynhyrchu’r memoranda esboniadol a’r asesiadau effaith rheoleiddiol a ddaw gyda hwy. Ceir darn o waith a wneir o’r canol, drwy swyddfa’r prif economegydd, i sicrhau bod y fethodoleg a ddefnyddir yn yr asesiad effaith rheoleiddiol yn addas at y diben. Mae’r ffigurau penodol a ddefnyddir wedyn yn y fethodoleg honno yn gyfrifoldeb i’r Ysgrifennydd Cabinet unigol. Roedd y llythyr a dderbyniodd yr Aelodau ddoe gan yr Aelod sy’n gyfrifol am y Bil hwnnw yn esbonio pam y bu’n rhaid ailedrych ar y ffigurau a ragfynegwyd yn wreiddiol. Credaf, fel y dywedodd Nick Ramsay, mai dyma’r tro cyntaf i benderfyniad ariannol gael ei ohirio yn y modd hwn. Er fy mod yn sicr y byddai’n well gan yr Aelod sy’n gyfrifol fod wedi gallu cynnig y penderfyniad ariannol ddoe, mae’r ffaith fod ganddo gynllun i’w gyflwyno ym mis Medi yn dangos bod y rhwystrau a’r gwrthbwysau yn ein system wedi llwyddo i nodi’r angen am ragor o waith ar hynny.

Thank you. I appreciate fully that it’s the initial responsibility of the Member in charge, but you do, Cabinet Secretary, have an overall responsibility for the financial robustness of the Welsh Government—no easy task, I appreciate. And I do appreciate that the whole process with the regulatory impact assessments is a developing process, and I’m sure that the review being carried out by the Finance Committee under the stewardship of the Chair will deliver you some strong recommendations in that regard.

Cabinet Secretary, we know that this Assembly is passing an increasing amount of legislation, and that will increase further in future. The pressure on officials who provide the financial data and the regulatory impact assessments will also increase inevitably, inexorably, so it’s important that we get this right. This whole process relies on accurate costings and transparency. Will you agree to work ever more closely with departments and Members in charge, working on legislation, to ensure that costings are accurate and that we as Assembly Members and, indeed, ultimately, the public can have confidence that we are keeping—all of us, and the Welsh Government and yourself in particular—a tight grip on finances as legislation is developed, so that the public finances in Wales in respect of the legislation that this place passes can be as robust as possible?

Diolch. Rwy’n llwyr werthfawrogi mai cyfrifoldeb yr Aelod sy’n gyfrifol ydyw yn y lle cyntaf, ond mae gennych chi, Ysgrifennydd y Cabinet, gyfrifoldeb cyffredinol am gadernid ariannol Llywodraeth Cymru—nid yw’n dasg hawdd, rwy’n cydnabod hynny. Ac rwy’n derbyn bod y broses gyfan gyda’r asesiadau effaith rheoleiddiol yn broses sy’n datblygu, ac rwy’n siŵr y bydd yr adolygiad a gyflawnir gan y Pwyllgor Cyllid o dan stiwardiaeth y Cadeirydd yn darparu rhai argymhellion cryf ar eich cyfer yn hynny o beth.

Ysgrifennydd y Cabinet, gwyddom fod y Cynulliad hwn yn pasio mwy a mwy o ddeddfau, ac y bydd hynny’n cynyddu eto yn y dyfodol. Yn anochel, bydd y pwysau ar y swyddogion sy’n darparu’r data ariannol a’r asesiadau effaith rheoleiddiol hefyd yn cynyddu’n barhaol, felly mae’n bwysig inni sicrhau ein bod yn gwneud hyn yn iawn. Mae’r broses hon yn dibynnu ar gostio cywir a thryloywder. A wnewch chi gytuno i weithio’n agosach fyth gyda’r adrannau a’r Aelodau sy’n gyfrifol, gan weithio ar ddeddfwriaeth, er mwyn sicrhau bod y costau’n gywir ac y gallwn ni fel Aelodau’r Cynulliad, ac yn wir, y cyhoedd yn y pen draw, fod yn hyderus ein bod—pob un ohonom, yn enwedig Llywodraeth Cymru a chi—yn cadw llygad barcud ar gyllid wrth i’r ddeddfwriaeth gael ei datblygu, er mwyn i gyllid cyhoeddus yng Nghymru mewn perthynas â’r ddeddfwriaeth sy’n cael ei phasio gan y lle hwn allu bod mor gadarn â phosibl?

Llywydd, can I just make it clear that I agree with the central thrust of the questions that Nick Ramsay has asked this afternoon? It is an important responsibility of Government, in bringing forward legislation, to make sure that the costings that are attached to it are as thoroughly worked out and as reliable as we can make them. The system that we have is a maturing system. As it matures, we should be able to do better at it. The Finance Committee’s inquiry will, I think, be a helpful contribution to that, and it is the ambition of both myself as the finance Minister and all my Cabinet colleagues, I know, that when we bring proposals to the floor of this Assembly, they are as robustly underpinned by analysis and by data as we can possibly make them.

Llywydd, a gaf fi ei gwneud yn glir fy mod yn cytuno â neges ganolog y cwestiynau a ofynnwyd gan Nick Ramsay y prynhawn yma? Mae gan y Llywodraeth gyfrifoldeb pwysig, wrth gyflwyno deddfwriaeth, i sicrhau bod y costau cysylltiedig yn cael eu cyfrifo mor drwyadl ac mor ddibynadwy ag y gallwn. Mae’r system sydd gennym yn system sy’n aeddfedu. Wrth iddi aeddfedu, dylem allu gwneud hyn yn well. Credaf y bydd ymchwiliad y Pwyllgor Cyllid yn gyfraniad defnyddiol at y broses honno, ac mae’n uchelgais gennyf sicrhau fel y Gweinidog cyllid a fy holl gyd-Aelodau yn y Cabinet, fe wn, pan fyddwn yn cyflwyno’r cynigion ar lawr y Cynulliad, eu bod yn seiliedig ar gymaint o ddadansoddiadau a data cadarn ag y gallant fod.

Tynnwyd cwestiwn 3 [OAQ(5)0137(FLG)] yn ôl.

Question 3 [OAQ(5)0137(FLG)] has been withdrawn.

Hybu Amrywiaeth

Promoting Diversity

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am hybu amrywiaeth yn sefydliadau democrataidd Cymru? OAQ(5)0142(FLG)

4. Will the Cabinet Secretary make a statement on promoting diversity in Wales’s democratic institutions? OAQ(5)0142(FLG)

A great deal of ground remains to be gained before we can be confident that Wales’s democratic institutions fully reflect the population from which they are drawn. Promoting diversity is a responsibility shared by all those with an interest in the health of Welsh democracy.

Mae llawer o dir ar ôl i’w ennill cyn y gallwn fod yn hyderus fod sefydliadau democrataidd Cymru yn llwyr adlewyrchu’r boblogaeth y dônt ohoni. Mae hybu amrywiaeth yn gyfrifoldeb a rennir gan bawb sydd â diddordeb yn iechyd democratiaeth Cymru.

Thank you, Cabinet Secretary, for your response. As it is now 2017 and not 1917, I, along with many others, I’m sure, was dismayed to see the Vale of Glamorgan Council announce a new cabinet that consisted of seven white men following the local council elections. I welcome the Welsh Government’s initiatives to encourage diversity and applaud councils like Caerphilly, which, whilst not quite achieving full gender balance, has appointed four women to a cabinet of nine. If, as I hope, Merthyr council remains in Labour control following the delayed Cyfarthfa ward election tomorrow, I will be encouraging the council to make positive moves towards a gender-balanced cabinet there, but also acknowledge that there’s still much work to do in that council area, too. So, will you join me, Cabinet Secretary, in urging all local authorities in Wales to look at appointing cabinets that are far more reflective of the populations that they serve?

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Gan ei bod bellach yn 2017, ac nid yn 1917, roeddwn i, ynghyd â llawer o bobl eraill, rwy’n siŵr, yn siomedig o weld Cyngor Bro Morgannwg yn cyhoeddi cabinet newydd o saith dyn gwyn yn dilyn etholiadau’r cynghorau lleol. Croesawaf fentrau Llywodraeth Cymru i hybu amrywiaeth a chymeradwyaf gynghorau megis Caerffili, sydd, er nad ydynt wedi sicrhau cydbwysedd llawn rhwng y rhywiau, wedi penodi pedair menyw i gabinet o naw. Os yw cyngor Merthyr, fel y gobeithiaf, yn mynd i barhau i fod o dan reolaeth y Blaid Lafur yn dilyn etholiad gohiriedig ward Cyfarthfa yfory, byddaf yn annog y cyngor i roi camau cadarnhaol ar waith tuag at ffurfio cabinet gyda chydbwysedd rhwng y rhywiau yno, ond rwy’n cydnabod hefyd fod llawer o waith ar ôl i’w wneud yn ardal y cyngor hwnnw yn ogystal. Felly, a wnewch chi ymuno â mi, Ysgrifennydd y Cabinet, i annog pob awdurdod lleol yng Nghymru i edrych ar benodi cabinetau sy’n adlewyrchiad llawer gwell o’r poblogaethau y maent yn eu gwasanaethu?

Llywydd, I absolutely agree that it is very important that political leadership at local level reflects the diversity of the communities that that local authority will serve. It is disappointing to see that there will be one council in Wales where diversity is at a pretty low ebb. It is the only local authority in Wales where that will be the case, and there are much better examples in other parts of Wales. There are some interesting new initiatives being tried in parts of Wales. There is a job-share post in the cabinet in Swansea, for example, which is contributing to gender diversity in the cabinet there. So, we see things moving ahead in many parts of Wales. We have four women leaders of councils now confirmed, which is nowhere near enough, but it is twice as many as we had in the last round. I would urge all local authorities and local authority leaders, in forming cabinets, to think about the way in which their local populations will want to see themselves reflected in the leadership that those council cabinets are there to provide.

Llywydd, cytunaf yn llwyr ei bod yn bwysig iawn fod arweinyddiaeth wleidyddol ar lefel leol yn adlewyrchu amrywiaeth y cymunedau y bydd yr awdurdod lleol hwnnw’n eu gwasanaethu. Mae’n siomedig gweld y bydd yna un cyngor yng Nghymru lle bydd lefel yr amrywiaeth yn go isel. Hwnnw yw’r unig awdurdod lleol yng Nghymru lle bydd hynny’n wir, ac mae enghreifftiau llawer gwell mewn rhannau eraill o Gymru. Mae mentrau newydd diddorol yn cael eu treialu mewn rhannau o Gymru. Ceir swydd a rennir yn y cabinet yn Abertawe, er enghraifft, sy’n cyfrannu at amrywiaeth rhwng y rhywiau yn y cabinet yno. Felly, rydym yn gweld pethau’n symud ymlaen mewn sawl rhan o Gymru. Mae gennym bedair menyw’n arwain cynghorau bellach, ac nid yw hynny’n hanner digon, ond mae’n ddwywaith cymaint â’r nifer a oedd gennym yn y rownd ddiwethaf. Rwy’n annog yr holl awdurdodau lleol a holl arweinwyr yr awdurdodau lleol, wrth ffurfio cabinetau, i feddwl am y ffordd y bydd eu poblogaethau lleol yn dymuno gweld eu hunain yn cael eu hadlewyrchu yn yr arweinyddiaeth y mae cabinetau’r cynghorau hynny yno i’w darparu.

I’m sure the Cabinet Secretary will want to join me in congratulating Councillor James Lusted in Rhos-on-Sea for his election to Conwy County Borough Council. Councillor Jay is the first dwarf councillor elected here in the UK. He’s got a very proud record on disability rights and activism. I wonder what you’ll be doing specifically not just to address this gender issue and problem that there is in Welsh local government politics, but also to ensure that people with disabilities are properly represented as well on local authorities.

Rwy’n siŵr y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn awyddus i ymuno â mi i longyfarch y Cynghorydd James Lusted yn Llandrillo-yn-Rhos ar gael ei ethol i Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy. Y Cynghorydd Jay yw’r cynghorydd cyntaf â thwf cyfyngedig a etholwyd yma yn y DU. Mae ganddo hanes balch iawn o ymgyrchu dros hawliau anabledd. Tybed beth fyddwch yn ei wneud, yn benodol, nid yn unig i fynd i’r afael â’r broblem o ran y rhywiau yng ngwleidyddiaeth llywodraeth leol yng Nghymru, ond i sicrhau hefyd fod pobl ag anableddau’n cael eu cynrychioli’n briodol yn yr awdurdodau lleol hefyd.

I thank the Member for that question and for pointing to the important issue of disability and representation at local authority level. I congratulate all those people who stood for election and those who were successful, and particularly people who, in taking that quite brave step, sometimes, to put yourself in front of the public, will know that there will be some additional challenges that they will face in making themselves known and explaining why they could be somebody who would be able to represent people successfully.

Our diversity and democracy programme, which we ran in the last Assembly from October 2014 to March of this year, came out of the report chaired by Professor Laura McAllister on creating more diversity amongst the population. Fifty-one individuals took part in that programme. Sixty-five councillors volunteered to be mentors to them. It included people with disabilities, and it was designed to try and help overcome some of the barriers that people face in putting themselves forward for election. And where people do it and do it successfully, they are very powerful role models to others who we hope will follow in their footsteps.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn ac am dynnu sylw at fater pwysig anabledd a chynrychiolaeth ar lefel yr awdurdodau lleol. Rwy’n llongyfarch yr holl bobl a safodd etholiad a’r rhai a fu’n llwyddiannus, ac yn enwedig pobl a fydd yn gwybod, wrth gymryd y cam dewr hwnnw, weithiau, i gyflwyno eich hun gerbron y cyhoedd, y bydd heriau ychwanegol yn eu hwynebu wrth iddynt geisio ennyn sylw’r cyhoedd ac egluro pam y gallent fod yn rhywun a allai gynrychioli pobl yn llwyddiannus.

Deilliodd ein rhaglen amrywiaeth a democratiaeth, a roddwyd ar waith gennym yn y Cynulliad diwethaf o fis Hydref 2014 hyd at fis Mawrth eleni, o’r adroddiad dan gadeiryddiaeth yr Athro Laura McAllister ar greu mwy o amrywiaeth ymysg y boblogaeth. Cymerodd 51 o unigolion ran yn y rhaglen honno. Gwirfoddolodd 65 o gynghorwyr i fod yn fentoriaid iddynt. Roedd yn cynnwys pobl ag anableddau, ac fe’i lluniwyd i geisio helpu i oresgyn rhai o’r rhwystrau y mae pobl yn eu hwynebu wrth ymgeisio i sefyll etholiad. A lle mae pobl yn gwneud hynny ac yn gwneud hynny’n llwyddiannus, maent yn fodelau rôl pwerus iawn i eraill a fydd, gobeithio, yn dilyn eu hesiampl.

Amrywiaeth yn Llywodraeth Leol Cymru

Diversity in Welsh Local Government

5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am yr ymdrechion i wella lefelau amrywiaeth yn llywodraeth leol Cymru yng ngoleuni etholiadau'r cynghorau lleol? OAQ(5)0143(FLG)

5. Will the Cabinet Secretary make a statement on efforts to improve diversity levels in Welsh local government in light of the council elections? OAQ(5)0143(FLG)

I thank the Member for her question. As I just mentioned, prior to the local government elections, the Welsh Government ran a number of projects as part of the diversity in democracy programme. We now intend to undertake a full evaluation of the programme, looking at the people who participated in it and their success in elections, with a view to learning from it and taking the diversity agenda further forward.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn. Fel y dywedais yn awr, cyn yr etholiadau llywodraeth leol, rhoddodd Llywodraeth Cymru nifer o brosiectau ar waith yn rhan o’r rhaglen amrywiaeth mewn democratiaeth. Rydym bellach yn bwriadu cynnal gwerthusiad llawn o’r rhaglen, gan edrych ar y bobl a gymerodd ran ynddi a’u llwyddiant mewn etholiadau, gyda’r bwriad o ddysgu ohoni a datblygu’r agenda amrywiaeth ymhellach.

Thank you, Cabinet Secretary. I know we’ve already discussed this issue here today—I just want to highlight the achievements of RCT council, where 43 per cent of councillors are women, as are four out of nine cabinet members, and, in fact, in my own constituency more female councillors were elected than male. Clearly, however, from the comments that we’ve heard here today, there is need for progress to be made elsewhere. Is there anything else you can add to the answer that you’ve already given to my colleague Dawn Bowden about how we can take more practical steps as well as urging local councils to follow best practice?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Gwn ein bod eisoes wedi trafod y mater hwn yma heddiw—roeddwn yn awyddus i dynnu sylw at lwyddiannau cyngor Rhondda Cynon Taf, lle mae 43 y cant o’r cynghorwyr yn fenywod, fel y mae pedair o’r naw aelod o’r cabinet, ac mewn gwirionedd, yn fy etholaeth i, etholwyd mwy o gynghorwyr benywaidd nag o ddynion. Yn amlwg, fodd bynnag, o’r sylwadau a glywsom yma heddiw, mae angen gwneud cynnydd mewn mannau eraill. A oes unrhyw beth arall y gallwch ei ychwanegu at yr ateb rydych eisoes wedi’i roi i fy nghyd-Aelod Dawn Bowden ynglŷn â sut y gallwn roi camau mwy ymarferol ar waith, yn ogystal ag annog cynghorau lleol i fabwysiadu’r arferion gorau?

I thank the Member for that question and I share her congratulations to RCT and to the women who stood successfully there, and as I said in my original answer to Dawn Bowden, we are still some way from where we would wish to be in terms of diversity of representation across Wales. But there is some good news in that the number of women elected for the first time to local authorities in Wales in May of this year rose right across Wales, and there are some very talented—and often, young—new people coming into local authorities in Wales, and I think we are fortunate to see that new generation of politicians willing to come forward to do those important jobs. We will work, through the local government data unit, to analyse the patterns of people who are willing to stand and how people were elected in the elections that took place last month. We will look to build on our diversity in democracy programme, working directly with individuals, taking messages into schools, providing information on social media, to try to reach further into communities, to attract a wider range of individuals willing to put themselves forward for these very important responsibilities.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn, ac rwy’n rhannu ei llongyfarchiadau i Rondda Cynon Taf ac i’r menywod a fu’n llwyddiannus yno, ac fel y dywedais yn fy ateb gwreiddiol i Dawn Bowden, rydym yn dal i fod ymhell o ble y byddem yn dymuno bod o ran amrywiaeth y gynrychiolaeth ledled Cymru. Ond mae rhywfaint o newyddion da gan fod nifer y menywod a etholwyd am y tro cyntaf i awdurdodau lleol yng Nghymru ym mis Mai eleni wedi codi ledled Cymru, ac mae pobl newydd hynod o dalentog—ac ifanc yn aml—yn dod i mewn i’r awdurdodau lleol yng Nghymru, a chredaf ein bod yn ffodus i weld y genhedlaeth newydd honno o wleidyddion sy’n barod i wneud y swyddi pwysig hyn. Byddwn yn gweithio, drwy’r uned ddata llywodraeth leol, i ddadansoddi’r patrymau o bobl sy’n barod i sefyll a sut yr etholwyd pobl yn yr etholiadau a gynhaliwyd y mis diwethaf. Byddwn yn ceisio adeiladu ar ein rhaglen amrywiaeth mewn democratiaeth, gan weithio’n uniongyrchol gydag unigolion, cyfleu negeseuon mewn ysgolion, darparu gwybodaeth ar y cyfryngau cymdeithasol, i geisio cyrraedd ymhellach i mewn i’r cymunedau, er mwyn denu ystod ehangach o unigolion sy’n barod i gynnig eu hunain ar gyfer y cyfrifoldebau pwysig hyn.

My wife’s 13-year career as a Flintshire councillor was too often characterised by misogynistic bullying. In her first week there, she had a private meeting with the monitoring officer, asking him to ask officers to stop referring to women councillors as ‘Mrs’, when they referred to all male councillors as ‘Councillor’. The next day, she was on the front page of the local paper: ‘Don’t call me “Mrs”.’ More recently, the deputy leader of the council resorted to social media to make misogynist, bullying comments against her, and then reneged on the remedies agreed under the ombudsman’s local resolution procedure.

In the recent local government elections, a supposedly independent chief executive and returning officer e-mailed her with a threatening e-mail, stating if she didn’t remove evidence-based, party-political content from her leaflet, he—quote—would not want to be in the position of having to place a corrective piece in the press and on social media. This, and much more, made her ill, subject to anxiety attacks and no longer able to fight back. Will you agree that this sort of political culture must end if we’re going to bring more women forward into local government, and if you do agree that, what action—what party-blind action—are you going to take?

Yn rhy aml o lawr, nodweddwyd gyrfa 13 mlynedd fy ngwraig fel cynghorydd yn Sir y Fflint gan fwlio misogynistaidd. Yn ei hwythnos gyntaf yno, cafodd gyfarfod preifat gyda’r swyddog monitro, i ofyn iddo ofyn i swyddogion roi’r gorau i gyfeirio at gynghorwyr benywaidd fel ‘Mrs’, pan oeddent yn cyfeirio at bob cynghorydd gwrywaidd fel ‘Cynghorydd’. Y diwrnod wedyn, roedd ar dudalen flaen y papur lleol: ‘Don’t call me "Mrs".’ Yn fwy diweddar, trodd dirprwy arweinydd y cyngor at y cyfryngau cymdeithasol i wneud sylwadau misogynistaidd, bwlïaidd yn ei herbyn, cyn torri’r camau unioni a gytunwyd o dan weithdrefn leol yr ombwdsmon ar gyfer datrys anghydfodau.

Yn yr etholiadau llywodraeth leol diweddar, cafodd e-bost bygythiol gan brif weithredwr a swyddog canlyniadau a oedd i fod yn annibynnol, yn dweud wrthi, os nad oedd yn tynnu’r cynnwys pleidiol a oedd yn seiliedig ar dystiolaeth oddi ar ei thaflen, nad oedd ef—a dyfynnaf—yn dymuno bod mewn sefyllfa lle y byddai’n rhaid iddo gyhoeddi darn cywirol yn y wasg ac ar y cyfryngau cymdeithasol. Aeth yn sâl o ganlyniad i hyn, a llawer iawn mwy, dioddefodd byliau o orbryder ac ni allai ymladd yn ôl mwyach. A ydych yn cytuno bod yn rhaid rhoi diwedd ar y math hwn o ddiwylliant gwleidyddol os ydym am ddenu mwy o fenywod i lywodraeth leol, ac os ydych yn cytuno, pa gamau—pa gamau amhleidiol—y bwriadwch eu cymryd?

Well, Llywydd, let me put it positively: I think that there is an obligation on all local authorities, political leadership and professional leadership, to make sure that a context is created in which people from all sorts of backgrounds feel comfortable in taking on the responsibilities of elected office, and that the contributions that they make are properly recognised and respected. In the White Paper that I have published on the reform of local government, we propose new obligations to be placed on leaders of political groups within local authorities to uphold the standards of conduct that we would expect to see, and to make sure that respectful relationships between elected members that recognise diversity and celebrate it rather than attempt to eliminate it are put at the heart of the way that we conduct local government here in Wales.

Wel, Llywydd, gadewch i mi fod yn gadarnhaol: credaf fod gan bob awdurdod lleol, arweinyddiaeth wleidyddol ac arweinyddiaeth broffesiynol ddyletswydd i sicrhau bod cyd-destun yn cael ei greu lle mae pobl o bob cefndir yn teimlo’n gyfforddus wrth ymgymryd â chyfrifoldebau swydd etholedig, a lle mae’r cyfraniadau a wnânt yn cael eu cydnabod a’u parchu. Yn y Papur Gwyn a gyhoeddais ar ddiwygio llywodraeth leol, rydym yn argymell gosod dyletswyddau newydd ar arweinwyr grwpiau gwleidyddol mewn awdurdodau lleol i gynnal y safonau ymddygiad y byddem yn disgwyl eu gweld, ac i sicrhau bod y berthynas barchus rhwng aelodau etholedig, sy’n cydnabod amrywiaeth ac yn ei dathlu yn hytrach na cheisio’i dileu, yn ganolog i’r ffordd rydym yn cyflawni gwaith llywodraeth leol yma yng Nghymru.

Asedau Awdurdodau Lleol

Local Authority Assets

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am asedau sy’n eiddo i awdurdodau lleol? OAQ(5)0134(FLG)

6. Will the Cabinet Secretary make a statement about assets owned by local authorities? OAQ(5)0134(FLG)

I thank Russell George for that question. Local authorities own substantial assets in all parts of Wales. Those assets must be effectively managed and deployed to create wider efficiencies within local government and in collaboration with other public service partners.

Diolch i Russell George am ei gwestiwn. Mae awdurdodau lleol yn berchen ar asedau sylweddol ym mhob rhan o Gymru. Mae’n rhaid rheoli a defnyddio’r asedau hynny’n effeithiol er mwyn creu arbedion effeithlonrwydd ehangach mewn llywodraeth leol ac mewn cydweithrediad â phartneriaid eraill mewn gwasanaeth cyhoeddus.

Thank you, Cabinet Secretary, for your answer, which I very, very much welcome. The Newtown bypass is a huge opportunity for Newtown in mid Wales and I’m keen that Newtown town centre is supported when the bypass is completed. Now, there is an area of land owned by Powys County Council and used as a car park in the town centre, but due to an historical clawback provision the area has not been able to be developed or refurnished by the local authority. Now, there have been discussions between the Welsh Government, who seem to be enacting a clawback agreement, and the council but little progress has been made. So, in light of your answer to me, which I’m grateful for, that this land should be used for the best advantage, I would be grateful if you would be willing to meet with me, with your relevant officials, to discuss this in more detail to try and bring a resolution to this particular issue.

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet, ac rwy’n ei groesawu’n fawr iawn. Mae ffordd osgoi’r Drenewydd yn gyfle enfawr i’r Drenewydd yng nghanolbarth Cymru ac rwy’n awyddus i weld cefnogaeth i ganol y dref yn y Drenewydd pan fydd y ffordd osgoi yn cael ei chwblhau. Nawr, ceir darn o dir sy’n eiddo i Gyngor Sir Powys ac sy’n cael ei ddefnyddio fel maes parcio yng nghanol y dref, ond oherwydd darpariaeth adfachu hanesyddol, nid yw’r awdurdod lleol wedi gallu datblygu neu adfywio’r ardal. Nawr, mae trafodaethau wedi bod rhwng Llywodraeth Cymru, yr ymddengys eu bod yn rhoi cytundeb adfachu mewn grym, a’r cyngor, ond ychydig o gynnydd a wnaed. Felly, rwy’n ddiolchgar am eich ateb i mi y dylid defnyddio’r tir hwn er y budd gorau, ac yng ngoleuni’r ateb hwnnw, byddwn yn ddiolchgar pe baech yn fodlon cyfarfod â mi, gyda’ch swyddogion perthnasol, i drafod hyn yn fanylach er mwyn ceisio datrys y mater penodol hwn.

I thank the Member for the question. It’s not an issue with which I’m immediately familiar, so I’m perfectly happy to investigate it and to speak with him further about it.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Nid yw’n fater rwy’n hollol gyfarwydd ag ef, felly rwy’n berffaith hapus i’w archwilio ac i siarad ag ef ymhellach ynglŷn â hynny.

Dinas-ranbarth Bae Abertawe

Swansea Bay City Region

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am fargen dinas-ranbarth Bae Abertawe? OAQ(5)0136(FLG)

7. Will the Cabinet Secretary make a statement on the Swansea Bay City Region deal? OAQ(5)0136(FLG)

Wel, diolch yn fawr, wrth gwrs, am y cwestiwn. Nod bargen dinas-ranbarth bae Abertawe yw rhoi hwb o £1.8 biliwn i’r economi leol, i greu bron 10,000 o swyddi newydd, ac adeiladu ar y llu o gryfderau sydd gan yr holl ranbarth yn barod.

Well, thank you very much, of course, for that question. The Swansea bay city region deal aims to boost the local economy by £1.8 billion, to generate almost 10,000 new jobs, and build on the many indigenous strengths of the whole region.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. Now, when the city deal was first developed, the notion of developing the internet coast was very much based on building a digital superhighway connecting the UK and North America, with a transatlantic broadband cable landing at Oxwich bay on Gower. Now, that element now receives less attention than it once did. Can you update us as to the latest position as to the delivery of the transatlantic cable and its importance for the success of the city deal?

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Nawr, pan ddatblygwyd y fargen ddinesig yn gyntaf, roedd y syniad o ddatblygu arfordir y rhyngrwyd yn seiliedig i raddau helaeth ar adeiladu priffordd ddigidol i gysylltu’r DU a Gogledd America, gyda chebl band eang trawsatlantig yn glanio ym mae Oxwich yn y Gŵyr. Mae’r elfen honno bellach yn cael llai o sylw nag a gâi ar un adeg. A allwch roi’r wybodaeth ddiweddaraf inni ynglŷn â’r sefyllfa ddiweddaraf o ran y gwaith o gyflenwi’r cebl trawsatlantig a’i bwysigrwydd i lwyddiant y fargen ddinesig?

Well, Llywydd, the Member is absolutely right that the cable was an integral part of the discussions that began the Swansea city deal, and the leadership that Sir Terry Matthews provided was very much connected with that idea of the internet coast. As the Member will know, the city deal, as finally agreed, has 11 specific projects at its heart. Two of those projects run right across the whole of the region area—that’s investment in digital infrastructure and initiatives to make sure that we develop the skills and talents of those people who live right across the Swansea bay region. The connector, and the way in which it will influence the deal as a whole, will now form part of the development of those project plans, because the final versions of them have to be approved by both the UK and the Welsh Governments, as well as the regional Cabinet that will form part of the governance of the deal.

Wel, Llywydd, mae’r Aelod yn llygad ei le fod y cebl yn rhan annatod o’r trafodaethau a ddechreuodd fargen ddinesig Abertawe, ac roedd cysylltiad cryf rhwng arweinyddiaeth Syr Terry Matthews a’r syniad o arfordir y rhyngrwyd. Fel y gŵyr yr Aelod, mae gan y fargen ddinesig, fel y’i cytunwyd yn y pen draw, 11 o brosiectau penodol yn ganolog iddi. Mae dau o’r prosiectau hynny’n cwmpasu’r rhanbarth cyfan—sef buddsoddi mewn seilwaith a mentrau digidol i sicrhau ein bod yn datblygu sgiliau a thalentau’r bobl sy’n byw ym mhob cwr o ranbarth Bae Abertawe. Bydd y cysylltydd, a’r ffordd y bydd yn dylanwadu ar y fargen yn ei chyfanrwydd, bellach yn rhan o’r gwaith o ddatblygu cynlluniau’r prosiectau hynny, gan fod yn rhaid i’w fersiynau terfynol gael eu cymeradwyo gan Lywodraethau Cymru a’r DU, yn ogystal â’r Cabinet rhanbarthol a fydd yn rhan o’r broses o lywodraethu’r fargen.

Well, the leads taking this bid through faced some very rigorous due diligence from both the Welsh Government and the UK Government, and I’m sure that you’ll have envisaged certain milestones being set to mark progress promised, firstly in terms of delivery of that governance structure that you were just talking about, and secondly in terms of the sort of metaphorical spades in the ground, if you like, the actual beginning of spending of money on those projects. When is the first of those milestones in each of those two areas due to be reached and what mechanism is Welsh Government using to monitor progress against its own expectations for the outcomes of the deal?

Wel, wynebodd yr arweinwyr sy’n gyfrifol am y cais hwn ddiwydrwydd dyladwy trwyadl iawn gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU, ac rwy’n siŵr eich bod wedi rhagweld cerrig milltir penodol yn cael eu gosod er mwyn nodi cynnydd a addawyd, yn gyntaf o ran darparu’r strwythur llywodraethu hwnnw roeddech yn sôn amdano, ac yn ail o ran y math o rawiau trosiadol yn y ddaear, os mynnwch, a dechrau gwario arian ar y prosiectau hynny. Pryd y disgwylir cyrraedd y gyntaf o’r cerrig milltir yn y ddau faes a pha fecanwaith y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddefnyddio i fonitro cynnydd yn erbyn ei disgwyliadau ei hun ar gyfer canlyniadau’r fargen?

I thank Suzy Davies for that. She’s quite right to say that the investigation of the deal was a rigorous process involving both Welsh Government and the UK Government. As a result, there are a series of mechanisms either already in place or now to be confirmed to make sure that that sense of rigour continues in the development of the deal in the future. So, the city deal delivery team, which is the on-the-ground team, have to provide quarterly reports of their activity to the UK Government and to the Welsh Government, and we keep on track with it in that quarterly way.

As I said to Dai Lloyd, the 11 projects will not be finally signed off until the submission of full business cases to all partners, and we have an agreed implementation, monitoring and evaluation plan that will be put into practice now, post the local government elections and the coming together of the partners again, so we can be sure that, in advance of implementation, we can all be confident that the deal will deliver in practice the very real promise that it holds out for people right across the Swansea bay city region.

Diolch i Suzy Davies am hynny. Mae’n llygad ei lle i ddweud bod y broses o archwilio’r cytundeb wedi bod yn drwyadl ac wedi cynnwys Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU. O ganlyniad, mae cyfres o fecanweithiau naill ai eisoes ar waith neu ar fin cael eu cadarnhau i sicrhau bod yr ymdeimlad hwnnw o drylwyredd yn parhau wrth ddatblygu’r cytundeb yn y dyfodol. Felly, mae’n rhaid i dîm cyflawni’r fargen ddinesig, sef y tîm ar lawr gwlad, ddarparu adroddiadau chwarterol am eu gweithgarwch i Lywodraeth y DU ac i Lywodraeth Cymru, a byddwn yn derbyn y wybodaeth ddiweddaraf yn y ffordd chwarterol honno.

Fel y dywedais wrth Dai Lloyd, ni fydd yr 11 prosiect yn cael eu cymeradwyo’n derfynol hyd nes y cyflwynir achosion busnes llawn i’r holl bartneriaid, ac y bydd gennym gynllun gweithredu, monitro a gwerthuso wedi’i gytuno a fydd yn cael ei roi ar waith yn awr, ar ôl yr etholiadau llywodraeth leol ac wrth i’r partneriaid ddod at ei gilydd eto, er mwyn inni fod yn sicr y gall pob un ohonom, cyn rhoi’r fargen ar waith, fod yn hyderus y bydd yn gwireddu, yn ymarferol, yr addewid go iawn y mae’n ei wneud i bobl ledled dinas-ranbarth bae Abertawe.

Diogelwch Ffyrdd

Road Safety

8. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y gyllideb a ddyrannwyd i'r portffolio economi a'r seilwaith mewn perthynas â diogelwch ar y ffyrdd? OAQ(5)0140(FLG)

8. Will the Cabinet Secretary make a statement on the budget allocated to the economy and infrastructure portfolio in relation to road safety? OAQ(5)0140(FLG)

The economy and infrastructure portfolio will invest more than £700 million over four years in new transport infrastructure, and those plans will take account of road safety considerations. In this financial year, we are investing £11.6 million specifically for road safety initiatives across Wales.

Bydd y portffolio economi a’r seilwaith yn buddsoddi dros £700 miliwn dros bedair blynedd yn y seilwaith trafnidiaeth newydd, a bydd y cynlluniau hynny’n ystyried diogelwch ar y ffyrdd. Yn y flwyddyn ariannol hon, rydym yn buddsoddi £11.6 miliwn yn benodol ar gyfer mentrau diogelwch ar y ffyrdd ledled Cymru.

Thanks for that. There seems to be a problem developing with school lollipop staff, or road-crossing assistants as they’re sometimes known, because the number has decreased by 23 per cent over the past three years. There isn’t currently any legal duty for councils to keep the crossing assistants, but, of course, they are needed to keep a perception of safe routes and will assist with walking to school and active travel targets. So, I wondered if anything could be done to protect the role of the crossing assistants.

Diolch am hynny. Ymddengys fod problem yn datblygu gyda staff lolipop ysgolion, neu gynorthwywyr croesi ffordd fel y’u gelwir weithiau, gan fod y nifer wedi gostwng 23 y cant dros y tair blynedd diwethaf. Nid oes unrhyw ddyletswydd gyfreithiol ar hyn o bryd ar gynghorau i gadw’r cynorthwywyr croesi ffordd, ond wrth gwrs, maent yn angenrheidiol er mwyn cadw’r syniad o lwybrau diogel a byddant yn cynorthwyo gyda thargedau cerdded i’r ysgol a theithio llesol. Felly, tybed a ellid gwneud unrhyw beth i ddiogelu rôl y cynorthwywyr croesi ffordd.

Well, can I agree with the Member that the work that is carried out by crossing patrol staff in Wales is very important? The reasons for the reduction in the number of staff actually are more complex than they first seem. It is true that, as staff retire, councils in different parts of Wales have taken the opportunity to review whether or not a further post is needed. But the larger problem is actually in recruiting people to do this job. It is quite shocking, actually, sometimes, Llywydd, to read of the experience of crossing patrol staff and the abuse that they suffer from motorists in carrying out their jobs, and recruiting people to vacant posts has not been easy. In some parts of Wales, the problem has been partially solved by schools themselves taking a greater interest in filling posts, and town and community councils being willing to assist in that as well. So, there are some solutions that are being attempted. The issue that the Member points to is a real one.

Wel, a gaf fi gytuno â’r Aelod fod y gwaith a wneir gan staff croesi ffordd yng Nghymru yn bwysig iawn? Mae’r rhesymau dros y gostyngiad yn nifer y staff yn fwy cymhleth nag yr ymddangosant ar yr olwg gyntaf mewn gwirionedd. Mae’n wir fod cynghorau mewn gwahanol rannau o Gymru wedi manteisio ar y cyfle, wrth i staff ymddeol, i adolygu a oes angen penodi rhywun arall. Ond mae’r broblem ehangach yn ymwneud mewn gwirionedd â recriwtio pobl i wneud y swydd hon. Mae’n eithaf brawychus darllen weithiau, Llywydd, am brofiadau staff croesi ffordd a’r gamdriniaeth y maent yn ei dioddef gan fodurwyr wrth iddynt gyflawni eu gwaith, ac ni fu’n hawdd recriwtio pobl i swyddi gwag. Mewn rhai rhannau o Gymru, mae’r broblem wedi’i datrys yn rhannol wrth i’r ysgolion eu hunain gymryd mwy o ddiddordeb yn y gwaith o lenwi’r swyddi, ac wrth i gynghorau tref a chymuned fod yn barod i gynorthwyo gyda hynny hefyd. Felly, rhoddir cynnig ar rai atebion. Mae’r mater y cyfeiria’r Aelod ato yn un dilys.

Cabinet Secretary, in the latest year for which we have figures in Wales, 6.6 per cent of all road traffic casualties are cyclists. This is a slight reduction on the previous year, but still the second highest recorded figure since 1984. Do you agree with me that councils, and indeed the Welsh Government in its budget allocations, have to take safe cycle routes seriously, and we need to designate them, not by painting a line near the pavement down the length of the road, but be serious about having exclusive cycle routes to key destinations, particularly in our urban areas?

Ysgrifennydd y Cabinet, yn ystod y flwyddyn ddiwethaf y mae gennym ffigurau ar ei chyfer yng Nghymru, roedd 6.6 y cant o’r holl rai a anafwyd mewn damweiniau traffig ar y ffordd yn feicwyr. Gwelwyd gostyngiad bychan ers y flwyddyn flaenorol, ond serch hynny, hwn yw’r ffigur uchaf ond un a gofnodwyd ers 1984. A ydych yn cytuno â mi fod yn rhaid i gynghorau, a Llywodraeth Cymru yn wir, wrth ddyrannu ei chyllideb, fod o ddifrif ynglŷn â llwybrau beicio diogel, a bod angen inni eu dynodi, nid drwy beintio llinell ar hyd y ffordd ger y palmant, ond drwy fod o ddifrif ynglŷn â sicrhau bod gennym lwybrau ar gyfer beicio yn unig i gyrchfannau allweddol, yn enwedig yn ein hardaloedd trefol?

Llywydd, the most vulnerable road user groups are pedestrians, pedal cyclists and motor cyclists, and we’ve talked a lot in the Chamber here about motor cyclists and actions that can be taken to try to make roads safer for them. The big picture, as the Member knows, is that fatalities in road accidents in Wales have fallen over a 30-year period. The actions that the Welsh Government takes, using the £11.6 million specifically for road safety measures, include actions to support local authorities in the work that they can do to protect cyclists on their roads, and I’m sure that they will be aware of the points that the Member has made this afternoon.

Llywydd, y grwpiau mwyaf agored i niwed o ran defnyddwyr ffyrdd yw cerddwyr, beicwyr a beicwyr modur, ac rydym wedi siarad cryn dipyn yma yn y Siambr am feicwyr modur a chamau y gellir eu cymryd i geisio sicrhau bod y ffyrdd yn fwy diogel ar eu cyfer. Y darlun mawr, fel y gŵyr yr Aelod, yw bod marwolaethau mewn damweiniau ar y ffyrdd yng Nghymru wedi gostwng dros gyfnod o 30 mlynedd. Mae’r camau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd, gan ddefnyddio’r £11.6 miliwn yn benodol ar gyfer mesurau diogelwch ar y ffyrdd, yn cynnwys camau gweithredu i gynorthwyo awdurdodau lleol gyda’r gwaith y gallant ei wneud i ddiogelu beicwyr ar eu ffyrdd, ac rwy’n siŵr y byddant yn ymwybodol o’r pwyntiau a wnaeth yr Aelod y prynhawn yma.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

2. 2. Cwestiynau i Gomisiwn y Cynulliad
2. 2. Questions to the Assembly Commission

Yr eitem nesaf oedd y cwestiynau i Gomisiwn y Cynulliad, ond ni chyflwynwyd unrhyw gwestiynau.

The next item was questions to the Assembly Commission, but no questions were tabled.

3. 3. Cwestiynau Amserol
3. 3. Topical Questions

Yr eitem nesaf, felly, yw’r cwestiynau amserol. Steffan Lewis.

The next item, therefore, is the topical questions. Steffan Lewis.

Y Berthynas rhwng Llywodraethau Cymru a Qatar

Relations between the Welsh and Qatari Governments

A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y berthynas rhwng Llywodraethau Cymru a Qatar ar ôl i gymdogion Qatar dorri’r cysylltiadau diplomyddol â’r wlad honno? TAQ(5)0649(FM)

Will the First Minister make a statement on relations between the Welsh and Qatari Governments following the severing of diplomatic ties with that country by its neighbours? TAQ(5)0649(FM)

The Welsh Government has commercial investment relationships with Qatar. We support Cardiff international airport’s developing relationship with Qatar Airways, with a view to seeing flights between Cardiff and Doha. This is opening up a huge range of long-haul travel options for businesses and tourists.

Mae gan Lywodraeth Cymru berthynas fuddsoddi masnachol gyda Qatar. Rydym yn cefnogi’r berthynas sy’n datblygu rhwng maes awyr rhyngwladol Caerdydd a Qatar Airways, gyda’r bwriad o weld teithiau awyr rhwng Caerdydd a Doha. Mae hyn yn agor y drws ar ystod eang o opsiynau teithio pellter hir ar gyfer busnesau a thwristiaid.

I thank the leader of the house for that answer. On Monday, several states in the middle east, including Egypt, Saudi Arabia and the United Arab Emirates cut diplomatic ties with, and imposed economic sanctions on, Qatar, alleging that that country had paid up to $1 billion to blacklisted groups in the region, including an al-Qaeda affiliate. This, of course, is a matter of great concern for us here in Wales. Firstly, Qatar is the world’s largest producer of liquefied natural gas, and its economic and diplomatic isolation in the region raises significant questions about the LNG pipeline and, in particular, the terminal at Milford Haven. I’d be grateful if the leader of the house could give us an indication of any assessment the Welsh Government has made of the impact on LNG in Wales.

Secondly, as the leader of the house has alluded to, Cardiff Airport has secured a direct flight between Cardiff and Qatar, to commence in 2018. Several countries in the region have closed their airspace to flights going to or from Qatar. Has the First Minister been in discussion with Qatar Airways on the possible implications for the planned flight route? And, finally, perhaps above all, the allegations that Qatar has paid up to $1 billion to a terrorist group raises questions about our general relations with them in the future. We are rightly having a debate in this country about our relations with other states in that region with dubious human rights and terrorist records. Is the Welsh Government undertaking a reassessment and a re-evaluation of the commitment that it made earlier this year to have a new, special relationship with Qatar, to quote the First Minister?

Diolch i arweinydd y tŷ am yr ateb hwnnw. Ddydd Llun, torrodd nifer o wladwriaethau yn y dwyrain canol, gan gynnwys yr Aifft, Sawdi-Arabia a’r Emiraethau Arabaidd Unedig gysylltiadau diplomyddol gyda Qatar, a gosod sancsiynau economaidd arni, gan honni bod y wlad wedi talu hyd at $1 biliwn i grwpiau gwaharddedig yn y rhanbarth, gan gynnwys un sy’n gysylltiedig ag al-Qaeda. Mae hyn, wrth gwrs, yn peri cryn bryder i ni yma yng Nghymru. Yn gyntaf, Qatar yw’r wlad sy’n cynhyrchu fwyaf o nwy naturiol hylifedig yn y byd, ac mae ei hynysu economaidd a diplomyddol yn y rhanbarth yn codi cwestiynau mawr ynglŷn â’r biblinell nwy naturiol hylifedig, ac yn arbennig, y derfynell yn Aberdaugleddau. Byddwn yn ddiolchgar pe gallai arweinydd y tŷ roi syniad inni o unrhyw asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi’i wneud o’r effaith ar nwy naturiol hylifedig yng Nghymru.

Yn ail, fel y crybwyllodd arweinydd y tŷ, mae Maes Awyr Caerdydd wedi sicrhau llwybr hedfan uniongyrchol rhwng Caerdydd a Qatar, a fydd yn dechrau yn 2018. Mae nifer o wledydd yn y rhanbarth wedi cau eu gofod awyr i hediadau i Qatar ac ohoni. A yw’r Prif Weinidog wedi bod yn trafod y goblygiadau posibl ar gyfer y llwybr hedfan arfaethedig gyda Qatar Airways? Ac yn olaf, yn anad dim efallai, mae’r honiadau fod Qatar wedi talu hyd at $1 biliwn i grŵp terfysgol yn codi cwestiynau ynglŷn â’n perthynas gyffredinol â hwy yn y dyfodol. Mae’n hollol iawn ein bod yn dadlau yn y wlad hon am ein perthynas â gwladwriaethau eraill yn y rhanbarth hwnnw sydd â hanes amheus mewn perthynas â hawliau dynol a therfysgaeth. A yw Llywodraeth Cymru yn ailasesu ac yn ailwerthuso’r ymrwymiad a wnaeth yn gynharach eleni i gael perthynas newydd, arbennig gyda Qatar, i ddyfynnu Prif Weinidog Cymru?

Of course, as Steffan Lewis knows, and has said, Qatar has substantial investments in the UK, including in Wales, notably the LNG terminal at Milford Haven. I think that, in terms of your second point—the development of the service and the direct link between the airports and airlines—it’s a huge boost to Wales and it does provide that direct route into one of the world’s fastest growing hub airports, and opens up Wales’s links with the rest of the world, as you say. In fact, in April, Cardiff Airport secured a commercial deal with Qatar Airways to launch this new direct route to Doha, and flights are expected to begin operating in the spring of 2018.

Clearly, in terms of the wider issues that you mention in terms of human rights, I think it is important, again, that I state that the Welsh Government is a strong supporter, for example, of LGBT rights. We expect all people in Wales and across the world, regardless of their sexuality, to be treated equally. And, of course, our strong support for Stonewall Cymru to help build a Wales where people are free to be themselves, prejudice is challenged and our laws protect LGBT people is widely known and respected across the world.

Wrth gwrs, fel y gŵyr Steffan Lewis, ac fel y mae wedi’i ddweud, mae gan Qatar fuddsoddiadau sylweddol yn y DU, gan gynnwys yng Nghymru, yn enwedig y derfynell nwy naturiol hylifedig yn Aberdaugleddau. Credaf, o ran eich ail bwynt—datblygiad y gwasanaeth a’r cysylltiad uniongyrchol rhwng y meysydd awyr a chwmnïau hedfan—ei fod yn hwb enfawr i Gymru ac mae’n darparu llwybr uniongyrchol i un o’r meysydd awyr canolog sy’n tyfu gyflymaf yn y byd, ac mae’n agor cysylltiadau Cymru â gweddill y byd, fel y dywedwch. Yn wir, ym mis Ebrill, sicrhawyd bargen fasnachol rhwng Maes Awyr Caerdydd a Qatar Airways i lansio’r llwybr newydd uniongyrchol hwn i Doha, a disgwylir y bydd y teithiau awyr yn dechrau dod yn weithredol yng ngwanwyn 2018.

Yn amlwg, o ran y materion ehangach y soniwch amdanynt mewn perthynas â hawliau dynol, credaf ei bod yn bwysig, unwaith eto, i mi ddweud bod Llywodraeth Cymru yn cefnogi, er enghraifft, hawliau pobl lesbiaidd, hoyw, ddeurywiol a thrawsrywiol. Rydym yn disgwyl i bawb yng Nghymru ac ym mhob cwr o’r byd gael eu trin yn gyfartal waeth beth fo’u rhywioldeb. Ac wrth gwrs, mae ein cefnogaeth gref i Stonewall Cymru i helpu i adeiladu Cymru lle mae pobl yn rhydd i fod yn hwy eu hunain, lle mae rhagfarn yn cael ei herio a lle mae ein cyfreithiau’n diogelu pobl lesbiaidd, hoyw, ddeurywiol a thrawsrywiol, yn adnabyddus ac yn uchel eu parch ledled y byd.

I thank Steffan Lewis for raising this question. I think that the blockade of Qatar also enables us to look at the way in which the Saudis in particular are using the blockade of Yemen to try and achieve political ends and the implications for the whole population of the Yemen, including 17 million people needing humanitarian aid and 10 million people in desperate need of food aid immediately, according to the International Red Cross. I wondered what Wales can do to try and get this raised through the UK Government, through the United Nations, to put a stop to the wholesale elimination of this population, if we do nothing about it. Because the blockade is preventing all the health supplies getting through, which have been destroyed by the Saudi Government.

Diolch i Steffan Lewis am ofyn y cwestiwn hwn. Credaf fod y blocêd ar Qatar hefyd yn ein galluogi i edrych ar y ffordd y mae’r Sawdïaid yn arbennig yn defnyddio’r blocêd ar Yemen i geisio cyflawni dibenion gwleidyddol a’r goblygiadau i holl boblogaeth Yemen, gan gynnwys 17 miliwn o bobl sydd angen cymorth dyngarol a 10 miliwn o bobl sydd mewn angen dybryd am gymorth bwyd ar unwaith yn ôl y Groes Goch Ryngwladol. Roeddwn yn meddwl tybed beth y gall Cymru ei wneud i geisio trafod y mater hwn yn Llywodraeth y DU, yn y Cenhedloedd Unedig, i roi diwedd ar ddilead diatal y boblogaeth hon, os nad ydym yn gwneud dim am y peth. Oherwydd mae’r blocêd yn atal yr holl gyflenwadau iechyd rhag mynd drwodd, sydd wedi cael eu dinistrio gan y Llywodraeth Sawdïaidd.

Well, foreign affairs, of course, as Jenny Rathbone is well aware, isn’t devolved, but we clearly have an interest in what’s happening in the region. We’re in touch with the Foreign and Commonwealth Office to monitor developments. It is clearly important and, indeed, today’s question is about our relationships—they are commercial investment relationships with Qatar—but also these points are obviously key points that can be made as a result of this question.

Wel, wrth gwrs, fel y mae Jenny Rathbone yn ymwybodol iawn, nid yw materion tramor wedi cael eu datganoli, ond yn amlwg mae gennym ddiddordeb yn yr hyn sy’n digwydd yn y rhanbarth. Rydym mewn cysylltiad â’r Swyddfa Dramor a Chymanwlad i fonitro datblygiadau. Mae’n amlwg yn bwysig ac yn wir, mae cwestiwn heddiw yn ymwneud â’n perthynas—perthynas fuddsoddi masnachol gyda Qatar—ond hefyd mae’r pwyntiau hyn yn amlwg yn bwyntiau allweddol y gellir eu gwneud o ganlyniad i’r cwestiwn hwn.

Would the leader of the house agree with me that we should exercise the greatest caution before getting involved in any war of words in relation to internecine disputes in the middle east? Of course, we would deprecate in the strongest possible terms any country financing terrorist groups like al-Qaeda. It’s important to note that Qatar denies any such involvement. But the importance of Qatar to the western economy can’t be underestimated, because they are the world’s largest supplier of liquefied natural gas, from nowhere 20 years ago. Much of the current dispute actually has its origins in the fact that the northern gas field in Qatar is shared between that country and Iran, and of course Iran and Saudi Arabia are at daggers drawn more generally.

Therefore, we should follow Wales’s principal interests here in maintaining good relations so far as we can with all the participants in this dispute, encouraging further investment by these countries in Wales, and boosting our own economy and the jobs that are available in Wales.

A fyddai arweinydd y tŷ yn cytuno â mi y dylem fod yn hynod ofalus cyn cymryd rhan mewn unrhyw ryfel geiriau mewn perthynas ag anghydfodau dinistriol yn y dwyrain canol? Wrth gwrs, byddem yn gwrthwynebu unrhyw wlad sy’n ariannu grwpiau terfysgol fel al-Qaeda yn y modd cryfaf posibl. Mae’n bwysig nodi bod Qatar yn gwadu unrhyw gysylltiad o’r fath. Ond ni ellir tanseilio pwysigrwydd Qatar i’r economi orllewinol, oherwydd Qatar yw cyflenwyr nwy naturiol hylifedig mwyaf y byd, a hynny o unman 20 mlynedd yn ôl. Mae llawer o’r anghydfod presennol mewn gwirionedd wedi’i wreiddio yn y ffaith fod y maes nwy gogleddol yn Qatar wedi’i rannu rhwng y wlad honno ac Iran, ac wrth gwrs mae Iran a Sawdi-Arabia am waed ei gilydd yn fwy cyffredinol.

Felly, dylem fynd ar ôl prif fuddiannau Cymru yma a chynnal perthynas dda cyn belled ag y gallwn gyda’r holl gyfranogwyr yn yr anghydfod hwn, gan annog y gwledydd hyn i fuddsoddi mwy yng Nghymru, a rhoi hwb i’n heconomi ein hunain a’r swyddi sydd ar gael yng Nghymru.

As I’ve already said, foreign affairs are not devolved. We do take our advice, as Neil Hamilton would recognise, from the FCO. We work within UK guidelines for international trade and investment, and the introduction of the new air link between Doha and Cardiff is a commercial deal between Cardiff Airport and Qatar Airways. This is progressing as planned.

Fel rwyf wedi’i ddweud eisoes, nid yw materion tramor wedi’u datganoli. Rydym yn derbyn cyngor y Swyddfa Dramor a Chymanwlad, fel y byddai Neil Hamilton yn ei gydnabod. Rydym yn gweithio o fewn canllawiau’r DU ar gyfer masnach a buddsoddi rhyngwladol, ac mae cyflwyno’r cyswllt awyr newydd rhwng Doha a Chaerdydd yn gytundeb masnachol rhwng Maes Awyr Caerdydd a Qatar Airways. Mae hwn yn datblygu fel y cynlluniwyd.

We really are in quite a bit of a conflict here, aren’t we? We have two sets of so-called allies disagreeing with themselves about who’s funding what sort of terrorism and extremism whereas—let’s call it out for what it is—both sides are funding their own brand of extremism in the middle east.

Can the Welsh Government do two things that I think are within its remit and perfectly appropriate for the Welsh Government to do in these circumstances? First of all, can you publish a list of your own relationships with Qatar, including ministerial meetings and any trade relationships that the Welsh Government has undertaken in Qatar over the last five years, and what you have been promoting there, so we can understand from the point of view of transparency exactly what has been done? Secondly, can you put pressure on the UK Government to publish the long-awaited report on the funding of extremism in this country, and where the funds of extremism come from, whether that be Saudi Arabia, Qatar or elsewhere in the middle east? And they come in very dubious ways, as we know.

Thirdly, what can you say to the Chamber today and going forward about the relationship of Pembrokeshire with the importation of LNG gas? The land border with Qatar is closed. The air border, if you like, is also closed, in effect. At the moment, the ports are open, and of course it is the shipping that brings the gas to Wales, but any escalation of the problem there could have a real impact on our own economy here in Wales, and in west Wales in particular. So, those three things, I think, are perfectly appropriate for the Welsh Government to do, even though these issues are not devolved.

Rydym yn wynebu cryn dipyn o wrthdaro yma, onid ydym? Mae gennym ddwy set o’r hyn a elwir yn gynghreiriaid yn anghytuno â’i gilydd ynglŷn â phwy sy’n ariannu pa fath o derfysgaeth ac eithafiaeth tra bod—gadewch i ni ddweud beth ydyw yn blaen—y ddwy ochr yn ariannu eu brand eu hunain o eithafiaeth yn y dwyrain canol.

A all Llywodraeth Cymru wneud dau beth y credaf eu bod o fewn ei chylch gorchwyl ac sy’n berffaith briodol i Lywodraeth Cymru ei wneud o dan yr amgylchiadau hyn? Yn gyntaf oll, a wnewch chi gyhoeddi rhestr o’ch cysylltiadau eich hunain gyda Qatar, gan gynnwys cyfarfodydd gweinidogol ac unrhyw gysylltiadau masnach y mae Llywodraeth Cymru wedi eu cael yn Qatar dros y pum mlynedd diwethaf, a’r hyn rydych wedi bod yn ei hyrwyddo yno, fel y gallwn ddeall, o safbwynt tryloywder, yn union beth sydd wedi cael ei wneud? Yn ail, a wnewch chi roi pwysau ar Lywodraeth y DU i gyhoeddi’r adroddiad hirddisgwyliedig ar gyllido eithafiaeth yn y wlad hon, ac o ble y daw cyllid eithafiaeth, boed yn Sawdi-Arabia, Qatar neu rywle arall yn y dwyrain canol? Ac maent yn dod mewn ffyrdd amheus iawn, fel y gwyddom.

Yn drydydd, beth allwch chi ei ddweud wrth y Siambr heddiw ac yn y dyfodol am berthynas Sir Benfro â mewnforio nwy naturiol hylifedig? Mae’r ffin ar y tir â Qatar wedi’i chau. Mae’r ffin awyr, os mynnwch, hefyd ar gau i bob pwrpas. Ar hyn o bryd, mae’r porthladdoedd ar agor, ac wrth gwrs llongau sy’n cludo’r nwy i Gymru, ond pe bai’r broblem yn gwaethygu yno gallai gael effaith wirioneddol ar ein heconomi ein hunain yma yng Nghymru, ac yng ngorllewin Cymru yn arbennig. Felly, mae’r tri pheth hwnnw, rwy’n credu, yn bethau cwbl briodol i Lywodraeth Cymru eu gwneud, er nad yw’r materion hyn wedi’u datganoli.

Thank you very much, Simon Thomas, for very constructive questions. I would like to first draw attention to—and Members will recall—the statement made by the First Minister on 3 May of this year, following his visit to Qatar during that bank holiday weekend to promote stronger commercial ties. I would refer Members back to that statement and also note that, in fact, there had been a visit to Wales by the ambassador of Qatar to the UK on 26 March 2015. I will certainly obviously look at this with the First Minister in terms of any other detail or information that would be relevant following your first question.

I think your second point is important as well in terms of urging the UK Government to report—indeed, I think David Cameron initiated that report in terms of extremism—and we will obviously follow that through as well. I have answered, I think, the question about the investments and Members are clearly aware of Qatar’s substantial investments in the UK, including Wales—of course, that’s jobs in Wales not just at the LNG terminal at Milford Haven, but also to come to Cardiff Airport. And, of course, there is a Qatar investment authority, which is also planning to make further substantial investments in the UK. Of course there is the question of looking at the relations that are developing with countries outside the EU in terms of possible trade links and investment. So, again, I hope that has at least in part answered your questions.

Diolch yn fawr iawn, Simon Thomas, am gwestiynau adeiladol iawn. Yn gyntaf, hoffwn dynnu sylw—a bydd yr Aelodau’n cofio—at y datganiad a wnaed gan y Prif Weinidog ar 3 Mai eleni, yn dilyn ei ymweliad â Qatar yn ystod penwythnos gŵyl y banc i hyrwyddo cysylltiadau masnachol cryfach. Carwn gyfeirio’r Aelodau yn ôl at y datganiad hwnnw a nodi hefyd mewn gwirionedd fod llysgennad Qatar yn y DU wedi ymweld â Chymru ar 26 Mawrth 2015. Yn amlwg, byddaf yn sicr o edrych ar hyn gyda’r Prif Weinidog o safbwynt unrhyw fanylion neu wybodaeth arall a fyddai’n berthnasol yn dilyn eich cwestiwn cyntaf.

Rwy’n credu bod eich ail bwynt yn bwysig yn ogystal o ran annog Llywodraeth y DU i adrodd—yn wir, rwy’n credu mai David Cameron a lansiodd yr adroddiad hwnnw ar eithafiaeth—ac yn amlwg, byddwn ni’n bwrw ymlaen ar hynny hefyd. Rwy’n credu fy mod wedi ateb y cwestiwn ynglŷn â’r buddsoddiadau ac mae’r Aelodau yn amlwg yn ymwybodol o fuddsoddiadau sylweddol Qatar yn y DU, gan gynnwys Cymru—wrth gwrs, mae hynny’n golygu swyddi yng Nghymru, nid yn unig yn y derfynell nwy naturiol hylifedig yn Aberdaugleddau, ond hefyd y swyddi sydd i ddod ym Maes Awyr Caerdydd. Ac wrth gwrs, mae yna awdurdod buddsoddi Qatar, sydd hefyd yn cynllunio i wneud buddsoddiadau sylweddol pellach yn y DU. Wrth gwrs, mae cwestiwn yn codi ynglŷn ag edrych ar y cysylltiadau sy’n datblygu gyda gwledydd y tu allan i’r UE mewn perthynas â chysylltiadau masnach a buddsoddi posibl. Felly, unwaith eto, rwy’n gobeithio bod hynny wedi ateb eich cwestiynau, yn rhannol o leiaf.

Leader of the house, I think Qatar Airways is going to start the airline next year, as we’ve been told by the First Minister. I know that Qataris at the moment are having a very difficult time improving the country’s world image on terrorism support and others. Also, don’t forget they’re having the football world cup there. So, what are the consequences if Qatar doesn’t come to Wales or some sort of arrangement doesn’t come to a fruitful conclusion within the middle-eastern countries? Where does our Government stand on those issues where there are international co-operation for terrorism in the various countries we were talking about just earlier in this Chamber? Thank you.

Arweinydd y tŷ, rwy’n credu y bydd Qatar Airways yn dechrau’r cwmni hedfan y flwyddyn nesaf, fel y clywsom gan y Prif Weinidog. Gwn fod pobl Qatar yn cael amser anodd iawn ar hyn o bryd yn gwella delwedd fyd-eang y wlad ar gymorth i derfysgwyr a phethau eraill. Hefyd, peidiwch ag anghofio eu bod yn cynnal gemau pêl-droed cwpan y byd yno. Felly, beth yw’r canlyniadau os nad yw Qatar yn dod i Gymru neu os na ddaw rhyw fath o drefniant i gasgliad ffrwythlon yng ngwledydd y dwyrain canol? Beth yw safbwynt ein Llywodraeth ar faterion lle y ceir cydweithrediad rhyngwladol ar derfysgaeth yn y gwahanol wledydd roeddem yn sôn amdanynt yn gynharach yn y Siambr hon? Diolch.

Thank you, Mohammad Asghar. I can perhaps give the FCO position, the Foreign and Commonwealth Office position, which is, and I quote:

We hope that a resolution can be found soon and that the Gulf Cooperation Council unity will be restored, and encourage those travelling to Doha from affected countries to check FCO travel advice.

As I said earlier in response to questions, flights are expected to begin operating in spring 2018 next year in terms of the new direct route to Doha. I know that the airport is—. In terms of the deal to introduce that new air link between Cardiff and Doha, it is of course with the airline, not the country or the Government or its capital city. There is regular contact between our Cardiff Airport and Qatar Airways as they’re progressing the establishment of the new route as planned.

Diolch i chi, Mohammad Asghar. Efallai y caf roi safbwynt y Swyddfa Dramor a Chymanwlad, sef, ac rwy’n dyfynnu:

Gobeithiwn y gellir datrys y mater cyn bo hir ac y bydd undod Cyngor Cydweithredu’r Gwlff yn cael ei adfer, ac rydym yn annog y rhai sy’n teithio i Doha o wledydd yr effeithiwyd arnynt i wirio cyngor teithio’r Swyddfa Dramor a Chymanwlad.

Fel y dywedais yn gynharach wrth ymateb i gwestiynau, disgwylir y bydd teithiau awyr yn cychwyn gweithredu yng ngwanwyn 2018 y flwyddyn nesaf o ran y llwybr uniongyrchol newydd i Doha. Gwn fod y maes awyr yn—. O ran y cytundeb i gyflwyno’r cyswllt awyr newydd hwnnw rhwng Caerdydd a Doha, gyda’r cwmni awyrennau y mae hwnnw wrth gwrs, nid y wlad neu’r Llywodraeth neu ei phrifddinas. Mae cyswllt rheolaidd rhwng Maes Awyr Caerdydd a Qatar Airways wrth iddynt ddatblygu’r gwaith o sefydlu’r llwybr newydd fel y cynlluniwyd.

Surely the leader of the house will understand that it’s absolutely the wrong thing to do to talk about a special relationship with this state. She referenced LGBT rights; she knows what would happen to me in that country. We should never be in a position of saying that we want to build—and not my words, but the First Minister’s—a special relationship with a country with this kind of appalling human rights record, let alone now continue, it seems—the question really was ‘were we suspending’—that special relationship, in the light of the fact that we can’t ignore—. I mean, I take the point that some of these countries themselves have some questions to answer about their support of Islamist extremism, ideological and violent, but we cannot ignore the fact that most people who assess the situation recognise that Qatar certainly has questions to answer itself. Under those circumstances, Wales should not be entering into a special relationship with a country like that.

Instead of taking the FCO’s advice, why doesn’t she take her own UK Labour Party leader’s advice, who has talked about the difficult conversations that need to happen with Gulf states, and of course Qatar is right at the heart of that? Surely this policy of a special relationship with Qatar has to be suspended while this accusation by its neighbouring states that it is involved in the sponsorship of terrorism continues.

Yn sicr, bydd arweinydd y tŷ yn deall mai’r peth hollol anghywir i’w wneud yw siarad am berthynas arbennig â’r wladwriaeth hon. Cyfeiriodd at hawliau LHDT; mae’n gwybod beth fyddai’n digwydd i mi yn y wlad honno. Ni ddylem byth fod mewn sefyllfa lle rydym yn dweud ein bod yn awyddus i adeiladu—ac nid fy ngeiriau i yw’r rhain, ond geiriau’r Prif Weinidog—perthynas arbennig gyda gwlad sydd â hanes ofnadwy o’r math hwn o ran hawliau dynol, heb sôn am barhau yn awr, mae’n ymddangos—y cwestiwn mewn gwirionedd oedd ‘a oeddem yn atal’—y berthynas arbennig honno, yng ngoleuni’r ffaith na allwn anwybyddu—. Hynny yw, rwy’n derbyn y pwynt fod gan rai o’r gwledydd hyn eu hunain rai cwestiynau i’w hateb mewn perthynas â’u cefnogaeth i eithafiaeth Islamaidd ideolegol a threisgar, ond ni allwn anwybyddu’r ffaith fod y rhan fwyaf o bobl sy’n asesu’r sefyllfa yn cydnabod fod gan Qatar, yn sicr, gwestiynau i’w hateb ei hun. O dan yr amgylchiadau hynny, ni ddylai Cymru fod yn cychwyn ar berthynas arbennig â gwlad felly.

Yn hytrach na derbyn cyngor y Swyddfa Dramor a Chymanwlad, pam nad yw’n derbyn cyngor ei harweinydd Plaid Lafur y DU ei hun, sydd wedi siarad am y sgyrsiau anodd sydd angen eu cael â gwladwriaethau’r Gwlff, ac wrth gwrs mae Qatar yn ganolog i hynny? Yn sicr mae’n rhaid atal y polisi o gynnal perthynas arbennig â Qatar tra bod y cyhuddiad hwn gan y gwladwriaethau sy’n gymdogion iddi yn datgan ei bod yn noddi terfysgaeth yn parhau.

I think, as I’ve said in answer to the questions this afternoon, this is about commercial relationships—commercial investment relationships—with Qatar. And the Member, of course, is fully aware—and we’ve spoken of it this afternoon—of those substantial investments, including, here in Wales, the LNG terminal at Milford Haven, as well as in other parts of the UK. So, it is those commercial investment relationships that we are talking about, and that is clearly what the First Minister said in his statement on 3 May. He very clearly said this is about commercial ties and it is about opportunities, which were, actually, at the time when it was announced, warmly welcomed in terms of that opportunity with Cardiff Airport and, of course, with Qatar Airways. We’ve said already, and we said at the time, and, indeed, it was said certainly in this Chamber, that this was a huge boost for Wales, providing that direct route into the world’s fastest-growing hub airport and opening up Wales’s links with the rest of the world. It is a commercial relationship, and, of course, as I’ve said, we now need to take stock and be very clearly aware of the developments. But I think my answer to Mohammad Asghar also said that we need to look very carefully now at what can be achieved in terms of restoring that unity, particularly in terms of gulf co-operation, and be very clear about our human rights message here in Wales, which I’ve already stated.

Fel rwyf wedi’i ddweud wrth ateb y cwestiynau y prynhawn yma, rwy’n credu bod hyn yn ymwneud â chysylltiadau masnachol—cysylltiadau buddsoddi masnachol—gyda Qatar. Ac mae’r Aelod, wrth gwrs, yn gwbl ymwybodol—ac rydym wedi siarad am hyn y prynhawn yma—o’r buddsoddiadau sylweddol hynny, gan gynnwys yma yng Nghymru, y derfynell nwy naturiol hylifedig yn Aberdaugleddau, yn ogystal â mewn rhannau eraill o’r DU. Felly, am y cysylltiadau buddsoddi masnachol hynny rydym yn sôn, ac yn amlwg, dyna a ddywedodd y Prif Weinidog yn ei ddatganiad ar 3 Mai. Dywedodd yn glir iawn fod hyn yn ymwneud â chysylltiadau masnachol a’i fod yn ymwneud â chyfleoedd, ac mewn gwirionedd, ar yr adeg pan gafodd ei gyhoeddi, cafwyd croeso cynnes i’r cyfle hwnnw gyda Maes Awyr Caerdydd ac wrth gwrs, gyda Qatar Airways. Rydym wedi dweud eisoes, ac roeddem yn dweud ar y pryd, ac yn wir, cafodd ei ddweud yn y Siambr hon yn sicr, fod hwn yn hwb enfawr i Gymru sy’n darparu’r llwybr uniongyrchol hwnnw i’r maes awyr canolog sy’n tyfu gyflymaf yn y byd, ac sy’n agor cysylltiadau Cymru â gweddill y byd. Mae’n berthynas fasnachol ac wrth gwrs, fel y dywedais, mae angen inni ystyried yn awr a bod yn eglur ac yn ymwybodol iawn o’r datblygiadau. Ond rwy’n credu bod fy ateb i Mohammad Asghar hefyd yn dweud bod angen i ni edrych yn ofalus iawn yn awr ar yr hyn y gellir ei gyflawni o ran adfer yr undod hwnnw, yn enwedig o ran cydweithrediad yn y Gwlff, a bod yn eglur iawn ynglŷn â’n neges hawliau dynol yma yng Nghymru, fel rwyf wedi’i ddatgan eisoes.

Diolch i ysgrifennydd y tŷ.

I thank the leader of the house.

4. 4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 4. 90-second Statements

Yr eitem nesaf yw’r datganiadau 90 eiliad. Mike Hedges.

The next item are the 90-second statements. Mike Hedges.

Tabernacl Treforys: mae adeilad capel Tabernacl yn adeilad arbennig iawn. Disgrifiodd George Thomas y Tabernacl fel eglwys gadeiriol yr anghydffurfwyr. Heblaw am fod yn gapel hardd, mae Tabernacl yn ganolfan grefyddol a diwylliannol yng nghwm Tawe isaf. Ond, yn anffodus, mae llai o bobl yn mynd i’r capel y dyddiau yma. Mae hyn yn codi cwestiynau difrifol am ddyfodol y Tabernacl. Rhaid cael digon o bobl i godi arian er mwyn derbyn grant oddi wrth Cadw.

Y capel mwyaf, y mwyaf crand a’r drutaf yng Nghymru—geiriau Anthony Jones am y Tabernacl yn ei lyfr ‘Welsh Chapels’. Ydy, mae’n gapel arbennig: capel eiconig, rhestredig gradd I. Aeth y gweinidog, Emlyn Jones, y pensaer, John Humphrey, a’r adeiladwr, William Edwards, o gwmpas Prydain i weld y capeli gorau. Mae gan flaen y Tabernacl wyth colofn anferth. Tu fewn, ceir arddangosfa o waith seiri coed mewn mahogani, gyda galeri côr hyfryd ac organ fendigedig. Yn dilyn y diwygiad ym 1904, tyfodd aelodaeth y Tabernacl i dros 1,500. Erbyn heddiw, mae llai na 100 yn mynychu’r capel. Beth fydd dyfodol y Tabernacl, tybed?

Morriston Tabernacle: the Tabernacle chapel building is a very special building. George Thomas described the Tabernacle as the non-conformists’ cathedral. Besides being a beautiful chapel, Morriston Tabernacle is a religious and cultural centre in the lower Swansea valley. However, unfortunately, fewer people go to chapel these days. This raises serious questions about the future of the Tabernacle. There has to be a sufficient number of people to fund-raise in order to be eligible for a Cadw grant.

The Tabernacle was described as the largest, the grandest, and the most expensive chapel in Wales by Anthony Jones in his book ‘Welsh Chapels’. Yes, it is a special chapel: an iconic, Grade I listed chapel. The minister, Emlyn Jones, the architect, John Humphrey, and the builder, William Edwards, toured Britain to view the best chapels. The front of the Tabernacle building has eight huge pillars. Inside, there is an exhibition of the work of carpenters in mahogany, with a beautiful choral gallery and a wonderful organ. Following the 1904 revival, Tabernacle’s membership grew to over 1,500. Today, fewer than 100 people attend the chapel. I wonder what the future holds for the Tabernacle.

On Monday evening, I attended, together with my colleague, David Rees, the volunteer awards evening of Neath Port Talbot Council for Voluntary Service. I had the honour of presenting awards to many of those whose contribution was celebrated that evening, and, as I looked out at the room on Monday evening, I realised that a good number of the people I have met and who have inspired me in my work during the last year were sitting right there in front of me. Whether it be teaching digital skills to others at Melyncrythan community conference or the NPT Homes digital project, the Friends and Neighbours Community Alliance gardeners of Ethel Street, the young cadets of 334 squadron, Team Clarewood, the formerly homeless young people who are now running a social enterprise, the Bryncoch Environment Group, working to protect our local toad population, Canolfan Maerdy, Epilepsy Action, Age Connect, the Friends of Barnardo’s in Neath, or the extraordinary example of my constituent Harri Evans-Mason, who, at the age of only 18, has given so much of his own time and in doing so has inspired others to do the same, these are just some of the many individuals and organisations who give so much every day and often help transform the lives of others.

This week is Volunteers’ Week and so I hope you will all join me in thanking all of those who are volunteers in whatever capacity across Wales and in giving them the recognition they deserve for making our communities better places to live.

Nos Lun, gyda fy nghyd-Aelod, David Rees, mynychais noson wobrwyo gwirfoddolwyr Gwasanaeth Gwirfoddol Cyngor Castell-nedd Port Talbot. Cefais y fraint o gyflwyno gwobrau i lawer o’r rhai y dathlwyd eu cyfraniad y noson honno, ac wrth i mi edrych o gwmpas yr ystafell nos Lun, sylweddolais fod nifer fawr o’r bobl rwyf wedi eu cyfarfod ac sydd wedi fy ysbrydoli yn fy ngwaith yn ystod y flwyddyn ddiwethaf yn eistedd yno o fy mlaen. Boed yn ddysgu sgiliau digidol i eraill yng nghynhadledd gymunedol Melyncrythan neu brosiect digidol Cartrefi NPT, garddwyr Cynghrair Gymunedol Ffrindiau a Chymdogion Stryd Ethel, cadetiaid ifanc sgwadron 334, Tîm Clarewood, y bobl ifanc a arferai fod yn ddigartref sydd bellach yn cynnal menter gymdeithasol, Grŵp Amgylcheddol Bryncoch, sy’n gweithio i amddiffyn ein poblogaethau o lyffantod lleol, Canolfan Maerdy, Epilepsy Action, Age Connects, Cyfeillion Barnardo’s yng Nghastell-nedd, neu esiampl anhygoel fy etholwr Harri Evans-Mason, sydd, yn ddim ond 18 oed, wedi rhoi cymaint o’i amser ei hun a thrwy wneud hynny wedi ysbrydoli pobl eraill i wneud yr un peth, nid yw’r rhain yn ddim ond rhai o’r nifer o unigolion a sefydliadau sy’n rhoi cymaint bob dydd ac yn aml yn helpu i drawsnewid bywydau pobl eraill.

Mae’n Wythnos y Gwirfoddolwyr yr wythnos hon ac felly rwy’n gobeithio y bydd pawb ohonoch yn ymuno â mi i ddiolch i bawb sy’n wirfoddolwyr mewn unrhyw fodd ledled Cymru a rhoi’r gydnabyddiaeth y maent yn ei haeddu iddynt am wneud ein cymunedau yn llefydd gwell i fyw ynddynt.

Yn Eglwys Gadeiriol Bangor heddiw, mae teulu, cyfeillion ac edmygwyr yn cofio, yn diolch am, ac yn dathlu bywyd Irfon. Nid oes prin angen defnyddio’i enw llawn o. Mi ddaeth Irfon Williams i’n sylw ni i gyd drwy ei frwydr yn erbyn canser. Mi oedd hi’n frwydr bersonol iddo fo—brwydr am ei iechyd a’i fywyd ei hun. Mi oedd angen dewrder a phenderfynoldeb ar gyfer y frwydr honno, ac mi ddangosodd Irfon hynny fil gwaith drosodd. Ond mi drodd brwydr Irfon yn un dros bawb oedd yn neu oedd wedi wynebu’r un argyfwng mewn bywyd—a phob un a allai wynebu hynny rywbryd, ac mae hynny’n cynnwys pob un ohonom ni.

Yn helpu’r tenor Rhys Meirion i siafio gwallt Irfon yn Eisteddfod yr Urdd yn y Bala y cefais i ei gyfarfod o gyntaf ar ôl ei ddiagnosis. Codi arian oedd y nod bryd hynny, ac mi oedd codi ymwybyddiaeth yr un mor bwysig i Irfon, a chodi ymwybyddiaeth—yn ei eiriau o—o’r hawl i fyw, yr hawl i driniaeth, yr hawl i bawb gael pob cyfle posib i oroesi yn erbyn creulondeb canser.

Mi oedd yn briodol iawn bod Irfon wedi dod yn aelod allweddol o’r panel ar adolygu ceisiadau cyllido cleifion yng Nghymru, a bod hynny wedi arwain at system a fydd, rydym ni i gyd yn gobeithio, yn arwain at ragor o degwch i gleifion lle bynnag y maen nhw. Ond heddiw, wrth inni anfon ein cydymdeimlad dwysaf at ei wraig, Becky, a’r plant, rydym ni’n cofio Irfon, y gŵr bonheddig a oedd, ac a fydd yn parhau, yn ysbrydoliaeth i gymaint.

In Bangor Cathedral today, family, friends and admirers remember, express gratitude for, and celebrate the life of Irfon. We need hardly utter his full name. Irfon Williams came to prominence through his battle with cancer. It was a personal battle for him—a battle for his health and for life itself. That battle required courage and determination, and Irfon showed those qualities in abundance. But Irfon’s battle turned into a battle for everyone who was facing, or who had faced, the same crisis in their life—and everyone who could face it at some point, and that, of course, includes each and every one of us.

It was while helping the tenor Rhys Meirion shave Irfon’s head at the Urdd Eisteddfod in Bala that I first met him after his diagnosis. The goal was to raise money at that time, and raising awareness was equally important to Irfon, and raising awareness—in his words—of the right to a fighting chance, the right to a chance to access treatment, the universal right of everyone to have the opportunity to survive the cruelty of cancer.

It was very fitting that Irfon had become a key member of the panel reviewing patient funding requests in Wales, and that that had resulted in a system that we all hope will lead to greater equity for patients wherever they are. But today, as we send our deepest condolences to his wife, Becky, and the children, we remember Irfon as a gentleman who was, and who will remain, an inspiration to so many.

5. 5. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Anghenion Tai o ran y Dyfodol
5. 5. Welsh Conservatives Debate: Future Housing Needs

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Jane Hutt, a gwelliannau 2, 3 a 4 yn enw Rhun ap Iorwerth. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliannau 2 a 3 yn cael eu dad-ddethol.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Jane Hutt, and amendments 2, 3 and 4 in the name of Rhun ap Iorwerth. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected.

Yr eitem nesaf yw dadl y Ceidwadwyr Cymreig, ac rydw i’n galw ar David Melding i wneud y cynnig.

The next item is the Welsh Conservatives debate, and I call on David Melding to move the motion.

Cynnig NDM6322 Paul Davies

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi'r prinder dybryd o gartrefi ar gyfer pobl iau a theuluoedd i'w prynu neu eu rhentu am bris sy'n agos at y tueddiad hanesyddol.

2. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i seilio ei chyfrif o ran anghenion tai ar y rhagolygon amgen yn y ddogfen 'Future Need and Demand for Housing in Wales'.

3. Yn galw ymhellach ar Lywodraeth Cymru i:

a) cyhoeddi strategaeth er mwyn sicrhau bod mwy o dir, gan gynnwys safleoedd tir llwyd, ar gael i adeiladu tai;

b) sicrhau mwy o fuddsoddiad mewn sgiliau galwedigaethol ar gyfer y sector adeiladu a datblygu prentisiaethau modern; ac

c) archwilio'r opsiynau ar gyfer byw fel teulu mewn lleoliadau trefol o ddwysedd uwch, yn dilyn yr arfer gorau mewn llawer o ddinasoedd Ewrop.

Motion NDM6322 Paul Davies

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes the acute shortage of homes available to younger people and families to purchase or rent at prices near the historical trend.

2. Calls on the Welsh Government to base its calculation of housing need on the alternative projection contained in the Future Need and Demand for Housing in Wales.

3. Further calls on the Welsh Government to:

a) publish a strategy to secure more land, including brownfield sites, to be made available for home building;

b) deliver greater investment in vocational skills for the construction sector and in the development of modern apprenticeships; and

c) examine options for family living in higher density urban settings, following best practice in many European cities.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch yn fawr, Llywydd. I’m very pleased to move this motion in the name of Paul Davies and look at the housing crisis that currently exists in Wales. Successive Welsh Governments have failed to tackle the housing needs that have been quite apparent now for a generation or more. An increasing requirement for social housing, underinvestment since devolution, and the post-2008 economic shock, and just a sheer lack of ambition amongst the Welsh Government, have all led to an overall reduction in house building compared to what we need to do. Instead of addressing housing needs though a whole-market solution based on home ownership and boosting house-building rates for private and social renting, the Welsh Government has decided to chase the mirage of abolishing the right to buy, as if that’s going to be a key part of addressing our housing need, or set targets that, on the face of it, may look encouraging, but when you really dig into the detail are far less ambitious. I refer to the target of 20,000 more affordable homes to be built in the course of this Assembly term, which is just 2,500 more than previous plans. The focus should be exclusively on house building. To quote the Bevan Foundation, not enough new homes are being built to meet projected needs. That simply is the situation we are currently in. In fact, the Welsh Government does not even achieve its own inadequate targets. In 2015-16 just 6,900 homes were built, well short of the Welsh Government’s target of 8,700. In fact, the last time the Welsh Government achieved its own target was in 2007-08, nearly 10 years ago.

If I can talk about the general shortage of homes, I think we’ve had a problem since at least 2004, when successive Welsh Governments—and it’s not just been exclusively Labour-led; Plaid have been in Government as well—have been warned of the impending housing need but have not taken the necessary steps to build more homes. Those on waiting lists in Wales have been estimated at 90,000. That’s the same figure today as was reported in 2011—no progress. Furthermore, it has been estimated by Community Housing Cymru that 8,000 families in Wales have been on an affordable housing waiting list since before the 2011 elections, and a further 2,000 have been on the waiting list since before the 2007 elections. By comparison, English councils have significantly reduced the number of households on their waiting lists: the figure’s fallen by 36 per cent between 2012 and 2016. In the private sector, homeownership is, effectively, beyond many couples even on reasonably good incomes unless they have access to other resources. The average house price in Wales is now 5.8 times the average Welsh salary because—in part, at least—we simply do not build enough homes, and prices rise exorbitantly.

Diolch yn fawr, Llywydd. Rwy’n falch iawn o gynnig y cynnig hwn yn enw Paul Davies ac edrych ar yr argyfwng tai sy’n bodoli ar hyn o bryd yng Nghymru. Mae’r naill lywodraeth ar ôl y llall yng Nghymru wedi methu â mynd i’r afael ag anghenion tai sydd wedi bod yn eithaf amlwg bellach ers cenhedlaeth neu fwy. Mae’r angen cynyddol am dai cymdeithasol, tanfuddsoddi ers datganoli, a’r sioc economaidd ar ôl 2008, a diffyg uchelgais llwyr gan Lywodraeth Cymru, oll wedi arwain at ostyngiad cyffredinol yn nifer y tai a gaiff eu hadeiladu o’i gymharu â’r hyn sydd angen i ni ei wneud. Yn hytrach na mynd i’r afael ag anghenion tai drwy ateb marchnad gyfan yn seiliedig ar berchentyaeth a hybu cyfraddau adeiladu tai ar gyfer rhentu preifat a chymdeithasol, mae Llywodraeth Cymru wedi penderfynu dilyn y rhith o ddileu’r hawl i brynu, fel pe bai hynny’n mynd i fod yn rhan allweddol o fynd i’r afael â’n hanghenion tai, neu osod targedau sy’n ymddangos yn galonogol ar yr olwg gyntaf, ond pan edrychwch ar y manylion, maent yn llawer llai uchelgeisiol. Cyfeiriaf at y targed o adeiladu 20,000 yn rhagor o gartrefi fforddiadwy yn ystod tymor y Cynulliad hwn, nad yw ond yn 2,500 yn fwy na chynlluniau blaenorol. Dylid canolbwyntio’n llwyr ar adeiladu tai. I ddyfynnu Sefydliad Bevan, nid oes digon o dai newydd yn cael eu hadeiladu i ddiwallu’r anghenion a ragwelir. Dyna’n syml yw’r sefyllfa rydym ynddi ar hyn o bryd. Mewn gwirionedd, nid yw Llywodraeth Cymru yn cyrraedd ei thargedau annigonol ei hun hyd yn oed. Yn 2015-16, 6,900 o gartrefi yn unig a adeiladwyd, a oedd yn bell iawn o darged Llywodraeth Cymru o 8,700. Yn wir, nid yw Llywodraeth Cymru wedi cyrraedd ei tharged ei hun ers 2007-08, bron i 10 mlynedd yn ôl.

Os caf siarad am y prinder cyffredinol o gartrefi, rwy’n credu ein bod wedi wynebu problem ers o leiaf 2004, pan gafodd un Llywodraeth ar ôl y llall yng Nghymru—ac nid llywodraethau dan arweiniad Llafur yn unig; mae Plaid Cymru wedi bod mewn Llywodraeth yn ogystal—eu rhybuddio am yr angen enbyd am dai, ond nid ydynt wedi cymryd y camau angenrheidiol i adeiladu mwy o gartrefi. Amcangyfrifir bod 90,000 o bobl ar restrau aros yng Nghymru. Yr un yw’r ffigur heddiw â’r un a gofnodwyd yn 2011—dim cynnydd. Ar ben hynny, amcangyfrifodd Cartrefi Cymunedol Cymru fod 8,000 o deuluoedd yng Nghymru wedi bod ar restr aros tai fforddiadwy ers cyn etholiadau 2011, ac mae 2,000 arall wedi bod ar y rhestr aros ers cyn etholiadau 2007. Mewn cymhariaeth, mae cynghorau Lloegr wedi lleihau nifer y teuluoedd ar eu rhestrau aros yn sylweddol: mae’r ffigur wedi disgyn 36 y cant rhwng 2012 a 2016. Yn y sector preifat, mae perchentyaeth, i bob pwrpas, y tu hwnt i gyrraedd llawer o gyplau sy’n cael incwm eithaf rhesymol hyd yn oed oni bai bod ganddynt fynediad at adnoddau eraill. Mae pris cyfartalog tŷ yng Nghymru bellach yn 5.8 gwaith y cyflog cyfartalog yng Nghymru oherwydd—yn rhannol, o leiaf—nad ydym yn adeiladu digon o gartrefi, ac mae prisiau’n codi’n ormodol.

Daeth Joyce Watson i’r Gadair.

Joyce Watson took the Chair.

I want to talk about a more rational estimate of housing need. And here, I do, at least, commend the Welsh Government for commissioning an effective report that really looked at this, and I refer to the ‘Future Need and Demand for Housing in Wales’, which was authored by the late Professor Holmans. That report estimated that Wales needs up to 240,000 new housing units between 2011 and 2031, or 12,000 new units annually. That 12,000 figure is nearly double the number we delivered in 2015-16. So, we’re barely constructing 50 per cent of the new homes that we really need to see if we are going to improve our housing position. But this—what is known as the alternative projection—has been rejected by the Welsh Government. So, they commissioned an alternative projection and they have rejected it. I do think we need to know why that is the case. So, we’re in a situation that, by 2031, even if the Welsh Government succeeds in meeting its own targets—and I’ve indicated that it’s 10 years ago since it met one of its own, or nearly 10 years ago since it met its own target—there will be a shortfall of some 66,000 homes in Wales. I do think this is shocking. Previous generations would be absolutely amazed by this complacency and failure. After the first world war, after the second world war, in the great reforming Labour Government, health and housing were seen as the central social objectives. I think it’s time for us now to state the alternative projection has to be our basis for calculating housing need.

Of course, more houses need more land. It is important, I think, that we identify and make available land for development. The UK Government has pledged to introduce brownfield registers as part of their own housing strategy. Local authorities in England will have to produce and maintain publicly available registers of brownfield sites, and these will be made available to house builders who are seeking to identify suitable sites for new homes. The UK Government has backed this policy up by promising significant funding for brownfield development, because, obviously, the sites very often have to be thoroughly cleaned. By comparison, the Welsh Government has taken a very weak stance on this aspect of housing policy. Its guidance merely says that brownfield sites should, wherever possible, be used in preference. Well, I agree with that, but it’s giving no encouragement for the identification of suitable sites or providing the resources to clean the land. As Edwina Hart confirmed in the fourth Assembly, no money was made available to councils for this purpose by the Welsh Government. It’s just astonishing. As the Residential Landlords Association has stated, the selling of derelict land has multiple positive effects in increasing the potential for homeownership, both social and private, increasing revenue for local authorities through council tax, and leading to many more opportunities for supporting small-scale local businesses.

On that point, I do want to remind people of how economically vital house building is. We’ve seen the decline of the SME sector in this area, and that’s been a real problem. If you look at the previous decades when there was a lot of house building—the 1930s and 1950s in particular, and 1970s as well—the SME sector was really, really key to that success. We’ve pretty much lost that in Wales, and it has to be said that’s happened in other parts of the UK—it’s not exclusively a Welsh problem—but that part of the sector needs to be brought back in. It’s an excellent multiplier and would increase enterprise generated within Wales. For that, we need to increase the number of potential employees trained with the appropriate vocational skills in construction, and, again, this needs key partnership with further education and a better vocational offer in general to those 14 or 18-year-olds in particular that are perhaps looking in this area for future employment. It is very, very important that we do that as quickly as possible.

One of the additional things that I want to bring to this debate is that we need to think more creatively as well. In the design of the urban environment, I think we need a bit of a revolution in making them user-friendly places and seeing pedestrians and cyclists being much more protected, and also the recreational opportunities for people in urban spaces. But I do think we need higher density housing as an option, because providing family units is going to be a real challenge if the old model of more suburbs of semi-detached houses and gardens is going to be the way forward. On the continent, high-density housing does not mean high-rise buildings. There are many good examples now of high-density, attractive family accommodation. For instance, in Amsterdam, there is the Borneo Sporenburg development in a docklands, which looks at three-storey patio houses, which are designed in particular to be attractive spaces for young families and provide general space for occupants outside as well, with many shared facilities. I think that would really be effective. We need really good play facilities and recreation facilities, and I referred the Minister to the work of the London Assembly’s planning committee in this area, and there are many other examples of family-friendly, high-density housing that could be very, very attractive as part of the solution.

Can I just say, Chair, in conclusion that we need new ambition? Housing is a basic need, and it’s vital for our health, and the development rights of children in particular, in appropriate family housing. By increasing vocational skills in the construction sector rapidly, we can create the conditions for a major expansion in house building. We should be aiming for a house building rate of at least 12,000 new units a year, and, in some years, when capacity allows, that target should be 15,000 houses to make up for the wasted years. Our aim should be simple and ambitious: homes for all.

Rwyf eisiau siarad am amcangyfrif mwy rhesymegol o anghenion tai. Ac yma, rwyf o leiaf yn canmol Llywodraeth Cymru am gomisiynu adroddiad effeithiol a edrychodd ar hyn yn iawn, ac rwy’n cyfeirio at yr adroddiad ‘Future Need and Demand for Housing in Wales’, a luniwyd gan y diweddar Athro Holmans. Roedd yr adroddiad hwnnw’n amcangyfrif bod Cymru angen hyd at 240,000 o unedau tai newydd rhwng 2011 a 2031, neu 12,000 o unedau newydd bob blwyddyn. Mae’r ffigur hwnnw o 12,000 bron yn ddwbl y nifer a ddarparwyd gennym yn 2015-16. Felly, prin ein bod yn adeiladu 50 y cant o’r cartrefi newydd sydd eu hangen arnom yn ddybryd os ydym am wella ein sefyllfa dai. Ond mae hwn—yr hyn a elwir yn amcanestyniad amgen—wedi cael ei wrthod gan Lywodraeth Cymru. Felly, aethant ati i gomisiynu amcanestyniad amgen ac maent wedi ei wrthod. Rwy’n credu bod angen i ni wybod pam y maent wedi gwneud hynny. Felly, rydym mewn sefyllfa, erbyn 2031, hyd yn oed os yw Llywodraeth Cymru yn llwyddo i gyrraedd ei thargedau ei hun—ac rwyf wedi nodi bod 10 mlynedd ers iddi gyrraedd un o’i thargedau ei hun, neu bron i 10 mlynedd ers iddi gyrraedd ei tharged ei hun—bydd diffyg o oddeutu 66,000 o gartrefi yng Nghymru. Credaf fod hyn yn frawychus. Byddai cenedlaethau blaenorol yn rhyfeddu’n llwyr at yr hunanfodlonrwydd a’r methiant hwn. Ar ôl y rhyfel byd cyntaf, ar ôl yr ail ryfel byd, a diwygio mawr y Llywodraeth Lafur, roedd iechyd a thai yn cael eu gweld fel yr amcanion cymdeithasol canolog. Rwy’n credu ei bod bellach yn bryd i ni ddatgan bod yn rhaid i’r amcanestyniad amgen fod yn sail ar gyfer cyfrifo’r angen am dai.

Wrth gwrs, mae angen mwy o dir er mwyn cael mwy o dai. Rwy’n credu ei bod yn bwysig inni nodi a sicrhau bod tir ar gael i’w ddatblygu. Mae Llywodraeth y DU wedi addo cyflwyno cofrestri tir llwyd fel rhan o’u strategaeth dai eu hunain. Bydd yn rhaid i awdurdodau lleol yn Lloegr gynhyrchu a chynnal cofrestri safleoedd tir llwyd a fydd ar gael i’r cyhoedd, a bydd y rhain ar gael i adeiladwyr tai sy’n ceisio nodi safleoedd addas ar gyfer cartrefi newydd. Mae Llywodraeth y DU wedi cefnogi’r polisi hwn drwy addo cyllid sylweddol ar gyfer datblygu tir llwyd, oherwydd, yn amlwg, mae’n rhaid clirio’r safleoedd yn drylwyr yn aml iawn. Mewn cymhariaeth, mae safbwynt Llywodraeth Cymru ar yr agwedd hon ar bolisi tai wedi bod yn wan iawn. Nid yw ei chanllawiau ond yn dweud y dylid ffafrio defnyddio safleoedd tir llwyd, lle bynnag y bo’n bosibl. Wel, rwy’n cytuno â hynny, ond nid oes unrhyw anogaeth i nodi safleoedd addas neu ddarparu’r adnoddau ar gyfer clirio’r tir. Fel y cadarnhaodd Edwina Hart yn y Pedwerydd Cynulliad, ni ryddhaodd Llywodraeth Cymru unrhyw arian i gynghorau i’r diben hwn. Mae’n rhyfeddol. Fel y mae’r Gymdeithas Landlordiaid Preswyl wedi’i ddatgan, mae gwerthu tir diffaith yn arwain at nifer o effeithiau cadarnhaol o ran cynyddu’r potensial ar gyfer perchentyaeth gymdeithasol a phreifat, gan gynyddu’r refeniw i awdurdodau lleol drwy’r dreth gyngor, ac arwain at lawer mwy o gyfleoedd ar gyfer cefnogi busnesau bach lleol.

Ar y pwynt hwnnw, rwy’n awyddus i atgoffa pobl o ba mor allweddol yn economaidd yw adeiladu tai. Rydym wedi gweld dirywiad y sector busnesau bach a chanolig yn y maes hwn, ac mae honno wedi bod yn broblem go iawn. Os edrychwch ar y degawdau blaenorol pan oedd llawer o dai’n cael eu hadeiladu—y 1930au a’r 1950au yn arbennig, a’r 1970au yn ogystal—roedd y sector busnesau bach a chanolig yn wirioneddol allweddol i’r llwyddiant hwnnw. Rydym wedi colli hynny yng Nghymru i bob pwrpas, ac mae’n rhaid dweud bod hynny wedi digwydd mewn rhannau eraill o’r DU—nid problem Gymreig yn unig ydyw—ond mae angen dod â’r rhan honno o’r sector yn ôl i mewn. Mae’n lluosydd ardderchog a byddai’n cynyddu menter a gynhyrchir yng Nghymru. Er mwyn gwneud hynny, mae angen i ni gynyddu nifer y darpar weithwyr a hyfforddir gyda’r sgiliau galwedigaethol priodol ym maes adeiladu, ac unwaith eto, geilw hyn am bartneriaeth allweddol gydag addysg bellach a chynnig galwedigaethol gwell yn gyffredinol i bobl ifanc 14 neu 18 oed yn arbennig sydd efallai’n edrych am waith yn y maes hwn yn y dyfodol. Mae’n bwysig tu hwnt ein bod yn gwneud hynny cyn gynted ag y bo modd.

Un o’r pethau ychwanegol rwy’n awyddus i’w cyflwyno yn y ddadl hon yw bod angen i ni feddwl yn fwy creadigol hefyd. O ran dylunio’r amgylchedd trefol, rwy’n credu ein bod angen tipyn o chwyldro i’w gwneud yn llefydd hawdd eu defnyddio a gweld cerddwyr a beicwyr yn cael eu diogelu’n llawer gwell, a hefyd y cyfleoedd hamdden ar gyfer pobl mewn mannau trefol. Ond rwy’n credu ein bod angen tai dwysedd uwch fel opsiwn, oherwydd mae darparu unedau teuluol yn mynd i fod yn her wirioneddol os mai’r hen fodel o ragor o faestrefi â thai pâr a gerddi yw’r ffordd ymlaen yn mynd i fod. Ar y cyfandir, nid yw tai dwysedd uwch yn golygu adeiladau uchel. Mae llawer o enghreifftiau da bellach o gartrefi dwysedd uchel deniadol i deuluoedd. Er enghraifft, yn Amsterdam, mae datblygiad Borneo Sporenburg yn ardal y dociau, sy’n edrych ar dai patio tri llawr, a gynlluniwyd yn benodol i fod yn lleoedd deniadol i deuluoedd ifanc a darparu gofod cyffredinol yn yr awyr agored ar gyfer y deiliaid hefyd, gyda llawer o gyfleusterau’n cael eu rhannu. Rwy’n credu y byddai hynny’n effeithiol iawn. Rydym angen cyfleusterau chwarae a chyfleusterau hamdden da iawn, ac rwyf wedi cyfeirio’r Gweinidog at waith pwyllgor cynllunio Cynulliad Llundain yn y maes hwn, a cheir llawer o enghreifftiau eraill o dai dwysedd uchel sy’n ystyriol o deuluoedd a allai fod yn ddeniadol tu hwnt fel rhan o’r ateb.

A gaf fi ddweud i gloi, Cadeirydd, fod angen uchelgais newydd arnom? Mae tai yn angen sylfaenol, ac mae’n hanfodol i’n hiechyd, a hawliau datblygiad plant yn arbennig, mewn tai teuluol priodol. Drwy gynyddu sgiliau galwedigaethol yn y sector adeiladu yn gyflym, gallwn greu’r amodau ar gyfer ehangu sylweddol ym maes adeiladu tai. Dylem fod yn anelu at gyfradd adeiladu tai o 12,000 o unedau newydd y flwyddyn fan lleiaf, ac mewn rhai blynyddoedd, pan fydd capasiti’n caniatáu, dylid codi’r targed hwnnw i 15,000 o dai i wneud iawn am y blynyddoedd a wastraffwyd. Dylai ein nod fod yn syml ac yn uchelgeisiol: cartrefi i bawb. 

I have selected the four amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected. I call on the Cabinet Secretary for Communities and Children to move formally amendment 1, tabled in the name of Jane Hutt.

Rwyf wedi dewis y pedwar gwelliant i’r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliannau 2 a 3 yn cael eu dad-ddethol. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant i gynnig gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt, yn ffurfiol.

Gwelliant 1—Jane Hutt

Dileu popeth a rhoi yn ei le:

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn cydnabod bod Llywodraeth Cymru yn ymrwymedig i fodloni anghenion amrywiol pobl Cymru o ran tai, gan weithio mewn partneriaeth ag adeiladwyr preifat, y sector rhentu preifat, y cynghorau a'r cymdeithasau tai.

2. Yn croesawu ymrwymiadau Llywodraeth Cymru i:

a) adeiladu 20,000 ychwanegol o dai fforddiadwy erbyn 2021, gan gynnwys 6,000 drwy'r cynllun Cymorth i Brynu—Cymru a 1,000 drwy ei chynllun newydd Rhentu i Brynu;

b) gweithio gyda datblygwyr i annog a hwyluso eu gwaith ehangach o adeiladu cartrefi ar gyfer y farchnad a datgloi potensial busnesau bach a chanolig i adeiladu cartrefi a chreu swyddi â sgiliau ledled Cymru;

c) diogelu'r stoc bresennol o dai cymdeithasol ac annog cymdeithasau tai a chynghorau i fuddsoddi mewn darparu cartrefi newydd drwy ddiddymu'r Hawl i Brynu;

d) buddsoddi mewn datblygu dulliau arloesol o adeiladu tai i ateb yr heriau gan gynnwys patrymau demograffig sy'n newid a'r angen am gartrefi effeithlon o ran ynni;

e) parhau i ailddefnyddio cartrefi gwag a chynnwys darparu tai yn rhan o'i chynlluniau adfywio;

f) sicrhau bod mwy o dir, gan gynnwys tir mewn meddiant cyhoeddus, ar gael i'w ddatblygu i ddarparu tai;

g) parhau i godi safonau yn y sector rhentu preifat a gweithredu ar ffioedd asiantau gosod i denantiaid; a

h) adeiladu ar lwyddiant ei hymyrraeth gynnar mewn perthynas â digartrefedd drwy weithio gyda phartneriaid i fynd i'r afael â phroblemau pobl sy'n cysgu ar y stryd.

Amendment 1—Jane Hutt

Delete all and replace with:

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Recognises that the Welsh Government is committed to meeting the varied housing needs of the people of Wales, working in partnership with private builders, the private rented sector, councils and housing associations.

2. Welcomes the Welsh Government’s commitments to:

a) build a further 20,000 affordable homes by 2021, including 6,000 through Help to Buy—Wales and 1,000 through its new Rent to Own scheme;

b) work with developers to encourage and facilitate their wider work to build market homes and unlock the potential of SMEs to build homes and deliver skilled jobs throughout Wales;

c) protect the existing social housing stock and encourage investment by housing associations and councils in the provision of new homes by abolishing the Right to Buy;

d) invest in the development of innovative approaches to housing construction to meet challenges including changing demographic patterns and the need for energy efficient homes;

e) continue to bring empty homes back into use and include the provision of housing in its regeneration schemes;

f) make more land, including publicly owned land, available for housing developments;

g) continue raising standards in the private rented sector and act on letting agents’ fees to tenants; and

h) build on the success of its early intervention approach to homelessness by working with partners to tackle the problems of rough sleepers.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Formally.

Yn ffurfiol.

I call on Dai Lloyd to move amendments 2, 3 and 4, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth.

Galwaf ar Dai Lloyd i gynnig gwelliannau 2, 3 a 4, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth.

Gwelliant 2—Rhun ap Iorwerth

Ychwanegu pwyntiau newydd ar ôl pwynt 1 ac ailrifo yn unol â hynny:

Yn nodi bod ffioedd gosod yn rhwystro teuluoedd incwm isel rhag symud cartref o fewn y sector rhentu preifat, ac y gall hyn ostwng ansawdd cartrefi wrth iddo ddileu gallu teuluoedd i adael llety anaddas.

Yn galw ar Lywodraeth Cymru i wahardd ffioedd asiantau gosod.

Amendment 2—Rhun ap Iorwerth

Add as new points after point 1 and renumber accordingly:

Notes that letting fees act as a barrier for low income households to move homes within the private rented sector, and that this can drive the quality of homes down as it removes the ability of households to leave unsuitable accommodation.

Calls on the Welsh Government to ban letting agent fees.

Gwelliant 3—Rhun ap Iorwerth

Cynnwys is-bwynt newydd ar ddiwedd pwynt 3:

archwilio ffyrdd y gellir defnyddio'r system gynllunio ymhellach i flaenoriaethu adeiladu cartrefi ar gyfer pobl sy'n prynu am y tro cyntaf a theuluoedd, ac osgoi gadael i ddatblygiadau newydd gael eu dominyddu'n anghymesur gan berchnogaeth prynu i osod a pherchnogaeth ail gartref.

Amendment 3—Rhun ap Iorwerth

Insert as new sub-point at end of point 3:

examine ways in which the planning system can be further used to prioritise building homes for first time buyers and families, and avoid new developments becoming disproportionately dominated by buy to let ownership and second home ownership.’

Gwelliant 4—Rhun ap Iorwerth

Ychwanegu pwyntiau newydd ar ddiwedd y cynnig:

Yn nodi bod angen buddsoddi mewn seilwaith trafnidiaeth ar gyfer datblygiadau tai newydd, er mwyn bod yn gynaliadwy (gan gynnwys buddsoddi mewn cludiant cyhoeddus a theithio llesol), a buddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus a chyfleusterau cymunedol i wasanaethu'r boblogaeth ychwanegol.

Yn gresynu bod cyni wedi golygu nad yw buddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus a chyfleusterau cymunedol yn bosibl, ac yn credu y gallai rhai cynigion ar gyfer datblygiadau tai fod yn anghynaliadwy o ganlyniad i hynny.

Amendment 4—Rhun ap Iorwerth

Add as new points at end of motion:

Notes that new housing developments, to be sustainable, requires investment in transport infrastructure (including investment in public transport and active travel), and investment in public services and community facilities to serve the additional population.

Regrets that austerity has meant that investments in public services and community facilities are not possible, and believes that some proposals for housing development may be unsustainable as a result.

Cynigiwyd gwelliannau 2, 3 a 4.

Amendments 2, 3 and 4 moved.

Diolch yn fawr, dirprwy Dirprwy Lywydd, ac rwy’n symud y gwelliannau, fel rydych chi wedi nodi. Rydym ni’n cyflwyno tri gwelliant i’r cynnig yma heddiw sydd yn adlewyrchu rhai elfennau yn y drafodaeth ar dai sy’n teilyngu rhagor o sylw. Mae’r dadleuon dros brisiau tai a’r angen i helpu prynwyr tai tro cyntaf yn codi’n aml. Mae’n gyfuniad o gyflogau isel a gwaith ansicr, ansefydlog, ac, felly, yn aml, nid yw atebion perthnasol i Lundain yn berthnasol i Gymru.

Mae ein gwelliant cyntaf yn adlewyrchu y realiti bod nifer sylweddol o bobl sydd yn y sector rhentu preifat yn debygol o aros yn rhentu am flynyddoedd lawer weithiau. Felly, dylem fod yn anelu i wella safonau tai a’u gwneud yn fwy fforddiadwy i’w rhentu yn y sector yma. Mae’n glir fod ffioedd gosod gan asiantau yn gosod rhwystr i deuluoedd ar incwm isel rhag symud cartref o fewn y sector rhentu preifat. Os ydych yn wynebu talu ffi o rai cannoedd o bunnoedd i symud, rydych chi’n mynd i aros, er mor annigonol, anaddas a gwael ydy safon y llety presennol. Rydym fel plaid wedi cyflwyno gwelliannau i ddeddfwriaeth flaenorol i wahardd ffioedd asiantau gosod, ond araf iawn y mae pethau’n llusgo ymlaen, a galwn ar Lywodraeth Cymru i wahardd y ffioedd gosod yma.

Mae ein hail welliant yn ein cyfeirio at edrych ar beth sy’n digwydd i gartrefi newydd pan fyddant yn cael eu hadeiladu. Nid yw’r agwedd o adeiladu tai ymhob man i gael tai fforddiadwy yn gweithio, yn amlwg. Beth yw’r pwynt o adeiladu 20,000 o dai newydd os yw’r mwyafrif llethol yn cael eu prynu gan fuddsoddwyr prynu-i-osod? Mae’n rhaid edrych ar atebion amgen. Yn hanesyddol, mae buddsoddwyr prynu-i-osod wedi wynebu llai o rwystrau na phobl a theuluoedd ifanc sy’n prynu tŷ am y tro cyntaf. Dyma un o’r rhesymau pam mae gennym ‘genhedlaeth rentu’.

Rydym ni’n croesawu rhai newidiadau diweddar yng nghyfraith treth a rhagor o reoleiddio yn y sector, ond mae angen mynd yn bellach. Geilw ein gwelliant ar i Lywodraeth Cymru archwilio ffyrdd y gellir defnyddio’r system gynllunio ymhellach i flaenoriaethu adeiladu cartrefi ar gyfer pobl sy’n prynu am y tro cyntaf a theuluoedd, ac osgoi i ddatblygiadau newydd gael eu dominyddu’n anghymesur gan berchnogaeth prynu-i-osod a pherchnogaeth ail gartref.

Felly, at ein gwelliant olaf. Rydym ni’n nodi bod angen isadeiledd lleol i gefnogi adeiladu tai newydd. Dibwynt ydy adeiladu tai sydd, ar y wyneb, yn edrych yn fforddiadwy, ond heb y drafnidiaeth gyhoeddus, teithio llesol a gwasanaethau cyhoeddus eraill ar gael yn lleol. Mae ein gwelliant yn gresynu bod cyni wedi golygu nad yw buddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus a chyfleusterau cymunedol wedi bod yn bosib, yn aml. Yn wir, mae’r fath gyfleusterau’n crebachu ac o dan fygythiad bob man. Gall rhai cynigion ar gyfer datblygiadau tai fod yn fforddiadwy, felly, ar y wyneb, ond yn anghynaliadwy o ganlyniad i lymder a chyni economaidd, felly.

Mae yna hefyd farc cwestiwn yn ddiweddar dros ansawdd y cartrefi newydd sy’n cael eu hadeiladu hefyd, gydag adroddiad yn San Steffan y flwyddyn ddiwethaf yn olrhain llu o broblemau hyd yn oed efo ansawdd tai sydd newydd gael eu hadeiladu. I gloi, ni allwn ddatrys ein problemau tai drwy adeiladu ymhob man mewn hinsawdd o lymder a thoriadau tra erys yr heriau sylfaenol o gyflogau isel, ansicrwydd gwaith ac anghyfiawnderau cymdeithasol. Diolch yn fawr.

Thank you very much, deputy Deputy Llywydd. I move the amendments, as you noted. We have tabled three amendments to today’s motion, which reflect some elements of the discussion on housing that merit greater scrutiny. The arguments over house prices and the need to assist first-time buyers are often aired. It’s a combination of low wages and uncertain employment, and, therefore, very often, solutions for London aren’t relevant to Wales.

Our first amendment reflects the reality that a number of people in the private rented sector are likely to remain in that sector for a number of years. Therefore, we should aim at improving housing standards in this sector and making them more affordable. It’s clear that letting agency fees are an obstacle for low-income families to move house within the private rented sector. If you are facing paying a fee of hundreds of pounds in order to move, then you are more likely to remain where you are, in inadequate, unsuitable, poor housing. We, as a party, have tabled amendments to previous legislation to abolish these letting agency fees, but things are moving very slowly, and we call on the Welsh Government to abolish these letting fees.

Our second amendment directs us to look at what happens to new homes when they are built. The trend of building new houses everywhere in order to have affordable housing isn’t working, obviously. What is the point of building 20,000 new homes if the vast majority are purchased by buy-to-let investors? We have to look at alternative solutions. Historically, buy-to-let investors have faced fewer barriers than young families who are first-time buyers. That is why we have ‘generation rent’.

We welcome some recent changes to taxation law and further regulation in the sector, but we must go further. Our amendment calls upon the Welsh Government to study ways in which the planning system can be further used to prioritise the building of homes for those who are first-time buyers and families, and to prevent new developments from being dominated excessively by buy-to-let and second-home ownership.

So, to our final amendment. We note that local infrastructure is required to support the building of new homes. It is pointless to build houses that ostensibly look affordable, but without the public transport, active travel and other public series being available locally. Our amendment regrets the fact that austerity has often meant that investment in public services and community facilities hasn’t been possible. In fact, all of these services are contracting and are under threat everywhere. Some proposals for housing development can be ostensibly affordable, but may be unsustainable as a result of economic austerity and hardship.

There has also been a question mark recently over the quality of new homes that are being built, with a report in Westminster last year outlining many problems with the quality of even brand-new houses. So, to conclude, we cannot resolve our housing problems by building everywhere in a climate of cuts and austerity, while the basic challenges of low salaries, uncertain employment and social injustice prevail. Thank you.

I fought an election last year in which my Plaid opponent campaigned on one simple message, which was: Labour wants to build houses on your greenfields. That I won this election demonstrates that people saw through this rather dishonest strategy. [Interruption.] Indeed, I’d say to Nick Ramsay that I’m told the Conservatives, locally, are also given to such tactics on occasion as well, in spite of their motion today.

There is, however, a clear set of problems with planning policy in the Caerphilly borough area. As a councillor, I voted against the proposed Caerphilly local development plan, which was designed to offer a specific area of land for housing on limited greenfield sites in the south of my constituency in order to meet housing demand to protect other green areas. The compromise approach to local development planning is an approach on which not everyone agrees and in which no-one believes, and it demonstrates the flaws of the LDP system and why it will not, ultimately, deliver the houses we need in the areas we need them.

In my view, local development plans should act as a market intervention tool. The current emphasis in development plans on only allocating land in areas that are viable—in other words, profitable—does not allow LDPs to act as that policy intervention tool and will not stimulate the economy in weaker market areas. Indeed, it could be argued that the current market-led strategy effectively speeds up the decline of more deprived areas in the northern Valleys, by actively diverting any growth to stronger market areas such as the Caerphilly basin, which is gridlocked due to transport issues with people trying to get into Cardiff. Further, it undermines the local development plan system as plans can only allocate land in viable market areas, and thus cannot act as a clear policy intervention in those areas where the market is failing. If an LDP is intervening in the market as intended, why go through the time and expense of preparing one at all?

Where the market determines the location of new housing developments, then it will generally not invest in weak housing market areas like the northern Valleys. These weaker housing market areas tend to correlate with areas of deprivation, which are in need of regeneration, and/or areas where the housing stock is in need of diversification. From the Welsh Government’s perspective, a market-led strategy is likely to deliver market housing in areas of high demand, like the Caerphilly basin, which also facilitate higher levels of affordable homes in those areas, and, perhaps from David Melding’s point of view, target met. But in some cases, this is too simplistic a view that seems purely to be based on the number of houses that need to be built and focuses too much on where there is already existing demand. From Caerphilly County Borough Council’s perspective, a market-led strategy places undue pressure on the south of my constituency. It does nothing to aid the regeneration of deprived areas in the northern Valleys, and it does not facilitate development in weaker market areas where viability and profitability is challenging. We therefore need a planning policy that stimulates demands in areas of challenging viability, and to make sure that the infrastructure and jobs are there to make these people want to live in the areas of the northern Valleys. Therefore, it’s not just about existing demand.

With the Valleys taskforce and the forthcoming economic strategy, the Welsh Government has recognised this, but our approach to planning lags behind these excellent economic policy developments. Our planning policy should link directly to the Welsh Government’s forthcoming regional approach to economic strategy and to regional growth deals. The Government has introduced, in the previous Assembly, regional, or what they called ‘strategic development’ plans, which can serve exactly that purpose, yet they are yet to be activated. I see the city deal as an opportunity to activate strategic development plans.

Caerphilly county borough has the second highest out-migration level in Wales, with over 15,000 net outbound commutes by car each day. The majority of these commutes are south to Cardiff and Newport, and anyone who travels here from Caerphilly in the morning, as I do, will know that if you travel by car, then you have to, really, leave the house before 7 o’clock to get here at a reasonable time without spending an hour, at least, on the road. This trend will almost certainly increase over time as Cardiff is seeking to create many new jobs. This level of job provision, combined with the proximity of Cardiff to Caerphilly, will undoubtedly mean many more of my constituents commuting to Cardiff. I therefore welcome the measures that the Welsh Government is taking to provide further employment opportunities in areas like the northern Valleys, and I ask that planning policy keeps up with these changes.

Ymladdais etholiad y llynedd ac roedd fy ngwrthwynebydd Plaid Cymru’n ymgyrchu gydag un neges syml, sef: mae Llafur yn awyddus i adeiladu tai ar eich meysydd glas. Mae’r ffaith fy mod wedi ennill yr etholiad yn dangos fod pobl wedi gweld drwy’r strategaeth braidd yn anonest hon. [Torri ar draws.] Yn wir, hoffwn ddweud wrth Nick Ramsay fy mod wedi clywed bod y Ceidwadwyr, yn lleol, yn tueddu i ddefnyddio tactegau o’r fath ar adegau hefyd er gwaethaf eu cynnig heddiw.

Fodd bynnag, mae yna gyfres glir o broblemau gyda pholisi cynllunio yn ardal bwrdeistref Caerffili. Fel cynghorydd, pleidleisiais yn erbyn cynllun datblygu lleol arfaethedig Caerffili, a luniwyd i gynnig ardal benodol o dir ar gyfer tai ar safleoedd tir glas cyfyngedig yn y rhan ddeheuol o fy etholaeth er mwyn ateb y galw am dai i ddiogelu mannau gwyrdd eraill. Mae’r dull cyfaddawd o gynllunio datblygiadau lleol yn ddull nad yw pawb yn cytuno ag ef ac nad oes neb yn credu ynddo, ac mae’n dangos diffygion system y cynllun datblygu lleol a pham na fydd, yn y pen draw, yn darparu’r tai sydd eu hangen arnom yn yr ardaloedd rydym eu hangen.

Yn fy marn i, dylai cynlluniau datblygu lleol weithredu fel offeryn ymyrraeth yn y farchnad. Nid yw’r pwyslais cyfredol yn y cynlluniau datblygu ar ddyrannu tir mewn ardaloedd sy’n hyfyw yn unig—ardaloedd proffidiol mewn geiriau eraill—yn caniatáu i gynlluniau datblygu lleol weithredu fel yr offeryn ymyrraeth hwnnw yn y polisi ac ni fydd yn ysgogi’r economi mewn ardaloedd lle mae’r farchnad yn wannach. Yn wir, gellid dadlau bod y strategaeth gyfredol a arweinir gan y farchnad yn cyflymu dirywiad ardaloedd mwy difreintiedig yn y Cymoedd gogleddol i bob pwrpas, drwy fynd ati i ddargyfeirio unrhyw dwf i ardaloedd lle mae’r farchnad yn gryfach megis basn Caerffili, lle y ceir tagfeydd traffig o ganlyniad i broblemau trafnidiaeth gyda phobl yn ceisio mynd i mewn i Gaerdydd. Ymhellach, mae’n tanseilio system y cynllun datblygu lleol gan nad yw cynlluniau ond yn gallu dyrannu tir mewn ardaloedd lle mae’r farchnad yn hyfyw, ac felly ni allant weithredu fel ymyrraeth polisi clir yn yr ardaloedd hynny lle y mae’r farchnad yn methu. Os yw cynllun datblygu lleol yn ymyrryd yn y farchnad fel y bwriadwyd, pam treulio amser a mynd i’r gost o baratoi un o gwbl?

Lle mae’r farchnad yn pennu lleoliad datblygiadau tai newydd, ni fydd at ei gilydd yn buddsoddi mewn ardaloedd lle mae’r farchnad dai yn wan fel y Cymoedd gogleddol. Mae’r ardaloedd hyn lle mae’r farchnad dai yn wannach yn tueddu i fod yn ardaloedd o amddifadedd sydd angen eu hadfywio, a/neu ardaloedd lle mae angen amrywio’r stoc dai. O safbwynt Llywodraeth Cymru, mae strategaeth a arweinir gan y farchnad yn debygol o ddarparu tai’r farchnad agored mewn ardaloedd lle mae galw mawr amdanynt, fel basn Caerffili, sydd hefyd yn hyrwyddo lefelau uwch o dai fforddiadwy yn yr ardaloedd hynny, ac efallai o safbwynt David Melding, yn cyrraedd y targed. Ond mewn rhai achosion, mae hwn yn safbwynt rhy syml sydd i’w weld yn seiliedig yn unig ar nifer y tai sydd angen eu hadeiladu ac yn canolbwyntio gormod ar ble mae galw eisoes yn bodoli. O safbwynt Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili, mae strategaeth a arweinir gan y farchnad yn rhoi pwysau diangen ar ardaloedd deheuol fy etholaeth. Nid yw’n gwneud dim i helpu i adfywio ardaloedd difreintiedig yn y Cymoedd gogleddol, ac nid yw’n hyrwyddo datblygu mewn ardaloedd lle mae’r farchnad yn wannach a lle mae hyfywedd a phroffidioldeb yn heriol. Felly, rydym angen polisi cynllunio sy’n ysgogi galw mewn ardaloedd heriol o ran hyfywedd, ac i wneud yn siŵr fod y seilwaith a’r swyddi yno i wneud i’r bobl hyn fod eisiau byw yn ardaloedd y Cymoedd gogleddol. Felly, nid yw’n ymwneud â’r galw presennol yn unig.

Gyda thasglu’r Cymoedd a’r strategaeth economaidd sydd ar y ffordd, mae Llywodraeth Cymru wedi cydnabod hyn, ond mae ein dull o gynllunio ar ei hôl hi o gymharu â’r datblygiadau polisi economaidd ardderchog hyn. Dylai ein polisi cynllunio gysylltu’n uniongyrchol â’r ymagwedd ranbarthol tuag at strategaeth economaidd sydd ar y ffordd gan Lywodraeth Cymru a chytundebau twf rhanbarthol. Yn y Cynulliad blaenorol, cyflwynodd y Llywodraeth gynlluniau rhanbarthol, neu’r hyn y maent yn eu galw’n gynlluniau ‘datblygu strategol’, sy’n gallu cyflawni’r union ddiben hwnnw, ond nid ydynt wedi cael eu rhoi ar waith eto. Rwy’n gweld y fargen ddinesig fel cyfle i roi cynlluniau datblygu strategol ar waith.

Bwrdeistref sirol Caerffili sydd â’r lefel uchaf ond un o gymudo yng Nghymru, gyda dros 15,000 yn teithio i ac o’r ardal mewn car bob dydd. Mae’r rhan fwyaf o’r teithiau hyn i’r de i Gaerdydd a Chasnewydd, a bydd unrhyw un sy’n teithio yma o Gaerffili yn y bore, fel rwy’n ei wneud, yn gwybod bod yn rhaid i chi adael y tŷ cyn 7 o’r gloch mewn gwirionedd os ydych yn teithio mewn car er mwyn cyrraedd yma ar amser rhesymol heb dreulio awr, o leiaf, ar y ffordd. Mae hi bron yn sicr y bydd y duedd hon yn cynyddu dros amser gan fod Caerdydd yn ceisio creu llawer o swyddi newydd. Bydd y lefel hon o swyddi, ynghyd ag agosrwydd Caerdydd i Gaerffili, yn sicr o olygu y bydd llawer mwy o fy etholwyr yn cymudo i Gaerdydd. Felly rwy’n croesawu’r camau y mae Llywodraeth Cymru yn eu rhoi ar waith i ddarparu cyfleoedd cyflogaeth pellach mewn ardaloedd fel y Cymoedd gogleddol, ac rwy’n gofyn am sicrwydd y bydd polisïau cynllunio yn cyd-fynd â’r newidiadau hyn.

We’re not building enough homes, and, even if we don’t agree on the figures and the targets, I think it looks like we can agree that the bludgeon of the local development plan process just hasn’t been the answer. Housing in my area is becoming increasingly a byword for planning inquiry. As we’ve seen in Penllergaer and Pontarddulais, Swansea council is meeting its very difficult targets by earmarking land on the edge of settlements to build huge new housing estates, the type much beloved by developers, for the reasons that Hefin’s mentioned, and, of course, lenders, and the spirit of Bodelwyddan is still alive and kicking.

After years of underinvestment and strategic leadership from Welsh Government, councils have found themselves in a place where they have to find a record number of new homes all in one go, rather than organising more organically in response to local growth need. And the result is the proliferation of much larger developments, or accumulations of smaller ones in places where the existing infrastructure is already overwhelmed—[Interruption.] Yes, mine’s quite long—it’ll have to be fairly quick.

Nid ydym yn adeiladu digon o gartrefi, a hyd yn oed os nad ydym yn cytuno ar y ffigurau a’r targedau, rwy’n credu ei bod yn ymddangos y gallwn gytuno nad lladd ar broses y cynllun datblygu lleol yw’r ateb. Yn gynyddol, mae mater tai yn fy ardal yn cael ei ystyried yn gyfystyr ag ymchwiliadau cynllunio. Fel y gwelsom ym Mhenlle’r-gaer a Phontarddulais, mae cyngor Abertawe yn cyrraedd ei dargedau anodd iawn drwy glustnodi tir ar gyrion aneddiadau ar gyfer adeiladu stadau tai newydd enfawr, y math y mae datblygwyr yn hoff iawn ohonynt, am y rhesymau a grybwyllodd Hefin, a benthycwyr wrth gwrs, ac mae ysbryd Bodelwyddan yn parhau i fod yn fyw ac yn iach.

Ar ôl blynyddoedd o danfuddsoddi ac arweinyddiaeth strategol gan Lywodraeth Cymru, mae cynghorau mewn sefyllfa bellach lle mae’n rhaid iddynt ddod o hyd i’r nifer uchaf erioed o gartrefi newydd i gyd ar unwaith, yn hytrach na threfnu’n fwy organig mewn ymateb i anghenion twf lleol. A’r canlyniad yw toreth o ddatblygiadau llawer mwy o faint, neu grynoadau o rai llai o faint mewn mannau lle mae’r seilwaith presennol eisoes wedi’i lethu—[Torri ar draws.] Gwnaf, mae fy un i’n eithaf hir—bydd yn rhaid iddo fod yn weddol gyflym.

Okay, I’ll do my very best. Thank you for giving way. In response to that point about the failure to build houses organically over the years so that now there’s a glut that needs to be built, would you accept that it’s the failure of Conservative Governments in the 1980s to replace those houses that were sold off to council tenants, quite rightly, but then an alternative wasn’t built to make up for that?

Iawn, mi wnaf fy ngorau glas. Diolch i chi am ildio. Mewn ymateb i’r pwynt ynglŷn â’r methiant i adeiladu tai’n organig dros y blynyddoedd fel bod angen adeiladu gormod ohonynt bellach, a fyddech yn derbyn mai methiant Llywodraethau Ceidwadol yn yr 1980au i adeiladu tai yn lle’r tai a werthwyd i denantiaid cyngor, yn ddigon cywir, ond yna ni chafodd tai amgen eu hadeiladu i wneud iawn am hynny?

Well, of course, you know that Conservative policy isn’t that anymore, and we are talking about a period of 30 years, which is two generations in terms of house building. I don’t think it’s fair now to pin the blame on the Conservative Government of a time when I was in school, and I’m now old enough to have a Saga holiday.

The cost of these new developments in places where, perhaps, they’re not best situated also has an element of outstripping the developer’s desired profit margin. So, things like section 106 agreements and the new infrastructure levy, actually, don’t meet the overall costs of changes to infrastructure that are needed in these difficult-to-develop places. And, if you’ve been leafleting, you know the kind of place I mean—there’s nothing wrong with the houses, and they’re usually a good mixture of types of stock as well, but they’re often very, very low in social amenities, because the presumption is that you have a car. They’re remotely located and irresponsive to observations put forward about lack of doctors’ surgeries or those huge traffic queues for people going to work or school.

Developments of this kind will always meet pushback, not from Nimbys, but from people with genuine concerns about infrastructure and from those who we were speaking about only just yesterday, actually—people whose whole identity is tied up in their sense of landscape. It’s nearly always confrontational between planner and community, and not infrequently divisive.

From my perspective, despite being of mixed stock, there’s no demonstrable thought given to how an estate may meet the differing needs of an individual family over time—things like the adaptability of each type of property, the layout and how accessible are the main rooms to someone who might develop mobility problems. Is there enough space at ground level for an extension, for example? Are there properties on the development—

Wel, wrth gwrs, fe wyddoch nad dyna yw polisi’r Ceidwadwyr bellach, ac rydym yn sôn am gyfnod o 30 mlynedd, sy’n ddwy genhedlaeth mewn perthynas ag adeiladu tai. Nid wyf yn credu ei bod yn deg rhoi’r bai ar y Llywodraeth Geidwadol yn awr am adeg pan oeddwn i yn yr ysgol, ac rwy’n ddigon hen bellach i gael gwyliau Saga.

Mae cost y datblygiadau newydd hyn mewn mannau nad ydynt, efallai, yn y lleoliadau gorau hefyd yn cynnwys elfen o fynd yn uwch na maint elw dymunol y datblygwr. Felly, nid yw pethau fel cytundebau adran 106 a’r ardoll seilwaith newydd, mewn gwirionedd, yn ddigon i dalu costau cyffredinol am newidiadau i’r seilwaith sydd eu hangen yn y mannau hyn sy’n anodd eu datblygu. Ac os ydych wedi bod yn dosbarthu taflenni, rydych yn gwybod y math o le rwy’n ei olygu—nid oes dim o’i le ar y tai, ac maent fel arfer yn gymysgedd dda o ran mathau o stoc hefyd, ond mae’r lefel o amwynderau cymdeithasol yn aml iawn yn isel tu hwnt gan mai’r rhagdybiaeth yw bod gennych gar. Maent wedi’u lleoli’n anghysbell ac nid ydynt yn ymateb i sylwadau a gyflwynwyd ynglŷn â diffyg meddygfeydd neu’r ciwiau traffig enfawr i bobl sy’n mynd i’r gwaith neu i’r ysgol.

Bydd datblygiadau o’r fath bob amser yn wynebu gwrthwynebiad, nid gan bobl sy’n dweud ‘na’ i bopeth yn eu milltir sgwâr eu hunain, ond gan bobl sydd â phryderon go iawn ynglŷn â seilwaith a chan y rhai roeddem yn siarad amdanynt ddoe, mewn gwirionedd—pobl y mae eu hunaniaeth gyfan ynghlwm wrth eu synnwyr o dirwedd. Mae yna wrthdaro bron bob amser rhwng y sawl sy’n cynllunio a’r gymuned, a bydd yn peri rhwyg yn aml.

O’m rhan i, ni roddwyd ystyriaeth amlwg i sut y gall ystad, er ei bod yn cynnwys stoc gymysg, ddiwallu anghenion gwahanol teulu unigol dros amser—pethau fel y gallu i addasu pob math o eiddo, y cynllun llawr a pha mor hygyrch yw’r prif ystafelloedd i rywun a allai ddatblygu problemau symudedd. A oes digon o le ar lefel y ddaear ar gyfer estyniad, er enghraifft? A oes adeiladau yn y datblygiad—

Jenny Rathbone a gododd—

Jenny Rathbone rose—

On Monday, I opened a development of 24 homes on a brownfield site that had been abandoned for years. Do you not think that more of those sorts of small-scale developments, as part of existing communities, are part of the way forward, rather than massive developments plonked in the middle of nowhere with no transport connections?

Ddydd Llun, agorais ddatblygiad o 24 o gartrefi ar safle tir llwyd a oedd wedi heb gael ei ddefnyddio ers blynyddoedd. Onid ydych yn credu mai mwy o’r mathau hynny o ddatblygiadau ar raddfa fach, fel rhan o gymunedau sy’n bodoli’n barod, yw rhan o’r ffordd ymlaen, yn hytrach na datblygiadau enfawr sy’n cael eu sodro yng nghanol unman heb unrhyw gysylltiadau trafnidiaeth?

Yes, with an extra ‘yes’, Jenny. I absolutely do agree with that.

But this issue of adaptability of properties, I think, is something we do definitely need to take seriously, because, so often on these estates, you’ll find that, particularly in the big ones, older people’s properties, if I can call them that—people who want to downsize and may have some mobility problems—tend to be tucked away, on the grounds that it’s nice and quiet, in places where people don’t necessarily see them, where isolation can develop unobserved, where there’s no social space, where young children will never see and come to know the older people on their estates. There are questions like, ‘Is there sufficient parking for care workers to visit?’, for example, and ‘Is there an accessible bus service to the nearest surgery?’ The answer to those questions is, quite often, ‘no.’ These are more densely populated than the estates of the 1960s and 1970s, with which I’m familiar, yet without the level of public transport or other amenities, the sad thing is these estates still don’t even meet demand.

That’s why I’m interested in what David was saying about how families could live differently in towns and cities, not least because density lends itself to mutuals and shared models of ownership, which are very appealing, I think. High-density urban living is not an argument to depopulate rural Wales; it’s not a notion that will necessarily transfer well to the countryside, although rural towns may have something to take from this. I’m thinking of Aberystwyth, where there’s now a provision gap between those run-down HMOs deserted by students and the city-living style flats with their rent that is double that of a house out in the hinterland villages.

I appreciate I’m running out of time, Chair. The Cabinet Secretary knows my views on redeveloping HMOs into proper family homes, so I hope he’ll bear that in mind, but also, perhaps, consider using Help to Buy for refurbishment of homes, which allows our small construction companies—. Only one in five of our houses are built by small builders; they’re built by big conglomerates, normally. Using Help to Buy to refurbish houses in the centre of towns, I think, is a small contribution towards solving the housing problem. Sorry, I hope that’s okay. Thank you.

Ie, gydag ‘ie’ ychwanegol, Jenny. Rwy’n sicr yn cytuno â hynny.

Ond rwy’n credu bod y mater hwn ynglŷn â’r gallu i addasu eiddo yn rhywbeth y mae angen i ni fod o ddifrif yn ei gylch yn bendant oherwydd, yn aml ar yr ystadau hyn, yn enwedig y rhai mawr, fe welwch fod eiddo pobl hŷn, os caf eu galw’n hynny—pobl sydd eisiau symud i dŷ llai ac sydd â rhywfaint o broblemau symudedd o bosibl—yn tueddu i gael eu gosod o’r neilltu, ar y sail ei bod yn braf ac yn dawel, mewn mannau lle nad yw pobl o reidrwydd yn eu gweld, lle y gall arwahanrwydd ddatblygu heb i neb sylwi, lle nad oes gofod cymdeithasol, lle na fydd plant ifanc byth yn gweld nac yn dod i adnabod y bobl hŷn ar eu hystadau. Ceir cwestiynau fel, ‘A oes digon o lefydd parcio i weithwyr gofal ymweld â’r tŷ?’, er enghraifft, ac ‘A oes gwasanaeth bws hygyrch i’r feddygfa agosaf?’ Yr ateb i’r cwestiynau hynny, yn aml iawn, yw ‘nac oes.’ Mae’r rhain yn fwy poblog nag ystadau’r 1960au a’r 1970au, ystadau rwy’n gyfarwydd â hwy, ac eto heb y lefel o drafnidiaeth gyhoeddus neu amwynderau eraill, y peth trist yw nad yw’r ystadau hyn yn ateb y galw o hyd.

Dyna pam fod gennyf ddiddordeb yn yr hyn roedd David yn ei ddweud ynglŷn â sut y gallai teuluoedd fyw’n wahanol mewn trefi a dinasoedd, yn anad dim oherwydd bod dwysedd uwch yn addas ar gyfer cymdeithasau cydfuddiannol a modelau cyd-berchnogaeth, sy’n ddeniadol iawn yn fy marn i. Nid yw bywyd trefol dwysedd uwch yn ddadl dros ddiboblogi ardaloedd gwledig o Gymru; nid yw’n syniad a fydd o reidrwydd yn trosglwyddo’n dda i gefn gwlad, er ei bod yn bosibl y gall trefi gwledig fanteisio ar hyn i ryw raddau. Rwy’n meddwl am Aberystwyth, lle y ceir bwlch bellach yn y ddarpariaeth rhwng tai amlfeddiannaeth dirywiedig a adawyd ar ôl gan fyfyrwyr a’r fflatiau dinesig eu natur gyda’u rhenti sy’n ddwywaith cymaint â rhent tŷ ym mhentrefi’r gefnwlad.

Rwy’n sylweddoli fy mod yn brin o amser, Cadeirydd. Mae Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod beth yw fy safbwynt ar ailddatblygu tai amlfeddiannaeth yn gartrefi priodol ar gyfer teuluoedd, felly rwy’n gobeithio y bydd yn cadw hynny mewn cof, ond hefyd efallai yn ystyried defnyddio Cymorth i Brynu ar gyfer adnewyddu cartrefi, sy’n caniatáu i’n cwmnïau adeiladu bach—. Un o bob pump yn unig o’n tai sy’n cael eu hadeiladu gan adeiladwyr bach; cânt eu hadeiladu gan uwchgwmnïau mawr fel arfer. Mae defnyddio Cymorth i Brynu i adnewyddu tai yng nghanol trefi, rwy’n credu, yn gyfraniad bach tuag at ddatrys y broblem tai. Mae’n ddrwg gennyf, rwy’n gobeithio bod hynny’n iawn. Diolch.

Can I start by thanking the Welsh Conservatives for bringing forward this motion, as, undoubtedly, affordable housing generally, and tackling homelessness in particular, are amongst the biggest issues I think that are facing our country today? Whilst the motion is primarily around house building, I’d like to widen my contribution to focus on the causes of homelessness and possible ways of tackling that problem, of which building affordable homes is one.

Within that, like others, I clearly welcome the commitment from the Welsh Government to build 20,000 new affordable homes by the end of this Assembly, a commitment that I know remains resolute. Contrast that, if you will, to the Tories in England. Their flagship pledge at the time of the launch of their manifesto was that they would build a new generation of social housing, but, within weeks, we witnessed yet another Theresa May weak and wobbly u-turn, with her housing Minister admitting that planned homes would actually be of the significantly less affordable type. Ironic, then, in terms of this motion. Well, possibly. But that’s not the real irony, as far as I’m concerned. When we hear Conservative Members speaking in this Chamber about housing and around problems of homelessness, I wonder when they’re going to have the honesty to acknowledge that their Westminster Government’s austerity measures are a key factor in exacerbating the problems of homelessness in Wales and across the whole of the UK as, incidentally, is the legacy of Thatcher’s Government’s right-to-buy policy that Lee Waters referred to, which decimated social housing stock across the whole of the UK, and from which, 30 years ago or not, we have still not recovered. Those austerity measures that I referred to include the insidious bedroom tax, with the devastating impact on many low-income families. And should the Tories be re-elected tomorrow, we’ll see caps on local housing allowances, which will adversely affect those, particularly, under the age of 35.

Llywydd, only two weeks ago, everyone in this Chamber joined me in condemning the disgraceful practice of landlords offering property rent free or at nominal sums in return for sexual favours, but it is the Westminster Tory policies that are creating an environment where this flourishes. In Wales, at present, nearly 0.25 million people are claiming housing benefits, of which 100,000 are housing association tenants. For those in the greatest need, it is almost certain that the current level of benefits will not cover the cost of rents and service charges, placing the most vulnerable in our society at risk of becoming homeless. So, 20,000 new affordable homes here in Wales would be a significant development, and a Westminster Labour Government after tomorrow, which would reverse the Tory benefit cuts, would help the plight of those facing the prospect of homelessness.

But we also need to address what we can do to help those who are already homeless. As I’ve mentioned before, I spent some time over the winter helping at the night shelter in Merthyr Tydfil, and that brought home to me very starkly the cycle of despair into which the homeless can often fall. With no fixed address, it is very hard to gain employment, and even for those able to gain employment and able to put aside enough to rent a property, the very fact of their homeless status means that many prospective landlords are unwilling to accept bond payments from them and they are generally unable to provide a guarantor for their tenancy. One solution to this particular problem could be the greater use of the Government or local authority acting as the guarantor of last resort for such tenancies—a scheme that I know has operated successfully in some parts of the country. I’m pleased that the Cabinet Secretary recently joined me in applauding the initiative by Merthyr Valleys Homes in trialling the use of shipping containers for conversion into temporary accommodation: something that, perhaps, other local authority areas could also look at.

And then, of course, there are examples from other countries—David Melding did touch on that—of innovative approaches to tackling housing shortages that we should look at and give serious consideration to. In France, there is the IGLOO approach, and I assure you that’s not about building ice houses. That’s an initiative developed by representatives of social housing federations, social integration groups and trade unions, looking specifically at the provision of housing for vulnerable and excluded households. In Finland, a rare example of a European country where homelessness has decreased, there is ‘housing first’, which is a staircase model, supporting the transition of people from the street to night shelter, to hostel, to transitional housing units and then into their own independent accommodation.

So, in conclusion, deputy Llywydd, let’s of course have the discussions about the need for new affordable homes, but rather than getting bogged down on the methodology of just calculating the numbers needed, let’s also commit to tackling the underlying causes of our housing problems.

A gaf fi gychwyn drwy ddiolch i’r Ceidwadwyr Cymreig am gyflwyno’r cynnig hwn, gan fod tai fforddiadwy yn gyffredinol, yn ddi-os, a mynd i’r afael â digartrefedd yn benodol, ymhlith y materion mwyaf, rwy’n credu, sy’n wynebu ein gwlad heddiw? Er bod y cynnig yn ymwneud yn bennaf ag adeiladu tai, hoffwn ehangu fy nghyfraniad i ganolbwyntio ar yr hyn sy’n achosi digartrefedd a ffyrdd posibl o fynd i’r afael â’r broblem honno, ac mae adeiladu tai fforddiadwy yn un ohonynt.

O fewn hynny, fel eraill, rwy’n sicr yn croesawu’r ymrwymiad gan Lywodraeth Cymru i adeiladu 20,000 o gartrefi fforddiadwy newydd erbyn diwedd tymor y Cynulliad hwn, ymrwymiad y gwn ei fod yn parhau’n gadarn. Cyferbynnwch hynny, os mynnwch, â’r Torïaid yn Lloegr. Eu haddewid blaenllaw ar adeg lansio eu maniffesto oedd y byddent yn adeiladu cenhedlaeth newydd o dai cymdeithasol, ond o fewn wythnosau, buom yn dyst i dro pedol gwan a sigledig arall gan Theresa May, gyda’i Gweinidog tai yn cyfaddef y byddai’r tai a gynlluniwyd o fath a fyddai gryn dipyn yn llai fforddiadwy mewn gwirionedd. Eironig, felly, o safbwynt y cynnig hwn. Wel, o bosibl. Ond nid dyna’r eironi go iawn o’m rhan i. Pan fyddwn yn clywed Aelodau Ceidwadol yn siarad yn y Siambr hon am dai ac am broblemau digartrefedd, rwy’n meddwl tybed pryd y byddant yn magu’r gonestrwydd i gydnabod bod mesurau caledi eu Llywodraeth hwy yn San Steffan yn ffactor allweddol sy’n gwaethygu problemau digartrefedd yng Nghymru ac ar draws y DU gyfan, fel effeithiau polisi hawl i brynu Llywodraeth Thatcher y cyfeiriodd Lee Waters ato, gyda llaw, polisi a anrheithiodd y stoc dai cymdeithasol ar draws y DU gyfan, ac nid ydym, 30 mlynedd yn ôl neu beidio, wedi dod dros hynny hyd heddiw. Mae’r mesurau caledi y cyfeiriais atynt yn cynnwys y dreth ystafell wely ddichellgar, gyda’r effaith ddinistriol ar lawer o deuluoedd incwm isel. Ac os caiff y Torïaid eu hailethol yfory, byddwn yn gweld capiau ar lwfansau tai lleol a fydd yn niweidio pobl o dan 35 oed yn arbennig.

Llywydd, bythefnos yn ôl yn unig, ymunodd pawb yn y Siambr hon â mi i gondemnio arfer gwarthus landlordiaid sy’n cynnig eiddo’n ddi-rent neu am bris isel yn gyfnewid am ffafrau rhywiol, ond polisïau Torïaidd yn San Steffan sy’n creu amgylchedd i hyn allu ffynnu. Yng Nghymru, ar hyn o bryd, mae bron i 0.25 miliwn o bobl yn hawlio budd-daliadau tai, ac mae 100,000 ohonynt yn denantiaid cymdeithasau tai. I’r rhai sydd â’r angen mwyaf, mae bron yn sicr na fydd y lefel bresennol o fudd-daliadau yn talu am gost rhenti a thaliadau gwasanaeth, gan roi’r bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas mewn perygl o fod yn ddigartref. Felly, byddai 20,000 o gartrefi fforddiadwy newydd yma yng Nghymru yn ddatblygiad arwyddocaol, a byddai Llywodraeth Lafur yn San Steffan ar ôl yfory, a fyddai’n gwrthdroi toriadau budd-daliadau’r Torïaid, yn helpu’r rhai sy’n wynebu’r posibilrwydd o fod yn ddigartref.

Ond mae angen i ni hefyd fynd i’r afael â’r hyn y gallwn ei wneud i helpu’r rhai sydd eisoes yn ddigartref. Fel y soniais o’r blaen, treuliais rywfaint o amser dros y gaeaf yn helpu yn y lloches nos ym Merthyr Tudful, a deuthum yn ymwybodol iawn yn sgil hynny o’r cylch o anobaith y gall pobl ddigartref ddisgyn iddo yn aml. Heb unrhyw gyfeiriad sefydlog, mae’n anodd iawn dod o hyd i waith, a hyd yn oed i’r rhai sy’n gallu dod o hyd i waith ac yn gallu rhoi digon o’r neilltu i rentu eiddo, mae’r ffaith eu bod yn ddigartref yn golygu bod llawer o ddarpar landlordiaid yn amharod i dderbyn taliadau bond ganddynt ac yn gyffredinol ni allant ddarparu gwarantwr ar gyfer eu tenantiaeth. Un ateb i’r broblem benodol hon, o bosibl, fyddai gwneud mwy o ddefnydd o’r Llywodraeth neu’r awdurdod lleol i weithredu fel gwarantwr dewis olaf ar gyfer tenantiaethau o’r fath—cynllun y gwn ei fod wedi gweithredu’n llwyddiannus mewn rhai rhannau o’r wlad. Rwy’n falch fod Ysgrifennydd y Cabinet wedi ategu fy nghanmoliaeth yn ddiweddar i fenter Cartrefi Cymoedd Merthyr sy’n treialu’r defnydd o gynwysyddion llongau i’w troi’n llety dros dro: rhywbeth y gallai ardaloedd awdurdodau lleol eraill edrych arno hefyd o bosibl.

Ac yna, wrth gwrs, ceir enghreifftiau o wledydd eraill—cyffyrddodd David Melding ar hyn—o ddulliau arloesol i fynd i’r afael â phrinder tai y dylem edrych arnynt a’u hystyried o ddifrif. Yn Ffrainc, mae dull IGLOO, ac rwy’n eich sicrhau nad yw hynny’n ymwneud ag adeiladu tai o iâ. Dyna fenter a ddatblygwyd gan gynrychiolwyr ffederasiynau tai cymdeithasol, grwpiau integreiddio cymdeithasol ac undebau llafur, gan edrych yn benodol ar ddarparu tai ar gyfer teuluoedd sy’n agored i niwed ac sydd wedi’u hallgáu. Yn y Ffindir, enghraifft brin o wlad Ewropeaidd lle mae lefelau digartrefedd wedi gostwng, ceir cynllun ‘tai yn gyntaf’, sef model grisiau sy’n cefnogi’r broses o drosglwyddo pobl oddi ar y stryd i loches nos, i hostel, i unedau tai trosiannol ac yna i’w llety annibynnol eu hunain.

Felly, i gloi, dirprwy Lywydd, gadewch i ni gael y trafodaethau am yr angen am dai fforddiadwy newydd wrth gwrs, ond yn hytrach na chael ein llethu gan fethodoleg cyfrifo’r niferoedd sydd eu hangen, gadewch i ni hefyd ymrwymo i fynd i’r afael ag achosion sylfaenol ein problemau tai.

I welcome the opportunity to contribute to this debate. I could spend my whole contribution trying to take apart the Member for Merthyr’s various accusations. I do think that one accusation is beneath her, in fairness: the accusation she put to the Conservatives that the reason people sell their bodies for housing is because of Conservative policies. I do think that is something that I hope she will reflect on, and maybe come to a more considered point of view.

It is a fact, as David Melding said in his opening remarks, that a whole-market solution is what is required. Because actually, if you look at housing in isolation in one part of it, you will never solve the overall dynamics in the housing market, which is: we haven’t got enough houses—full stop. That is the simple equation. As David pointed out, if we carry on on the current trajectory, and you actually do hit your targets—and there’s not much evidence that you are hitting targets—we’re going to be 66,000 houses short by the year 2030. I think I heard you correctly—or 2031, as such, then. And that’s just on a Wales basis. That’s a huge deficit in the market. Ultimately, for first-time buyers, retirees and those in the middle, that’s going to create a huge pressure on price and make it more unaffordable for people to actually get onto the housing ladder and their stake in society, whether that will be in the rented sector or in the purchase sector. Hopefully, we can all agree with that.

What is disappointing is the current approach of the Welsh Government. I know that, since May of last year, we’ve had the EU referendum, we’ve had the local government elections, and we’re now—tomorrow—going to have the general election, but actually, this Government is in its infancy, if you like; it should be blazing a trail with bright, new ideas coming forward to answer one of the great challenges that we, as a society, do face: how are we going to provide that mixed housing solution? I can see the Cabinet Secretary saying ‘We are’. The evidence is not there, Cabinet Secretary. It clearly is not there, especially when you look at the issues that people are finding in any community the length and breadth of Wales of not being able to secure that roof over their head—that opportunity to have their stake in society. I hope that the Cabinet Secretary will—

Rwy’n croesawu’r cyfle i gyfrannu yn y ddadl hon. Gallwn dreulio fy nghyfraniad cyfan yn ceisio tynnu gwahanol gyhuddiadau’r Aelod dros Ferthyr yn ddarnau. Rwy’n credu bod un cyhuddiad islaw ei hurddas â bod yn deg: y cyhuddiad yn erbyn y Ceidwadwyr mai polisïau Ceidwadol yw’r rheswm pam y bydd pobl yn gwerthu eu cyrff am do dros eu pennau. Rwy’n credu bod hwnnw’n rhywbeth y gobeithiaf y bydd yn myfyrio yn ei gylch, ac yn dod i safbwynt mwy ystyriol o bosibl.

Mae’n ffaith, fel y dywedodd David Melding yn ei sylwadau agoriadol, mai ateb marchnad gyfan yw’r hyn sydd ei angen. Oherwydd mewn gwirionedd, os edrychwch ar y maes tai ar ei ben ei hun mewn un rhan ohono, ni fyddwch byth yn datrys y ddynameg gyffredinol yn y farchnad dai, sef: nid oes gennym ddigon o dai—a dyna ddiwedd arni. Dyna’r hafaliad syml. Fel y dywedodd David, os ydym yn parhau ar y llwybr presennol, a’ch bod mewn gwirionedd yn cyrraedd eich targedau—ac nid oes llawer o dystiolaeth eich bod yn cyrraedd y targedau—bydd diffyg o 66,000 o dai erbyn y flwyddyn 2030. Rwy’n credu fy mod wedi eich clywed yn iawn—neu 2031, fel y cyfryw, felly. Ac ar sail Cymru’n unig y mae hynny. Mae’n ddiffyg enfawr yn y farchnad. Yn y pen draw, ar gyfer prynwyr am y tro cyntaf, ymddeoledigion a’r rhai yn y canol, bydd hynny’n creu pwysau enfawr ar brisiau ac yn ei gwneud yn fwy anfforddiadwy i bobl gamu ar yr ysgol dai a chael eu cyfran yn y gymdeithas, boed hynny yn y sector rhentu neu yn y sector prynu. Gobeithio y gallwn i gyd gytuno â hynny.

Yr hyn sy’n siomedig yw dull Llywodraeth Cymru o weithredu ar hyn o bryd. Ers mis Mai y llynedd, gwn ein bod wedi cael refferendwm yr UE, rydym wedi cael yr etholiadau llywodraeth leol, ac rydym yn awr—yfory—yn mynd i gael yr etholiad cyffredinol, ond mewn gwirionedd, mae’r Llywodraeth hon yn ei babandod, os mynnwch; dylai fod yn torri cwys newydd ac yn cyflwyno syniadau disglair, da i ateb un o’r heriau mawr rydym ni, fel cymdeithas, yn eu hwynebu: sut y gallwn ddarparu’r ateb tai cymysg hwnnw? Gallaf weld Ysgrifennydd y Cabinet yn dweud ‘Rydym yn gwneud hynny’. Nid yw’r dystiolaeth yno, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae’n amlwg nad yw yno, yn enwedig pan edrychwch ar y problemau y mae pobl yn eu canfod ym mhob cymuned ar hyd a lled Cymru o fethu sicrhau to uwch eu pennau—y cyfle hwnnw i gael cyfran yn y gymdeithas. Gobeithio y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn—

Jenny Rathbone a gododd—

Jenny Rathbone rose—

I’ll take the intervention in a minute, Jenny. I hope the Cabinet Secretary, in his contribution today, will talk—because it has been brought forward about the spatial planning that was brought forward by the then Minister, Andrew Davies, but I think now has moved into the national development framework—about how that is developing, to look at planning on a regional basis. Because it is fair to say that, sometimes, councils are very parochial in the way they look, trying to meet the overall demand of what we as a country and we as a society need. I’ll take the intervention.

Fe gymeraf ymyriad mewn munud, Jenny. Rwy’n gobeithio y bydd Ysgrifennydd y Cabinet, yn ei gyfraniad heddiw, yn siarad—oherwydd soniwyd am y cynlluniau gofodol a gyflwynwyd gan y Gweinidog ar y pryd, Andrew Davies, ond sydd bellach wedi symud i’r fframwaith datblygu cenedlaethol, rwy’n credu—ynglŷn â sut y mae hwnnw’n datblygu, i edrych ar gynllunio ar sail ranbarthol. Oherwydd mae’n deg dweud bod cynghorau, ar brydiau, yn blwyfol iawn yn y ffordd y maent yn edrych, gan geisio ateb y galw cyffredinol o ran yr hyn rydym ni fel gwlad ac rydym ni fel cymdeithas ei angen. Fe gymeraf yr ymyriad.

Thank you very much. Will you agree with me that there are three challenges? One is the absolute unaffordability of housing. If we’ve got 0.25 million people on housing benefit, that tells you that the cost of homes is completely unaffordable, and it’s certainly not possible for people on average earnings to be able to afford a mortgage at current prices.

No. 2: we need to ensure that we’ve got a release of brownfield sites—you know, all public bodies and some private bodies are sitting on land that they could be releasing for housing. No. 3: we need to get the financiers to release the money for the imaginative schemes, particularly carbon neutral schemes, which are readily made in Wales, available and tried and tested, which I’m sure people want to live in if it’s going to cut their energy bills massively by having these warm homes.

Diolch yn fawr iawn. A ydych yn cytuno bod yna dair her? Y gyntaf yw’r ffaith fod tai yn gwbl anfforddiadwyedd. Os oes gennym 0.25 miliwn o bobl yn derbyn budd-dal tai, mae hynny’n dweud wrthych fod cost tai’n gwbl anfforddiadwy, ac yn sicr nid yw’n bosibl i bobl ar enillion cyfartalog allu fforddio morgais ar y prisiau cyfredol.

Rhif 2: mae angen inni sicrhau bod safleoedd tir llwyd yn cael eu rhyddhau—wyddoch chi, mae pob corff cyhoeddus a rhai cyrff preifat yn eistedd ar dir y gellid ei ryddhau ar gyfer tai. Rhif 3: mae angen inni gael yr arianwyr i ryddhau’r arian ar gyfer y cynlluniau creadigol, yn enwedig cynlluniau carbon niwtral, sy’n cael eu creu mor rhwydd yng Nghymru, ac sydd ar gael ac wedi cael eu profi, ac rwy’n siŵr y bydd pobl eisiau byw ynddynt os yw cael y cartrefi cynnes hyn yn mynd i leihau eu biliau ynni’n aruthrol.

I wouldn’t disagree with much of what you’ve just said there, to be honest with you. It goes back to the point that I’ve been making: it is a supply-and-demand situation that we face. That’s why I hope the Cabinet Secretary will use his opportunity today, when I’ve talked about the national development framework that I believe is quite central to the way the Government is going to drive some of the bigger schemes regionally that could unleash considerable amounts of money to develop infrastructure projects, such as transport infrastructure projects, and co-sponsor the metro scheme here in south Wales, in particular—. I think I’m correct in saying that, and I’m looking for clarification from the Cabinet Secretary, because, obviously, that section 106 levying of moneys out of developments is well understood locally, and with the current constraints on public finances, we know the public purse just hasn’t got the money to develop a lot of these infrastructure opportunities.

It is a fact that, when I go around my own area of South Wales Central—and that has been very contentious about house building, especially in the Cardiff area—actually most people get that we need more houses. What they are vehemently opposed to is large developments built without the solutions being put in place in the first place—you know, the transport infrastructure, the GP surgeries, the education. If people can have confidence that those solutions are there, by and large they are accepting that there is a need for housing. I should have declared an interest here because I’ve got four young children. Well, not young children—they’re in their teens now, going into their twenties. In a couple of years’ time, they are going to be looking to get their foot on the property ladder as well. I’m sure many Members in this Chamber are in the same situation. You do look at the pricing of housing at the moment and the way that people are going to be able to afford it going forward, and there is a disconnect with the way that people can afford to get their stake in society. Because from a Conservative point of view, that’s how I see housing: it’s a stake in society—your stake in the community. We want to make sure that we can unlock that door of opportunity. As David said in his opening remarks, it is also a massive driver of training potential, economic development and regeneration.

So, I do hope, when we get to the other side of tomorrow—the general election—and we put the three elections behind us that we’ve had in the last 12 months, that actually politically in this institution we can radically embrace some of the radical solutions that we will require to meet the housing deficit that we have the length and breadth of Wales. Because if we don’t, we’re going to be left behind as a country. And with the development of metro mayors across the border, which is developing huge infrastructure projects and regeneration opportunities based around housing developments, then those big multinationals, whether we like them or not, will take their investment on the eastern side of Offa’s Dyke, and won’t come into the western side of Offa’s Dyke, and that’ll be a missed opportunity, not just for this Government, but for the people of Wales.

Ni fyddwn yn anghytuno â llawer o’r hyn rydych wedi’i ddweud yn y fan honno, â bod yn onest gyda chi. Mae’n mynd yn ôl at y pwynt rwyf wedi bod yn ei wneud: rydym yn wynebu sefyllfa cyflenwad a galw. Dyna pam rwy’n gobeithio y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn defnyddio’i gyfle heddiw, pan soniais am y fframwaith datblygu cenedlaethol y credaf ei fod yn gwbl ganolog i’r ffordd y bydd y Llywodraeth yn sbarduno rhai o’r cynlluniau mwy yn rhanbarthol a allai ryddhau symiau sylweddol o arian i ddatblygu prosiectau seilwaith, megis prosiectau seilwaith trafnidiaeth, a chyd-noddi’r cynllun metro yma yn ne Cymru, yn enwedig—. Rwy’n credu fy mod yn gywir yn dweud hynny, ac rwy’n edrych am eglurhad gan Ysgrifennydd y Cabinet, oherwydd, yn amlwg, mae’r broses honno o godi arian o ddatblygiadau yn ôl adran 106 yn un a ddeallir yn dda yn lleol, a chyda’r cyfyngiadau presennol ar gyllid cyhoeddus, gwyddom nad oes gan bwrs y wlad yr arian i ddatblygu llawer o’r cyfleoedd seilwaith hyn.

Mae’n ffaith, pan fyddaf yn mynd o gwmpas fy ardal yng Nghanol De Cymru—ac mae hynny wedi bod yn ddadleuol iawn o ran adeiladu tai, yn enwedig yn ardal Caerdydd—fod y rhan fwyaf o bobl yn deall ein bod angen mwy o dai mewn gwirionedd. Yr hyn y maent yn ei wrthwynebu’n ffyrnig yw datblygiadau mawr yn cael eu hadeiladu heb i’r atebion gael eu rhoi ar waith yn y lle cyntaf—wyddoch chi, y seilwaith trafnidiaeth, y meddygfeydd meddygon teulu, yr addysg. Os gall pobl fod yn hyderus fod yr atebion hynny yno, ar y cyfan, maent yn derbyn bod yna angen am dai. Dylwn fod wedi datgan buddiant yma oherwydd mae gennyf bedwar o blant ifanc. Wel, nid plant ifanc—maent yn eu harddegau bellach, ar drothwy eu hugeiniau. Mewn blwyddyn neu ddwy, byddant yn awyddus i gamu ar yr ysgol eiddo hefyd. Rwy’n siŵr fod llawer o’r Aelodau yn y Siambr hon yn yr un sefyllfa. Rydych yn edrych ar brisiau tai ar hyn o bryd a’r ffordd y mae pobl yn mynd i allu eu fforddio yn y dyfodol, ac mae yna ddatgysylltiad o ran y ffordd y gall pobl fforddio cael eu cyfran yn y gymdeithas. Oherwydd o safbwynt Ceidwadol, dyna sut rwy’n gweld tai: mae’n gyfran yn y gymdeithas—eich cyfran chi yn y gymuned. Rydym eisiau gwneud yn siŵr ein bod yn gallu datgloi’r drws sy’n cynnig y cyfle hwnnw. Fel y dywedodd David yn ei sylwadau agoriadol, mae hefyd yn sbardun enfawr i botensial hyfforddi, datblygu economaidd ac adfywio.

Felly, rwy’n gobeithio, pan gyrhaeddwn yr ochr draw i yfory—yr etholiad cyffredinol—a phan fyddwn yn rhoi’r tri etholiad rydym wedi’u cael yn y 12 mis diwethaf y tu ôl i ni mewn gwirionedd, y gallwn yn wleidyddol yn y sefydliad hwn roi croeso mawr i rai o’r atebion radical y byddwn eu hangen i ateb y prinder tai sydd gennym ar hyd a lled Cymru. Oherwydd os nad ydym yn gwneud hynny, byddwn yn cael ein gadael ar ôl fel gwlad. A chyda datblygiad y meiri metro dros y ffin, sy’n datblygu prosiectau seilwaith a chyfleoedd adfywio anferth yn seiliedig ar ddatblygiadau tai, yna bydd y cwmnïau rhyngwladol mawr hynny, pa un a ydym yn eu hoffi neu beidio, yn buddsoddi ar yr ochr ddwyreiniol i Glawdd Offa, ac ni fyddant yn dod yn agos at ochr orllewinol Clawdd Offa, a bydd hwnnw’n gyfle a gollir, nid yn unig i’r Llywodraeth hon, ond i bobl Cymru.

Thank you, Chair, and thanks to the Conservatives for bringing today’s debate on a very important issue of affordable housing, and in particular affordable housing for young people. There are a variety of different ways in which we can take measures to help young people onto the housing ladder, some of which have been tried by the Government here in Cardiff Bay, but problems persist. The major problem that has been identified by other speakers today is house price inflation outstripping wage increases. So, house prices, even in the south Wales Valleys, which a few years ago were known for relatively low prices, are now beyond the reach of many young people.

The average new build in the Rhondda and Cynon valleys seems to be about £160,000 currently. Average wages for young people are probably between about £15,000, which is roughly the minimum wage level, and £20,000. So, as was identified just now—I think Jenny mentioned it as well—the massive problem is getting from those wage levels on to the kind of money that’s needed to get on the housing ladder. You’ve got two problems: one is saving for the deposit and the other is getting a mortgage on a relatively low salary. So, for many young people, new builds are now way out of their price range. Old terraced houses in the Valleys can still be purchased in some places for about £60,000. But Help to Buy only applies to new build. So, I wonder: should there be any extension of this provision or should there be a similar scheme applying to old build properties to help young people get onto the housing ladder through moving into old houses—relatively old houses?

We do have the Government’s schemes at the moment, one of which is rent to own. I have struggled to find much information on this, and Hannah Blythyn raised the issue recently in the Chamber that information on Help to Buy and rent to own was often difficult to access. Many people are simply not aware of rent to own in my experience, and there is very little information on the Government’s own website about this scheme. So, is anything being done to better publicise these schemes?

One of Plaid’s amendments deals with letting agency fees, which is also presenting a problem for young people, as their amendment recognises. We have wanted a ban on unwanted letting agency fees as well in the past. Now, the Minister has intimated recently, I think, that he would be sympathetic to possibly supporting a private Member’s Bill on this subject, and I think he also said he was looking at the evidence from Scotland, where they did bring in a letting agency ban. There were worries that that might drive up rents, as landlords and agencies seek to recoup the lost fees by simply putting up rents, but I’m not sure there was any evidence to suggest that that was happening. So, I wonder: has the Minister now had time to assess the situation that exists in Scotland, and what are his thoughts now on the letting agency fees situation? Thanks.

Diolch, Gadeirydd, a diolch i’r Ceidwadwyr am gyflwyno’r ddadl heddiw ar fater tra phwysig tai fforddiadwy, ac yn arbennig tai fforddiadwy ar gyfer pobl ifanc. Mae yna amryw o ffyrdd gwahanol y gallwn roi camau ar waith i helpu pobl ifanc i gamu ar yr ysgol dai, ac mae rhai ohonynt wedi cael eu profi gan y Llywodraeth yma ym Mae Caerdydd, ond mae problemau’n parhau. Y broblem fawr a nodwyd gan siaradwyr eraill heddiw yw bod chwyddiant prisiau tai yn fwy na chodiadau cyflog. Felly, mae prisiau tai, hyd yn oed yng Nghymoedd de Cymru, a oedd yn enwog am eu prisiau tai cymharol isel ychydig flynyddoedd yn ôl, bellach y tu hwnt i gyrraedd llawer o bobl ifanc.

Mae’n ymddangos bod yr adeilad newydd cyfartalog yng nghymoedd y Rhondda a Chwm Cynon oddeutu £160,000 ar hyn o bryd. Mae cyflogau cyfartalog pobl ifanc, yn ôl pob tebyg, rhwng tua £15,000, sef lefel yr isafswm cyflog yn fras, ac £20,000. Felly, fel y nodwyd yn awr—rwy’n credu bod Jenny wedi’i grybwyll hefyd—y broblem anferth yw symud o’r lefelau cyflog hynny i’r math o arian sydd ei angen i gamu ar yr ysgol dai. Mae gennych ddwy broblem: un yw cynilo ar gyfer y blaendal a’r llall yw cael morgais ar gyflog cymharol isel. Felly, i lawer o bobl ifanc, mae adeiladau newydd bellach ymhell y tu hwnt i’w hystod pris. Gellir prynu hen dai teras yn y Cymoedd mewn rhai lleoedd am oddeutu £60,000 o hyd. Ond nid yw Cymorth i Brynu ond yn berthnasol i adeiladau newydd. Felly, rwy’n meddwl tybed: a ddylid estyn y ddarpariaeth hon mewn rhyw ffordd neu a ddylid cael cynllun tebyg sy’n berthnasol i hen dai i helpu pobl ifanc i gamu ar yr ysgol dai drwy symud i hen dai—tai cymharol hen?

Mae gennym gynlluniau Llywodraeth ar hyn o bryd, ac un ohonynt yw rhentu i brynu. Rwyf wedi cael trafferth dod o hyd i lawer o wybodaeth am hyn, a chrybwyllodd Hannah Blythyn y mater yn ddiweddar yn y Siambr fod gwybodaeth ar Cymorth i Brynu a rhentu i brynu yn aml yn anodd cael gafael arni. Yn syml iawn, nid yw llawer o bobl yn gwybod am rentu i brynu yn fy mhrofiad i, ac nid oes llawer o wybodaeth ar wefan y Llywodraeth ei hun am y cynllun hwn. Felly, a oes unrhyw beth yn cael ei wneud i roi cyhoeddusrwydd gwell i’r cynlluniau hyn?

Mae un o welliannau Plaid Cymru yn ymdrin â ffioedd asiantaethau gosod tai, sydd hefyd yn broblem i bobl ifanc, fel y mae eu gwelliant yn cydnabod. Rydym wedi bod eisiau gwahardd ffioedd asiantaethau gosod tai diangen yn y gorffennol hefyd. Nawr, mae’r Gweinidog wedi awgrymu yn ddiweddar, rwy’n credu, y byddai’n ystyried cefnogi Bil Aelod preifat ar y pwnc hwn, ac rwy’n credu ei fod hefyd wedi dweud ei fod yn edrych ar y dystiolaeth o’r Alban, lle maent wedi cyflwyno gwaharddiad ar ffioedd asiantaethau gosod tai. Roedd pryderon y gallai hynny wthio rhenti i fyny, wrth i landlordiaid ac asiantaethau geisio adennill y ffioedd a gollir drwy godi rhenti, ond nid wyf yn siŵr a oedd unrhyw dystiolaeth i awgrymu bod hynny’n digwydd. Felly, rwy’n meddwl tybed: a yw’r Gweinidog wedi cael amser i asesu’r sefyllfa sy’n bodoli yn yr Alban bellach, a beth yw ei safbwynt yn awr ar y sefyllfa sy’n ymwneud â ffioedd asiantaethau gosod tai? Diolch.

I’d like now to call on the Cabinet Secretary for Communities and Children, Carl Sargeant.

Hoffwn alw yn awr ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant, Carl Sargeant.

Thank you, Deputy Llywydd, and I thank and welcome this debate today from the Conservative Party. The availability of sustainable housing is a key priority for this Government, and even the UK Government appears now to be waking up to the importance of this issue, judging by their recent White Paper. We welcome their belated conversion. Indeed, Dawn Bowden was right about the launch of the White Paper and the targets within that, only for, a few weeks later, those targets to be dropped by Theresa May and her team.

We recognise the challenges that exist in the Welsh housing sector, Llywydd, based on the principal projection of need in the Holmans report. Wales has, with 5,300 market housing completions a year over the last two years, achieved the numbers identified in that sector, and we will work to increase that still further.

I listened very carefully to David Melding’s contribution, and again very eloquently delivered, but he does live in his own housing bubble, it appears, with his numbers that he chooses to bring to this Chamber. Indeed, Donald Trump would be proud of the fake news-style numbers that the Member uses. Let me share with the Members in the Chamber the real situation of housing, particularly under the Conservative administration. House building under the Tories has fallen to its lowest peacetime level since the 1920s. I know they don't like talking about the 1980s or the 1970s, but let's give some numbers here. An analysis of house building going back more than a century shows that recent Conservative rule, under Cameron and May, has seen the lowest average house build since Stanley Baldwin—your friends again—in Downing Street in 1923. Official statistics; not mine—this was from the House of Commons Library.

An average of 127,000 homes a year have been built in England and Wales since the Tories took office in 2010. [Interruption.] They're all gabbling; they don't like it. The facts are the facts. This is the lowest level of any Government since 1923 that's delivered anything. The target for the housing Bill was dropped by the UK Government under the flagship policy—

Diolch, Dirprwy Lywydd, ac rwy’n diolch ac yn croesawu’r ddadl hon heddiw gan y Blaid Geidwadol. Mae argaeledd tai cynaliadwy yn flaenoriaeth allweddol i’r Llywodraeth hon, ac mae Llywodraeth y DU hyd yn oed i’w gweld yn agor ei llygaid i bwysigrwydd y mater hwn bellach, a barnu wrth eu Papur Gwyn diweddar. Rydym yn croesawu eu troedigaeth yn hwyr yn y dydd. Yn wir, roedd Dawn Bowden yn gywir ynglŷn â lansio’r Papur Gwyn a’r targedau yn hwnnw, dim ond er mwyn i’r targedau hynny gael eu gollwg gan Theresa May a’i thîm ychydig wythnosau yn ddiweddarach.

Rydym yn cydnabod yr heriau sy’n bodoli yn y sector tai yng Nghymru, Llywydd, yn seiliedig ar y prif amcanestyniad o angen yn adroddiad Holmans. Mae Cymru, gyda 5,300 o dai y flwyddyn wedi’u cwblhau ar y farchnad agored dros y ddwy flynedd ddiwethaf, wedi cyrraedd y nifer a nodwyd yn y sector hwnnw, a byddwn yn gweithio i’w godi ymhellach eto.

Gwrandewais yn astud iawn ar gyfraniad David Melding, ac unwaith eto cyflwynodd ei ddadl yn huawdl iawn, ond mae’n byw yn ei swigen dai ei hun, mae’n ymddangos, gyda’r rhifau y mae’n dewis eu cyflwyno i’r Siambr hon. Yn wir, byddai Donald Trump yn falch o’r rhifau newyddion ffug y mae’r Aelod yn eu defnyddio. Gadewch i mi rannu’r sefyllfa dai go iawn gyda’r Aelodau yn y Siambr, yn enwedig o dan y weinyddiaeth Geidwadol. Mae adeiladu tai o dan y Torïaid wedi gostwng i’w lefel isaf mewn cyfnod o heddwch ers y 1920au. Rwy’n gwybod nad ydynt yn hoffi siarad am yr 1980au neu’r 1970au, ond gadewch i ni roi rhai rhifau yma. Mae dadansoddiad o adeiladu tai sy’n mynd yn ôl dros ganrif yn dangos mai o dan y Llywodraethau Ceidwadol diweddar, o dan Cameron a May, y gwelwyd y lefel gyfartalog isaf o adeiladu tai ers Stanley Baldwin—eich ffrindiau chi unwaith eto—yn Stryd Downing ym 1923. Ystadegau swyddogol; nid fy rhai i—daeth hyn o Lyfrgell Tŷ’r Cyffredin.

Adeiladwyd 127,000 o gartrefi y flwyddyn ar gyfartaledd yng Nghymru a Lloegr ers i’r Torïaid ddod i rym yn 2010. [Torri ar draws.] Maent i gyd yn brygawthan; nid ydynt yn ei hoffi. Y ffeithiau yw’r ffeithiau. Dyma’r lefel isaf a gyflawnwyd gan unrhyw Lywodraeth ers 1923. Cafodd Llywodraeth y DU wared ar y targed ar gyfer y Bil tai o dan y polisi blaenllaw—

David Melding a gododd—

David Melding rose—

I'm more than happy to give way to the Member.

Rwy’n fwy na pharod i ildio i’r Aelod.

I do thank the Minister for putting on the record that we do not build enough houses in the United Kingdom. He's right on that, and, you know, I've heard his reflections on past Conservative Governments. In the current Conservative manifesto, there's a commitment to build 1.5 million homes between now and 2022. That would mean 75,000 more homes in Wales in that same period. You will build less than half that. Do you think your response is adequate?

Diolch i’r Gweinidog am gofnodi nad ydym yn adeiladu digon o dai yn y Deyrnas Unedig. Mae’n iawn i ddweud hynny, a wyddoch chi, rwyf wedi clywed ei fyfyrdodau ar Lywodraethau Ceidwadol y gorffennol. Ym maniffesto presennol y Ceidwadwyr, mae yna ymrwymiad i adeiladu 1.5 miliwn o gartrefi rhwng yn awr a 2022. Byddai hynny’n golygu 75,000 yn fwy o gartrefi yng Nghymru yn yr un cyfnod. Byddwch yn adeiladu llai na hanner hynny. A ydych yn credu bod eich ymateb yn ddigonol?

Why would we start believing you now, when we've seen Theresa May turn on her policies year on year? The facts are that, since 1923, you are lower in this term of government than any other Government, Labour or Conservative. You've got not a leg to stand on.

I acknowledge more needs to be done, Llywydd, to meet the needs for social housing, and I am committed to doing all we can to achieve this. Welsh Government interventions cannot solely be responsible for delivering every home in Wales, either, but we are investing record levels of funding in this term of government—£1.3 billion to support the housing sector across tenures. I am proud of the record in supporting both social and market housing. In the last term of government, we set a target of 10,000 affordable homes, and we were able to deliver 11,500. I think, Andrew, in your contribution, you failed to recognise that we exceeded the targets that we’d set in our last term of government. And in this term of government, we set a target of delivering 20,000 affordable homes, including 6,000 through Help to Buy. The inclusion of Help to Buy reflects the success of the scheme and the importance we are placing on helping those who, as many made reference to, wish to become home owners, as well as those who require social housing.

Amongst those who wish to become home owners, we know there are people who aspire to own their own home but cannot save the deposit while often paying high rates in the private sector. And officials are in the process of developing a scheme, rent to own—that's why the Member won't find anything online, because we haven't launched the scheme yet, but we will be over these next coming months—which will help people to achieve home ownership without any deposit, provided they can afford the market rent.

We rely on our partners in local authorities, housing associations and the private sector to construct the homes we need in Wales, and we all need to listen to, and act on, some of the issues they face in seeking to build more homes. Government, Assembly Members, local councillors, house builders must be willing to work together to address the barriers to house building. I was particularly interested in the contributions of the Conservative Members. I mean, half of the millionaires on the front row, Llywydd, have written to me complaining about housing developments in the past. So, one minute they want housing, and the next minute they don't want housing. So, I don't know what particularly they want. [Interruption.] I'm more than happy to take it if I've got time.

Pam y byddem yn dechrau eich credu yn awr a ninnau wedi gweld Theresa May yn troi ar ei pholisïau flwyddyn ar ôl blwyddyn? Y ffeithiau yw eich bod, ers 1923, yn is yn y tymor llywodraeth hwn nag unrhyw Lywodraeth arall, Llafur neu Geidwadol. Nid oes gennych goes i sefyll arni.

Rwy’n cydnabod bod angen gwneud rhagor, Llywydd, i ateb yr angen am dai cymdeithasol, ac rwy’n ymroddedig i wneud popeth a allwn i gyflawni hyn. Ni all ymyriadau Llywodraeth Cymru ar eu pen eu hunain fod yn gyfrifol am gyflenwi pob cartref yng Nghymru, ychwaith, ond rydym yn buddsoddi’r lefelau uchaf erioed o gyllid yn ystod y tymor llywodraeth hwn—£1.3 biliwn i gefnogi’r sector tai ar draws y mathau o ddeiliadaeth. Rwy’n falch o’r hanes o gefnogi tai cymdeithasol a thai’r farchnad agored. Yn ystod tymor diwethaf y llywodraeth, gosodasom darged o 10,000 o gartrefi fforddiadwy, a llwyddasom i ddarparu 11,500. Rwy’n credu, Andrew, yn eich cyfraniad, eich bod wedi methu cydnabod ein bod wedi rhagori ar y targedau a osodwyd gennym yn ystod tymor diwethaf y llywodraeth. Ac yn y tymor llywodraeth hwn, rydym wedi gosod targed i gyflenwi 20,000 o gartrefi fforddiadwy, gan gynnwys 6,000 drwy Cymorth i Brynu. Mae cynnwys Cymorth i Brynu yn adlewyrchu llwyddiant y cynllun a phwysigrwydd helpu’r rhai sydd, fel y mae sawl un wedi’i ddweud, yn dymuno bod yn berchen ar dai, yn ogystal â’r rhai sydd angen tai cymdeithasol.

Ymhlith y rhai sy’n dymuno bod yn berchen ar dai, rydym yn gwybod bod yna bobl sy’n dyheu am fod yn berchen ar eu cartref eu hunain ond sy’n methu cynilo’r blaendal tra’u bod, yn aml, yn talu cyfraddau uchel yn y sector preifat. Ac mae swyddogion yn y broses o ddatblygu cynllun rhentu i brynu—dyna pam na fydd yr Aelod yn gallu dod o hyd i unrhyw beth ar-lein, gan nad ydym wedi lansio’r cynllun eto, ond byddwn yn gwneud hynny dros y misoedd nesaf—a fydd yn helpu pobl i ddod yn berchen ar dai heb unrhyw flaendal, cyn belled â’u bod yn gallu fforddio rhent y farchnad.

Rydym yn dibynnu ar ein partneriaid mewn awdurdodau lleol, cymdeithasau tai a’r sector preifat i adeiladu’r cartrefi sydd eu hangen arnom yng Nghymru, ac mae angen i ni i gyd wrando, a gweithredu, ar rai o’r problemau y maent yn eu hwynebu wrth geisio adeiladu mwy o gartrefi. Mae’n rhaid i’r Llywodraeth, Aelodau’r Cynulliad, cynghorwyr lleol ac adeiladwyr tai fod yn barod i weithio gyda’i gilydd i fynd i’r afael â’r rhwystrau i adeiladu tai. Roedd gennyf ddiddordeb arbennig yng nghyfraniadau’r Aelodau Ceidwadol. Hynny yw, mae hanner y miliwnyddion yn y rhes flaen, Llywydd, wedi ysgrifennu ataf yn cwyno am ddatblygiadau tai yn y gorffennol. Felly, un funud maent eisiau tai, a’r funud nesaf nid ydynt eisiau tai. Felly, nid wyf yn gwybod beth yn union y maent ei eisiau. [Torri ar draws.] Rwy’n fwy na pharod i dderbyn ymyriad os oes gennyf amser.

Who on earth are the millionaires, then?

Pwy ar y ddaear yw’r miliwnyddion, felly?

Okay, I will withdraw that. Half the millionaires who aren't on the front row have written to me in terms of not applying new homes.

Llywydd, I'm particularly keen to see SME house builders enter and re-enter the housing building sector. And the number of new homes being built in the UK by SMEs has fallen from around two thirds in the late 1980s to more than a quarter. Now, I plan to make a further announcement in the near future on how we can strengthen our support for SMEs.

Llywydd, I mentioned earlier I want to see a step change in how housing is delivered. I believe there is an opportunity to adopt a new approach to design and delivery. That's why I launched the £20 million innovative housing programme to specifically support alternative and new approaches to building houses, which will help the need of the challenges that Jenny Rathbone has raised with me on many occasions. Alternative, modern methods of construction give us the opportunity to bring people into the housing industry with a different skill set, and new design and delivery can help broaden the labour workforce who can contribute to home building.

Iawn, tynnaf y sylw hwnnw’n ôl. Mae hanner y miliwnyddion nad ydynt yn y rhes flaen wedi ysgrifennu ataf mewn perthynas â pheidio â darparu cartrefi newydd.

Llywydd, rwy’n awyddus iawn i weld adeiladwyr tai bach a chanolig yn mynd i mewn ac yn dychwelyd i’r sector adeiladu tai. Ac mae nifer y cartrefi newydd sy’n cael eu hadeiladu yn y DU gan fusnesau bach a chanolig wedi gostwng o tua dwy ran o dair yn yr 1980au hwyr i fwy na chwarter. Nawr, rwy’n bwriadu gwneud cyhoeddiad pellach yn y dyfodol agos ar sut y gallwn gryfhau ein cefnogaeth i fusnesau bach a chanolig.

Llywydd, soniais yn gynharach fy mod am weld newid sylweddol yn y modd y mae tai yn cael eu cyflenwi. Credaf fod yna gyfle i fabwysiadu dull newydd o gynllunio a chyflenwi. Dyna pam y lansiais y rhaglen tai arloesol gwerth £20 miliwn, yn benodol i gefnogi dulliau amgen a newydd o adeiladu tai, a fydd yn helpu anghenion yr heriau y mae Jenny Rathbone wedi’u dwyn i fy sylw ar sawl achlysur. Mae dulliau amgen, modern o adeiladu yn rhoi cyfle i ni ddod â phobl â set sgiliau wahanol i’r diwydiant tai, a gall dull newydd o gynllunio a chyflenwi helpu i ehangu’r gweithlu llafur a all gyfrannu at adeiladu cartrefi.

Will the Minister take an intervention?

A wnaiff y Gweinidog dderbyn ymyriad?

Could you explain why it is in this country that house builders generally are so averse to timber-framed housing when they are commonplace in the United States, Canada and in Scandinavia? What is it? Is it the financiers, or is it the house builders who are too conservative and only want to build the less than adequate housing they’re currently building?

A wnewch chi egluro pam fod adeiladwyr tai yn y wlad hon mor amharod at ei gilydd i adeiladu tai ffrâm bren er eu bod yn gyffredin yn yr Unol Daleithiau, Canada a’r Gwledydd Llychlyn? Pam hynny? Ai’r arianwyr, neu’r adeiladwyr tai sy’n rhy geidwadol a dim ond eisiau adeiladu’r tai llai na digonol y maent yn eu hadeiladu ar hyn o bryd?

I think there’s a little bit of both between home builders and developers and the general public. It’s about acceptance that there’s an opportunity to build and construct with other methods of construction. That’s where the innovation fund—. I’ve started that, and I’ll be making some announcements very soon on new opportunities. I’m sure the Member will be delighted when she hears some of those proposals that will be coming forward. I will be making that, as I said, in the next few weeks, including issues around guidance and funding to drive better alternatives to rough sleeping.

Llywydd, you cannot build homes without land, and Members have raised that issue in the Chamber today. We will continue—and I have already had discussions with Ken Skates and Lesley Griffiths on how we can increase the availability of public-owned land to support house building. We are in the process of legislating to end the right to buy and right to acquire. Unlike the UK Government, we believe this is the only way to protect the social housing stock from further reduction, and while giving councils and housing associations the confidence to build new homes, for many people social housing represents their only chance of a home, and we’re determined to ensure it’s continued with increased availability.

We have a strong track record of bringing empty homes back into market—over 7,500 in the last term of government. Local authorities have a range of powers available to them to accelerate this. Llywydd, there is still much more to do, as I said, though we are making real progress. Statistics released today show that during 2016-17 the number of new dwellings started increased by 2 per cent compared to previous years, and this is the second-highest annual recorded number since 2007-8.

Working with the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs, I’m keen to use the planning system to increase house building. I listened to Hefin’s contribution and I know he’s made strong representation about processes in the LDP. I think we do have opportunities with the regional development plans that Andrew Davies made reference to in the Planning (Wales) Act 2015. Unfortunately, yet again, that was a very progressive piece of legislation that you chose to vote against. So, one minute you want it and the next minute you don’t. I can’t really understand where you’re coming from. I recognise the importance of infrastructure in public services, but people still need homes and they cannot wait for the end of austerity. So, I cannot support amendment 4. I can, however, assure you that I will be working to align strategic infrastructure projects such as the metro, as the Member raised, with our house building programme.

It is no surprise that I cannot support the Conservative motion. Unlike the Government’s amendment, it fails to set out a comprehensive programme of practical action to meet the wide variety of housing needs in Wales. We can argue for hours about the precise details. David Melding said we should set ourselves out; well, this Government is getting on with the job, alongside our partners in the public and private sectors, rather than the academic arguments that the Member uses—playing the blame game in Wales while we meet the needs of housing here in Wales. Diolch.

Rwy’n credu bod yna rywfaint o’r ddau rhwng adeiladwyr cartrefi a datblygwyr a’r cyhoedd yn gyffredinol. Mae’n ymwneud â derbyn bod yna gyfle i godi tai drwy ddefnyddio dulliau eraill o adeiladu. Dyna ble y bydd y gronfa arloesi—. Rwyf wedi dechrau honno, a byddaf yn gwneud cyhoeddiadau ynglŷn â chyfleoedd newydd yn fuan iawn. Rwy’n siŵr y bydd yr Aelod yn falch iawn o glywed rhai o’r argymhellion a gyflwynir. Byddaf yn gwneud hynny, fel y dywedais, yn ystod yr wythnosau nesaf, gan gynnwys materion yn ymwneud â chanllawiau a chyllid i ysgogi dewisiadau gwell na chysgu ar y stryd.

Llywydd, ni allwch adeiladu cartrefi heb dir, ac mae’r Aelodau wedi crybwyll y mater hwnnw yn y Siambr heddiw. Byddwn yn parhau—ac rwyf eisoes wedi cael trafodaethau gyda Ken Skates a Lesley Griffiths ynglŷn â sut y gallwn gynyddu argaeledd tir sy’n eiddo cyhoeddus i gefnogi adeiladu tai. Rydym yn y broses o ddeddfu i roi diwedd ar yr hawl i brynu a’r hawl i gaffael. Yn wahanol i Lywodraeth y DU, credwn mai hon yw’r unig ffordd o ddiogelu’r stoc dai cymdeithasol rhag lleihau ymhellach, a rhoi hyder i gynghorau a chymdeithasau tai adeiladu cartrefi newydd, gan mai tai cymdeithasol, i lawer o bobl, yw eu hunig obaith am gartref, ac rydym yn benderfynol o sicrhau ei fod yn parhau a bod mwy ohonynt ar gael.

Mae gennym hanes cryf o ddod â chartrefi gwag yn ôl ar y farchnad—dros 7,500 yn ystod tymor diwethaf y llywodraeth. Mae gan awdurdodau lleol ystod o bwerau ar gael iddynt i gyflymu hyn. Llywydd, mae llawer mwy i’w wneud o hyd, fel y dywedais, er ein bod yn gwneud cynnydd go iawn. Mae ystadegau a ryddhawyd heddiw yn dangos bod nifer yr anheddau newydd a ddechreuwyd yn ystod 2016-17 wedi cynyddu 2 y cant o gymharu â blynyddoedd blaenorol, a hwn yw’r ffigur blynyddol uchaf ond un a gofnodwyd ers 2007-8.

Gan weithio gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig, rwy’n awyddus i ddefnyddio’r system gynllunio i gynyddu nifer y tai a gaiff eu hadeiladu. Gwrandewais ar gyfraniad Hefin ac rwy’n gwybod ei fod wedi gwneud sylwadau cryf ynglŷn â phrosesau’r cynllun datblygu lleol. Rwy’n credu bod gennym gyfleoedd gyda’r cynlluniau datblygu rhanbarthol y cyfeiriodd Andrew Davies atynt yn Neddf Cynllunio (Cymru) 2015. Yn anffodus, unwaith eto, roedd honno’n ddeddfwriaeth flaengar iawn ac fe ddewisoch bleidleisio yn ei herbyn. Felly, un funud rydych ei eisiau a’r funud nesaf nid ydych ei eisiau. Ni allaf ddeall eich safbwynt. Rwy’n cydnabod pwysigrwydd seilwaith mewn gwasanaethau cyhoeddus, ond mae pobl yn dal i fod angen cartrefi ac ni allant aros hyd nes y daw mesurau caledi i ben. Felly, ni allaf gefnogi gwelliant 4. Fodd bynnag, gallaf eich sicrhau y byddaf yn gweithio i alinio prosiectau seilwaith strategol megis y metro, fel y nododd yr Aelod, â’n rhaglen adeiladu tai.

Nid yw’n syndod na allaf gefnogi cynnig y Ceidwadwyr. Yn wahanol i welliant y Llywodraeth, mae’n methu nodi rhaglen gynhwysfawr o gamau gweithredu ymarferol i ddiwallu’r amrywiaeth eang o anghenion tai yng Nghymru. Gallwn ddadlau am oriau ynglŷn â’r union fanylion. Dywedodd David Melding y dylem nodi ein safbwynt; wel, mae’r Llywodraeth hon yn bwrw ymlaen â’r gwaith ochr yn ochr â’n partneriaid yn y sector cyhoeddus a’r sector preifat, yn hytrach na defnyddio’r dadleuon academaidd y mae’r Aelod yn eu defnyddio—chwarae’r gêm o weld bai yng Nghymru tra’n bod ni’n ateb anghenion tai yma yng Nghymru. Diolch.

I now call on Mark Isherwood to reply to the debate.

Galwaf yn awr ar Mark Isherwood i ymateb i’r ddadl.

Thank you to all contributors.

In 1999, when Labour first came to power, there was no housing supply crisis in Wales, but they slashed the housing budgets and in their first three terms cut the supply of new affordable housing by 71 per cent. That is why we have a housing supply crisis. As David Melding said, for a generation successive Welsh Governments have failed to tackle the housing crisis in Wales, pursuing mirages rather than addressing housing need. It was the second Assembly when the housing sector came together to start warning the Welsh Government there would be a housing crisis if they didn’t listen. What the Welsh Government did when I brought forward motions supporting the sector’s voice on that was put down amendments to remove the words ‘housing crisis’ rather than to address the warnings from the sector.

As David said, by 2031, unless the Welsh Government change tack, there will be a 66,000 shortage of homes in Wales. As he said, we need ambition because housing is a basic need—we need homes for all. He referred to land, and, as Community Housing Cymru have said, ‘What action is the Welsh Government taking to increase the supply of public land for housing at a price that reflects the social value that they will offer the people of Wales?’ I received that this morning. That’s not history: that’s current.

Dai Lloyd emphasised the need to focus on housing standards and making housing more affordable. Hefin David: the need to invest in weak housing areas and link this to employment opportunities; Suzy Davies: the local development plan process had not been the answer and we need to use housing to stimulate sustainable community regeneration. Dawn Bowden talked about England focusing on less affordable housing, that the Tories in England are focusing on less affordable housing. Well, what England’s doing is focusing primarily on intermediate rent, which is also included within the Welsh Government’s 20,000 target. So, if one’s wrong, both are wrong. That seems a little bit odd. She referred to—again contrasting with England—. Since 2010, more than twice as many council homes have been built in England than in all the 13 years combined with the previous Labour Government, when English waiting lists nearly doubled as the number of social homes for rent in England were cut by 421,000. That’s the reality. Andrew R.T. Davies said we’d not got enough homes, full stop. We need to face the challenge also driving the wider training and economic agenda. Gareth Bennett: house prices outstripping wages. Of course, they are; that’s a symptom of the housing supply crisis.

The Cabinet Secretary showed that he was living in his own housing bubble. Of course, he has form. He’s been the housing Minister before and he, therefore, shares culpability for the crisis the people of Wales are facing in this area. He said house building in England had fallen under the Tories to the lowest level since the 1990s. Well, in reality the 2012 UK housing review said it was the Welsh Government itself that gave housing lower priority in its overall budgets. In 2013, Wales was the only part of the UK to see a fall in new home registrations. In 2015, Wales was the only nation in the UK to decrease new home registrations. Even last year, Wales was the only UK nation to see new home completions go backwards. That’s the reality.

In addition to the Holman report that David Melding referred to, we had two reports in 2015 from the house building industry. We had the 2015 report from the Chartered Institute of Housing, we’ve had the 2015 report from the Bevan Foundation, a report from the Federation of Master Builders, all saying that we needed somewhere between 12,000 and 15,000 houses a year, including 5,000 social homes, which this supposedly caring, supposedly socially just Welsh Government ignored. Instead, we’ve got their cynical 20,000 target amounting to just 4,000 affordable homes during the whole Assembly term and that’s inflated by adding intermediate rent and low-cost home ownership to their targets. Housing developers have also repeatedly warned for years and years that the cumulative cost of Labour’s anti-housing legislation and regulations will reduce housing investment in Wales. Well, the figures speak for themselves in that respect.

So, I’ll conclude by simply saying, as the evidence shows, that behind the rhetoric, Labour’s betrayal over housing in Wales for the last 17, 18 years has been perhaps the greatest social injustice inflicted on the people of Wales since they took control in 1999. It’s about time they stopped shaking their heads, they stopped denying the truth, they stopped passing the buck—which they were doing long before the credit crunch, long before the 2010 change of Government—and they started admitting they got it wrong and perhaps, belatedly, trying to do something about it.

Diolch i’r holl gyfranwyr.

Ym 1999, pan ddaeth y Blaid Lafur i rym am y tro cyntaf, nid oedd unrhyw argyfwng cyflenwad tai yng Nghymru, ond torasant y cyllidebau tai ac yn eu tri thymor cyntaf aethant ati i dorri 71 y cant o’r cyflenwad o dai fforddiadwy newydd. Dyna pam fod gennym argyfwng cyflenwad tai. Fel y dywedodd David Melding, ers cenhedlaeth mae Llywodraethau olynol yng Nghymru wedi methu mynd i’r afael â’r argyfwng tai yng Nghymru, gan fynd ar drywydd rhithiau yn hytrach na mynd i’r afael ag anghenion tai. Yn ystod yr ail Gynulliad daeth y sector tai at ei gilydd i ddechrau rhybuddio Llywodraeth Cymru y byddai yna argyfwng tai pe na baent yn gwrando. Yr hyn a wnaeth Llywodraeth Cymru pan gyflwynais gynigion i gefnogi llais y sector ar hynny oedd cynnig gwelliannau a oedd yn cael gwared ar y geiriau ‘argyfwng tai’ yn hytrach na mynd i’r afael â rhybuddion y sector.

Fel y dywedodd David, erbyn 2031, oni bai bod Llywodraeth Cymru yn newid ei ffordd, bydd yna ddiffyg o 66,000 o gartrefi yng Nghymru. Fel y dywedodd, mae angen uchelgais arnom oherwydd mae tai yn angen sylfaenol—rydym angen cartrefi i bawb. Cyfeiriodd at dir, ac fel y mae Cartrefi Cymunedol Cymru wedi’i ddweud, ‘Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gynyddu’r cyflenwad o dir cyhoeddus ar gyfer tai am bris sy’n adlewyrchu’r gwerth cymdeithasol y byddant yn ei gynnig i bobl Cymru?’ Derbyniais hwnnw y bore yma. Nid hanes yw hyn: dyna’r sefyllfa ar hyn o bryd.

Pwysleisiodd Dai Lloyd yr angen i ganolbwyntio ar safonau tai a gwneud tai yn fwy fforddiadwy. Hefin David: yr angen i fuddsoddi mewn ardaloedd sy’n wan o ran tai a chysylltu hyn â chyfleoedd cyflogaeth; Suzy Davies: nid proses y cynllun datblygu lleol oedd yr ateb ac mae angen i ni ddefnyddio tai i ysgogi adfywio cymunedol cynaliadwy. Siaradodd Dawn Bowden am Loegr yn canolbwyntio ar dai llai fforddiadwy, fod y Torïaid yn Lloegr yn canolbwyntio ar dai llai fforddiadwy. Wel, yr hyn y mae Lloegr yn ei wneud yw canolbwyntio’n bennaf ar rent canolradd, sydd hefyd yn cael ei gynnwys yn nharged 20,000 Llywodraeth Cymru. Felly, os yw un yn anghywir, mae’r ddau’n anghywir. Mae hynny’n ymddangos ychydig yn rhyfedd. Cyfeiriodd at—gan gyferbynnu â Lloegr unwaith eto—. Ers 2010, mae mwy na dwywaith cymaint o dai cyngor wedi cael eu hadeiladu yn Lloegr nag yn y 13 blynedd gyda’i gilydd o dan y Llywodraeth Lafur flaenorol, pan oedd rhestri aros Lloegr bron â dyblu yn sgil gostyngiad o 421,000 yn nifer y tai cymdeithasol i’w rhentu yn Lloegr. Dyna’r realiti. Dywedodd Andrew R.T. Davies nad oes gennym ddigon o gartrefi, a dyna ddiwedd arni. Mae angen i ni wynebu’r her sydd hefyd yn sbarduno’r agenda hyfforddi a’r agenda economaidd ehangach. Gareth Bennett: prisiau tai yn drech na chyflogau. Wrth gwrs eu bod; dyna symptom o’r argyfwng cyflenwad tai.

Dangosodd Ysgrifennydd y Cabinet ei fod yn byw yn ei swigen dai ei hun. Wrth gwrs, mae ganddo hanes. Mae wedi bod yn Weinidog tai o’r blaen, ac felly, mae’n rhannu cyfrifoldeb am yr argyfwng y mae pobl Cymru yn ei wynebu yn y maes hwn. Dywedodd fod lefel adeiladu tai yn Lloegr wedi gostwng o dan y Torïaid i’r lefel isaf ers y 1990au. Wel, mewn gwirionedd roedd adolygiad tai y DU ar gyfer 2012 yn dweud mai Llywodraeth Cymru ei hun a roddodd flaenoriaeth is i dai yn ei chyllidebau cyffredinol. Yn 2013, Cymru oedd yr unig ran o’r DU i weld gostyngiad yn nifer y cartrefi newydd a gofrestrwyd. Yn 2015, Cymru oedd yr unig wlad yn y DU i leihau nifer y cartrefi newydd a gofrestrwyd. Hyd yn oed y llynedd, Cymru oedd yr unig wlad yn y DU i weld nifer y cartrefi newydd a gwblhawyd yn mynd tuag at yn ôl. Dyna’r realiti.

Yn ogystal ag adroddiad Holman y cyfeiriodd David Melding ato, cawsom ddau adroddiad yn 2015 gan y diwydiant adeiladu tai. Cawsom adroddiad y Sefydliad Tai Siartredig ar gyfer 2015, cawsom adroddiad Sefydliad Bevan ar gyfer 2015, adroddiad gan Ffederasiwn y Meistr Adeiladwyr, a phob un yn dweud bod arnom angen rhwng 12,000 a 15,000 o dai y flwyddyn, gan gynnwys 5,000 o gartrefi cymdeithasol, galwad a anwybyddwyd gan y Llywodraeth hon yng Nghymru yr honnir ei bod yn ofalgar ac yn gymdeithasol gyfiawn. Yn lle hynny, mae gennym eu targed sinigaidd o 20,000 sy’n ddim ond 4,000 o gartrefi fforddiadwy dros dymor llawn y Cynulliad ac mae’r nifer honno wedi’i chwyddo drwy ychwanegu rhent canolradd a pherchnogaeth ar dai cost isel at eu targedau. Mae datblygwyr tai hefyd wedi rhybuddio dro ar ôl tro ers blynyddoedd lawer y bydd cost gronnus deddfwriaeth a rheoliadau gwrth-dai Llafur yn cyfyngu ar fuddsoddi mewn tai yng Nghymru. Wel, mae’r ffigurau’n siarad drostynt eu hunain yn hynny o beth.

Felly, fe orffennaf drwy ddweud yn syml, fel y mae’r dystiolaeth yn dangos, y tu ôl i’r rhethreg, mae’n bosibl mai brad Llafur ym maes tai yng Nghymru dros y 17, 18 mlynedd diwethaf yw’r anghyfiawnder cymdeithasol mwyaf a achoswyd i bobl Cymru ers iddynt ddod i rym yn 1999. Mae’n hen bryd iddynt roi’r gorau i ysgwyd eu pennau, rhoi’r gorau i wadu’r gwir, rhoi’r gorau i daflu’r baich—ac roeddent yn gwneud hynny ymhell cyn y wasgfa gredyd, ymhell cyn newid Llywodraeth yn 2010—a dechrau cyfaddef eu bod yn anghywir ac efallai, yn hwyr yn y dydd, yn ceisio gwneud rhywbeth am y peth.

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] I will defer voting under this item until voting time.

Y cynnig yw derbyn y cynnig heb ei ddiwygio. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Gohiriaf y pleidleisio o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

6. 6. Dadl Plaid Cymru: Y Diwydiant Amaethyddol a Gadael yr Undeb Ewropeaidd
6. 6. Plaid Cymru Debate: The Agriculture Industry and Brexit

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliannau 1 a 2 yn enw Paul Davies.

The following amendments have been selected: amendments 1 and 2 in the name of Paul Davies.

I move on now to item 6, the Plaid Cymru debate on the agriculture industry and Brexit, and I call on Simon Thomas to move the motion.

Symudaf ymlaen yn awr at eitem 6, dadl Plaid Cymru ar y diwydiant amaethyddol a Brexit, a galwaf ar Simon Thomas i gynnig y cynnig. 

Cynnig NDM6325 Rhun ap Iorwerth

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi bod taliadau Ewropeaidd yn ffurfio 80 y cant o incwm ffermydd yng Nghymru ac mai diben y taliadau hyn yw sicrhau bwyd i bobl am bris rhesymol, o ansawdd uchel, sy'n arddel safonau lles uchel.

2. Yn nodi â phryder y gallai cytundebau masnach anghyfrifol achosi i Gymru gael ei gorlifo â bwyd rhad wedi'i fewnforio, gan niweidio'r diwydiant amaethyddol, yr economi wledig ac iechyd y cyhoedd.

3. Yn credu bod yn rhaid i Lywodraeth y DU gyflawni addewidion y rhai a fu'n ymgyrchu'n frwd o blaid gadael yr Undeb Ewropeaidd, a gwarantu bod y cyllid Ewropeaidd ar gyfer amaethyddiaeth a datblygu gwledig yn cael ei roi'n ôl yn ei gyfanrwydd.

4. Yn credu, er mwyn rhoi diogelwch i ffermwyr Cymru a chymunedau gwledig, y dylai Llywodraeth y DU gael cymeradwyaeth pob gwlad yn y DU cyn llofnodi unrhyw gytundeb masnach.

Motion NDM6325 Rhun ap Iorwerth

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes that European payments comprise 80 per cent of farm income in Wales and that the purpose of these payments has been to ensure reasonably priced, high quality and high welfare food for the consumer.

2. Notes with concern that irresponsible trade deals could lead to Wales being flooded with cheap imported food, harming the agricultural industry, rural economy and public health.

3. Believes that the UK Government must deliver on the promises of its prominent Leave campaigners and guarantee that European funding for agriculture and rural development is replaced its entirety.

4. Believes that, in order to give protection to Welsh farmers and rural communities, the UK Government should seek the endorsement of each UK country before any trade deal is be signed.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Chair, and I do move the motion in the name of Plaid Cymru, and remind ourselves that tomorrow we will be making a very significant decision—all of us—as to how we are going to negotiate a way to leave the European Union while protecting Wales’s interests. The focus of this afternoon’s debate is on how we do that, looking after agriculture and our rural economies in Wales. Because, of all of Wales’s industries, agriculture faces the most uncertainty following the decision to leave the European Union. Without the right trade agreement in place, the right regulatory framework and the right support, the consequences for all our agriculture industry and wider rural economy will be disastrous.

We are only using about 5 per cent of our red meat here in Wales. About 93 per cent of our meat is exported to the EU, that does include the rest of the UK, but it is important that any trade agreement negotiated by the UK Government will preserve and ensure the continuation of our grassland and upland sheep meat and beef rearing and dairy regimes. A trade agreement, for example, with New Zealand, could result in the transposing of the entirety of the current New Zealand lamb quota for imports to the UK after it has exited the EU. That could amount to a 0.25 million tonnes of lamb, currently dispersed across the whole of the EU, coming directly to the UK. According to Hybu Cig Cymru, a scenario where the UK trades with the EU under the WTO rules—the ‘no deal’ scenario—could mean tariffs of 84 per cent on cattle carcasses, 46 per cent on lamb carcasses, and 61 per cent on cuts of lamb. Therefore, no deal would be a bad deal for Welsh agriculture and Welsh rural communities.

Diolch, Cadeirydd, a chynigiaf y cynnig yn enw Plaid Cymru, ac atgoffa ein hunain y byddwn yn gwneud penderfyniad arwyddocaol iawn yfory—pob un ohonom—ynglŷn â sut rydym yn mynd i drafod ffordd o adael yr Undeb Ewropeaidd gan ddiogelu buddiannau Cymru. Mae ffocws y ddadl y prynhawn yma ar sut y gwnawn hynny, gan edrych ar ôl amaethyddiaeth a’n heconomïau gwledig yng Nghymru. Oherwydd, o holl ddiwydiannau Cymru, amaethyddiaeth sy’n wynebu’r ansicrwydd mwyaf yn dilyn y penderfyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd. Heb y cytundeb masnach cywir, y fframwaith rheoleiddio cywir a’r cymorth cywir, bydd y canlyniadau i’n diwydiant amaethyddol a’r economi wledig yn ehangach yn drychinebus.

Nid ydym ond yn defnyddio oddeutu 5 y cant o’n cig coch yma yng Nghymru. Mae tua 93 y cant o’n cig yn cael ei allforio i’r UE, sy’n cynnwys gweddill y DU, ond mae’n bwysig fod unrhyw gytundeb masnach a drafodir gan Lywodraeth y DU yn cadw ac yn sicrhau parhad ein cyfundrefnau cig oen y glaswelltir a’r ucheldir a chig eidion a llaeth. Gallai cytundeb masnach gyda Seland Newydd, er enghraifft, arwain at drawsleoli holl gwota cig oen cyfredol Seland Newydd i’w fewnforio i’r DU ar ôl iddi adael yr UE. Gallai hynny olygu bod 0.25 miliwn tunnell o gig oen, sydd wedi’i wasgaru ar hyn o bryd ar draws yr UE yn ei gyfanrwydd, yn dod yn uniongyrchol i’r DU. Yn ôl Hybu Cig Cymru, gallai senario lle mae’r DU yn masnachu gyda’r UE o dan reolau Sefydliad Masnach y Byd—y senario ‘dim cytundeb’—olygu tariffau o 84 y cant ar garcasau gwartheg, 46 y cant ar garcasau cig oen, a 61 y cant ar doriadau cig oen. Felly, byddai ‘dim cytundeb’ yn gytundeb gwael i amaethyddiaeth yng Nghymru a chymunedau gwledig Cymru.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Presiding Officer took the Chair.

The Conservatives called this election on the basis of it being a Brexit general election, and yet they have said nothing about what a good deal for Welsh agriculture would be, what they intend to do, what they intend to negotiate, or indeed the period of time in which they intent to achieve that aim. The Conservative amendments today are somewhat premature as, of course, there will be a change of Government on Thursday. But even if there weren’t to be a change of Government, they’ve already been undermined by their own Prime Minister coming to north Wales yesterday and saying there will be no promise of further support for agriculture in Wales beyond 2020, even though the amendments today from the Welsh Conservative group talk about the whole of the next Parliament. They’ve been undermined by their own Prime Minister, so we will not be supporting their amendments.

I also think it’s very important that we seek the opportunity to really make Welsh agriculture the cutting edge and the future of the way we produce food, not just in Wales, but in the United Kingdom. We have a mostly grassland and upland agriculture industry, 80 per cent of which is termed a less favourable area. Last night in the Assembly, we hosted the Science and the Assembly event, which focused on microbial resistance and antimicrobial resistance—very important for agriculture and human health. We have institutions in Wales that are at the cutting edge of research in this—international cutting edge—and working together, for example, at IBERS in Aberystwyth. We need to ensure that these institutions are not only preserved when we leave the European Union, but are enhanced, further strengthened, and further empowered to continue that work, so that we do get the best level of support for agriculture. That isn’t just about money, it isn’t just about infrastructure, but it’s also about the best research and ideas, because the purpose of Welsh agriculture is to produce high-quality food and drink, underpinned by high animal health and welfare environmental standards.

On the question of quality, I have no doubt that Welsh farmers can compete with anyone anywhere else in the world, but of course that does involve a certain cost, and we have to remind ourselves that the reason we’ve had public support for agriculture in the EU context over 40 years is to ensure that that high-quality food with high welfare standards reaches our shops at a reasonable price. We can have cheap food or we can have high-quality food. We can have cheap food available for everyone, but that means very poor quality of welfare standards. We read only this week of slave labour producing corned beef in the rainforests of Brazil. So, this is a really important thing to get right.

This is why the argument that Plaid Cymru makes today is that ongoing support from Government, when we leave the EU, for Welsh agriculture is essential. That’s why it’s so disappointing that the Conservatives, in an election they called, have been unable to make any such promise. It’s also disappointing that the Welsh Labour manifesto neither makes any such promise to continue support for farmers further than this current Assembly term. I think that is what people will have to bear in mind when they vote tomorrow.

Now, Plaid Cymru has been very clear: we will represent the interests of Welsh farmers and rural communities, and fight for the best trade deal at all times. Lies are told about me, and lies are told about Plaid Cymru. Only this week, the Liberal Democrats, who are no longer present at the moment in the Chamber, claimed that Plaid Cymru was in bed with the Conservatives, UKIP and Labour, all for a hard Brexit. That was the Liberal Democrat leaflet that so shamed the leader of the Liberal Democrats in Wales that he said he was ‘ashamed of the leaflet’ and immediately withdrew it. So, the next day, they sent out a letter instead, which repeated those allegations, only this time they put it in the name of Kirsty Williams, allegedly the leader of the Liberal Democrats in this place.

Plaid Cymru has held several debates on Brexit and the need for support for Welsh farmers going forward. The Liberal Democrats haven’t held one. They claim that we are turning our backs on rural communities, but everyone knows that we have actually fought hard for Welsh agriculture here in this Chamber. The Liberal Democrats are, of course, part of the Welsh Government, and, in fact, a vote for them tomorrow would be vote for a Corbyn-led Government and a Corbyn-led approach to Welsh agriculture, which I don’t think will suit the people in Ceredigion or farmers elsewhere. There’s one or two in Newport that it might suit, but certainly not in Ceredigion. So, there’s a clear choice for people tomorrow: they need to stand up and protect Welsh rural communities. Plaid Cymru is committed to that, and Plaid Cymru will always fight for the best deal for Wales.

Galwodd y Ceidwadwyr yr etholiad ar y sail ei fod yn etholiad cyffredinol Brexit, ac eto nid ydynt wedi dweud dim ynghylch beth fyddai’n gytundeb da i amaethyddiaeth Cymru, beth y bwriadant ei wneud, beth y bwriadant ei negodi, neu’n wir y cyfnod o amser y bwriadant gyrraedd y nod hwnnw o’i fewn. Mae diwygiadau’r Ceidwadwyr heddiw braidd yn gynamserol gan y bydd y Llywodraeth yn newid ddydd Iau, wrth gwrs. Ond hyd yn oed pe na bai’r Llywodraeth yn newid, maent eisoes wedi cael eu tanseilio gan eu Prif Weinidog eu hunain a ddaeth i ogledd Cymru ddoe a dweud na fydd unrhyw addewid o gefnogaeth bellach i amaethyddiaeth yng Nghymru y tu hwnt i 2020, er bod y gwelliannau heddiw gan grŵp y Ceidwadwyr Cymreig yn sôn am holl dymor y Senedd nesaf. Maent wedi cael eu tanseilio gan eu Prif Weinidog eu hunain, felly ni fyddwn yn cefnogi eu gwelliannau.

Rwyf hefyd yn meddwl ei bod yn bwysig iawn inni chwilio am gyfle i wneud amaethyddiaeth Cymru yn wirioneddol flaengar ac yn ddyfodol o ran y ffordd yr ydym yn cynhyrchu bwyd, nid yn unig yng Nghymru, ond yn y Deyrnas Unedig. Diwydiant amaeth glaswelltir ac ucheldir sydd gennym yn bennaf, ac mae 80 y cant ohono’n cael ei alw’n ardal lai ffafriol. Neithiwr yn y Cynulliad, cynhaliwyd y digwyddiad Gwyddoniaeth a’r Cynulliad gennym, digwyddiad a oedd yn canolbwyntio ar ymwrthedd microbaidd a gwrthficrobaidd—sy’n bwysig iawn ar gyfer amaethyddiaeth ac iechyd pobl. Mae gennym sefydliadau yng Nghymru sydd ar flaen y gad gyda gwaith ymchwil ar hyn—ar flaen y gad yn rhyngwladol—ac yn gweithio gyda’i gilydd, er enghraifft, yn Sefydliad y Gwyddorau Biolegol, Amgylcheddol a Gwledig yn Aberystwyth. Mae angen i ni sicrhau nid yn unig fod y sefydliadau hyn yn cael eu cadw pan fyddwn yn gadael yr Undeb Ewropeaidd, ond eu bod yn cael eu gwella, eu cryfhau ymhellach, a’u grymuso ymhellach i barhau’r gwaith hwnnw, er mwyn i ni gael y lefel orau o gefnogaeth i amaethyddiaeth. Nid mwy o arian yn unig y mae hynny’n ei olygu, mae hefyd yn ymwneud â’r gwaith ymchwil a’r syniadau gorau, gan mai diben amaethyddiaeth Cymru yw cynhyrchu bwyd a diod o safon uchel, yn seiliedig ar safonau iechyd a lles anifeiliaid a safonau amgylcheddol uchel.

O ran ansawdd, nid oes gennyf unrhyw amheuaeth y gall ffermwyr Cymru gystadlu gydag unrhyw un mewn unrhyw ran arall o’r byd, ond wrth gwrs mae hynny’n golygu cost, ac mae’n rhaid i ni atgoffa ein hunain mai’r rheswm rydym wedi cael cefnogaeth y cyhoedd i amaethyddiaeth yng nghyd-destun yr UE dros 40 mlynedd yw er mwyn sicrhau bod y bwyd o ansawdd uchel gyda safonau lles uchel yn cyrraedd ein siopau am bris rhesymol. Gallwn gael bwyd rhad neu gallwn gael bwyd o safon uchel. Gallwn gael bwyd rhad sydd ar gael i bawb, ond mae hynny’n golygu safonau lles o ansawdd gwael iawn. Yr wythnos hon, darllenwn am gaethlafur yn cynhyrchu corn-bîff yn fforestydd glaw Brasil. Felly mae hwn yn fater pwysig iawn i’w gael yn iawn.

Dyma pam fod Plaid Cymru heddiw’n dadlau fod cefnogaeth barhaus i amaethyddiaeth yng Nghymru gan y Llywodraeth, pan fyddwn yn gadael yr UE, yn hanfodol. Dyna pam ei bod mor siomedig fod y Ceidwadwyr, mewn etholiad a alwyd ganddynt, wedi methu gwneud unrhyw addewid o’r fath. Mae hefyd yn siomedig nad yw maniffesto Llafur Cymru ychwaith yn gwneud unrhyw addewid o’r fath i barhau cymorth i ffermwyr y tu hwnt i dymor y Cynulliad hwn. Rwy’n meddwl mai dyna beth fydd yn rhaid i bobl ei gadw mewn cof pan fyddant yn pleidleisio yfory.

Nawr, mae Plaid Cymru wedi bod yn glir iawn: byddwn yn cynrychioli buddiannau ffermwyr Cymru a chymunedau gwledig, ac yn ymladd am y cytundeb masnach gorau bob amser. Mae celwyddau’n cael eu dweud amdanaf, ac mae celwyddau’n cael eu dweud am Blaid Cymru. Yr wythnos hon, honnodd y Democratiaid Rhyddfrydol, nad ydynt yn bresennol ar hyn o bryd yn y Siambr, fod Plaid Cymru yn cytuno gyda’r Ceidwadwyr, UKIP a Llafur, y dylid cael Brexit caled. Taflen y Democratiaid Rhyddfrydol a ddywedodd hynny, taflen a achosodd gymaint o gywilydd i arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghymru nes ei fod wedi dweud bod ganddo ‘gywilydd o’r daflen’ a thynnodd hi’n ôl ar unwaith. Felly, y diwrnod wedyn, anfonasant lythyr yn lle hynny a oedd yn ailadrodd yr honiadau, ond y tro hwn fe’i rhoesant yn enw Kirsty Williams, yr honnir ei bod yn arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn y lle hwn.

Mae Plaid Cymru wedi cynnal nifer o drafodaethau ar Brexit a’r angen am gefnogaeth i ffermwyr Cymru yn y dyfodol. Nid yw’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi cynnal un. Maent yn honni ein bod yn troi ein cefnau ar gymunedau gwledig, ond mae pawb yn gwybod ein bod wedi ymladd yn galed dros amaethyddiaeth Cymru yma yn y Siambr hon mewn gwirionedd. Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol, wrth gwrs, yn rhan o Lywodraeth Cymru, ac yn wir, byddai pleidlais iddynt yfory yn bleidlais dros Lywodraeth dan arweiniad Corbyn ac yn ymagwedd dan arweiniad Corbyn tuag at amaethyddiaeth Cymru, ac nid wyf yn credu y bydd hynny’n addas ar gyfer y bobl yng Ngheredigion neu ffermwyr mewn mannau eraill. Mae yna un neu ddau yng Nghasnewydd y gallai fod yn addas ar eu cyfer, ond yn sicr nid yng Ngheredigion. Felly, mae dewis clir i bobl yfory: mae angen iddynt sefyll ac amddiffyn cymunedau gwledig yng Nghymru. Mae Plaid Cymru wedi ymrwymo i hynny, a bydd Plaid Cymru bob amser yn ymladd dros y cytundeb gorau i Gymru.

Rydw i wedi dewis dau welliant i’r cynnig, ac rydw i’n galw ar Paul Davies i gynnig gwelliant 1 a 2 yn ei enw ef.

I have selected the two amendments to the motion, and I call on Paul Davies to move amendments 1 and 2, tabled in his name.

Gwelliant 1—Paul Davies

Dileu pwynt 3 a rhoi yn ei le:

Yn nodi ymrwymiad Llywodraeth bresennol y DU i ddarparu yr un cyfanswm ariannol o ran cronfeydd ar gyfer cymorth i ffermydd tan ddiwedd senedd nesaf y DU.

Amendment 1—Paul Davies

Delete point 3 and replace with:

Notes the commitment of the current UK Government to provide the same cash total in funds for farm support until the end of the next UK parliament.

Gwelliant 2—Paul Davies

Dileu pwynt 4 a rhoi yn ei le:

Yn nodi ymrwymiad Llywodraeth bresennol y DU i weithio gyda chynhyrchwyr bwyd, arbenigwyr amgylcheddol a ffermwyr Cymru a Llywodraeth Cymru i lunio system amaeth-amgylcheddol newydd.

Amendment 2—Paul Davies

Delete point 4 and replace with:

Notes the commitment of the current UK Government to work with Welsh farmers, food producers, environmental experts and the Welsh Government to devise a new agri-environment system.

Cynigiwyd gwelliannau 1 a 2.

Amendments 1 and 2 moved.

Diolch, Llywydd. Cynigiaf y gwelliannau a gyflwynwyd yn fy enw i. Mae penderfyniad pobl Prydain i adael yr Undeb Ewropeaidd y llynedd yn sicr yn mynd i gael effaith ar y diwydiant amaeth yng Nghymru, ac, heb os nac oni bai, bydd Brexit yn cyflwyno heriau a chyfleoedd i ffermwyr Cymru. Fel rydym ni’n gwybod, dros y degawdau diwethaf, mae polisïau a deddfwriaeth amaethyddol wedi’u penderfynu, i raddau helaeth, ar lefel Ewropeaidd. Felly, mae’n hanfodol yn sgil penderfyniad Prydain i adael yr Undeb Ewropeaidd fod ffermwyr yn cael fframwaith teg a pharhaol i ddiogelu cynaliadwyedd y diwydiant. Mae’r cynnig heddiw yn nodi’n briodol fod taliadau Ewropeaidd ar hyn o bryd yn cynnwys 80 y cant o incwm ffermydd yng Nghymru, a diben y taliadau hyn yw sicrhau bwyd lles uchel ar gyfer defnyddwyr, am bris rhesymol o ansawdd uchel. Rydw i’n falch bod Prif Weinidog presennol y Deyrnas Unedig wedi cadarnhau ei chefnogaeth i barhau i ariannu cymorth i ffermwyr ar y lefel presennol tan ddiwedd Senedd nesaf y Deyrnas Unedig. Mae hynny wedi cael ei groesawu gan y diwydiant amaethyddol. Mae hynny ym maniffesto’r Blaid Geidwadol [Torri ar draws.] Yn y funud.

Wrth gwrs, rhaid i Lywodraeth Cymru hefyd gadarnhau y bydd y cyllid yma’n cael ei glustnodi’n gyfan gwbl ar gyfer amaethyddiaeth. Fel rydym ni’n gwybod, byddai ‘Barnetteiddio’ arian i amaethyddiaeth yn drychinebus i ffermwyr Cymru, oherwydd, heb neilltuo arian, byddai arian ar gyfer amaethyddiaeth yn cael ei orfodi i gystadlu â gwasanaethau cyhoeddus eraill. Er bod Llywodraeth bresennol y Deyrnas Unedig wedi ymrwymo i gyllido ar yr un lefel ar gyfer cymorthdaliadau tan ddiwedd y Senedd nesaf, mater i Lywodraeth newydd y Deyrnas Unedig a’r llywodraethau datganoledig eraill yw hi i nawr weithio gyda’i gilydd i greu fframwaith ar draws y Deyrnas Unedig sy’n gweithio i bob un o’r gwledydd datganoledig, a sicrhau cynaliadwyedd ffermio ar gyfer y tymor hir. Rydw i’n ildio i’r Aelod dros Ynys Môn.

Thank you, Llywydd, and I move the amendments tabled in my name. The decision by the people of the UK to leave the European Union, taken last year, is certainly going to have an impact on the agricultural industry in Wales. Without doubt, Brexit will pose challenges and opportunities for Welsh farmers. As we know, over the past few decades, agricultural policies and legislation have been decided to a great extent at a European level. Therefore, it is crucial, in light of Britain’s decision to leave the European Union, that farmers do have a fair, permanent framework to safeguard the sustainability of the industry. Today’s motion appropriately notes that European payments currently comprise 80 per cent of farm incomes in Wales, and the purpose of these payments is to ensure high-welfare foods for consumers at a high-quality and reasonable price. I am pleased that the current Prime Minister of the UK has confirmed her support to continue to fund agricultural support at its current level until the end of the next UK Parliament. That has been welcomed by the agricultural industry, and that is in the Conservative Party manifesto. [Interruption.] In just a moment.

Of course, the Welsh Government must also confirm that this funding will be fully allocated for agriculture. As we know, the Barnettisation of funding for agriculture would be disastrous for Welsh farmers because, without allocating that funding, the funding would have to compete with other public services. While the current UK Government has committed to fund at the same levels until the end of the next Parliament, it is a matter for the new UK Government and the devolved Governments, therefore, to work together in order to create a framework that is pan UK, that works for all of the devolved nations, and that ensures the sustainability of farming in the longer term. I give way to the Member for Anglesey.

Diolch yn fawr iawn am ildio. A wnaiff yr Aelod dderbyn nad oedd yna fygythiad, wrth gwrs, i gyllid i amaethwyr yng Nghymru pe baem ni wedi aros yn yr Undeb Ewropeaidd? Mae’r bleidlais wedi digwydd, wrth gwrs, ond hefyd, a wnaiff o dderbyn, p’un ai ydy o’n dair blynedd neu’n bedair blynedd, neu beth bynnag, o addewid ynglŷn â pharhau i gyllido, nid yw hynny’n ddigon i ffermwyr sydd eisiau gwneud penderfyniadau buddsoddi hirdymor ar gyfer datblygiad eu diwydiant?

Thank you very much for giving way. Will the Member accept that there was no threat, of course, to funding for farmers in Wales if we had stayed in the EU? The vote has taken place, of course, but would he accept that whether it is three, four or however many years with regard to the continuation of the funding, that isn’t enough for farmers who are trying to make investment decisions in the long term for the development of their industry?

Wrth gwrs, beth mae’n rhaid i’r Aelod ei gofio hefyd yw roedd CAP ddim ond yn parhau hyd at 2020. Felly, rydym ni, fel y Llywodraeth ar lefel Brydeinig, wedi’i gwneud hi’n eithaf clir y byddwn ni’n parhau gyda’r lefel ariannu hwnnw hyd 2022. Er bod maint y dasg yn enfawr, a dweud y lleiaf, mae cyfleoedd yma hefyd. Er enghraifft, mae’n rhaid i’r fframwaith polisi amaethyddol newydd edrych o ddifri ar y dirwedd reoleiddio bresennol ar gyfer ffermwyr a sefydlu gwell ffyrdd o gefnogi ffermwyr. Mae NFU Cymru yn dweud wrthym ni fod rheoliadau gwael yn aml yn rheswm dros ddiffyg hyder yn y diwydiant, a bod mwy o reoliadau yn ychwanegu’n sylweddol at lwythi gwaith ffermwyr. Wel, rydym ni nawr yn cael y cyfle i ailfampio’r dirwedd hon, a sicrhau bod mwy o ddulliau gwirfoddol yn cael eu mabwysiadu, a phan fydd rheoliadau yn cael eu cyflwyno, eu bod nhw’n cael eu cyflwyno o ganlyniad i dystiolaeth gadarn.

Wrth gwrs, mae’n rhaid i amaethyddiaeth Prydain a Chymru fod ar flaen y gad mewn unrhyw drafodaethau Brexit, ac mae’n rhaid i Lywodraeth newydd y Deyrnas Unedig fwrw ymlaen i sicrhau cytundebau masnach er mwyn i ddiwydiannau allforio, fel ffermio a’r diwydiant bwyd a diod, barhau i wneud busnes gyda marchnadoedd Ewropeaidd. Mae ffermwyr ledled Cymru yn iawn i fod yn bryderus ynglŷn â thermau mynediad mewnforio i’r farchnad yma yn y Deyrnas Unedig yn y dyfodol, ac mae’n hanfodol ein bod ni ddim yn gadael cynnyrch rhatach gyda safonau is i fewn i Gymru a’r Deyrnas Unedig o fannau eraill. Mae’n hanfodol felly fod unrhyw gytundebau masnach yn cael eu trafod yn ofalus, gyda’n diwydiant amaethyddol ar y blaen o unrhyw drafodaethau.

Wrth gwrs, mae angen i ni sefydlu cytundeb masnach gyda’r Undeb Ewropeaidd sy’n cwrdd ag anghenion ffermwyr Cymru, ac mae’n rhaid i’r cytundeb hwnnw fod yn barod o’r funud gyntaf i ni adael yr Undeb Ewropeaidd. Byddai colli unrhyw fynediad i farchnadoedd allforio yr Undeb Ewropeaidd yn drychinebus i ffermwyr Cymru, ac felly rydw i’n mawr obeithio y bydd Llywodraeth newydd y Deyrnas Unedig ar unwaith yn dechrau gweithio i sicrhau cytundeb sydd nid yn unig yn diogelu ein ffermwyr o fewnforio yn rhatach, ond yn sicrhau y gall ffermwyr Cymru barhau i ddibynnu ar y marchnadoedd allforio Undeb Ewropeaidd presennol yn y dyfodol.

Wrth gwrs, nid yw cynaliadwyedd ffermio yng Nghymru yn nwylo Llywodraeth nesaf y Deyrnas Unedig yn unig. Yn wir, mae Llywodraeth Cymru yn parhau i fod â rôl bwysig iawn i’w chwarae i warchod ffermwyr Cymru. Rhaid i Lywodraeth Cymru wneud popeth yn ei gallu i gryfhau’r diwydiant amaeth yng Nghymru, ac mae hynny’n golygu mynd i’r afael â rhai o’r materion hirsefydlog y mae ffermwyr Cymru yn eu hwynebu fel bod dim unrhyw fygythiadau i’n trafodaethau masnach. Er enghraifft, mae Undeb Amaethwyr Cymru yn iawn i dynnu sylw at y mater o TB mewn gwartheg a’i gwneud hi’n gwbl glir, oni bai bod camau brys a rhagweithiol yn cael eu cymryd i reoli ffynhonnell yr haint mewn gwartheg a bywyd gwyllt, gallai fod yna risg i drafodaethau ac unrhyw ddêl fasnachol yn y dyfodol. Mae’r rhain yn faterion sydd bellach angen i Lywodraeth Cymru fynd ati i fynd i’r afael â nhw, ac wrth i’r trafodaethau ddatblygu, fel bod ymdrechion i gael y ddêl orau bosibl ar gyfer y diwydiannau cig coch a llaeth Cymru ddim yn cael eu rhoi mewn perygl.

Felly, i gloi, Llywydd, rydw i am ailadrodd unwaith eto pa mor bwysig yw hi i ddiogelu cynaliadwyedd y diwydiant ffermio yng Nghymru yn y tymor hir, oherwydd mae ein hunaniaeth ddiwylliannol, yr iaith Gymraeg, a dyfodol ein hardaloedd gwledig yn dibynnu ar hynny. Diolch.

Of course, what the Member must also bear in mind is that CAP would only continue up until 2020. So, we, as a Government at the UK level, have made it quite clear that we will continue with that level of funding until 2022. Although the scale of the challenge is huge, to say the least, there are also opportunities here. For example, the agricultural policy framework must look in earnest at the current regulatory landscape for farmers and have better ways of supporting farmers. NFU Cymru have told us that poor regulation is often a cause for a lack of confidence in the industry, and that further regulation adds to the workload of farmers. Well, we now have the opportunity to actually transform this landscape and ensure that more voluntary approaches are introduced, and that when regulation is introduced, it is introduced as a result of robust evidence.

Now, agriculture in the UK and in Wales must be in the vanguard of any Brexit negotiations, and the new UK Government must proceed in ensuring trade deals so that export industries, such as farming and the food and drink industry, can continue to do business with European markets. Farmers across Wales are right to be concerned about the terms of access to imports and exports in this climate, and it’s crucial that we don’t let cheaper produce with lower standards into Wales and the UK from other nations. It’s crucial, therefore, that any trade deals are negotiated carefully, with the agricultural industry at the heart of any negotiation.

Of course, we need to establish a trade deal with the European Union that meets the needs of Welsh farmers, and that deal must be ready from the moment that we leave the European Union. Losing any access to export markets in the EU would be disastrous for Welsh farmers, and I very much hope, therefore, that the new Government in the UK will immediately start to work to secure an agreement that not only safeguards our farmers against cheap imports, but will ensure that Welsh farmers can continue to rely on the European Union export markets for the future.

Of course, the sustainability of farming in Wales isn’t just in the hands of the UK Government. Indeed, the Welsh Government continues to have a very important role to play in safeguarding Welsh farmers. The Welsh Government must do everything it can to strengthen the agricultural industry in Wales, and that means tackling some of the long-established issues that Welsh farmers have faced so that there are no threats to our trade negotiations. For example, the NFU is right to draw attention to bovine TB and make it clear that, unless proactive steps are taken to control the source of the infection in wildlife and in cattle, there could be risks to any trade deal in future. These are issues that need to be taken forward by the Welsh Government now, and as these discussions develop, so that the efforts to have the best possible deal for the red meat and dairy industries in Wales aren’t put at risk at all.

So, in conclusion, Llywydd, I want to reiterate once again how important it is to safeguard the sustainability of the farming industry in Wales in the long term. Our cultural heritage, the Welsh language, and the future of our rural areas, is dependent upon that. Thank you.

Listening to Plaid Cymru, you’d think that by staying in the EU the future would be absolutely assured forever and a day, but we know that beyond the current multi-annual framework there is no guarantee of agricultural funding for Wales in the European budget. I remember, when we first joined what was then the European Economic Community 40-odd years ago, agriculture accounted for 65, 70 per cent of the EU budget; it’s now down to 42 per cent. So, over the years, we’ve seen a dramatic reduction in agricultural support throughout the EU, and that figure would be even lower were it not for the accession of eastern Europe countries back in the early years of this century. So, the idea that staying in the EU where unelected bureaucrats—who we can’t even name, let alone influence at the ballot box—are the people you can rely on, rather than the people who sit in this row in front of us in this Chamber, who you can elect and then throw out if you don’t like their decisions, is better is absolute nonsense.

Wrth wrando ar Blaid Cymru, byddech yn meddwl y byddai’r dyfodol yn gwbl ddiogel am byth bythoedd drwy aros yn yr UE, ond y tu hwnt i’r fframwaith amlflwydd cyfredol gwyddom nad oes sicrwydd o gyllid amaethyddol i Gymru yn y gyllideb Ewropeaidd. Pan ddaethom yn aelodau gyntaf o’r hyn a oedd ar y pryd yn Gymuned Economaidd Ewropeaidd oddeutu 40 mlynedd yn ôl, rwy’n cofio mai amaethyddiaeth oedd i gyfrif am 65, 70 y cant o gyllideb yr UE; mae bellach i lawr i 42 y cant. Felly, dros y blynyddoedd, rydym wedi gweld gostyngiad dramatig mewn cymorth amaethyddol ledled yr UE, a byddai’r ffigur hyd yn oed yn is pe na bai gwledydd yn nwyrain Ewrop wedi ymuno yn ôl ym mlynyddoedd cynnar y ganrif hon. Felly, mae’r syniad ei bod yn well aros yn yr UE lle mai biwrocratiaid anetholedig—na allwn hyd yn oed eu henwi, heb sôn am ddylanwadu arnynt yn y blwch pleidleisio—yw’r bobl y gallwch ddibynnu arnynt, yn hytrach na’r bobl sy’n eistedd yn y rhes o’n blaenau yn y Siambr hon, pobl y gallwch eu dewis ac yna’u gwrthod os nad ydych yn hoffi eu penderfyniadau, yn nonsens llwyr. 

Will you take an intervention?

A wnewch chi dderbyn ymyriad?

You mentioned the 65 per cent down to 42 per cent. Will you accept that leaving the European Union means that that figure coming from the European Union will be zero in future and that, as it stands, the money coming from the UK Government, or the promise of it, is also zero? So, that’s what we’re negotiating for for Welsh farmers.

Fe sonioch am y 65 y cant yn gostwng i 42 y cant. A dderbyniwch fod gadael yr Undeb Ewropeaidd yn golygu y bydd y ffigur hwnnw o’r Undeb Ewropeaidd yn sero yn y dyfodol ac fel y mae, fod yr arian a ddaw gan Lywodraeth y DU, neu’r addewid ohono, hefyd yn sero? Felly, dyna beth rydym yn negodi yn ei gylch i ffermwyr Cymru.

Well, clearly, that’s a preposterous proposition, as the Prime Minister has already said that the current funding arrangements will be preserved up to the end of 2022, and no Government can bind its successors, and, as there must be a general election by 2022, any promise given now would be worthless, and therefore not worth making. But it’s all our money anyway, the money that the EU spends here in Wales, and our gross contribution to the EU this year is £13.6 billion. The EU then spends our money in the UK in various ways, including on agriculture, to the tune of £4.3 billion. So, we have a net contribution of £9.3 billion: we pay in £3 to get £1 back. And, as agriculture accounts for 42 per cent of that £9.3 billion, £4 billion of UK taxpayers’ money is spent on agriculture in the EU. That means, in Wales, Welsh taxpayers, on a per capita basis, are spending £200 million a year not on subsidising Welsh farmers, but subsidising continental farmers. That is not a brilliant deal for the Welsh farming community.

Wel, yn amlwg, mae hwnnw’n osodiad hurt, gan fod y Prif Weinidog eisoes wedi dweud y bydd y trefniadau ariannu presennol yn cael eu cadw hyd at ddiwedd 2022, ac ni all yr un Llywodraeth rwymo ei holynwyr, a chan fod yn rhaid cael etholiad cyffredinol erbyn 2022, byddai unrhyw addewid a roddir yn awr yn ddiwerth, ac felly nid yw’n werth ei wneud. Ond ein harian ni yw’r cyfan beth bynnag, yr arian y mae’r UE yn ei wario yma yng Nghymru, a’n cyfraniad gros i’r UE eleni yw £13.6 biliwn. Mae’r UE wedyn yn gwario ein harian yn y DU mewn gwahanol ffyrdd, gan gynnwys ar amaethyddiaeth, tua £4.3 biliwn ohono. Felly, mae gennym gyfraniad net o £9.3 biliwn: rydym yn talu £3 i gael £1 yn ôl. A chan mai amaethyddiaeth sydd i gyfrif am 42 y cant o’r £9.3 biliwn, gwerir £4 biliwn o arian trethdalwyr y DU ar amaethyddiaeth yn yr UE. Mae hynny’n golygu, yng Nghymru, fod trethdalwyr Cymru, ar sail y pen, yn gwario £200 miliwn y flwyddyn, nid ar gymorthdaliadau i ffermwyr Cymru, ond ar gymorthdaliadau i ffermwyr y cyfandir. Nid yw hwnnw’n gytundeb gwych ar gyfer y gymuned ffermio yng Nghymru.

Rhun ap Iorwerth a gododd—

Rhun ap Iorwerth rose—