Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

06/06/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

I call the National Assembly to order.

1. Datganiad ar yr Ymosodiad gan Derfysgwyr yn Llundain
1. Statement on the London Terrorist Attack

Yn gyntaf heddiw, fy nyletswydd drist, fel ag yr oedd yr adeg hon bythefnos yn ôl, yw estyn fy nghydymdeimlad ar ran Aelodau’r Cynulliad i’r rheini sydd wedi eu heffeithio gan ymosodiad terfysgol arall, y tro hwn yn Llundain, a Llundain oedd canolbwynt yr ymosodiad. Unwaith eto, roedd y weithred yn un llwfr ac yn un ciaidd. Rwyf yn gwahodd y Prif Weinidog i wneud datganiad.

Firstly, it is my sad duty today, as it was this time a fortnight ago, to extend my condolences on behalf of all Assembly Members to those affected by another terrorist attack, this time in London. Once again, this was a cowardly and brutal attack. I invite the First Minister to make a statement.

Diolch, Llywydd. It is with the greatest sadness that we find ourselves again pausing our proceedings to pay tribute to our fellow citizens and, of course, visitors from abroad, who were caught up in the atrocities in London on Saturday night. The great cruelty of this terrorism is its random nature. People of malign intent can strike anywhere, and they don’t need sophisticated weapons to inflict their cruelty. The area around London Bridge and Borough Market will be familiar to many of us. Just as in Manchester the week before, the terrorists chose to strike mostly young people going about their weekend leisure activities. Llywydd, the terrorists can never win. This is a free country and people live how they choose to live, in peace, and according to law. But non-one has the right to tell anyone else how to live. No-one has either the right, of course, to threaten or to intimidate. An attack on any of us is an attack on all of us. We stand together and will continue to live in freedom. Llywydd, I have written to the Mayor of London, Sadiq Khan, to express the condolences and solidarity of the Welsh people, and I know that I speak for this Chamber and the people of Wales as a whole when I say that we stand shoulder to shoulder in solidarity with London.

Diolch, Llywydd. Gyda’r tristwch mwyaf yr ydym ni’n canfod ein hunain unwaith eto yn oedi ein trafodion i dalu teyrnged i'n cyd-ddinasyddion ac, wrth gwrs, i ymwelwyr o dramor, a gafodd eu dal i fyny yn yr erchyllterau yn Llundain nos Sadwrn. Creulondeb mawr terfysgaeth yw ei natur ar hap. Gall pobl â bwriad niweidiol daro yn unrhyw le, ac nid oes angen arfau soffistigedig arnynt i gyflawni eu creulondeb. Bydd yr ardal o gwmpas London Bridge a Marchnad Borough yn gyfarwydd i lawer ohonom ni. Yn union fel ym Manceinion yr wythnos gynt, dewisodd y terfysgwyr daro pobl ifanc yn bennaf yn mwynhau eu gweithgareddau hamdden ar y penwythnos. Llywydd, gall terfysgwyr fyth ennill. Mae hon yn wlad rydd ac mae pobl yn byw sut y maen nhw’n dewis byw, mewn heddwch, ac yn unol â'r gyfraith. Ond nid oes gan neb yr hawl i ddweud wrth unrhyw un arall sut i fyw. Nid oes gan neb yr hawl ychwaith, wrth gwrs, i fygwth neu i ddychryn. Mae ymosodiad ar unrhyw un ohonom ni yn ymosodiad ar bob un ohonom ni. Rydym ni’n sefyll gyda'n gilydd a byddwn yn parhau i fyw mewn rhyddid. Llywydd, rwyf wedi ysgrifennu at Faer Llundain, Sadiq Khan, i fynegi cydymdeimlad ac undod y Cymry, a gwn fy mod i’n siarad ar ran y Siambr hon a phobl Cymru yn ei chyfanrwydd pan ddywedaf ein bod ni’n sefyll ysgwydd yn ysgwydd mewn undod â Llundain.

Diolch i’r Prif Weinidog am siarad ar ein rhan ni oll.

Thank you, First Minister, for speaking on behalf of us all.

2. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
2. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf o fusnes felly yw’r cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf, Jenny Rathbone.

The first item of business, therefore, is questions to the First Minister, and the first question is from Jenny Rathbone.

Dim Cytundeb Fasnach â'r UE

No Trade Deal with the EU

1. Beth yw asesiad y Prif Weinidog o effeithiau dim cytundeb fasnach â'r UE ar Gymru? OAQ(5)0635(FM)

1. What is the First Minister’s assessment of the implications for Wales of no trade deal with the EU? OAQ(5)0635(FM)

No deal is the worst deal. We know that no deal would mean trading under World Trade Organization rules. Nobody wants that on either side of the debate, and we know, of course, that that would put in place significant barriers to Welsh exports into our biggest and most important market.

Dim cytundeb yw’r cytundeb gwaethaf. Rydym ni’n gwybod y byddai dim cytundeb yn golygu masnachu o dan reolau Sefydliad Masnach y Byd. Nid oes neb eisiau hynny ar y naill ochr i’r ddadl na’r llall, ac rydym ni’n gwybod, wrth gwrs, y byddai hynny'n cyflwyno rhwystrau sylweddol i allforion Cymru i’n marchnad fwyaf a phwysicaf.

Thank you, First Minister. I find it difficult to understand how Theresa May continues to say that no deal would be better than a bad deal, because I struggle to understand what the difference is. This is something that the journalists don’t seem to have asked her, or don’t have the opportunity to ask her. But I’ve read that some experts say that it could cost as much as £45 billion if we crash out of the EU, compared with half that if we come out with a negotiated deal. So, what is the First Minister’s assessment of what would happen to Wales, and Welsh trade with Europe, if there is no deal?

Diolch, Prif Weinidog. Rwy'n ei chael hi'n anodd deall sut y mae Theresa May yn dal i ddweud y byddai dim cytundeb yn well na chytundeb gwael, gan fy mod i’n cael trafferth yn deall beth yw'r gwahaniaeth. Mae hyn yn rhywbeth nad yw'n ymddangos bod y newyddiadurwyr wedi gofyn iddi, neu nad ydynt yn cael y cyfle i’w ofyn iddi. Ond rwyf wedi darllen bod rhai arbenigwyr yn dweud y gallai gostio cymaint â £45 biliwn os byddwn yn mynd ar ein pennau allan o'r UE, o’i gymharu â hanner hynny os byddwn yn dod allan gyda chytundeb a drafodwyd. Felly, beth yw asesiad y Prif Weinidog o’r hyn a fyddai'n digwydd i Gymru, a masnach Cymru gydag Ewrop, os nad oes cytundeb?

Well, 67 per cent of our exports go to the European market. Any obstacle that would be faced by exporters is bound to be bad for them. Any extra costs are bound to be bad for them, and that’s why it’s hugely important that Brexit is handled in a realistic way, not the naivety that we have seen from some, saying ‘Well, the Germans will never allow WTO rules to operate.’ I think there has to be a realism there, but, above all else, we have to secure a Brexit that is a sensible Brexit, and, above all else, one that does not affect in a negative way the economy of Wales.

Wel, mae 67 y cant o'n hallforion yn mynd i'r farchnad Ewropeaidd. Mae unrhyw rwystr a fyddai'n cael ei wynebu gan allforwyr yn siŵr o fod yn ddrwg iddyn nhw. Mae unrhyw gostau ychwanegol yn siŵr o fod yn ddrwg iddyn nhw, a dyna pam mae’n hynod bwysig bod Brexit yn cael ei drin mewn ffordd realistig, nid y naïfrwydd yr ydym ni wedi ei weld gan rai, yn dweud 'Wel, wnaiff yr Almaenwyr byth ganiatáu i reolau WTO weithredu. Rwy'n credu bod yn rhaid cael realaeth yno, ond, yn anad dim arall, mae'n rhaid i ni sicrhau Brexit sydd yn Brexit synhwyrol, ac, yn anad dim arall, yn un nad yw'n effeithio mewn ffordd negyddol ar economi Cymru.

First Minister, I’m sure you agree that we should be aiming for a good deal—a good deal for the United Kingdom, a good deal for Wales, and a good deal for the European Union—and I’m very confident that that is what will happen. But, can I just refer you to the UK economic outlook that was published in November 2016, which did identify—and this was on the trends before Brexit—that our exports to EU markets were likely to go down to about 37 per cent by 2030—that’s a UK figure, not just Wales—and that it was very important that we also developed those other markets outside Europe that are closest to us, particularly North America, Africa and the middle east? And I hope that your trade policy will focus on these markets, as well as, of course, taking advantage of whatever the relationships we now secure with the EU.

Prif Weinidog, rwy'n siŵr eich bod chi’n cytuno y dylem ni fod yn anelu am gytundeb da—cytundeb da i’r Deyrnas Unedig, cytundeb da i Gymru, a chytundeb da i'r Undeb Ewropeaidd—ac rwy'n hyderus iawn mai dyna fydd yn digwydd. Ond, a gaf i eich cyfeirio chi at ragolwg economaidd y DU a gyhoeddwyd ym mis Tachwedd 2016, a nododd—ac roedd hyn ar y tueddiadau cyn Brexit—bod ein hallforion i farchnadoedd UE yn debygol o ostwng i tua 37 y cant erbyn 2030—ffigur y DU yw hwnna, nid Cymru yn unig—a’i bod yn bwysig iawn ein bod ni hefyd yn datblygu’r marchnadoedd eraill hynny y tu allan i Ewrop sydd agosaf atom, yn enwedig Gogledd America, Affrica a'r dwyrain canol? Ac rwy’n gobeithio y bydd eich polisi masnach yn canolbwyntio ar y marchnadoedd hyn, yn ogystal, wrth gwrs, â manteisio ar beth bynnag fydd y berthynas yr ydym ni’n ei sicrhau gyda'r UE nawr.

Very much so, and we work for markets anywhere and everywhere for Welsh produce. I remember, when I was rural affairs Minister, I spent much of my time getting Welsh lamb exports to the United Arab Emirates, for example. And we know that lamb is exported around the world. But we shouldn’t think that it’s a choice between accessing the European market or accessing other markets. The European market is much bigger than the US market, and the US is further away, whereas the EU, of course, will share a land border with us. The European market will continue to be our most important market for many, many years to come, which is why, of course, it’s so important to get a good deal that benefits all, and, above all else, allows us to sell without any kind of obstacle in that European market.

Yn sicr, ac rydym ni’n gweithio ar gyfer marchnadoedd yn unrhyw le ac ym mhobman i gynnyrch o Gymru. Rwy’n cofio, pan roeddwn i’n Weinidog dros faterion gwledig, i mi dreulio llawer o fy amser yn cael allforion cig oen Cymru i'r Emiraethau Arabaidd Unedig, er enghraifft. A gwyddom fod cig oen yn cael ei allforio i bedwar ban byd. Ond ni ddylem ni feddwl ei fod yn ddewis rhwng cael mynediad at y farchnad Ewropeaidd neu gael mynediad at farchnadoedd eraill. Mae'r farchnad Ewropeaidd yn llawer mwy na marchnad yr Unol Daleithiau, ac mae'r Unol Daleithiau yn bellach i ffwrdd, tra bydd yr UE, wrth gwrs, yn rhannu ffin ar y tir gyda ni. Y farchnad Ewropeaidd fydd ein marchnad bwysicaf am flynyddoedd lawer iawn i ddod, a dyna pam, wrth gwrs, mae hi mor bwysig cael cytundeb da sydd o fudd i bawb, ac, yn anad dim arall, yn ein galluogi i werthu heb unrhyw fath o rwystr yn y farchnad Ewropeaidd honno.

Wel, yn ôl y daflen a dderbyniais i gan y Democratiaid Rhyddfrydol ddydd Llun yn Aberystwyth, rydym ni, Plaid Cymru a Llafur, mewn gwely gyda’r Tories ac UKIP ar gytundeb Brexit eithafol. Byddai diddordeb gyda fi i wybod pa fath o drafodaethau Cabinet rydych chi wedi eu cael gyda’r Democratiaid Rhyddfrydol ynglŷn â gwireddu’r cytundeb Brexit eithafol yma. Ond, yn y gobaith nad ydych chi’n mynd i wireddu hynny, a gaf i ofyn i chi sut allwn ni gyrraedd y sefyllfa lle mae mynediad di-dariff, rhydd gyda ni, o amaeth i weithgynhyrchu yng Nghymru, tuag at ein cyd-bartneriaid yn Ewrop, heb ein bod, rhywsut, yn dal rhyw aelodaeth o’r farchnad sengl?

Well, according to the leaflet I received from the Liberal Democrats on Monday in Aberystwyth, we, Plaid Cymru and Labour, are in bed with the Tories and UKIP on a hard Brexit deal. I would be interested to know what kind of Cabinet discussions you have had with the Liberal Democrats on achieving this extreme Brexit. But, in the hope that you're not going to deliver that, can I ask you how we can get to a position where tariff-free access to the single market, from agriculture to manufacturing in Wales, with our partners in Europe can be achieved without maintaining some sort of membership of the single market?

Wel, nid ydw i’n moyn ymyrryd yng ngwleidyddiaeth Ceredigion. Fe welais i beth ddywedodd Mark Williams ar ôl beth ddigwyddodd bryd hynny. Nid ydw i’n cyhuddo Plaid Cymru o fod o blaid Brexit eithafol o gwbl. Ond, sut allwn ni sicrhau bod Brexit eithafol ddim yn digwydd? Mae’r Papur Gwyn, wrth gwrs, yn dangos y ffordd, ac mae’r Papur Gwyn yna, wrth gwrs, wedi cael ei gytuno rhwng tair plaid yn y lle hwn, ac, i fi, mae hynny’n dangos y cyfeiriad ymlaen ynglŷn â sut ddylai Brexit gael ei weithredu dros y blynyddoedd nesaf.

Well, I don't wish to interfere in the politics of Ceredigion. I did see what Mark Williams has said since. I don’t accuse Plaid Cymru of being in favour of an extreme Brexit at all. But how can we ensure that an extreme Brexit doesn’t happen? The White Paper shows the way, and that White Paper has been agreed between three parties in this place and, to me, that shows us the way forward as regards how Brexit should be implemented over the ensuing years.

Cylchffordd Cymru

The Circuit of Wales

2. A oes gan Lywodraeth Cymru yr holl wybodaeth sydd ei hangen arni, bellach, i wneud penderfyniad ynghylch darparu’r cymorth ariannol y gwnaeth hyrwyddwyr Cylchffordd Cymru gais amdano? OAQ(5)0636(FM)

2. Does the Welsh Government now have all the information it needs to make a decision on whether to provide the financial support requested by the promoters of the Circuit of Wales? OAQ(5)0636(FM)

We are awaiting some reports from our external advisers to enable us to complete the comprehensive due diligence process, but we will be in a position to take a decision before the end of the month.

Rydym ni’n disgwyl am rai adroddiadau gan ein cynghorwyr allanol i’n galluogi i gwblhau'r broses diwydrwydd dyladwy gynhwysfawr, ond byddwn mewn sefyllfa i wneud penderfyniad cyn diwedd y mis.

I think people will draw their own conclusion, First Minister, on why this decision has been pushed beyond the general election. But, on the wider theme of openness, I’ve been told in written answers by the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure that the idea of an 80 per cent Government guarantee, which was at the heart of the proposal that you rejected last year, was first suggested by the company in mid April 2016. Now, that isn’t accurate, First Minister; it was your Government, with the direct knowledge of your own private office, that suggested this as an alternative to a 100 per cent guarantee in the first week of April. So, will you now take the opportunity to correct the record?

Rwy'n credu y bydd pobl yn dod i’w casgliad eu hunain, Prif Weinidog, pam y gwthiwyd y penderfyniad hwn y tu hwnt i'r etholiad cyffredinol. Ond, ar y thema ehangach o fod yn agored, rwyf wedi cael gwybod mewn atebion ysgrifenedig gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith bod y syniad o warant Llywodraeth o 80 y cant, a oedd wrth wraidd y cynnig a wrthodwyd gennych chi y llynedd, wedi cael ei awgrymu gyntaf gan y cwmni yng nghanol mis Ebrill 2016. Nawr, nid yw hynny'n gywir, Prif Weinidog; eich Llywodraeth chi, gydag ymwybyddiaeth uniongyrchol eich swyddfa breifat eich hun, a awgrymodd hwn fel dewis yn hytrach na gwarant o 100 y cant yn ystod wythnos gyntaf mis Ebrill. Felly, a wnewch chi gymryd y cyfle nawr i gywiro'r cofnod?

Well, I can say that the model that is being examined now is not that model—it’s a wholly different model. He makes the insinuation that, somehow, this has been pushed back for some insidious reason. I can tell him that, unlike him, we do conduct proper due diligence; people expect that, and people in Blaenau Gwent expect that. They want to be sure—and we want to see this project delivered, but it has to be delivered on a sustainable basis. They would expect us, in Blaenau Gwent, to look at this very carefully, in order to make sure that the project stands up on its own for years to come. We have received the majority of the reports already. The remaining reports we expect to see in the course of this week. There is no strange thing going on there—that is because we awaited further information from the Heads of the Valleys Development Company themselves. We don’t expect any more information from them now. And I can say that officials are preparing a comprehensive project appraisal report, there will be a Cabinet paper drafted, and a decision will be taken before the end of the month.

Wel, gallaf ddweud nad y model hwnnw yw’r model sy'n cael ei archwilio nawr—mae'n fodel hollol wahanol. Mae'n gwneud yr ensyniad, rywsut, bod hyn wedi cael ei wthio yn ôl am ryw reswm llechwraidd. Gallaf ddweud wrtho, yn wahanol iddo fe, ein bod ni yn cynnal diwydrwydd dyladwy priodol; mae pobl yn disgwyl hynny, ac mae pobl ym Mlaenau Gwent yn disgwyl hynny. Maen nhw eisiau bod yn siŵr—ac rydym ni eisiau gweld y prosiect hwn yn cael ei gyflwyno, ond mae'n rhaid iddo gael ei ddarparu ar sail gynaliadwy. Byddent yn disgwyl i ni, ym Mlaenau Gwent, edrych ar hyn yn ofalus iawn, er mwyn gwneud yn siŵr bod y prosiect yn sefyll ar ei ben ei hun am flynyddoedd i ddod. Rydym ni wedi derbyn y rhan fwyaf o'r adroddiadau yn barod. Rydym ni’n disgwyl gweld yr adroddiadau sy'n weddill yn ystod yr wythnos hon. Nid oes unrhyw beth rhyfedd yn mynd ymlaen yno—mae hynny oherwydd i ni aros am ragor o wybodaeth gan Gwmni Datblygu Blaenau'r Cymoedd ei hun. Nid ydym yn disgwyl mwy o wybodaeth ganddyn nhw nawr. A gaf i ddweud bod swyddogion yn paratoi adroddiad gwerthuso prosiect cynhwysfawr, bydd papur Cabinet yn cael ei ddrafftio, a bydd penderfyniad yn cael ei wneud cyn diwedd y mis.

First Minister, I very much welcome your positive statement about wanting the circuit to succeed. And, as you’re aware, some of the biggest names in automotive engineering and research have written to you—Aston Martin, TVR, Taylors—demonstrating their confidence in the project, and urging a swift, positive decision. Are you able to confirm today what date the Cabinet is likely to meet to make a decision on this?

Prif Weinidog, rwy’n croesawu'n fawr eich datganiad cadarnhaol ynglŷn â bod eisiau i’r gylchffordd lwyddo. Ac, fel y gwyddoch, mae rhai o'r enwau mwyaf ym maes peirianneg ac ymchwil modurol wedi ysgrifennu atoch—Aston Martin, TVR, Taylors—sy’n dangos eu hyder yn y prosiect, ac yn annog penderfyniad cyflym, cadarnhaol. A allwch chi gadarnhau heddiw pa ddyddiad y mae’r Cabinet yn debygol o gyfarfod i wneud penderfyniad am hyn?

I would expect the Cabinet to meet in the course of the next fortnight, with the decision being taken, of course, at that Cabinet meeting. That is the plan at this moment in time. We want to get this dealt with, obviously, as the people of Blaenau Gwent would as well. I understand the great enthusiasm for the project, but we also have to temper that, of course, with ensuring that the project stacks up on its own, that the level of risk is acceptable, that there is substantial investment from the private sector, and that’s what we’ve been working with with the Circuit of Wales team. We want to be in a position where we can look at a sustainable model in a fortnight’s time, and, as I say, what I would like to do is deliver the Circuit of Wales, but we have to make sure that the model is robust, and that’s the point that we’re at now.

Byddwn yn disgwyl i'r Cabinet gyfarfod yn ystod y pythefnos nesaf, gyda'r penderfyniad yn cael ei wneud, wrth gwrs, yn y cyfarfod Cabinet hwnnw. Dyna'r bwriad ar hyn o bryd. Rydym ni’n awyddus i gael datrys hyn, yn amlwg, fel y bydd pobl Blaenau Gwent hefyd. Rwy’n deall y brwdfrydedd mawr am y prosiect, ond mae’n rhaid i ni gymedroli hynny hefyd, wrth gwrs, â sicrhau bod y prosiect yn gwneud synnwyr ar ei ben ei hun, bod lefel y risg yn dderbyniol, bod buddsoddiad sylweddol gan y sector preifat, a dyna’r hyn yr ydym ni wedi bod yn gweithio arno gyda thîm Cylchffordd Cymru. Rydym ni eisiau bod mewn sefyllfa lle gallwn edrych ar fodel cynaliadwy ymhen pythefnos, ac, fel y dywedais, yr hyn yr hoffwn ei wneud yw darparu Cylchffordd Cymru, ond mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod y model yn gadarn, a dyna'r pwynt yr ydym ni wedi ei gyrraedd nawr.

Your Cabinet Secretary on 17 May stated that due diligence is an important part of consideration in financing any project and that he would not short-cut that process. Recently it was claimed that the Circuit of Wales project could be lost to Scotland. If the Welsh Government does not make a decision soon, will you confirm that scaremongering such as this will not result in decision making until the most rigorous assessment of the viability and economic benefit of this project has been made or completed by your Government?

Dywedodd eich Ysgrifennydd Cabinet ar 17 Mai bod diwydrwydd dyladwy yn rhan bwysig o’r ystyriaethau wrth ariannu unrhyw brosiect ac na fyddai’n byrhau’r broses honno. Honnwyd yn ddiweddar y gallai prosiect Cylchffordd Cymru gael ei golli i'r Alban. Os na fydd Llywodraeth Cymru yn gwneud penderfyniad yn fuan, a wnewch chi gadarnhau na fydd codi bwganod fel hyn yn arwain at wneud penderfyniad tan i’r asesiad mwyaf trylwyr o hyfywedd a budd economaidd y prosiect hwn gael ei gynnal neu ei gwblhau gan eich Llywodraeth?

People would expect us, as a Government, to examine any project, particularly one of this importance and size, in great detail to make sure that we can be satisfied if we are being asked to deliver support, and, of course, private sector investors will do exactly the same thing. As I say, on these benches we want to see the project move forward, but it is important for all concerned, including the people of Blaenau Gwent, that the fullest examination of the proposal is done in order to provide reassurance for the future.

Byddai pobl yn disgwyl i ni, fel Llywodraeth, archwilio unrhyw brosiect, yn enwedig un o’r pwysigrwydd a’r maint hwn, yn fanwl iawn i wneud yn siŵr y gallwn fod yn fodlon os gofynnir i ni ddarparu cymorth, ac, wrth gwrs, bydd buddsoddwyr sector preifat yn gwneud yn union yr un peth. Fel y dywedais, ar y meinciau hyn rydym ni eisiau gweld y prosiect yn symud ymlaen, ond mae'n bwysig i bawb dan sylw, gan gynnwys pobl Blaenau Gwent, bod yr archwiliad llawnaf o’r cynnig yn cael ei wneud er mwyn rhoi sicrwydd ar gyfer y dyfodol.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd yr wrthblaid, Andrew R.T. Davies.

Questions now from the party leaders. Leader of the opposition, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. First Minister, could I identify myself with the comments that you made about the tragedies in London earlier on in the week? Obviously, we do stand shoulder to shoulder with the citizens of London and Manchester, and, ultimately, by getting about our normal way of life, we are defeating these terrorists—these thugs—who are inflicting such terrible, terrible tragedies on some of our communities. And, whilst we might live in Wales, we stand shoulder to shoulder with the communities in London and anywhere else where people feel under threat.

I would like to ask you, with that in mind, with the general election now on Thursday, obviously people will be voting on commitments made by the parties, and you, yesterday, in your role as First Minister, said that Labour, if they were to win on Thursday, would get rid of the Barnett formula. Yet today, we’ve had Scottish Labour firmly coming out and saying that there are no plans to get rid of the Barnett formula. Who’s right, Kezia Dugdale or Carwyn Jones?

Diolch i chi, Llywydd. Prif Weinidog, a gaf i gysylltu fy hun â'r sylwadau a wnaethoch am y trychinebau yn Llundain yn gynharach yn yr wythnos? Yn amlwg, rydym ni’n sefyll ysgwydd wrth ysgwydd â dinasyddion Llundain a Manceinion, ac, yn y pen draw, trwy fwrw ymlaen â’n ffordd arferol o fyw, rydym ni’n trechu’r terfysgwyr hyn—y llabystaid hyn—sy'n achosi trychinebau mor ofnadwy o'r fath yn rhai o'n cymunedau. Ac, er efallai ein bod ni’n byw yng Nghymru, rydym ni’n sefyll ysgwydd wrth ysgwydd gyda chymunedau yn Llundain ac yn unrhyw le arall lle mae pobl yn teimlo dan fygythiad.

Hoffwn ofyn i chi, gyda hynny mewn golwg, gyda'r etholiad cyffredinol ddydd Iau erbyn hyn, yn amlwg bydd pobl yn pleidleisio ar sail ymrwymiadau a wneir gan y pleidiau, a dywedasoch chi, ddoe, yn eich swyddogaeth fel Prif Weinidog, y byddai Llafur, pe baent yn ennill ddydd Iau, yn cael gwared ar fformiwla Barnett. Ac eto heddiw, rydym ni wedi cael Llafur yr Alban dweud yn gadarn nad oes unrhyw gynlluniau i gael gwared ar fformiwla Barnett. Pwy sy'n iawn, Kezia Dugdale neu Carwyn Jones?

Well, I’ve spoken to Kezia Dugdale. What we do know is the Tories will take money away from both Wales and Scotland, and that is something that is pretty clear in terms of their manifesto. The situation is quite simply this: upon the election of a Labour Government, Barnett would remain in place in the short term. There would then be a long-term funding formula put in place according to the needs of the different nations and regions of the UK, ensuring, of course, that no part of the UK is unfairly disadvantaged. That means that Barnett would come to an end at that time. I wonder where the commitment from the Conservatives is to ensure fair funding for Wales.

Wel, rwyf wedi siarad gyda Kezia Dugdale. Yr hyn yr ydym ni’n ei wybod yw y bydd y Torïaid yn cymryd arian oddi wrth Gymru a'r Alban, ac mae hynny'n rhywbeth sy’n eithaf eglur o ran eu maniffesto. Dyma’r sefyllfa yn eithaf syml: o ethol Llywodraeth Lafur, byddai Barnett yn parhau i fod ar waith yn y byrdymor. Yna, byddai fformiwla ariannu hirdymor yn cael ei roi ar waith yn ôl anghenion gwahanol wledydd a rhanbarthau'r DU, gan sicrhau, wrth gwrs, nad oes unrhyw ran o'r DU o dan anfantais annheg. Mae hynny'n golygu y byddai Barnett yn dod i ben bryd hynny. Tybed lle mae'r ymrwymiad gan y Ceidwadwyr i sicrhau cyllid teg i Gymru.

Well, as well you know, the agreement between the Welsh Government and the Westminster Government put the funding floor in place, which was warmly endorsed by your Cabinet Secretary for Finance and Local Government only in December of last year. Thirteen years—you did nothing. But that’s not quite what the Scottish Conservatives are saying, and I offered you the opportunity to actually clarify your position because you were very robust last night in saying that the Barnett formula would be scrapped. Actually, what the Scottish Labour party are saying is that there will be no scrapping of the Barnett formula, and these are their words:

‘Not to scrap the Barnett formula’.

All that is merely being proposed in the next Parliament—these are their words—is a long-term consultation to look at funding the UK allocates around the public expenditure that comes from Westminster to ensure that it reflects the nations and the regions of the United Kingdom. Those are their words, those are. That isn’t getting rid of the Barnett formula at all. Are you misleading the people of Wales with your comments yesterday, First Minister?

Wel, fel y gwyddoch yn iawn, rhoddodd y cytundeb rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth San Steffan y terfyn ariannu isaf ar waith, a gymeradwywyd yn wresog gan eich Ysgrifennydd Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol dim ond ym mis Rhagfyr y llynedd. Tair blynedd ar ddeg—ni wnaethoch chi ddim. Ond nid dyna'n union y mae Ceidwadwyr yr Alban yn ei ddweud, a chynigiais y cyfle i chi egluro eich sefyllfa gan eich bod chi’n gadarn iawn neithiwr gan ddweud y byddai fformiwla Barnett yn cael ei ddiddymu. A dweud y gwir, yr hyn y mae plaid Lafur yr Alban yn ei ddweud yw na fydd fformiwla Barnett yn cael ei ddiddymu, a dyma eu geiriau:

I beidio â diddymu fformiwla Barnett.

Y cwbl sy’n cael ei gynnig yn unig yn y Senedd nesaf—dyma eu geiriau—yw ymgynghoriad hirdymor i ystyried y cyllid y mae’r DU yn ei ddyrannu o gwmpas y gwariant cyhoeddus a ddaw o San Steffan i sicrhau ei fod yn adlewyrchu gwledydd a rhanbarthau'r Deyrnas Unedig. Eu geiriau nhw yw’r rheina. Nid yw hynny'n cael gwared ar fformiwla Barnett o gwbl. A ydych chi’n camarwain pobl Cymru gyda'ch sylwadau ddoe, Prif Weinidog?

That is exactly what it means. If there is a new formula in place, that is the end of Barnett, at that point. Of course, in the short term Barnett would remain because there’s nothing else in place at that time, but we want to make sure that Wales receives fair funding. Yes, we came to an agreement on funding, and that’s because the UK Government resolutely refused to look at funding as far as Wales is concerned. It was a compromise position. We have never changed our position, as a Government, that the Barnett formula has run towards the end of its life, and now is the time to start planning for a new formula that would reflect the proper needs of the different nations and regions of the UK as they are now, not as they were in 1979.

Dyna'n union y mae’n ei olygu. Os oes fformiwla newydd ar waith, dyna ddiwedd Barnett, ar yr adeg honno. Wrth gwrs, yn y byrdymor byddai Barnett yn parhau oherwydd nid oes unrhyw beth arall ar gael ar y pryd, ond rydym ni eisiau gwneud yn siŵr bod Cymru yn derbyn cyllid teg. Do, daethom i gytundeb ar gyllid, ac mae hynny oherwydd i Lywodraeth y DU wrthod yn benderfynol i edrych ar gyllid cyn belled ag y mae Cymru yn y cwestiwn. Roedd yn sefyllfa gyfaddawd. Nid ydym erioed wedi newid ein safbwynt, fel Llywodraeth, fod fformiwla Barnett wedi cyrraedd diwedd ei oes, a nawr yw'r amser i ddechrau cynllunio ar gyfer fformiwla newydd a fyddai'n adlewyrchu anghenion priodol gwahanol wledydd a rhanbarthau'r DU fel y maen nhw nawr, nid fel yr oedden nhw ym 1979.

First Minister, you were very clear last night in that you were saying you were scrapping the Barnett formula, full stop. There was no equivocation around that. You were saying that last night on the television and through the news. Scottish Labour Party are saying, quite clearly, there will be no scrapping of the Barnett formula. How on earth can anyone take any of the pledges that you are making seriously, when you have been caught out in the last week of this campaign? Ultimately—[Interruption.] The Labour Party—[Interruption.] The Labour Party—

Prif Weinidog, roeddech chi’n eglur iawn neithiwr o’r safbwynt eich bod chi’n dweud eich bod chi’n diddymu fformiwla Barnett, a dyna’i diwedd hi. Nid oedd unrhyw amwysedd ynghylch hynny. Roeddech chi’n dweud hynny neithiwr ar y teledu a thrwy'r newyddion. Mae Plaid Lafur yr Alban yn dweud, yn eithaf eglur, na fydd fformiwla Barnett yn cael ei ddiddymu. Sut ar y ddaear all unrhyw un gymryd unrhyw un o’r addewidion yr ydych chi’n eu gwneud o ddifrif, pan rydych chi wedi cael eich dal allan yn ystod wythnos olaf yr ymgyrch hon? Yn y pen draw—[Torri ar draws.] Mae'r Blaid Lafur—[Torri ar draws.] Mae'r Blaid Lafur—

Let Andrew R.T. Davies continue his question.

Gadewch i Andrew R.T. Davies barhau ei gwestiwn.

The Labour Party might mock, but, ultimately, the funding of public services is a vital consideration for the electorate on Thursday. We have put a funding floor in place, with agreement of the Welsh Government, that guarantees that funding in Wales will not go under £115 for every £100 that is spent in England. You, yesterday, said that Labour Party policy was to get rid of the Barnett formula. Scottish Labour Party are saying that is not the case, and all that will come forward is a consultation. Is there a fact that all Labour policies are just built on sand, First Minister?

Efallai y gwnaiff y Blaid Lafur watwar, ond, yn y pen draw, mae ariannu gwasanaethau cyhoeddus yn ystyriaeth hanfodol i’r etholwyr ddydd Iau. Rydym ni wedi cyflwyno terfyn ariannu isaf, gyda chytundeb Llywodraeth Cymru, sy'n sicrhau na fydd cyllid yng Nghymru yn mynd o dan £115 ar gyfer pob £100 sy'n cael ei wario yn Lloegr. Dywedasoch chi, ddoe, mai polisi'r Blaid Lafur oedd cael gwared ar fformiwla Barnett. Mae Plaid Lafur yr Alban yn dweud nad yw hynny'n wir, ac mai’r cwbl a fydd yn cael ei gyflwyno yw ymgynghoriad. A oes ffaith bod holl bolisïau Llafur wedi eu hadeiladu ar dywod, Prif Weinidog?

Isn’t it a shame that he will not support a situation where Wales gets the funding it deserves? Isn’t it a shame? It tells really of the way that they think. Isn’t it a shame that he was not there to make these points in such a good debate on television? You know, I’m sure that it was possible to see a live broadcast from Gran Canaria to make sure that his view was put forward as somebody who claims to be the leader of the Welsh Conservatives. As he rightly said, the Secretary of State was unwilling to take part in the third debate—because he pulled out because I was in it. That’s what we heard. He was not willing to come and debate—and other leaders as well—and to put forward the Conservative case. He has some brass neck to come before this Chamber and say that somehow things are a shambles on these benches when, on three different occasions, the Tories couldn’t even field the same person in three different debates, so lacking in confidence were they in their own case. We’ve seen over the past few days shambles after shambles after shambles in the Conservative party. I invite him to read the UK Labour manifesto, where it’s absolutely clear, where it says that there will be a new funding formula that reflects the needs of different nations and regions of the UK—a commitment we have made; a commitment his party has run from.

Onid yw'n drueni na wnaiff e gefnogi sefyllfa lle mae Cymru’n cael y cyllid y mae'n ei haeddu? Onid yw'n drueni? Mae'n dangos y ffordd maen nhw’n meddwl a dweud y gwir. Onid yw'n drueni nad oedd e yno i wneud y pwyntiau hyn mewn dadl mor dda ar y teledu? Wyddoch chi, rwy’n siŵr ei bod yn bosibl gweld darllediad byw o Gran Canaria i sicrhau bod ei farn wedi cael ei mynegi fel rhywun sy'n honni i fod yn arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig. Fel y dywedodd yn gywir, roedd yr Ysgrifennydd Gwladol yn amharod i gymryd rhan yn y drydedd ddadl—tynnodd yn ôl gan fy mod i ynddi. Dyna’r hyn a glywsom. Nid oedd yn barod i ddod i ddadlau—ac arweinwyr eraill hefyd—a chyflwyno achos y Ceidwadwyr. Mae ganddo dipyn o wyneb i ddod gerbron y Siambr hon a dweud rywsut bod pethau'n draed moch ar y meinciau hyn pan, ar dri gwahanol achlysur, na allai’r Torïaid hyd yn oed anfon yr un person mewn tair gwahanol ddadl, mor brin o hyder yr oedden nhw yn eu hachos eu hunain. Rydym ni wedi gweld yn ystod y dyddiau diwethaf draed moch ar ôl traed moch ar ôl traed moch yn y blaid Geidwadol. Rwy'n ei wahodd i ddarllen maniffesto Llafur y DU, lle mae'n gwbl eglur, lle mae'n dweud y bydd fformiwla ariannu newydd sy'n adlewyrchu anghenion gwahanol wledydd a rhanbarthau'r DU—ymrwymiad yr ydym ni wedi ei wneud; ymrwymiad y mae ei blaid wedi rhedeg oddi wrtho.

Arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood.

Plaid Cymru Leader, Leanne Wood.

Diolch, Llywydd. First Minister, on Thursday, people will go to the polls in what is a very important election. It’s been noted how you’ve airbrushed your UK party leader out of your campaign, and how you have issued a separate manifesto. There are two Labour manifestos—three, if you count the Scottish manifesto that was referred to earlier.

In the interests of openness, transparency, and honesty just before people cast their votes on Thursday, will you tell us: are Labour MPs elected in Wales next Thursday bound by the commitments in your manifesto or by the commitments in your UK Labour leader’s manifesto?

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, ddydd Iau, bydd pobl yn mynd i bleidleisio mewn etholiad pwysig iawn. Nodwyd sut yr ydych chi wedi dileu arweinydd eich plaid yn y DU o’ch ymgyrch, a sut yr ydych chi wedi cyhoeddi maniffesto ar wahân. Ceir dau faniffesto Llafur—tri, os ydych chi’n cyfrif maniffesto yr Alban y cyfeiriwyd ato'n gynharach.

Er mwyn bod yn agored, yn dryloyw, ac yn onest cyn i bobl fwrw eu pleidlais ddydd Iau, a wnewch chi ddweud wrthym: a yw Aelodau Seneddol Llafur a etholir yng Nghymru ddydd Iau nesaf wedi eu rhwymo gan yr ymrwymiadau yn eich maniffesto chi neu gan yr ymrwymiadau ym maniffesto eich arweinydd Llafur yn y DU?

By the Welsh Labour manifesto, because there is no dichotomy between the two manifestos. The leader of Plaid Cymru might have noticed that devolution occurred in 1999, and, on that basis, it’s not possible for political parties who have a presence in the different nations of the UK to produce a manifesto that’s exactly the same. We reflect the reality of devolution, and that’s exactly what we’ve done in our manifesto. There is no contradiction in terms of the Welsh Labour manifesto and the UK Labour manifesto, saving areas that are devolved, where the decisions regarding those policies are made here.

Gan faniffesto Llafur Cymru, gan nad oes deuoliaeth rhwng y ddau faniffesto. Efallai fod arweinydd Plaid Cymru wedi sylwi bod datganoli wedi digwydd ym 1999, ac, ar y sail honno, nid yw'n bosibl i bleidiau gwleidyddol sydd â phresenoldeb yng ngwahanol wledydd y DU lunio maniffesto sy’n union yr un fath. Rydym ni’n adlewyrchu realiti datganoli, a dyna'n union yr ydym ni wedi ei wneud yn ein maniffesto. Nid oes unrhyw anghysondeb o ran maniffesto Llafur Cymru a maniffesto Llafur y DU, ac eithrio meysydd sydd wedi'u datganoli, pan fydd y penderfyniadau ynghylch y polisïau hynny yn cael eu gwneud yma.

You say there are no differences. First Minister, there are differences in the two manifestos, but I’ll come back to that shortly. Your party leader has been described variously as ‘the man who broke the Labour Party’—that was Chris Bryant—a ‘lunatic at the top of the Labour Party’—that was Owen Smith—‘hard left’ and ‘out of touch with the electorate’—that was Stephen Kinnock. Would you like to associate yourself with any of those statements about your leader, or would you like to take this opportunity to distance yourself from the views of those Welsh Labour candidates?

Rydych chi’n dweud nad oes unrhyw wahaniaethau. Prif Weinidog, mae gwahaniaethau yn y ddau faniffesto, ond byddaf yn dod yn ôl at hynny maes o law. Disgrifiwyd arweinydd eich plaid yn amrywiol fel 'y dyn a dorrodd y Blaid Lafur'—dyna ddywedodd Chris Bryant—'gwallgofddyn ar frig y Blaid Lafur'—Owen Smith ddywedodd hynny—'chwith eithafol' ac 'allan o gysylltiad â’r etholaeth'—dyna ddywedodd Stephen Kinnock. A hoffech chi gysylltu eich hun ag unrhyw un o'r datganiadau hynny am eich arweinydd, neu a hoffech chi fanteisio ar y cyfle hwn i ymbellhau eich hun oddi wrth safbwyntiau’r ymgeiswyr Llafur Cymru hynny?

Well, let me make it very, very clear: Jeremy Corbyn would make an excellent Prime Minister. He would offer hope for Britain as opposed to the endless succession of Tory cuts that we have seen from the benches opposite. We would see a Government that would take Britain forward, would deliver a proper, devolved settlement for Wales, based on the legislation that we have put forward, while, at the same time, we see Plaid Cymru looking at creating a coalition with the Tories in Conwy.

Wel, gadewch i mi ei gwneud yn eglur iawn: byddai Jeremy Corbyn yn gwneud Prif Weinidog ardderchog. Byddai'n cynnig gobaith i Brydain yn hytrach na'r olyniaeth ddiddiwedd o doriadau Torïaidd yr ydym ni wedi eu gweld gan y meinciau gyferbyn. Byddem yn gweld Llywodraeth a fyddai'n symud Prydain ymlaen, yn darparu setliad priodol, datganoledig i Gymru, yn seiliedig ar y ddeddfwriaeth yr ydym ni wedi ei chyflwyno, tra, ar yr un pryd, rydym ni’n gweld Plaid Cymru yn ystyried creu clymblaid gyda'r Torïaid yng Nghonwy.

They always trot that one out, don’t they, when they’ve got nothing left? First Minister, you must be very desperate to play on people’s—

Maen nhw bob amser yn tynnu’r un yna allan, onid ydynt, pan nad oes ganddyn nhw ddim ar ôl? Prif Weinidog, mae'n rhaid eich bod chi mewn anobaith i chwarae ar—

Okay. We do need to hear what’s being asked and the answers. So, let’s all calm down and look forward to next week.

Iawn. Mae angen i ni glywed yr hyn sy'n cael ei ofyn a'r atebion. Felly, gadewch i ni gyd dawelu ac edrych ymlaen at yr wythnos nesaf.

I want to come back to this point about the differences in the manifestos between you and your UK Labour leader. Zero-hours contracts bans, tuition fees scrapped, the railways in public hands: that’s what’s in the UK manifesto. Labour is in power here and none of these policies have been implemented. Can we get a commitment from you now that you will give your unmitigated support to those policies now that it’s official policy of your party, or are you accepting that you are about to mislead the electorate on Thursday?

Hoffwn ddod yn ôl at y pwynt hwn am y gwahaniaethau yn y maniffestos rhyngoch chi a'ch arweinydd Llafur yn y DU. Gwahardd contractau dim oriau, diddymu ffioedd dysgu, y rheilffyrdd mewn dwylo cyhoeddus: dyna’r hyn sydd ym maniffesto’r DU. Mae Llafur mewn grym yma ac nid oes yr un o'r polisïau hyn wedi cael eu rhoi ar waith. A allwn ni gael ymrwymiad gennych chi nawr y byddwch chi’n rhoi eich cefnogaeth ddigamsyniol i'r polisïau hynny nawr ei fod yn bolisi swyddogol eich plaid, neu a ydych chi’n derbyn eich bod chi ar fin camarwain yr etholwyr ddydd Iau?

There’s nothing more misleading than a party that says, ‘We want more money from Westminster’, but at the same time says, ‘We want independence from Westminster’. That is a fundamental contradiction. But she asks three questions. First of all, if the money is made available to us to look again at student finance then we will do so—of course we will. Zero-hours contracts are in the main not devolved. We do not support zero-hours contracts. They’re grandstanding on that. We, as a party, want to make sure that we see a society that is fair, that is just, and where people have the opportunities they need to flourish in the future. Only a Labour Government in the UK can do that. Plaid Cymru can deliver nothing.

Does dim byd yn fwy camarweiniol na phlaid sy'n dweud, ‘Rydym ni eisiau mwy o arian gan San Steffan’, ond ar yr un pryd yn dweud, ‘Rydym ni eisiau annibyniaeth o San Steffan’. Mae hynny'n anghysondeb sylfaenol. Ond mae hi’n gofyn tri chwestiwn. Yn gyntaf oll, os caiff yr arian ei wneud ar gael i ni edrych eto ar gyllid i fyfyrwyr, yna byddwn yn gwneud hynny—wrth gwrs y byddwn ni. Nid yw contractau dim oriau wedi eu datganoli ar y cyfan. Nid ydym yn cefnogi contractau dim oriau. Maen nhw’n gwneud sioe o hynny. Rydym ni, fel plaid, eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni’n gweld cymdeithas sy'n deg, sy’n gyfiawn, a lle mae pobl yn cael y cyfleoedd sydd eu hangen arnynt i ffynnu yn y dyfodol. Dim ond Llywodraeth Lafur yn y DU all wneud hynny. Ni all Plaid Cymru gyflawni dim.

Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

Leader of the UKIP group, Neil Hamilton.

Diolch, Llywydd. I’m sure I’ll carry the First Minister with me in saying that the last 10 minutes have proved, if nothing else, that the time for sterile political point-scoring is long past in this general election campaign to have any positive effect either way, and therefore we should concentrate more on building a successful economic future for Wales collectively, supporting other parties where that’s necessary. And, to that extent, I’d like to refer back to the question that Adam Price asked immediately before party leaders’ questions, and I take what the First Minister said in response to his supplementary about how the Government must conduct proper due diligence of the current proposal, but the auditor general’s report on the initial funding of this project contains a catalogue of opportunities for due diligence to be conducted over the last five years, starting with the calling in of the planning application in 2012, which was approved by Carl Sargeant on account of its socioeconomic benefits. In 2014, we had the initial funding of £16 million for the development of the project, then we had a public inquiry on the deregistration of the common land. Then, in April 2016, Edwina Hart rejected the first guarantee application. In July 2016, Ken Skates rejected the second guarantee proposal, which then led to intensive discussions with officials on a variety of important issues, and then, this year, in January, we had the fully funded term sheets provided by the company and we were told due diligence was to last three to four weeks. That was then extended to six weeks and then it’s been extended further, and the First Minister today has given us, I hope, an end date for the consideration of this proposal. So, we’ve had endless due diligence, and I know that the auditor general has made a number of important criticisms of the process. I don’t want to go into that now, because I want to see this project succeed and I hope, at the end of the day, that the Welsh Government is going to give it the go-ahead. But does he not think that this tortuous process is far too long, even though this is a massive project for the future? Its transformative potential is so great that we should have got on with this much more diligently than we have.

Diolch, Llywydd. Rwy'n siŵr y byddaf yn cario’r Prif Weinidog gyda mi wrth ddweud bod y 10 munud diwethaf wedi profi, yn anad dim arall, bod yr amser i sgorio pwyntiau diffrwyth wedi hen fynd heibio yn yr ymgyrch etholiad cyffredinol hon i gael unrhyw effaith gadarnhaol y naill ffordd neu’r llall, ac felly y dylem ni ganolbwyntio mwy ar adeiladu dyfodol economaidd llwyddiannus i Gymru ar y cyd, gan gefnogi pleidiau eraill lle mae hynny'n angenrheidiol. Ac, i'r perwyl hwnnw, hoffwn gyfeirio yn ôl at y cwestiwn a ofynnodd Adam Price cyn cwestiynau arweinwyr y pleidiau, ac rwy’n derbyn yr hyn a ddywedodd y Prif Weinidog mewn ymateb i'w gwestiwn atodol ynghylch sut y mae'n rhaid i’r Llywodraeth gynnal diwydrwydd dyledus priodol ar y cynnig presennol, ond mae adroddiad yr archwilydd cyffredinol ar gyllid cychwynnol y prosiect hwn yn cynnwys catalog o gyfleoedd i ddiwydrwydd dyladwy gael ei gynnal yn ystod y pum mlynedd diwethaf, gan ddechrau gyda'r galw cais cynllunio i mewn yn 2012, a gymeradwywyd gan Carl Sargeant ar sail ei fanteision economaidd-gymdeithasol. Yn 2014, roedd gennym ni’r cyllid cychwynnol o £16 miliwn ar gyfer datblygu’r prosiect, ac yna cawsom ymchwiliad cyhoeddus i dadgofrestriad y tir comin. Yna, ym mis Ebrill 2016, gwrthododd Edwina Hart y cais gwarant cyntaf. Ym mis Gorffennaf 2016, gwrthododd Ken Skates yr ail gynnig gwarant, a arweiniodd wedyn at drafodaethau dwys gyda swyddogion ar amrywiaeth o faterion pwysig, ac yna, eleni, ym mis Ionawr, cawsom ni’r taflenni tymor wedi’u hariannu'n llawn a ddarparwyd gan y cwmni ac fe’n hysbyswyd y byddai diwydrwydd dyladwy yn para tair i bedair wythnos. Ymestynnwyd hynny wedyn i chwe wythnos ac yna fe’i hymestynnwyd ymhellach, ac mae'r Prif Weinidog heddiw wedi rhoi i ni, rwy’n gobeithio, dyddiad terfyn ar gyfer ystyried y cynnig hwn. Felly, rydym ni wedi cael diwydrwydd dyladwy diddiwedd, a gwn fod yr archwilydd cyffredinol wedi gwneud nifer o feirniadaethau pwysig o'r broses. Nid wyf eisiau trafod hynny nawr, gan fy mod i eisiau gweld y prosiect hwn yn llwyddo ac rwy’n gobeithio, yn y pen draw, bod Llywodraeth Cymru yn mynd i’w gymeradwyo. Ond onid yw'n credu bod y broses drofaus hon yn llawer rhy hir, er bod hwn yn brosiect enfawr ar gyfer y dyfodol? Mae ei botensial trawsnewidiol mor fawr y dylem ni fod wedi bwrw ymlaen â hyn yn llawer mwy diwyd nag yr ydym ni wedi ei wneud.

When it comes to a planning application or the deregistration of common land, due diligence wouldn’t occur at that point because they are not—. They are planning applications and they’re applications that are not to do with the robustness or not of a particular business. That comes later on. I make no apologies for the due diligence process. It is robust. It has taken longer that we would’ve wanted. That’s because information has had to be sought at certain points, and that information has been provided. I’ve given a date to Members by which we want to take that decision now and I’ve indicated to Members I would like to see this project proceed. But it has to proceed on a basis that is sustainable and where the risk to the public purse is acceptable.

Pan ddaw i gais cynllunio neu ddadgofrestru tir comin, ni fyddai diwydrwydd dyladwy yn digwydd ar yr adeg honno gan nad ydynt yn—. Maen nhw’n geisiadau cynllunio ac maen nhw'n geisiadau nad ydynt yn ymwneud â chadernid neu beidio busnes penodol. Mae hynny’n dod yn nes ymlaen. Nid wyf yn ymddiheuro am y broses diwydrwydd dyladwy. Mae'n gadarn. Mae wedi cymryd mwy o amser nag y byddem wedi dymuno. Mae hynny oherwydd y bu’n rhaid cael gafael ar wybodaeth ar adegau penodol, a darparwyd y wybodaeth honno. Rwyf wedi rhoi dyddiad i’r Aelodau yr ydym eisiau gwneud y penderfyniad hwnnw yn ei erbyn ac rwyf wedi dweud wrth yr Aelodau yr hoffwn weld y prosiect hwn yn mynd yn ei flaen. Ond mae'n rhaid iddo fynd yn ei flaen ar sail sy'n gynaliadwy a lle mae’r risg i bwrs y wlad yn dderbyniol.

I thank the First Minister for that reply. I see also on the BBC website today that the Government has been in talks with a view to getting the golf Open championship to come to Wales, and the Tour de France as well, and also there’s a possibility, if the Brussels stadium is not ready in time, that Euro 2020 could be held in Wales, and I would support the Government’s interest in that. Ken Skates has quite rightly said that Wales has great potential to host major new events that haven’t yet been to Wales. The Circuit of Wales has already got the contract for the Moto Grand Prix, and that’s yet another opportunity for us in Wales to show what we can do as a host for major world sports projects. And therefore this fits into the Government’s overall objective for making Wales a major international sports venue, and that’s another reason for us to see the success of this project.

Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ateb yna. Rwy'n gweld hefyd ar wefan y BBC heddiw bod y Llywodraeth wedi bod mewn trafodaethau gyda'r nod o gael pencampwriaeth golff Agored Prydain i ddod i Gymru, a'r Tour de France hefyd, a cheir posibilrwydd hefyd, os nad yw stadiwm Brwsel yn barod mewn pryd, y gallai Ewro 2020 gael ei gynnal yng Nghymru, a byddwn yn cefnogi diddordeb y Llywodraeth yn hynny. Mae Ken Skates wedi dweud yn ddigon teg bod gan Gymru botensial mawr i gynnal digwyddiadau mawr newydd nad ydynt wedi bod i Gymru eto. Mae Cylchffordd Cymru eisoes wedi ennill y contract ar gyfer y Moto Grand Prix, ac mae hwnnw’n gyfle arall eto i ni yng Nghymru i ddangos yr hyn y gallwn ei wneud fel cynhaliwr prosiectau chwaraeon mawr y byd. Ac felly mae hyn yn cyd-fynd ag amcan cyffredinol y Llywodraeth o sicrhau bod Cymru yn lleoliad chwaraeon rhyngwladol o bwys, ac mae hynny'n rheswm arall i ni weld llwyddiant y prosiect hwn.

I can only repeat what I’ve already said to him, that of course we recognise the potential of the circuit, and I’ve said that it’s something we would want to support, but it has to be based on a model that is sound, and a model that works well for both private and public investors.

Ni allaf ond ailadrodd yr hyn yr wyf eisoes wedi ei ddweud wrtho, wrth gwrs, rydym ni’n cydnabod potensial y gylchffordd, ac rwyf wedi dweud ei fod yn rhywbeth y byddem ni eisiau ei gefnogi, ond mae'n rhaid iddo fod yn seiliedig ar fodel sy'n gadarn, a model sy'n gweithio'n dda i fuddsoddwyr preifat a chyhoeddus.

And it’s also important to note that there is no request for any public money to be invested in this project upfront, and that all that is being sought is a guarantee, which is a commercial guarantee that the Government would pay to finance, which will be called only as and when all the construction on the site is completed, so there will be physical assets against which the loan can be secured. And, on an annual basis, the maximum risk to the Welsh Government is said to be £8.5 million to £9 million a year many, many years in the future for a limited period of time. So, the risk is secured on 100 per cent of the assets, but the guarantee is going to apply to less than half of the value of those assets. So, on the face of it, this does look a very good deal, and, whilst I appreciate we have to go through the due diligence process, it is, I think, of vital importance to the economic prosperity not just of south-east Wales but the whole of south Wales that this project does get the go-ahead.

Ac mae hefyd yn bwysig nodi nad oes cais am unrhyw arian cyhoeddus i’w fuddsoddi yn y prosiect hwn ymlaen llaw, ac mai’r cwbl y gofynnir amdano yw sicrwydd, sy’n sicrwydd masnachol y byddai'r Llywodraeth yn talu i’w ariannu, a fyddai’n cael ei ddefnyddio dim ond pan fydd yr holl waith adeiladu ar y safle wedi ei gwblhau, felly bydd asedau ffisegol y gellir sicrhau’r benthyciad yn eu herbyn. Ac, yn flynyddol, dywedir mai’r risg fwyaf i Lywodraeth Cymru yw £8.5 miliwn i £9 miliwn y flwyddyn, llawer iawn o flynyddoedd i’r dyfodol am gyfnod cyfyngedig o amser. Felly, mae'r risg yn cael ei sicrhau ar 100 y cant o'r asedau, ond mae'r sicrwydd yn mynd i fod yn berthnasol i lai na hanner gwerth yr asedau hynny. Felly, ar yr olwg gyntaf, mae hwn yn edrych fel cytundeb da iawn, ac, er fy mod yn gwerthfawrogi bod rhaid i ni fynd drwy'r broses diwydrwydd dyladwy, mae, rwy’n meddwl, yn hanfodol bwysig i ffyniant economaidd, nid yn unig de-ddwyrain Cymru, ond de Cymru gyfan, fod y prosiect hwn yn cael ei gymeradwyo.

This is all being considered as part of the due diligence process. There is no difference to my mind in being asked to provide money upfront and being asked to provide a guarantee. The commitment is the same. Indeed, with a guarantee, there is a need for more robustness in terms of making sure that that guarantee is unlikely to be called upon. I think it can never be guaranteed—if I can use that—but it’s important that as much is done to minimise any risk to the public purse, and that’s what we’re looking at as part of this process. And, as I said before, it’s a project that has potential, and I think this has helped the circuit themselves—a robust testing process of their model is good for them. They are able then to think carefully about what they think will be sustainable in the longer term, and on that basis we look forward now, when all the information is in—we trust this week—to be able to take a decision over the course of the next two or three weeks.

Mae hyn oll yn cael ei ystyried yn rhan o'r broses diwydrwydd dyladwy. Nid oes unrhyw wahaniaeth yn fy nhyb i rhwng cais i ddarparu arian ymlaen llaw a chais i roi sicrwydd. Mae'r ymrwymiad yr un fath. Yn wir, gyda sicrwydd, mae angen mwy o gadernid o ran sicrhau bod y sicrwydd yn annhebygol o gael ei ddefnyddio. Rwy'n credu na ellir fyth fod yn sicr—os caf i ddefnyddio hynny—ond mae'n bwysig bod cymaint â phosibl yn cael ei wneud i sicrhau bod unrhyw berygl i bwrs y wlad cyn lleied â phosibl, a dyna beth rydym ni’n ei ystyried yn rhan o'r broses hon. Ac, fel y dywedais o'r blaen, mae'n brosiect sydd â photensial, ac rwy'n credu bod hyn wedi helpu'r gylchffordd ei hun—mae proses brofi gadarn o'u model yn dda iddyn nhw. Gallant feddwl wedyn yn ofalus am yr hyn y maent yn credu fydd yn gynaliadwy yn y tymor hwy, ac ar y sail honno rydym ni’n edrych ymlaen nawr, pan fydd yr holl wybodaeth wedi ei derbyn—yr wythnos rydym ni’n tybio—i allu gwneud penderfyniad yn ystod y pythefnos neu dair wythnos nesaf.

Cysylltiadau Trafnidiaeth yn Ynys Môn

Transport Links in Ynys Môn

3. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gysylltiadau trafnidiaeth yn Ynys Môn? OAQ(5)0637(FM)[W]

3. Will the First Minister make a statement on transport links in Ynys Môn? OAQ(5)0637(FM)[W]

Rŷm ni wedi ymrwymo i fuddsoddi mewn system drafnidiaeth integredig fodern o ansawdd uchel i sicrhau bod Ynys Môn yn rhan gysylltiedig a chystadleuol o economi Cymru a’r Deyrnas Unedig.

We are committed to investing in a modern and high-quality integrated transport system to ensure Ynys Môn is a competitive and connected component of the Welsh and UK economy.

Diolch. Mae yna ryw ddwy flynedd a hanner bellach ers i’r cyn-Weinidog economi gadarnhau wrthyf i bod gwaith yn digwydd i geisio gwireddu cynlluniau i wella’r cysylltiad rhwng yr A55 a phorthladd Caergybi, lle mae yna dagfeydd mawr ar hyn o bryd, yn enwedig pan fo loriau yn ceisio gadael y porthladd. Mae pobl yn gofyn i mi yn aml pa bryd welwn ni’r ffordd yma yn cael ei chwblhau, ac rwyf innau yn rhannu eu pryderon nhw ynglŷn â’r oedi. Ni chafodd y cysylltiad erioed ei orffen, mewn difrif; mi gafodd yr A55 ei hadeiladu i gyffiniau’r porthladd, ond nid i mewn ac allan o’r porthladd. Rydw i’n sylweddoli bod angen buddsoddiadau eraill hefyd yn y porthladd. Mi fuaswn i yn gwerthfawrogi arwydd o ymrwymiad gan y Llywodraeth i fwrw ymlaen efo gwaith atgyweirio y morglawdd hefyd yn yr hirdymor, ond a gawn ni ymrwymiad byrdymor rŵan fod y cysylltiad hanfodol yma yn mynd i weld golau dydd yn fuan, yn unol â dymuniadau pobl sy’n byw yn y rhan yna o Gaergybi, sydd yn pryderu bod yna berygl yn y sefyllfa bresennol, yn ogystal â’i fod yn niwsans?

Thank you. It's some two and a half years since the former Minister for the economy confirmed to me that work was ongoing to try and deliver plans to improve the links between the A55 and the port of Holyhead, where there are major traffic jams at the moment, particularly when lorries try to leave the port. Now, people ask me often when they will see this road completed, and I share their concerns about the delays. That connection was never truly completed; the A55 was built to the surrounds of the port, but not in and out of the port. Now, I understand that we need other investments, too, in the port. I would appreciate a sign of commitment from the Government to proceed with renovation work on the barrage, or the cob, in the longer term, but can we have a short-term commitment here and now that this crucial connection will see the light of day, in line with the aspirations of people living in that part of Holyhead, who are concerned that there is a risk in the current situation, as well as it being a nuisance, of course?

Mae trafodaethau wedi cymryd lle gyda Network Rail ynglŷn â hyn; mae’r Gweinidog wedi bod yn gwneud hynny. Mae hyn yn rhan o beth sy’n cael ei ystyried ynglŷn â datblygiad y porthladd ei hunan. Ac, wrth gwrs, ynglŷn â’r ynys, Ynys Môn, rŷm ni yn edrych nawr ar y drydedd groesfan dros y Fenai ei hunan. Mae’r cyfnod nesaf o’r gwaith datblygu wedi dechrau, a bydd yna lwybr yn cael ei ddatgan ym mis Mai 2018. Felly, mae hynny yn symud ymlaen yn y ffordd byddem ni’n erfyn.

Discussions have taken place with Network Rail on this; the Minister has been involved in those. This is part of the considerations on the development of the port itself. And, of course, as regards the island, Ynys Môn, we are now looking at a third crossing on the Menai strait. The next phase of development has begun, and a route will be declared in May 2018. And so that is progressing in the way in which we would expect.

You referred to the third Menai crossing, and clearly, congestion on the existing Menai and Britannia bridges has been a problem for many years. It’s a decade since a Welsh Government-commissioned report identified eight options, including a new bridge, but that didn’t go forward to delivery. You said last May that you’d promise to make the third crossing your priority for north Wales if you form a Government and, of course, your Government announced before Christmas last year that it had appointed consultants to look at routes for a proposed new crossing to Anglesey, which could begin by 2021 if it gets the go-ahead. Can you provide an assurance that we’re not going to have a re-run of 2007 when we had similar assurances after a commissioned report was produced for the Welsh Government and that you envisage this going ahead on the basis of the situation remaining as it currently does?

Cyfeiriasoch at drydedd bont Menai, ac yn amlwg, mae tagfeydd ar bontydd presennol Menai a Britannia wedi bod yn broblem ers blynyddoedd lawer. Bu degawd ers i adroddiad a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru nodi wyth opsiwn, gan gynnwys pont newydd, ond ni aeth hynny ymlaen i gyflawniad. Dywedasoch fis Mai diwethaf y byddech chi’n addo gwneud y drydedd bont fel eich blaenoriaeth ar gyfer y gogledd pe baech chi’n ffurfio Llywodraeth ac, wrth gwrs, cyhoeddodd eich Llywodraeth cyn y Nadolig y llynedd ei bod wedi penodi ymgynghorwyr i edrych ar lwybrau ar gyfer pont newydd arfaethedig i Ynys Môn, a allai ddechrau erbyn 2021 os bydd yn cael ei chymeradwyo. A allwch chi roi sicrwydd nad ydym ni’n mynd i gael ailadroddiad o 2007 pan gawsom sicrwydd tebyg ar ôl i adroddiad a gomisiynwyd gael ei gynhyrchu ar gyfer Llywodraeth Cymru a’ch bod yn rhagweld y bydd hyn yn digwydd ar sail y sefyllfa’n aros fel y mae ar hyn o bryd?

We have appointed Aecom to support our next phase of the development work. That will result in the announcement of a preferred route in May 2018. Our aim is to see the third Menai crossing open in 2022.

Rydym ni wedi penodi Aecom i gefnogi ein cam nesaf o'r gwaith datblygu. Bydd hynny’n arwain at gyhoeddi llwybr a ffefrir ym mis Mai 2018. Ein nod yw gweld trydedd bont Menai yn agor yn 2022.

Ford ym Mhen-y-bont ar Ogwr

Ford in Bridgend

4. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael ynghylch gweithfeydd Ford ym Mhen-y-bont ar Ogwr? OAQ(5)0638(FM)

4. Will the First Minister provide an update on discussions the Welsh Government has held regarding the Ford plant in Bridgend? OAQ(5)0638(FM)

Those discussions are ongoing. I met with the chief executive officer of Ford Europe before Christmas. We are aware of the plans for the facility and we’re working closely with all stakeholders to guarantee the future of the site and its workforce.

Mae'r trafodaethau hynny'n parhau. Cefais gyfarfod gyda phrif swyddog gweithredol Ford Europe cyn y Nadolig. Rydym ni’n ymwybodol o'r cynlluniau ar gyfer y cyfleuster ac rydym ni’n gweithio'n agos gyda'r holl randdeiliaid i sicrhau dyfodol y safle a'i weithlu.

Thank you for that answer, First Minister. In March, your Cabinet Secretary told us that Ford management had told him that employment numbers would remain broadly the same until 2021. He also said that he thought that Ford management could communicate better with its employees and its members regarding the long-term objectives for the plant. Since then, can you tell us whether Ford has kept you informed of whether there have actually been any falls in order numbers, and if there have been any falls, how the guaranteed number of workers is being deployed at the plant—bearing in mind, of course, that they’ll have individual expertise—and, of course, whether they’ve been getting regular updates on that long-term objective and achievement against that?

Diolch i chi am yr ateb yna, Prif Weinidog. Ym mis Mawrth, dywedodd eich Ysgrifennydd Cabinet wrthym fod rheolwyr Ford wedi dweud wrtho y byddai niferoedd cyflogaeth yn aros fwy neu lai yr un fath tan 2021. Dywedodd hefyd ei fod yn meddwl y gallai rheolwyr Ford gyfathrebu'n well gyda’u gweithwyr a'u haelodau ynglŷn â'r amcanion hirdymor ar gyfer y gwaith. Ers hynny, a allwch chi ddweud wrthym a yw Ford wedi rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i chi pa un a fu unrhyw achosion o ostyngiadau i nifer yr archebion, ac os bu unrhyw ostyngiadau, sut mae nifer y gweithwyr a sicrhawyd yn cael eu defnyddio yn y ffatri—gan gofio, wrth gwrs, y bydd ganddynt arbenigeddau unigol—ac, wrth gwrs, a ydynt wedi bod yn cael diweddariadau rheolaidd ar y nod hirdymor hwnnw a chyflawniad yn erbyn hynny?

Yes, they have. There are a number of possibilities that are being explored at the Ford plant. We shouldn’t forget that, in September last year, Ford did announce that it would invest £100 million in the site from late 2018. I think it’s fair to say that the biggest challenge that the plant faces is Brexit. Every single engine that leaves that plant is exported into the European market and so the terms that surround the exporting of those engines will be important as far as the plant is concerned. But we are working very closely with the company. I’ve met, in my capacity as an Assembly Member, several times with them and with the works council, and as First Minister, of course, I have taken an interest in ensuring that the plant continues to operate in the future and continues to employ similar numbers in the future.

Ydy, maen nhw. Ceir nifer o bosibiliadau sy'n cael eu harchwilio yn ffatri Ford. Ni ddylem anghofio, ym mis Medi y llynedd, bod Ford wedi cyhoeddi y byddai'n buddsoddi £100 miliwn yn y safle o ddiwedd 2018. Rwy'n credu ei bod yn deg dweud mai'r her fwyaf y mae'r gwaith yn ei hwynebu yw Brexit. Mae pob un peiriant sy'n gadael y ffatri yn cael ei allforio i'r farchnad Ewropeaidd ac felly bydd y telerau sy'n gysylltiedig ag allforio’r peiriannau hynny yn bwysig cyn belled ag y mae’r ffatri yn y cwestiwn. Ond rydym ni’n gweithio'n agos iawn gyda'r cwmni. Rwyf wedi cyfarfod, yn rhinwedd fy swydd fel Aelod Cynulliad, sawl gwaith gyda nhw a chyda chyngor y gwaith, ac fel Prif Weinidog, wrth gwrs, rwyf wedi cymryd diddordeb mewn sicrhau bod y ffatri yn parhau i weithredu yn y dyfodol ac yn parhau i gyflogi niferoedd tebyg yn y dyfodol.

Ymhellach i’r ateb yna, Brif Weinidog, y mis diwethaf, fe wnaeth pennaeth Ewropeaidd Ford rybuddio bod dyfodol y cwmni ym Mhrydain yn dibynnu ar allu’r Llywodraeth yn Llundain i sicrhau trefniant trosiannol gyda’r Undeb Ewropeaidd, os yw’r Deyrnas Unedig yn gadael y bloc economaidd yna cyn i gytundeb masnach newydd gael ei lofnodi. A ydych chi wedi cwrdd â Ford a Llywodraeth Llundain i drafod y mater ymhellach ers hynny?

Further to that response, First Minister, last month, the European chief of Ford warned that the future of the company in the UK depended on the ability of the Government in London to ensure transitional agreements with the European Union if the UK leaves that economic bloc before a new trade deal is signed. Have you met with Ford and the Government in London to discuss this issue further since that time?

Rwyf i wedi cwrdd â phrif weithredwr Ford a hefyd Ford Ewrop, a hefyd, wrth gwrs, mae yna gyfarfodydd yn cymryd lle rhwng y Gweinidog a swyddogion. Mae’n wir i ddweud bod yna bryderon ynglŷn â beth fydd yn digwydd ar ôl i’r Deyrnas Unedig adael yr Undeb Ewropeaidd. Nid oes neb yn credu y bydd yna unrhyw fath o gytundeb cyflawn ym mis Mawrth 2019, felly bydd y trefniadau dros dro yn hollbwysig i Ford a hefyd i lawer o gynhyrchwyr eraill. Mae hwn yn rhywbeth mae Ford yn ei ystyried ar hyn o bryd. Maen nhw wedi bod yn siarad â ni ynglŷn â hynny, ac, wrth gwrs, ein safbwynt ni yw hwn: mae’n hollbwysig i Ford a sawl cwmni arall yng Nghymru eu bod yn gallu cael mynediad i’r farchnad sengl heb unrhyw fath o rwystr.

I've met with the Ford CEO and also Ford Europe, and there are discussions taking place between the Minister and officials. It is true to say that there are concerns about what will happen following the United Kingdom’s departure from Europe. Nobody believes that there will be any kind of complete agreement in March 2019, and so the transitional arrangements will be crucial for Ford, as with other manufacturers. This is something that Ford is discussing. They’ve been talking to us about it, and, of course, our standpoint is this: that it is vital for Ford and a number of other companies in Wales that they have unfettered access to the European market.

Y Gwasanaeth Iechyd

The Health Service

5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am y gwasanaeth iechyd yng Nghymru? OAQ(5)0634(FM)

5. Will the First Minister make a statement on the health service in Wales? OAQ(5)0634(FM)

Our priority for the health service throughout Wales is to provide high-quality care to Welsh patients in the right place and at the right time by continuing to protect investment, drive performance and deliver the range of commitments set out in ‘Taking Wales Forward’.

Ein blaenoriaeth i’r gwasanaeth iechyd ledled Cymru yw darparu gofal o ansawdd uchel i gleifion Cymru yn y lle iawn ac ar yr adeg iawn trwy barhau i ddiogelu buddsoddiad, ysgogi perfformiad a darparu’r amrywiaeth o ymrwymiadau a nodwyd yn 'Symud Cymru Ymlaen'.

I have to be honest with you, First Minister, I stand here today not very confident of that, and I’ll tell you why: since your own Government interventions and special measures were placed on Betsi Cadwaldr university health board two years ago, 227 per cent more patients are waiting over 12 hours in A&E and 194 complaints came in last year—this is actually 30 per cent of the total of all complaints in Wales. We have a 7,000 per cent increase in patients now waiting for over 36 weeks for oral surgery, and a 5,000 per cent increase for orthopaedics and trauma.

I have repeatedly asked questions of you here, and in writing, and of your Cabinet Secretary, on behalf of many of my constituents who you are failing and who are struggling as a result—many in pain—of these failings. I’ve asked you for detail as to how you are monitoring performance outcomes as part of your special measures. Will you tell me at what point you believe that your Government interventions, at a cost already of over £10 million, have actually resulted in any material improvement? At what stage do you intend to actually pull the process of special measures, believing that your interventions have worked, that they’ve been successful, that we have a relevant and necessary—

Mae'n rhaid i mi fod yn onest gyda chi, Prif Weinidog, rwy’n sefyll yma heddiw heb fod yn hyderus iawn o hynny, a dywedaf wrthych chi pam: ers ymyraethau eich Llywodraeth eich hun a chyflwyno mesurau arbennig ar fwrdd iechyd prifysgol Betsi Cadwaladr ddwy flynedd yn ôl, mae 227 y cant yn fwy o gleifion yn aros dros 12 awr mewn adrannau damweiniau ac achosion brys a derbyniwyd 194 o gwynion y llynedd—mae hyn yn 30 y cant o gyfanswm yr holl gwynion yng Nghymru. Mae gennym ni gynnydd o 7,000 y cant i gleifion sy’n aros dros 36 wythnos am lawdriniaeth y geg erbyn hyn, a chynnydd o 5,000 y cant ar gyfer orthopedeg a thrawma.

Rwyf wedi gofyn cwestiynau i chi yma, ac yn ysgrifenedig, dro ar ôl tro, ac i’ch Ysgrifennydd Cabinet, ar ran llawer o’m hetholwyr yr ydych chi’n eu methu ac sy'n dioddef o ganlyniad—llawer mewn poen—am y diffygion hyn. Rwyf wedi gofyn i chi am fanylion ynghylch sut yr ydych chi’n monitro canlyniadau perfformiad yn rhan o'ch mesurau arbennig. A wnewch chi ddweud wrthyf pryd yr ydych chi’n credu y mae eich ymyriadau Llywodraeth, ar gost o dros £10 miliwn eisoes, wedi arwain at unrhyw welliant sylweddol? Pryd ydych chi'n bwriadu diddymu’r broses mesurau arbennig, gan gredu bod eich ymyriadau wedi gweithio, eu bod wedi bod yn llwyddiannus, bod gennym ni—

This is going way beyond a question now. Can you—

Mae hyn yn mynd ymhell y tu hwnt i gwestiwn nawr. A allwch chi—

With all due respect, you’ve allowed longer questions—

Gyda phob parch, rydych chi wedi caniatáu cwestiynau hwy—

No, there is no—[Interruption.] Show some respect. Complete your question.

Na, nid oes dim—[Torri ar draws.] Dangoswch rywfaint o barch. Cwblhewch eich cwestiwn.

Right. My question is: at what point do you believe that you will withdraw special measures, believing that your interventions have helped in any way? Because I can tell you now, my constituents—

Iawn. Fy nghwestiwn i yw: pryd ydych chi’n credu y byddwch yn diddymu mesurau arbennig, gan gredu bod eich ymyriadau wedi helpu mewn unrhyw ffordd? Oherwydd gallaf ddweud wrthych nawr, mae fy etholwyr—

The question is over. Please reply, First Minister.

Mae’r cwestiwn drosodd. Atebwch os gwelwch yn dda, Prif Weinidog.

The health board is not yet ready to be moved out of special measures. I can say, for example, that the health board has virtually eliminated diagnostic waits over 8 weeks, with March 2017 being 94 per cent lower than March 2016. This is the lowest the health board has been since the standard was introduced in April 2010. Cancer performance in the health board is consistently amongst the best in Wales. March performance figures are 92.5 per cent for the 62-day target, the best performance since January 2016, and 98.6 per cent for the 31-day target. I can say that BCU has significantly improved the percentage of CAMHS referrals seen within 28 days from 18 per cent in April 2016 to 89 per cent in March 2017. The number of delayed transfers of care in Betsi Cadwaladr reduced again in April down to 90, there have been reductions in five out of six months since October 2016, and that figure is 41 per cent lower in October, and 40 per cent better than the same period last year.

That’s a real achievement, just to give you some examples, given winter pressures and year-on-year increases in demand for health and social services. If there’s one thing I can say: as I have spoken to people on the doorstep all across the north of Wales, the last thing they want is the Tories in charge and Jeremy Hunt in charge.

Nid yw'r bwrdd iechyd yn barod i gael ei symud allan o fesurau arbennig eto. Gallaf ddweud, er enghraifft, bod y bwrdd iechyd fwy neu lai wedi dileu amseroedd aros diagnostig dros 8 wythnos, ac roedd mis Mawrth 2017 94 y cant yn is na mis Mawrth 2016. Dyma’r isaf y mae’r bwrdd iechyd wedi bod ers cyflwyno’r safon ym mis Ebrill 2010. Mae perfformiad o ran canser yn y bwrdd iechyd ymhlith y gorau yng Nghymru yn gyson. 92.5 y cant yw ffigurau perfformiad mis Mawrth ar gyfer y targed 62 diwrnod, y perfformiad gorau ers mis Ionawr 2016, a 98.6 y cant ar gyfer y targed 31 diwrnod. Gallaf ddweud bod PBC wedi gwella'n sylweddol canran yr atgyfeiriadau CAMHS a welir o fewn 28 diwrnod o 18 y cant ym mis Ebrill 2016 i 89 y cant ym mis Mawrth 2017. Gostyngodd nifer yr achosion oedi wrth drosglwyddo gofal yn Betsi Cadwaladr eto ym mis Ebrill i 90, bu gostyngiadau ym mhump o’r chwe mis ers mis Hydref 2016, ac mae'r ffigur hwnnw 41 y cant yn is ym mis Hydref, a 40 y cant yn well na'r un cyfnod y llynedd.

Mae hynny’n llwyddiant go iawn, dim ond i roi rhai enghreifftiau i chi, o ystyried pwysau’r gaeaf a chynnydd o flwyddyn i flwyddyn i’r galw am wasanaethau iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Os oes un peth y gallaf ei ddweud: fel yr wyf wedi siarad â phobl ar garreg y drws ledled gogledd Cymru gyfan, y peth olaf maen nhw ei eisiau yw’r Torïaid wrth y llyw a Jeremy Hunt wrth y llyw.

First Minister, a couple of months ago the Naylor report was published, and the report highlights the dire state of the NHS estates capability in England. Theresa May has indicated that she will action the report’s recommendations, which includes selling off many parts of the NHS estate in England as part of a process including a two-for-one, buy-one-get-one-free deal, if you like, to tempt private companies.

Can you assure me, First Minister, that here in Wales we will maintain the publicly owned status of our NHS estate, and not follow the route proposed by the Tories in selling off the estate to mask their gross underfunding of the NHS in England?

Prif Weinidog, cyhoeddwyd adroddiad Naylor fis neu ddau yn ôl, ac mae'r adroddiad yn tynnu sylw at gyflwr enbyd gallu ystadau'r GIG yn Lloegr. Mae Theresa May wedi nodi y bydd yn cyflawni argymhellion yr adroddiad, sy'n cynnwys gwerthu sawl rhan o ystâd y GIG yn Lloegr yn rhan o broses gan gynnwys cytundeb dau am un, prynu un a chael un arall am ddim, os hoffwch, i demtio cwmnïau preifat.

A allwch chi fy sicrhau, Prif Weinidog, y byddwn ni yma yng Nghymru yn cynnal statws eiddo cyhoeddus ein hystâd GIG, a pheidio â dilyn y llwybr a gynigir gan y Torïaid o werthu’r ystâd i guddio eu tanariannu llethol o’r GIG yn Lloegr?

Well, we see in England delayed transfers of care going up, we see waiting times going up, we see the great popularity of Jeremy Hunt, of course, as the Secretary of State—he’s been mobbed in the streets, we know that. We saw the doctors’ strike that took place in England. We have no plans at all to follow what is suggested in England, namely to sell off large chunks of the NHS in order to plug a gap in funding that the Tories themselves have created.

Wel, rydym ni’n gweld yn Lloegr achosion o oedi wrth drosglwyddo gofal yn cynyddu, rydym ni’n gweld amseroedd aros yn cynyddu, rydym ni’n gweld poblogrwydd mawr Jeremy Hunt, wrth gwrs, fel yr Ysgrifennydd Gwladol—mae pobl wedi heidio ato yn y strydoedd, rydym ni’n gwybod hynny. Gwelsom streic y meddygon a gynhaliwyd yn Lloegr. Nid oes gennym unrhyw gynlluniau o gwbl i ddilyn yr hyn a awgrymir yn Lloegr, sef gwerthu darnau mawr o’r GIG i lenwi bwlch yn y cyllid y mae'r Torïaid eu hunain wedi ei greu.

Dementia

Dementia

6. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu codi ymwybyddiaeth ynghylch dementia yng Nghymru? OAQ(5)0633(FM)

6. How does the Welsh Government plan to raise awareness about dementia in Wales? OAQ(5)0633(FM)

We’re already running annual campaigns about how individuals can reduce their risk of developing dementia. The dementia strategic action plan, due to be published in the autumn, will set out our further plans to raise awareness about dementia in Wales.

Rydym ni eisoes yn cynnal ymgyrchoedd blynyddol ynghylch sut y gall unigolion leihau eu risg o ddatblygu dementia. Bydd y cynllun gweithredu strategol ar ddementia, y disgwylir iddo gael ei gyhoeddi yn yr hydref, yn nodi ein cynlluniau pellach i godi ymwybyddiaeth am ddementia yng Nghymru.

Diolch, First Minister. There are an estimated 45,000 people in Wales living with dementia. If the current trend continues, the number of people living with the disease will increase by over 40 per cent over the next 12 years. Raising awareness and understanding the disease is crucial. I was proud to present South Wales Fire and Rescue Service’s Newport stations with their Dementia Friends logo, and I’m particularly pleased that St Joseph’s high school in my constituency has become the first dementia-friendly secondary school in Wales. Will you join with me in congratulating both St Joseph’s school and South Wales Fire and Rescue Service, and look at how the Welsh Government can work closely with others to promote this free training, particularly amongst our young people?

Diolch, Prif Weinidog. Amcangyfrifir bod 45,000 o bobl yng Nghymru yn byw gyda dementia. Os bydd y duedd bresennol yn parhau, bydd nifer y bobl sy'n byw gyda’r clefyd yn cynyddu dros 40 y cant dros y 12 mlynedd nesaf. Mae codi ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o’r clefyd yn hanfodol. Roeddwn i’n falch o gyflwyno i orsafoedd Casnewydd Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru eu logo Dementia Friends, ac rwy'n arbennig o falch bod ysgol uwchradd St Joseph’s yn fy etholaeth i wedi cael ei henwi’n ysgol uwchradd ystyriol o ddementia gyntaf Cymru. A wnewch chi ymuno â mi i longyfarch ysgol St Joseph’s a Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru, ac edrych sut y gall Llywodraeth Cymru weithio'n agos gydag eraill i hyrwyddo’r hyfforddiant am ddim hwn, yn enwedig ymhlith ein pobl ifanc?

I do very much welcome the example that’s been given there. We do work with other organisations, of course, such as the Alzheimer’s Society and others, to maintain the momentum of the Dementia Friends and the Dementia Supportive Communities campaigns so that more and more people understand what it’s like to live with dementia, as well as being able to recognise its symptoms. That means, of course, making sure that we do look at how we can make more buildings and environments dementia friendly, to enable people to live as normal a life as they can for as long as they can.

Rwy’n croesawu'n fawr yr enghraifft a roddwyd yno. Rydym ni yn gweithio gyda sefydliadau eraill, wrth gwrs, fel Cymdeithas Alzheimer ac eraill, i gynnal momentwm ymgyrchoedd Dementia Friends a Chymunedau Cefnogol i Ddementia fel bod mwy a mwy o bobl yn deall sut beth yw byw gyda dementia, yn ogystal â gallu adnabod ei symptomau. Mae hynny'n golygu, wrth gwrs, gwneud yn siŵr ein bod ni’n edrych sut y gallwn ni wneud mwy o adeiladau ac amgylcheddau yn ystyriol o ddementia, i alluogi pobl i fyw bywyd mor normal ag y gallant cyhyd ag y gallant.

Brif Weinidog, mae astudiaeth blwyddyn o hyd gan Ymddiriedolaeth Addysgol Seale-Hayne a’r Rhwydwaith Cymunedol Ffermio wedi nodi nifer o bryderon ynglŷn ag effaith dementia yng nghefn gwlad y mae’n rhaid mynd i’r afael â nhw, yn cynnwys diffyg ymwybyddiaeth o’r cymorth sydd ar gael mewn ardaloedd gwledig, yn ogystal â’r anhawster o gael gafael ar wasanaethau cymorth. Felly, yn sgil y pryderon hyn, pa waith ychwanegol y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i godi ymwybyddiaeth o’r cymorth sydd ar gael i’r rheini sy’n byw mewn cymunedau mwy anghysbell a mwy gwledig? Ac a allwch chi hefyd ddweud wrthym ni un mesur penodol mae’ch Llywodraeth chi wedi ei gyflwyno yn y 12 mis diwethaf i helpu pobl mewn cymunedau gwledig sy’n dioddef o dementia?

First Minister, a year-long study by the Seale-Hayne Educational Trust and the Farming Community Network has noted a number of concerns about the impact of dementia in rural areas that we need to tackle, including a lack of awareness of the support available in rural areas, as well as the difficulty in accessing support services. So, in light of those concerns, what additional work is the Welsh Government doing to raise awareness of the support available for those living in more rural, isolated communities, and can you also tell us one specific measure that your Government has put in place over the last 12 months to assist people in rural communities who have dementia?

Rydym ni yn ystyried, wrth gwrs, unrhyw adroddiad newydd sydd yn dangos ym mha ffordd y gallwn ni wella gwasanaethau mewn ardaloedd gwledig. Ond, ar draws Cymru, wrth gwrs, rydym ni wedi cyllido pecyn gwybodaeth ynglŷn â byw gyda dementia ac mae hwnnw wedi cael ei groesawu gan bobl proffesiynol sydd yn gweithio yn y maes, pobl â dementia, eu teuluoedd nhw a hefyd y rheini sydd yn gofalu amdanyn nhw. Mae yna linell cymorth bob dydd, trwy’r flwyddyn ar gael—24/7—sydd yn gallu rhoi cymorth emosiynol i bobl sydd wedi cael diagnosis o ddementia a hefyd y rheini sydd yn gofalu amdanyn nhw. Mae’r rheini jest yn ddwy enghraifft o’r ffyrdd rydym ni wedi sicrhau bod yna fwy o gymorth ar gael, nid dim ond i’r rheini sydd yn dioddef o ddementia ond y rheini sydd yn gofalu amdanyn nhw hefyd.

We of course consider any new report that shows how we can improve the services in rural areas. But, across Wales, of course, we’ve funded an information pack with regard to living with dementia, and that has been welcomed by the professionals working in the field, people suffering with dementia and their families and carers. And, of course, there is a helpline available on a daily basis—it’s available 24/7 throughout the year, and it can give emotional support to those who have been diagnosed with dementia and those who care for them. Those are some of the ways in which we've ensured that the support is available, not only for the sufferers, but for their carers, too.

Tai Fforddiadwy

Affordable Homes

7. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gynyddu nifer y tai fforddiadwy yng ngogledd-ddwyrain Cymru? OAQ(5)0632(FM)

7. What is the Welsh Government doing to increase the number of affordable homes in north-east Wales? OAQ(5)0632(FM)

We support a range of housing tenures in the north-east of Wales and, indeed, across Wales. We will continue to invest in social housing and affordable home ownership. In addition, we are bringing forward new programmes aiming to make buying a home more accessible.

Rydym ni’n cefnogi amrywiaeth o ddaliadaethau tai yn y gogledd-ddwyrain ac, yn wir, ledled Cymru. Byddwn yn parhau i fuddsoddi mewn tai cymdeithasol a pherchentyaeth fforddiadwy. Hefyd, rydym ni’n cyflwyno rhaglenni newydd gyda'r nod o wneud prynu cartref yn fwy hygyrch.

Thank you, First Minister. I welcome this Government’s commitment to creating new, decent and affordable homes. We’re actually seeing this commitment put into action in Flintshire, with the partnership of a Labour council and a Welsh Labour Government working together to see the first new council houses in a generation—82 new council houses. I had the pleasure of going to visit the first few that are now open with my colleague David Hanson and with the Cabinet Secretary for local government. These are really amazing, brilliant new homes for people in the heart of Flint, in the heart of the community. First Minister, will you today give a further concrete commitment—if you’d excuse the pun—to build on this and ensure much greater numbers of affordable, decent homes under this Government?

Diolch yn fawr, Prif Weinidog. Rwy’n croesawu ymrwymiad y Llywodraeth hon i greu cartrefi newydd, boddhaol a fforddiadwy. Rydym ni’n gweld yr ymrwymiad hwn yn cael ei roi ar waith yn Sir y Fflint, gyda'r bartneriaeth o gyngor Llafur a Llywodraeth Lafur Cymru yn gweithio gyda'i gilydd i weld y tai cyngor newydd cyntaf mewn cenhedlaeth—82 o dai cyngor newydd. Cefais y pleser o fynd i ymweld â'r rhai cyntaf sydd bellach ar agor gyda fy nghydweithiwr David Hanson a chydag Ysgrifennydd y Cabinet dros lywodraeth leol. Mae'r rhain yn gartrefi newydd wirioneddol anhygoel, gwych ar gyfer pobl yng nghanol y Fflint, yng nghalon y gymuned. Prif Weinidog, a wnewch chi heddiw roi ymrwymiad concrid pellach—os gwnewch chi esgusodi’r gair mwys—i adeiladu ar hyn a sicrhau niferoedd llawer mwy o gartrefi fforddiadwy, boddhaol o dan y Llywodraeth hon?

I very much welcome the building of new homes, particularly by an innovative council such as Flintshire. I’ve seen the homes; indeed, I’ve seen them twice in the past fortnight, for reasons that she’ll be familiar with. But it’s an innovative approach that’s been taken in Flintshire. We want to see more of that approach across the whole of Wales. Flintshire are ahead in their approach to council house building. I want others to follow the example of a good Labour-led authority.

Rwy'n croesawu'n fawr adeiladu cartrefi newydd, yn enwedig gan gyngor arloesol fel Sir y Fflint. Rwyf wedi gweld y cartrefi; yn wir, rwyf wedi eu gweld nhw ddwywaith yn y pythefnos diwethaf, am resymau y bydd hi'n gyfarwydd â nhw. Ond mae’n ddull arloesol a fabwysiadwyd yn Sir y Fflint. Rydym ni eisiau gweld mwy o’r dull hwnnw ledled Cymru gyfan. Mae Sir y Fflint ar y blaen yn eu dull o adeiladu tai cyngor. Rwyf eisiau i bobl eraill ddilyn esiampl awdurdod da dan arweiniad Llafur.

Y Diwydiant Dur

The Steel Industry

8. Pa drafodaethau diweddar y mae'r Prif Weinidog wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynghylch dyfodol y diwydiant dur yng Nghymru? OAQ(5)0625(FM)

8. What recent discussions has the First Minister had with the UK Government regarding the future of the steel industry in Wales? OAQ(5)0625(FM)

The UK Government has lost interest in the steel industry in Wales. That is my analysis at the moment, sadly. We will continue to press the UK Government to play its full part in supporting a long-term future for the steel industry in Wales, as the Welsh Government has done.

Mae Llywodraeth y DU wedi colli diddordeb yn y diwydiant dur yng Nghymru. Dyna fy nadansoddiad i ar hyn o bryd, yn anffodus. Byddwn yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU i chwarae ei rhan lawn i gefnogi dyfodol hirdymor i’r diwydiant dur yng Nghymru, fel y mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud.

Thank you for that answer, First Minister. I think it’s telling, the answer you’ve given. But, last week, I met with senior managers at the Port Talbot works, and we were actually discussing the progress that’s been made within the sector, and particularly in the plant. I think we all came to the conclusion that, unfortunately, there are still serious challenges ahead of the sector here in the UK, particularly in light of Brexit and the possible WTO tariffs that may be imposed if we leave without any deal. The high overcharges of energy costs are still facing us, and, of course, the global market may be shrinking, because of the US section 232 that may be going ahead on imported steel in the US. Now, steelworkers at that plant are actually breaking records in production. They are delivering on the ground and they’re showing there’s a future for steel. Unfortunately, the UK Government, so far, has failed these workers. They have failed our steel industry. They have shown scant regard in the industrial strategy and there is no mention of steel in their manifesto for this election. Do you agree with me that, just like the Welsh Government here has shown, our steel industry is safer in the hands of a UK Labour Government on 8 June?

Diolch i chi am yr ateb yna, Prif Weinidog. Rwy'n credu ei fod yn drawiadol, yr ateb yr ydych chi wedi ei roi. Ond, yr wythnos diwethaf, cefais gyfarfod ag uwch reolwyr yng ngwaith Port Talbot, ac roeddem ni’n trafod y cynnydd a wnaed o fewn y sector, ac yn enwedig yn y gwaith. Rwy'n credu ein bod ni i gyd wedi dod i'r casgliad, yn anffodus, bod heriau difrifol yn dal i wynebu’r sector yma yn y DU, yn enwedig yng ngoleuni Brexit a'r tariffau WTO posibl a allai gael eu gorfodi os byddwn yn gadael heb unrhyw gytundeb. Mae costau ynni llawer rhy uchel yn dal yn ein hwynebu, ac, wrth gwrs, gallai’r farchnad fyd-eang fod yn crebachu, oherwydd adran 232 yr Unol Daleithiau a allai fod yn digwydd ar ddur a fewnforir yn yr Unol Daleithiau. Nawr, mae gweithwyr dur yn y gwaith hwnnw yn cynhyrchu mwy nag erioed o’r blaen. Maen nhw’n cyflawni ar lawr gwlad ac maen nhw’n dangos bod dyfodol i ddur. Yn anffodus, mae Llywodraeth y DU, hyd yn hyn, wedi methu’r gweithwyr hyn. Maen nhw wedi methu ein diwydiant dur. Prin yw’r sylw y maen nhw wedi ei roi i’r strategaeth ddiwydiannol ac nid oes sôn am ddur yn eu maniffesto ar gyfer yr etholiad hwn. A ydych chi’n cytuno â mi, yn union fel y mae Llywodraeth Cymru yma wedi ei ddangos, mae ein diwydiant dur yn fwy diogel yn nwylo Llywodraeth Lafur y DU ar 8 Mehefin?

Absolutely. We have worked hard with Tata—and, in fairness, Tata have listened—to ensure a sustainable future for our steel industry in Wales. There is the threat of Brexit. A hard Brexit would mean, in effect, that the only free market that UK steel was able to access would be the UK itself. I think that’s too small to provide a robust market. I hope that isn’t the case. We all want to see a situation where the UK can export freely to as many markets as possible, but I pay tribute to the workers in Tata. They have shown that when the going gets tough, then the tough get going. They are amongst the most productive workers that we have in Britain. They have a long and proud history and they know that when it comes to the support that they can expect, then Welsh Labour will deliver that support.

Yn sicr. Rydym ni wedi gweithio'n galed gyda Tata—ac, er tegwch, mae Tata wedi gwrando—i sicrhau dyfodol cynaliadwy i’n diwydiant dur yng Nghymru. Mae bygythiad Brexit. Byddai Brexit caled yn golygu, i bob pwrpas, mai'r unig farchnad rydd y byddai dur y DU yn gallu cael mynediad iddi fyddai’r DU ei hun. Rwy'n credu bod honno'n rhy fach i gynnig marchnad gadarn. Rwy’n gobeithio nad yw hynny'n wir. Rydym ni i gyd eisiau gweld sefyllfa lle gall y DU allforio’n rhydd i gymaint o farchnadoedd â phosibl, ond rwy’n talu teyrnged i'r gweithwyr yn Tata. Maen nhw wedi dangos eu bod yn ddigon cadarn i ymateb pan fydd pethau’n galed. Maen nhw ymhlith y gweithwyr mwyaf cynhyrchiol sydd gennym ni ym Mhrydain. Mae ganddyn nhw hanes hir a balch ac maen nhw’n gwybod pan ddaw i’r cymorth y gallant ei ddisgwyl, yna bydd Llafur Cymru yn darparu’r gefnogaeth honno.

Gwasanaethau Gofal Sylfaenol

Primary Care Services

9. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella gwasanaethau gofal sylfaenol yng ngogledd Cymru? OAQ(5)0639(FM)

9. Will the First Minister make a statement on what the Welsh Government is doing to improve primary care services in north Wales? OAQ(5)0639(FM)

We continue to work with the health board and other partners to undertake a range of actions to modernise and improve primary care services that are safe and sustainable and as close to people’s homes as possible.

Rydym ni’n parhau i weithio gyda'r bwrdd iechyd a phartneriaid eraill i gymryd amrywiaeth o gamau gweithredu i foderneiddio a gwella gwasanaethau gofal sylfaenol sy'n ddiogel a chynaliadwy ac mor agos at gartrefi pobl â phosibl.

First Minister, you’ll be aware that the British Medical Association was warning, many years ago—in fact, as far back as 2013—that we needed to be training more doctors in Wales, and they were warning of a crisis in general practitioner recruitment. You dismissed those assertions at that time, yet since then we’ve seen over a dozen surgeries across Wales handing in their contracts, saying that they want to terminate contracts—usually because of recruitment problems. The most recent of which is in Colwyn Bay, my own constituency: the second in Colwyn Bay in just six months. This is a big concern to the thousands of people registered with the Rysseldene surgery in my constituency. It is in, at the moment, a purpose-built primary care centre, which it shares with another local surgery, and there are concerns that the withdrawal of the Rysseldene contract may actually put the viability of that new facility at risk.

Can I ask: why didn’t you listen to the BMA when they raised their concerns? Why didn’t you increase sufficiently the number of GP training posts in Wales? You’ve been responsible for the lack of GP training over the years in Wales. You’ve been at the helm—nobody else. You can’t blame the UK Government for this. So, what action are you taking to rescue the situation in my own constituency in Colwyn Bay? And furthermore, what action are you taking to make sure that Wales has sufficient numbers of GPs going forward?

Prif Weinidog, byddwch yn ymwybodol bod Cymdeithas Feddygol Prydain yn rhybuddio, flynyddoedd lawer yn ôl—mor bell yn ôl â 2013, yn wir—bod angen i ni fod yn hyfforddi mwy o feddygon yng Nghymru, ac roedden nhw’n rhybuddio am argyfwng o ran recriwtio meddygon teulu. Diystyrwyd yr haeriadau hynny gennych ar y pryd, ac eto ers hynny rydym ni wedi gweld dros ddwsin o feddygfeydd teulu ledled Cymru yn dychwelyd eu contractau, gan ddweud eu bod eisiau terfynu contractau—oherwydd problemau recriwtio fel rheol. Mae’r mwyaf diweddar o’r rhain ym Mae Colwyn, fy etholaeth fy hun: yr ail ym Mae Colwyn mewn dim ond chwe mis. Mae hwn yn bryder mawr i'r miloedd o bobl sydd wedi eu cofrestru gyda meddygfa Rysseldene yn fy etholaeth i. Ar hyn o bryd, mae mewn canolfan gofal sylfaenol a adeiladwyd yn bwrpasol, y mae'n ei rannu gyda meddygfa leol arall, a cheir pryderon y gallai tynnu contract Rysseldene yn ôl beryglu dichonoldeb y cyfleuster newydd hwnnw.

A gaf i ofyn: pam na wnaethoch chi wrando ar y BMA pan wnaethant godi eu pryderon? Pam na wnaethoch chi gynyddu nifer y swyddi hyfforddi meddygon teulu yng Nghymru yn ddigonol? Rydych chi wedi bod yn gyfrifol am y diffyg hyfforddiant meddygon teulu dros y blynyddoedd yng Nghymru. Chi sydd wedi bod wrth y llyw—neb arall. Ni allwch feio Llywodraeth y DU am hyn. Felly, pa gamau ydych chi’n eu cymryd i achub y sefyllfa yn fy etholaeth fy hun ym Mae Colwyn? Ac ar ben hynny, pa gamau ydych chi’n eu cymryd i wneud yn siŵr bod gan Gymru niferoedd digonol o feddygon teulu yn y dyfodol?

On the first point, what is important is the service that’s provided to those who need it. It doesn’t have to be provided with the same model across the whole of Wales. He will be aware that in Prestatyn two surgeries did the same thing: they handed in their contracts. What was put in place was better than what was there before: a far more comprehensive service run directly by the health board. And I know that the health board is looking to provide a similar service to the people of Colwyn Bay. Understandably, they want to know what the future of the service is, but it doesn’t have to be on the contractor model.

Increasingly, we know that trainee GPs—many of them—are not interested in buying into a practice; they want to be salaried. Some will want to buy into a practice, but increasingly, they come out of university, they don’t want to find the money in order to buy into a practice, and that is an issue that the medical profession itself must look at in terms of what the model should be in the future. The contractor model will still be an important part of GP delivery in the future, but increasingly we are seeing that the younger ones, particularly, want to become salaried and are happy to work for a health board direct.

In terms of recruitment: he will know in October 2016 we launched a new international campaign to promote Wales as a place for doctors to work and train. That national campaign has resulted in a 16 per cent increase in the number of GP training places filled so far, compared to last year. As part of that campaign, an incentive scheme is in place to recruit people to some areas. Trainees who take up a training place in a specified area will receive some financial support, and that is an example of us delivering to make sure that the supply of GPs is at least sufficient in the years to come.

O ran y pwynt cyntaf, yr hyn sy'n bwysig yw'r gwasanaeth a ddarperir i'r rhai sydd ei angen. Nid oes rhaid iddo gael ei ddarparu gyda’r un model ar draws Cymru gyfan. Bydd yn ymwybodol bod dwy feddygfa wedi gwneud yr un peth ym Mhrestatyn: dychwelwyd eu contractau ganddynt. Roedd yr hyn a roddwyd ar waith yn well na'r hyn a oedd yno gynt: gwasanaeth llawer mwy cynhwysfawr wedi ei redeg yn uniongyrchol gan y bwrdd iechyd. A gwn fod y bwrdd iechyd yn bwriadu darparu gwasanaeth tebyg i bobl Bae Colwyn. Yn ddealladwy, maen nhw eisiau gwybod beth yw dyfodol y gwasanaeth, ond nid oes rhaid iddo ddilyn y model contractwr.

Yn gynyddol, rydym yn gwybod nad oes gan feddygon teulu dan hyfforddiant—llawer ohonynt—ddiddordeb mewn prynu i mewn i bractis; maen nhw eisiau bod yn gyflogedig. Bydd rhai eisiau prynu i mewn i bractis, ond yn gynyddol, maen nhw’n dod allan o'r brifysgol, nid ydyn nhw eisiau dod o hyd i'r arian i brynu i mewn i bractis, ac mae hwnnw'n fater y mae'n rhaid i'r proffesiwn meddygol ei hun ei ystyried o ran yr hyn y dylai'r model fod yn y dyfodol. Bydd y model contractwr yn dal i fod yn rhan bwysig o ddarparu meddygon teulu yn y dyfodol, ond rydym ni’n gweld yn gynyddol bod y rhai iau, yn arbennig, eisiau bod yn gyflogedig ac yn hapus i weithio i fwrdd iechyd yn uniongyrchol.

O ran recriwtio: bydd yn gwybod ym mis Hydref 2016 i ni lansio ymgyrch ryngwladol newydd i hyrwyddo Cymru fel lle i feddygon weithio a hyfforddi. Mae’r ymgyrch genedlaethol honno wedi arwain at gynnydd o 16 y cant i nifer y lleoedd hyfforddi meddygon teulu a lenwyd hyd yn hyn, o’i gymharu â'r llynedd. Yn rhan o'r ymgyrch honno, mae cynllun cymhelliant ar waith i recriwtio pobl i rai ardaloedd. Bydd hyfforddeion sy'n cymryd lle hyfforddi mewn ardal benodol yn derbyn rhywfaint o gymorth ariannol, ac mae hynny'n enghraifft ohonom ni’n cyflawni i wneud yn siŵr bod y cyflenwad o feddygon teulu yn ddigonol o leiaf yn y blynyddoedd i ddod.

Gwasanaethau Gofal Llygaid

Eye Care Services

10. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am yr amseroedd aros dilynol ar gyfer gwasanaethau gofal llygaid i gleifion allanol yn ysbytai Cymru? OAQ(5)0628(FM)

10. Will the First Minister make a statement on follow-up waiting times for outpatient eye care services in Welsh hospitals? OAQ(5)0628(FM)

Rydym ni’n disgwyl i’r holl gleifion gael eu gweld yn ôl blaenoriaeth glinigol ac o fewn ein targedau ar gyfer amseroedd aros. Ac, wrth gwrs, mae Llywodraeth Cymru, y gwasanaeth iechyd a phartneriaid y trydydd sector yn cydweithio i wella darpariaeth gwasanaethau offthalmoleg i gleifion newydd ac apwyntiadau dilynol i gleifion.

We expect all patients to be seen in order of clinical priority and within our waiting times targets. And, of course, Welsh Government, the NHS and third sector partners are working together to improve the delivery of ophthalmology services for both new and follow-up patients.

Diolch am yr ateb yna. Nawr, yn y grŵp trawsbleidiol ar olwg diweddaraf, buom yn trafod data a oedd yn dangos bod gan fyrddau iechyd ledled Cymru 37,247 o gleifion a oedd ar y pryd yn dioddef oedi i’w hapwyntiadau dilynol yn offthalmoleg. Mae archwiliadau clinigol wedi dangos bod tua 90 y cant o'r cleifion yma mewn perygl o niwed parhaol i’w golwg—hynny yw, 33,351 o unigolion yng Nghymru sydd mewn perygl o golli eu golwg. A ydych chi’n cytuno bod hyn yn warthus? Ac a wnewch chi gytuno i gyhoeddi nifer y cleifion sydd yn dioddef oedi i’w triniaeth ddilynol fel rhan o’ch data rheolaidd ar berfformiad y gwasanaeth iechyd?

Thank you for that response. Now, in the most recent cross-party group meeting on sight, we discussed data that show that health boards the length and breadth of Wales had 37,247 patients who were suffering delays in terms of their follow-up appointments in ophthalmology. Clinical investigations have shown that some 90 per cent of these patients are at risk of permanent damage to their sight—that’s 33,351 individuals in Wales who are at risk of losing their sight. Do you agree that this is a disgrace? And would you agree to publish the number of patients who are suffering delays to their follow-up treatment as part of your regular data on the performance of the health service?

Wel, rydym wedi gweld cynnydd yn nifer y bobl sydd eisiau cael triniaeth offthalmoleg—mae hynny’n wir—ond mae yna gynllun wedi cael ei sefydlu sydd yn cael ei arwain gan glinigwyr eu hunain er mwyn trawsnewid y ffordd y mae gwasanaethau yn cael eu cynllunio a’u gweithredu. Mae byrddau iechyd wedi dweud bod yna drefniadau mewn lle er mwyn sicrhau bod mwy o glinigau ar gael fel bod pobl yn gallu cael triniaeth, ac mae hynny yn effeithiol nawr ynglŷn â chael gwared ar y ‘backlog’ o gleifion sydd eisiau triniaeth nawr yn lle eu bod yn gorfod aros. Mae hynny’n meddwl bod yr amser aros, er enghraifft, i ‘wet AMD’ nawr o dan bythefnos, yn ôl—wrth gwrs, y canllawiau sydd wedi cael eu rhoi i’r byrddau iechyd.

Well, we have seen an increase in the number of people who want ophthalmological treatment—that’s true—but a scheme has been established, led by the clinicians themselves in order to transform the way in which the services are delivered. Health boards have stated that arrangements are in place to ensure that more clinics are available to ensure that people can receive the treatment. Of course, that is very effective in getting rid of the backlog of patients who need the treatment now rather than having to wait, and that means that the waiting time for wet AMD is now under a fortnight—of course, the guidelines that have been given to the health boards.

3. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
3. 2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad a chyhoeddiad busnes, ac rwy’n galw ar arweinydd y tŷ, Jane Hutt.

The next item on our agenda is the business statement and announcement, and I call on the leader of the house, Jane Hutt.

Diolch, Llywydd. There are several changes to this week’s business. Today’s oral statements will issue as written statements, and the debate on the school nursing framework has been withdrawn. As no questions have been tabled for answer by the Assembly Commission, the Business Committee has agreed to amend tomorrow’s timings accordingly. Business for the next three weeks is as shown on the business statement and announcement found among the meeting papers available to Members electronically.

Diolch, Llywydd. Mae sawl newid i fusnes yr wythnos hon. Bydd datganiadau llafar heddiw yn cael eu cyhoeddi fel datganiadau ysgrifenedig, ac mae’r ddadl ar y fframwaith nyrsio ysgolion wedi ei thynnu'n ôl. Gan nad oes unrhyw gwestiynau wedi'u cyflwyno i gael eu hateb gan Gomisiwn y Cynulliad, mae'r Pwyllgor Busnes wedi cytuno i ddiwygio amseriadau yfory yn unol â hynny. Mae'r busnes ar gyfer y tair wythnos nesaf fel y’i gwelir ar y datganiad a chyhoeddiad busnes ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.

Can I ask you whether we can have a statement on the A55 trunk road? The Minister will be aware that there was an incident over the weekend that caused 13-mile tailbacks on the A55. This is in the height of the, sort of, tourism season in that part of north Wales. That tailback continued for five hours. It was so long a duration that people were literally doing line dancing on the A55 dual carriageway; they were playing cricket on the A55 dual carriageway. Now, I know that from time to time there will be incidents on this very busy trunk road, which does not have sufficient hard shoulders for the whole of its length, but there was significant cost incurred by the taxpayer a few years ago in order to install gates within the central barrier of the A55. We need an explanation, I think, for the people of north Wales, and for the tourism businesses that were affected by this horrendous tailback, as to why those central barriers were not opened on this occasion and why that delay continued for such a long time. These things are unacceptable and we have to start using and reaping the rewards of the investment that has been made in that part of the trunk road network. Can we have a statement on this so that we don’t have to endure these sorts of embarrassing problems and cock-ups again in the future?

A gaf i ofyn i chi am ddatganiad ar gefnffordd yr A55? Bydd y Gweinidog yn ymwybodol o ddigwyddiad a achosodd dagfeydd am 13 milltir ar yr A55 dros y penwythnos. Roedd hynny yn ystod penllanw tymor twristiaeth, fel petai, yn y rhan honno o’r gogledd. Cafodd y traffig ei ddal yno am bum awr. Mi fuon nhw yno yn disgwyl cyhyd fel bod rhai’n llythrennol yn dawnsio llinell ar ffordd ddeuol yr A55; a rhai’n chwarae criced ar ffordd ddeuol yr A55. Nawr, rwy’n deall y bydd pethau’n digwydd o bryd i'w gilydd ar y gefnffordd brysur iawn hon, nad oes iddi leiniau caled digonol ar ei hyd cyfan, ond bu cost sylweddol ar y trethdalwr ychydig flynyddoedd yn ôl, pan osodwyd gatiau o fewn rhwystr y llain ganol ar yr A55. Mae angen i ni gael eglurhad, yn fy marn i, ar gyfer pobl y gogledd, ac ar gyfer y busnesau twristiaeth a effeithiwyd gan y dagfa echrydus hon, am pam na chafodd y rhwystrau canolog eu hagor ar y pryd a pham y bu cymaint o oedi. Mae pethau fel hyn yn annerbyniol ac mae'n rhaid i ni ddechrau defnyddio ac elwa ar y buddsoddiad sydd wedi ei wneud yn y rhan honno o'r rhwydwaith cefnffyrdd. A gawn ni ddatganiad am hynny fel nad oes rhaid i ni ddioddef y cywilydd o’r math hyn problemau a’i chawlio hi fel hyn eto yn y dyfodol?

Well, Darren Millar, I think you’re aware of the tragic circumstances that led to this very unfortunate hold-up. I think it’s important to say that, from Easter, we’ve seen a culmination of four years of imperative improvement work, especially to the tunnels of the A55, recent road surface improvements, flood alleviation work and urgent maintenance work, but the Cabinet Secretary does recognise the importance of looking at the resilience of the A55. He’s commissioning a resilience study to determine how best to achieve this in terms of making sure that journeys along the A55 are as reliable as possible, delivering for local people, businesses and visitors alike. Of course, this resilience study will be based on the most recent data figures from the Welsh Government and others, and it will look at all aspects of the road, identifying where and how best to improve travel experience, how to minimise frequency and impact of incidents and breakdowns, and it will complement existing plans for improvement while continuing to ensure that the disruption of roadworks are kept to an absolute minimum.

Wel, Darren Millar, rwy’n credu eich bod yn ymwybodol o'r amgylchiadau trist a arweiniodd at y dagfa anffodus iawn hon. Rwy'n credu ei bod yn bwysig i ddweud ein bod ni, er y Pasg, wedi gweld gorffen pedair blynedd o waith gwella angenrheidiol, yn enwedig i dwneli’r A55, gwelliannau i arwyneb y ffordd yn ddiweddar, gwaith i atal llifogydd a gwaith brys cynnal a chadw, ond mae Ysgrifennydd y Cabinet yn cydnabod pwysigrwydd ystyried cydnerthedd yr A55. Mae e'n comisiynu astudiaeth o gydnerthedd i benderfynu sut i gyflawni hyn orau o ran sicrhau bod teithiau ar hyd yr A55 mor ddibynadwy ag y bo modd, gan ddiwallu anghenion pobl leol, busnesau ac ymwelwyr fel ei gilydd. Wrth gwrs, bydd yr astudiaeth cydnerthedd yn seiliedig ar ffigyrau’r data diweddaraf gan Lywodraeth Cymru ac eraill, a bydd yn edrych ar bob agwedd o’r ffordd, gan nodi ym mha le ac ym mha fodd y gellid orau wella’r profiad o deithio, sut i leihau nifer ac effaith digwyddiadau a cherbydau yn torri i lawr, a bydd yn ategu cynlluniau presennol ar gyfer gwelliant wrth barhau i sicrhau bod y tarfu yn sgil gwaith ar y ffordd yn cael ei leihau hyd yr eithaf.

We have a very large number of small and medium-sized companies in Wales but we have a distinct shortage of indigenous large companies. I would like to ask for a Government statement on proposals to support the growth of medium-sized businesses, which we seem to have quite a lot of, into large businesses, especially in industries such as construction, and also what the Government can do in letting contracts to let them in such a way that they will benefit current medium-sized companies, which are indigenous to Wales, as opposed to very large companies, which tend, certainly in construction, to be based over the border.

Mae gennym ni nifer fawr iawn o gwmnïau bach a chanolig eu maint yng Nghymru, ond mae gennym brinder amlwg o gwmnïau mawr cynhenid. Rwy’n gofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth ar gynigion i gefnogi twf busnesau canolig eu maint, y mae’n ymddangos bod gennym gryn dipyn ohonynt, i fusnesau mawr, yn enwedig mewn diwydiannau fel adeiladu, a hefyd beth all y Llywodraeth ei wneud o ran gosod contractau i’w gosod yn y fath fodd fel eu bod o fudd i gwmnïau cyfredol canolig eu maint, sy'n gynhenid i Gymru, yn hytrach na chwmnïau mawr iawn, sy'n tueddu, yn sicr o ran adeiladu, i fod wedi’u sefydlu dros y ffin.

Mike Hedges, of course, is very aware of the fact that SMEs—the small to medium-sized enterprises—are the backbone of the Welsh economy. It’s the next stage, as you say—growing into medium-sized businesses and beyond. We remain committed to doing all we can to support them to grow and flourish. The construction sector is dominated by SMEs and that’s why the Construction Industry Training Board in Wales is such an important partner. Our Construction Futures Wales programme—that’s specifically tailored to assist them to grow and develop. Also, looking at the opportunities and the importance of house building—helping to diversify the market, promote innovation, increasing housing supply, and assisting those Welsh SME builders to develop and grow into the larger enterprises of the future. Of course, one can draw attention to programmes such as Help to Buy, and also ensure that house building, as one aspect of this, is seen as an extremely important part of the Welsh economy.

Mae Mike Hedges, wrth gwrs, yn ymwybodol iawn o'r ffaith mai BBaChau—y mentrau bach a chanolig eu maint—yw asgwrn cefn economi Cymru. Y cam nesaf sy’n bwysig, fel y dywedwch—eu tyfu’n fusnesau canolig eu maint a thu hwnt. Rydym yn parhau i fod yn ymrwymedig i wneud popeth o fewn ein gallu i'w cefnogi i dyfu a ffynnu. Prif gonglfaen y sector adeiladu yw busnesau bach a chanolig a dyna pam mae Bwrdd Hyfforddi'r Diwydiant Adeiladu yng Nghymru yn bartner mor bwysig. Mae ein rhaglen Dyfodol Adeiladu Cymru wedi’i chynllunio’n benodol i'w helpu i dyfu a datblygu. Hefyd, gan edrych ar y cyfleoedd a phwysigrwydd adeiladu tai—cynorthwyo i arallgyfeirio'r farchnad, hyrwyddo arloesedd, cynyddu’r cyflenwad tai, a chynorthwyo’r adeiladwyr BBaCh Cymru hynny wrth ddatblygu a thyfu i fod yn fentrau mwy y dyfodol. Wrth gwrs, gall rhywun dynnu sylw at raglenni fel Help i Brynu, a hefyd sicrhau bod adeiladu tai, fel un agwedd ar hynny, yn cael ei ystyried yn rhan bwysig iawn o economi Cymru.

Leader of the house, a couple of weeks ago here in Plenary, the Cabinet Secretary for the Economy and Infrastructure agreed to publish the Welsh Government’s response to the UK Government’s industrial strategy. Please can you confirm when it will be published?

Arweinydd y tŷ, ychydig o wythnosau yn ôl yma yn y Cyfarfod Llawn, cytunodd Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith i gyhoeddi ymateb Llywodraeth Cymru i strategaeth ddiwydiannol Llywodraeth y DU. A wnewch chi gadarnhau, os gwelwch yn dda, pryd y bydd y bydd hwnnw’n cael ei gyhoeddi?

The Cabinet Secretary did respond positively, Russell George, to that request. He indicated he would share a copy of the Welsh Government response to the UK industrial strategy. That response now is ready, and will be shared with all AMs. It will be sent to all AMs. That, of course, is a letter to Greg Clark, Secretary of State for Business, Energy and Industrial Strategy, and you will of course receive a copy of that as soon as it’s issued, which is imminent.

Fe wnaeth Ysgrifennydd y Cabinet ymateb yn gadarnhaol, Russell George, i'r cais hwnnw. Dywedodd y byddai'n rhannu copi o ymateb Llywodraeth Cymru i strategaeth ddiwydiannol y DU. Mae’r ymateb hwnnw yn barod erbyn hyn, a bydd yn cael ei rannu gyda'r holl ACau. Bydd yn cael ei anfon at bob AC. Llythyr, wrth gwrs, at Greg Clark, yr Ysgrifennydd Gwladol dros Fusnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol yw hwnnw, a byddwch chi, wrth gwrs, yn cael copi ohono cyn gynted ag y caiff ei gyhoeddi, sef gyda hyn.

Vikki Howells. Huw Irranca-Davies.

Vikki Howells. Huw Irranca-Davies.

Could we, in light of President Trump’s recent cowardly retreat from one of the biggest challenges facing this generation and future generations on climate change, find time for another statement from our Cabinet Secretary on climate change? Last year, when the Cabinet Secretary returned from the talks and the convention in Marrakesh, she made clear the role of nations and regions and cities in tackling climate change, and no matter the size of that nation, the importance of this for its people, but also people overseas and people of future generations, in tackling the massive risks that we face, but also gaining the opportunities that come from tackling climate change.

So, in light of President Trump’s statement, I think it’s an opportune moment to actually have a refreshed statement on that, which would be welcome. It would also, perhaps, give us a chance to see where people in this Chamber stand on this issue, not least in light of the leader of UKIP in this Chamber actually writing to President Trump welcoming his announcement—

‘a very warm invitation to you in Wales and hope you may be able to fit in a visit to your fellow Celts here’,

where he’d find this retreat from climate change would be very welcome indeed. I think we need to disabuse him of that notion.

A gawn ni, yng ngoleuni cilio llwfr diweddar yr Arlywydd Trump oddi wrth un o'r heriau mwyaf sy'n wynebu’r genhedlaeth hon a chenedlaethau'r dyfodol ar y newid yn yr hinsawdd, ddod o hyd i amser ar gyfer datganiad arall gan ein Hysgrifennydd y Cabinet ar y newid yn yr hinsawdd? Y llynedd, pan ddychwelodd Ysgrifennydd y Cabinet o'r trafodaethau a'r gynhadledd yn Marrakesh, fe eglurodd hi swyddogaeth gwledydd a rhanbarthau a dinasoedd wrth fynd i'r afael â newid yn yr hinsawdd, ni waeth beth fyddo maint y wlad honno, a phwysigrwydd hyn ar gyfer ei phobl, ond hefyd pobl dramor a phobl cenedlaethau'r dyfodol, wrth fynd i'r afael â'r risgiau enfawr yr ydym yn eu hwynebu, ond hefyd wrth elwa ar y cyfleoedd a ddaw yn sgil mynd i'r afael â newid yn yr hinsawdd.

Felly, yng ngoleuni datganiad yr Arlywydd Trump, rwy'n credu ei bod yn wir yn adeg amserol i gael datganiad newydd ar hynny, a fyddai i’w groesawu. Byddai hefyd, efallai, yn rhoi cyfle i ni gael gwybod beth yw safbwyntiau pobl yn y Siambr hon ar y mater hwn, yn enwedig yng ngoleuni arweinydd UKIP yn y Siambr hon yn mynd mor bell ag ysgrifennu at yr Arlywydd Trump yn croesawu ei ddatganiad—

gwahoddiad cynnes iawn i chi i Gymru gan obeithio efallai y cewch gyfle i ymweld â'ch cyd Geltiaid yma,

lle y byddai’n gweld bod y cilio hwn oddi wrth newid yn yr hinsawdd yn cael ei groesawu’n fawr iawn yn wir. Rwy'n credu bod angen inni roi agoriad llygaid iddo ar y mater hwnnw.

I think that many here would share that view, Huw Irranca-Davies. In Wales we not only endorse the Paris agreement, but we already have legislation in place to deliver on this important long-term goal. Can I take this opportunity just to reflect on that? The benefits to be realised through a transition to a low-carbon economy are recognised globally, and why we saw the support for the Paris agreement, not only setting the context for tackling the causes and consequences of climate change, but also setting the context of the decarbonisation of the global economy. Through our legislation—we put in place the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 and the Environment (Wales) Act 2016—the legislative foundations have been laid for delivery against the Paris agreement.

You also talked about the importance of the regional alliances that have developed. Wales, along with other states and regions, such as those who have just formed the United States Climate Alliance—California, New York, Washington—are already making a difference through collective action, through the memorandum of understanding on sub-national global climate leadership, which covers 33 countries, six continents and collectively represents more than $27.5 trillion in gross domestic product, equivalent to 37 per cent of the global economy. Of course, Wales was a founding signatory to this important MOU, and I think the Cabinet Secretary will want to indeed come forward with a statement to update on our position in Wales, and make our position very clear in order for others to comment.

Credaf y byddai llawer yn y fan hon o’r un farn, Huw Irranca-Davies. Yng Nghymru, rydym nid yn unig yn cefnogi cytundeb Paris, ond mae gennym eisoes deddfwriaeth wedi’i sefydlu i gyflawni ar y nod hirdymor pwysig hwn. A gaf i achub ar y cyfle hwn dim ond i fyfyrio ar hynny? Mae'r manteision sydd i'w gwireddu trwy newid i economi carbon isel yn cael eu cydnabod yn fyd-eang, a pham ein bod yn gweld cefnogaeth i gytundeb Paris, nid yn unig yn rhoi’r cyd-destun ar gyfer mynd i'r afael ag achosion a chanlyniadau newid yn yr hinsawdd, ond hefyd yn rhoi datgarboneiddio’r economi fyd-eang yn ei gyd-destun. Drwy ein deddfwriaeth—rydym wedi rhoi ar waith Deddf Lles Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 a Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016—mae’r sylfeini deddfwriaethol wedi’u gosod ar gyfer cyflawni o ran cytundeb Paris.

Roeddech chi’n sôn hefyd am bwysigrwydd y cynghreiriau rhanbarthol sydd wedi datblygu. Mae Cymru, ynghyd â gwladwriaethau a rhanbarthau eraill, fel y rhai sydd newydd ffurfio Cynghrair Hinsawdd yr Unol Daleithiau—Califfornia, Efrog Newydd, Washington—eisoes yn gwneud gwahaniaeth drwy weithredu ar y cyd, trwy’r memorandwm o gyd-ddealltwriaeth ar arweinyddiaeth is-genedlaethol ar hinsawdd byd-eang, sy'n cynnwys 33 o wledydd, chwe chyfandir a chyda'i gilydd yn cynrychioli mwy na $27.5 triliwn mewn cynnyrch domestig gros, sy'n cyfateb i 37 y cant o’r economi byd-eang. Wrth gwrs, roedd Cymru yn llofnodwr i’r Memorandwm Cyd-ddealltwriaeth pwysig hwn ar adeg ei sefydlu, ac rwy'n credu y bydd Ysgrifennydd y Cabinet wir yn dymuno cyflwyno datganiad i roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ein safbwynt yng Nghymru, a gwneud ein safiad yn glir iawn er mwyn i eraill wneud eu sylwadau.

Can I call for a single statement on the protection of fisheries in Wales, after issues regarding the failure to protect fisheries in Wales, in consequence of Welsh Government policy, were covered in the national angling paper ‘The Angler’s Mail’? This highlighted a serious decline in fishing in Wales. It said that the Welsh equivalent of the Environment Agency, Natural Resources Wales, had been branded no longer fit for purpose by fishing and environmental groups, and that of the 6,886 reports of water pollution that Natural Resources Wales received between 2013 and 2016, only 60 per cent were investigated, and there were just 41 prosecutions and 10 civil sanctions, amounting to less than 1 per cent of incidents reported. There has been a steep decline in fish numbers in recent years in Wales.

‘The regulator needs to take a much tougher stance but…The organisation is unwieldy, too bureaucratic and they don’t seem to have a strategy’.

They did say that they were meeting with officials in the Welsh Assembly, by which I presume they mean the Welsh Government, to demand action, concluding that there’s been a national failure of Welsh Government to tackle the problem. Given particularly their reference to Welsh Government in the article, and their reference to a meeting with officials, could we have a statement to bring us up to date, not only on what was concluded, but what actions, if any, have resulted?

A gaf i alw am ddatganiad unigol ar ddiogelu pysgodfeydd yng Nghymru, wedi i faterion ynghylch methu â gwarchod pysgodfeydd yng Nghymru, o ganlyniad i bolisi Llywodraeth Cymru, gael eu cynnwys yn y papur pysgota cenedlaethol, 'The Angler’s Mail'? Roedd hwn yn pwysleisio dirywiad difrifol iawn mewn pysgota yng Nghymru. Roedd yn datgan yr hyn sy'n cyfateb yng Nghymru i Asiantaeth yr Amgylchedd, sef Cyfoeth Naturiol Cymru, yn cael ei ystyried bellach yn anaddas i’w ddiben gan grwpiau pysgota ac amgylcheddol, ac o’r 6886 adroddiad o lygredd dŵr a dderbyniodd Cyfoeth Naturiol Cymru rhwng 2013 a 2016, dim ond 60 y cant a gafodd eu hymchwilio, a dim ond 41 o erlyniadau a 10 o gosbau sifil a fu, sef cyfanswm o lai nag 1 y cant o'r achosion yr adroddwyd amdanynt. Bu gostyngiad sylweddol yn nifer y pysgod yn y blynyddoedd diwethaf yng Nghymru.

Mae angen i'r rheoleiddiwr wneud safiad llawer mwy cadarn ond ... Mae'r sefydliad yn anhylaw, yn rhy fiwrocrataidd ac nid yw’n ymddangos bod ganddynt strategaeth.

Fe wnaethant ddweud eu bod yn cyfarfod â swyddogion yn y Cynulliad, sy’n golygu Llywodraeth Cymru rwy’n cymryd wrth hynny, i alw am weithredu, gan ddod i'r casgliad bod methiant cenedlaethol gan Lywodraeth Cymru i fynd i'r afael â'r broblem. O ystyried eu cyfeiriad at Lywodraeth Cymru yn benodol yn yr erthygl, a’u cyfeiriad at gyfarfod â swyddogion, a gawn ni ddatganiad i’n diweddaru ni ar hyn, nid yn unig ar y casgliad y daethpwyd iddo, ond pa gamau, os o gwbl, sydd wedi deillio o hynny?

Well, it would be helpful, Mark Isherwood, if you wrote to the Cabinet Secretary on this matter, and, of course, as her officials are already engaged in that discussion, I think it would be not only a matter of courtesy, but also of clarification, if you wrote to the Cabinet Secretary accordingly.

Wel, byddai o gymorth, Mark Isherwood, pe byddech wedi ysgrifennu at Ysgrifennydd y Cabinet ar y mater hwn, ac, wrth gwrs, gan fod ei swyddogion eisoes yn cymryd rhan yn y drafodaeth honno, credaf y byddai nid yn unig yn fater o gwrteisi ond hefyd o eglurhad, pe byddech wedi ysgrifennu at Ysgrifennydd y Cabinet yn unol â hynny.

Leader of the house, may I ask for a statement from the Cabinet Secretary for Finance and Local Government on loans and grants issued by local authorities in Wales for the refurbishment of properties and business properties in Wales? A constituent of mine was actually given £20,000 to improve his business property. He injected his own £9,000, so it cost him nearly £29,000 three years ago. After three years, the local council is insisting he pay the £20,000 back. If he doesn’t, they will take his property and repossess it. So, that is the sort of scenario businesses are facing, which is totally unacceptable, I think, for those businesses who want to improve in Wales. And we want to improve those in the most deprived areas in south-east Wales. Whilst I recognise the value of these grants and loans in upgrading properties, could we have statement on why local authorities can insist on or demand repayments of original loans in full after three years, and businesses are not been given much time to pay back over a much longer time? Now, they want the whole money with interest. So, could you please make a statement on this issue? Thank you.

Arweinydd y tŷ, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol ar fenthyciadau a grantiau a roddir gan awdurdodau lleol yng Nghymru ar gyfer adnewyddu tai ac adeiladau busnes yng Nghymru? Rhoddwyd £20,000 mewn gwirionedd i etholwr i mi ar gyfer gwella adeilad ei fusnes. Rhoddodd ef £9,000 o’i arian ei hun, felly costiodd bron i £29,000 iddo dair blynedd yn ôl. Tair blynedd yn ddiweddarach, mae'r cyngor lleol yn mynnu ei fod yn ad-dalu'r £20,000. Os na fydd yn gwneud hynny, byddan nhw’n cymryd ei eiddo ac yn ei adfeddiannu. Felly, dyna’r math o bethau y mae busnesau’n eu hwynebu, sy'n gwbl annerbyniol, yn fy marn i, i’r busnesau hynny sydd eisiau tyfu yng Nghymru. Ac rydym eisiau gwella y rhai hynny yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig yn y de-ddwyrain. Er fy mod yn cydnabod gwerth y grantiau a’r benthyciadau hyn i wella eiddo, a gawn ni ddatganiad ynglŷn â pham y gall awdurdodau lleol fynnu neu hawlio ad-daliadau o fenthyciadau gwreiddiol yn llawn ar ôl tair blynedd, ac nad yw busnesau yn cael fawr o amser i dalu’n ôl dros gyfnod llawer yn hwy? Erbyn hyn, maen nhw’n gofyn am yr arian i gyd yn ogystal â llog. Felly, a allwch chi wneud datganiad ynglŷn â’r mater hwn os gwelwch yn dda? Diolch.

I think the Member will recognise that this is a matter for local authorities in terms of their audit and governance arrangements, and I don’t think this is a matter for a statement from the Cabinet Secretary for Finance and Local Government.

Rwy'n credu y bydd yr Aelod yn cydnabod mai mater i awdurdodau lleol o ran eu trefniadau archwilio a llywodraethu yw hwn, ac nid wyf yn credu ei fod yn fater ar gyfer datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol.

Leader of the house, is it possible to have a statement from the Cabinet Secretary for regeneration, in relation to the Vibrant and Viable Places funding that the Welsh Government brings forward, obviously for regeneration across Wales? As I understand it, I think there’s a second tranche of that funding being made available, and I’d be very interested if the Cabinet Secretary would agree to specifically identify whether places that missed out on the first tranche of funding were now able to bid for an element of that second tranche. In my own electoral region, for example, Barry missed out first time around, and I’m sure that you being the constituency member would like to welcome the opportunity, if that money was available via the second tranche, for the new council to bid for such money if it is available.

Arweinydd y tŷ, a oes modd cael datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet am adfywio, o ran cyllid y Lleoedd Llwyddiannus Iawn y mae Llywodraeth Cymru yn ei gyflwyno, ar gyfer adfywio ledled Cymru yn amlwg? Fel rwy’n ei deall hi, rwy’n credu bod yna ail gyfran o'r arian hwnnw yn cael ei rhoi ar gael, a byddwn yn falch iawn o gael gwybod a fyddai’r Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno i nodi’n benodol pa un a yw’r lleoedd na chawsant elwa ar y gyfran gyntaf o’r cyllid yn gallu gwneud cais nawr am ryw elfen o’r ail gyfran honno. Yn fy rhanbarth etholiadol fy hunan, er enghraifft, ni roddwyd dim i’r Barri yn y rownd gyntaf, ac rwy'n siŵr y byddech chi fel yr aelod ar ran yr etholaeth yn hoffi croesawu'r cyfle, pe byddai’r arian hwnnw ar gael yn yr ail gyfran, i'r cyngor newydd wneud cais am arian o’r fath os yw ar gael.

Andrew R.T. Davies, the Cabinet Secretary for Communities and Children is, imminently, going to be making a statement on this matter.

Andrew R.T. Davies, mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant ar fin gwneud datganiad ynglŷn â’r mater hwn.

Diolch i arweinydd y tŷ.

Thank you to the leader of the house.

4. 5. Dadl: Egwyddorion Cyffredinol y Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol a’r Tribiwnlys Addysg (Cymru)
4. 5. Debate: General Principles of the Additional Learning Needs and Education Tribunal (Wales) Bill

Yr eitem nesaf felly ar ein hagenda ni yw’r ddadl ar egwyddorion cyffredinol y Mesur Anghenion Dysgu Ychwanegol a’r Tribiwnlys Addysg (Cymru), ac rwy’n galw ar Weinidog y Gymraeg a Dysgu Gydol Oes i wneud y cynnig. Alun Davies.

The next item on our agenda, therefore, is the debate on the general principles of the Additional Learning Needs and Education Tribunal (Wales) Bill, and I call the Minister for Lifelong Learning and Welsh Language to move the motion. Alun Davies.

Cynnig NDM6323 Alun Davies

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 26.11:

Yn cytuno i egwyddorion cyffredinol y Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol a'r Tribiwnlys Addysg (Cymru).

Motion NDM6323 Alun Davies

To propose that the National Assembly for Wales in accordance with Standing Order 26.11:

Agrees to the general principles of the Additional Learning Needs and Education Tribunal (Wales) Bill.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Member
Alun Davies AM 14:34:00
The Minister for Lifelong Learning and Welsh Language

Thank you very much, Presiding Officer. I’m very pleased to be able to open this debate on the general principles of the Additional Learning Needs and Education Tribunal (Wales) Bill. I’d like to focus my opening remarks on some of the themes and the purpose of the legislation, and then use the balance of my time to respond to Members, and points Members wish to raise, in my closing remarks.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Rwy'n falch iawn o allu agor y ddadl hon ar egwyddorion cyffredinol y Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol a’r Tribiwnlys Addysg (Cymru). Hoffwn ganolbwyntio fy sylwadau agoriadol ar rai o'r themâu a phwrpas y ddeddfwriaeth, ac yna defnyddio gweddill fy amser i ymateb i Aelodau, ac i bwyntiau y mae Aelodau’n dymuno eu codi, yn fy sylwadau i gloi.

Daeth Suzy Davies i’r Gadair.

Suzy Davies took the Chair.

I think I want to start my contribution this afternoon with a very clear focus on the point and the purpose of this legislation. The purpose of this legislation is to ensure that all learners in Wales have access to the richest possible learning experience. It is not right, and it is not acceptable, that people who have additional learning needs are not provided with the help and support and the structures and the environment and the ability to progress their learning, and to reach and fulfil the whole of their potential. This legislation is designed and is developed in order to do that.

It has been developed over a number of years, and I’m grateful to both my predecessor in this role and to others, in committees and elsewhere, for the work that they have done in producing the Bill that we have in front of us today. I am also very grateful for the contributions from opposition parties. I’ve said in previous remarks on this legislation that I hope to create and to enable a consensus to develop around and throughout this legislation, and I’m grateful to Members from all sides of the Chamber for the way in which they’ve conducted the debate, and the scrutiny of the legislation to date. I’m also very grateful to Members for the very broad welcome that the Bill, and the legislation, has received across the political spectrum.

I’d like to start my contribution, though, by thanking the Chairs and members of the three committees that have been involved in the scrutiny of this Bill, for their work over the last six months. I would in particular like to thank the Children, Young People and Education Committee for the comprehensive and inclusive approach that it’s taken towards this Bill. And I would also like to place on record my thanks to the many stakeholders and partners who have been involved in this work, and who are continuing to work with us to transform the education for children and young people with additional learning needs.

And in order to emphasise—and I would like to emphasise again in this debate—that what is important about this process is the transformational programme that this Bill is a part of. Quite often, when we bring legislation to this place, it is a discrete piece of legislation that deals with a particular issue. But, this Bill is a part of a wider transformational programme, and I think throughout our conversations, throughout our debates, and throughout our discussions, I’d like to emphasise it is a wider transformational programme: the investment in the system, the investment in people, the investment in what we’re seeking to achieve will create the means by which the Bill, the legislation and the structures that it will create will be able to succeed.

I hope that Members will agree that this is a vital piece of reform, and has the potential to support tens of thousands of children and young people when it is in place. The Bill will replace the current special educational needs system, putting in place a completely new system of support for children and young people with additional learning needs, up to the age of 25. Children and young people will have the right to an individual development plan that identifies the support they will need to help them to learn. The new additional learning needs system will be based around person-centred practice and early dispute resolution. Children, their parents and young people will all have a right to appeal to the education tribunal.

The Bill creates the new role of additional learning needs co-ordinators in schools, and the new post of designated lead officer in health boards, to improve the provision of support and co-ordination between health, education and local authorities. I hope that we will be able to look towards some of the issues that have arisen during Stage 1 scrutiny. A number of themes have emerged. I will make a few comments on each one of those, but I will also say at the outset of this debate that it is my intention to seek to accept the vast majority of recommendations from all three committees that have reported on this Bill.

An area of considerable focus has been healthcare needs. Children and young people who have a medical condition that contributes to an additional learning need are entitled to additional learner provision under the new system. There has been some debate about extending the definition of additional learning needs to include all medical conditions, including, for example, asthma or a peanut allergy, or whether or not they affect a child’s ability to learn. We have already issued statutory guidance to schools for children with long-term and short-term healthcare needs. This has been welcomed by many stakeholders, and I look forward to seeing responses from that statutory guidance as it beds in, and as it is being delivered by practitioners. I’m content, in principle, to consider the merits of an amendment to the definition of additional learning needs, to demonstrate its scope in relation to medical conditions. This is something that has been a matter of some discussion and I’ve said in private conversations that I’m happy to consider the merits of an amendment. I’d like to put that on the record as well and I would like to invite Members on all sides of the Chamber to contribute to a conversation whereby I hope we will be able to reach agreement on the wording of such an amendment.

There has also been some conversation on the role and potential provision of the United Nations Convention on the Rights of the Child. I have to say to Members that I am not convinced by the arguments put forward during Stage 1 scrutiny on this matter. The Bill is based upon children’s rights. It’s based upon a child’s right to education, ensuring those with different needs have access to education and that children and young people not only have a voice, but are at the very centre of the process to assess and meet their needs. Members will be aware that all UN conventions are written to apply to states and not to individuals or practitioners. It is not the purpose of any UN convention to be applied in the way that is being suggested and it is not the intention of this Government to do so. However it is, and has been for some time, the intention of this Government to ensure that UN conventions do inform the way that the Government operates, and I hope that Members on all sides of the Chamber will agree that the principles of the convention are well delivered through the statutory duties contained in this Bill.

I welcome the recognition by the Children, Young People and Education Committee and by stakeholders about the strengthened role for the national health service in this Bill. Stage 1 scrutiny has highlighted two areas of debate: first of all, the tribunal’s role in relation to health issues. In Wales, we have an existing NHS complaints and redress process. We must also respect the fundamental principle of clinical judgement, which underpins all NHS decisions. I will say to Members: I and the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport have had a number of very fruitful and positive conversations on this matter. It is a matter on which we will continue to work together to seek a resolution. I’ve had conversations with the president of the tribunal as well, and I am content to continue to have conversations to seek an agreed way forward on this matter. I will say at this point as well that the president of the tribunal has written to me and the committee, suggesting a number of different amendments to the role of the tribunal. Although the committee has not reported on all of those, I will say that I am content to seek amendments to fulfil the majority of the president’s wishes on these matters because I think it is important that we are able to move forward, strengthening the tribunal as well as strengthening the system it underpins.

Secondly, significant progress has been made to develop a designated education clinical lead officer model. I will be writing to the Children, Young People and Education Committee to outline the latest developments in relation to a role in the pilots across Wales, following concerns that have been highlighted during scrutiny. In response to calls for the early years elements of the system to be strengthened, I will be bringing forward an amendment at Stage 2 to require local authorities to designate an early years lead officer. I want a greater focus on prevention and early intervention with good practice maintained across Wales. On the other end of the age range, I’m not yet persuaded about the need to extend the Bill to include all workplace learning, but I recognise that there is a strong argument being made there, and it is a matter that I will continue to consider.

Members will also be aware that I have made available a draft of the additional learning needs code in February to aid scrutiny of the Bill. I’m grateful for the committee’s views on how it can be developed further and I’m grateful to Members across the whole Chamber for the welcome they’ve given to the publication of this code. I have been clear that the code will be subject to the fullest possible consultation scrutiny. I will therefore bring forward a Government amendment at Stage 2 to make the code subject to the affirmative resolution procedure. This was a matter that the Constitutional and Legislative Affairs Committee reported upon and I’ve given assurances to both the Children, Young People and Education Committee and the Constitutional and Legislative Affairs Committee on this matter, and I will bring forward amendments to deliver on those assurances.

Acting—. Deputy Presiding Officer—

Rwy'n credu yr hoffwn ddechrau fy nghyfraniad y prynhawn yma â phwyslais clir iawn ar bwynt a phwrpas y ddeddfwriaeth hon. Pwrpas y ddeddfwriaeth hon yw sicrhau bod y profiad dysgu cyfoethocaf posibl ar gael i bob dysgwr yng Nghymru. Nid yw'n iawn, ac nid yw'n dderbyniol, nad yw pobl sydd ag anghenion dysgu ychwanegol yn cael y cymorth a’r gefnogaeth a'r strwythurau a'r amgylchedd a'r gallu i wneud cynnydd yn eu dysgu, ac i gyrraedd a chyflawni eu holl botensial. Mae'r ddeddfwriaeth hon wedi ei chynllunio a’i datblygu ar gyfer gwneud hynny.

Mae wedi ei datblygu dros nifer o flynyddoedd, ac rwy'n ddiolchgar iawn i fy rhagflaenydd yn y swydd hon ac i eraill, mewn pwyllgorau ac mewn mannau eraill, am y gwaith y maen nhw wedi'i wneud wrth gynhyrchu'r Bil sydd gennym o'n blaenau heddiw. Rwyf hefyd yn ddiolchgar iawn am gyfraniadau gan y gwrthbleidiau. Rwyf wedi dweud mewn sylwadau blaenorol am y ddeddfwriaeth hon fy mod yn gobeithio creu consensws a’i alluogi i ddatblygu o gwmpas a thrwy gydol y ddeddfwriaeth hon, ac rwy'n ddiolchgar i'r Aelodau o bob ochr i'r Siambr am y ffordd y maen nhw wedi cynnal y ddadl, a chraffu ar ddeddfwriaeth hyd yn hyn. Rwyf hefyd yn ddiolchgar iawn i'r Aelodau am y croeso eang iawn y mae’r Bil, a'r ddeddfwriaeth, wedi’i gael ar draws y sbectrwm gwleidyddol.

Hoffwn ddechrau fy nghyfraniad, fodd bynnag, drwy ddiolch i Gadeiryddion ac aelodau'r tri phwyllgor sydd wedi bod yn rhan o'r gwaith craffu ar y Bil hwn, am eu gwaith dros y chwe mis diwethaf. Hoffwn ddiolch yn arbennig i'r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg am eu hymagwedd gynhwysfawr a chynhwysol tuag at y Bil hwn. A hoffwn hefyd gofnodi fy niolch i'r nifer o randdeiliaid a phartneriaid sydd wedi bod yn gysylltiedig â'r gwaith hwn, ac sy'n parhau i weithio gyda ni i weddnewid addysg ar gyfer plant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol.

Ac er mwyn pwysleisio—a hoffwn bwysleisio eto yn y ddadl hon—mai’r hyn sy'n bwysig am y broses hon yw'r rhaglen weddnewidiol y mae’r Bil hwn yn rhan ohoni. Yn aml iawn, pan fyddwn yn cyflwyno deddfwriaeth yn y lle hwn, mae'n ddarn penodol o ddeddfwriaeth sy'n ymdrin â mater penodol. Ond, mae'r Bil hwn yn rhan o raglen weddnewid ehangach, ac rwy’n meddwl drwy gydol ein sgyrsiau, drwy gydol ein dadleuon, a thrwy gydol ein trafodaethau, yr hoffwn bwysleisio ei bod yn rhaglen weddnewidiol ehangach: y buddsoddiad yn y system, y buddsoddiad mewn pobl, y buddsoddiad yn yr hyn yr ydym yn ceisio ei gyflawni a fydd yn creu’r modd i’r Bil, y ddeddfwriaeth a'r strwythurau y bydd yn eu creu, lwyddo.

Rwy’n gobeithio y bydd yr Aelodau'n cytuno bod hwn yn ddarn hanfodol o ddiwygio, a bod ganddo'r potensial i gefnogi degau o filoedd o blant a phobl ifanc pan fydd ar waith. Bydd y Bil yn disodli'r system bresennol ar gyfer anghenion addysgol arbennig, ac yn sefydlu system gwbl newydd o gymorth i blant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol, hyd at 25 oed. Bydd gan blant a phobl ifanc yr hawl i gael cynllun datblygu unigol sy'n nodi'r gefnogaeth y bydd ei hangen arnynt i’w helpu i ddysgu. Bydd y system anghenion dysgu ychwanegol newydd yn seiliedig ar ymarfer sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn ac ar ddatrys anghydfodau’n gynnar. Bydd gan blant, eu rhieni a phobl ifanc i gyd hawl i apelio i'r tribiwnlys addysg.

Mae'r Bil yn creu swyddogaeth newydd cydlynwyr anghenion dysgu ychwanegol mewn ysgolion, a’r swydd newydd swyddog arweiniol dynodedig mewn byrddau iechyd, er mwyn gwella darpariaeth cymorth a chydgysylltu rhwng iechyd, addysg ac awdurdodau lleol. Rwy’n gobeithio y byddwn yn gallu edrych tuag at rai o'r materion sydd wedi codi yn ystod craffu Cyfnod 1. Mae nifer o themâu wedi dod i'r amlwg. Gwnaf rai sylwadau am bob un o'r rheini, ond rwyf hefyd yn mynd i ddweud ar ddechrau'r ddadl hon ei bod yn fwriad gennyf i geisio derbyn mwyafrif helaeth argymhellion pob un o’r tri phwyllgor sydd wedi adrodd ar y Bil hwn.

Un maes sydd wedi cael pwyslais sylweddol yw anghenion gofal iechyd. Mae gan blant a phobl ifanc sydd â chyflwr meddygol sy'n cyfrannu at angen dysgu ychwanegol hawl i gael darpariaeth ychwanegol i ddysgwyr o dan y system newydd. Bu rhywfaint o drafodaeth ynglŷn ag ymestyn y diffiniad o anghenion dysgu ychwanegol i gynnwys pob cyflwr meddygol, gan gynnwys, er enghraifft, asthma neu alergedd i bysgnau, pa un a ydynt yn effeithio ar allu plentyn i ddysgu ai peidio. Rydym eisoes wedi cyhoeddi canllawiau statudol i ysgolion ar gyfer plant ag anghenion gofal iechyd hirdymor a thymor byr. Mae hyn wedi ei groesawu gan lawer o randdeiliaid, ac edrychaf ymlaen at weld ymateb i’r canllawiau statudol hynny wrth iddynt ymwreiddio, ac wrth iddynt gael eu cyflwyno gan ymarferwyr. Rwy'n fodlon, mewn egwyddor, i ystyried rhinweddau newid y diffiniad o anghenion dysgu ychwanegol, er mwyn dangos ei gwmpas o ran cyflyrau meddygol. Mae hyn yn rhywbeth sydd wedi bod yn destun cryn drafodaeth ac rwyf wedi dweud mewn sgyrsiau preifat fy mod yn barod i ystyried rhinweddau gwelliant. Hoffwn roi hynny ar y cofnod hefyd a hoffwn wahodd Aelodau ar bob ochr o'r Siambr i gyfrannu at sgwrs lle’r wyf yn gobeithio y gallwn ddod i gytundeb ar eiriad gwelliant o'r fath.

Bu rhywfaint o sgwrs hefyd am swyddogaeth a darpariaeth bosibl Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn. Mae'n rhaid imi ddweud wrth yr Aelodau nad wyf wedi fy argyhoeddi gan y dadleuon a gyflwynwyd yn ystod craffu Cyfnod 1 ar y mater hwn. Mae'r Bil yn seiliedig ar hawliau plant. Mae'n seiliedig ar hawl plentyn i gael addysg, sicrhau bod addysg ar gael i rai sydd ag anghenion gwahanol ac nid yn unig bod gan blant a phobl ifanc lais, ond eu bod yn ganolog iawn yn y broses i asesu a diwallu eu hanghenion. Bydd yr Aelodau'n ymwybodol bod holl gonfensiynau’r Cenhedloedd Unedig yn cael eu hysgrifennu i fod yn berthnasol i wladwriaethau ac nid i unigolion nac ymarferwyr. Nid diben unrhyw un o gonfensiynau’r Cenhedloedd Unedig yw cael ei ddefnyddio yn y ffordd sy'n cael ei hawgrymu, ac nid yw'r Llywodraeth hon yn bwriadu gwneud hynny. Fodd bynnag, bwriad y Llywodraeth hon, ers cryn amser, yw sicrhau bod confensiynau’r Cenhedloedd Unedig yn llywio'r ffordd y mae'r Llywodraeth yn gweithredu, ac rwy’n gobeithio y bydd Aelodau ar bob ochr o'r Siambr yn cytuno bod egwyddorion y confensiwn yn cael eu cyflwyno'n dda drwy'r dyletswyddau statudol a gynhwysir yn y Bil hwn.

Rwy'n croesawu'r gydnabyddiaeth gan y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg a gan randdeiliaid am y swyddogaeth gryfach i’r gwasanaeth iechyd gwladol yn y Bil hwn. Mae craffu Cyfnod 1 wedi tynnu sylw at ddau faes o drafodaeth: yn gyntaf oll, swyddogaeth y tribiwnlys o ran materion iechyd. Yng Nghymru, mae gan y GIG broses eisoes ar gyfer cwynion a gwneud iawn. Mae’n rhaid inni hefyd barchu egwyddor sylfaenol barn glinigol, sy'n sail i holl benderfyniadau’r GIG. Mi ddywedaf wrth yr Aelodau: rwyf i ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Lles a Chwaraeon wedi cael nifer o sgyrsiau ffrwythlon a chadarnhaol iawn am y mater hwn. Mae'n fater y byddwn yn parhau i weithio gyda'n gilydd i geisio ei ddatrys. Rwyf wedi cael sgyrsiau â llywydd y tribiwnlys hefyd, ac rwy’n fodlon parhau i sgwrsio i geisio cytuno ar ffordd ymlaen ar y mater hwn. Dywedaf yn y fan hon hefyd fod llywydd y tribiwnlys wedi ysgrifennu ataf i a'r pwyllgor, gan awgrymu nifer o wahanol newidiadau i swyddogaeth y tribiwnlys. Er nad yw'r pwyllgor wedi cyflwyno adroddiad am bob un o'r rheini, mi ddywedaf fy mod yn fodlon chwilio am newidiadau i gyflawni'r rhan fwyaf o ddymuniadau y llywydd ar y materion hyn oherwydd rwy’n credu ei bod yn bwysig ein bod yn gallu symud ymlaen, gan gryfhau'r tribiwnlys yn ogystal â chryfhau’r system y mae'n ei thanategu.

Yn ail, mae cynnydd sylweddol wedi'i wneud i ddatblygu model swyddog arweiniol clinigol addysg dynodedig. Byddaf yn ysgrifennu at y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg i amlinellu'r datblygiadau diweddaraf o ran y cynlluniau arbrofol ledled Cymru, yn dilyn pryderon a amlygwyd yn ystod y craffu. Mewn ymateb i alwadau am gryfhau elfennau blynyddoedd cynnar y system, byddaf yn cyflwyno gwelliant yng Nghyfnod 2 i’w gwneud yn ofynnol bod awdurdodau lleol yn dynodi swyddog arweiniol y blynyddoedd cynnar. Hoffwn weld mwy o bwyslais ar atal ac ymyrraeth gynnar gan gynnal arfer da ledled Cymru. Ar ben arall yr ystod oedran, nid wyf wedi fy mherswadio eto bod angen ymestyn y Bil i gynnwys pob dysgu yn y gweithle, ond rwy’n cydnabod bod dadl gref yn cael ei gwneud yn hynny o beth, ac mae'n fater y byddaf yn parhau i’w ystyried.

Bydd yr Aelodau hefyd yn ymwybodol fy mod wedi darparu drafft o'r cod anghenion dysgu ychwanegol ym mis Chwefror i gynorthwyo gwaith craffu ar y Bil. Rwy'n ddiolchgar am farn y pwyllgor am sut y gellir ei ddatblygu ymhellach ac rwy'n ddiolchgar i'r Aelodau ar draws y Siambr gyfan am y croeso y maen nhw wedi ei roi i gyhoeddi'r cod hwn. Rwyf wedi bod yn glir y bydd y cod yn destun y craffu ymgynghori llwyraf posibl. Felly, byddaf yn cyflwyno gwelliant gan y Llywodraeth yng Nghyfnod 2 i wneud y cod yn ddarostyngedig i'r weithdrefn penderfyniad cadarnhaol. Roedd hwn yn fater yr adroddodd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol arno ac rwyf wedi rhoi sicrwydd i'r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg a'r Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol ar y mater hwn, a byddaf yn cyflwyno gwelliannau i gyflawni ar y sicrwydd hwnnw.

Dirprwy—. Dirprwy Lywydd—

Chair. I was getting there. [Laughter.] I will close my opening contribution by confirming that I will not be moving a financial resolution today. I’ve written to all Assembly Members this morning outlining the revisions that are being made to the regulatory impact assessment. I expect to have the revised version available by the end of the summer recess and will re-table a financial resolution in the autumn. I look forward to continuing to debate and develop the Bill and hope this Assembly will support its general principles, but I do believe it is right and proper that scrutiny is informed scrutiny. I recognise the points that have been made by the Chair of the Finance Committee and I accept the points that have been made by the Chair of the Finance Committee in relation to this matter, and I believe that the Government has a responsibility to ensure the accuracy of information provided to all committees and to Members, and also that the scrutiny that takes place in committee is fully informed scrutiny, and the Government does its best to ensure that it provides all the information in a timely way to committees. So, I will hope to continue to work with Members on all sides of the Chamber to ensure that we have a piece of legislation that will not only change the lives of young people and children today, but for the future as well.

Cadeirydd. Roeddwn yn mynd yn agosach. [Chwerthin.] Rwy’n mynd i gau fy nghyfraniad agoriadol drwy gadarnhau na fyddaf yn cynnig penderfyniad ariannol heddiw. Rwyf wedi ysgrifennu at bob Aelod Cynulliad y bore yma i amlinellu'r diwygiadau sy'n cael eu gwneud i'r asesiad effaith rheoleiddiol. Rwy’n disgwyl y bydd y fersiwn ddiwygiedig ar gael imi erbyn diwedd toriad yr haf a byddaf yn ailgyflwyno penderfyniad ariannol yn yr hydref. Rwy’n edrych ymlaen at barhau i drafod a datblygu'r Bil ac rwy’n gobeithio y gwnaiff y Cynulliad hwn gefnogi ei egwyddorion cyffredinol, ond rwy’n credu ei bod yn iawn ac yn briodol bod craffu yn graffu gwybodus. Rwy'n cydnabod y pwyntiau a wnaeth Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid ac rwy’n derbyn y pwyntiau a wnaeth Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid ynglŷn â’r mater hwn, ac rwy’n credu bod gan y Llywodraeth gyfrifoldeb i sicrhau cywirdeb y wybodaeth a ddarperir i'r holl bwyllgorau ac i'r Aelodau, a hefyd bod y gwaith craffu sy'n digwydd yn y pwyllgor craffu yn graffu cwbl wybodus, a bod y Llywodraeth yn gwneud ei gorau i sicrhau ei bod yn darparu'r holl wybodaeth mewn modd amserol i bwyllgorau. Felly, byddaf yn gobeithio parhau i weithio gydag Aelodau ar bob ochr i'r Siambr er mwyn sicrhau bod gennym ddarn o ddeddfwriaeth a fydd nid yn unig yn newid bywydau pobl ifanc a phlant heddiw, ond ar gyfer y dyfodol hefyd.

Diolch yn fawr. Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, Lynne Neagle.

Thank you. I call on the Chair of the Children, Young People and Education Committee, Lynne Neagle.

Thank you, Chair. I’m pleased to contribute to this Stage 1 debate today to outline the main conclusions of the Children, Young People and Education Committee. The committee was unanimous in its agreement of the general principles of the Bill. We believe the Bill will provide a platform for reform of the current SEN system, which is long overdue, a view that was clearly shared by the majority of those who gave us evidence. The evidence received also highlighted that many challenges lie ahead as the Bill is implemented. Simply passing the legislation will not address the deeper underlying problems within the current system.

We therefore recognise the importance of the Welsh Government’s wider ALN transformation programme in meeting those challenges and delivering a system that is robust and which provides the best opportunities for learners with ALN. We look forward to working with the Minister as the transformation programme is taken forward. This has been a lengthy and complex Stage 1 process, but it is vital that we get this Bill right.

We’ve met with and heard from many stakeholders, including children and young people with ALN, and parents and carers of those with ALN. The contribution of all those who have been involved has been invaluable, and I would like to thank everyone who contributed. I would also like to thank the Clerk and research team for their assiduous work on this Bill.

The Bill will be underpinned by a statutory ALN code, and it would not have been possible to effectively scrutinise the Bill without sight of the code. While we thank the Minister for making the draft code available, we do believe it should have been made available at the time the Bill was introduced.

The committee very much supports the general principles of the Bill, although the evidence we received highlighted many concerns about implementation. Nobody should underestimate the scale of this agenda. Over 100,000 pupils in schools have SEN or ALN, which is over one in five of all children. We have therefore made 48 recommendations aimed at strengthening not just the Bill itself, but also the wider proposals for reform of the system. In the time available, I can’t go through each one today, but will concentrate on some of the key issues that emerged.

The definition of ALN is the basis on which the Bill is built. It is vital that the definition is clear on the face of the Bill and that it is clearly understood. In relation to early years, while the definition on the face of the Bill may be appropriate, we believe the code should clarify that learning includes areas such as learning though play and social interaction, which are not explicitly reflected in the Bill at present. We believe the code could also clarify that learning does not refer just to a person’s learning as a whole and includes reference to specific aspects or elements of their learning.

A third concern we had related to how learners’ medical conditions would relate to the definition. The Minister provided assurance that where a medical condition led to ALN it would fall under the definition. However, we believe this must be made clear on the face of the Bill and within the code.

The committee very much welcomes the emphasis in the Bill on placing the interests of the child or young person centre stage and believes that using a model of person-centred planning is the right approach. However, we believe it would be a missed opportunity not to embed Wales’s overarching commitment to children’s rights on the face of the Bill, and we recommend the inclusion of an overarching duty of due regard to the UNCRC.

The role of the ALNCO within each setting will be crucial to ensuring consistency and high standards. We welcome the aspiration that ALNCOs should have a Master’s level qualification, but we are concerned that this could result in the loss of highly skilled and experienced people currently working as SENCOs. We recommend the Minister reconsider his approach and make it clear that, going forward, a Master’s should be desirable not required. The committee is also concerned at the resource implications of the ALNCO role and believes the Minister should review the impact of the new role on resources and capacity within 12 months.

We welcome the Bill’s intention to establish a single age, 0-25 system that identifies and provides for a child’s ALN from birth, but we have a number of concerns about how the needs of those outside statutory school age will be met. I’ve already highlighted our concerns about the definition of ALN in relation to early years, but we also believe that section 57 of the Bill should be amended to require health bodies to raise concerns that a child under compulsory school age has ALN, rather than the discretionary power that exists as drafted. Health bodies have a duty to inform local authorities under the present system, and we see no reason to weaken this provision. Similarly, the Bill provides no clear route for child minders and those working in childcare settings to raise concerns that a child may have ALN, and we believe that the Bill or code should provide a clear mechanism for this.

In terms of post 16, the committee has serious concerns about the adequacy of the existing relationships between local authorities and the FE sector to make the provisions of the Bill work effectively, especially in the challenging transition to further education. The committee also very much agrees with stakeholders that the ALN framework should be extended to include work-based learning. It is often the learners who face the most complex barriers who choose the work-based learning route, and the proposed new system should include such learners.

As the Minister said, the need for more effective multi-agency collaboration, particularly with the NHS, was consistently highlighted by stakeholders as fundamental to the success of these reforms. It is vital that the weaknesses in collaboration within the current system are not imported into the new one. The committee broadly welcomes the intention to establish the strategic designated education clinical lead officer role. There is, however, a lack of detail about the role, especially how they will work with other health professionals, including the new health co-ordinator role. We also find it difficult to understand why the pilots for the DECLOs, begun very recently, were not undertaken at a much earlier stage, as this would have provided an important insight into the nature and operation of the role. We heard widespread concern that the Bill does not provide the tribunal with a remit over the decisions and actions of health bodies or any powers to direct those bodies. The committee believes the tribunal’s remit should be extended to health bodies, but also that its membership must be sufficient so that health professionals’ clinical judgment is factored into the decision it takes.

In terms of the Welsh language, we do believe that specific elements of the Bill do not reflect the ambition and challenge for the Welsh language, and agree with the Welsh Language Commissioner’s call for an eleventh core aim, for the Bill to ensure the delivery of bilingual ALN services.

It is, of course, essential that adequate resources, workforce planning and training arrangements are in place to support implementation of the Bill and the wider transformation programme, and we have made specific recommendations in this regard. Of most concern to the committee is the fact that the costs and savings for the Bill, as set out in the explanatory memorandum, have been so inaccurate. Members will have received an explanation of the revised costs and savings from the Minister. Unfortunately, these revised figures were not provided to the committee until the day after we had reported. It is disappointing that this information was not provided sooner so that it could have been considered by the committee and included within our report. It has, therefore, been impossible for the committee to properly scrutinise the costs and savings for the Bill, and I welcome the decision to postpone the financial resolution until the revised regulatory impact assessment is available for scrutiny.

Finally, Chair, I’d like to thank again those who gave evidence to the committee and who helped with our work. I would also like to thank members of the committee for the productive way we have worked together on this. This Bill has the potential to make a huge difference to the lives of children and families in Wales. It is absolutely crucial that we get it right. Thank you.

Diolch, Cadeirydd. Rwy'n falch o gyfrannu at y ddadl Cyfnod 1 hon heddiw i amlinellu prif gasgliadau'r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg. Roedd y pwyllgor yn cytuno’n unfrydol ag egwyddorion cyffredinol y Bil. Rydym yn credu y bydd y Bil yn darparu llwyfan ar gyfer diwygio'r system AAA bresennol, ac mae’n hen bryd gwneud hynny, barn a rannwyd yn glir gan y mwyafrif o'r rhai a roddodd dystiolaeth i ni. Roedd y dystiolaeth hefyd yn amlygu bod llawer o heriau o'n blaenau wrth i'r Bil gael ei roi ar waith. Ni fydd dim ond pasio’r ddeddfwriaeth yn ymdrin â'r problemau sylfaenol dyfnach o fewn y system bresennol.

Felly, rydym yn cydnabod pwysigrwydd rhaglen gweddnewid ADY ehangach Llywodraeth Cymru i ateb yr heriau hynny a chyflwyno system sy'n gadarn ac sy'n darparu'r cyfleoedd gorau i ddysgwyr ag ADY. Rydym yn edrych ymlaen at weithio gyda'r Gweinidog wrth iddo fwrw ymlaen â’r rhaglen weddnewid. Mae hon wedi bod yn broses Cyfnod 1 hir a chymhleth, ond mae'n hanfodol ein bod yn sicrhau bod y Bil hwn yn iawn.

Rydym wedi cwrdd â llawer o randdeiliaid a chlywed ganddynt, gan gynnwys plant a phobl ifanc ag ADY, a rhieni a gofalwyr y rheini ag ADY. Mae cyfraniad pawb sydd wedi cymryd rhan wedi bod yn amhrisiadwy, a hoffwn ddiolch i bawb a gyfrannodd. Hoffwn hefyd ddiolch i'r Clerc a'r tîm ymchwil am eu gwaith diwyd ar y Bil hwn.

Bydd y Bil yn cael ei ategu gan god ADY statudol, ac ni fyddai wedi bod yn bosibl craffu ar y Bil yn effeithiol heb weld y cod. Er ein bod yn diolch i'r Gweinidog am sicrhau bod y cod drafft ar gael, rydym yn credu y dylai fod wedi bod ar gael ar yr adeg y cyflwynwyd y Bil.

Mae'r pwyllgor yn cefnogi egwyddorion cyffredinol y Bil yn gryf, er bod y dystiolaeth a gawsom yn amlygu llawer o bryderon ynglŷn â’i roi ar waith. Ni ddylai neb danbrisio maint yr agenda hon. Mae dros 100,000 o ddisgyblion mewn ysgolion ag AAA neu ADY, sydd dros un o bob pump o'r holl blant. Felly, rydym wedi gwneud 48 o argymhellion gyda'r nod o gryfhau nid yn unig y Bil ei hun, ond hefyd y cynigion ehangach ar gyfer diwygio'r system. Yn yr amser sydd ar gael, ni allaf fynd drwy bob un heddiw, ond byddaf yn canolbwyntio ar rai o'r materion allweddol a ddaeth i'r amlwg.

Mae'r Bil wedi’i adeiladu ar sail y diffiniad o ADY. Mae'n hanfodol bod y diffiniad yn glir ar wyneb y Bil a'i fod yn hawdd ei ddeall. O ran y blynyddoedd cynnar, er y gall y diffiniad ar wyneb y Bil fod yn briodol, rydym yn credu y dylai’r cod egluro bod dysgu’n cynnwys meysydd fel dysgu drwy chwarae a rhyngweithio cymdeithasol, nad ydynt yn cael eu hadlewyrchu’n benodol yn y Bil ar hyn o bryd. Rydym yn credu y gallai'r cod hefyd egluro nad yw dysgu’n cyfeirio at ddysg person yn ei gyfanrwydd yn unig, a’i fod yn cyfeirio hefyd at agweddau neu elfennau penodol ar eu dysgu.

Trydydd pryder a oedd gennym oedd sut y byddai cyflyrau meddygol y dysgwyr yn ymwneud â'r diffiniad. Rhoddodd y Gweinidog sicrwydd, lle byddai cyflwr meddygol yn arwain at ADY, y byddai'n dod o dan y diffiniad. Fodd bynnag, rydym yn credu bod yn rhaid gwneud hyn yn glir ar wyneb y Bil ac o fewn y cod.

Mae'r pwyllgor yn croesawu'n gryf y pwyslais yn y Bil ar sicrhau mai buddiannau'r plentyn neu'r person ifanc sy’n ganolog, ac yn credu mai defnyddio model o gynllunio sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn yw’r dull cywir. Fodd bynnag, credwn mai colli cyfle fyddai peidio ag ymgorffori ymrwymiad cyffredinol Cymru i hawliau plant ar wyneb y Bil, ac rydym yn argymell cynnwys dyletswydd gyffredinol o sylw dyledus i'r CCUHP.

Bydd swyddogaeth yr ALNCO o fewn pob lleoliad yn hanfodol er mwyn sicrhau cysondeb a safonau uchel. Rydym yn croesawu'r dyhead y dylai fod gan yr ALNCO gymhwyster lefel Meistr, ond rydym yn pryderu y gallai hyn arwain at golli pobl hynod fedrus a phrofiadol sydd ar hyn o bryd yn gweithio fel cydlynwyr AAA. Rydym yn argymell bod y Gweinidog yn ailystyried ei ymagwedd ac yn ei gwneud yn glir, wrth symud ymlaen, y dylai gradd Meistr fod yn ddymunol ac nid yn ofynnol. Mae'r pwyllgor hefyd yn pryderu am oblygiadau’r swyddogaeth ALNCO o ran adnoddau ac yn credu y dylai'r Gweinidog adolygu effaith y swyddogaeth newydd ar adnoddau a galluoedd o fewn 12 mis.

Rydym yn croesawu bwriad y Bil i sefydlu system oedran sengl, 0-25 sy'n nodi ADY plentyn ac yn darparu ar ei gyfer o'i enedigaeth, ond mae gennym nifer o bryderon am sut y bydd anghenion pobl y tu allan i'r oedran ysgol statudol yn cael eu diwallu. Rwyf eisoes wedi tynnu sylw at ein pryderon am y diffiniad o ADY o ran y blynyddoedd cynnar, ond rydym hefyd yn credu y dylid diwygio adran 57 y Bil i'w gwneud yn ofynnol i gyrff iechyd godi pryderon bod ADY gan blentyn o dan oedran ysgol gorfodol, yn hytrach na’r pŵer disgresiwn sy'n bodoli fel y'i drafftiwyd. Mae gan gyrff iechyd ddyletswydd i hysbysu awdurdodau lleol o dan y system bresennol, ac nid ydym yn gweld rheswm i wanhau’r ddarpariaeth hon. Yn yr un modd, nid yw’r Bil yn darparu llwybr clir i warchodwyr plant a phobl sy'n gweithio mewn lleoliadau gofal plant i godi pryderon y gallai fod gan blentyn ADY, ac rydym yn credu y dylai'r Bil neu’r cod ddarparu mecanwaith clir ar gyfer hyn.

O ran ôl-16, mae gan y pwyllgor bryderon difrifol ynghylch digonolrwydd y berthynas sy'n bodoli rhwng awdurdodau lleol a'r sector addysg bellach i wneud darpariaethau'r Bil yn effeithiol, yn enwedig yn y cyfnod pontio heriol i addysg bellach. Mae'r pwyllgor hefyd yn cytuno’n gryf â rhanddeiliaid y dylid ymestyn y fframwaith ADY i gynnwys dysgu yn y gwaith. Yn aml, y dysgwyr sy'n wynebu'r rhwystrau mwyaf cymhleth sy'n dewis y llwybr dysgu yn y gwaith, a dylai'r system newydd arfaethedig gynnwys dysgwyr o'r fath.

Fel y dywedodd y Gweinidog, roedd yr angen am gydweithredu amlasiantaethol mwy effeithiol, yn enwedig gyda'r GIG, yn rhywbeth yr oedd rhanddeiliaid yn tynnu sylw ato’n gyson fel rhywbeth sy’n hanfodol i lwyddiant y diwygiadau hyn. Mae'n hanfodol nad yw'r gwendidau o ran cydweithio o fewn y system bresennol yn cael eu mewnforio i'r un newydd. Mae'r pwyllgor yn fras yn croesawu'r bwriad i sefydlu’r swyddogaeth swyddog arweiniol clinigol addysg dynodedig strategol. Fodd bynnag, mae diffyg manylder am y swyddogaeth, yn enwedig sut y bydd yn gweithio gyda gweithwyr iechyd proffesiynol eraill, gan gynnwys y swyddogaeth cydgysylltydd iechyd newydd. Rydym hefyd yn ei chael hi’n anodd deall pam na chafodd y cynlluniau arbrofol DECLO, a ddechreuwyd yn ddiweddar iawn, eu cynnal yn llawer cynharach, gan y byddai hyn wedi rhoi cipolwg pwysig i natur a gweithrediad y swyddogaeth. Clywsom bryder eang nad yw'r Bil yn darparu cylch gwaith i’r tribiwnlys dros benderfyniadau a gweithredoedd cyrff iechyd nac unrhyw bwerau i gyfarwyddo’r cyrff hynny. Mae'r pwyllgor yn credu y dylid ymestyn cylch gwaith y tribiwnlys i gynnwys cyrff iechyd, ond hefyd bod yn rhaid i'w aelodaeth fod yn ddigonol i ystyried barn glinigol gweithwyr iechyd proffesiynol wrth iddo wneud penderfyniadau.

O ran y Gymraeg, rydym yn credu nad yw rhai elfennau penodol ar y Bil yn adlewyrchu’r uchelgais a’r her ar gyfer y Gymraeg, ac rydym yn cytuno â galwad Comisiynydd y Gymraeg am unfed nod craidd ar ddeg, sef bod y Bil yn sicrhau y darperir gwasanaethau ADY dwyieithog.

Wrth gwrs, mae’n hanfodol bod adnoddau, cynlluniau gweithlu a threfniadau hyfforddi digonol ar waith i gefnogi gweithrediad y Bil a'r rhaglen weddnewid ehangach, ac rydym wedi gwneud argymhellion penodol yn hyn o beth. Yr hyn sy'n peri'r pryder mwyaf i'r pwyllgor yw'r ffaith bod y costau a'r arbedion ar gyfer y Bil, fel y’u nodwyd yn y memorandwm esboniadol, wedi bod mor anghywir. Bydd yr Aelodau wedi cael eglurhad o'r costau a’r arbedion diwygiedig gan y Gweinidog. Yn anffodus, ni chafodd y ffigurau diwygiedig hyn eu darparu i'r pwyllgor tan y diwrnod ar ôl inni gyflwyno ein hadroddiad. Mae'n siomedig na chafodd y wybodaeth hon ei darparu’n gynt fel y gallai’r pwyllgor fod wedi ei hystyried a'i chynnwys yn ein hadroddiad. Felly, mae wedi bod yn amhosibl i'r pwyllgor graffu ar y costau a'r arbedion ar gyfer y Bil yn briodol, ac rwy’n croesawu'r penderfyniad i ohirio’r penderfyniad ariannol tan y bydd yr asesiad effaith rheoleiddiol ddiwygiedig ar gael ar gyfer craffu.

Yn olaf, Cadeirydd, hoffwn ddiolch unwaith eto i’r rheini a roddodd dystiolaeth i'r pwyllgor ac a helpodd gyda'n gwaith. Hoffwn hefyd ddiolch i aelodau'r pwyllgor am y ffordd gynhyrchiol yr ydym wedi gweithio gyda'n gilydd ar hyn. Mae gan y Bil hwn y potensial i wneud gwahaniaeth enfawr i fywydau plant a theuluoedd yng Nghymru. Mae'n gwbl hanfodol ein bod yn gwneud hyn yn iawn.

Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid, Simon Thomas.

I call on the Chair of the Finance Committee, Simon Thomas.

Diolch, Cadeirydd. I am pleased to speak as the Chair of the Finance Committee to this Bill, but also, as a previous member of the Children, Young People and Education Committee, I’m pleased to see the Bill make some progress. Before I talk about our committee’s consideration of the financial implications of the Bill, I must firstly address the Minister’s letter of 25 May, which Lynne Neagle has just also alluded to, which provided an update on the anticipated changes to the Bill’s regulatory impact assessment. I am also extremely disappointed that these changes were not shared with us until the day after the Stage 1 reporting deadline, preventing this information forming part of our committee’s consideration prior to today’s debate.

These changes are significant, have a substantial impact on the costs of the Bill, and, due to the timing of the publication, have not been addressed either in our report. The scale of the revisions at this stage in a Bill’s progress is alarming, with the Minister now estimating that the Bill will cost £8.3 million over the implementation period, which is four years, rather than delivering a saving of £4.8 million. This represents an overall change in costs of £13.1 million. Furthermore, the Minister has indicated that these figures are still subject to change and finalised figures will not be available until a revised regulatory impact assessment is published ahead of Stage 3 proceedings, currently scheduled to take place in September. In the light of this information, I wrote to the Minister requesting that he delay moving a financial resolution in respect of the Bill until an updated summary of costs is provided and scrutinised. The Minister wrote to Members this morning and has confirmed to Plenary today that he will delay the moving of the financial resolution and that a revised regulatory impact assessment will be published by the end of the summer recess. As a previously very active member of the Finance Committee, as I recall, in his first term in the Assembly, I’m sure he understands the Finance Committee’s concerns in this area and appreciates that we will now get a chance to look at that revised impact assessment before a financial resolution is moved.

This, however, is where things get a little complicated, if I may say so, Chair, because, at the time of the introduction of the Bill, the current published regulatory impact assessment identified estimated savings of over £14.2 million over a four-year period. However, we were advised by the Minister the day before our evidence session that errors had been identified in the regulatory impact assessment, which resulted in the anticipated savings being reduced to £12.8 million over the four-year period. Our report acknowledges the Minister’s assurances that these revised figures were robust. Nevertheless, we were disappointed that these errors were not identified prior to the Bill’s introduction and recommended that the regulatory impact assessment be updated to take account of the revised financial information. Clearly, however, the revised figures were not robust, as the Minister’s latest letter indicates estimated savings of only £3.7 million over the four-year period. So, in summary, we’ve gone from anticipated savings over four years of £14.2 million to today’s figure of £3.7 million. But these figures have not been interrogated by the Finance Committee and do not form part of our report today. This significant change is largely attributed to concerns raised by SNAP Cymru in relation to disagreements and appeals. The Minister’s letter states that his officials met with SNAP Cymru in March, so the committee is keen to understand why the outcome of these discussions has not been shared with the committee prior to the Stage 1 deadline.

Another key development during the course of our scrutiny was the Minister’s announcement of an additional £20 million investment to support ALN learners. The Minister explained that this investment relates not only to delivering the Bill, but also to a wider transformational activity, and provided further detail on the anticipated allocation of funding to support the ALN system overhaul. In our report, we recognise the Welsh Government’s ambitions to overhaul the system, but believe also that the costs of implementing the Bill had been underestimated. We therefore welcome the extra £20 million investment. Whilst we recognise that the context of transformational change makes it more challenging to categorise costs, it is important for us to understand how this money will be allocated to directly facilitate and support the implementation of the Bill in order to undertake robust financial scrutiny. Consequently, we recommended that any revised regulatory impact assessment makes clear whether the additional £20 million investment is being made available for the purposes of the Bill. The Minister’s recent letter indicates that the revised £8.3 million cost associated with the Bill will be incurred by the Welsh Government and covered by the £20 million implementation funding package. This raises further questions, however, as to the purpose of the funding package and the impact of the increased implementation costs on the previously advised allocation of that funding.

The other main area of concern highlighted in our report relates to the Welsh Government’s transition funding, which will be provided to other bodies in order to deliver the Bill’s provisions. This includes around £7 million in transition grants available to local authorities and other organisations to support the implementation of the Bill. We welcome the Minister’s intention to develop a formula-based allocation and his commitment to minimising bureaucracy and the burden of an application process. However, we believe that a clear financial steer is needed, and we have therefore recommended that the grant funding should be ring-fenced.

The Bill also proposes transferring responsibility for planning and securing post-16 specialist further education provision from the Welsh Government to local authorities. This includes transferring the Welsh Government’s existing annual budget of £12.4 million to the revenue support grant. The Minister was concerned that ring-fencing this funding would lead to capped budgets, rather than supporting a needs-based system of funding. However, the committee remains concerned that local authorities may not allocate the transferred funding as intended and has recommended that the funding must be dedicated to delivering the transferred responsibilities.

Our report deals with several other recommendations, but I don’t have time, I’m afraid, Chair, to go into some detail. But one I would like the attention of the Assembly to is our recommendation regarding the statutory designated educational clinical lead officer role, and the effect, therefore, on health board ALN provision, which reflects some of the deliberations of the other committee.

In conclusion, if I may, Chair, the levels of revision have raised serious concerns as to the validity of the Government’s costings and its ability to successfully fund and implement the Bill. The Government must ensure that the revised regulatory impact assessment, promised by the end of the summer recess, is published in good time, is accurate and robust, and allows us all in Plenary and in committee to allow for proper scrutiny before a financial resolution is moved in Plenary. Diolch yn fawr.

Diolch, Cadeirydd. Mae'n bleser gennyf siarad fel Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid am y Bil hwn, ond hefyd, fel aelod blaenorol o’r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, rwy'n falch o weld y Bil yn gwneud rhywfaint o gynnydd. Cyn imi sôn am ystyriaeth ein pwyllgor i oblygiadau ariannol y Bil, mae'n rhaid imi ymdrin yn gyntaf â llythyr y Gweinidog ar 25 Mai, y mae Lynne Neagle hefyd newydd gyfeirio ato, a oedd yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf am y newidiadau a ragwelir i asesiad effaith rheoleiddiol y Bil. Rwyf hefyd yn siomedig iawn na chafodd y newidiadau hyn eu rhannu â ni tan y diwrnod ar ôl dyddiad cau adrodd Cyfnod 1, gan atal yr wybodaeth hon rhag ffurfio rhan o ystyriaeth ein pwyllgor cyn dadl heddiw.

Mae'r newidiadau hyn yn sylweddol, yn cael effaith sylweddol ar gostau’r Bil, ac, oherwydd amseriad y cyhoeddiad, nid ydynt wedi cael sylw ychwaith yn ein hadroddiad. Mae maint y diwygiadau ar y cam hwn o hynt Bil yn frawychus; mae’r Gweinidog nawr yn amcangyfrif y bydd y Bil yn costio £8.3 miliwn dros y cyfnod gweithredu, sef pedair blynedd, yn hytrach nag yn arbed £4.8 miliwn. Mae hyn yn cynrychioli cyfanswm newid costau o £13.1 miliwn. Ar ben hynny, mae'r Gweinidog wedi nodi y gallai’r ffigurau hyn newid eto ac na fydd y ffigurau terfynol ar gael tan y cyhoeddir asesiad o effaith rheoleiddiol diwygiedig cyn trafodion Cyfnod 3, y bwriedir ar hyn o bryd eu cynnal ym mis Medi. Yng ngoleuni'r wybodaeth hon, ysgrifennais at y Gweinidog i ofyn iddo oedi cyn cynnig penderfyniad ariannol ynglŷn â'r Bil tan i grynodeb wedi’i ddiweddaru o'r costau gael ei ddarparu a’i graffu. Ysgrifennodd y Gweinidog at yr Aelodau y bore yma ac mae wedi cadarnhau i'r Cyfarfod Llawn heddiw y bydd yn gohirio cynnig y penderfyniad ariannol ac y cyhoeddir asesiad effaith rheoleiddiol diwygiedig erbyn diwedd toriad yr haf. Fel cyn-aelod gweithgar iawn o'r Pwyllgor Cyllid, fel yr wyf yn cofio, yn ei dymor cyntaf yn y Cynulliad, rwy'n siŵr ei fod yn deall pryderon y Pwyllgor Cyllid yn y maes hwn ac yn gwerthfawrogi y byddwn yn awr yn cael cyfle i edrych ar yr asesiad o effaith diwygiedig hwnnw cyn y cynigir penderfyniad ariannol.

Dyma, fodd bynnag, lle mae pethau'n mynd ychydig yn gymhleth, os caf ddweud hynny, Cadeirydd, oherwydd, ar adeg cyflwyno'r Bil, roedd yr asesiad effaith rheoleiddiol sydd wedi’i gyhoeddi ar hyn o bryd yn amcangyfrif arbedion o dros £14.2 miliwn dros bedair blynedd. Fodd bynnag, fe'n cynghorwyd gan y Gweinidog y diwrnod cyn ein sesiwn dystiolaeth fod camgymeriadau wedi eu canfod yn yr asesiad o effaith rheoleiddiol, a olygodd bod yr arbedion a ragwelwyd wedi gostwng i £12.8 miliwn dros y cyfnod o bedair blynedd. Mae ein hadroddiad yn cydnabod sicrwydd y Gweinidog bod y ffigurau diwygiedig hyn yn gadarn. Serch hynny, roeddem yn siomedig na chafodd y camgymeriadau hyn eu canfod cyn cyflwyniad y Bil a gwnaethom argymell diweddaru’r asesiad o effaith rheoleiddiol i ystyried y wybodaeth ariannol ddiwygiedig. Yn amlwg, fodd bynnag, nid oedd y ffigurau diwygiedig yn gadarn, oherwydd mae llythyr diweddaraf y Gweinidog yn nodi arbedion amcangyfrifedig o ddim ond £3.7 miliwn dros y cyfnod o bedair blynedd. Felly, i grynhoi, rydym wedi mynd o arbedion disgwyliedig dros bedair blynedd o £14.2 miliwn i ffigwr heddiw o £3.7 miliwn. Ond nid yw'r ffigurau hyn wedi eu harchwilio gan y Pwyllgor Cyllid ac nid ydynt yn rhan o'n hadroddiad heddiw. Mae'r newid sylweddol yn cael ei briodoli i raddau helaeth i bryderon a godwyd gan SNAP Cymru ynglŷn ag anghytundebau ac apeliadau. Mae llythyr y Gweinidog yn datgan bod ei swyddogion wedi cyfarfod â SNAP Cymru ym mis Mawrth, felly mae'r pwyllgor yn awyddus i ddeall pam na chafodd canlyniad y trafodaethau hyn ei rannu â’r pwyllgor cyn dyddiad cau Cyfnod 1.

Datblygiad allweddol arall yn ystod ein gwaith craffu oedd cyhoeddiad y Gweinidog o fuddsoddiad ychwanegol o £20 miliwn i gefnogi dysgwyr ADY. Eglurodd y Gweinidog fod y buddsoddiad hwn yn berthnasol nid dim ond i gyflawni'r Bil, ond hefyd i weithgaredd gweddnewidiol ehangach, a rhoddodd ragor o fanylion am y dyraniad cyllid a ragwelir i gefnogi ailwampio'r system ADY. Yn ein hadroddiad, rydym yn cydnabod uchelgais Llywodraeth Cymru i ailwampio'r system, ond credwn hefyd fod costau gweithredu'r Bil wedi cael eu tanbrisio. Rydym felly'n croesawu'r buddsoddiad ychwanegol o £20 miliwn. Er ein bod yn cydnabod bod cyd-destun newid gweddnewidiol yn ei gwneud yn fwy heriol i gategoreiddio costau, mae'n bwysig ein bod yn deall sut y caiff yr arian hwn ei ddyrannu’n uniongyrchol i hwyluso a chefnogi’r broses o roi’r Bil ar waith er mwyn cynnal gwaith craffu ariannol cadarn. O ganlyniad, rydym yn argymell bod unrhyw asesiad o effaith rheoleiddiol diwygiedig yn egluro pa un a yw’r buddsoddiad ychwanegol o £20 miliwn yn cael ei ddarparu at ddibenion y Bil. Mae llythyr diweddar y Gweinidog yn nodi mai Llywodraeth Cymru fydd yn talu’r gost ddiwygiedig o £8.3 miliwn sy'n gysylltiedig â'r Bil ac y daw’r arian hwn o’r pecyn ariannu £20 miliwn i’w roi ar waith. Mae hyn yn codi cwestiynau pellach, fodd bynnag, ynghylch diben y pecyn cyllido ac effaith y cynnydd mewn costau gweithredu ar y cynlluniau blaenorol i ddyrannu'r cyllid hwnnw.

Mae’r prif faes arall sy'n peri pryder a amlygwyd yn ein hadroddiad yn ymwneud ag arian pontio Llywodraeth Cymru, a ddarperir i gyrff eraill er mwyn cyflawni darpariaethau'r Bil. Mae hyn yn cynnwys tua £7 miliwn mewn grantiau pontio sydd ar gael i awdurdodau lleol a sefydliadau eraill i gefnogi’r broses o roi’r Bil ar waith. Rydym yn croesawu bwriad y Gweinidog i ddatblygu dyraniad seiliedig ar fformiwla a’i ymrwymiad i leihau biwrocratiaeth a baich proses ymgeisio. Fodd bynnag, credwn fod angen arweiniad ariannol clir, ac felly rydym wedi argymell y dylai'r arian grant gael ei neilltuo.

Mae'r Bil hefyd yn cynnig trosglwyddo cyfrifoldeb am gynllunio a sicrhau darpariaeth addysg bellach arbenigol ôl-16 o Lywodraeth Cymru i awdurdodau lleol. Mae hyn yn cynnwys trosglwyddo cyllideb flynyddol bresennol Llywodraeth Cymru o £12.4 miliwn i'r grant cynnal refeniw. Roedd y Gweinidog yn pryderu y byddai neilltuo’r cyllid hwn yn arwain at gapio cyllidebau, yn hytrach na chefnogi system gyllido sy’n seiliedig ar anghenion. Fodd bynnag, mae'r pwyllgor yn parhau i fod yn bryderus nad yw awdurdodau lleol yn dyrannu’r cyllid a drosglwyddwyd yn ôl y bwriad ac maen nhw wedi argymell bod yn rhaid neilltuo’r arian i gyflawni'r cyfrifoldebau a drosglwyddwyd.

Mae ein hadroddiad yn ymdrin â nifer o argymhellion eraill, ond nid oes gennyf amser, yn anffodus, Cadeirydd, i sôn yn fanwl amdanynt. Ond un yr hoffwn iddo gael sylw'r Cynulliad yw ein hargymhelliad ynghylch y swyddogaeth swyddog arweiniol clinigol addysgol dynodedig statudol, a'r effaith, felly, ar ddarpariaeth ADY byrddau iechyd, sy'n adlewyrchu rhai o drafodaethau'r pwyllgor arall.

I gloi, os caf i, Cadeirydd, mae’r lefelau adolygu wedi codi pryderon difrifol ynghylch dilysrwydd costiadau’r Llywodraeth a'i gallu i ariannu’r Bil a’i roi ar waith yn llwyddiannus. Mae’n rhaid i'r Llywodraeth sicrhau bod yr asesiad o effaith rheoleiddiol diwygiedig, a addawyd erbyn diwedd toriad yr haf, yn cael ei gyhoeddi mewn da bryd, yn gywir ac yn gadarn, ac yn caniatáu inni i gyd yn y Cyfarfod Llawn ac yn y pwyllgor i ganiatáu ar gyfer craffu priodol cyn y cynigir penderfyniad ariannol yn y Cyfarfod Llawn. Diolch yn fawr.

Diolch, and I hope Members understand that it was important that the Chair of the Finance Committee had the opportunity to comment on figures that were published after the publication of the committee’s report.

Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol, Huw Irranca-Davies.

Diolch, ac rwy’n gobeithio bod yr Aelodau'n deall ei bod yn bwysig bod Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid yn cael y cyfle i roi sylwadau am y ffigurau a gyhoeddwyd ar ôl cyhoeddi adroddiad y pwyllgor.

I call on the Chair of the Constitutional and Legislative Affairs Committee, Huw Irranca-Davies.

Thank you, Chair, and could I at the outset thank our clerk and our research and legislative support team, and also our assiduous committee members for the scrutiny of this Bill, which we reported on on 24 May, and we made 12 recommendations?

I know the Minister will understand that we are duty-bound to be sticklers for legislative transparency and clarity and rigour of scrutiny, so I know he’ll not be surprised by our robust analysis. As part of our usual consideration, we looked at the balance between what is on the face of the Bill and what is left to be dealt with by the Welsh Government through subordinate legislation. The Bill contains a number of regulation-making powers that the Minister indicated he did not intend to use in the near or foreseeable future. Now, we expressed concern at this approach, because we’re not convinced by the argument that says that, as there will be no further Bill on this area in the foreseeable future, as a result, regulation-making powers should be added to provide the Welsh Government with flexibility. Our argument would be that if an Act of the Assembly becomes out of date quickly or for whatever reason, including unexpected circumstances, and it requires significant change as a result, it should be achieved using primary legislation.

So, our first recommendation calls upon the Minister to justify why the regulation-making powers under sections 12(7)(c), 50(3), 60(1) and 68(4) are needed within the Bill. We were particularly concerned with the adopted approach in relation to regulation-making powers under sections 45(2)(d), 82(c) and 86(8). We were surprised at the Minister’s rationale for including regulation-making powers in section 45 to allow Welsh Ministers to set out further circumstances in which local authorities would not be under a duty to favour mainstream maintained education for a child with additional learning needs. And, as regards the regulation-making power in section 86 to amend the definition of ‘NHS body’, it is our longstanding belief that regulations that amend primary legislation must be subject to approval by the Assembly. Coupled with the potential to effect a significant policy change, we recommended the use of the affirmative procedure for these regulations. Now, the European Court of Human Rights—it’s been mentioned in earlier contributions—has made it clear that the integration of children into mainstream schools should be the norm rather than the exception. So, we were therefore concerned at how this power could be used in the future, and believe that, should a new category of school be introduced in Wales, as was the justification given by the Minister, then the Minister should assess the powers needed at that time. So, we therefore recommended that this provision should be removed from the Bill, or, at the very least, it should be subject to the affirmative procedure.

Section 82 of the Bill would allow the Minister to change by regulations the definition of who is ‘in the area’ of a local authority in Wales in education legislation that is not necessarily concerned with additional needs. Now, we see no reason why this broad power should be included in the Bill, and recommended that the Minister removes this provision from the Bill. Again, at the very least, this should be subject to the affirmative procedure to allow for full and robust scrutiny by the whole Assembly.

Now, turning to other matters within the Bill, we welcome the Minister’s approach to developing the additional learning needs code, and his engagement with Members in its development. In order to help create accessible law for all citizens with an interest in additional learning needs, we hope he continues to engage on this, and we’re sure that he will. We consider the status of the code, however, to be unclear, as it mixes requirements and statutory guidance, which we believe could be confusing. In order to make good functioning law, it should be clear to both professionals and members of the public the provisions that have legislative effect. We cannot see any reason why, therefore, the requirements set out in the code could not instead be contained in the Bill in the form of regulations. This would make it clearer to all concerned.

We also note that the suggested procedure for section 5 of the Bill does not follow the same procedure as the existing special educational needs code that it replaces. It is our view that the negative procedure does not provide sufficient scrutiny to such a pivotal document, and we recommend that the Minister considers instead the superaffirmative procedure. This would allow for detailed consideration by stakeholders and Members, with the final decision resting with this body, with the National Assembly.

Finally, I wish to draw attention to our recommendations in relation to sections 13(2) and 14(2) of the Bill, which contain regulation-making powers to prescribe exemptions in relation to looked-after children. We are not convinced that, in each case, the regulations deal with solely technical administrative matters. In the absence of information being on the face of the Bill, we recommended the application of the affirmative procedure to regulations being made in the first instance, followed by the negative procedure thereafter.

So, in closing, I welcome the Minister’s openness in his opening remarks today where he said he’s minded to accept the majority of recommendations from all three committees, and as the Bill progresses with this constructive engagement we are hopeful and confident that the Bill can and will be further improved and the outstanding issues resolved by further positive engagement.

Diolch, Cadeirydd, ac a gaf i ddechrau drwy ddiolch i'n clerc a’n tîm ymchwil a chymorth deddfwriaethol, a hefyd i aelodau diwyd ein pwyllgor am graffu ar y Bil hwn, y gwnaethom adrodd amdano ar 24 Mai, gan wneud 12 argymhelliad?

Rwy'n gwybod y bydd y Gweinidog yn deall ei bod yn ddyletswydd arnom i fod yn daer am ddeddfwriaeth dryloyw ac eglur a chraffu trylwyr, felly rwy'n gwybod na fydd ein dadansoddiad cadarn yn ei synnu. Yn rhan o'n hystyriaeth arferol, buom yn edrych ar y cydbwysedd rhwng yr hyn sydd ar wyneb y Bil a'r hyn sydd ar ôl i Lywodraeth Cymru ymdrin ag ef drwy is-ddeddfwriaeth. Mae'r Bil yn cynnwys nifer o bwerau gwneud rheoliadau y nododd y Gweinidog nad oedd yn bwriadu eu defnyddio yn y dyfodol agos na’r dyfodol y gellir ei ragweld. Nawr, fe wnaethom fynegi pryder am y dull hwn, gan nad ydym wedi ein hargyhoeddi gan y ddadl sy'n dweud, gan na fydd Bil pellach yn y maes hwn yn y dyfodol agos, o ganlyniad, y dylid ychwanegu pwerau gwneud rheoliadau i roi hyblygrwydd i Lywodraeth Cymru. Ein dadl fyddai, os aiff un o Ddeddfau’r Cynulliad yn hen yn gyflym neu am ba bynnag reswm, gan gynnwys amgylchiadau annisgwyl, a bod angen ei newid yn sylweddol o ganlyniad, y dylid defnyddio deddfwriaeth sylfaenol i gyflawni hynny.

Felly, mae ein hargymhelliad cyntaf yn galw ar y Gweinidog i gyfiawnhau pam mae angen y pwerau i wneud rheoliadau o dan adrannau 12(7)(c), 50(3), 60(1) a 68(4) o fewn y Bil. Roeddem yn arbennig o bryderus â'r dull a fabwysiadwyd o ran pwerau gwneud rheoliadau o dan adrannau 45(2)(d), 82(c) ac 86(8). Cawsom ein synnu gan resymeg y Gweinidog dros gynnwys pwerau gwneud rheoliadau yn adran 45 i ganiatáu i Weinidogion Cymru nodi rhagor o amgylchiadau lle na fyddai awdurdodau lleol dan ddyletswydd i ffafrio addysg brif ffrwd a gynhelir ar gyfer plentyn ag anghenion dysgu ychwanegol. Ac, o ran y pŵer i wneud rheoliadau yn adran 86 i ddiwygio'r diffiniad o 'corff GIG', ein cred hirsefydlog yw bod yn rhaid i reoliadau sy'n diwygio deddfwriaeth sylfaenol fod yn amodol ar gymeradwyaeth gan y Cynulliad. Ynghyd â'r potensial i achosi newid polisi arwyddocaol, fe wnaethom argymell defnyddio'r weithdrefn gadarnhaol ar gyfer y rheoliadau hyn. Nawr, mae Llys Hawliau Dynol Ewrop—mae wedi ei grybwyll mewn cyfraniadau cynharach—wedi ei gwneud yn glir y dylai integreiddio plant i mewn i ysgolion prif ffrwd fod yn norm yn hytrach nag eithriad. Felly, roeddem yn bryderus ynghylch sut y gellid defnyddio’r pŵer hwn yn y dyfodol, ac rydym yn credu, pe byddai categori newydd o ysgolion yn cael ei gyflwyno yng Nghymru, sef y cyfiawnhad a roddwyd gan y Gweinidog, y dylai'r Gweinidog asesu'r pwerau a fyddai eu hangen ar yr adeg honno. Felly, fe wnaethom argymell y dylai'r ddarpariaeth hon gael ei dileu o'r Bil, neu, o leiaf, y dylai fod yn ddarostyngedig i'r weithdrefn gadarnhaol.

Byddai adran 82 y Bil yn caniatáu i'r Gweinidog newid drwy reoliadau y diffiniad o bwy sydd 'yn ardal' awdurdod lleol yng Nghymru mewn deddfwriaeth addysg nad yw o reidrwydd yn ymwneud ag anghenion ychwanegol. Nawr, ni welwn ddim rheswm pam y dylid cynnwys y pŵer cyffredinol hwn yn y Bil, ac rydym yn argymell bod y Gweinidog yn cael gwared ar y ddarpariaeth hon o'r Bil. Unwaith eto, o leiaf, dylai hyn fod yn ddarostyngedig i'r weithdrefn gadarnhaol er mwyn caniatáu craffu llawn a chadarn gan y Cynulliad cyfan.

Nawr, i droi at faterion eraill yn y Bil, rydym yn croesawu ymagwedd y Gweinidog at ddatblygu'r cod anghenion dysgu ychwanegol, a’i ymrwymiad ag Aelodau yn ei ddatblygiad. Er mwyn helpu i greu cyfraith hygyrch i bob dinesydd sydd â diddordeb mewn anghenion dysgu ychwanegol, rydym yn gobeithio y gwnaiff ef barhau i gymryd rhan ar hyn, ac rydym yn sicr y gwnaiff hynny. Rydym yn ystyried bod statws y cod, fodd bynnag, yn aneglur, gan ei fod yn cymysgu gofynion a chanllawiau statudol, rhywbeth yr ydym yn credu y gallai fod yn ddryslyd. Er mwyn gwneud cyfraith sy’n gweithio’n dda, dylai fod yn glir i weithwyr proffesiynol ac aelodau o'r cyhoedd pa ddarpariaethau sydd ag effaith ddeddfwriaethol. Ni allwn weld unrhyw reswm pam, felly, na allai’r gofynion a nodir yn y cod gael eu cynnwys yn y Bil ar ffurf rheoliadau yn hytrach. Byddai hyn yn ei wneud yn gliriach i bawb dan sylw.

Rydym hefyd yn nodi nad yw'r drefn a awgrymir ar gyfer adran 5 y Bil yn dilyn yr un drefn â’r cod anghenion addysgol arbennig sydd eisoes yn bodoli y mae'n ei ddisodli. Yn ein barn ni, nid yw'r weithdrefn negyddol yn rhoi digon o graffu i ddogfen mor bwysig, ac rydym yn argymell bod y Gweinidog yn ystyried y weithdrefn uwchgadarnhaol yn hytrach. Byddai hyn yn caniatáu i randdeiliaid ac Aelodau ystyried hyn yn fanwl, cyn i’r corff hwn, y Cynulliad Cenedlaethol, wneud y penderfyniad terfynol.

Yn olaf, hoffwn dynnu sylw at ein hargymhellion ynglŷn ag adrannau 13(2) ac 14(2) y Bil, sy'n cynnwys pwerau gwneud rheoliadau i ragnodi eithriadau o ran plant sy'n derbyn gofal. Nid ydym wedi ein hargyhoeddi bod y rheoliadau, ym mhob achos, yn ymdrin â materion gweinyddol technegol yn unig. Yn absenoldeb gwybodaeth ar wyneb y Bil, rydym yn argymell defnyddio’r weithdrefn gadarnhaol ar gyfer rheoliadau a wneir yn y lle cyntaf, ac yna’r weithdrefn negyddol wedi hynny.

Felly, i gloi, rwy’n croesawu natur agored y Gweinidog yn ei sylwadau agoriadol heddiw, pryd y dywedodd ei fod yn bwriadu derbyn y rhan fwyaf o argymhellion y tri phwyllgor, ac wrth i'r Bil barhau â’r ymgysylltiad adeiladol hwn, rydym yn obeithiol ac yn hyderus y gellir gwella’r Bil ymhellach, ac y gwneir hynny, ac y datrysir y materion sy'n weddill drwy ymgysylltu cadarnhaol pellach.

I welcome the opportunity to speak in favour of the general principles of the Welsh Government’s Additional Learning Needs and Education Tribunal (Wales) Bill. It’s good that the Welsh Government is seizing this chance to make sure the legislative framework within which we approach this issue is fit for purpose. As was noted in the Bill’s explanatory memorandum, the current framework we operate in, and under which I taught, poses so many challenges to my constituents and others across Wales and has largely been unchanged over the last 30 years. It needs the refreshing that this Bill aims to deliver to ensure that this is the case.

For my contribution today, I want to draw on my experience as a secondary school teacher, which gives me familiarity with many of the challenges facing pupils with additional learning needs in school environments across Wales. This is both in mainstream settings and within more specialist, discrete groups. This experience also reinforces my sense of urgency about making sure that we get this right. To do this, we must provide an educational offer that allows every young person to thrive and achieve, and I am glad that this is at the heart of the Bill. Young people must feel supported, but so must their parents, guardians, family and friends.

Unfortunately, I know all too well from my constituents who I meet in my office and surgeries that this is often a challenge. Indeed, I think it is safe to say that support for children and young people with additional learning needs is one of the issues that has arisen most frequently in my casework since I became an AM just over a year ago. Many of these cases can leave parents of young children with quite complex needs feeling that they are battling against a system that is not fully on their side. Therefore, I welcome the principle contained in this Bill to put the needs of the learner at the heart of the decision-making process. It is vital that learners are able to access support through a setting that meets their own individual needs, and that systems are put in place to ensure that they are always able to fully access the level of provision that they have been statemented for.

I know, from the comprehensive data contained in the Children, Young People and Education Committee’s report on the Bill, that the experiences that have been brought to me through my casework are not isolated. I know that the Bill’s focus on developing unified plans, bringing together stakeholders, could help reduce the adversarial experiences my constituents have all too often encountered of them versus the system. Other issues I have dealt with relate to the comparative lack of opportunities for young people with additional learning needs when they finish compulsory schooling. During this time, I’ve met some truly exceptional parents who’ve fought doggedly to get their children the very best opportunities. But this is precisely the point; they should not have to struggle and battle. I therefore welcome the focus in the Bill on creating a single legislative system encompassing individuals from birth to the age of 25.

A few months ago I met with Sense Cymru to discuss their supported pathway into adulthood project, which the Minister may be familiar with. This aims to reduce many of the barriers around transition, and the shift young people meet when they reach adulthood. There is a lot of excellent practice we could take from this. There is a challenge to ensure the principles in the Bill can become reality, so I know the Welsh Government will ensure its working is properly financed. One of the most damaging aspects in provision is where promises are not met due to restricted funding, or the best option is superseded by the cheapest. I look forward to the Minister’s reassurances that this will not occur here.

To close, this Bill offers us the chance to ensure the framework for ALN provision in Wales is learner focused and fit for purpose. I’m happy to support it, as the parents and young people I see in my office and surgery should be able to expect no less.

Rwy’n croesawu'r cyfle i siarad o blaid egwyddorion cyffredinol Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol a’r Tribiwnlys Addysg (Cymru) Llywodraeth Cymru. Mae'n dda bod Llywodraeth Cymru yn cipio’r cyfle hwn i sicrhau bod y fframwaith deddfwriaethol yr ydym yn ymdrin â'r mater hwn oddi mewn iddo yn addas i'w ddiben. Fel y nodwyd ym memorandwm esboniadol y Bil, mae'r fframwaith presennol yr ydym yn gweithredu ynddo, ac y bûm yn addysgu oddi tano, yn achosi cynifer o heriau i’m hetholwyr a phobl eraill ledled Cymru a phrin fu’r newidiadau iddo dros y 30 mlynedd diwethaf. Mae angen chwa o awyr iach y Bil hwn i sicrhau bod hyn yn digwydd.

Ar gyfer fy nghyfraniad heddiw, hoffwn alw ar fy mhrofiad o addysgu mewn ysgol uwchradd, sy'n golygu fy mod yn gyfarwydd â llawer o'r heriau sy'n wynebu disgyblion ag anghenion dysgu ychwanegol mewn amgylcheddau ysgolion ledled Cymru. Mae hyn yn berthnasol i leoliadau prif ffrwd ac i grwpiau ar wahân, mwy arbenigol. Mae'r profiad hwn hefyd yn atgyfnerthu fy ymdeimlad o frys o ran sicrhau ein bod yn gwneud hyn yn iawn. I wneud hyn, mae'n rhaid inni ddarparu cynnig addysgol sy'n caniatáu i bob person ifanc ffynnu a chyflawni, ac rwy’n falch bod hyn wrth wraidd y Bil. Mae’n rhaid i bobl ifanc deimlo eu bod yn cael eu cefnogi, ond rhaid i’w rhieni, eu gwarcheidwaid, eu teulu a’u ffrindiau deimlo hynny hefyd.

Yn anffodus, rwy’n clywed yn aml gan fy etholwyr yr wyf yn cwrdd â nhw yn fy swyddfa a fy nghymorthfeydd bod hyn yn aml yn her. Yn wir, rwy’n meddwl ei bod yn ddiogel dweud mai cefnogaeth i blant a phobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol yw un o'r materion sydd wedi codi amlaf yn fy ngwaith achos ers imi ddod yn AC ychydig dros flwyddyn yn ôl. Gall llawer o'r achosion hyn adael rhieni plant ifanc sydd ag anghenion eithaf cymhleth yn teimlo eu bod yn brwydro yn erbyn system nad yw’n gwbl o’u plaid. Felly, rwy’n croesawu’r egwyddor a geir yn y Bil hwn i roi anghenion y dysgwr wrth wraidd y broses o wneud penderfyniadau. Mae'n hanfodol bod dysgwyr yn gallu cael cymorth mewn lleoliad sy'n bodloni eu hanghenion unigol eu hunain, a bod systemau’n cael eu rhoi ar waith i sicrhau eu bod bob amser yn gallu cael mynediad llawn at ddarpariaeth ar y lefel sy’n berthnasol i’w datganiad.

Rwy’n gwybod, o'r data cynhwysfawr a gynhwysir yn adroddiad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ar y Bil, nad yw'r profiadau yr wyf wedi clywed amdanynt yn fy ngwaith achos yn rhai ynysig. Rwy’n gwybod y gallai pwyslais y Bil ar ddatblygu cynlluniau unedig, gan ddod â rhanddeiliaid at ei gilydd, helpu i leihau'r profiadau gwrthwynebus y mae fy etholwyr wedi’u cael yn rhy aml, sef nhw yn erbyn y system. Mae materion eraill yr wyf wedi ymdrin â nhw yn ymwneud â diffyg cyfleoedd cymharol i bobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol pan eu bod yn gorffen addysg orfodol. Yn ystod y cyfnod hwn, rwyf wedi cyfarfod â rhai rhieni gwirioneddol eithriadol sydd wedi ymladd yn galed i gael y cyfleoedd gorau posibl i'w plant. Ond dyma’n union beth yw’r pwynt; ni ddylent orfod ymdrechu a brwydro. Rwyf felly'n croesawu'r pwyslais yn y Bil ar greu system ddeddfwriaethol sengl sy'n cynnwys unigolion o enedigaeth i 25 mlwydd oed.

Ychydig fisoedd yn ôl cefais gyfarfod â Sense Cymru i drafod eu prosiect llwybr â chymorth i fod yn oedolion; efallai y bydd y Gweinidog yn gyfarwydd ag ef. Ei nod yw lleihau llawer o'r rhwystrau sy’n ymwneud â phontio, ac â’r symudiad sy’n wynebu pobl ifanc wrth iddynt gyrraedd oedolaeth. Mae llawer o arfer rhagorol y gallem ei gymryd o hyn. Mae her i sicrhau y gall yr egwyddorion yn y Bil ddod yn realiti, felly rwy'n gwybod y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod ei weithredu wedi’i ariannu’n iawn. Un o'r agweddau mwyaf niweidiol ar y ddarpariaeth yw lle nad yw addewidion yn cael eu cadw oherwydd diffyg cyllid, neu bod yr opsiwn rhataf yn cael ei ddewis dros y gorau. Rwy’n edrych ymlaen at sicrwydd y Gweinidog na fydd hyn yn digwydd yn y fan yma.

I gloi, mae'r Bil hwn yn cynnig cyfle i ni sicrhau bod y fframwaith ar gyfer darpariaeth ADY yng Nghymru yn canolbwyntio ar y dysgwr ac yn addas i'w ddiben. Rwy'n hapus i'w gefnogi, oherwydd ni ddylai’r rhieni a’r bobl ifanc a welaf yn fy swyddfa ac yn fy nghymhorthfa orfod disgwyl dim llai.

Can I declare an interest at the start of this debate as a school governor at St Brigid’s School in Denbighshire? I want to thank the Minister for his opening speech. I think it is reassuring to know that he is listening to the concerns not just of the committees, but to the many other stakeholders who have been in touch with him in recent months. And I want to extend my thanks to him for the engagement that he’s had with me as an opposition spokesperson also.

This has been a very difficult job for the children and young people’s committee in terms of looking at all of the evidence. We’ve received, obviously, a very large volume of evidence, but we were hindered, in part as a result of a lack of timely information from the Welsh Government on a number of fronts—first of all, the late publication of the draft code and that not being available at the very start of the scrutiny process. Some of the poor quality of some of the financial information, which has already been referred to by the chair of the Finance Committee—it was corrected once during the process. We’ve since had further representations from SNAP Cymru about the cost of dispute resolution. We had information, as well, late in the day, about the role of the designated educational clinical leads and how many other people might need to support them in their role, particularly in very large health boards. And I think that that did make our job more difficult in terms of trying to understand where the Welsh Government was coming from in many respects.

There was also, of course, this lack of information on the pilots. We heard some good evidence from Carmarthenshire that things had improved there under the new arrangements that were being trialled, but we didn’t see any independent evaluations of that at all. We know that there have been other pilots that still are yet to take place, and I think the lack of information on that was a concern. So, I hope very much that you’ll be accepting recommendation 25, and that we’ll be getting more information on those in the future.

But I just wanted to touch on some of the things that I want to see improved upon in the Bill going forward, and I know, as I said earlier on, that the Minister is hoping to move forward with these. First of all, on medical needs, I think an amendment to the definition in the Bill could and should be made, and I’m pleased that the Minister has open ears to being able to do that, because we do know that, even though the Minister’s issued some draft statutory guidance for medical needs and meeting those in schools, that guidance doesn’t extend to the early years, and it doesn’t extend from beyond compulsory school age right up to 25, which, of course, the ALN Bill quite rightly does. So, I am concerned about that. I’m also concerned, as well, that home to school transport arrangements haven’t fully featured enough in either the draft code—and they certainly don’t feature on the Bill, and perhaps the Minister can tell us how he expects those to be considered in the future. But we did hear lots of evidence on those medical needs, particularly from Diabetes UK, from epilepsy organisations, and others, about the particular needs of people in the classroom—learners who may need support.

The second thing that clearly needs to be addressed is redress. The redress system needs to be extended to cover NHS provision that might need to be in place. I was pleased to hear about the conversations that have been going on within Government about how that can best be achieved. I think the committee was clearly persuaded that the tribunal ought to have powers to direct NHS bodies in the future in order to make sure that adequate support was put in place for learners who needed support from the NHS—again, to have this single system of redress, rather than having to go through the ‘Putting Things Right’ process, which can be very long and protracted as far as patients are concerned, and then a separate system in terms of the educational tribunal for other disputes.

In respect of the UN Convention on the Rights of the Child, it’s very clear that a precedent has been set in the National Assembly in the past, and by the Welsh Government, in accepting amendments to legislation, including the social services and well-being Act, that have put on the face of that Act references to UN conventions, including the convention on the rights of the child and, indeed, the UN Convention on the Rights of Persons with Disabilities. So, I cannot accept, Minister, your rejection of our suggestion that they ought to be on the face of the Bill and that there ought to be due regard from all of those organisations that will have duties in the future under this new additional learning needs legislation. I very much hope that we will be able to persuade you, either at Stage 2 or at Stage 3, to shift your position in order to move on that, because this business of having a rights-based approach to legislation must run through all of our legislation, and, I think, why not repeat these things now and again on important pieces of legislation, particularly those that pertain directly to children and young people?

Just finally, if I may, on the Welsh language, we’ve made some key recommendations on the Welsh language, and I know that you want to improve the provisions for the Welsh language. We’ve got to emphasise the choice of learners and the choice of parents more in the legislation. That balance isn’t there at the moment. It simply means that decisions will be made, at the moment, by NHS bodies, schools and FEIs, and I don’t think that’s good enough. So, I look forward hearing the contribution at the end of the debate.

A gaf i ddatgan buddiant ar ddechrau'r ddadl hon fel llywodraethwr ysgol yn Ysgol Santes Ffraid yn Sir Ddinbych? Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog am ei araith agoriadol. Rwy’n meddwl ei bod yn galonogol gwybod ei fod yn gwrando, nid yn unig ar bryderon y pwyllgorau, ond ar y llawer o randdeiliaid eraill sydd wedi bod mewn cysylltiad ag ef yn y misoedd diwethaf. A hoffwn estyn fy niolch iddo am ymgysylltu â mi fel llefarydd yr wrthblaid hefyd.

Mae hon wedi bod yn dasg anodd iawn i'r pwyllgor plant a phobl ifanc o ran edrych ar yr holl dystiolaeth. Rydym wedi cael, yn amlwg, llawer iawn o dystiolaeth, ond cawsom ein rhwystro, yn rhannol o ganlyniad i ddiffyg gwybodaeth amserol gan Lywodraeth Cymru mewn nifer o feysydd—yn gyntaf oll, cyhoeddi’r cod drafft yn hwyr fel nad oedd ar gael ar ddechrau'r broses graffu. Mae ansawdd gwael rhywfaint o'r wybodaeth ariannol, sydd eisoes wedi ei gyfeirio ato gan gadeirydd y Pwyllgor Cyllid—cafodd ei gywiro unwaith yn ystod y broses. Ers hynny, rydym wedi cael sylwadau pellach gan SNAP Cymru am gost datrys anghydfodau. Cawsom wybodaeth, yn ogystal, yn hwyr yn y dydd, am swyddogaeth yr arweinwyr clinigol addysgol dynodedig a faint o bobl eraill y gallai fod eu hangen i'w cefnogi yn eu gwaith, yn enwedig mewn byrddau iechyd mawr iawn. Ac rwy’n meddwl bod hynny wedi gwneud ein gwaith yn anoddach o ran ceisio deall bwriadau Llywodraeth Cymru, mewn sawl ffordd.

Hefyd, wrth gwrs, roedd diffyg gwybodaeth am y cynlluniau arbrofol. Clywsom dystiolaeth dda o Sir Gaerfyrddin fod pethau wedi gwella yno o dan y trefniadau newydd a oedd yn cael eu treialu, ond ni welsom unrhyw werthusiadau annibynnol o hynny o gwbl. Rydym yn gwybod y bu cynlluniau arbrofol eraill nad ydynt wedi eu cynnal eto, ac rwy'n meddwl bod y diffyg gwybodaeth am hynny wedi peri pryder. Felly, rwy’n gobeithio’n fawr y byddwch yn derbyn argymhelliad 25, ac y byddwn yn cael mwy o wybodaeth am hynny yn y dyfodol.

Ond roeddwn eisiau cyffwrdd ar rai o'r pethau yr hoffwn eu gweld wedi’u gwella yn y Bil yn y dyfodol, ac rwy’n gwybod, fel y dywedais yn gynharach, bod y Gweinidog yn gobeithio bwrw ymlaen â’r rhain. Yn gyntaf oll, ar anghenion meddygol, rwy’n meddwl y gellid ac y dylid newid y diffiniad yn y Bil, ac rwy'n falch bod y Gweinidog yn fodlon gwrando ynglŷn â hynny, oherwydd rydym yn gwybod, er bod y Gweinidog wedi cyhoeddi rhai canllawiau statudol drafft ar gyfer anghenion meddygol a’u diwallu mewn ysgolion, nad yw’r canllawiau hynny’n ymestyn i'r blynyddoedd cynnar, ac nad ydynt yn ymestyn y tu hwnt i oedran ysgol gorfodol hyd at 25, sydd, wrth gwrs, yn rhywbeth y mae'r Bil ADY yn gwbl briodol yn ei wneud. Felly, rwy’n poeni am hynny. Rwyf hefyd yn pryderu, yn ogystal, nad yw trefniadau cludiant o’r cartref i'r ysgol wedi bod yn ddigon amlwg naill ai yn y cod drafft—ac yn sicr nid ydynt yn ymddangos ar y Bil, ac efallai y gallai’r Gweinidog ddweud wrthym sut y mae'n disgwyl i hynny gael ei ystyried yn y dyfodol. Ond clywsom lawer o dystiolaeth am yr anghenion meddygol hynny, yn enwedig gan Diabetes UK, gan sefydliadau epilepsi, ac eraill, am anghenion penodol pobl yn yr ystafell ddosbarth—dysgwyr a all fod ag angen cymorth.

Yr ail beth y mae’n amlwg bod angen ymdrin ag ef yw gwneud iawn. Mae angen ymestyn y system gwneud iawn i gynnwys darpariaeth y gallai fod angen iddi fod ar waith gan y GIG. Roeddwn yn falch o glywed am y sgyrsiau sydd wedi bod yn digwydd o fewn y Llywodraeth ynghylch y ffordd orau o gyflawni hynny. Rwy'n meddwl bod y pwyllgor wedi’i berswadio’n glir y dylai fod gan y tribiwnlys bwerau i gyfarwyddo cyrff y GIG yn y dyfodol er mwyn gwneud yn siŵr bod cymorth digonol ar gael ar gyfer dysgwyr sydd ag angen cymorth gan y GIG—unwaith eto, i gael yr un system gwneud iawn hon, yn hytrach na gorfod mynd drwy'r broses 'Gweithio i Wella', a all fod yn broses hir iawn i gleifion, ac yna system ar wahân o ran y tribiwnlys addysgol ar gyfer anghydfodau eraill.

O ran Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn, mae'n amlwg iawn bod cynsail wedi ei osod yn y Cynulliad Cenedlaethol yn y gorffennol, a gan Lywodraeth Cymru, wrth dderbyn diwygiadau i ddeddfwriaeth, gan gynnwys y Ddeddf gwasanaethau cymdeithasol a llesiant, sydd wedi rhoi cyfeiriadau at gonfensiynau’r Cenhedloedd Unedig ar wyneb y Ddeddf honno, gan gynnwys y confensiwn ar hawliau'r plentyn ac, yn wir, Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl ag Anableddau. Felly, ni allaf dderbyn, Gweinidog, eich bod yn gwrthod ein hawgrym y dylent fod ar wyneb y Bil ac y dylai pob un o'r sefydliadau hynny a fydd yn cael dyletswyddau yn y dyfodol o dan y ddeddfwriaeth anghenion dysgu ychwanegol newydd roi ystyriaeth briodol i hynny. Rwy’n gobeithio’n fawr y gallwn eich perswadio, naill ai yn ystod Cyfnod 2 neu Gyfnod 3, i newid eich safbwynt er mwyn cynnig hynny, oherwydd mae'n rhaid i’r busnes hwn o gael dull gweithredu sy'n seiliedig ar hawliau ar gyfer deddfwriaeth redeg drwy ein holl ddeddfwriaeth, ac, rwy’n meddwl, beth am ailadrodd y pethau hyn o bryd i’w gilydd ar ddarnau pwysig o ddeddfwriaeth, yn enwedig y rhai sy'n uniongyrchol berthnasol i blant a phobl ifanc?

Yn olaf, os caf i, ar y Gymraeg, rydym wedi gwneud rhai argymhellion allweddol am y Gymraeg, ac rwy’n gwybod eich bod eisiau gwella'r ddarpariaeth ar gyfer y Gymraeg. Mae'n rhaid i’r ddeddfwriaeth wneud mwy i bwysleisio dewis dysgwyr a dewis rhieni. Nid yw’r cydbwysedd yno ar hyn o bryd. Yn syml, mae'n golygu y caiff penderfyniadau eu gwneud, ar hyn o bryd, gan gyrff y GIG, ysgolion a sefydliadau addysg bellach, ac nid wyf yn meddwl bod hynny'n ddigon da. Felly, rwy’n edrych ymlaen at glywed y cyfraniad ar ddiwedd y ddadl.

A gaf innau ddatgan diddordeb fel llywodraethwr ysgol hefyd, ar y cychwyn fel hyn? Yn amlwg, mae Plaid Cymru wedi cefnogi’r alwad am ddeddfwriaeth o’r fath ers nifer o flynyddoedd, ac felly rydym ni am gefnogi egwyddorion cyffredinol y Bil y prynhawn yma. Ond nid yw hynny yn dweud, wrth gwrs, nad oes angen gwella a chryfhau’r Bil mewn mannau, fel sydd yn cael ei adlewyrchu yn adroddiad y pwyllgor. A lle mae yna 48 o argymhellion, mae’n amlwg bod yna dipyn bach o waith ar ôl i’w wneud i gael y Bil i lle byddem ni am ei weld e. Ac a gaf innau hefyd ategu’r diolch sydd wedi cael ei roi i’m cyd-Aelodau ar y pwyllgor, swyddogion y pwyllgor a’r cannoedd lawer o randdeiliaid sydd wedi cyfrannu at y broses graffu hyd yma?

Rydw innau hefyd am rannu ychydig o’r rhwystredigaeth, tra’n cydnabod bod y Gweinidog wedi bod yn hapus iawn i eistedd i lawr a thrafod a rhannu gwahanol ddogfennau atodol gyda ni. Mae wedi bod yn rhwystredig, y modd darniog y mae nifer o’r rhain wedi dod ger ein bron ni. Mae’r Bil ei hun wrth gwrs, mi ddaeth y cod, mi ddaeth y canllawiau ar anghenion gofal iechyd wedyn ac mi ydym ni wedi cael gwahanol fersiynau o’r manylion cyllidol ac yn y blaen, ac rydw i’n teimlo nad dyma’r ffordd ddelfrydol i graffu ar Bil mewn gwirionedd.

O ran y gwelliannau, yn amlwg, o fewn ychydig funudau, mae’n amhosib gwneud cyfiawnder â phob un o’r 48 argymhelliad sydd yn yr adroddiad, ond mi fyddwn i’n ategu’r sylwadau sydd wedi cael eu gwneud ynglŷn ag ehangu’r diffiniad o ‘anghenion dysgu ychwanegol’ i gynnwys anghenion meddygol. Mae’n hynod bwysig bod anghenion meddygol disgyblion mewn ysgolion yn cael eu rheoli’n effeithiol a bod canllawiau manwl a chadarn ar gael i sicrhau bod hynny’n digwydd. Rwy’n cydnabod, ac yn falch, bod y Gweinidog wedi cyhoeddi’r canllawiau statudol i ysgolion ac awdurdodau lleol yn ystod y broses yma, ond mae yna gwestiynau, fel rydym ni wedi clywed, yn aros ynglŷn â dal yr ystod oedran llawn a fydd o fewn y Bil anghenion dysgu ychwanegol. Rydw i’n croesawu’r ffaith, wrth gwrs, fod y Gweinidog wedi ymrwymo i edrych eto ar ddiwygio’r diffiniad yn adran 2 o’r Bil i’w gwneud hi’n glir ar wyneb y Bil yma y bydd gan rywun angen addysgol ychwanegol os bydd ganddyn nhw gyflwr meddygol sy’n golygu bod ganddyn nhw anhawster dysgu sylweddol fwy na’r rhan fwyaf o bobl o’r un oed.

Rydw i’n meddwl ei bod hi’n gamgymeriad peidio â chynnwys y rhai sy’n ymgymryd â dysgu yn seiliedig ar waith, er enghraifft prentisiaethau, o fewn y Bil yma. Mae pobl ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol yn fwy tebygol o gymryd y llwybr dysgu yma yn hytrach nag, efallai, parhau ar gyrsiau mwy academaidd. Rydw i’n clywed pwynt y Gweinidog, neu mae e wedi gwneud y pwynt yn y gorffennol, ei fod e ddim o reidrwydd eisiau tynnu’r sector breifat i fewn i’r Bil. Wel, y gwir yw, maen nhw’n derbyn arian cyhoeddus gan y Llywodraeth, wrth gwrs, i ddarparu’r gwasanaethau yma. Ar ben arall y sbectrwm oed, mae meithrinfeydd sector breifat sy’n derbyn cyllid gan Lywodraeth Cymru neu arian cyhoeddus yn cael eu cynnwys o fewn dyletswyddau’r Bil. Felly, fe fyddwn i’n awyddus i weld mwy o gysondeb yn hynny o beth.

Mae’n rhaid cytuno, wrth gwrs, gyda’r nod sydd wrth galon y Bil yma o greu cyfundrefn sydd wedi’i chanoli ar y person: system fwy tryloyw, haws i’w ymwneud â hi. Ond eto, mae’r Llywodraeth yn edrych i gadw dwy gyfundrefn gwbl ar wahân o apeliadau ar gyfer addysg ac iechyd. Rydw i’n clywed yr hyn a ddywedodd y Gweinidog ynglŷn â pharhau â’r drafodaeth o gwmpas hynny, ond roedd hyd yn oed tystiolaeth y byrddau iechyd, i bob golwg, yn derbyn bod yna le i un tribiwnlys ac un system apelio, cyhyd â bod yr arbenigedd perthnasol yn rhan o’r broses honno, i sicrhau bod y penderfyniadau yn cael eu gwneud ar y sail glinigol gywir.

Mae yna lawer o gyfeiriadau i’w croesawu at eiriolaeth yn y Bil, ac mi fuaswn i’n awyddus i fynd ymhellach. Mae yna sôn yn yr adroddiad ynglŷn ag edrych ar y cyfnodau pontio allweddol yna pan mae’n dod i sicrhau bod pobl yn ymwybodol o’r gwasanaethau eiriolaeth, ac nid dim ond ar adegau pan fo torri lawr yn y broses neu pan fo anghydfod.

O ran y Gymraeg, rydw i yn teimlo bod y Bil wedi’i gryfhau. Rydw i’n meddwl bod yna le i fynd ymhellach. Mae yna sôn y byddai hi’n ddymunol darparu gwasanaethau drwy gyfrwng y Gymraeg mewn rhai llefydd yn y Bil. Wel, fe ddylem ni o leiaf ddweud bod yna ddisgwyl iddo fe gael ei ddarparu lle mae e ar gael. Ond, ar bwynt ehangach, ers degawdau rydym ni’n gwarafun nad oes y capasiti o fewn y gwasanaeth i ddarparu’r hyn y byddem ni ei eisiau drwy gyfrwng y Gymraeg ar draws y sbectrwm o wasanaethau, ac rydw i yn teimlo—. Un awgrym rydw i wedi’i roi yw bod angen rhyw fath o gymal gwawrio, neu ‘sunrise clause’, yn y Bil. Ie, bod yn bragmataidd a dweud, ‘Lle y bo hi’n bosib, darparu’r gwasanaeth,’ ond erbyn rhyw bwynt penodol yn y dyfodol, dyweder mewn 10 mlynedd, yna mi fydd disgwyl bod y gwasanaethau yna ar gael. Rydw i’n meddwl y byddai hynny’n creu ‘impetus’ i weithredu’n bendant ar yr agenda yma unwaith ac am byth, a sicrhau bod y cynllunio gweithlu a’r hyfforddi angenrheidiol, ac yn y blaen, yn digwydd, yn lle ein bod ni yn dod nôl i fan hyn eto mewn 10, 20 mlynedd arall, gyda’r un gŵyn a’r un broblem.

Yn olaf, nid ydw i’n cytuno â’r Gweinidog ynglŷn â Chonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn. Rydw i o’r un farn â gweddill aelodau’r pwyllgor a’r comisiynydd plant y dylid gosod dyletswyddau i roi sylw dyladwy i’r confensiwn ar wyneb y Bil. Mae’r Ddeddf gwasanaethau cymdeithasol a llesiant yn gwneud hynny. Mi fuasai peidio â gwneud hynny fan hyn yn anghyson ac yn anfon y neges anghywir am ymrwymiad Llywodraeth Cymru i hawliau’r plentyn.

May I also declare an interest as a school governor at the outset? Now, clearly, Plaid Cymru has supported the demand for legislation for a number of years, and therefore we will support the general principles of the Bill this afternoon. That’s not to say, of course, that there isn’t a need to improve and strengthen the Bill in parts, as is reflected in the committee’s report, where there are 48 recommendations. Clearly, there is some work still to be done to get the Bill to where we would want to see it. May I also endorse the thanks expressed to my fellow committee members, the committee officials, and the hundreds of stakeholders who contributed to the scrutiny process to date?

I want to share some of the frustration, while acknowledging that the Minister has been happy to sit down and to discuss these issues, and to share various supplementary documents with us. It has been frustrating in terms of the patchy way in which these have appeared—the Bill itself, and then we received the code, then the guidance on the healthcare needs, and then we received various details on the financial requirements. I don’t think this is the ideal scrutiny process for a Bill, if truth be told.

Within a few minutes, I can’t address all of the 48 recommendations in the report, but I would endorse the comments already made on enhancing the definition of additional learning need to include medical needs. It’s extremely important that medical needs of pupils in schools are effectively managed and that details and robust guidance are available to ensure that that happens. I do acknowledge, and I’m pleased, that the Minister has published a statutory guidance for schools and local authorities during this process, but there are questions remaining, as we’ve heard, in terms of capturing the full age range in the ALN Bill. And I do welcome the fact, of course, that the Minister has committed to look again at amending the definition in section 2 of the Bill to make it clear on the face of the Bill that someone would have an additional learning need if they have a medical condition that would mean that they have significant learning difficulties more than most other pupils of the same age.

I believe it’s a mistake not to include those who undertake work-based learning, such as apprenticeships, within the scope of this Bill. Young people with additional learning needs are more likely to take this learning pathway, rather than continue with more academic courses. I hear the Minister’s point, or he’s made the point in the past, that he doesn’t necessarily want to draw the private sector into the Bill. Well, the truth is that they do receive public funds from Government to provide these services. At the other end of the spectrum, private sector nurseries that receive public funding from the Welsh Government are included within the remit of the Bill. So, I would be eager to see greater consistency in that regard.

I have to agree with the aim at the heart of this Bill in creating a regime that is person centred and a more transparent system that is more accessible. But again, the Government is seeking to keep two separate appeals systems, which are completely separate, for education and health. I heard the Minister’s comments on continuing the debate around that issue, but I do think that even the evidence of the health board seems to accept that there is scope for one tribunal and one appeals system, as long as the relevant expertise is part of that process in ensuring that decisions are taken on the correct clinical basis.

There are a number of references to be welcomed in terms of advocacy in the Bill, and I would be eager to go further. There is mention in the report of looking at those key transitional periods when it comes to ensuring that people are aware of the advocacy services available, and not just at times when there is a breakdown in the process, or where there’s some dispute.

In terms of the Welsh language, I do feel that the Bill has been strengthened. I think there is scope to go further. There is talk that it would be desirable to provide services through the medium of Welsh in some parts of the Bill. Well, we should at least say that it would be expected to be provided where it is available. But on the broader point, for decades now, we’ve regretted the fact that there isn’t the capacity within the service to provide what we would want to see provided through the medium of Welsh across the spectrum of services. One suggestion that I’ve made is that we do need some sort of sunrise clause in the Bill. Yes, we need to be pragmatic and say, ‘Where possible, the service should be provided’, but to say that, by some particular point in the future, let’s say in 10 years’ time, then there will be an expectation that those services should be available. I think that would create an impetus to take decisive action on this agenda once and for all and to ensure that workforce planning and the necessary training is in place, rather than us coming back to this issue again in 10 or 20 years with the same complaint and facing the same problems.

Finally, I don’t agree with the Minister on the UN Convention on the Rights of the Child. I am of the same view as the rest of the committee members and the children’s commissioner that the duties to give due regard to the convention should be on the face of the Bill. The social services and well-being Act does that, and not doing so here would be inconsistent and would send the wrong message on the Welsh Government’s commitment to the rights of the child.

Thanks to the Minister for bringing the debate today. I’m not on any of the committees that scrutinised this Bill, and the issues that are being raised have been raised by my colleague Michelle Brown, who’s on the education committee and who can’t be here today.

In principle, we do support the Bill. Introducing IDPs, providing it’s done properly, is a good idea. However, to ensure consistency across local authorities, will the Minister agree to the request from many stakeholders to use a standard template IDP that applies across the local authorities and is therefore portable? I would hope the Minister will take steps to ensure the person writing the IDP has the expertise required to do so, and the knowledge to bring the different service providers together to co-ordinate them.

Both local authorities and schools have a duty to prepare and maintain an IDP where they consider a child or young person has additional learning needs, but there is no default position, so local authorities and schools could end up playing ping pong with the IDP. Would the minister consider making either the local authority or the school ultimately responsible for the preparation of the IDP, to prevent any buck-passing of the kind that frustrates the public so often when it comes to dealing with council departments?

Unless the person has a disability as defined under the Equality Act 2010, or has a significantly greater difficulty in learning, they won’t be considered to have ALNs. This means that children and young people who have medical conditions that take them out of the classroom, or otherwise impact on their education, aren’t covered, and this has been a major concern voiced by constituents. So, please could the Minister clarify what provision will be made for those who have medical conditions that fall short of a disability and who don’t have a significantly greater difficulty in learning but whose medical conditions affect their learning in some other way?

I do understand that there has to be a threshold, and the definition of ‘additional learning needs’ provides that. However, what support are children and young people going to receive if they’re just beneath that threshold? What support is there going to be for children and young people who have greater difficulty in learning than the average child or young person but don’t have a significantly greater one—in other words, to those in the middle?

Llyr mentioned the apprenticeships issue. The Government says that it is as committed to vocational training as it is to academia, but it therefore seems odd that apprenticeships are not covered by the Bill, which potentially leaves out a big chunk of people with ALNs. Surely the Bill should be extended to cover these, although responsibility for the IDP should be with the local authority rather than the employer, because that would deter the creation of apprenticeships.

I am very pleased that there is a presumption in favour of children and young people with ALNs being educated in a mainstream school. This is an excellent move. Special schools should be reserved for children and young persons who can’t be educated in a mainstream school for their own interests, not used in part as a dumping ground for children or young persons whose education is thought to be a drain on resources by the mainstream schools. Stipulating that a local authority may arrange for additional learning provision to be given outside a school may be a step forward, but given the fact that exercise of this does not have to be based on whether it’s in the best interests of the child—the local authority has complete discretion—the local authority could therefore, arguably, farm out provision on the basis of cost to the detriment of the child or young person. So, how will the Minister address this potential problem?

I also welcome the duty on NHS bodies to provide medical treatment. I can understand why a fixed time frame hasn’t been stated, but ideally the Bill should state that this and other duties must be complied with and decisions made within a reasonable time to address the excessive waiting times reported by some parents of children and young people with ALNs.

Finally, onto the dispute procedures. Although the intention is that the Bill will help to avoid disputes—and clearly, avoidance is better than having disputes in the first place—disputes will nevertheless occur, yet the avenues for resolution remain cumbersome.

Now, a couple of people have mentioned the relationship of the Bill to the NHS. The education tribunal has no jurisdiction over NHS bodies—the tribunal has no power to order an NHS body to provide treatment or to consider elements of an appeal relating to the NHS—so, parents and others will have to use the separate NHS process, meaning they have to negotiate two appeal systems instead of one. How is the Minister going to ensure that the people appealing to the tribunal receive the support and advice they need so that they can ensure the tribunal hears all the relevant information? How will the Minister ensure that no element of these appeals can slip into the ether between the education and NHS appeal processes?

In summary, we do support this Bill, but we are also concerned that insufficient staff levels and funding may scupper some very good objectives contained within this Bill.

Diolch i'r Gweinidog am gyflwyno’r ddadl heddiw. Nid wyf i ar unrhyw un o'r pwyllgorau sy'n craffu ar y Bil hwn, ac mae'r materion sy'n cael eu codi wedi eu codi gan fy nghyd-Aelod Michelle Brown, sydd ar y pwyllgor addysg ac sy’n methu bod yma heddiw.

Mewn egwyddor, rydym yn cefnogi'r Bil. Mae cyflwyno CDU, cyn belled â’i fod wedi’i wneud yn iawn, yn syniad da. Fodd bynnag, i sicrhau cysondeb ar draws awdurdodau lleol, a wnaiff y Gweinidog gytuno â'r cais gan lawer o randdeiliaid i ddefnyddio CDU templed safonol sy'n berthnasol ar draws yr awdurdodau lleol ac felly’n gludadwy? Byddwn yn gobeithio y gwnaiff y Gweinidog gymryd camau i sicrhau bod gan yr unigolyn sy'n ysgrifennu'r CDU yr arbenigedd sydd ei angen i wneud hynny, a’r wybodaeth i ddod â'r gwahanol ddarparwyr gwasanaethau at ei gilydd i’w cydlynu.

Mae gan awdurdodau lleol ac ysgolion fel ei gilydd ddyletswydd i baratoi a chynnal CDU os ydynt o'r farn bod gan blentyn neu berson ifanc anghenion dysgu ychwanegol, ond does dim sefyllfa ddiofyn, felly yn y pen draw, gallai awdurdodau lleol ac ysgolion fod yn chwarae ping pong gyda'r CDU. A wnaiff y Gweinidog ystyried gwneud naill ai'r awdurdod lleol neu'r ysgol yn bennaf gyfrifol am baratoi'r CDU, er mwyn atal unrhyw daflu baich o'r math sy'n peri cymaint o rwystredigaeth i’r cyhoedd wrth ymdrin ag adrannau cynghorau?

Oni bai bod gan yr unigolyn anabledd fel y'i diffinnir o dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010, neu bod ganddo lawer mwy o anhawster i ddysgu, ni fydd neb yn ystyried bod ganddo ADY. Mae hyn yn golygu nad yw plant a phobl ifanc sydd â chyflyrau meddygol sy'n mynd â nhw allan o'r ystafell ddosbarth, neu’n effeithio fel arall ar eu haddysg, wedi’u cynnwys, ac mae hyn wedi bod yn bryder mawr a leisiwyd gan etholwyr. Felly, a fyddai’r Gweinidog cystal ag egluro pa ddarpariaeth a wneir ar gyfer y rheini sydd â chyflyrau meddygol nad ydynt yn gyfystyr ag anabledd ac nad ydynt yn cael llawer mwy o anhawster i ddysgu, ond bod eu cyflyrau meddygol yn effeithio ar eu dysgu mewn rhyw ffordd arall?

Rwy’n deall bod angen trothwy, ac mae'r diffiniad o 'anghenion dysgu ychwanegol' yn darparu hynny. Fodd bynnag, pa gymorth y bydd plant a phobl ifanc yn ei gael os ydynt ychydig bach o dan y trothwy hwnnw? Pa gefnogaeth a fydd ar gael i blant a phobl ifanc sy'n cael mwy o anhawster i ddysgu na'r plentyn neu'r person ifanc cyfartalog, ond nad oes ganddo anhawster sy’n sylweddol fwy—mewn geiriau eraill, na’r rhai yn y canol?

Soniodd Llyr am brentisiaethau. Mae'r Llywodraeth yn dweud ei bod mor ymrwymedig i hyfforddiant galwedigaethol ag y mae i academia, ond felly mae'n ymddangos yn rhyfedd nad yw’r Bil yn cwmpasu prentisiaethau, a allai adael allan nifer fawr o bobl sydd ag ADY. Does bosib na ddylai'r Bil gael ei ymestyn i gwmpasu’r rhain, er y dylai'r cyfrifoldeb am y CDU fod gyda'r awdurdod lleol yn hytrach na'r cyflogwr, oherwydd byddai hynny'n anghymell creu prentisiaethau.

Rwy'n falch iawn bod yna ragdybiaeth o blaid addysgu plant a phobl ifanc ag ADY mewn ysgol brif ffrwd. Mae hwn yn gam ardderchog. Dylid cadw ysgolion arbennig ar gyfer plant a phobl ifanc nad ydynt yn gallu cael eu haddysgu mewn ysgol brif ffrwd er eu lles eu hunain, yn hytrach na’u defnyddio’n rhannol fel tir dympio ar gyfer plant neu bobl ifanc y mae’r ysgolion prif ffrwd yn meddwl bod eu haddysg yn dreth ar adnoddau. Efallai fod nodi y caiff awdurdod lleol drefnu ar gyfer rhoi darpariaeth dysgu ychwanegol y tu allan i ysgol yn gam ymlaen, ond o ystyried y ffaith nad oes rhaid i’r arfer hwn fod yn seiliedig ar ba un a yw er pennaf les y plentyn—mae gan yr awdurdod lleol ddisgresiwn llwyr—gallai’r awdurdod lleol, felly, gellid dadlau, ddosbarthu darpariaeth allan ar sail cost, ar draul y plentyn neu'r person ifanc. Felly, sut y bydd y Gweinidog yn ymdrin â’r broblem bosibl hon?

Rwyf hefyd yn croesawu'r ddyletswydd ar gyrff y GIG i ddarparu triniaeth feddygol. Gallaf ddeall pam nad oes amserlen benodedig wedi'i datgan, ond yn ddelfrydol dylai’r Bil ddatgan bod yn rhaid cydymffurfio â hon a dyletswyddau eraill a gwneud penderfyniadau o fewn amser rhesymol i ymdrin â'r amseroedd aros gormodol a adroddwyd gan rai rhieni plant a phobl ifanc ag ADY.

Yn olaf, ynglŷn â’r gweithdrefnau anghydfod. Er mai’r bwriad yw y bydd y Bil yn helpu i osgoi anghydfodau—ac yn amlwg, mae osgoi’n well na chael anghydfodau yn y lle cyntaf—bydd anghydfodau’n digwydd er hynny, ac eto mae'r llwybrau ar gyfer eu datrys yn dal i fod yn feichus.

Nawr, mae un neu ddau o bobl wedi sôn am berthynas y Bil â'r GIG. Nid oes gan y tribiwnlys addysg unrhyw awdurdod dros gyrff y GIG—nid oes gan y tribiwnlys unrhyw rym i orchymyn un o gyrff y GIG i ddarparu triniaeth neu i ystyried elfennau ar apêl sy'n ymwneud â'r GIG—felly, bydd yn rhaid i rieni ac eraill ddefnyddio proses ar wahân y GIG, sy'n golygu bod yn rhaid iddynt ymwneud â dwy system apêl yn hytrach nag un. Sut y mae'r Gweinidog yn mynd i sicrhau bod y bobl sy'n apelio i'r tribiwnlys yn cael y cymorth a'r cyngor sydd eu hangen arnynt er mwyn iddynt allu sicrhau bod y tribiwnlys yn clywed yr holl wybodaeth berthnasol? Sut y bydd y Gweinidog yn sicrhau na all unrhyw elfen ar yr apeliadau hyn lithro i mewn i'r ether rhwng prosesau apelio addysg a’r GIG?

I grynhoi, rydym yn cefnogi’r Bil hwn, ond rydym hefyd yn pryderu y gallai diffyg staff a chyllid danseilio rhai amcanion da iawn a geir yn y Bil hwn.

I wish to very much welcome this debate and the innovative and groundbreaking principles within this Bill for the young people that we all represent. I wish to thank the Minister for the strong, robust and resilient work in this regard, and also the ongoing work of the Children, Young People and Education Committee and its Chair, Lynne Neagle. This innovative Bill, I believe, has potential to be on a par with other firsts for Wales, such as the organ transplantation Act, the violence against women and domestic abuse Act and groundbreaking environmental legislation. This Bill will add to a portfolio of innovation in Wales and is needed with regard to some of our most vulnerable young people. It is absolutely right, however, that we get it right.

This Bill will have an impact for over 100,000 pupils with ALN and SEN—one in five pupils across Wales—and centres rightly on person-centred planning. It is right that this Bill focuses on the needs of the learner, strengthening pathways and frameworks, increasing ALN awareness and planning, and improving provision and delivery as part of the wider additional learning needs transformational programme in Wales. Parents, carers and our young people of Wales deserve no less, and the anticipated and desired impacts of this Bill are profound and positive. Whilst I recognise this, we must also recognise the desire to increase expertise and knowledge across the sector. So, would the Minister consider the necessity of increasing to a Master’s qualification for ALN co-ordinators as an essential requirement when ‘desirable’ will also maintain both consistency and capacity within the sector? So, to conclude, I very much welcome this innovative Bill. Thank you.

Hoffwn groesawu’r ddadl hon yn gynnes iawn, ynghyd â'r egwyddorion arloesol a blaengar o fewn y Bil hwn ar gyfer y bobl ifanc yr ydym i gyd yn eu cynrychioli. Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog am y gwaith cryf, cadarn a chydnerth yn hyn o beth, a hefyd am waith parhaus y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg a'i Gadeirydd, Lynne Neagle. Mae gan y Bil arloesol hwn, rwy’n credu, y potensial i fod cystal â rhai o’r pethau eraill a ddigwyddodd gyntaf yng Nghymru, fel y Ddeddf trawsblannu organau, y Ddeddf trais yn erbyn menywod a cham-drin domestig a’r ddeddfwriaeth amgylcheddol arloesol. Bydd y Bil hwn yn ychwanegu at bortffolio o arloesi yng Nghymru ac mae ei angen o ran rhai o'n pobl ifanc mwyaf agored i niwed. Mae'n hollol gywir, fodd bynnag, ein bod yn ei wneud yn iawn.

Bydd y Bil hwn yn cael effaith ar dros 100,000 o ddisgyblion ag ADY ac AAA—un o bob pump o ddisgyblion ledled Cymru—ac yn briodol, mae’n rhoi pwyslais ar gynllunio sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn. Mae'n iawn bod y Bil hwn yn canolbwyntio ar anghenion y dysgwr, cryfhau llwybrau a fframweithiau, cynyddu ymwybyddiaeth o ADY a chynllunio, a gwella darpariaeth a chyflawni yn rhan o'r rhaglen weddnewidiol ehangach ar gyfer anghenion dysgu ychwanegol yng Nghymru. Nid yw rhieni, gofalwyr a'n pobl ifanc yng Nghymru yn haeddu dim llai, ac mae'r effeithiau a ragwelir ac a ddymunir gan y Bil hwn yn sylweddol ac yn gadarnhaol. Er fy mod yn cydnabod hyn, mae’n rhaid inni hefyd gydnabod yr awydd i gynyddu arbenigedd a gwybodaeth ar draws y sector. Felly, a fyddai'r Gweinidog yn ystyried yr angen i gynyddu i orfodi cymhwyster Meistr ar gyfer cydlynwyr ADY fel gofyniad hanfodol pan fyddai 'dymunol' hefyd yn cynnal cysondeb a gallu o fewn y sector? Felly, i gloi, rwy’n croesawu'r Bil arloesol hwn. Diolch.

Galwaf ar Weinidog y Gymraeg a Dysgu Gydol Oes i ymateb i’r ddadl.

I call on the Minister for Lifelong Learning and Welsh Language to reply to the debate.

Member
Alun Davies AM 15:30:00
The Minister for Lifelong Learning and Welsh Language

I’m very grateful to the committee Chairs and Members who have spoken this afternoon. I think Lynne Neagle, in her opening remarks, captured the essence of what we’re seeking to achieve—a transformational programme that transforms the lives of individuals, both their experience of education, but also the rest of their lives as well, and the concluding remark we’ve just heard from Rhianon Passmore I think, again, re-emphasises the importance of this legislation in human terms, in what we’re seeking to achieve for people whom we represent. And I was very taken by remarks that were made by the Member for the Cynon Valley as well, who I think expresses the experience of many of us who also deal with these issues as constituency Members on a regular weekly basis. And it’s to address those issues, the struggles of families all too often to receive a statement, and to receive the services they require. The struggles and the fights and the campaigns that families have to go through all too often have to be addressed by this legislation. And that means getting it right—not simply getting it right for our own benefit here this afternoon, but to get it right for generations to come as well. And I absolutely echo the commitments that have been made by Members on all sides of the Chamber this afternoon that we have to work hard together, collectively, on all sides of the Chamber, to ensure that we have legislation that is fit for purpose, not simply legislation where we’re able to win a vote here and there, but legislation that will work and will transform the lives of people in the future.

Let me us just say a few words about some of the remarks that were made and the contributions made in the debate. I will say, very gently—and I feel quite churlish in doing so—Darren Millar, the Conservative spokesperson, was very generous in some of his remarks about the approach that we have taken, but I will say to him that the code was not late. The code doesn’t form a part of the scrutiny of this legislation, of course. [Interruption.] I will give way to you in a moment. But the code is there as an aid to scrutiny of the Bill, and it is the Bill that we are focusing on at the moment and not the code, and I do have concerns sometimes that when you publish additional information, which is aimed to be an aid to scrutiny, that people scrutinise that additional information rather than the Bill itself. I will give way.

Rwy'n ddiolchgar iawn i Gadeiryddion y pwyllgorau a'r Aelodau sydd wedi siarad y prynhawn yma. Rwy'n meddwl bod Lynne Neagle, yn ei sylwadau agoriadol, wedi dal hanfod yr hyn yr ydym yn ceisio ei gyflawni—rhaglen weddnewidiol sy'n gweddnewid bywydau unigolion, o ran eu profiad o addysg, ond hefyd gweddill eu bywydau, yn ogystal, ac mae'r sylw olaf yr ydym newydd ei glywed gan Rhianon Passmore rwy’n meddwl, unwaith eto, yn ail-bwysleisio pwysigrwydd y ddeddfwriaeth hon mewn termau dynol, o ran yr hyn yr ydym yn ceisio ei gyflawni dros y bobl yr ydym yn eu cynrychioli. Ac roeddwn yn hoff iawn o’r sylwadau a wnaeth yr Aelod dros Gwm Cynon hefyd, sydd, rwy’n credu, yn cyfleu profiad llawer ohonom sydd hefyd yn ymdrin â'r materion hyn yn rheolaidd bob wythnos fel Aelodau etholaethol. Ac mae'n fater o ymdrin â'r materion hynny, brwydrau teuluoedd yn rhy aml i gael datganiad, ac i gael y gwasanaethau sydd eu hangen arnynt. Mae’n rhaid i’r ddeddfwriaeth hon unioni’r brwydro a'r ymladd a'r ymgyrchu y mae'n rhaid i deuluoedd ei wneud yn rhy aml. Ac mae hynny'n golygu gwneud pethau'n iawn—nid dim ond ei wneud yn iawn er ein budd ni yma y prynhawn yma, ond ei wneud yn iawn ar gyfer cenedlaethau i ddod hefyd. Ac rwy’n adleisio'n gryf yr ymrwymiadau a wnaethpwyd gan Aelodau ar bob ochr i'r Siambr y prynhawn yma bod yn rhaid inni weithio'n galed gyda'n gilydd, ar y cyd, ar bob ochr i'r Siambr, er mwyn sicrhau bod gennym ddeddfwriaeth sy'n addas i’w diben, nid dim ond deddfwriaeth sy’n golygu ein bod yn gallu ennill pleidlais yma ac acw, ond deddfwriaeth a fydd yn gweithio ac yn gweddnewid bywydau pobl yn y dyfodol.

Gadewch imi ddweud ychydig eiriau am rai o'r sylwadau a wnaethpwyd a'r cyfraniadau a wnaethpwyd yn y ddadl. Mi wnaf ddweud, yn dawel iawn—ac rwy'n teimlo'n eithaf anfoesgar wrth wneud hynny—bod Darren Millar, llefarydd y Ceidwadwyr, yn hael iawn â rhai o'i sylwadau am y dull yr ydym wedi’i ddefnyddio, ond rwyf am ddweud wrtho nad oedd y cod yn hwyr. Nid yw'r cod yn ffurfio rhan o'r gwaith craffu ar y ddeddfwriaeth hon, wrth gwrs. [Torri ar draws.] Ildiaf i chi mewn munud. Ond mae'r cod yno fel cymorth i graffu ar y Bil, ac ar y Bil yr ydym yn canolbwyntio ar hyn o bryd ac nid y cod, ac rwy’n pryderu weithiau, pan fyddwch yn cyhoeddi gwybodaeth ychwanegol, sydd â’r nod o fod yn gymorth i graffu, bod pobl yn craffu ar yr wybodaeth ychwanegol honno yn hytrach nag ar y Bil ei hun. Ildiaf.

I fully appreciate and understand that, Minister, and I’m very grateful to you for giving way, but the reality is that when we are confronted with answers to our questions, such as ‘What about this issue? What about that issues?’, the stock response that you gave to committee was ‘Well, we’ll address this issue in the code.’ Well, unless you’ve got sight of the code, you can have no reassurances that that will actually be done, and that’s what stakeholders were calling for. So, the late introduction of that code—. Essentially, what I’m saying is: it should have been published alongside the Bill, in order to give some confidence to us that these issues haven’t been lost.

Rwy’n sylweddoli ac yn deall hynny’n llawn, Gweinidog, ac rwy'n ddiolchgar iawn ichi am ildio, ond y realiti yw, pan fyddwn yn wynebu atebion i'n cwestiynau, fel 'Beth am y mater hwn? Beth am y mater arall?', yr ymateb stoc a roesoch i'r pwyllgor oedd ‘Wel, bydd y mater hwn yn cael sylw yn y cod.' Wel, oni bai eich bod wedi cael golwg ar y cod, allwch chi ddim cael sicrwydd y bydd hynny mewn gwirionedd yn digwydd, a dyna beth yr oedd rhanddeiliaid yn galw amdano. Felly, mae cyflwyno’r cod hwnnw’n hwyr—. Yn y bôn, yr hyn yr wyf yn ei ddweud yw: dylai fod wedi cael ei gyhoeddi ochr yn ochr â'r Bil, er mwyn rhoi rhywfaint o ffydd inni nad yw’r materion hyn wedi eu colli.

That’s not the way that we legislate, of course, but I disagree with you about the stock answer. There are no stock answers in this Government, Darren, as the answers to questions that are raised, and I think it’s important that we recognise that. But let’s move on.

The process is what is important. The transformational programme, of which this Bill is a part, is the absolute key element of what we’re seeking to achieve today. And I think yourself in your remarks, and I think Llyr and others also, ensured that we did have a focus on that transformational programme. We will ensure that there is funding available—and I accept the points that have been made by Simon Thomas in his contribution—to cover the costs of implementation, but also—and this is the key point, I think—not simply to cover the base costs of implementing the legislation, but also to deliver the funding and the resources to deliver the wider transformational programme as well. And that’s investing in people, investing in the workforce, investing in workforce development—exactly the points that Llyr was making about the Welsh language, and I accept the points that you made on the language. I recognise, as you do, that significant amendment has been made to ensure that Welsh language services are delivered in a more profound way and a more comprehensive way than has been previously suggested. I’m taken by your idea of a sunset clause. I prefer sunrise, but it might well be that although we can’t agree on the time of day, we will be able to agree on the principle of ensuring that we do deliver those services through the medium of Welsh.

But let me say this. I can see that time is moving on. I’ve already confirmed I will not move a financial resolution today, but will re-table it after the summer recess, following publication of the revised regulatory impact assessment. I will also give the undertaking to Members that I will continue the conversations that we’ve had. A number of Members have raised particular issues. I will speak to party spokespeople, and to the committees, before we lay Government amendments to this Bill. And I will, wherever possible, seek to ensure that there is a conversation that takes place to ensure that amendments that we lay are amendments that reflect the debate that we’ve had this afternoon, and the scrutiny process that all three committees have undertaken.

Nid dyna’r ffordd yr ydym yn deddfu, wrth gwrs, ond rwy’n anghytuno â chi am yr ateb stoc. Nid oes unrhyw atebion stoc yn y Llywodraeth hon, Darren, fel atebion i gwestiynau sy'n cael eu gofyn, ac rwy’n meddwl ei bod yn bwysig ein bod yn cydnabod hynny. Ond gadewch inni symud ymlaen.

Y broses sy'n bwysig. Y rhaglen weddnewidiol, y mae’r Bil hwn yn rhan ohoni, yw'r elfen allweddol absoliwt o’r hyn yr ydym yn ceisio ei gyflawni heddiw. Ac rwy’n meddwl eich bod chi yn eich sylwadau, ac rwy’n meddwl bod Llyr ac eraill hefyd, wedi sicrhau ein bod wedi canolbwyntio ar y rhaglen weddnewidiol honno. Byddwn yn sicrhau bod cyllid ar gael—ac rwy’n derbyn y pwyntiau a wnaeth Simon Thomas yn ei gyfraniad—i dalu costau gweithredu, ond hefyd—a hwn yw’r pwynt allweddol, rwy’n meddwl—nid dim ond i dalu costau sylfaenol gweithredu'r ddeddfwriaeth, ond hefyd i ddarparu'r cyllid a'r adnoddau i gyflwyno'r rhaglen weddnewidiol ehangach hefyd. Ac mae hynny’n golygu buddsoddi mewn pobl, buddsoddi yn y gweithlu, buddsoddi mewn datblygu'r gweithlu—yr union bwyntiau yr oedd Llyr yn eu gwneud am y Gymraeg, ac rwy’n derbyn y pwyntiau a wnaethoch am yr iaith. Rwy’n cydnabod, fel chithau, bod gwelliant sylweddol wedi'i wneud i sicrhau bod gwasanaethau Cymraeg yn cael eu darparu mewn ffordd fwy sylweddol a ffordd fwy cynhwysfawr nag sydd wedi’i awgrymu o'r blaen. Rwy’n hoff o’ch syniad o gymal machlud. Mae'n well gen i wawr, ond mae'n ddigon posibl, er na allwn gytuno ar yr adeg o'r dydd, y gallwn gytuno ar yr egwyddor o sicrhau ein bod yn darparu'r gwasanaethau hynny drwy gyfrwng y Gymraeg.

Ond gadewch imi ddweud hyn. Gallaf weld bod amser yn symud ymlaen. Rwyf eisoes wedi cadarnhau na fyddaf yn cynnig penderfyniad ariannol heddiw, ond byddaf yn ei ailgyflwyno ar ôl toriad yr haf, ar ôl cyhoeddi'r asesiad effaith rheoleiddiol diwygiedig. Byddaf hefyd yn rhoi ymrwymiad i Aelodau y byddaf yn parhau â’r sgyrsiau a gawsom. Mae nifer o Aelodau wedi codi materion penodol. Byddaf yn siarad â llefarwyr y pleidiau, ac â'r pwyllgorau, cyn inni osod gwelliannau'r Llywodraeth i'r Bil hwn. A byddaf, lle bynnag y bo modd, yn ceisio sicrhau bod sgwrs yn digwydd er mwyn sicrhau bod y gwelliannau yr ydym yn eu gosod yn welliannau sy'n adlewyrchu'r ddadl a gawsom y prynhawn yma, a’r broses graffu y mae pob un o’r tri phwyllgor wedi ymgymryd â hi.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Llywydd took the Chair.

I will also say, in closing, to Huw Irranca-Davies, and the report of the CLA committee, I spent many years on CLAC, as the Member will be aware, and that experience has left me almost unable to refuse to accept the recommendations. But I will seek to ensure that we do move to a more affirmative approach, where that is at all possible. And certainly, when it comes to the code—and reflecting on the remarks made by Darren Millar in both his intervention and his earlier remarks—we will ensure that when we have the legislation itself, we will then undertake a process of scrutiny on the code as well.

And that will ensure that we do not only have the debate and the discussion on the legislation—on the primary legislation—itself, but then when it comes to implementation—. I recognise the points that have been made on all sides of the Chamber about implementation, and we will have, taking Gareth Bennett’s point about an IDP template—we will take forward those sorts of issues, and we will ensure there is time available, with the information that Simon Thomas has asked for and expects, and has a right to expect, and that there then will be the opportunity for further scrutiny of the code. That needs to be timely—timely from the committees’ point of view as well; I’ll say that very, very clearly—but it will also be ensured that this Government delivers a piece of legislation, and that this Assembly then enacts a piece of legislation that will achieve all of our ambitions that have been described in different ways, on all sides of the Chamber this afternoon. Thank you very much.

Rwyf hefyd am ddweud, i gloi, wrth Huw Irranca-Davies, ac adroddiad y pwyllgor CLA, fy mod wedi treulio llawer o flynyddoedd ar CLAC, fel y bydd yr Aelod yn gwybod, ac mae’r profiad hwnnw wedi fy ngadael bron yn methu â gwrthod derbyn yr argymhellion. Ond byddaf yn ceisio sicrhau ein bod yn symud tuag at ymagwedd fwy cadarnhaol, pan fo hynny'n bosibl o gwbl. Ac yn sicr, o ran y cod—a myfyrio ar y sylwadau a wnaeth Darren Millar yn ei ymyriad ac yn ei sylwadau cynharach—byddwn yn sicrhau, pan fydd gennym y ddeddfwriaeth ei hun, y byddwn wedyn yn ymgymryd â phroses o graffu ar y cod hefyd.

A bydd hynny’n sicrhau nid yn unig ein bod yn cael y ddadl a'r drafodaeth am ddeddfwriaeth—am y ddeddfwriaeth sylfaenol—ei hun, ond yna o ran ei rhoi ar waith—. Rwy'n cydnabod y pwyntiau a wnaethpwyd ar bob ochr i'r Siambr ynglŷn â gweithredu, a bydd gennym, gan gymryd pwynt Gareth Bennett am dempled CDU—byddwn yn bwrw ymlaen â’r mathau hynny o faterion, a byddwn yn sicrhau bod amser ar gael, gyda’r wybodaeth y mae Simon Thomas wedi gofyn amdani ac y mae’n ei disgwyl, ac y mae ganddo’r hawl i'w disgwyl, ac yna bydd cyfle i graffu ymhellach ar y cod. Mae angen i hynny fod yn amserol—yn amserol o safbwynt y pwyllgorau hefyd; dywedaf hynny’n glir iawn, iawn—ond bydd hefyd yn sicrhau bod y Llywodraeth hon yn cyflwyno darn o ddeddfwriaeth, a bod y Cynulliad hwn wedyn yn deddfu darn o ddeddfwriaeth a fydd yn cyflawni ein holl uchelgeisiau sydd wedi eu disgrifio mewn gwahanol ffyrdd, ar bob ochr i'r Siambr y prynhawn yma. Diolch yn fawr iawn.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

The proposal is to agree the motion. Does any Member object? The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

5. 6. Cynnig i Dderbyn y Penderfyniad Ariannol mewn cysylltiad â'r Bil Anghenion Dysgu Ychwanegol a’r Tribiwnlys Addysg (Cymru)
5. 6. Motion to Agree the Financial Resolution in Respect of the Additional Learning Needs and Education Tribunal (Wales) Bill