Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

17/05/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

I call the National Assembly to order.

1. 1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a'r Seilwaith
1. 1. Questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith. A’r cwestiwn cyntaf, Caroline Jones.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure. And the first question, Caroline Jones.

Busnesau sy’n Ffynnu ar y Stryd Fawr

Thriving High-street Businesses

1. Pa gymorth economaidd y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu er mwyn sicrhau bod gennym fusnesau sy’n ffynnu ar y stryd fawr yng Nghymru? OAQ(5)0167(EI)

1. What economic support is the Welsh Government providing to ensure we have thriving high-street businesses in Wales? OAQ(5)0167(EI)

Member
Ken Skates 13:30:00
The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

We continue to provide a wide range of support to all high-street businesses in Wales to ensure that they go on thriving.

Rydym yn parhau i ddarparu ystod eang o gymorth i holl fusnesau’r stryd fawr yng Nghymru er mwyn sicrhau eu bod yn parhau i ffynnu.

Thank you, Cabinet Secretary. Unfortunately, due to the activities of some of the larger retail chains, who can afford to absorb losses, many of our small independent retailers are going out of business, destroying the diversity of our high streets. What economic incentives can your Government offer to small independent retailers to ensure their continued survival and avoid a future in which our high streets are just clones of one another, dominated by corporate chains? And will you discuss with the UK Government possibly lowering the VAT threshold, and graduated thresholds of VAT, for smaller businesses?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn anffodus, oherwydd gweithgarwch rhai o’r cadwyni manwerthu mwy, sy’n gallu fforddio ysgwyddo colledion, mae llawer o’n siopau bach annibynnol yn mynd i’r wal, gan ddinistrio amrywiaeth ein stryd fawr. Pa gymhellion economaidd y gall eich Llywodraeth eu cynnig i fanwerthwyr bach annibynnol er mwyn sicrhau eu bod yn parhau i oroesi, ac er mwyn osgoi dyfodol lle mae ein strydoedd mawr yn glonau o’i gilydd, dan oruchafiaeth y cadwyni corfforaethol? Ac a fyddwch yn trafod y posibilrwydd o ostwng y trothwy TAW gyda Llywodraeth y DU, yn ogystal â graddio trothwyon TAW, ar gyfer busnesau llai?

Well, can I thank the Member for her question and say that this is an issue that’s close to the heart of many Members in this Chamber? Just because a small business is struggling to operate doesn’t mean that it doesn’t have a future in an environment that sees an increasing amount of activity take place online. I think the important factor that will determine the success or failure of a small retailer is whether it’s distinct—distinct from competition. And, in some town centres, such as Narberth, we see a good number, and a high concentration, of small boutique businesses and retailers in particular.

Now, Government can act as an enabler, supporting small businesses on the high street, through programmes such as the business exploitation programme, operated in tandem with Superfast Cymru. We can also assist in terms of offering support through Business Wales, offering one-to-one advice for business growth and how to adapt to modern retail tastes and trends. Also, we can support businesses through the development of business improvement districts and town-centre champions. And we’re doing just this. But I think what’s crucially important is that, if a small business is struggling to carve out a niche, or to survive in a fiercely competitive environment, call Business Wales, seek advice and, potentially, seek support. Seek support in the form of a loan or other financial resource. It’s essential that that’s done as soon as possible. We can also offer advice and support in terms of skills training and management too.

Wel, a gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei chwestiwn a dweud bod hwn yn fater sy’n agos at galon llawer o’r Aelodau yn y Siambr hon? Nid yw’r ffaith fod busnes bach yn ei chael yn anodd gweithredu yn golygu nad oes ganddo ddyfodol mewn amgylchedd gyda mwy a mwy o weithgarwch ar-lein. Credaf mai’r ffactor pwysig a fydd yn pennu llwyddiant neu fethiant manwerthwr bach yw a yw’n wahanol—yn wahanol i’r gystadleuaeth. Ac yng nghanol rhai trefi, megis Arberth, rydym yn gweld cryn dipyn, a chrynodiad uchel, o fusnesau bwtîg a manwerthwyr bach, yn arbennig.

Nawr, gall y Llywodraeth weithredu fel galluogydd, gan gefnogi busnesau bach ar y stryd fawr, drwy raglenni fel y rhaglen fanteisio i fusnesau, a weithredir ar y cyd â Cyflymu Cymru. Gallwn hefyd gynorthwyo drwy gynnig cymorth drwy Busnes Cymru, gan gynnig cyngor un i un ar dwf busnesau a sut i addasu ar gyfer chwaeth a thueddiadau manwerthu modern. Hefyd, gallwn gefnogi busnesau drwy ddatblygu ardaloedd gwella busnes a hyrwyddwyr canol trefi. Ac rydym yn gwneud hynny. Ond credaf mai’r hyn sy’n hanfodol bwysig, os yw busnes bach yn ei chael hi’n anodd ennill ei le, neu er mwyn goroesi mewn amgylchedd cystadleuol iawn, gallwch ffonio Busnes Cymru, gofyn am gyngor, a gofyn am gymorth o bosibl. Gofynnwch am gymorth ar ffurf benthyciad neu adnoddau ariannol eraill. Mae’n hanfodol gwneud hynny cyn gynted ag y bo modd. Gallwn gynnig cyngor a chefnogaeth mewn perthynas â hyfforddiant sgiliau a rheoli hefyd.

Cabinet Secretary, one way to ensure that we have thriving high-street businesses in Wales is to make our high streets as accessible as possible, by developing car parking strategies that factor in local nuances around individual town-centre layouts. Now, I appreciate that the Welsh Government last year announced a package worth £3 million to help local authorities pilot town-centre free parking. So, in the circumstances, can you tell us how many town centres and high-street businesses, and high streets individually, have already benefited from this support?

Ysgrifennydd y Cabinet, un ffordd o sicrhau bod busnesau ein stryd fawr yn ffynnu yng Nghymru yw sicrhau bod ein stryd fawr mor hygyrch â phosibl, drwy ddatblygu strategaethau parcio sy’n ystyried yr amgylchiadau lleol mewn perthynas â chynllun canol trefi unigol. Nawr, rwy’n derbyn bod Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi pecyn gwerth £3 miliwn y llynedd i gynorthwyo awdurdodau lleol i dreialu cynlluniau parcio am ddim yng nghanol eu trefi. Felly, o dan yr amgylchiadau, a allwch ddweud wrthym sawl busnes canol tref a’r stryd fawr, a sawl stryd fawr yn unigol, sydd eisoes wedi elwa o’r cymorth hwn?

I don’t have that data to hand. This is a responsibility of my colleague, the Cabinet Secretary for Finance and Local Government. But, if the data are already available, then I shall ask him to liaise with you specifically on that. I think it’s also important to recognise it’s not just car parks that can have an influence over the success or failure of a high street; it’s also whether a high street is populated with vibrant businesses. And there’s a lot of work taking place at the moment, looking at whether high streets can be shrunk, whether businesses, or business activity, can be consolidated into smaller, tighter areas, to generate a greater degree of activity that’s concentrated around a central hub.

This is something I’m very keen to explore as part of the place building element of the new prosperous and secure strategy. I think place building is absolutely essential in determining the prospects of a local economy. And, within an urban setting, it’s essential that a place feels of the highest quality, is accessible and is vibrant, not just during the daytime, but also at night time. And, for that reason, I think it’s essential that we go on supporting businesses in their diversification and ensure that town-centre economies are not just vibrant during the daytime, but also at night.

The Member also raised car parks as a means of accessibility into town centres. I think it’s essential as well that we go on investing in active travel and in local scheduled bus services, which, for many people, are an essential—indeed, crucial—means of accessing high streets and town centres. And I’m pleased that we are maintaining the £25 million for bus services across Wales, to ensure that those that wouldn’t operate on a commercial basis can still reach out to rural communities and connect them with urban centres.

Nid yw’r data hwnnw gennyf wrth law. Cyfrifoldeb fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol yw hyn. Ond os yw’r data eisoes ar gael, yna byddaf yn gofyn iddo gysylltu â chi mewn perthynas â hynny’n benodol. Credaf ei bod yn bwysig cydnabod hefyd nad meysydd parcio yn unig a all ddylanwadu ar lwyddiant neu fethiant stryd fawr; mae’n ymwneud hefyd ag i ba raddau y mae stryd fawr yn cynnwys busnesau bywiog. Ac mae llawer o waith yn mynd rhagddo ar hyn o bryd i edrych i weld a ellir lleihau’r stryd fawr, a ellir crynhoi busnesau, neu weithgaredd busnesau, mewn ardaloedd llai, tynnach, i greu mwy o weithgarwch wedi’i grynhoi o gwmpas canolbwynt.

Mae hyn yn rhywbeth rwy’n awyddus iawn i edrych arno fel rhan o elfen adeiladu lleoedd y strategaeth ffyniannus a diogel newydd. Credaf fod adeiladu lleoedd yn gwbl hanfodol wrth bennu rhagolygon economi leol. Ac mewn lleoliad trefol, mae’n hanfodol fod lle’n teimlo o’r safon uchaf, ei fod yn hygyrch ac yn fywiog, nid yn unig yn ystod y dydd, ond yn y nos hefyd. Ac oherwydd hynny, credaf ei bod yn hanfodol bwysig ein bod yn parhau i gynorthwyo busnesau i arallgyfeirio a sicrhau bod economïau canol y dref yn fywiog nid yn unig yn ystod y dydd, ond yn y nos hefyd.

Crybwyllwyd meysydd parcio gan yr Aelod hefyd fel ffordd o sicrhau mynediad at ganol y dref. Credaf ei bod yn hanfodol hefyd ein bod yn parhau i fuddsoddi mewn teithio llesol ac mewn gwasanaethau bws lleol, sydd, i lawer o bobl, yn ffordd hanfodol—yn ffordd hollbwysig, mewn gwirionedd—o gael mynediad at y stryd fawr a chanol y dref. Ac rwy’n falch ein bod yn parhau â’r £25 miliwn ar gyfer gwasanaethau bysiau ledled Cymru, er mwyn sicrhau y gall y rhai na fyddai’n gweithredu ar sail fasnachol barhau i gyrraedd cymunedau gwledig a’u cysylltu â chanolfannau trefol.

Cofnodi ein Treftadaeth Ddiwylliannol

Commemorating our Industrial Heritage

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gofnodi ein treftadaeth ddiwydiannol yng Nghymru? OAQ(5)0166(EI)

2. Will the Cabinet Secretary make a statement on commemorating our industrial heritage in Wales? OAQ(5)0166(EI)

Yes. We are incredibly proud of our rich industrial heritage in Wales. Over 1,000 industrial structures have statutory protection as listed buildings or as scheduled monuments. Industrial heritage also features prominently in our pan-Wales heritage interpretation plan focusing on ‘Wales: the first industrial nation’.

Gwnaf. Rydym yn hynod falch o’n treftadaeth ddiwydiannol gyfoethog yng Nghymru. Mae dros 1,000 o adeiladau diwydiannol yn cael eu gwarchod yn statudol fel adeiladau rhestredig neu fel henebion cofrestredig. Mae treftadaeth ddiwydiannol hefyd yn elfen amlwg o’n cynllun dehongli treftadaeth ar gyfer Cymru gyfan, sy’n canolbwyntio ar ‘Cymru: y genedl ddiwydiannol gyntaf’.

Thank you, Cabinet Secretary. A sense and celebration of our history is important, not just to our sense of place today, but to build the foundations for our future as well. We have a particular rich industrial heritage across the Dee coast in north-east Wales, from the steelworks in the east, going across to where Courtalds was in Flint, and then to the Point of Ayr Colliery. Earlier this year, the Point of Ayr community heritage project received £40,500 from the Heritage Lottery Fund in a grant, and this will enable Point of Ayr to build a miners trail and a circular walk, which will meet with the coastal path and the site of the colliery, and will also link the town to Ffynnongroyw and Talacre. I was lucky enough to meet with the Chair, John Wiltshire, at an event down in the Senedd, and, last month, I was at the opening of the start of the trail. It was a privilege to be there as the Assembly Member representing the area, but also a particularly proud moment for me, as my ‘taid’ and uncle, and many members of my family, worked at the Point of Ayr. Now, the 23 July will be the grand opening of this trail, where one of the old pithead wheels will actually be reconditioned and opened. Cabinet Secretary, will you join me in congratulating the Point of Ayr heritage project, and John Wiltshire and his team, on all that they’ve done, and also urge others across Wales to learn from the group? And, of course, if you were free on 23 July, I’m sure the invitation is open for you to attend.

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae ymdeimlad o’n hanes a’i ddathlu yn bwysig, nid yn unig ar gyfer ein hymdeimlad o le heddiw, ond er mwyn adeiladu’r sylfaen ar gyfer ein dyfodol hefyd. Mae gennym dreftadaeth ddiwydiannol arbennig o gyfoethog ar hyd arfordir y Ddyfrdwy yng ngogledd-ddwyrain Cymru, o’r gwaith dur yn y dwyrain, draw i ble’r oedd Courtalds yn arfer bod yn y Fflint, ac ymlaen at Lofa’r Parlwr Du. Yn gynharach eleni, derbyniodd prosiect treftadaeth gymunedol y Parlwr Du grant o £40,500 gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, a bydd hyn yn galluogi’r Parlwr Du i adeiladu llwybr glowyr a thaith gerdded gylchol, a fydd yn cyfarfod â llwybr yr arfordir a safle’r lofa, ac yn cysylltu’r dref hefyd â Ffynnongroyw a Thalacre. Roeddwn yn ddigon ffodus i gyfarfod â’r Cadeirydd, John Wiltshire, mewn digwyddiad i lawr yn y Senedd, a’r mis diwethaf, roeddwn yn agoriad rhan gyntaf y llwybr. Roedd yn fraint bod yno fel yr Aelod Cynulliad sy’n cynrychioli’r ardal, ond roedd hefyd yn foment arbennig o falch i mi, gan fod fy nhaid a fy ewythr, a sawl aelod o fy nheulu, wedi bod yn gweithio yn y Parlwr Du. Nawr, cynhelir agoriad mawreddog y llwybr ar 23 Gorffennaf, lle bydd un o’r hen olwynion pen pwll a adnewyddwyd yn cael ei hagor. Ysgrifennydd y Cabinet, a wnewch chi ymuno â mi i longyfarch prosiect treftadaeth y Parlwr Du, a John Wiltshire a’i dîm, am eu holl waith, ac annog eraill ledled Cymru i ddysgu gan y grŵp? Ac wrth gwrs, os ydych yn rhydd ar 23 Gorffennaf, rwy’n siŵr fod gwahoddiad i chi fynychu.

Well, I’d be more than delighted to attend that special occasion, and I, too, would like to congratulate those volunteers who are investing so much time and energy in promoting their local heritage. I was delighted to meet some of the volunteers with the Member recently, and, in addition, we know that this particular facility, this site, the Point of Ayr Colliery, is of enormous significance for the community of Talacre, but also for the communities of Mostyn and Ffynnongroyw, Llanasa, Pen-y-ffordd, Flint and Holywell—Indeed, a crucial tourist attraction for that part of north-east Wales. In addition nearby, we have the Brymbo ironworks, which has received, in recent times, £110,000 in grants from Welsh Government—again, a crucially important facility to attract tourists and to bring the community together. I was pleased also to recently attend the opening of the Rhydymwyn tunnels, again in my friend Hannah Blythyn’s constituency, in Rhydymwyn, where it was quite apparent how much value the local community place on that facility. And I’d like to pay tribute in particular to David Hanson. He was honoured for the work that he’s done over many years in ensuring that it can be open to the public, and indeed to Mark Isherwood, as an Assembly Member, who remains steadfast in support, as does Hannah Blythyn, for the community group that made this happen.

Wel, byddwn yn fwy na pharod i fynychu’r achlysur arbennig hwnnw, a hoffwn innau longyfarch y gwirfoddolwyr sy’n buddsoddi cymaint o amser ac egni’n hyrwyddo eu treftadaeth leol. Roeddwn yn falch o allu cyfarfod â rhai o’r gwirfoddolwyr gyda’r Aelod yn ddiweddar, ac yn ogystal, gwyddom fod y cyfleuster arbennig hwn, y safle hwn, Glofa’r Parlwr Du, yn hynod o bwysig i gymuned Talacre, ond hefyd i gymunedau Mostyn a Ffynnongroyw, Llanasa, Pen-y-ffordd, y Fflint a Threffynnon—yn wir, mae’n atyniad pwysig iawn i dwristiaid yn y rhan honno o ogledd-ddwyrain Cymru. Gerllaw hefyd, mae gennym waith haearn Brymbo, sydd wedi derbyn £110,000 mewn grantiau gan Lywodraeth Cymru yn ddiweddar—unwaith eto, cyfleuster hollbwysig i ddenu twristiaid ac i ddod â’r gymuned ynghyd. Roeddwn yn falch hefyd o fynychu agoriad twneli Rhyd-y-mwyn yn ddiweddar, unwaith eto yn etholaeth fy ffrind Hannah Blythyn, yn Rhyd-y-mwyn, lle’r oedd yn eithaf amlwg pa mor werthfawr yw’r cyfleuster hwnnw i’r gymuned leol. A hoffwn dalu teyrnged i David Hanson yn arbennig. Fe’i hanrhydeddwyd am ei waith dros sawl blwyddyn i sicrhau y gall fod yn agored i’r cyhoedd, ac yn wir i Mark Isherwood, fel Aelod Cynulliad, sy’n parhau, fel Hannah Blythyn, yn frwd ei gefnogaeth i’r grŵp cymunedol a wnaeth i hyn ddigwydd.

Coincidental, but thank you for your comments. In the context of the Pontcysyllte aqueduct world heritage site, it’s now, I think, eight years since that was awarded, and I think eight years since the then Welsh Government first established a regional partnership body to drive forward the regional industrial heritage offer, incorporating potentially Llangollen railway, the canals, the Ceiriog valley, Brymbo, as you’ve referred to, but stretching across to Flintshire’s heritage trails, Rhydymwyn valley, Greenfield Valley Trust, and so very much more. But we still haven’t got that joined-up approach now. We haven’t got the through-ticketing, which bodies such as Llangollen railway are proposing. And a concern raised with me has been that the bodies have had insufficient representation from tourism and heritage bodies in the region themselves. It’s good that Glandŵr Cymru are on board, but where are all the others? Do you agree with me that we therefore need to incorporate better those wider voices, so that, together, they can bring forward the proposals that can at last achieve, I think, the objectives that we both share?

Cyd-ddigwyddiad, ond diolch am eich sylwadau. Yng nghyd-destun safle treftadaeth y byd traphont Pontcysyllte, credaf fod wyth mlynedd wedi bod bellach ers ennill y statws hwnnw, a chredaf fod wyth mlynedd wedi bod ers i Lywodraeth Cymru ar y pryd sefydlu corff partneriaeth rhanbarthol cyntaf i lywio’r cynnig treftadaeth ddiwydiannol rhanbarthol, gan ymgorffori, o bosibl, rheilffordd Llangollen, y camlesi, dyffryn Ceiriog, a Brymbo, fel y crybwyllwyd gennych, ond gan ymestyn draw i lwybrau treftadaeth Sir y Fflint, dyffryn Rhyd-y-mwyn, Ymddiriedolaeth Dyffryn Maes Glas, a llawer iawn mwy. Ond rydym eto i gael yr ymagwedd gydgysylltiedig honno. Nid oes gennym y tocynnau trwodd y mae cyrff megis rheilffordd Llangollen yn eu cynnig. Ac un pryder a fynegwyd wrthyf oedd nad yw’r cyrff wedi cael eu cynrychioli’n ddigonol gan gyrff twristiaeth a threftadaeth y rhanbarth. Mae’n dda fod Glandŵr Cymru yn cefnogi, ond ble mae’r lleill? A ydych yn cytuno â mi, felly, fod angen i ni ymgorffori’r lleisiau ehangach hynny’n well, fel y gallant, gyda’i gilydd, gyflwyno’r argymhellion a all gyflawni, o’r diwedd, yr amcanion y credaf ein bod ein dau yn eu rhannu?

I’d agree entirely with the Member. I’ve been keen to encourage movement speedily, and with dynamism, in the direction that he outlines. I’d like to see more through-ticketing for sure. I’d like to see greater co-ordination between and amongst the various organisations that are involved in the culture and heritage sector in industrial north-east Wales. And, for that reason, I think it would perhaps be very sensible to convene a culture and heritage summit during the summer, to bring together those organisations, including Glandŵr Cymru, who the Member rightly identifies as a lead partner in the Pontcysyllte world heritage site activity, and I think, in drawing together those various interests, we may be able to make progress.

Cytunaf yn llwyr â’r Aelod. Rwyf wedi bod yn awyddus i annog symud yn gyflym, ac yn ddynamig, i’r cyfeiriad a amlinellwyd ganddo. Yn sicr, hoffwn weld mwy o docynnau trwodd. Hoffwn weld mwy o gydweithio rhwng ac ymhlith y gwahanol sefydliadau sy’n ymwneud â’r sector diwylliant a threftadaeth yng ngogledd-ddwyrain diwydiannol Cymru. Ac oherwydd hynny, credaf efallai y byddai’n syniad da cynnull uwchgynhadledd diwylliant a threftadaeth yn ystod yr haf, i ddod â’r sefydliadau hynny ynghyd, gan gynnwys Glandŵr Cymru yr oedd yr Aelod yn gywir i nodi ei fod yn brif bartner yng ngweithgaredd safle treftadaeth y byd Pontcysyllte, a thrwy ddod â’r gwahanol fuddiannau hynny ynghyd, credaf ei bod yn bosibl y gallwn wneud cynnydd.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau i’r Ysgrifennydd Cabinet. Llefarydd Plaid Cymru, Adam Price.

Questions, now, from the party spokespeople to the Cabinet Secretary. The Plaid Cymru spokesperson, Adam Price.

Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, this week in a written reply to me, you accused the company behind the Circuit of Wales of,

many material gaps and inaccuracies in the information’

they have provided to you. Now, that’s a fairly extraordinary claim for anyone to make, let alone a Government, about a counterparty with which you are just weeks away from making a decision about a £425 million-project, which you’ve been discussing for over six years. Isn’t it the case, Cabinet Secretary, that it’s your Government that’s been inaccurate? You promised, at that dispatch box in February, a four to six-week process, which is the standard timeline for confirmatory due diligence. What you’ve done is conduct a forensic audit with the express purpose, it seems to me, of finding some excuse—any excuse at all—to justify saying ‘no’. And isn’t it also the case, Cabinet Secretary, that having first delayed the decision until after the May local elections, you’re now delaying it beyond 8 June? Not because of any gaps in information, but because you don’t want to be open and honest with the people of Blaenau Gwent, who you’ve strung along with false hope and empty promises for six years.

Diolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, yr wythnos hon mewn ateb ysgrifenedig i mi, fe gyhuddoch chi’r cwmni sy’n gyfrifol am Gylchffordd Cymru o

lawer o fylchau sylweddol a gwallau yn y wybodaeth

y maent wedi ei darparu i chi. Nawr, mae hynny’n gryn dipyn o honiad i unrhyw un ei wneud, heb sôn am Lywodraeth, am barti i gontract y byddwch, mewn ychydig wythnosau, yn gwneud penderfyniad gyda hwy ynglŷn â phrosiect £425 miliwn y buoch yn ei drafod ers dros chwe blynedd. Onid y gwirionedd, Ysgrifennydd y Cabinet, yw mai eich Llywodraeth chi sydd wedi bod yn wallus? Fe addawoch, wrth sefyll yn y fan honno ym mis Chwefror, broses rhwng pedair a chwe wythnos o hyd, sef yr amserlen safonol ar gyfer diwydrwydd dyladwy cadarnhaol. Yr hyn rydych wedi’i wneud yw cynnal archwiliad fforensig gyda’r bwriad penodol, ymddengys i mi, o ganfod rhyw esgus—unrhyw esgus o gwbl—i gyfiawnhau dweud ‘na’. Ac onid yw hefyd yn wir, Ysgrifennydd y Cabinet, ar ôl gohirio’r penderfyniad yn gyntaf tan ar ôl etholiadau lleol mis Mai, eich bod bellach yn ei ohirio tan ar ôl 8 Mehefin? Nid oherwydd unrhyw fylchau yn y wybodaeth, ond am nad ydych eisiau bod yn agored ac yn onest gyda phobl Blaenau Gwent, sydd wedi cael eu camarwain gennych gyda gobeithion ffug ac addewidion gwag ers chwe blynedd.

Not at all. The Member is completely and utterly wrong. He asked a series of questions; I gave a series of honest answers. Never before have I seen an opposition spokesperson criticise a Minister for giving honest answers. My duty is to ensure that projects that can create jobs, that are sustainable, get the support of this Government. My job is to make sure we invest our resources where there are employment opportunities. I am excited by this project, but I will not short-circuit the due diligence process, unlike the Member, who would have signed it off last year with, incidentally, another £18 million of public funding guarantees.

Dim o gwbl. Mae’r Aelod yn gyfan gwbl anghywir. Gofynnodd gyfres o gwestiynau; rhoddais gyfres o atebion gonest. Nid wyf erioed wedi gweld llefarydd yr wrthblaid yn beirniadu Gweinidog am roi atebion gonest. Fy nyletswydd yw sicrhau bod prosiectau a all greu swyddi, sy’n gynaliadwy, yn cael cymorth gan y Llywodraeth hon. Fy ngwaith yw gwneud yn siŵr ein bod yn buddsoddi ein hadnoddau lle ceir cyfleoedd cyflogaeth. Mae’r prosiect hwn yn fy nghyffroi, ond ni fyddaf yn osgoi proses diwydrwydd dyladwy, yn wahanol i’r Aelod, a fyddai wedi’i gymeradwyo y llynedd gyda £18 miliwn arall, gyda llaw, o warantau arian cyhoeddus.

You accuse the company of misleading you, and you say you give honest answers. Well, isn’t it the case that if anyone has been guilty of misleading people, it’s your Government? In the auditor general’s report, he refers to a press release that your Government issued on the FTR acquisition, which he says, in terms, was both incorrect and misleading. That’s the auditor general’s verdict, not mine, on this Government. Now, in your response to the auditor general’s report, you said that you were shocked and disappointed at its release during the pre-election period. Yet, isn’t it true, Cabinet Secretary, that the deputy permanent secretary was informed of the intention to publish on 10 March, almost six weeks before? As the auditor general has said in a letter to me, and I quote:

Although I can understand why the Cabinet Secretary has expressed disappointment regarding the timing of my report, I find it hard to understand how officers could express shock in this respect.’

You’re blaming the company, blaming the auditor general, blaming everyone else, but isn’t it true, Cabinet Secretary, that it’s you and your Government that are to blame for the fact that, here we are, six years on, still waiting for a decision?

Rydych yn cyhuddo’r cwmni o’ch camarwain, ac rydych yn dweud eich bod yn rhoi atebion gonest. Wel, onid y gwirionedd yw, os oes unrhyw un wedi bod yn camarwain pobl, mai eich Llywodraeth chi sy’n euog o hynny? Yn adroddiad yr archwilydd cyffredinol, cyfeiria at ddatganiad i’r wasg a gyhoeddwyd gan eich Llywodraeth mewn perthynas â chaffael FTR, gan ddweud yn blaen ei fod yn anghywir ac yn gamarweiniol. Barn yr archwilydd cyffredinol yw honno, nid fy un i, am y Llywodraeth hon. Nawr, yn eich ymateb i adroddiad yr archwilydd cyffredinol, dywedasoch eich bod yn synnu ac yn siomedig ei fod wedi ei ryddhau yn ystod y cyfnod cyn yr etholiad. Ond onid yw’n wir, Ysgrifennydd y Cabinet, fod y dirprwy ysgrifennydd parhaol wedi cael gwybod ynglŷn â’r bwriad i gyhoeddi ar 10 Mawrth, bron i chwe wythnos ynghynt? Fel y dywedodd yr archwilydd cyffredinol wrthyf mewn llythyr, ac rwy’n dyfynnu:

Er y gallaf ddeall pam fod Ysgrifennydd y Cabinet wedi mynegi siom ynglŷn ag amseriad fy adroddiad, rwy’n ei chael hi’n anodd deall sut y gall swyddogion fynegi syndod yn hyn o beth.

Rydych yn beio’r cwmni, yn beio’r archwilydd cyffredinol, yn beio pawb arall, ond onid yw’n wir, Ysgrifennydd y Cabinet, mai chi a’ch Llywodraeth sydd ar fai am y ffaith ein bod yma, chwe blynedd yn ddiweddarach, yn dal i aros am benderfyniad?

I’m astonished, again, that the Member used the term ‘misleading’. I am astonished—

Rwy’n synnu, unwaith eto, fod yr Aelod wedi defnyddio’r term ‘camarweiniol’. Rwy’n syfrdanu—

The auditor general used the term ‘misleading’.

Yr archwilydd cyffredinol a ddefnyddiodd y term ‘camarweiniol’.

In the context that he did. The Member should retract that, because what I stated in those written answers was true and factual—true and factual. And I say it again: my job is to ensure that projects that can gain Government support, that are proven to be sustainable and to create the jobs that they purport to be creating for the communities that they must serve—. My interest is with the people of Ebbw Vale; yours seems to be with political self-interest. There is a big difference—a big difference—between ambition and recklessness. I will not short-circuit the due diligence process. Where do you think the auditor general would have you, if you were to propose short-circuiting the due diligence process, if you were in my position? Do you think the auditor general would support you in that?

Yn y cyd-destun a wnaeth. Dylai’r Aelod dynnu hynny yn ôl, gan fod yr hyn a ddywedais yn yr atebion ysgrifenedig hynny yn wir ac yn ffeithiol—yn wir ac yn ffeithiol. A dywedaf eto: fy ngwaith yw sicrhau bod prosiectau a all ennyn cefnogaeth y Llywodraeth, sydd wedi profi eu bod yn gynaliadwy ac yn creu’r swyddi y maent yn honni eu bod yn eu creu ar gyfer y cymunedau y mae’n rhaid iddynt eu gwasanaethu—. Pobl Glynebwy sydd o ddiddordeb i mi; ymddengys mai hunan-les gwleidyddol sydd o ddiddordeb i chi. Mae gwahaniaeth mawr—gwahaniaeth mawr—rhwng uchelgais a byrbwylltra. Ni fyddaf yn osgoi’r broses ddiwydrwydd dyladwy. Beth y credwch y byddai’r archwilydd cyffredinol yn ei ddweud amdanoch pe baech yn argymell osgoi’r broses ddiwydrwydd dyladwy, pe baech yn fy lle i? A ydych yn credu y byddai’r archwilydd cyffredinol yn eich cefnogi yn hynny o beth?

Here we have a Cabinet Secretary who has delayed a decision not once but twice, beyond an election, for obvious reasons, and he accuses me of acting in self-interest. There’s a simple answer to the charge of prevarication that we make, and that’s to get on and make a decision. The Cabinet Secretary has said that he has now got all the information from the company that he requires and that he expects to receive the final due diligence reports very shortly. So, can he confirm there is now no impediment, no barrier, no excuse left that will prevent him from making a decision and an announcement before 8 June? Can I remind the Cabinet Secretary that Cabinet Office guidance on Westminster general elections states clearly that devolved functions should continue as normal? His predecessor, Edwina Hart, made a decision on the Circuit of Wales in the middle of the Assembly pre-election period. If she was honest enough to do so, then why should you and the First Minister be cowering behind this excuse of pre-election purdah instead of being honest with the people of Blaenau Gwent who put their trust in you?

Yma, mae gennym Ysgrifennydd y Cabinet sydd wedi gohirio penderfyniad, nid unwaith ond ddwywaith, tan ar ôl etholiad, am resymau amlwg, ac mae’n fy nghyhuddo i o weithredu er hunan-les. Mae ateb syml i’r cyhuddiad a wneir gennym ei fod yn osgoi gwneud penderfyniad, sef gwneud penderfyniad. Mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi dweud ei fod bellach wedi cael yr holl wybodaeth y mae ei hangen gan y cwmni a’i fod yn disgwyl cael yr adroddiadau diwydrwydd dyladwy terfynol cyn bo hir. Felly, a all gadarnhau nad oes unrhyw rwystr bellach, unrhyw atalfa, unrhyw esgus ar ôl a fydd yn ei atal rhag gwneud penderfyniad a chyhoeddiad cyn 8 Mehefin? A gaf fi atgoffa Ysgrifennydd y Cabinet fod canllawiau Swyddfa’r Cabinet ar etholiadau cyffredinol San Steffan yn datgan yn glir y dylai swyddogaethau datganoledig barhau yn ôl yr arfer? Gwnaeth ei ragflaenydd, Edwina Hart, benderfyniad ynglŷn â Chylchffordd Cymru yng nghanol y cyfnod cyn etholiad y Cynulliad. Os oedd hi’n ddigon gonest i wneud hynny, pam y dylech chi a’r Prif Weinidog guddio y tu ôl i’r esgus hwn ynglŷn â’r purdah cyn yr etholiad, yn hytrach na bod yn onest gyda phobl Blaenau Gwent sy’n ymddiried ynoch?

I should just suggest you keep digging yourself in, because what you’re essentially saying is that we should, again, ignore the due diligence process. The reason that there have been delays is because the information has not been fully populated in the data bank. That is the reason why. That is the reason why. Do not blame the Government for failing to provide the information that the developer is required to provide. We remain excited by this project—

Dylwn awgrymu eich bod yn parhau i balu twll i chi’ch hun, gan mai’r hyn a ddywedwch yn y bôn yw y dylem, unwaith eto, anwybyddu’r broses ddiwydrwydd dyladwy. Y rheswm dros yr oedi yw am nad yw’r wybodaeth wedi cael ei chynnwys yn llawn yn y banc data. Dyna’r rheswm pam. Dyna’r rheswm pam. Peidiwch â beio’r Llywodraeth am fethu darparu’r wybodaeth y mae’n ofynnol i’r datblygwr ei darparu. Rydym yn parhau i fod wedi’n cyffroi ynglŷn â’r prosiect hwn—

Ah; well, there we are. There we are, and there’s the point. You’re here to scrutinise me, but you don’t wish to listen. You just wish to give lectures about how to dodge due diligence. That is not your role. [Interruption.] That is not your role. [Interruption.] Your role is to ensure that you scrutinise—[Interruption.]—the information that is presented to you, but you don’t wish to do that. [Interruption.] You don’t wish to do that. What you wish to do—

A; wel, dyna ni. Dyna ni, a dyna’r pwynt. Rydych yma i graffu arnaf, ond nid ydych am wrando. Rydych ond eisiau rhoi pregeth ar sut i osgoi diwydrwydd dyladwy. Nid dyna eich rôl. [Torri ar draws.] Nid dyna eich rôl. [Torri ar draws.] Eich rôl yw sicrhau eich bod yn craffu—[Torri ar draws.]—ar y wybodaeth a gyflwynir i chi, ond nid ydych yn dymuno gwneud hynny. [Torri ar draws.] Nid ydych yn dymuno gwneud hynny. Yr hyn rydych yn dymuno’i wneud—

Can we hear the Cabinet Secretary’s reply, please?

A gawn ni glywed ateb Ysgrifennydd y Cabinet, os gwelwch yn dda?

Thank you, Presiding Officer. What you do is you wish to butterfly-move from one policy and project decision to another. For example, how would a £12 billion world expo help the people in the Valleys if it were to be based in Cardiff? That was another of your suggestions. It presumably would come with a huge debt burden—[Interruption.] There are many—[Interruption.] I think you’ve amounted to £1 billion of debt per month since this Assembly was elected. That is not responsible; that is reckless. That is not ambitious; it’s delusional. Our job is to create—[Interruption.] Our job is to create lasting work for all people in Wales, and right now we are doing that. We have record employment in Wales as a result of this Government—our interventions, our investments. We now have low unemployment that is below a level the previous Governments at Westminster could ever have dreamed of, as a result of our interventions and our investment. Our job now is to tackle those structural problems within the Welsh economy that have deprived too many people of work for too long, but we will do it by making sure that our investments go into work that is sustainable. I will not dodge any due diligence process in ensuring that taxpayers’ money is invested in the right and proper way on behalf of the people of Wales.

Diolch, Llywydd. Yr hyn a wnewch yw eich bod yn dymuno neidio o un polisi a phenderfyniad prosiect i’r llall. Er enghraifft, sut y byddai expo byd £12 biliwn yn helpu pobl y Cymoedd pe bai’n cael ei leoli yng Nghaerdydd? Dyna un arall o’ch awgrymiadau. Yn ôl pob tebyg, byddai’n dod law yn llaw â baich dyled enfawr—[Torri ar draws.] Mae llawer—[Torri ar draws.] Credaf eich bod wedi dod i gyfanswm o £1 biliwn y mis o ddyled ers ethol y Cynulliad hwn. Nid yw hynny’n gyfrifol; mae hynny’n fyrbwyll. Nid yw’n uchelgeisiol; mae’n rhithiol. Ein cyfrifoldeb yw creu—[Torri ar draws.] Ein cyfrifoldeb yw creu gwaith parhaol ar gyfer holl bobl Cymru, ac rydym yn gwneud hynny ar hyn o bryd. Mae gennym y lefelau cyflogaeth uchaf erioed yng Nghymru o ganlyniad i’r Llywodraeth hon—ein hymyriadau, ein buddsoddiadau. Erbyn hyn, mae gennym ddiweithdra isel ar lefel is nag y gallai’r Llywodraethau blaenorol yn San Steffan byth fod wedi breuddwydio amdani, o ganlyniad i’n hymyriadau a’n buddsoddiadau. Ein cyfrifoldeb bellach yw mynd i’r afael â’r problemau strwythurol yn economi Cymru sydd wedi atal gormod o bobl rhag gweithio am gyfnod rhy hir, ond byddwn yn ei wneud drwy sicrhau y byddwn yn buddsoddi mewn gwaith sy’n gynaliadwy. Ni fyddaf yn osgoi unrhyw broses ddiwydrwydd dyladwy wrth sicrhau bod arian trethdalwyr yn cael ei fuddsoddi yn y ffordd gywir a phriodol ar ran pobl Cymru.

Llefarydd y Ceidwadwyr, Russell George.

Welsh Conservative spokesperson, Russell George.

Diolch, Presiding Officer. Keeping on the theme of supporting the Welsh economy—[Interruption.]—I’m sure that you will welcome Theresa May’s pledge to—[Interruption.]

Diolch, Llywydd. Gan aros ar thema cefnogi economi Cymru—[Torri ar draws.]—Rwy’n siŵr y byddwch yn croesawu addewid Theresa May i—[Torri ar draws.]

Can we move on to the next question? Russell George.

A gawn ni symud ymlaen at y cwestiwn nesaf? Russell George.

Thank you, Presiding Officer. Cabinet Secretary, I’m sure you will welcome Theresa May’s pledge to abolish the Severn bridge tolls once ownership has transferred to Highways England next year, bringing, of course, at least £100 million to the Welsh economy per year—a far more immediate time frame than the one—perhaps Joyce Watson will listen to this—in Labour’s manifesto, which merely promises:

We will work with the Welsh Government to scrap the tolls on the Severn Bridge.’

Given that a Conservative Government on 8 June would open up Wales to even more economic prosperity, when will the M4 relief road get started to support the significant increase in traffic this will bring?

Diolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n siŵr y byddwch yn croesawu addewid Theresa May i gael gwared ar dollau pont Hafren ar ôl i’r berchnogaeth gael ei throsglwyddo i Highways England y flwyddyn nesaf, gan ddod ag o leiaf £100 miliwn, wrth gwrs, i economi Cymru bob blwyddyn—amserlen fwy uniongyrchol o lawer na’r un—efallai y gwnaiff Joyce Watson wrando ar hyn—ym maniffesto’r Blaid Lafur, sydd ond yn addo:

Byddwn yn gweithio gyda Llywodraeth Cymru i gael gwared ar y tollau ar Bont Hafren.

O gofio y byddai Llywodraeth Geidwadol ar 8 Mehefin yn agor Cymru i fwy byth o ffyniant economaidd, pa bryd y bydd y gwaith ar ffordd liniaru’r M4 yn dechrau er mwyn cefnogi’r cynnydd sylweddol yn y traffig a ddaw yn ei sgil?

Can I thank the Member for his questions? I’m delighted by the u-turn approach of the Conservatives at Westminster. Nonetheless, I do welcome their move in the direction that the First Minister, Carwyn Jones, has given a very clear and strong direction on. I am confident that the local public inquiry is proceeding to the time frame that was outlined. Subsequent to the outcome of the public local inquiry, a decision will be made, and I’ve outlined how I envisage and intend to ensure that work is carried out subject to the outcome of that inquiry without delay.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiynau? Rwyf wrth fy modd gydag ymagwedd dro pedol y Ceidwadwyr yn San Steffan. Serch hynny, croesawaf y ffaith eu bod yn symud i’r cyfeiriad y mae’r Prif Weinidog, Carwyn Jones, wedi rhoi cyfarwyddyd clir a chadarn iawn yn ei gylch. Rwy’n hyderus fod yr ymchwiliad cyhoeddus lleol yn mynd rhagddo yn unol â’r amserlen a amlinellwyd. Yn dilyn canlyniad yr ymchwiliad cyhoeddus lleol, bydd penderfyniad yn cael ei wneud, ac rwyf wedi amlinellu sut rwy’n rhagweld ac yn bwriadu sicrhau y gwneir gwaith yn amodol ar ganlyniad yr ymchwiliad hwnnw a heb unrhyw oedi.

Well, of course, you’ll be aware there’s no u-turn on these benches. We’ve been very supportive of scrapping the Severn bridge tolls for some time. I can hear Joyce Watson shouting in the back row, ‘Where’s the money going to come from?’ I’ll perhaps answer that as well, Cabinet Secretary. The UK Government has provided substantial funding to boost the Welsh economy, from investing £1.2 billion in the Cardiff capital region, to a £400 million increase to capital budgets, as announced in the autumn statement, on top of the £500 million the Welsh Government will be able to borrow to invest from 2018.

Yet the creation of the national infrastructure commission, which will oversee the numerous infrastructure projects that we need in Wales, has been delayed until the end of this year. You will be aware, of course, of the economy and infrastructure committee’s recommendation in March, yet you didn’t accept the recommendation to establish it as a non-statutory body, with the presumption that legislation would follow, which I think was disappointing to committee members and many others. Do we take it that this will mean that the infrastructure commission will not be a permanent fixture in Wales?

Wel, wrth gwrs, fe fyddwch yn gwybod nad oes unrhyw dro pedol ar y meinciau hyn. Rydym wedi bod yn gefnogol iawn i’r syniad o gael gwared ar dollau pont Hafren ers peth amser. Gallaf glywed Joyce Watson yn gweiddi o’r rhes gefn, ‘O ble fydd yr arian hwnnw’n dod?’ Efallai y gallaf ateb hynny hefyd, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae Llywodraeth y DU wedi darparu cyllid sylweddol i hybu economi Cymru, o’r buddsoddiad o £1.2 biliwn ym mhrifddinas-ranbarth Caerdydd, i gynnydd o £400 miliwn yn y cyllidebau cyfalaf, fel y cyhoeddwyd yn natganiad yr hydref, yn ychwanegol at y £500 miliwn y bydd modd i Lywodraeth Cymru ei fenthyg er mwyn ei fuddsoddi o 2018 ymlaen.

Fodd bynnag, mae’r broses o greu comisiwn seilwaith cenedlaethol, a fydd yn goruchwylio’r prosiectau seilwaith niferus sydd eu hangen arnom yng Nghymru, wedi’i gohirio tan ddiwedd y flwyddyn hon. Fe fyddwch yn gwybod, wrth gwrs, am argymhelliad pwyllgor yr economi a’r seilwaith ym mis Mawrth, ac eto ni dderbyniwyd yr argymhelliad gennych i’w sefydlu fel corff anstatudol, gyda’r rhagdybiaeth y byddai deddfwriaeth yn dilyn, a chredaf fod hynny wedi bod yn siom i aelodau’r pwyllgor a llawer o bobl eraill. A ddylem gymryd y bydd hyn yn golygu na fydd y comisiwn seilwaith yn aros ar sail barhaol yng Nghymru?

No, we shouldn’t. The national infrastructure commission, the proposals for how it will be composed and the membership it will comprise has been clearly outlined. It’s our intention to ensure that there is, before the end of this Assembly term, an evaluation of the effectiveness of the commission, based on models that have operated elsewhere. We believe that it will be a very effective means of providing expert advice. I think it’s fair to say that one essential element of the work of the national infrastructure commission of Wales will be how it interacts with the UK commission, given the significance of many major infrastructure projects on both sides of the border, not least rail, in the coming 10 to 20 years. It’s my belief that, in terms of the presumption to put it on a statutory footing, we need to ensure that we first of all evaluate the effectiveness of the national infrastructure commission before we proceed with any further developments regarding its composition or how it stands.

Na ddylem. Mae’r comisiwn seilwaith cenedlaethol, yr argymhellion ar gyfer sut y caiff ei gyfansoddi a’i aelodaeth wedi’u hamlinellu’n glir. Ein bwriad yw sicrhau y ceir gwerthusiad, cyn diwedd tymor y Cynulliad hwn, o effeithiolrwydd y comisiwn, yn seiliedig ar fodelau a roddwyd ar waith mewn mannau eraill. Credwn y bydd yn ffordd effeithiol iawn o roi cyngor arbenigol. Credaf ei bod yn deg dweud mai un elfen hanfodol o waith comisiwn seilwaith cenedlaethol Cymru fydd y modd y bydd yn rhyngweithio â chomisiwn y DU, o ystyried arwyddocâd nifer o brosiectau seilwaith mawr ar y ddwy ochr i’r ffin, yn enwedig rheilffyrdd, dros y 10 i 20 mlynedd nesaf. O ran y rhagdybiaeth i’w roi ar sail statudol, credaf fod angen i ni sicrhau ein bod, yn gyntaf oll, yn gwerthuso effeithiolrwydd y comisiwn seilwaith cenedlaethol cyn i ni fwrw ymlaen ag unrhyw ddatblygiadau pellach mewn perthynas â’i gyfansoddiad neu sut y mae’n gweithio.

Along with the substantial investment for infrastructure, the UK Government’s industrial strategy has provided key opportunities for regional economies. I note the Welsh Government has responded to the industrial strategy consultation, and so have the Welsh Conservatives. Can you commit to publishing your consultation response to Assembly Members immediately, and if not, why not?

Ynghyd â’r buddsoddiad sylweddol mewn seilwaith, mae strategaeth ddiwydiannol Llywodraeth y DU wedi darparu cyfleoedd allweddol ar gyfer economïau rhanbarthol. Nodaf fod Llywodraeth Cymru, yn ogystal â’r Ceidwadwyr Cymreig, wedi ymateb i’r ymgynghoriad ar y strategaeth ddiwydiannol. A wnewch chi ymrwymo i gyhoeddi eich ymateb i’r ymgynghoriad i Aelodau’r Cynulliad ar unwaith, ac os na wnewch, pam hynny?

This is something that I’m quite happy to do. I’ve said previously that I believe that the UK industrial strategy offers us opportunities in terms of where we can work together on regional economies and developing more place-based interventions. I think there are great opportunities likewise in terms of the sector deals, but what will be essential in the determination of the success or failure when the strategy is actually deployed as a set of actions is whether it’s backed up with the appropriate and necessary resource, not just across England, but also across the whole of the UK, including Wales. For that reason, I’m determined, if that strategy goes ahead—and of course it is dependent on the outcome of the UK general election—but if that strategy goes ahead then it’s essential that Wales benefits from its fair share of funding, especially with regard to research development and innovation.

Mae hyn yn rhywbeth rwy’n fwy na pharod i’w wneud. Rwyf wedi dweud eisoes fy mod o’r farn fod strategaeth ddiwydiannol y DU yn cynnig cyfleoedd ni o ran ble y gallwn weithio gyda’n gilydd mewn perthynas ag economïau rhanbarthol a datblygu mwy o ymyriadau sy’n seiliedig ar le. Credaf fod cyfleoedd gwych, yn yr un modd, mewn perthynas â’r cytundebau sector, ond yr hyn a fydd yn hanfodol wrth bennu llwyddiant neu fethiant, pan gaiff y strategaeth ei rhoi ar waith fel set o gamau gweithredu, yw i ba raddau y caiff ei chefnogi gan yr adnoddau priodol ac angenrheidiol, nid yn unig ledled Lloegr, ond ledled y DU gyfan, gan gynnwys Cymru. Am y rheswm hwnnw, rwy’n benderfynol, os aiff y strategaeth honno yn ei blaen—ac wrth gwrs, mae’n dibynnu ar ganlyniad etholiad cyffredinol y DU—ond os aiff y strategaeth honno yn ei blaen, mae’n hanfodol fod Cymru’n elwa o’i chyfran deg o gyllid, yn enwedig mewn perthynas â datblygu ymchwil ac arloesi.

Llefarydd UKIP, David Rowlands.

UKIP spokesperson, David Rowlands.

Diolch, Llywydd. Could the Cabinet Secretary update us on the Heads of the Valleys road improvement scheme and the expected finishing date for the Clydach gorge section?

Diolch, Llywydd. A all Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf inni ynglŷn â’r cynllun i wella ffordd Blaenau’r Cymoedd a’r dyddiad y mae disgwyl i ran ceunant Clydach gael ei gwblhau?

I’d be more than happy to update Members on the Heads of the Valleys dualling scheme. It’s a scheme that we’re immensely proud of in Government. I believe it was my colleague Carl Sargeant who initiated the scheme after a previous transport or economic development Minister from a different party, I believe, delayed it. So, I’ll be more than happy to update Members on the progress of this hugely important piece of infrastructure for the Heads of the Valleys.

Rwy’n fwy na pharod i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau am y cynllun i ddeuoli ffordd Blaenau’r Cymoedd. Mae’n gynllun rydym yn hynod falch ohono yn y Llywodraeth. Credaf mai fy nghyd-Aelod Carl Sargeant a roddodd y cynllun ar waith ar ôl i Weinidog trafnidiaeth neu ddatblygiad economaidd blaenorol o blaid wahanol ei ohirio, rwy’n credu. Felly, byddaf yn fwy na pharod i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau ynglŷn â chynnydd mewn perthynas â’r darn hynod bwysig hwn o seilwaith ar gyfer ffordd Blaenau’r Cymoedd.

Thank you, Cabinet Secretary, for that answer. I asked the question, Cabinet Secretary, because I was wondering if it will be finished in time for the Circuit of Wales project.

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Gofynnais y cwestiwn, Ysgrifennydd y Cabinet, gan fy mod yn meddwl tybed a fydd yn barod mewn pryd ar gyfer prosiect Cylchffordd Cymru.

That all depends on the delivery period of the Circuit of Wales. But the delivery period of the Heads of the Valleys road is progressing well, and there have been no major significant delays in recent weeks. I will update Members with detail about when it aims to be completed by.

Mae hynny’n dibynnu’n llwyr ar gyfnod cyflenwi Cylchffordd Cymru. Ond mae cyfnod cyflenwi ffordd Blaenau’r Cymoedd yn mynd rhagddo’n dda, ac ni fu unrhyw oedi sylweddol o bwys dros yr wythnosau diwethaf. Byddaf yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau gyda manylion ynglŷn â phryd y bwriedir i’r gwaith gael ei gwblhau.

Thank you, Cabinet Secretary. Can I move on to another matter? As the Cabinet Secretary is aware, Blaenavon is a world heritage site with many thousands of visitors each year enjoying not only the restored ironworks, but also Big Pit and Blaenavon railway. However, this does not seem to be having the desired effect on the town itself, with many shops on the high street closed. Does the Welsh Government have any plans to improve the connectivity of the attractions of the town to the town itself?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. A gaf fi symud ymlaen at fater arall? Fel y gŵyr Ysgrifennydd y Cabinet, mae Blaenafon yn safle treftadaeth y byd gyda miloedd o ymwelwyr bob blwyddyn yn mwynhau nid yn unig y gweithfeydd haearn adferedig, ond Big Pit hefyd, a rheilffordd Blaenafon. Fodd bynnag, ymddengys nad yw hyn yn cael yr effaith a ddymunir ar y dref ei hun, gyda llawer o siopau’r stryd fawr wedi cau. A oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw gynlluniau i wella cysylltedd rhwng atyniadau’r dref a’r dref ei hun?

The Member raises a very good point that’s relevant, actually, to many more communities that have important heritage sites on their doorstep. As a consequence of the work that’s been taking place via the steering group looking into the Historic Wales policy pledge, there will now be far closer interaction between those who manage Big Pit and the Blaenavon ironworks. I think as a consequence of that, there will be a greater focus on accessibility and outreach programmes. If they are able to work in tandem together, to pool resources—that are very limited, granted—I do believe that there will be opportunities to better advertise those wonderful assets to people who live in the immediate area, but also to enable better transport links and accessibility to both sites. I think the potential for joint ticketing across the region is enormous, so that more people can access more heritage sites, more of the time.

Mae’r Aelod yn gwneud pwynt da iawn, sy’n berthnasol, mewn gwirionedd, i lawer o gymunedau eraill sydd â safleoedd treftadaeth pwysig ar garreg eu drws. O ganlyniad i’r gwaith a fu’n mynd rhagddo wrth i’r grŵp llywio edrych ar addewid polisi Cymru Hanesyddol, bydd rhyngweithio llawer agosach bellach rhwng y rhai sy’n rheoli Big Pit a gweithfeydd haearn Blaenafon. Credaf, o ganlyniad i hynny, y bydd mwy o ffocws ar raglenni hygyrchedd ac allgymorth. Os gallant weithio ar y cyd gyda’i gilydd, a rhannu adnoddau—sy’n brin iawn, rwy’n cyfaddef—credaf y bydd cyfleoedd i hysbysebu’r asedau bendigedig hynny’n well i’r bobl sy’n byw yn yr ardal gyfagos, ond hefyd i alluogi gwell cysylltiadau trafnidiaeth a hygyrchedd ar gyfer y ddau safle. Credaf fod cryn botensial ar gyfer tocynnau ar y cyd ar draws y rhanbarth, fel y gall mwy o bobl gael mynediad i fwy o safleoedd treftadaeth yn fwy aml.

Tynnwyd cwestiwn 3 [OAQ(5)0170(EI)] yn ôl.

Question 3 [OAQ(5)0170(EI)] has been withdrawn.

Lleddfu Tagfeydd i’r Dwyrain o Gaerdydd

Relieving Congestion to the East of Cardiff

4. Pa gynlluniau sydd gan Trafnidiaeth Cymru ar gyfer lleddfu tagfeydd i’r dwyrain o Gaerdydd? OAQ(5)0159(EI)

4. What plans does Transport for Wales have for relieving congestion to the east of Cardiff? OAQ(5)0159(EI)

Transport for Wales provides support and advice to advance the Welsh Government’s vision for delivering a transformational integrated transport system in Wales, providing high-quality, safe, affordable and sustainable transport for all.

Mae Trafnidiaeth Cymru yn darparu cymorth a chyngor i ddatblygu gweledigaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer darparu system drafnidiaeth integredig drawsffurfiol yng Nghymru, gan ddarparu trafnidiaeth ddiogel, fforddiadwy, cynaliadwy ac o safon uchel i bawb.

Well, we can certainly agree on that. But it’s now five years since Mark Barry’s report ‘A Metro for Wales’ Capital City Region’ and two years since the Cardiff capital region board agreed we needed an integrated transport system as a catalyst for economic change. Meanwhile, more and more people are piling in to Cardiff and Newport by car and massively increasing the congestion and the air pollution problem. The map of possible metro stations seems to have no more status than a piece of artwork. I just wondered if the Cabinet Secretary can tell us when the people of Cardiff and Newport are going to be able to shape the new metro map to deliver that modal shift that everybody seems to recognise is needed.

Wel, yn sicr, gallwn gytuno ar hynny. Ond mae pum mlynedd bellach ers adroddiad Mark Barry, ‘A Metro for Wales’ Capital City Region’, a dwy flynedd ers i fwrdd prifddinas-ranbarth Caerdydd gytuno bod angen system drafnidiaeth integredig arnom fel catalydd ar gyfer newid economaidd. Yn y cyfamser, mae mwy a mwy o bobl yn tyrru i Gaerdydd a Chasnewydd mewn ceir ac yn cynyddu tagfeydd a phroblem llygredd awyr yn sylweddol. Ymddengys nad oes gan y map o orsafoedd metro posibl fwy statws na darn o waith celf. Tybed a all Ysgrifennydd y Cabinet ddweud wrthym pryd y gall pobl Caerdydd a Chasnewydd siapio’r map metro newydd er mwyn darparu’r newid moddol y mae pawb i’w gweld yn cydnabod bod ei angen.

As has been regularly said, the metro is a dynamic piece of work with a timetable that we are sticking to and, by 2023, services will be begin. I’m pleased that recently we were able to give details of two stations to the east of Cardiff that will be taken forward with a view of securing the appropriate funding to upgrade them, those being Llanwern and St Mellons, but I’m also pleased to have recently met recently with incredible volunteers at Magor station who would like to see their particular facility upgraded and modernised as well. I recently wrote to that group and to Members with an update on how we will be supporting that particular community.

I think it’s essential that, as we develop metro phase 3—and right now we’re in phase 2, where we are procuring the operator and development partner—but in phase 3 we will see future rail extensions and further bus integration across the metro map area. I think it’s essential that we deliver a wide range of benefits by engaging with people across communities to determine where investment needs to go, and how that investment can link up to other forms of travel, primarily active travel, so that people can get to and from metro services on foot, or on bike.

Fel y dywedwyd yn rheolaidd, mae’r metro yn waith dynamig gydag amserlen rydym yn glynu wrthi, ac erbyn 2023, bydd y gwasanaethau yn cychwyn. Rwy’n falch ein bod yn ddiweddar wedi gallu rhoi manylion ynglŷn â dwy orsaf i’r dwyrain o Gaerdydd a fydd yn cael eu datblygu gyda’r bwriad o sicrhau’r cyllid priodol i’w huwchraddio, sef Llan-wern a Llaneirwg, ond roeddwn hefyd yn falch o gyfarfod yn ddiweddar â gwirfoddolwyr anhygoel yng ngorsaf Magwyr sy’n awyddus i weld eu cyfleuster penodol yn cael ei uwchraddio a’i foderneiddio hefyd. Yn ddiweddar, ysgrifennais at y grŵp hwnnw a’r Aelodau yn rhoi’r newyddion diweddaraf ynglŷn â sut y byddwn yn cefnogi’r gymuned benodol honno.

Credaf ei bod yn hanfodol, wrth i ni ddatblygu cam 3 y metro—ac rydym ar gam 2 ar hyn o bryd, lle rydym yn y broses o gaffael gweithredwr a phartner datblygu—ond yng ngham 3 byddwn yn gweld estyniadau i’r rheilffyrdd yn y dyfodol a rhagor o integreiddio bysiau ar draws ardal map y metro. Credaf ei bod yn hanfodol ein bod yn darparu amrywiaeth eang o fanteision drwy ymgysylltu â phobl ar draws y cymunedau i bennu lle mae angen buddsoddi, a sut y gall y buddsoddiad hwnnw gysylltu â mathau eraill o deithio, teithio llesol yn bennaf, fel y gall pobl gyrraedd a gadael gwasanaethau metro ar droed, neu ar feic.

Cabinet Secretary, a recent survey by INRIX Roadway Analytics found that business in Cardiff was particularly badly impacted by congestion. I think we think we need to take these UK-wide surveys very seriously. Now, one way of relieving traffic at peak times is to invest in a Cardiff parkway railway station at St Mellons, and associated park-and-ride facilities. I think your decision to examine the feasibility of this station was widely welcomed. I wonder how far advanced your scrutiny is now.

Ysgrifennydd y Cabinet, canfu arolwg diweddar gan INRIX Roadway Analytics fod busnes yng Nghaerdydd yn cael ei effeithio’n arbennig o wael gan dagfeydd. Credaf fod angen inni fod o ddifrif ynglŷn â’r arolygon hyn ar lefel y DU. Nawr, un ffordd o leddfu traffig ar adegau prysur yw buddsoddi mewn gorsaf drenau parcffordd Caerdydd yn Llaneirwg, a chyfleusterau parcio a theithio cysylltiedig. Credaf fod eich penderfyniad i archwilio dichonoldeb yr orsaf hon wedi cael ei groesawu gan lawer. Tybed lle mae’r gwaith craffu arni erbyn hyn.

I will provide information in writing to Members on the stages at which all of the projects that we’re now taking forward are currently at. Certainly, with St Mellons, the creation of a significant park-and-ride facility will reduce congestion into Cardiff city centre, but it will also ensure that businesses can continue to grow, against a fiercely competitive environment just across the border.

We know that, between congestion on the M4 and the existence of tolls at the Severn bridge, there are significant factors working against our interests in driving economic growth. We wish to remove both of those. I’m pleased that political parties in London have now recognised the need to remove the Severn bridge tolls.

It’s now essential that we resolve the congestion problems on the M4. But that won’t just be delivered via an M4 relief road—it does require considerable investment in the infrastructure that will enable people to take public transport and indeed participate in active travel into and around the city centre.

Byddaf yn darparu gwybodaeth ysgrifenedig i’r Aelodau ynglŷn â chynnydd y camau ar bob un o’r prosiectau sydd ar waith gennym ar hyn o bryd. Yn sicr, gyda Llaneirwg, bydd creu cyfleuster parcio a theithio sylweddol yn lleihau tagfeydd i mewn i ganol dinas Caerdydd, ond bydd hefyd yn sicrhau y gall busnesau barhau i dyfu, mewn amgylchedd cystadleuol iawn dros y ffin.

Gwyddom, rhwng tagfeydd ar yr M4 a bodolaeth tollau ar bont Hafren, fod ffactorau arwyddocaol yn gweithio yn erbyn ein buddiannau wrth hybu twf economaidd. Rydym yn dymuno cael gwared ar y ddau fater hwnnw. Rwy’n falch fod y pleidiau gwleidyddol yn Llundain bellach wedi cydnabod yr angen i gael gwared ar dollau pont Hafren.

Mae’n hanfodol bellach ein bod yn datrys problemau tagfeydd yr M4. Ond ni fydd hynny’n digwydd drwy ffordd liniaru’r M4 yn unig—mae angen cryn fuddsoddiad yn y seilwaith a fydd yn galluogi pobl i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus, ac yn wir, i ymgymryd â theithio llesol i mewn i ganol y ddinas ac o’i amgylch.

Band Eang Cyflym Iawn

Superfast Broadband

5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am ddarpariaeth band eang cyflym iawn yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? OAQ(5)0164(EI)

5. Will the Cabinet Secretary make a statement on superfast broadband provision in Mid and West Wales? OAQ(5)0164(EI)

To date, the Superfast Cymru project has invested over £48.6 million in providing 171,498 homes and businesses in Mid and West Wales with access to superfast broadband connectivity, delivering average speeds of over 73 Mbps.

Hyd yn hyn, mae prosiect Cyflymu Cymru wedi buddsoddi dros £48.6 miliwn yn darparu mynediad i 171,498 o gartrefi a busnesau yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru at gysylltedd band eang cyflym iawn, gan ddarparu cyflymder cyfartalog o dros 73 Mbps.

I thank the Minister for that and I acknowledge the role that she’s played in rolling out this programme and improving the accessibility to broadband throughout Mid and West Wales, but she will be aware that we’ve still got quite a way to go. I spend quite a lot of time in the car traversing the region and we go in and out of signal so it’s very, very difficult to do any business by e-mail for any great length of time, and I still have constituents who complain that they’re being messed about by the providers who are installing the service—like one from Llansadwrn in Carmarthenshire, who writes to say that he’s had his date of installation of superfast broadband revised back. The first installation date was summer 2016, then revised to March 2017, then to July 2017. Another one, who says that it’s always ‘two months away’ whenever she’s given the date and then that’s revised to a further two months away. So, I wonder if the Minister can give any hope to my constituents who are writing to me in these terms that there will be some significant further improvement soon.

Diolch i’r Gweinidog am hynny, ac rwy’n cydnabod y rhan y mae hi wedi’i chwarae yn cyflwyno’r rhaglen hon a gwella mynediad at fand eang ledled Canolbarth a Gorllewin Cymru, ond fe fydd yn gwybod bod llawer gennym i’w wneud eto. Rwy’n treulio cryn dipyn o amser yn y car yn croesi’r rhanbarth ac rydym yn colli signal ar brydiau felly mae’n anodd iawn gwneud unrhyw fusnes dros e-bost am unrhyw hyd o amser, ac mae gennyf etholwyr sy’n dal i gwyno eu bod yn cael eu trin yn wael gan y darparwyr sy’n gosod y gwasanaeth—fel un o Lansadwrn yn Sir Gaerfyrddin, sy’n ysgrifennu i ddweud bod ei ddyddiad ar gyfer gosod band eang cyflym iawn wedi cael ei ohirio. Y dyddiad gosod cyntaf oedd haf 2016, a gohiriwyd hynny tan fis Mawrth 2017 ac yna tan fis Gorffennaf 2017. Mae un arall yn dweud bod y dyddiad bob amser ‘ddau fis i ffwrdd’, pryd bynnag y caiff y dyddiad, ac mae hwnnw wedyn yn newid i ddau fis arall i ffwrdd. Felly, tybed a all y Gweinidog roi unrhyw obaith i fy etholwyr sy’n ysgrifennu ataf ynglŷn â hyn y ceir gwelliant pellach o sylwedd cyn bo hir.

I acknowledge the issue around the moving timescales, which we’ve discussed many times in this Chamber, and we have worked very hard with BT to make them give much more realistic time frames. Sometimes, it’s just not possible for them to understand what the engineering difficulties might be on the ground, but we have a very regular meeting with them where I go through evidence provided by Assembly Members such as yourself, to say, ‘Can we improve this communication system?’ Whilst it’s very frustrating for those individuals who are still in that situation, the incidence has dropped off very significantly since we’ve been working very hard to do that, though I acknowledge the frustration for those who are caught in that.

We have done extremely well in terms of coverage. At the moment, we’ve got 80 per cent completion in Pembrokeshire, 75 per cent completion in Carmarthenshire, 63 per cent completion in Ceredigion, and Powys is over 71 per cent complete. Those figures will improve as we go towards the end of the project. So, just to reiterate, the Superfast Cymru project will end in June. All the work that will be done under the project must have commenced by June—it will be complete by December.

Very shortly, in June, I will be making some announcements about the future programme to get to the remaining numbers of people. We are looking at an enormous number of innovative ways of getting the last few per cent up into superfast speeds. We’ll be investing in excess of £80 million in doing that. That’s dependent on what the clawback is on the current contract. So, as usual, I encourage all AMs to make sure that, where superfast is available, people are buying the service, because, obviously, for everything over 21 per cent take-up we get a gain share for that and that enables us to invest that money further in improvement.

You did also mention mobile phone connectivity. It’s true that the technologies are merging to the point where they appear to be one and the same thing, but unfortunately they are not. We don’t have mobile phone technology devolved in Wales—I wish we did—but we are working very hard with the mobile phone operators on a series of measures that will help improve connectivity, and I will also be making a statement about the number of roundtables we’re having on improving that connectivity. We are acutely aware of it.

The last thing to say on this is that we will be looking to see what we can do about the roll-out of fifth generation, so that people don’t have to climb up the steps—they can leap from where they are now up into the best possible provision. That’s an ongoing conversation with all of the mobile phone operators as well.

Rwy’n cydnabod y broblem o ran amserlenni’n symud, ac rydym wedi trafod hynny sawl gwaith yn y Siambr hon, ac rydym wedi gweithio’n galed iawn gyda BT i sicrhau eu bod yn rhoi amserlenni llawer mwy realistig. Weithiau, nid yw’n bosibl iddynt ddeall yr anawsterau peirianyddol posibl ar lawr gwlad, ond rydym yn cael cyfarfodydd rheolaidd iawn â hwy, lle byddaf yn mynd drwy’r dystiolaeth a ddarparwyd gan Aelodau’r Cynulliad, fel chi, ac yn gofyn, ‘A allwn wella’r system gyfathrebu hon?’ Er ei bod yn rhwystredig iawn i’r unigolion sy’n dal yn y sefyllfa hon, mae nifer yr achosion wedi gostwng yn sylweddol ers i ni ddechrau gweithio’n galed iawn i wneud hynny, er fy mod yn cydnabod rhwystredigaeth y bobl sydd yn y sefyllfa honno.

Rydym wedi gwneud yn arbennig o dda o ran cyrhaeddiad. Ar hyn o bryd, mae gennym gyfraddau cwblhau o 80 y cant yn Sir Benfro, 75 y cant yn Sir Gaerfyrddin, 63 y cant yng Ngheredigion, a dros 71 y cant ym Mhowys. Bydd y ffigurau hynny’n gwella wrth i ni agosáu at ddiwedd y prosiect. Felly, i ailadrodd, bydd prosiect Cyflymu Cymru yn dod i ben ym mis Mehefin. Mae’n rhaid i’r holl waith a fydd yn cael ei wneud yn rhan o’r prosiect fod wedi dechrau erbyn mis Mehefin—bydd wedi’i gwblhau erbyn mis Rhagfyr.

Cyn bo hir, ym mis Mehefin, byddaf yn gwneud rhai cyhoeddiadau ynglŷn â’r rhaglen yn y dyfodol i gyrraedd y bobl sy’n weddill. Rydym yn edrych ar nifer enfawr o ffyrdd arloesol i sicrhau cyflymderau cyflym iawn ar gyfer yr ychydig ganrannau sydd ar ôl. Byddwn yn buddsoddi dros £80 miliwn er mwyn gwneud hynny. Mae hynny’n dibynnu ar faint o adfachu a geir ar y contract presennol. Felly, fel arfer, rwy’n annog pob AC i sicrhau, lle mae band eang cyflym iawn ar gael, fod pobl yn prynu’r gwasanaeth, oherwydd yn amlwg, rydym yn cael cyfran o’r budd ar bopeth dros 21 y cant o ddefnydd, ac mae hynny’n ein galluogi i fuddsoddi’r arian hwnnw mewn gwelliannau pellach.

Fe sonioch hefyd am gysylltedd ffonau symudol. Mae’n wir fod y dechnoleg yn uno i’r pwynt lle’r ymddengys eu bod yr un peth â’i gilydd, ond yn anffodus nid yw hynny’n wir mewn gwirionedd. Nid yw technoleg ffonau symudol wedi’i datganoli yng Nghymru—carwn pe byddai—ond rydym yn gweithio’n galed iawn gyda’r gweithredwyr ffonau symudol ar gyfres o fesurau a fydd yn helpu i wella cysylltedd, a byddaf hefyd yn gwneud datganiad ynglŷn â nifer o gyfarfodydd rydym yn eu cael gyda hwy ar wella cysylltedd. Rydym yn ymwybodol iawn o hyn.

Y peth olaf i’w ddweud ynglŷn â hyn yw y byddwn yn edrych i weld beth y gallwn ei wneud am y broses o gyflwyno’r bumed genhedlaeth, fel nad oes rhaid i bobl ddringo’r grisiau—gallant lamu o ble maent ar hyn o bryd i fyny i’r ddarpariaeth orau bosibl. Mae honno hefyd yn sgwrs barhaus â phob un o’r gweithredwyr ffonau symudol.

Minister, I’ve got two letters from you here, one dated March and one dated April. The one in March says that officials have spoken with BT colleagues who have confirmed the roll-out of superfast broadband will take place in June, but then a month later, on the very same property, you write again to me saying, since the update, information has now changed and it’s no longer available and unfortunately this particular property is going to be too far from the cabinet. Now, the issue here, of course, I hope you will agree, is completely unacceptable because this particular property in this area had an opportunity to take part in another technology solution, and on your advice in March they turned the other solution down and said, ‘No, that’s fine, because we’ve got superfast broadband coming in June—we don’t need it, sorry’, and then only a month later to get yours—. Then it was too late, of course, to take part in the other technology solution. Do you agree that this is absolutely unacceptable? What are you going to do to make sure people get accurate information in the first place?

Weinidog, mae gennyf ddau lythyr oddi wrthych yma, un sy’n ddyddiedig ym mis Mawrth ac un sy’n ddyddiedig ym mis Ebrill. Mae’r un ym mis Mawrth yn dweud bod swyddogion wedi siarad â chydweithwyr o BT sydd wedi cadarnhau y bydd y broses o gyflwyno band eang cyflym iawn yn mynd rhagddi ym mis Mehefin, ond wedyn, fis yn ddiweddarach, mewn perthynas â’r un eiddo, ysgrifenasoch ataf eto i ddweud, ers y diweddariad, fod y wybodaeth bellach wedi newid, ac nad yw ar gael bellach ac yn anffodus, bydd yr eiddo penodol hwn yn rhy bell oddi wrth y cabinet. Nawr, mae hyn, wrth gwrs, a gobeithiaf y byddwch yn cytuno, yn gwbl annerbyniol, gan fod yr eiddo penodol hwn yn yr ardal hon wedi cael cyfle i gymryd rhan mewn ateb technolegol arall, ac ar eich cyngor ym mis Mawrth, gwrthodasant yr ateb arall gan ddweud, ‘Na, mae’n iawn, gan y byddwn yn cael band eang cyflym iawn yn dod ym mis Mehefin—nid oes ei angen arnom, mae’n flin gennym’, ac yna, gwta fis yn ddiweddarach, i gael eich—. Roedd yn rhy hwyr erbyn hynny, wrth gwrs, i fwrw iddi gyda’r ateb technolegol arall. A ydych yn cytuno bod hyn yn gwbl annerbyniol? Beth a wnewch i sicrhau bod pobl yn cael y wybodaeth gywir yn y lle cyntaf?

Yes, I accept the frustration of that. The letters do also say, of course, that dates are always subject to change, depending on engineering works and so on. We do try to give the most accurate information, and I absolutely acknowledge the frustration for those caught in a situation that changes in that way. So, we work very hard to make sure that information is accurate and the number of instances has declined very seriously, but I absolutely acknowledge the frustration of people who are caught up in that, and I’m very happy to work with you on an individual basis to make sure that those individuals do get the best solution.

Ydw, rwy’n derbyn bod hynny’n rhwystredig. Dywed y llythyrau hefyd, wrth gwrs, fod y dyddiadau bob amser yn agored i newid, yn dibynnu ar waith peirianyddol ac yn y blaen. Rydym yn ceisio rhoi’r wybodaeth gywiraf, ac rwy’n llwyr gydnabod rhwystredigaeth y rhai sydd wedi’u dal mewn sefyllfa sy’n newid yn y ffordd honno. Felly, rydym yn gweithio’n galed iawn i wneud yn siŵr fod y wybodaeth yn gywir, ac mae nifer yr achosion wedi gostwng yn sylweddol iawn, ond rwy’n llwyr gydnabod rhwystredigaeth pobl sydd wedi’u dal yn y sefyllfa honno, ac rwy’n fwy na pharod i weithio gyda chi ar sail unigol er mwyn sicrhau bod yr unigolion hynny’n cael yr atebion gorau.

Amrywiadau mewn Arian Treigl

Currency Fluctuations

6. Pa effaith y mae amrywiadau diweddar mewn arian treigl wedi’i chael ar allforion o Gymru? OAQ(5)0168(EI)

6. What impact has recent currency fluctuations had on Welsh exports? OAQ(5)0168(EI)

In general, a lower value for sterling would be expected to help support exports by reducing the prices of exported goods in overseas markets. However, export levels are affected by a wide range of factors. Irrespective of the currency position, the Welsh Government engages vigorously in a range of programmes to promote Welsh exports and these efforts will be redoubled as the UK leaves the European Union.

Yn gyffredinol, byddai disgwyl i werth is am sterling gefnogi allforion drwy ostwng prisiau nwyddau a allforir mewn marchnadoedd tramor. Fodd bynnag, mae ystod eang o ffactorau’n effeithio ar lefelau allforio. Waeth beth fo’r sefyllfa o ran arian treigl, mae Llywodraeth Cymru’n ymwneud yn frwd ag ystod o raglenni i hybu allforion o Gymru, a bydd yr ymdrechion hyn yn cael eu hailddyblu wrth i’r DU adael yr Undeb Ewropeaidd.

I thank the Cabinet Secretary for that answer. I’d be very interested to hear what specifically ‘redoubling’ actually means. I think it’s fair to say that when negotiations begin between the UK and the EU on our withdrawal from the European Union there might be market volatility, there might be further currency fluctuations as every angle of the negotiations is analysed, and the potential for leaks.

When I asked the Welsh Government what specific support was being provided for the agriculture sector in terms of mitigating currency fluctuations, the response was that currency fluctuations were beyond the control of the Welsh Government, which was a very helpful answer. The Irish Government has established a €150 million agriculture cash flow support loan scheme, making funds available to farmers at low cost to help address impact of currency and exchange rate volatility. I wonder if the Welsh Government might consider an equivalent scheme in this country to support exporters more broadly for potential volatility in the financial and currency markets.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb. Rwy’n awyddus iawn i glywed beth yn benodol y mae ‘ailddyblu’ yn ei olygu mewn gwirionedd. Credaf ei bod yn deg dweud, pan fydd y trafodaethau’n cychwyn rhwng y DU a’r UE ynglŷn â’n hymadawiad â’r Undeb Ewropeaidd, y gallai hynny arwain at ansefydlogrwydd yn y farchnad, efallai y bydd rhagor o amrywiadau mewn arian treigl wrth i bob agwedd ar y trafodaethau gael eu dadansoddi, a’r posibilrwydd y caiff gwybodaeth ei rhyddhau’n answyddogol.

Pan ofynnais i Lywodraeth Cymru pa gymorth penodol oedd yn cael ei ddarparu ar gyfer y sector amaethyddol o ran lliniaru amrywiadau mewn arian treigl, yr ymateb oedd bod amrywiadau mewn arian treigl y tu hwnt i reolaeth Llywodraeth Cymru, a oedd yn ateb defnyddiol iawn. Mae Llywodraeth Iwerddon wedi sefydlu cynllun cymorth benthyciadau gwerth €150 miliwn ar gyfer llif arian amaethyddol, gan sicrhau bod arian ar gael i ffermwyr ar gost isel i helpu i fynd i’r afael ag effaith ansefydlogrwydd arian treigl a chyfraddau cyfnewid. Tybed a fyddai Llywodraeth Cymru yn ystyried cynllun cyfatebol yn y wlad hon er mwyn cefnogi allforwyr yn fwy cyffredinol mewn perthynas ag ansefydlogrwydd posibl yn y marchnadoedd arian ac arian treigl.

I think the Irish example is one that certainly demands scrutiny and appraisal, but it’s my view that as we leave the EU we will need to work even more closely with the Department for Trade and Investment at a UK level, and intensify our activities in terms of trade missions and in terms of attracting foreign direct investment. We’ve enjoyed, actually, very recently, figures that have come out showing that exports have risen by a record amount. We’re seeing an increase in exports faster than the UK as a whole, up by more than £700 million, but there’s no doubt that as we leave the EU we will need to intensify our efforts to find more new markets and ensure that more businesses export.

The degree to which a country exports is a determining factor in how productive the economy is, and it’s my view—and I’ve been pressing this message with the business community—that more businesses in Wales need to examine the potential to export to more territories. For that reason, we’re looking at more trade mission opportunities and at more engagement programmes to ensure that businesses, large and small, are given every bit of support from Welsh Government they can get to enable them to export.

But one final point that’s very important as well as we leave the EU—currency stability, of course, will be a crucially important factor that determines the damage or the benefits in the aggregate that leaving the EU will deliver to Wales and the UK. But we must go on working where we can with other parts of the UK, both internally and as the UK on an international stage, not least because huge opportunities are delivered to us by Governments outside of Wales, but within the UK, in terms of trade investments leads and also intelligence on new and emerging export territory. So, it’s important that this Government goes on working with other Governments across the UK.

Credaf fod esiampl Iwerddon yn un sy’n sicr yn galw am graffu ac arfarnu, ond yn fy marn i, wrth i ni adael yr Undeb Ewropeaidd, bydd angen i ni weithio hyd yn oed yn agosach â’r Adran Fasnach a Buddsoddi ar lefel y DU, a dwysáu ein gweithgarwch o ran teithiau masnach ac o ran denu buddsoddiad uniongyrchol o dramor. Rydym wedi mwynhau, mewn gwirionedd, yn ddiweddar iawn, y ffigurau a gyhoeddwyd a ddangosai fod allforion wedi cynyddu fwy nag erioed. Rydym yn gweld cynnydd mewn allforion yn gyflymach na’r DU yn gyffredinol, cynnydd o dros £700 miliwn, ond nid oes unrhyw amheuaeth y bydd angen i ni ddwysáu ein hymdrechion wrth i ni adael yr UE i ddod o hyd i ragor o farchnadoedd newydd a sicrhau bod mwy o fusnesau’n allforio.

Mae cyfraddau allforio gwlad yn ffactor pwysig wrth bennu pa mor gynhyrchiol yw’r economi, ac yn fy marn i—ac rwyf wedi bod yn pwysleisio’r neges hon gyda’r gymuned fusnes—mae angen i fwy o fusnesau yng Nghymru archwilio’r potensial i allforio i fwy o diriogaethau. Oherwydd hynny, rydym yn edrych ar fwy o gyfleoedd i gynnal teithiau masnach a rhagor o raglenni ymgysylltu i sicrhau bod busnesau mawr a bach yn cael yr holl gymorth y gallant ei gael gan Lywodraeth Cymru i’w galluogi i allforio.

Ond un pwynt olaf sy’n bwysig iawn hefyd wrth i ni adael yr UE—bydd sefydlogrwydd arian treigl, wrth gwrs, yn ffactor hollbwysig sy’n pennu crynswth y difrod neu’r manteision y bydd gadael yr UE yn ei sicrhau i Gymru a’r DU. Ond mae’n rhaid i ni barhau i weithio, lle gallwn, gyda rhannau eraill o’r DU, yn fewnol ac fel y DU ar lwyfan rhyngwladol, nid yn lleiaf am fod cyfleoedd enfawr yn cael eu darparu ar ein cyfer gan Lywodraethau y tu allan i Gymru, ond o fewn y DU, o ran gwybodaeth am fuddsoddiadau masnach yn ogystal â gwybodaeth am diriogaethau allforio sy’n newydd neu’n datblygu. Felly, mae’n bwysig fod y Llywodraeth hon yn parhau i weithio gyda Llywodraethau eraill ledled y DU.

Devaluation means that exports are cheaper in the purchasing currency, but the cost of imports increases in pounds. The pound has fallen from $1.5 from last June to between $1.2 and $1.3, a 14 to 20 per cent reduction. And whilst the cost of imports increases, supported exports are going to increase the cost of exports to be reliant on bringing in raw materials from abroad and producing goods to be exported. It also brings inflation into our economy, which has gone up by a factor of 9 since last year.

Does the Minister share my concern that Welsh exporters can get affected by the increased cost of the raw materials coming in, at the same time as they’ve already set fixed prices for their goods going out, and they’re getting squeezed by that, and does the Cabinet Secretary also agree that what we need is some form of currency stability, so that people know exactly where they are? We’ve had the devaluation—we now need to stay there. We can’t keep on having our currency bouncing around—everybody suffers.

Mae dibrisiant yn golygu bod allforion yn rhatach mewn arian treigl sy’n prynu, ond mae cost mewnforion yn cynyddu mewn punnoedd. Mae’r bunt wedi gostwng o $1.5 fis Mehefin diwethaf i rhwng $1.2 a $1.3, gostyngiad o 14 i 20 y cant. Ac wrth i gost mewnforion gynyddu, bydd allforion a gefnogir yn cynyddu cost allforion i fod yn ddibynnol ar ddod â deunyddiau crai yma o dramor a chynhyrchu nwyddau i’w hallforio. Mae hefyd yn cyflwyno chwyddiant i’n heconomi, sydd wedi cynyddu naw gwaith ers y llynedd.

A yw’r Gweinidog yn rhannu fy mhryder y gall allforwyr o Gymru gael eu heffeithio gan y cynnydd yng nghost y deunyddiau crai a ddaw i mewn, a hwythau eisoes wedi gosod prisiau sefydlog am eu nwyddau i’w hallforio, a’u bod yn dioddef o ganlyniad i hynny, ac a yw Ysgrifennydd y Cabinet hefyd yn cytuno mai’r hyn sydd ei angen arnom yw rhyw fath o sefydlogrwydd o ran arian treigl, er mwyn i bobl fod yn ymwybodol o’u sefyllfa? Rydym wedi cael y dibrisiant—mae angen i ni aros yno yn awr. Ni allwn barhau i gael ein harian treigl yn neidio i fyny ac i lawr—mae pawb yn dioddef.

We’ve not had a strong and stable exchange rate in recent months—it’s something that the business community and our economy most certainly need. Depreciation of sterling since the referendum result has been a double-edged sword, in terms of what it has delivered for some exporters in Wales. As Mike Hedges suggests, one effect is to push up the cost of imports, and this adversely affects exporters both directly, as it increases the cost of imported inputs, but also indirectly, as it increases prices across the whole economy, and therefore affects even domestically sourced inputs.

Now, I’m keen to make sure that we examine supply chain opportunities for, in particular, key manufacturing sub-sectors, where there are opportunities across Wales to grow small companies, and indeed to start up new companies. I can think of a number of opportunities in the automotive sector, where currently, considerable numbers of parts for cars produced in the UK are actually sourced from outside the UK, whereas as we leave the EU, it may well be possible to grow businesses within Wales that can act as supply chain manufacturers of goods for the automotive sector. For that reason, a summit is being convened that will bring together the likes of Bentley, Toyota, Vauxhall, Ford and Jaguar Land Rover to ensure that we examine fully and scrutinise the opportunities for a stronger supply chain in the automotive sector.

Nid ydym wedi cael cyfradd gyfnewid gadarn a sefydlog dros y misoedd diwethaf—yn sicr, mae’n rhywbeth sydd ei angen ar y gymuned fusnes a’n heconomi. Mae dibrisiant sterling ers canlyniad y refferendwm wedi bod yn gleddyf deufin o ran yr hyn y mae wedi ei olygu i rai allforwyr yng Nghymru. Fel yr awgryma Mike Hedges, un effaith yw cynyddu cost mewnforion, ac mae hyn yn effeithio’n andwyol ar allforwyr yn uniongyrchol, gan ei fod yn cynyddu cost mewnbwn a fewnforiwyd, ond hefyd yn anuniongyrchol, gan ei fod yn cynyddu prisiau ar draws yr economi gyfan, ac felly’n effeithio ar ffynonellau mewnbwn domestig, hyd yn oed.

Nawr, rwy’n awyddus i sicrhau ein bod yn edrych ar gyfleoedd cadwyn gyflenwi, yn arbennig, ar gyfer is-sectorau gweithgynhyrchu allweddol, lle mae cyfleoedd ledled Cymru i dyfu cwmnïau bach, ac yn wir, i ddechrau cwmnïau newydd. Gallaf feddwl am nifer o gyfleoedd yn y sector modurol, lle mae nifer sylweddol o rannau ceir a gynhyrchwyd yn y DU yn dod o’r tu allan i’r DU ar hyn o bryd mewn gwirionedd, ond wrth i ni adael yr UE, efallai y gellid tyfu busnesau yng Nghymru a all weithredu fel gweithgynhyrchwyr cadwyn gyflenwi mewn perthynas â nwyddau ar gyfer y sector modurol. Am y rheswm hwnnw, cynhelir uwchgynhadledd i ddod â chwmnïau fel Bentley, Toyota, Vauxhall, Ford a Jaguar Land Rover ynghyd er mwyn sicrhau ein bod yn archwilio’n llawn ac yn craffu ar y cyfleoedd i greu cadwyn gyflenwi gryfach yn y sector modurol.

Cefnogi Busnesau Bach

Supporting Small Businesses

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gefnogaeth i fusnesau bach yng Nghymru? OAQ(5)0171(EI)[W]

7. Will the Cabinet Secretary make a statement on support for small businesses in Wales? OAQ(5)0171(EI)[W]

Small businesses play an important role in the Welsh economy and we continue to provide support for entrepreneurs and small and medium-sized enterprises to sustain and grow in Wales through the dedicated Business Wales service and, indeed, through infrastructure investment in our infrastructure.

Mae busnesau bach yn rhan bwysig o economi Cymru, ac rydym yn parhau i ddarparu cefnogaeth i entrepreneuriaid a busnesau bach a chanolig eu maint ddal ati a thyfu yng Nghymru drwy wasanaeth pwrpasol Busnes Cymru, ac yn wir, drwy fuddsoddi yn ein seilwaith.

Mae cyngor Wrecsam yn gwario rhyw £200 miliwn y flwyddyn ar gaffael gwasanaethau a nwyddau trwy gaffael cyhoeddus, ond mae llai na chwarter hwnnw, fel sydd yn rhy gyffredin ar draws Cymru, gyda chwmnïau o fewn y sir, a llai na hanner, neu tua hanner, yn mynd i fusnesau yn Lloegr. Nawr, mae hynny’n golled o ryw £100 miliwn y flwyddyn i economi Cymru. Mae yna datws ar gyfer cinio ysgol yn dod o Rochdale, er bod yna gwmni dosbarthu tatws yn y dref. Mae yna fara ar gyfer ciniawau ysgol yn dod o Lerpwl, er wrth gwrs bod cwmnïau fel Village Bakery yn fwy nag abl i ddarparu y cynnyrch yna. Felly, gyda chynghorau newydd yn cael eu ffurfio ar draws Cymru dros yr wythnosau yma, beth yw’ch neges chi i gynghorau Cymru ynglŷn â gwella y record siomedig iawn sydd gennym ni ar hyn o bryd o safbwynt caffael cyhoeddus yng Nghymru?

Wrexham council spends some £200 million per annum on procuring goods and services through public procurement. Less than a quarter of that, as is far too common across Wales, is with companies within the county, and around half is issued to companies in England. That’s a loss of some £100 million per annum to the Welsh economy. Now, there are potatoes for school dinners coming from Rochdale, although there is a potato distributing company in the town. There is bread for school lunches coming from Liverpool, although companies such as Village Bakery are more than able to provide that produce. So, with new councils being formed across Wales over the next few weeks, what’s your message to Welsh councils in terms of improving the very disappointing record that we have at the moment in terms of public procurement in Wales?

I think it’s very important that councils scope out opportunities for the business community in their respective areas to ensure that businesses are registered on the Sell2Wales database. At the moment, it’s got something in the region of 34,000 registered suppliers. It’s essential that we go on building the database, and that local authority economic development units and procurement units work closely with business organisations—with Business Wales in particular—in disseminating information about the opportunities that are there at the moment, and which could emerge in the coming months. I think there’s a huge opportunity with the work that will take place on a regional footing in local government to better scope out and better disseminate the information that is required by businesses to win important procurement projects and to be part of a growing area of the economy in Wales.

Credaf ei bod yn bwysig iawn fod cynghorau’n cwmpasu cyfleoedd i’r gymuned fusnes yn eu hardaloedd er mwyn sicrhau y cofrestrir busnesau ar gronfa ddata GwerthwchiGymru. Ar hyn o bryd, mae’n cynnwys oddeutu 34,000 o gyflenwyr cofrestredig. Mae’n hanfodol ein bod yn parhau i adeiladu’r gronfa ddata, a bod unedau datblygu economaidd ac unedau caffael yr awdurdodau lleol yn gweithio’n agos gyda sefydliadau busnes—yn enwedig gyda Busnes Cymru—i ledaenu gwybodaeth ynglŷn â’r cyfleoedd sydd ar gael ar hyn o bryd, ac a allai ddod ar gael dros y misoedd nesaf. Credaf fod cyfle enfawr, gyda’r gwaith a fydd yn mynd rhagddo ar sail ranbarthol mewn llywodraeth leol, i wella’r gwaith o gwmpasu ac o ledaenu’r wybodaeth sydd ei hangen ar fusnesau i ennill prosiectau caffael pwysig ac i gael eu cynnwys yn rhan o faes sy’n tyfu yn economi Cymru.

Cefnogaeth i’r Diwydiant Twristiaeth

Support for the Tourism Industry

8. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gefnogaeth i fusnesau yn y diwydiant twristiaeth? OAQ(5)0165(EI)

8. Will the Cabinet Secretary make a statement on support for businesses in the tourism industry? OAQ(5)0165(EI)

Yes. Our tourism strategy, ‘Partnership for Growth’, sets out our priorities for each of the years leading to the turn of this decade to grow the tourism industry across Wales; to invest in the industry; and to ensure that, as a partnership, we go on enjoying world-class developments and events that are attracting many, many millions of people every year.

Gwnaf. Mae ein strategaeth dwristiaeth, ‘Partneriaeth ar gyfer Twf’, yn nodi ein blaenoriaethau ar gyfer pob un o’r blynyddoedd hyd at ddiwedd y degawd er mwyn tyfu’r diwydiant twristiaeth ledled Cymru; i fuddsoddi yn y diwydiant; ac i sicrhau ein bod ni, fel partneriaeth, yn parhau i fwynhau datblygiadau o’r radd flaenaf a digwyddiadau sy’n denu miliynau ar filiynau o bobl bob blwyddyn.

Thank you, Cabinet Secretary. Of course, the tourism industry in Wales brings in over £6.2 billion to our economy, 13 per cent compared to just 8 per cent in England, 10 per cent in Scotland and only 4 per cent in Northern Ireland, a direct contribution of £2.7 billion that equates to 6 per cent of our GDP. That’s predicted to grow to 7 per cent by 2020 and that accounts, of course, for 14 per cent in terms of employment. It is clear that as a Government you should be valuing, encouraging and supporting this much-valued industry. But much of it, of course, is achieved, by those working in the private sector with much personal investment and a lot of hard work. Given the huge burden now facing many small tourism operators—and I do know of hoteliers in Llandudno who are facing now recent increases of over 83 per cent—how are you working as a Government to look once again at the business rates multiplier in order to prevent our businesses, in effect, from going backwards and perhaps going out of business?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Wrth gwrs, daw’r diwydiant twristiaeth yng Nghymru â dros £6.2 biliwn i’n heconomi, 13 y cant o gymharu ag 8 y cant yn unig yn Lloegr, 10 y cant yn yr Alban a 4 y cant yn unig yng Ngogledd Iwerddon, cyfraniad uniongyrchol o £2.7 biliwn sy’n cyfateb i 6 y cant o’n cynnyrch domestig gros. Rhagwelir y bydd y ffigur hwnnw’n cynyddu i 7 y cant erbyn 2020, ac mae hynny, wrth gwrs, yn 14 y cant o ran cyflogaeth. Mae’n amlwg y dylech chi, fel Llywodraeth, fod yn gwerthfawrogi, yn annog ac yn cefnogi’r diwydiant gwerthfawr hwn. Ond mae llawer ohono, wrth gwrs, yn cael ei gyflawni gan y rhai sy’n gweithio yn y sector preifat gyda llawer o fuddsoddiad personol a llawer o waith caled. O ystyried y baich enfawr sydd bellach yn wynebu llawer o weithredwyr twristiaeth bach—a gwn am westywyr yn Llandudno sy’n wynebu codiadau diweddar o dros 83 cant—sut rydych chi’n gweithio fel Llywodraeth i edrych, unwaith eto, ar y lluosydd ardrethi busnes er mwyn atal ein busnesau, i bob pwrpas, rhag tuag at yn ôl, a mynd i’r wal o bosibl?

I think the Member raises a number of important points. First and foremost, the Government is here to help businesses that right now are struggling because of revaluation. The Cabinet Secretary for Finance and Local Government has detailed the support and the increase in resources available to support small businesses, not just in the tourism sector, but in many other sectors. But I think it’s also important that we recognise the importance of growing the value of the visitor economy. It’s through growing the value that we grow profit levels, largely, and in North Wales, an area of the country that the Member represents, we’ve seen a pretty staggering growth in the number of high-quality restaurants, hotels and tourist attractions.

I was with Sean Taylor, the entrepreneur that put together the Zip World collection of world-class attractions, just last week to see the new forest coaster: a remarkable piece of infrastructure—a first-on-the-planet piece of infrastructure—and something that many would consider to be very eccentric, but it is of the highest quality. As the Member highlighted in her question, it’s being delivered by an entrepreneur with somewhat eccentric ideas, but ideas that are delivering the goods. Where people come forward with ideas that are workable, we will back them. As has been shown by Zip World, right across an area of North Wales that desperately needed investment in jobs and services, he’s created more than 200 jobs in that time. That’s an incredible achievement. So, I want to see the sector go on growing, not just in number—in terms of employment numbers—but also in terms of quality.

I’ll be making an announcement tomorrow regarding the recent thematic years, which I hope Members will discover is exciting. But I’m also intent on making sure that we use our resources through the tourism innovation fund and the tourism investment support scheme to continue to develop world-class reputation-changing attractions that bring more people into Wales, spending more money, driving up the value of the economy and making sure that those visitor-economy-related businesses are sustainable in the long term.

Credaf fod yr Aelod yn tynnu sylw at nifer o bwyntiau pwysig. Yn gyntaf oll, mae’r Llywodraeth yma i helpu busnesau sy’n ei chael hi’n anodd ar hyn o bryd oherwydd yr ailbrisio. Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol wedi rhoi manylion ynglŷn â’r cymorth a’r cynnydd yn yr adnoddau sydd ar gael i gefnogi busnesau bach, nid yn unig yn y sector twristiaeth, ond mewn llawer o sectorau eraill. Ond credaf ei bod hefyd yn bwysig inni gydnabod pwysigrwydd tyfu gwerth yr economi ymwelwyr. Trwy dyfu gwerth y tyfwn lefelau elw i raddau helaeth, ac yng ngogledd Cymru, rhan o’r wlad y mae’r Aelod yn ei chynrychioli, rydym wedi gweld twf eithaf syfrdanol yn nifer y bwytai, y gwestai ac atyniadau twristiaeth o safon uchel.

Roeddwn gyda Sean Taylor, yr entrepreneur a fu’n gyfrifol am sefydlu casgliad Zip World o atyniadau o’r radd flaenaf, yr wythnos diwethaf i weld y Fforest Coaster newydd: strwythur rhyfeddol—y strwythur cyntaf o’i fath yn y byd—a rhywbeth y byddai llawer yn ei ystyried yn ecsentrig iawn, ond mae o’r safon uchaf. Fel yr amlygodd yr Aelod yn ei chwestiwn, fe’i darperir gan entrepreneur â syniadau braidd yn ecsentrig, ond maent yn syniadau sy’n darparu’r hyn sydd ei angen. Pan fo pobl yn cynnig syniadau sy’n ymarferol, byddwn yn eu cefnogi. Fel y dangosodd Zip World, ar draws ardal o ogledd Cymru a oedd ag angen taer am fuddsoddiad mewn swyddi a gwasanaethau, mae wedi creu dros 200 o swyddi yn y cyfnod hwnnw. Mae hynny’n llwyddiant anhygoel. Felly, hoffwn weld y sector yn parhau i dyfu, nid yn unig o ran niferoedd—o ran niferoedd cyflogaeth—ond hefyd o ran ansawdd.

Byddaf yn gwneud cyhoeddiad yfory ynghylch y blynyddoedd thematig diweddar, a gobeithiaf y bydd yr Aelodau’n cyffroi yn ei gylch. Ond rwyf hefyd yn benderfynol o sicrhau ein bod yn defnyddio ein hadnoddau drwy’r gronfa arloesi cynnyrch twristiaeth a’r cynllun cymorth buddsoddi mewn twristiaeth i barhau i ddatblygu atyniadau o’r radd flaenaf sy’n gwneud enw iddynt eu hunain ac sy’n dod â mwy o bobl i Gymru, i wario mwy o arian, a chynyddu gwerth yr economi a sicrhau bod y busnesau sy’n gysylltiedig â’r economi ymwelwyr yn gynaliadwy yn y tymor hir.

Ac yn olaf, cwestiwn 9, Eluned Morgan.

And finally, question 9, Eluned Morgan.

Hybu Economi Cymru Wledig

Boosting the Economy of Rural Wales

9. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am sut y gall Cymru wledig hybu ei heconomi? OAQ(5)0172(EI)

9. Will the Cabinet Secretary make a statement on how rural Wales can boost its economy? OAQ(5)0172(EI)

Yes. Rural Wales has specific opportunities and challenges, which have been brought into sharpened focus as a result of Brexit. We must look at the contribution of all the levers at our disposal, across all ministerial portfolios, which have a part to play in shaping and also influencing an agenda of prosperity for all.

Gwnaf. Mae gan Gymru wledig gyfleoedd a heriau penodol, a gafodd sylw mwy amlwg yn ddiweddar o ganlyniad i Brexit. Mae’n rhaid inni edrych ar gyfraniad pob ysgogiad sydd ar gael inni, ar draws pob portffolio gweinidogol, ac sydd â rhan i’w chwarae’n llunio ac yn dylanwadu ar agenda o ffyniant i bawb.

Thank you, Cabinet Secretary. We heard during the referendum that Brexiteers like R.T. Davies and Neil Hamilton made promise after promise—[Interruption.]—yes, and you, Janet Finch-Saunders, fair enough; you made those promises as well. I think it’s worth saying that those promises were made to the farmers of Wales and the people of Wales, who were promised that they would not see a cut in the amount of money coming to Wales. Now, in rural Wales, that amounts to about €350 million a year. One thing is clear to me and that is, whichever way we leave the European Union, hard or soft, we’ll see the end of the common agricultural policy.

Does the Cabinet Secretary believe that rather than cross our fingers and hope for the best in terms of what comes next, actually we need to start focusing now on our rural economy, and we need to develop a specific rural economic development plan for Wales? That should include things like providing the right infrastructure, and I’d like to congratulate Julie James on the incredible work that has been done on superfast broadband in rural Wales, but other things like the foundational economy, the need to enhance tourism and the need to add value. But specifically, how are we going to deliver an economic development plan for rural Wales? What are the drivers? Who is going to deliver it? Because the massive pressure on local authorities means that it’s very, very difficult for them to deliver without support from the Welsh Government.

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Clywsom yn ystod y refferendwm fod cefnogwyr Brexit fel R.T. Davies a Neil Hamilton wedi gwneud addewid ar ôl addewid—[Torri ar draws.]—ie, a chi, Janet Finch-Saunders, digon teg; fe wnaethoch chi’r addewidion hynny hefyd. Credaf fod angen dweud bod yr addewidion hynny wedi’u gwneud i ffermwyr Cymru a phobl Cymru, addewidion na fyddent yn gweld toriad yn y swm o arian a ddaw i Gymru. Nawr, yn y Gymru wledig, mae hynny’n cyfateb i oddeutu €350 miliwn y flwyddyn. Mae un peth yn glir i mi: pa bynnag ffordd y byddwn yn gadael yr Undeb Ewropeaidd, yn galed neu’n feddal, byddwn yn gweld y polisi amaethyddol cyffredin yn dod i ben.

Yn hytrach na chroesi ein bysedd a gobeithio’r gorau o ran yr hyn a ddaw nesaf, a yw Ysgrifennydd y Cabinet yn credu bod angen i ni ddechrau canolbwyntio bellach ar ein heconomi wledig mewn gwirionedd, a bod angen i ni ddatblygu cynllun datblygu economaidd gwledig penodol i Gymru? Dylai hynny gynnwys pethau fel darparu’r seilwaith cywir, a hoffwn longyfarch Julie James ar y gwaith anhygoel a wnaed ar fand eang cyflym iawn yng nghefn gwlad Cymru, ond pethau eraill fel yr economi sylfaenol, yr angen i wella twristiaeth a’r angen i ychwanegu gwerth. Ond yn benodol, sut rydym yn mynd i ddarparu cynllun datblygu economaidd ar gyfer y Gymru wledig? Beth yw’r sbardunau? Pwy sy’n mynd i’w darparu? Oherwydd mae’r pwysau enfawr ar yr awdurdodau lleol yn golygu ei bod yn anodd tu hwnt iddynt gyflawni heb gymorth gan Lywodraeth Cymru.

Can I thank the Member for her question, and also thank the Member for recently hosting me at one of her forums—the mid and west Wales economic forum—which I found incredibly interesting and which certainly has contributed to my thinking with regard to the new regional place-based economic development agenda, which I have talked of previously in this Chamber and at other venues? I think it’s absolutely essential that the agriculture sector, in particular, gets continued support from Welsh Government as we leave the EU, but there is also a need to recognise that challenges faced across rural Wales can be unique and require bespoke solutions. For that reason, I’m keen to go on working not just with the Member through her economic forum, but also with my colleagues across Government, and principally the Cabinet Secretary for environment and natural resources, to ensure that as we succeed in spite of or because of Brexit, regardless of which it is, that we do succeed and that all parts of Wales benefit from economic growth in the future. Not all parts of Wales have benefited equally from economic growth in recent years. It’s this Government’s intention to ensure that in the future there is prosperity for all.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei chwestiwn, a diolch i’r Aelod hefyd am fy nghroesawu’n ddiweddar i un o’i fforymau—fforwm economaidd canolbarth a gorllewin Cymru—a oedd yn hynod ddiddorol, ac sy’n sicr wedi cyfrannu at fy syniadau ynglŷn â’r agenda datblygu economaidd ranbarthol newydd sy’n seiliedig ar le, a grybwyllwyd gennyf yn y gorffennol yn y Siambr hon ac mewn lleoliadau eraill? Credaf ei bod yn gwbl hanfodol fod y sector amaethyddol, yn arbennig, yn parhau i dderbyn cymorth gan Lywodraeth Cymru wrth i ni adael yr UE, ond mae angen cydnabod hefyd y gall yr heriau a wynebir yng nghefn gwlad Cymru fod yn rhai unigryw sy’n galw am atebion pwrpasol. Oherwydd hynny, rwy’n awyddus i barhau i weithio nid yn unig â’r Aelod drwy ei fforwm economaidd, ond hefyd gyda fy nghyd-Aelodau ar draws y Llywodraeth, yn enwedig Ysgrifennydd y Cabinet dros yr amgylchedd ac adnoddau naturiol, er mwyn sicrhau ein bod yn llwyddo er gwaethaf neu oherwydd Brexit, pa un bynnag y bo, a bod pob rhan o Gymru’n elwa o dwf economaidd yn y dyfodol. Nid yw pob rhan o Gymru wedi elwa’n gyfartal o dwf economaidd dros y blynyddoedd diwethaf. Bwriad y Llywodraeth hon yw sicrhau ffyniant i bawb yn y dyfodol.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

2. 2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon
2. 2. Questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon, a’r cwestiwn cyntaf, Caroline Jones.

The next item is questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport, and the first question is from Caroline Jones.

Profion Diagnostig

Diagnostic Tests

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am y cynnydd y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud o ran lleihau amseroedd aros ar gyfer profion diagnostig? OAQ(5)0170(HWS)

1. Will the Cabinet Secretary provide an update on progress the Welsh Government is making in reducing waiting times for diagnostic tests? OAQ(5)0170(HWS)

5. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod cleifion yn cael profion diagnostig a thriniaeth o fewn amseroedd targed? OAQ(5)0161(HWS)

5. What action is the Welsh Government taking to ensure that patients receive diagnostic tests and treatment within target times? OAQ(5)0161(HWS)

Member
Vaughan Gething 14:23:00
The Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport

Thank you for the question. I understand, Presiding Officer, that you’ve agreed for questions 1 and 5 to be grouped. The number of people waiting over eight weeks for diagnostics at the end of February 2017 was 41 per cent lower than February 2016. This is the lowest figure since June 2011. The latest median waiting time for diagnostic tests across Wales is 2.6 weeks.

Diolch am y cwestiwn. Deallaf, Llywydd, eich bod wedi cytuno i gwestiynau 1 a 5 gael eu grwpio. Roedd nifer y bobl sy’n aros dros wyth wythnos am ddiagnosteg ar ddiwedd mis Chwefror 2017 41 y cant yn is nag ym mis Chwefror 2016. Dyma’r ffigur isaf ers mis Mehefin 2011. Y canolrif diweddaraf mewn perthynas ag amseroedd aros am brofion diagnostig ledled Cymru yw 2.6 wythnos.

Thank you, Cabinet Secretary. Regretfully, far too many people are still waiting far too long for diagnostic tests. We still have nearly 2,000 people waiting more than 24 weeks for diagnostic and therapy services. Diagnostics are the central pillar of our health service, and we must do more to improve access to testing and eliminate waits over 24 weeks. What is your Government doing to ensure that no-one in future has to wait half a year for diagnostic tests?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn anffodus, mae gormod lawer o bobl yn dal i aros yn rhy hir o lawer am brofion diagnostig. Mae gennym bron i 2,000 o bobl o hyd sy’n aros dros 24 wythnos am wasanaethau diagnostig a therapi. Diagnosteg yw asgwrn cefn ein gwasanaeth iechyd, ac mae’n rhaid i ni wneud mwy i wella mynediad at brofion a chael gwared ar amseroedd aros dros 24 wythnos. Beth y mae eich Llywodraeth yn ei wneud i sicrhau nad oes neb yn y dyfodol yn gorfod aros hanner blwyddyn am brofion diagnostig?

We’ve made real and significant progress, as I outlined in my earlier answer. I’m clear that the progress is significant and sustainable. In particular, a number of health boards—Hywel Dda, for instance—have no-one waiting over the relevant target time. The challenge will be for the numbers that are left, primarily in south-east Wales, and how they are resolved. I’ve been very clear with both executive officers, but also in particular chairs of health boards, that I expect people to meet to make further progress this year, because whilst I celebrate the progress that is made, I’m never complacent when in fact there is more progress still to be made and some people do wait too long, and I’m determined that NHS Wales will continue to deliver and improve.

Rydym wedi gwneud cynnydd gwirioneddol a sylweddol, fel yr amlinellais yn fy ateb cynharach. Rwy’n argyhoeddedig fod y cynnydd yn sylweddol ac yn gynaliadwy. Yn benodol, ceir sawl bwrdd iechyd—Hywel Dda, er enghraifft—heb neb yn aros dros yr amser targed perthnasol. Bydd yr her yn ymwneud â’r niferoedd sydd ar ôl, yn bennaf yn ne-ddwyrain Cymru, a sut y cânt eu datrys. Rwyf wedi bod yn glir iawn gyda’r ddau swyddog gweithredol, ond hefyd, yn benodol, gyda chadeiryddion y byrddau iechyd, fy mod yn disgwyl i bobl gyfarfod er mwyn gwneud rhagor o gynnydd eleni, oherwydd er fy mod yn dathlu’r cynnydd a wneir, ni fyddaf yn hunanfodlon tra bo cynnydd ar ôl i’w wneud a thra bo rhai pobl yn dal i aros yn rhy hir, ac rwy’n benderfynol y bydd GIG Cymru yn parhau i gyflawni ac i wella.

Cabinet Secretary, access to diagnostic tests and treatment is particularly important in emergency situations, so I was wondering whether you could comment on the fact that, in a recent coroner’s report following a tragic case of a lady who waited seven hours in an ambulance outside Glan Clwyd Hospital, who passed away shortly afterwards in hospital, he actually said, and I quote his report here:

It is of grave concern to me that my statutory duty requires me to report these concerns by way of regulation 28 reports on a very regular basis.’

So, this isn’t a one-off. This is something that has happened on a regular basis—’a very regular basis’, according to the coroner—outside that particular hospital. This poor woman, this 56-year-old lady, was unable to get access to the tests and treatment quickly enough that she needed to get access to, and that may or may not have resulted in and contributed to her death. Given that this is a health board that is in special measures and that you’re ultimately responsible for that health board as Cabinet Secretary, what are you doing to heed the concerns of the coroner and to make sure that these events don’t happen on ‘a very regular basis’ in the future?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae mynediad at brofion diagnostig a thriniaeth yn arbennig o bwysig mewn argyfyngau, felly tybed a allwch roi sylwadau ar y ffaith fod crwner wedi dweud yn ei adroddiad diweddar yn dilyn achos trasig menyw a fu’n aros am saith awr mewn ambiwlans y tu allan i ysbyty Glan Clwyd, ac a fu farw’n fuan wedi hynny yn yr ysbyty, a dyfynnaf ei adroddiad yma:

Mae’n destun pryder mawr i mi fod fy nyletswydd statudol yn ei gwneud yn ofynnol i mi adrodd y pryderon hyn drwy adroddiadau rheoliad 28 yn rheolaidd iawn.

Felly, nid digwyddiad ynysig mo hwn. Mae’n rhywbeth sydd wedi digwydd yn rheolaidd—’yn rheolaidd iawn’, yn ôl y crwner—y tu allan i’r ysbyty penodol hwnnw. Ni allai’r fenyw druan hon, y fenyw 56 mlwydd oed hon, gael mynediad at y profion a’r driniaeth angenrheidiol yn ddigon cyflym, a gallai hynny fod wedi arwain a chyfrannu at ei marwolaeth, neu fel arall. O gofio ei fod yn fwrdd iechyd sy’n destun mesurau arbennig, ac mai chi, yn y pen draw, sy’n gyfrifol am y bwrdd iechyd hwnnw fel Ysgrifennydd y Cabinet, beth rydych yn ei wneud i gydnabod pryderon y crwner ac i sicrhau nad yw’r digwyddiadau hyn yn digwydd ‘yn rheolaidd iawn’ yn y dyfodol?

Well, I’ve described the improvements that have been made, but I should just start by recognising that a wait of seven hours outside any hospital department is not acceptable. We need to be clear about not just the level of improvement we’ve made, but equally what we don’t find acceptable within our healthcare system, so we’re clear about the improvement that is necessary. I’m confident that with the improvements that have been made—in fact, in Betsi Cadwaladr, for diagnostic tests, they’ve made significant and sustained improvements for diagnostic waits. The challenge about how our whole system joins up is one that is not complete. I know that in some of the sites across north Wales, the waits outside hospitals are much prompter than others. So, I expect this to be a continued focus of attention—not just the individual case that you highlight, but understanding the broader picture—so we do have a position that is generally acceptable and providing the high-quality healthcare that each citizen in Wales is entitled to expect.

Wel, rwyf wedi disgrifio’r gwelliannau a wnaed, ond dylwn ddechrau drwy gydnabod nad yw aros am saith awr y tu allan i unrhyw adran ysbyty’n dderbyniol. Mae angen i ni fod yn glir, nid yn unig ynglŷn â lefel y gwelliant a wnaed gennym, ond i’r un graddau, o ran yr hyn nad ydym yn ei ystyried yn dderbyniol yn ein system gofal iechyd, er mwyn inni fod yn glir ynglŷn â’r gwelliant sydd ei angen. Rwy’n hyderus, gyda’r gwelliannau a wnaed—mewn gwirionedd, ym mwrdd iechyd Betsi Cadwaladr, o ran profion diagnostig, maent wedi gwneud gwelliannau sylweddol a pharhaus mewn perthynas ag aros am ddiagnosteg. Nid yw’r her ynglŷn â’r modd y mae ein system gyfan yn cydgysylltu wedi’i chwblhau. Gwn fod y cyfnodau aros y tu allan i ysbytai mewn rhai o’r safleoedd yng ngogledd Cymru yn llawer byrrach nag eraill. Felly, rwy’n disgwyl i hyn gael sylw parhaus—nid yn unig yr achos unigol y tynnwch sylw ato, ond deall y darlun ehangach—er mwyn inni gael sefyllfa sy’n dderbyniol, yn gyffredinol, ac sy’n darparu’r gofal iechyd o ansawdd uchel y mae gan bob dinesydd yng Nghymru hawl i’w ddisgwyl.

Cabinet Secretary, I welcome the reduction in waiting time waits for the diagnostic tests that you’ve identified. It’s very important that we get people through as quickly as possible. I also welcome the investment in the hub at the Royal Glamorgan Hospital that’s been put into place to ensure that diagnostics work with clinicians on site to improve the service for people. Will you be doing more of these hubs across Wales, and if so, can I put a bid in for Neath Port Talbot Hospital, which is ideally situated for such a hub?

Ysgrifennydd y Cabinet, croesawaf y gostyngiad a nodwyd gennych yn yr amseroedd aros am brofion diagnostig. Mae’n bwysig iawn ein bod yn symud pobl drwodd mor gyflym â phosibl. Croesawaf hefyd y buddsoddiad yn y ganolfan yn Ysbyty Brenhinol Morgannwg, a roddwyd ar waith i sicrhau bod diagnosteg yn gweithio gyda chlinigwyr ar y safle i wella’r gwasanaeth i bobl. A fyddwch yn creu mwy o’r canolfannau hyn ledled Cymru, ac os felly, a gaf fi gyflwyno cais ar ran Ysbyty Castell-nedd Port Talbot, sydd mewn lle delfrydol ar gyfer canolfan o’r fath?

Well, I recognise that he is the local Member for Aberavon. Look, there’s been real progress made in every single health board. Again, Abertawe Bro Morgannwg health board have made real and significant progress in this area. The diagnostic hub to be based at Royal Glamorgan is part of the south Wales programme: the development of a more joined-up service, understanding where those tests could and should take place, as we recognise that whether it’s in unscheduled care or scheduled care, having diagnostic certainty is hugely important to then make proper treatment decisions. I’ll decline from indicating where I’m about to locate, or advance the case for a diagnostic hub to be based in anyone else’s particularly local hospital, but I expect the whole service—the planned for, the demand that we know exists now, that we know will exist in the future—to have a system that is properly geared up to meet those demands that are utterly predictable. We do though know that will require some reform in the way we organise our service. There’ll need to be a properly mature conversation about that in the future. Obviously, I hope that—[Inaudible.]—will help to advance their cause.

Wel, rwy’n cydnabod mai ef yw’r Aelod lleol dros Aberafan. Edrychwch, mae cynnydd gwirioneddol wedi’i wneud ym mhob bwrdd iechyd. Unwaith eto, mae bwrdd iechyd Abertawe Bro Morgannwg wedi gwneud cynnydd gwirioneddol a sylweddol yn y maes hwn. Mae’r ganolfan ddiagnosteg sydd i’w lleoli yn Ysbyty Brenhinol Morgannwg yn rhan o’r rhaglen ar gyfer de Cymru: datblygu gwasanaeth mwy cydgysylltiedig, a deall ble y gallai a ble y dylai’r profion hynny gael eu cynnal, gan ein bod yn cydnabod bod cael sicrwydd diagnostig, boed hynny mewn gofal heb ei drefnu neu ofal wedi’i drefnu, yn hynod bwysig ar gyfer gwneud penderfyniadau priodol ynglŷn â thriniaethau yn dilyn hynny. Nid wyf am nodi ble rwy’n bwriadu lleoli, na hyrwyddo’r achos dros leoli canolfan ddiagnostig yn ysbyty lleol penodol unrhyw un arall, ond rwy’n disgwyl i’r gwasanaeth cyfan—y cynlluniwyd ar ei gyfer, y galw y gwyddom ei fod yn bodoli yn awr, y gwyddom y bydd yn bodoli yn y dyfodol—gael system sy’n barod i ateb y gofynion cwbl ragweladwy hynny. Gwyddom, fodd bynnag, y bydd hynny’n galw am rywfaint o ddiwygio yn y ffordd y trefnwn ein gwasanaeth. Bydd angen cael sgwrs aeddfed iawn am hynny yn y dyfodol. Yn amlwg, gobeithiaf y bydd—[Anghlywadwy.]—yn helpu i hyrwyddo eu hachos.

Cabinet Secretary, you know that the vast range of new diagnostic equipment is very expensive and very, very effective, leading to more investigations sometimes, and using the new equipment as efficiently as possible is a key to reducing waiting lists—I mean in the evenings, for instance, and over weekends, which often provides more convenient appointment times for people who are in work for instance.

Ysgrifennydd y Cabinet, gwyddoch fod yr ystod eang o gyfarpar diagnostig newydd yn ddrud iawn ac yn effeithiol tu hwnt, gan arwain, weithiau, at fwy o archwiliadau, ac mae defnyddio’r cyfarpar newydd mor effeithlon â phosibl yn allwedd i leihau rhestrau aros—yn y nos, er enghraifft, ac ar benwythnosau, sy’n aml yn cynnig amseroedd apwyntiadau mwy cyfleus i bobl sy’n gweithio, er enghraifft.

I recognise some of the points that he’s made, as does the service. We invest significant amounts of capital in providing the latest diagnostic equipment. It is important we make best use of it and understand what it’s potentially useful for. For example, I visited equipment that was required for one purpose, but it was actually able to deal with different diagnostic tests. So, it’s well understood in the service, and that’s part of the broader point about what reform does mean. It doesn’t just mean reorganising the physical location of services in primary and secondary care. It also means making the best and most efficient use of the assets that we already have—those are the staff and the equipment that we have. So, your point is well made and well understood by the service.

Rwy’n cydnabod rhai o’r pwyntiau a wnaed ganddo, fel y mae’r gwasanaeth. Rydym yn buddsoddi cyfalaf sylweddol er mwyn darparu’r cyfarpar diagnostig diweddaraf. Mae’n bwysig ein bod yn gwneud y defnydd gorau ohono ac yn deall yr hyn y gall fod yn ddefnyddiol ar ei gyfer. Er enghraifft, ymwelais â chyfarpar a oedd yn angenrheidiol at un diben, ond mewn gwirionedd, roedd yn gallu cyflawni profion diagnostig gwahanol. Felly, deellir hynny’n iawn o fewn y gwasanaeth, ac mae’n rhan o’r pwynt ehangach ynglŷn â’r hyn y mae diwygio’n ei olygu. Nid ad-drefnu lleoliad ffisegol gwasanaethau mewn gofal sylfaenol ac eilaidd yn unig y mae’n ei olygu. Mae hefyd yn golygu gwneud y defnydd gorau a mwyaf effeithlon o’r asedau sydd gennym eisoes—sef y staff a’r cyfarpar sydd gennym. Felly, mae eich pwynt yn un da ac fe’i deellir yn iawn gan y gwasanaeth.

Heriau Economaidd Presennol

Current Economic Challenges

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am sut y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu darparu’r gwasanaeth iechyd sydd ei angen ar bobl Cymru yng ngoleuni’r heriau economaidd presennol? OAQ(5)0172(HWS)

2. Will the Cabinet Secretary make a statement on how the Welsh Government aims to provide the health services that the people of Wales need in light of current economic challenges? OAQ(5)0172(HWS)

Thank you for the question. As a direct result of the UK Government’s commitment to austerity, the Welsh Government budget will be 9 per cent lower in real terms by the end of the decade. Despite the cuts imposed upon us, the Welsh Government continues to invest in NHS Wales. That means that in the first two years of this Government, we will have invested over £0.5 billion of additional funding into NHS Wales.

Diolch am eich cwestiwn. O ganlyniad uniongyrchol i ymrwymiad Llywodraeth y DU i galedi, bydd cyllideb Llywodraeth Cymru 9 y cant yn is mewn termau real erbyn diwedd y degawd hwn. Er gwaethaf y toriadau a orfodwyd arnom, mae Llywodraeth Cymru’n parhau i fuddsoddi yn GIG Cymru. Golyga hynny y byddwn, yn nwy flynedd gyntaf y Llywodraeth hon, wedi buddsoddi dros £0.5 biliwn o gyllid ychwanegol yn GIG Cymru.

That’s very good to hear, but it’s also worth, I think, underlining the point that it’s not just economic challenges that the NHS is facing; there are particular problems in terms of recruitment. And, as well as in parts of England, there are particular problems in rural Wales in terms of recruitment, where, for example, the Hywel Dda health board have committed to revert to 12-hour consultant coverage at the paediatric ambulatory care unit in Withybush, once they’ve managed to strengthen their clinical team. The problem is that the Royal College of Paediatricians have suggested that 41 per cent of neonatal clinics across the whole of the UK had to be temporarily closed in the past year because of recruitment difficulties, and Withybush is fishing in the same pool for those experts.

I just wondered how we’re going to address that issue, and can you confirm that, in an emergency, Withybush accident and emergency can deal with paediatric cases?

Mae hynny’n braf i’w glywed, ond credaf hefyd y dylid tanlinellu’r pwynt nad heriau economaidd yn unig y mae’r GIG yn eu hwynebu; ceir problemau penodol mewn perthynas â recriwtio. Ac yn ogystal â mewn rhannau o Loegr, ceir problemau penodol yn y Gymru wledig mewn perthynas â recriwtio, lle mae bwrdd iechyd Hywel Dda, er enghraifft, wedi ymrwymo i ailgyflwyno’r gwasanaeth ymgynghorol 12 awr yn yr uned triniaethau dydd pediatrig yn Llwynhelyg, pan fyddant wedi llwyddo i gryfhau eu tîm clinigol. Y broblem yw bod Coleg Brenhinol y Pediatregwyr wedi awgrymu y dylid cau 41 y cant o’r clinigau newyddenedigol ar draws y DU dros dro yn ystod y flwyddyn ddiwethaf oherwydd anawsterau recriwtio, ac mae Llwynhelyg yn pysgota o’r un pwll am yr arbenigwyr hynny.

Tybed sut rydym yn mynd i afael â’r mater hwnnw, ac a allwch gadarnhau y gall adran ddamweiniau ac achosion brys Llwynhelyg ymdrin ag achosion pediatrig mewn argyfwng?

Thank you for the question. On the final point, it continues to be my understanding there is paediatric capability within the A&E to properly meet the needs of patients who do require treatment in an emergency.

Look, there’s a broader challenge here that you’re quite right to highlight about our ability to recruit and the particular shortages in some areas, where they are UK-wide problems and more than that—right across western Europe there are challenges in some areas of recruitment. So, that’s part of the honest challenge we have to take on board on actually improving but reforming the way our health service works in the future. That’s why having attractive models of care organised across the community, and, where necessary, in a hospital, really do matter. If we’re going to recruit the best people, if we’re going to recruit people into these shortage professions, we need to have an attractive place to work.

And, for all the significant success that we’ve had in the first phase of ‘Train. Work. Live.’ for recruiting doctors—a significant move forward for Wales—we recognise there is more for us to do and that campaign in itself won’t get us over some of these speciality areas. So, thinking very clearly and carefully about the future of the service, how it’s organised, who we want to attract, and the terms on which we ask people to work, who they actually work with, are really important for the future in a whole range of different areas.

Diolch am eich cwestiwn. O ran y pwynt olaf, yn ôl yr hyn a ddeallaf, mae gallu pediatrig yn yr adran ddamweiniau ac achosion brys i ddiwallu anghenion cleifion sydd angen triniaeth mewn argyfwng.

Edrychwch, mae yna her ehangach yma rydych yn llygad eich lle i dynnu sylw ati o ran ein gallu i recriwtio a’r prinder arbennig mewn rhai ardaloedd, lle maent yn broblemau ledled y DU a thu hwnt i hynny—ledled gorllewin Ewrop, mae heriau mewn rhai meysydd recriwtio. Felly, mae hynny’n rhan o’r her onest y mae’n rhaid i ni fynd i’r afael â hi ar gyfer gwella a diwygio’r ffordd y mae ein gwasanaeth iechyd yn gweithio yn y dyfodol. Dyna pam fod cael modelau gofal deniadol wedi’u trefnu ar draws y gymuned, a lle bo angen, mewn ysbyty, yn wirioneddol bwysig. Os ydym am recriwtio’r bobl orau, os ydym am recriwtio pobl i’r proffesiynau hyn sydd â phrinder staff, mae angen i ni sicrhau bod gennym le deniadol i weithio.

Ac er yr holl lwyddiant rydym wedi’i gael gyda cham cyntaf ‘Hyfforddi. Gweithio. Byw.’ ar gyfer recriwtio meddygon—cam pwysig ymlaen i Gymru—rydym yn cydnabod bod angen inni wneud rhagor ac na fydd yr ymgyrch honno ynddi ei hun yn datrys y problemau mewn rhai o’r meysydd arbenigol hyn. Felly, mae meddwl yn glir ac yn ofalus iawn am ddyfodol y gwasanaeth, sut y caiff ei drefnu, pwy rydym yn awyddus i’w denu, ar ba delerau y byddwn yn gofyn i bobl weithio, a chyda phwy y byddant yn gweithio mewn gwirionedd yn bwysig iawn ar gyfer y dyfodol mewn ystod o wahanol feysydd.

In March, Cabinet Secretary, the community and children’s Secretary said that good, secure housing not only reduces the burden on other services, such as the NHS or social care, but it will also improve the quality of life for people, and I think none of us would disagree with that. However, I would go a little further and say that housing that’s designed to be easily adaptable, perhaps designed with the guidance of rehabilitation experts, is also important, as it allows older people to stay in their properties for longer without having to move out of an area that they’re familiar with, for example. So, can you tell me what kind of cross-portfolio conversations have you been having about preparing guidance for the construction industry, not least those who are building council properties, that will anticipate changes in people’s lives because of health and old age and that will actually make it cheaper for them to adapt and to receive rehabilitation in their homes in the future?

Ym mis Mawrth, Ysgrifennydd y Cabinet, dywedodd yr Ysgrifennydd cymunedau a phlant fod tai da a diogel nid yn unig yn lleihau’r baich ar wasanaethau eraill, megis y GIG neu ofal cymdeithasol, ond y byddant hefyd yn gwella ansawdd bywyd pobl, ac ni chredaf y byddai unrhyw un ohonom yn anghytuno â hynny. Fodd bynnag, byddwn yn mynd gam ymhellach ac yn dweud bod tai a gynlluniwyd i fod yn hawdd i’w haddasu, tai a gynlluniwyd o bosibl o dan arweiniad arbenigwyr adsefydlu, hefyd yn bwysig, gan eu bod yn caniatáu i bobl hŷn aros yn eu heiddo am gyfnod hirach heb orfod symud allan o ardal gyfarwydd, er enghraifft. Felly, a allwch ddweud wrthyf pa fath o sgyrsiau trawsbortffolio rydych wedi’u cael ynglŷn â pharatoi canllawiau ar gyfer y diwydiant adeiladu, yn enwedig y rhai sy’n adeiladu tai cyngor, canllawiau a fydd yn rhagweld newidiadau ym mywydau pobl oherwydd iechyd a henaint ac a fydd yn ei gwneud yn rhatach iddynt addasu mewn gwirionedd a chael gofal adsefydlu yn eu cartrefi yn y dyfodol?

Thank you for the question. I’m pleased to confirm that the investment that the Welsh Government has made in improving the quality of people’s homes, in particular making them more energy efficient, has had a real benefit in both financial terms, but also in health outcomes as well. There’s developing evidence there are better health outcomes for those people as a direct result of that Welsh Government intervention.

And, in terms of the point about not just adaptation, but about the sort of housing that we commission in our use of capital, I’ve had direct conversations with the Cabinet Secretary for communities about the way in which capital is used. And it needs to be a part of a developing theme of this Government to make sure we don’t just meet our targets on house building, but that the sort of housing that we build, the way in which local authorities and health boards commission care, and what provision they’re looking for, is properly taken account of by house builders, and, in particular, the registered social landlords sector, but more widely as well. And I’m confident you will see more progress and a more joined-up approach from this Government. I’m sure I’ll have more to say on this in the coming months.

Diolch am eich cwestiwn. Rwy’n falch o gadarnhau bod y buddsoddiad a wnaeth Llywodraeth Cymru yn gwella ansawdd cartrefi pobl, yn enwedig sicrhau eu bod yn defnyddio ynni’n fwy effeithlon, wedi bod o fudd gwirioneddol mewn termau ariannol, ond o ran canlyniadau iechyd hefyd. Mae tystiolaeth yn datblygu bod y bobl hynny’n cael gwell canlyniadau iechyd o ganlyniad uniongyrchol i ymyrraeth Llywodraeth Cymru.

Ac o ran y pwynt ynglŷn â nid yn unig addasu, ond y math o dai a gomisiynwn drwy ein defnydd o gyfalaf, rwyf wedi cael sgyrsiau uniongyrchol ag Ysgrifennydd y Cabinet dros gymunedau ynglŷn â’r ffordd y gwneir defnydd o gyfalaf. Ac mae angen i hynny fod yn rhan o thema sy’n datblygu gan y Llywodraeth hon i sicrhau ein bod nid yn unig yn cyrraedd ein targedau mewn perthynas ag adeiladu tai, ond fod y math o dai a adeiladwn, y ffordd y mae awdurdodau lleol a’r byrddau iechyd yn comisiynu gofal, a pha ddarpariaeth y maent yn chwilio amdani yn cael eu hystyried yn drylwyr gan adeiladwyr tai, ac yn arbennig, gan sector y landlordiaid cymdeithasol cofrestredig, ond yn fwy cyffredinol hefyd. Ac rwy’n hyderus y byddwch yn gweld mwy o gynnydd ac ymagwedd fwy cydgysylltiedig gan y Llywodraeth hon. Rwy’n siŵr y bydd gennyf fwy i’w ddweud ynglŷn â hyn dros y misoedd nesaf.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau i’r Ysgrifennydd Cabinet. Llefarydd y Ceidwadwyr, Suzy Davies.

Questions now from the party spokespeople to the Cabinet Secretary. The Conservative spokesperson, Suzy Davies.

Diolch eto, Llywydd.

Minister, thank you very much for your statement on social care funding that came out this morning. In the face of the £2 billion extra that came from the Conservative UK Government for this, I think it was important for you to make an early statement that you are prepared to commit money that we’ve acquired through the Barnett consequential for the same purpose, and so I do welcome that. You’ve already announced additional moneys, aimed, I think—it seems to me, anyway—almost entirely to meet the additional cost of providing the national living wage; obviously, I support that. But this new £9 million from the Barnett consequential that you’ve announced today seems to be aimed at exactly the same purpose. Is that because your original allocation was insufficient, or do you have new figures that have revealed that the costs of this were higher than you anticipated?

Thank you again, Llywydd.

Gweinidog, diolch yn fawr iawn am eich datganiad ar gyllid gofal cymdeithasol a gyhoeddwyd y bore yma. Yn wyneb y £2 biliwn ychwanegol a ddaeth gan Lywodraeth Geidwadol y DU ar gyfer hyn, rwy’n credu ei bod yn bwysig eich bod wedi gwneud datganiad cynnar yn nodi eich bod yn barod i ymrwymo arian rydym wedi’i gaffael drwy gyllid canlyniadol Barnett ar gyfer yr un pwrpas, ac felly rwy’n croesawu hynny. Rydych eisoes wedi cyhoeddi arian ychwanegol, wedi’i anelu, rwy’n credu—mae’n ymddangos i mi, beth bynnag—bron yn gyfan gwbl tuag at y gost ychwanegol o ddarparu’r cyflog byw cenedlaethol; yn amlwg, rwy’n cefnogi hynny. Ond mae’r £9 miliwn newydd o gyllid canlyniadol Barnett rydych wedi’i gyhoeddi heddiw i’w weld wedi’i anelu at yr un diben yn union. A yw hynny oherwydd bod eich dyraniad gwreiddiol yn annigonol, neu a oes gennych ffigurau newydd sydd wedi dangos bod y costau hyn yn uwch nag a ragwelwyd gennych?

I thank you very much for the question and for the warm welcome that you have given to our additional funding and additional investment in social care in Wales. And, just for the benefit of Members, the additional funding that I announced today did include that extra £9 million to help meet the pressures of the national living wage within the sector, but also a further £8 million to support work to prevent children from entering care and improve outcomes for those who are in care, and also £3 million to local authorities to support respite for carers, given the crucial role that we know that carers play as well. The domiciliary and residential care workforce has a crucial role in society and we have been concerned at the level of turnover within that sector, which is around 30 per cent in some areas at the moment. So, the aim of the funding is to allow local authorities to invest, and providers to invest, in their workforce—to raise the pay, obviously, that their workforce receives at the moment, but also to look at what more we can do to keep people in the sector as well. So, it’s investing in skills and investing in the individuals more widely as well, ensuring that people don’t have to pay for the clothes that they wear to undertake their role, and so on.

So, the additional funding was made because we’re able to do it because of the extra money that we had through the consequential funding, and it’s welcomed by local authorities. I’d add as well that we have written to local authorities because this is grant funding in this first year. So, we’ve set out quite clearly to local authorities what we will be expecting them to achieve for the sector through the additional funding that we’ve made available today.

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn ac am y croeso cynnes a roesoch i’n cyllid ychwanegol a’n buddsoddiad ychwanegol mewn gofal cymdeithasol yng Nghymru. Ac er budd yr Aelodau, roedd yr arian ychwanegol a gyhoeddais heddiw yn cynnwys y £9 miliwn ychwanegol hwnnw i helpu i fynd i’r afael â phwysau’r cyflog byw cenedlaethol yn y sector, ond hefyd £8 miliwn arall i gefnogi gwaith i atal plant rhag cael eu rhoi mewn gofal a gwella canlyniadau i’r rhai hynny sydd mewn gofal, a hefyd £3 miliwn i awdurdodau lleol i gefnogi seibiant i ofalwyr, o ystyried y rôl hollbwysig y gwyddom fod gofalwyr yn ei chwarae hefyd. Mae gan y gweithlu gofal cartref a gofal preswyl ran hanfodol i’w chwarae yn y gymdeithas ac rydym wedi bod yn pryderu ynglŷn â lefel trosiant yn y sector hwnnw, sydd oddeutu 30 y cant mewn rhai ardaloedd ar hyn o bryd. Felly, nod y cyllid yw galluogi awdurdodau lleol i fuddsoddi, a darparwyr i fuddsoddi, yn eu gweithlu—i godi’r cyflog, yn amlwg, y mae eu gweithlu yn ei gael ar hyn o bryd, ond hefyd i edrych ar beth arall y gallwn ei wneud i gadw pobl yn y sector hefyd. Felly, mae’n fuddsoddi mewn sgiliau ac yn fuddsoddi yn yr unigolion yn ehangach hefyd, gan sicrhau nad oes rhaid i bobl dalu am y dillad y maent yn eu gwisgo i gyflawni eu rôl, ac yn y blaen.

Felly, rhoddwyd y cyllid ychwanegol am ein bod yn gallu ei wneud oherwydd yr arian ychwanegol a gawsom drwy’r cyllid canlyniadol, ac mae wedi cael ei groesawu gan yr awdurdodau lleol. Byddwn yn ychwanegu hefyd ein bod wedi ysgrifennu at awdurdodau lleol gan mai cyllid grant yw hwn yn y flwyddyn gyntaf. Felly, rydym wedi amlinellu’n eithaf clir yr hyn y disgwyliwn iddynt ei gyflawni ar gyfer y sector drwy’r cyllid ychwanegol a ryddhawyd gennym heddiw.

I’m very grateful to you, particularly for the last part of your answer there. As I say, I’m more than happy to welcome everything that’s in the statement, but, obviously, I’m going to be scrutinising you on how well you are watching how that is spent. The £3 million given to local authorities for respite, obviously, and particularly in view of what we were talking about here yesterday, is very important. It’s an area where provision is particularly weak, and I’m very keen to know what you’re going to do to make sure that that is spent on front-line respite provision and that it doesn’t get eaten up in procurement or commissioning processes, which do have a tendency to eat up money, particularly when it comes to respite for social care, where we need every single penny.

Rwy’n ddiolchgar iawn i chi, yn enwedig am ran olaf eich ateb. Fel y dywedais, rwy’n fwy na pharod i groesawu popeth sydd yn y datganiad, ond yn amlwg, byddaf yn craffu arnoch i weld pa mor dda rydych yn gwylio sut y caiff hwnnw ei wario. Bydd y £3 miliwn a roddwyd i awdurdodau lleol ar gyfer seibiant, yn amlwg, ac yn enwedig o ystyried yr hyn y buom yn sôn amdano yma ddoe, yn bwysig iawn. Mae’n faes lle mae’r ddarpariaeth yn arbennig o wan, ac rwy’n awyddus iawn i wybod beth a wnewch i sicrhau bod hwnnw’n cael ei wario ar ddarpariaeth seibiant rheng flaen ac nad yw’n cael ei lyncu gan y prosesau caffael neu gomisiynu, sy’n tueddu i lowcio arian, yn enwedig yn achos seibiant ar gyfer gofal cymdeithasol, lle mae angen pob ceiniog arnom.

I prioritised respite for carers because this is one of the areas that carers repeatedly tell us that they need more support in, and we need to look after our carers to ensure that they’re able to continue to look after the people who they care for in return. So, I will be working up the specific details in terms of what we will be requiring from local authorities with regard to the funding for respite care particularly, and, again, that will go out through grant funding, with specific requirements on local authorities as to what we would expect them to see for that money, and for support for carers locally as well, because we absolutely are clear that this has to make a difference for carers on the front line, who will be in receipt of respite, to, as I say, enable them to continue the important role that they do.

Blaenoriaethais seibiant i ofalwyr am fod hwn yn un o’r meysydd y mae gofalwyr yn dweud wrthym yn gyson eu bod angen mwy o gefnogaeth ynddo, ac mae angen i ni edrych ar ôl ein gofalwyr i sicrhau eu bod yn gallu parhau i ofalu am y bobl y maent hwy’n gofalu amdanynt. Felly, byddaf yn gweithio ar y manylion penodol o ran yr hyn y byddwn yn gofyn amdano gan awdurdodau lleol mewn perthynas â’r cyllid ar gyfer gofal seibiant yn benodol, ac unwaith eto, bydd hwnnw’n cael ei roi drwy gyllid grant, gyda gofynion penodol i awdurdodau lleol ynglŷn â’r hyn y byddem yn disgwyl iddynt ei weld am yr arian hwnnw, ac ar gyfer cefnogaeth i ofalwyr yn lleol hefyd, oherwydd rydym yn gwbl glir fod yn rhaid i hyn wneud gwahaniaeth i ofalwyr ar y rheng flaen, a fydd yn cael seibiant, fel y dywedais, er mwyn eu galluogi i barhau â’r gwaith pwysig y maent yn ei wneud. 

Well, for that very reason, I’m very pleased it hasn’t gone into the revenue support grant, so I do thank you for that. Could I ask you: do you welcome the Prime Minister’s announcement of a statutory right for leave for those with caring responsibilities?

Wel, am yr union reswm hwnnw, rwy’n falch iawn nad yw wedi mynd i mewn i’r grant cynnal refeniw, felly diolch i chi am hynny. A gaf fi ofyn i chi: a ydych yn croesawu cyhoeddiad y Prif Weinidog ynglŷn â hawl statudol i wyliau ar gyfer y rhai sydd â chyfrifoldebau gofalu?

When you initially see that there’s a right for carers to have statutory leave, fantastic, and then you see it’s an unpaid year off work, and then you realise that that is going to be completely out of the reach of most people who are carers, unfortunately. I don’t know many carers who can afford to take a year off work, and it just seems again that it’s a Conservative policy from the UK Government that is an empty promise, but which also benefits those who have, and so benefits the few, not the many, in the sense that only the highest-earning people and those who are in families that are already wealthy are going to realistically be able to take a full year off work completely unpaid. So, in that sense, I don’t think it will be taken up by huge amounts of people in Wales. So, what we do need to do is ensure that the respite care, and the things that are in our gift in the Assembly to deliver, really do meet the needs of carers right across Wales. And, actually, we know as well that carers find it very difficult to find employment anyway, so many carers are out of work because of the nature of the caring responsibilities they have. So, there’s a role for us as well to look at what we can do to make employers in Wales more carer-friendly, more flexible, to allow carers to return to work. And we’re also looking at interesting projects to see how we can perhaps look at whether or not carers are able to access some kind of accreditation for the caring work that they do. So, it might be that, at a point in the future, they’re able to use the experience and expertise that they’ve gained as carers to take that step, then, into paid employment in the caring field.

Pan fyddwch yn gweld yn gyntaf fod yna hawl i ofalwyr gael gwyliau statudol, gwych, ac yna fe welwch mai blwyddyn o wyliau di-dâl o’r gwaith ydyw, ac yna fe sylweddolwch fod hynny’n mynd i fod yn gyfan gwbl allan o gyrraedd y rhan fwyaf o bobl sy’n ofalwyr, yn anffodus. Nid wyf yn adnabod llawer o ofalwyr sy’n gallu fforddio cymryd blwyddyn o wyliau o’r gwaith, ac mae’n ymddangos unwaith eto ei fod yn bolisi Ceidwadol gan Lywodraeth y DU sy’n addewid gwag, ond sydd hefyd o fudd i’r rhai sydd â’r modd, ac felly mae o fudd i’r ychydig, nid i’r lliaws, yn yr ystyr mai’r bobl sy’n ennill y cyflog mwyaf a’r rhai sydd mewn teuluoedd sydd eisoes yn gyfoethog fydd yr unig rai, yn realistig, a fydd yn gallu cymryd blwyddyn gyfan o wyliau cwbl ddi-dâl o’r gwaith. Felly, yn yr ystyr hwnnw, nid wyf yn credu y caiff ei ddefnyddio gan nifer enfawr o bobl yng Nghymru. Felly, yr hyn sydd angen i ni ei wneud yw sicrhau bod y gofal seibiant, a’r pethau y mae’r Cynulliad yn gallu eu cyflawni, yn diwallu anghenion gofalwyr ledled Cymru. Ac mewn gwirionedd, rydym yn gwybod hefyd fod gofalwyr yn ei chael hi’n anodd iawn dod o hyd i waith beth bynnag, felly mae llawer o ofalwyr yn ddi-waith oherwydd natur y cyfrifoldebau gofalu sydd ganddynt. Felly, mae yna rôl i ni hefyd i edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud i sicrhau bod cyflogwyr yng Nghymru yn fwy ystyriol tuag at ofalwyr, yn fwy hyblyg, i ganiatáu i ofalwyr ddychwelyd i’r gwaith. Ac rydym hefyd yn edrych ar brosiectau diddorol i weld a oes rhyw fath o achrediad ar gael i ofalwyr, o bosibl, ar gyfer y gwaith gofalu y maent yn ei wneud. Felly, ar ryw adeg yn y dyfodol, gallant ddefnyddio’r profiad a’r arbenigedd y maent wedi’i ennill fel gofalwyr i gymryd y cam hwnnw, felly, tuag at waith cyflogedig ym maes gofal.

Llefarydd UKIP, Caroline Jones.

UKIP spokesperson, Caroline Jones.

Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, I welcome the nurse recruitment campaign and the news that the Welsh Government is to retain the student nursing bursaries for another year. We need to do all we can to encourage people from all walks of life in Wales to consider a career in nursing. What plans does your Government have to extend the nursing bursaries in the future to ensure that Welsh residents considering a career change can afford to train as nurses?

Diolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n croesawu’r ymgyrch recriwtio nyrsys a’r newyddion fod Llywodraeth Cymru yn cadw’r bwrsariaethau ar gyfer myfyrwyr nyrsio am flwyddyn arall. Mae angen i ni wneud popeth yn ein gallu i annog pobl o bob cefndir yng Nghymru i ystyried gyrfa mewn nyrsio. Pa gynlluniau sydd gan eich Llywodraeth i ymestyn y bwrsariaethau nyrsys yn y dyfodol i sicrhau y gall trigolion Cymru sy’n ystyried newid gyrfa fforddio hyfforddi fel nyrsys?

I welcome the support provided for the NHS bursary, provided not just for nurses, but a range of other allied health professionals, to help them through their training. We recognise, given that the average age of a nurse in training is in their late 20s, that they’re likely to have ties to a local area and they’re likely to have responsibilities. Taking away the financial support, as has been done by the United Kingdom Government across our border for those people training in England, has a serious and significant effect. We’ve seen a significant drop—24 per cent—in the people applying for nurse training across the border as a direct result. We made a choice, based on the evidence, to support people undertaking healthcare courses, including nurses, and it was very well received when I attended the Royal College of Nursing congress in Liverpool on Sunday and Monday. This Government will provide not just the direction of travel that we’ve been very clear about recently, but a fuller and more comprehensive long-term approach to supporting people undertaking healthcare education, when we announce our full and final response to the Diamond review in due course.

Rwy’n croesawu’r gefnogaeth a roddwyd i fwrsariaeth y GIG, a ddarperir nid yn unig i nyrsys, ond i amrywiaeth o weithwyr proffesiynol perthynol i iechyd eraill, i’w helpu drwy eu hyfforddiant. Rydym yn cydnabod, o ystyried mai oedran cyfartalog nyrs dan hyfforddiant yw’r 20au hwyr, eu bod yn debygol o fod â chysylltiadau ag ardal leol ac yn debygol o fod â chyfrifoldebau. Mae diddymu’r gefnogaeth ariannol, fel y gwnaed gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig ar draws y ffin i’r bobl sy’n hyfforddi yn Lloegr, yn cael effaith ddifrifol a sylweddol. Rydym wedi gweld gostyngiad sylweddol—24 y cant—yn nifer y bobl sy’n gwneud cais am hyfforddiant nyrsio ar draws y ffin o ganlyniad uniongyrchol i hynny. Gwnaethom benderfyniad, ar sail y dystiolaeth, i gefnogi pobl sy’n dilyn cyrsiau gofal iechyd, gan gynnwys nyrsys, ac roedd croeso mawr i’r penderfyniad hwnnw pan fynychais gynhadledd y Coleg Nyrsio Brenhinol yn Lerpwl ddydd Sul a dydd Llun. Bydd y Llywodraeth hon yn darparu’r cyfeiriad teithio rydym wedi bod yn glir iawn yn ei gylch yn ddiweddar, yn ogystal ag ymagwedd hirdymor lawnach a mwy cynhwysfawr tuag at gefnogi pobl sy’n ymgymryd ag addysg gofal iechyd, pan fyddwn yn cyhoeddi ein hymateb llawn a therfynol i adolygiad Diamond maes o law.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. While the nursing recruitment campaign can help address short-term staffing issues, we need to think about the longer term and how we can encourage more Welsh people, particularly Welsh speakers, into nursing. UKIP would like to see the reintroduction of the equivalent of the state enrolled nurse, which would allow healthcare assistants and others to train as nurses without requiring a degree. What consideration has your Government given to the reintroduction of some form of enrolled nurse into the Welsh NHS?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Er y gall yr ymgyrch recriwtio nyrsio helpu i fynd i’r afael â materion staffio tymor byr, mae angen i ni feddwl am y tymor hwy a sut y gallwn ddenu mwy o bobl Cymru, yn enwedig siaradwyr Cymraeg, i’r byd nyrsio. Byddai UKIP yn hoffi gweld ailgyflwyno’r hyn sy’n cyfateb i nyrsys cofrestredig y wladwriaeth, a fyddai’n caniatáu i gynorthwywyr gofal iechyd ac eraill hyfforddi fel nyrsys heb fod angen gradd. Pa ystyriaeth y mae eich Llywodraeth wedi’i roi i ailgyflwyno rhyw fath o nyrs gofrestredig yn y GIG yng Nghymru?

Well, I welcome the recognition that the ‘Train. Work. Live.’ campaign is a positive step forward for nursing in Wales. It’s had an incredibly positive response at the outset from the current nursing workforce, who are very proud to see themselves being highlighted and featured—the four individual named and photographed people are nurses with different career routes, and that’s been very much welcomed by the current nursing workforce. They recognise the focus of attention and, if you like, some hope for the future and a deliberately different approach here in Wales.

This Government does not support a return to a state enrolled nurse role, partly because we have spent significant time and effort working with the nursing family to develop a career path and a development path for healthcare support workers. In fact, the Member for Merthyr Tydfil and Rhymney behind you was part of the conversation in her previous role about developing that career path and development. We also see a number of healthcare support workers undertaking training from their current role into nursing, so they’re still undertaking work as well. That’s part of the flexibility we’ve provided, to make sure that that can take place so that those people who are in work with responsibilities can still carry on working whilst undertaking their nursing qualification. There is no support from representatives of the nursing workforce for us to remove the status and the requirement for nursing to be a graduate career, and I’m happy to listen to those people about how we develop the very best nursing care from the whole nursing family, and we do properly value and support the role of healthcare support workers.

Wel, rwy’n croesawu’r gydnabyddiaeth fod yr ymgyrch ‘Hyfforddi. Gweithio. Byw.’ yn gam cadarnhaol ymlaen i nyrsio yng Nghymru. Mae wedi cael ymateb anhygoel o gadarnhaol o’r cychwyn gan y gweithlu nyrsio presennol, sy’n falch iawn o weld eu hunain yn cael sylw—mae’r pedwar unigolyn a enwyd ac a ffotograffwyd yn nyrsys â llwybrau gyrfa gwahanol, ac mae hynny wedi’i groesawu’n fawr gan y gweithlu nyrsio presennol. Maent yn cydnabod ffocws y sylw ac, os mynnwch, peth gobaith ar gyfer y dyfodol ac ymagwedd fwriadol wahanol yma yng Nghymru.

Nid yw’r Llywodraeth hon yn cefnogi dychwelyd at rôl nyrs gofrestredig y wladwriaeth, yn rhannol oherwydd ein bod wedi treulio cryn dipyn o amser ac ymdrech yn gweithio gyda’r teulu nyrsio i ddatblygu llwybr gyrfa a llwybr datblygu ar gyfer gweithwyr cymorth gofal iechyd. Yn wir, roedd yr Aelod dros Ferthyr Tudful a Rhymni y tu ôl i chi yn rhan o’r sgwrs am ddatblygu’r llwybr gyrfa a’r datblygiad hwnnw yn ei rôl flaenorol. Rydym hefyd yn gweld nifer o weithwyr cymorth gofal iechyd yn cael hyfforddiant o’u rôl bresennol i mewn i nyrsio, felly maent yn dal i gyflawni gwaith hefyd. Dyna ran o’r hyblygrwydd rydym wedi’i ddarparu, er mwyn sicrhau y gall hynny ddigwydd fel bod pobl sydd mewn gwaith ac sydd â chyfrifoldebau yn gallu parhau i weithio wrth gyflawni eu cymhwyster nyrsio. Nid oes unrhyw gefnogaeth gan gynrychiolwyr o’r gweithlu nyrsio i ni gael gwared ar y statws a’r gofyniad i nyrsio fod yn yrfa i raddedigion, ac rwy’n barod i wrando ar y bobl hynny ynglŷn â sut i ddatblygu’r gofal nyrsio gorau gan y teulu nyrsio cyfan, ac rydym yn llwyr werthfawrogi ac yn cefnogi rôl gweithwyr cymorth gofal iechyd.

Thank you, Cabinet Secretary. Finally, we not only have to recruit more nurses, but we also must ensure that we retain our existing nurses. According to the RCN, nurses in Wales often do not feel valued by the NHS or the Government. There has been a 14 per cent real-terms fall in nursing pay since 2010, and 69 per cent of nurses work overtime at least once a week. What plans does your Government have to improve nurses’ pay, terms and conditions and ensure that they have access to continuous professional development in order to reflect how we, as a nation, value the profession?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn olaf, nid yn unig y mae’n rhaid i ni recriwtio mwy o nyrsys, ond mae’n rhaid i ni hefyd sicrhau ein bod yn cadw ein nyrsys presennol. Yn ôl y Coleg Nyrsio Brenhinol, mae nyrsys yng Nghymru yn aml yn teimlo nad ydynt yn cael eu gwerthfawrogi gan y GIG neu’r Llywodraeth. Bu gostyngiad o 14 y cant mewn termau real yng nghyflog nyrsys ers 2010, ac mae 69 y cant o nyrsys yn gweithio goramser o leiaf unwaith yr wythnos. Pa gynlluniau sydd gan eich Llywodraeth i wella cyflogau, telerau ac amodau nyrsys a sicrhau bod ganddynt fynediad at ddatblygiad proffesiynol parhaus er mwyn adlewyrchu pa mor bwysig yw’r proffesiwn i ni fel cenedl?

I recognise the points that are made about the feelings of a number of people within the nursing workforce. Part of what we’re doing to retain people, of course—those people that are training—is not just support with the bursary, but also the fact that that comes with the expectation that people will take up the offer of two years of employment here in Wales, so people will continue to work within Wales as well. We actually have pretty good retention rates, as well, for people who actually complete their courses.

On the broader point about the 14 per cent fall in the real terms of nurses’ pay since the Conservatives came in to lead the UK Government, the reality is that the direct imposition of a public sector pay cap is a real barrier not just for nurses, but a whole range of public sector workers. I would dearly love to be in a position where we had a different approach taken. You will recognise, of course, that there are different manifesto pledges being made outside of this place ahead of the general election, and my party on a UK level has to pledge to break the public sector pay cap if we return to the UK Government. That is good news for nurses. We would be able to properly value them and recognise in their pay the real support the public have for them.

But, in terms of your point about nurses not being valued by the Government, I can confirm there is a radically different approach and understanding for nurses here in Wales compared to across our border, and that point was made plain to me on a number of occasions forcefully, clearly and politely by nurses, both in Wales and in England, who I met at the recent Royal College of Nursing congress in Liverpool. So, a good story for us in Wales. There’s more that we could do if only we had a UK Government on the side of Wales.

Rwy’n cydnabod y pwyntiau sy’n cael eu gwneud am deimladau nifer o bobl yn y gweithlu nyrsio. Mae’r hyn rydym yn ei wneud i gadw pobl, wrth gwrs—y bobl sy’n hyfforddi—yn cynnwys nid yn unig cymorth gyda’r fwrsariaeth, ond hefyd y ffaith fod hynny’n dod gyda’r disgwyliad y bydd pobl yn manteisio ar y cynnig o gyflogaeth am ddwy flynedd yma yng Nghymru, felly bydd pobl yn parhau i weithio yng Nghymru yn ogystal. Mewn gwirionedd, mae gennym gyfraddau cadw eithaf da hefyd ymhlith pobl sy’n cwblhau eu cyrsiau mewn gwirionedd.

O ran y pwynt ehangach am y gostyngiad o 14 y cant mewn termau real yng nghyflogau nyrsys ers i’r Ceidwadwyr ddod i arwain Llywodraeth y DU, y realiti yw bod gosod cap uniongyrchol ar gyflogau’r sector cyhoeddus yn rhwystr go iawn, nid yn unig i nyrsys, ond i ystod eang o weithwyr y sector cyhoeddus. Hoffwn yn fawr pe bawn mewn sefyllfa lle byddai gennym ddull gwahanol ar waith. Byddwch yn deall, wrth gwrs, fod addewidion maniffesto gwahanol yn cael eu gwneud y tu allan i’r lle hwn cyn yr etholiad cyffredinol, ac mae fy mhlaid ar lefel y DU yn gorfod addo torri cap cyflog y sector cyhoeddus os dychwelwn i rym yn Llywodraeth y DU. Mae hwnnw’n newyddion da i nyrsys. Byddem yn gallu eu gwerthfawrogi’n briodol a chydnabod cefnogaeth wirioneddol y cyhoedd iddynt yn eu cyflog.

Ond o ran eich pwynt nad yw nyrsys yn cael eu gwerthfawrogi gan y Llywodraeth, gallaf gadarnhau bod ymagwedd a dealltwriaeth wahanol iawn ar waith mewn perthynas â nyrsys yma yng Nghymru o gymharu â dros y ffin, a chafodd y pwynt hwnnw ei wneud yn glir i mi ar nifer o achlysuron yn gadarn, yn glir ac yn gwrtais gan nyrsys yng Nghymru ac yn Lloegr pan gyfarfûm â hwy yng nghynhadledd y Coleg Nyrsio Brenhinol yn Lerpwl yn ddiweddar. Felly, stori dda i ni yng Nghymru. Mae mwy y gallem ei wneud pe bai gennym Lywodraeth y DU sydd ar ochr Cymru.

Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

The Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth.

Diolch, Llywydd. Now, last week was Mental Health Awareness Week, and, though that’s been and gone, we’ve got to keep the issue’s prominence, of course, on our agenda.

Last week, I raised the issue of mental health services in the north of Wales with the First Minister, in particular the number of mental health patients who had been sent out of north Wales, hundreds of miles away from their families, including children. The First Minister’s response was that he didn’t accept the figures. Do you accept the figures?

Diolch, Llywydd. Nawr, yr wythnos ddiwethaf oedd Wythnos Ymwybyddiaeth Iechyd Meddwl, ac er bod honno wedi bod ac wedi mynd, mae’n rhaid i ni gadw’r mater yn amlwg ar ein hagenda wrth gwrs.

Yr wythnos diwethaf, codais fater gwasanaethau iechyd meddwl yng ngogledd Cymru gyda’r Prif Weinidog, yn enwedig y nifer o gleifion iechyd meddwl a oedd wedi cael eu hanfon o ogledd Cymru, gannoedd o filltiroedd oddi wrth eu teuluoedd, gan gynnwys plant. Ymateb y Prif Weinidog oedd nad oedd yn derbyn y ffigurau. A ydych chi’n derbyn y ffigurau?

We know that there are a number of people who are being sent out of area. We’ve seen a significant improvement in the number of people going out of area for treatment. Some of those people will go out of area because they require specialist support that is not available in Wales—we don’t have the number or the ability to commission and provide that care directly in Wales. Some people are still, though, going inappropriately out of area, but we’ve made significant progress on this issue over this year. So, for example, there are now single-digit numbers of children going out of area for placements. I accept that, for each person where there’s long travel to go to an appropriate placement, that would be a real issue for them, their family and their loved ones. The point is, though, there is real progress that has been made over this last year, and we expect further progress to be made in the years to come.

Gwyddom fod yna nifer o bobl sy’n cael eu hanfon y tu allan i ardal. Rydym wedi gweld gwelliant sylweddol yn nifer y bobl sy’n mynd y tu allan i ardal i gael triniaeth. Bydd rhai o’r bobl hynny’n mynd y tu allan i ardal am eu bod angen cymorth arbenigol nad yw ar gael yng Nghymru—nid oes gennym y niferoedd na’r gallu i gomisiynu a darparu’r gofal hwnnw’n uniongyrchol yng Nghymru. Fodd bynnag, mae rhai pobl yn parhau i fynd y tu allan i ardal yn amhriodol, ond rydym wedi gwneud cynnydd sylweddol ar hynny yn ystod y flwyddyn hon. Felly, er enghraifft, niferoedd un digid o blant sy’n cael eu lleoli y tu allan i ardal bellach. I bob unigolyn sy’n gorfod teithio’n hir i fynd i leoliad priodol, rwy’n derbyn y byddai hynny’n broblem go iawn iddynt, eu teulu a’u hanwyliaid. Fodd bynnag, y pwynt yw bod cynnydd go iawn wedi’i wneud dros y flwyddyn ddiwethaf, ac rydym yn disgwyl cynnydd pellach yn y blynyddoedd i ddod.

So you keep telling us. Some of the figures that the First Minister didn’t accept this week were that waiting times for CAMHS haven’t improved. He claimed things had moved on significantly. We all know that if you want to demonstrate improvement, you simply take the month where figures were at their worst as your starting point and compare with more recent ones and, unless the performance is worse, the maths will show an improvement. That’s what the First Minister did yesterday. In reality, an honest look at CAMHS waiting times shows that, prior to July 2013, the percentage of children waiting over 26 weeks never went above 10 per cent. Then, waiting times skyrocketed to 36 per cent waiting over 26 weeks in September 2015, before, yes, recovering to the current level of 20.5 per cent in February this year, which is when we have the most recent figures. An improvement in a period of time, but not overall. Do you accept that this is a more accurate reflection of the performance of CAMHS, and when will you accept that the First Minister or yourself simply standing there saying that targets are being met is a long way from the reality faced by desperate staff and desperate patients who share with us as Assembly Members their experiences?

Fel rydych yn cadw dweud wrthym. Rhai o’r ffigurau nad oedd y Prif Weinidog yn eu derbyn yr wythnos hon oedd nad oedd amseroedd aros ar gyfer Gwasanaethau Iechyd Meddwl ar gyfer Plant a’r Glasoed (CAMHS) wedi gwella. Honnodd fod pethau wedi datblygu’n sylweddol. Mae pawb ohonom yn gwybod, os ydych am ddangos gwelliant, rydych yn cymryd y mis pan oedd y niferoedd ar eu gwaethaf fel man cychwyn ac yn cymharu â rhai mwy diweddar ac oni bai bod y perfformiad yn waeth, bydd y ffigurau’n dangos gwelliant. Dyna a wnaeth y Prif Weinidog ddoe. Mewn gwirionedd, mae cipolwg gonest ar amseroedd aros CAMHS yn dangos, cyn mis Gorffennaf 2013, nad aeth canran y plant a fu’n aros dros 26 wythnos byth yn uwch na 10 y cant. Yna, cododd amseroedd aros i’r entrychion gyda 36 y cant yn aros dros 26 wythnos ym mis Medi 2015, cyn gwella, do, i’r lefel bresennol o 20.5 y cant ym mis Chwefror eleni, a dyna’r ffigurau diweddaraf sydd gennym. Gwelliant mewn cyfnod o amser, ond nid yn gyffredinol. A ydych yn derbyn bod hwn yn adlewyrchiad mwy cywir o berfformiad CAMHS, a pha bryd y derbyniwch fod i’r Prif Weinidog neu chi sefyll yno a dweud bod targedau’n cael eu cyrraedd yn bell o’r realiti a wynebir gan staff sy’n anobeithio a chleifion sy’n anobeithio sy’n rhannu eu profiadau gyda ni fel Aelodau Cynulliad?

Well, I would hope that we could have a searching but reflective conversation about this, and I’m disappointed by the tone that is struck. I don’t try to avoid scrutiny at all, but the reality is that, when looking at the period over the last few years, we’ve seen a significant rise in the number of referrals and the ability of our system to cope. There was a time when people were waiting significantly longer than they should have done, and some people do still wait too long—we have a backlog to clear—but we have made undeniable, real and significant progress. The investment decisions made over the last couple of years have made a real difference for families entering into the CAMHS system. There’s additional focus on the support that should be available outside of the CAMHS network, as well—the progress of Together for Children and Young People. There is real progress being made, and I don’t deny your right to scrutinise me, I don’t deny your right to ask difficult and awkward questions, but I do wish they could be a more reflective and a more accurate picture of the progress that really is being made. And when we see—. We’ll have figures out tomorrow across a whole range of NHS services, but NHS health boards have committed to meeting the waiting time standard for people who should be seen within 28 days of referral. They say they are confident that they will meet that standard, and I look forward to seeing the figures published, to see if they have done that. I will certainly hold them to account. There will be no lessening in scrutiny or expectation from Ministers in this Government, to make sure that people are seen appropriately and by the right service.

Wel, byddwn yn gobeithio y gallem gael sgwrs dreiddgar ond myfyriol am hyn, ac mae goslef y drafodaeth yn fy siomi. Nid wyf yn ceisio osgoi craffu o gwbl, ond y gwir amdani, wrth edrych ar y cyfnod dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf, yw ein bod wedi gweld cynnydd sylweddol yn nifer yr atgyfeiriadau a gallu ein system i ymdopi. Roedd yna adeg pan oedd pobl yn aros yn llawer hwy nag y dylent fod wedi’i wneud, ac mae rhai pobl yn dal i aros yn rhy hir—mae gennym ôl-groniad i’w glirio—ond rydym wedi gwneud cynnydd diymwad, gwirioneddol a sylweddol. Mae’r penderfyniadau buddsoddi a wnaed dros y blynyddoedd diwethaf wedi gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i deuluoedd sy’n mynd i mewn i system CAMHS. Ceir ffocws ychwanegol ar y gefnogaeth a ddylai fod ar gael y tu allan i rwydwaith CAMHS hefyd—cynnydd y rhaglen Law yn Llaw at Blant a Phobl Ifanc. Mae cynnydd gwirioneddol yn cael ei wneud, ac nid wyf yn gwadu eich hawl i graffu arnaf, nid wyf yn gwadu eich hawl i ofyn cwestiynau anodd a lletchwith, ond hoffwn pe gallent fod yn fwy myfyriol ac yn ddarlun mwy cywir o’r cynnydd sy’n cael ei wneud mewn gwirionedd. A phan welwn—. Bydd y ffigurau’n cael eu cyhoeddi yfory ar draws ystod eang o wasanaethau’r GIG, ond mae byrddau iechyd y GIG wedi ymrwymo i gyrraedd y safon o ran amseroedd aros ar gyfer pobl a ddylai gael eu gweld o fewn 28 diwrnod i gael eu hatgyfeirio. Maent yn dweud eu bod yn hyderus y byddant yn cyrraedd y safon honno, ac edrychaf ymlaen at weld y ffigurau’n cael eu cyhoeddi, i weld a ydynt wedi gwneud hynny. Byddaf yn sicr yn eu dwyn i gyfrif. Ni fydd unrhyw leihad yn y craffu na’r hyn a ddisgwylir gan Weinidogion yn y Llywodraeth hon i sicrhau bod pobl yn cael eu gweld yn briodol a chan y gwasanaeth cywir.

But people aren’t stupid; they know when people are being selective with figures. There’s clearly a shortage of staff in mental health, and I hope that you would agree with that. Another area of health workforce where we have shortages is among GPs. It’s a Wales-wide problem. It’s one of the reasons to support Plaid Cymru’s pledge to train and recruit 1,000 extra doctors. Now, patients in Burry Port are the latest to hear that they have to leave the area to see a GP, due to the closure of a surgery. The Member for Llanelli has been typically lively on the backbenches today. I do understand that local Labour politicians are protesting against this. Will you be joining them, I wonder, in their protest, as I seem to recall the former education Minister doing, against the closure of a school in his constituency? Or will you own up to the fact that it’s Labour’s, Welsh Government’s failings in workforce planning that has led to this shortage of GPs?

Ond nid yw pobl yn dwp; maent yn gwybod pan fydd pobl yn bod yn ddetholus gyda ffigurau. Mae’n amlwg fod prinder staff ym maes iechyd meddwl, ac rwy’n gobeithio y byddech yn cytuno â hynny. Rhan arall o’r gweithlu iechyd lle mae gennym brinder yw meddygon teulu. Mae’n broblem i Gymru gyfan. Mae’n un o’r rhesymau dros gefnogi addewid Plaid Cymru i hyfforddi a recriwtio 1,000 o feddygon ychwanegol. Nawr, cleifion ym Mhorth Tywyn yw’r rhai diweddaraf i glywed bod yn rhaid iddynt adael yr ardal i weld meddyg teulu yn sgil cau’r feddygfa yno. Mae’r Aelod dros Lanelli wedi bod yr un mor fywiog ag arfer ar y meinciau cefn heddiw. Rwy’n deall bod gwleidyddion Llafur lleol yn protestio yn erbyn hyn. Tybed a fyddwch yn ymuno â hwy yn eu protest, fel rwy’n cofio’r Gweinidog addysg blaenorol yn ei wneud yn erbyn cau ysgol yn ei etholaeth? Neu a fyddwch yn wynebu’r ffaith mai methiannau’r Blaid Lafur, Llywodraeth Cymru, i gynllunio’r gweithlu sydd wedi arwain at y prinder hwn o feddygon teulu?

The honest and mature approach that I thought we would have to discussing healthcare in the future, which was taken by the parliamentary review, of course, doesn’t exist when it comes to ministerial questions. The reality is we are recruiting more GPs. We are training more GPs in Wales. We’ll have a more successful approach in the future. The Train, Work, Live campaign has been significantly successful in us actually having more GPs coming into Wales. I expect to see, as we make commissioning decisions in the future, that we will properly take account of the workforce planning that we need to do, in a much more joined-up way. There has been real improvement in this area.

Now, when you then talk about 1,000 extra doctors as the answer, well, that’s what we’d politely call an aspirational target—not a real or an achievable one. In this position, in the Government, you have to commit to things that will make a difference. That’s what I’m doing in this, and I’m proud of the fact that we are making a real difference for people right across the medical workforce here in Wales. And I say that every Member is entitled to stand up for their local community and ask awkward questions of health boards and me. That includes the Member for Llanelli, who is standing up for his community and asking what arrangements will be in place for the future of primary care. I don’t complain about that from any Member in this place, and nor should I. That’s people doing their job. I just wish we could have a much more honest and grown-up conversation between ourselves in this Chamber, as well as outside of it.

Nid yw’r dull gonest ac aeddfed y credais y byddem yn ei fabwysiadu wrth drafod gofal iechyd yn y dyfodol, dull a fabwysiadwyd gan yr adolygiad seneddol wrth gwrs, yn bodoli yn ystod cwestiynau i’r gweinidogion. Y gwirionedd yw ein bod yn recriwtio mwy o feddygon teulu. Rydym yn hyfforddi mwy o feddygon teulu yng Nghymru. Bydd gennym ddull mwy llwyddiannus yn y dyfodol. Mae’r ymgyrch Hyfforddi, Gweithio, Byw wedi bod yn hynod o lwyddiannus gan y bydd gennym fwy o feddygon teulu yn dod i Gymru. Wrth i ni wneud penderfyniadau comisiynu yn y dyfodol, rwy’n disgwyl gweld y byddwn yn rhoi ystyriaeth briodol i’r gwaith cynllunio gweithlu sydd angen i ni ei wneud, mewn ffordd lawer mwy cydgysylltiedig. Mae gwelliant gwirioneddol wedi bod yn y maes hwn.

Nawr, pan fyddwch yn sôn wedyn am 1,000 o feddygon ychwanegol fel ateb, wel, dyna rywbeth y byddem, yn gwrtais, yn ei alw’n darged uchelgeisiol—nid yw’n un realistig na chyraeddadwy. Yn y sefyllfa hon, yn y Llywodraeth, mae’n rhaid i chi ymrwymo i bethau a fydd yn gwneud gwahaniaeth. Dyna beth rwy’n ei wneud gyda hyn, ac rwy’n falch o’r ffaith ein bod yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i bobl ar draws y gweithlu meddygol yma yng Nghymru. Ac rwy’n dweud bod gan bob Aelod hawl i sefyll dros eu cymuned leol a gofyn cwestiynau lletchwith i fyrddau iechyd ac i mi. Mae hynny’n cynnwys yr Aelod dros Lanelli, sy’n sefyll dros ei gymuned ac yn gofyn pa drefniadau a fydd ar waith ar gyfer dyfodol gofal sylfaenol. Nid wyf yn cwyno am hynny gan unrhyw Aelod yn y lle hwn, ac ni ddylwn wneud. Gwneud eu gwaith y mae pobl. Nid wyf ond yn dymuno y gallem gael sgwrs lawer mwy gonest ac aeddfed rhyngom yn y Siambr hon, yn ogystal ag y tu allan iddi.

Effeithiau Llygredd Awyr ar Iechyd Cyhoeddus

Effects of Air Pollution on Public Health

3. Pa drafodaeth sydd wedi bod rhwng yr Ysgrifennydd Cabinet a Llywodraeth y DU parthed effeithiau llygredd awyr ar iechyd cyhoeddus?  OAQ(5)0165(HWS)[W]

3. What discussions have taken place between the Cabinet Secretary and the UK Government regarding the effects of air pollution on public health? OAQ(5)0165(HWS)[W]

The Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs leads for the Welsh Government on air quality, and her officials continue to have significant engagement with their UK counterparts on matters such as UK-wide air quality modelling, EU legislation on trans-boundary air pollution, EU reporting, air quality research, and air pollution episodes.

Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig yn arwain ar ran Llywodraeth Cymru ar ansawdd aer, ac mae ei swyddogion yn parhau i ymgysylltu’n sylweddol gyda’u cymheiriaid cyfatebol yn y DU ar faterion fel modelu ansawdd aer ledled y DU, deddfwriaeth yr UE ar lygredd aer trawsffiniol, adroddiadau i’r UE, ymchwil ansawdd aer, a digwyddiadau llygredd aer.

Diolch am yr ateb, Gweinidog. Rwy’n deall bod yr Ysgrifennydd Cabinet yn arwain, ond, wrth gwrs, roedd y cwestiwn yn benodol ar yr effaith ar iechyd cyhoeddus, achos mae e wedi cael ei dderbyn mai llygredd awyr, bellach, yw’r ail ffactor ymysg marwolaethau cynnar sydd gennym ni yng Nghymru, ac wedi cael ei ddisgrifio fel argyfwng iechyd cyhoeddus mewn tystiolaeth i’r Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig, gan bennaeth Iechyd Cyhoeddus Cymru. Felly, yn benodol, beth ydych chi yn mynd i’w wneud i liniaru effaith llygredd awyr ar iechyd, ac, yn benodol, a ydych chi yn mynd i ymrwymo heddiw i’r Siambr y bydd gan y Llywodraeth, yn y cynlluniau awyr glân y soniwyd amdanyn nhw ddoe gan y Prif Weinidog, y targed i ostwng llygredd awyr yng Nghymru, a thargedau pendant y tu mewn i’r cynlluniau i ddangos ein bod ni ar y trywydd cywir i ostwng llygredd awyr yng Nghymru?

Thank you for that response, Minister. I understand that the Cabinet Secretary leads on this, but this was a specific question on the impact on public health, because it’s been accepted that air pollution is the second greatest factor in terms of early deaths in Wales and has been described as a public health crisis in evidence to the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee by the head of Public Health Wales. So, specifically, what are you going to do to mitigate the impacts of air pollution on health and, specifically, are you going to commit today in the Chamber that the Government, in its clean air plans that were mentioned yesterday by the First Minister, will have a target to reduce air pollution in Wales and specific targets within the plans to demonstrate that we’re on the right track to reduce air pollution in Wales?

Well, I thank you very much for that question and would reiterate that the Welsh Government does recognise the seriousness of air pollution and the impact that it does have on public health, because we have recognised this through our public health outcomes framework indicators, in which we actually specifically include the average concentration of nitrogen dioxide at dwellings as one of those indicators.

We’ll be issuing guidance very shortly to support health and public health professionals in NHS Wales by providing key messages about the role that they can play in supporting local authorities on air quality and communicating the public health risks of poor air quality to the public and to other agencies as well. We will also be undertaking an awareness-raising campaign on air quality for health professionals and the general public.

Public Health Wales also is currently undertaking a research project to enhance the local air quality management regime in Wales to maximise the public health outcomes as well. So, we absolutely see air pollution within that important public health context.

With regard to the specific question on the clean air zone framework, of course this comes about as a result of the joint UK consultation on nitrogen dioxide. You are aware, of course, of our commitment to consult within the next 12 months on the details of the proposals for the clean air zone framework for Wales. This is something that the Cabinet Secretary will be developing. I wouldn’t want to pre-empt anything that the Cabinet Secretary decides to do in this regard.

Wel, diolch yn fawr am y cwestiwn hwnnw a hoffwn ailadrodd bod Llywodraeth Cymru yn cydnabod difrifoldeb llygredd aer a’i effaith ar iechyd y cyhoedd, gan ein bod wedi cydnabod hyn drwy ddangosyddion ein fframwaith canlyniadau iechyd y cyhoedd, lle rydym, mewn gwirionedd, yn cynnwys y crynodiad cyfartalog o nitrogen deuocsid yn benodol mewn anheddau fel un o’r dangosyddion hynny.

Byddwn yn cyhoeddi canllawiau’n fuan iawn i gynorthwyo gweithwyr proffesiynol ym maes iechyd ac iechyd y cyhoedd yn GIG Cymru drwy ddarparu negeseuon allweddol ynglŷn â’r rôl y gallant ei chwarae’n cefnogi awdurdodau lleol mewn perthynas ag ansawdd aer a chyfathrebu peryglon iechyd cyhoeddus ansawdd aer gwael i’r cyhoedd ac i asiantaethau eraill hefyd. Byddwn hefyd yn cynnal ymgyrch i godi ymwybyddiaeth ynglŷn ag ansawdd aer ar gyfer gweithwyr iechyd proffesiynol a’r cyhoedd yn gyffredinol.

Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wrthi’n cynnal prosiect ymchwil hefyd i wella trefniadau rheoli ansawdd aer lleol yng Nghymru i sicrhau cymaint ag y bo modd o ganlyniadau iechyd y cyhoedd yn ogystal. Felly, rydym yn bendant yn edrych ar lygredd aer yn y cyd-destun iechyd cyhoeddus pwysig hwnnw.

Gyda golwg ar y cwestiwn penodol ar y fframwaith parth aer glân, daw hyn wrth gwrs o ganlyniad i’r ymgynghoriad ar y cyd yn y DU ar nitrogen deuocsid. Rydych yn ymwybodol, wrth gwrs, o’n hymrwymiad i ymgynghori o fewn y 12 mis nesaf ar fanylion yr argymhellion ar gyfer fframwaith parth aer glân i Gymru. Mae hwn yn rhywbeth y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ei ddatblygu. Ni fyddwn eisiau rhagdybio unrhyw beth y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn penderfynu ei wneud yn hyn o beth.

I appreciate that it’s the primary responsibility of the Cabinet Secretary for climate change and the environment, but I hope we can see a whole-system approach by the whole Government. I’m sure that the Cabinet Secretary for Education would also have some responsibility for ensuring that our children in school are not being subjected to unnecessary levels of nitrogen dioxide. Therefore, what would the advice be to schools from public health experts as to whether it’s safe on particular days for children to be playing outside?

Rwy’n sylweddoli mai cyfrifoldeb Ysgrifennydd y Cabinet dros newid yn yr hinsawdd a’r amgylchedd ydyw yn bennaf, ond rwy’n gobeithio y cawn weld ymagwedd system gyfan gan y Llywodraeth gyfan. Rwy’n siŵr y byddai gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg hefyd rywfaint o gyfrifoldeb dros sicrhau nad yw ein plant yn yr ysgol yn agored i lefelau diangen o nitrogen deuocsid. Felly, beth fyddai’r cyngor i ysgolion gan arbenigwyr iechyd y cyhoedd ynglŷn ag a yw’n ddiogel i blant fod yn chwarae yn yr awyr agored ar ddiwrnodau penodol?

I completely agree that schools do have a crucially important role to play in terms of managing pollution when children are being dropped off at school, because we know that the start and the end of the day are particular points at which children are exposed to high levels of air pollution. That’s partly because of the school run, and that brings into focus all the important work that we are doing on active travel as well. But schools also have an important role in terms of educating children and their families about the dangers of air pollution. Now, there are simple things that people can do in their individual lives to reduce air pollution as well. The Welsh Government has committed to issuing new air quality policy guidance to local authorities next month, and I can confirm that that guidance will recognise schools and active travel routes, amongst others, as sensitive receptor locations. Local authorities really do have to take a risk-based approach in terms of siting their monitors, and that should be based on the evidence that they have in terms of areas that are likely to be exposed, or areas where people are likely to be exposed to the highest levels of air pollution.

Cytunaf yn llwyr fod gan ysgolion rôl hollbwysig i’w chwarae yn rheoli llygredd pan fo plant yn cyrraedd yr ysgol, gan ein bod yn gwybod bod dechrau a diwedd y dydd yn adegau penodol y bydd plant yn agored i lefelau uchel o lygredd aer. Mae hynny’n rhannol oherwydd y daith i’r ysgol, ac mae hynny’n dod â’r holl waith pwysig rydym yn ei wneud ar deithio llesol i’r amlwg hefyd. Ond mae gan ysgolion rôl bwysig yn addysgu plant a’u teuluoedd am beryglon llygredd aer. Nawr, mae yna bethau syml y gall pobl eu gwneud yn eu bywydau personol i leihau llygredd aer hefyd. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gyhoeddi canllawiau polisi ansawdd aer newydd i awdurdodau lleol y mis nesaf, a gallaf gadarnhau y bydd y canllawiau hynny’n nodi ysgolion a llwybrau teithio llesol, ymhlith pethau eraill, fel lleoliadau sensitif ar gyfer gosod derbynyddion. Mae gwir angen i awdurdodau lleol fabwysiadu dull o weithredu sy’n seiliedig ar risg ar gyfer lleoli eu monitorau, a dylai hynny fod yn seiliedig ar y dystiolaeth sydd ganddynt o ran yr ardaloedd sy’n debygol o fod yn agored, neu ardaloedd lle mae pobl yn debygol o fod yn agored i’r lefelau uchaf o lygredd aer.

Gwasanaethau a Chymorth Iechyd Meddwl

Mental Health Services and Support

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am ddarparu gwasanaethau a chymorth iechyd meddwl yng ngogledd Cymru? OAQ(5)0169(HWS)

4. Will the Cabinet Secretary provide an update on the provision of mental health services and support in north Wales? OAQ(5)0169(HWS)

We recognise that the health board are working hard to make the necessary improvements to mental health services across north Wales. A new mental health strategy for north Wales was agreed by the board on 20 April and has been endorsed by their six local authority partners.

Rydym yn cydnabod bod y bwrdd iechyd yn gweithio’n galed i wneud y gwelliannau angenrheidiol i wasanaethau iechyd meddwl ar draws gogledd Cymru. Cytunwyd ar strategaeth iechyd meddwl newydd ar gyfer gogledd Cymru gan y bwrdd ar 20 Ebrill ac mae wedi cael ei chymeradwyo gan eu chwe phartner awdurdod lleol.

Thank you. Thanks for your response, Cabinet Secretary. I’d like to acknowledge the work that the Welsh Government is doing and the commitment to raising awareness and tackling the stigma around mental health. The challenges facing us in north Wales have been and are well documented. I welcome the health board’s new multi-agency approach to developing the new mental health strategy, which you’ve just mentioned, and the commitment to work with service users as well as staff to improve our services. However, it’s clear, and I know that the health board also acknowledges, that there is so much more we can do to improve mental health services in our area. Hopefully, the new strategy and the health board’s engagement with service users are a step in the right direction, but, clearly, there is much more that needs to be done, and it’s something that I will be paying close attention to, holding them to account on behalf of my constituents in Delyn. Cabinet Secretary, can I ask that you continue to strongly monitor and make sure that improving mental health services and support is a priority in, and for the people of, north Wales?

Diolch. Diolch am eich ymateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Hoffwn gydnabod y gwaith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud a’r ymrwymiad i godi ymwybyddiaeth a mynd i’r afael â stigma iechyd meddwl. Mae’r heriau sy’n ein hwynebu yng ngogledd Cymru wedi cael, ac yn cael eu cofnodi’n dda. Rwy’n croesawu dull amlasiantaeth newydd y bwrdd iechyd o ddatblygu’r strategaeth iechyd meddwl newydd rydych newydd ei chrybwyll, a’r ymrwymiad i weithio gyda defnyddwyr gwasanaethau yn ogystal â staff i wella ein gwasanaethau. Fodd bynnag, mae’n amlwg, a gwn fod y bwrdd iechyd hefyd yn cydnabod hyn, fod yna gymaint mwy y gallwn ei wneud i wella gwasanaethau iechyd meddwl yn ein hardal. Gobeithio y bydd y strategaeth newydd ac ymgysylltiad y bwrdd iechyd â defnyddwyr gwasanaethau’n gam i’r cyfeiriad cywir, ond yn amlwg, mae llawer mwy sydd angen ei wneud, ac mae’n rhywbeth y byddaf yn rhoi sylw agos iddo, gan eu dwyn i gyfrif ar ran fy etholwyr yn Nelyn. Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf fi ofyn i chi barhau i fonitro’n gadarn a gwneud yn siŵr fod gwella gwasanaethau a chymorth iechyd meddwl yn flaenoriaeth yng ngogledd Cymru ac ar gyfer pobl gogledd Cymru?

Yes, I am happy to give that assurance. It’s been a real step forward, though, to actually get to the point where there is a proper mental health strategy to consult upon—not just to consult upon, but it’s been drawn up following work that the health board has done with local government, as I mentioned, but also with the third sector and with staff in the service, and with users of the service as well. To be fair, that wasn’t the case and wasn’t the position prior to special measures. It wasn’t an acceptable position, and this was a significant factor in the health board going into special measures. The reality is not just the provision of the service, but actually the forward strategy not being where it could and should be. So, there’s a real step forward, and the new leadership brought by Andy Roach, and also the significant progress made by both the interim chief executive and the current chief executive, should give us more confidence for the future.

But it’s certainly not an area to let go of or to be complacent and say everything is fixed because there is a new strategy. There are real challenges to overcome and this is a significant part of interest to the regulators when they meet to advise the Welsh Government on the progress that Betsi Cadwaladr has made and that progress that is still required to come. So, Healthcare Inspectorate Wales continue to take an active interest in the provision of mental health services, I continue to be concerned about the progress being made and I’ll maintain that concern and that interest until we are in a position not just where we can see the health board leaving special measures when the regulators advise us it is appropriate to do so, but even after that there needs to be a continued focus on the provision and improvement of mental health services right across north Wales.

Ydw, rwy’n fodlon rhoi’r sicrwydd hwnnw. Mae wedi bod yn gam gwirioneddol ymlaen, fodd bynnag, i gyrraedd y pwynt lle ceir strategaeth iechyd meddwl briodol i ymgynghori arni—nid yn unig i ymgynghori arni, ond fe’i lluniwyd yn dilyn gwaith y mae’r bwrdd iechyd wedi’i wneud gyda llywodraeth leol, fel y soniais, ond hefyd gyda’r trydydd sector a chyda staff yn y gwasanaeth, a chyda defnyddwyr y gwasanaeth yn ogystal. I fod yn deg, nid oedd hynny’n wir ac nid dyna oedd y sefyllfa cyn gosod mesurau arbennig. Nid oedd yn sefyllfa dderbyniol, ac roedd hyn yn ffactor arwyddocaol pan wnaed y bwrdd iechyd yn destun mesurau arbennig. Nid y modd y darperir y gwasanaeth yn unig yw’r realiti, ond y ffaith mewn gwirionedd nad yw’r strategaeth ar gyfer y dyfodol wedi cyrraedd lle y gallai ac y dylai fod. Felly, mae yna gam gwirioneddol ymlaen, a dylai’r arweinyddiaeth newydd dan Andy Roach, a hefyd y cynnydd sylweddol a wnaed gan y prif weithredwr dros dro a’r prif weithredwr cyfredol, roi mwy o hyder i ni ar gyfer y dyfodol.

Ond yn sicr nid yw’n faes i’w anghofio neu i fod yn hunanfodlon yn ei gylch a dweud bod popeth wedi’i ddatrys oherwydd bod strategaeth newydd yn bodoli. Mae heriau gwirioneddol i’w goresgyn ac mae hwn yn rhan arwyddocaol sydd o ddiddordeb i’r rheoleiddwyr pan fyddant yn cyfarfod i gynghori Llywodraeth Cymru ar y cynnydd y mae Betsi Cadwaladr wedi’i wneud a’r cynnydd sy’n ofynnol eto. Felly, mae Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru yn parhau i fod â diddordeb gweithredol yn y modd y darperir gwasanaethau iechyd meddwl, rwy’n parhau i fod â diddordeb yn y cynnydd sy’n cael ei wneud a byddaf yn parhau â’r diddordeb hwnnw hyd nes y byddwn mewn sefyllfa lle bydd modd gweld y bwrdd iechyd yn dod allan o fesurau arbennig pan fydd y rheoleiddwyr yn ein cynghori ei bod yn briodol i ni wneud hynny, a hefyd bydd angen parhau i ganolbwyntio ar ddarparu a gwella gwasanaethau iechyd meddwl ar draws gogledd Cymru ar ôl hynny hyd yn oed.

Continuing gaps in north Wales in dual diagnostic treatment for people with mental health problems and substance misuse mean that the revolving door is tragically still alive and well. It’s a decade since a Welsh Government-commissioned report into tier 4 inpatient detoxification and rehabilitation services was leaked to me, having being buried, identifying people deliberately reoffending because of these gaps and the hospital admissions because of the absence of this treatment. The Welsh Government did come forward with a proposed model working with three third sector providers in north, central and south Wales. A decade later, where are we up to with that, so that those people desperately needing that dual diagnostic treatment can receive it in the region they live?

Mae’r ffaith fod bylchau parhaus yn y driniaeth ar gyfer diagnosis deuol i bobl â phroblemau iechyd meddwl a phroblemau camddefnyddio sylweddau yng ngogledd Cymru yn golygu bod y drws tro yn dal i fod yn fyw ac yn iach yn anffodus. Mae degawd wedi bod ers i adroddiad a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru ar wasanaethau dadwenwyno ac adsefydlu cleifion preswyl haen 4 gael ei ryddhau i mi ar ôl cael ei gladdu, adroddiad a nodai fod pobl yn aildroseddu’n fwriadol oherwydd y bylchau hyn a’r derbyniadau i’r ysbyty oherwydd absenoldeb y driniaeth hon. Cyflwynodd Llywodraeth Cymru fodel arfaethedig gan weithio gyda thri darparwr trydydd sector yng ngogledd, canolbarth a de Cymru. Ddegawd yn ddiweddarach, lle rydym ni arni o ran hynny, fel bod y bobl sydd angen triniaeth ar gyfer diagnosis deuol yn ddybryd yn gallu ei chael yn y rhanbarth lle maent yn byw?

You ask about provision across a range of different areas and substance misuse, obviously, is a matter that the Minister leads on. I’m happy for us to write to you to give you an update on where we are with tier 4 services in north Wales and, more generally, for Members across the country as well.

Rydych yn gofyn ynglŷn â’r ddarpariaeth ar draws ystod o wahanol feysydd ac mae camddefnyddio sylweddau, yn amlwg, yn fater y mae’r Gweinidog yn arwain arno. Rwy’n hapus i ni ysgrifennu atoch i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i chi ynglŷn â lle rydym arni gyda gwasanaethau haen 4 yng ngogledd Cymru ac yn fwy cyffredinol, i Aelodau ar draws y wlad hefyd.

Rŷch chi’n berffaith iawn i ddweud, wrth gwrs, na ddylem ni dwyllo’n hunain i feddwl bod y sefyllfa wedi’i datrys, oherwydd mi ges i gyfarfod reit frawychus, a dweud y gwir, gyda gweithwyr proffesiynol yn y maes iechyd a gofal yng ngogledd Cymru rhyw wythnos neu ddwy yn ôl, ac roedden nhw’n sôn mai, wrth gwrs, diffyg capasiti, diffyg gwlâu a diffyg staffio yw un o’r problemau canolog sydd yn creu cylch dieflig lle mae yna bobl yn cael eu rhyddhau o unedau yn rhy gynnar oherwydd nad yw’r capasiti yna i dderbyn pobl newydd i mewn i gyfundrefn gymunedol sydd heb y capasiti i ddelio â’r niferoedd sydd, ar y pen arall wedyn, yn mynd i wthio mwy o bobl i mewn i’r unedau er mwyn gallu delio â’r baich gwaith. Yr hyn a ddywedon nhw wrthyf i oedd bod y sefyllfa nawr yn waeth nag y mae hi wedi bod erioed o’r blaen.

Nawr, rwy’n derbyn yr hyn rŷch chi’n ei ddweud ynglŷn â strategaeth tymor hir ac edrych ymlaen, yn ei lle, ond y realiti yw, wrth gwrs, fod yna ddwy flynedd nawr ers i fwrdd iechyd Betsi Cadwaladr fod mewn mesurau arbennig, ac, fel y dywedoch chi, un o’r rhesymau am hynny oedd y diffygion yn y gwasanaethau iechyd meddwl. Felly, rwy’n siŵr y gwnewch chi gydnabod nad yw’r sefyllfa bresennol yn dderbyniol, ond yr hyn mae pobl eisiau ei wybod yw: beth yw’r cynllun i ddelio â’r trafferthion hyn nawr, heddiw, tra, wrth gwrs, yn symud ymlaen wedyn i gynlluniau mwy tymor hir yn y pen draw?

You’re entirely right, of course, to say that we shouldn’t mislead ourselves in thinking that the situation has been resolved, because I had quite a shocking meeting with professionals in the sector in north Wales a week or two ago, and they mentioned that it was a lack of capacity, a shortage of beds and a shortage of staff that was one of the central problems, which creates a vicious circle where people are released from units too soon because the capacity isn’t there to take new patients into a community regime that doesn’t have the capacity to deal with the numbers, which, at the other end, is going to push more people into those units in order to deal with the burden. What they told me was that the situation is now worse than it has ever been before.

Now, I accept what you say in terms of a long-term strategy and looking to the future, but the reality is, of course, that there have been two years now since the Betsi Cadwaladr health board was put into special measures, and, as you said, one of the reasons for that was the deficiencies in mental health services. So, I’m sure you will acknowledge that the situation as it currently exists is not acceptable. But what people want to know is: what is the plan to deal with these difficulties now, today, whilst, of course, moving forward to longer term plans in the future?

I thank you for the question and I recognise that the challenges that are faced by the service in north Wales are about a proper understanding of capacity and demand and need, but also how the service is organised—that really does make a difference—and making sure that the resources available to it are properly used and organised. There is something about having a proper, clear strategy to understand what we’re trying to achieve and why, as well, and there’s a really significant step forward that has been made. But objectively, the provision of mental health services in the round is in a better place in north Wales than it was a couple of years ago.

But as in every other service, if you’re at the front line and you’re in a busy and a difficult and demanding job, you may not be able to take a step back and think ‘This is better than where we were a year ago, 24 months and 36 months ago.’ That’s part of the reason why we have an objective process with the regulators. They don’t take my word for it about the progress made. The regulators come up with a rounded assessment independent of Government and they then give us advice about the progress through special measures. Whatever happens with special measures, there will be a need to continue to look at, as I said in answer to Hannah Blythyn, the provision of mental health services, the quality and the outcomes delivered with and for people in north Wales. I am under no illusion whatsoever that the progress we describe must be honest, but it must also recognise there is more still to be done, both in the here and now, in the immediate period, as well as for the medium and longer term future. So, I certainly don’t try to deny the challenges and I’m sure I’ll get many more questions in this Chamber about where we really are.

Diolch i chi am y cwestiwn ac rwy’n cydnabod bod yr heriau a wynebir gan y gwasanaeth yng ngogledd Cymru yn ymwneud â dealltwriaeth briodol o gapasiti a galw ac angen, ond hefyd y modd y caiff y gwasanaeth ei drefnu—mae hynny’n gwneud gwahaniaeth mawr—a gwneud yn siŵr fod yr adnoddau sydd ar gael iddo’n cael eu defnyddio a’u trefnu’n briodol. Mae yna rywbeth ynglŷn â chael strategaeth briodol a chlir er mwyn deall yr hyn rydym yn ceisio ei gyflawni a pham, yn ogystal, ac mae yna gam sylweddol ymlaen wedi bod. Ond yn wrthrychol, mae darpariaeth gwasanaethau iechyd meddwl, yn gyffredinol, mewn lle gwell yng ngogledd Cymru nag yr oedd rai blynyddoedd yn ôl.

Ond fel ym mhob gwasanaeth arall, os ydych yn y rheng flaen a’ch bod mewn swydd brysur ac anodd a heriol, efallai na fyddwch yn gallu cymryd cam yn ôl a meddwl ‘Mae hyn yn well na lle roeddem flwyddyn yn ôl, 24 mis a 36 mis yn ôl.’ Dyna ran o’r rheswm pam fod gennym broses wrthrychol gyda’r rheoleiddwyr. Nid ydynt yn cymryd fy ngair i am y cynnydd a wnaed. Mae’r rheoleiddwyr yn rhoi asesiad cyflawn yn annibynnol ar y Llywodraeth ac yna maent yn rhoi cyngor i ni ynglŷn â’r cynnydd drwy’r mesurau arbennig. Beth bynnag sy’n digwydd gyda’r mesurau arbennig, bydd angen parhau i edrych, fel y dywedais wrth ateb Hannah Blythyn, ar y modd y darperir gwasanaethau iechyd meddwl, yr ansawdd a’r canlyniadau a gyflawnir gyda ac ar gyfer pobl yng ngogledd Cymru. Nid oes gennyf amheuaeth o gwbl fod yn rhaid i’r cynnydd rydym yn ei ddisgrifio fod yn onest, ond mae’n rhaid iddo hefyd gydnabod bod rhagor i’w wneud o hyd, yn y presennol, ar unwaith, yn ogystal ag yn y dyfodol tymor canolig a mwy hirdymor. Felly, yn sicr nid wyf yn ceisio gwadu’r heriau ac rwy’n siŵr y byddaf yn cael llawer mwy o gwestiynau yn y Siambr hon ynglŷn â ble rydym arni mewn gwirionedd.

Mynediad at Wasanaethau Iechyd Meddwl

Access to Mental Health Services

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am fynediad at wasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru? OAQ(5)0160(HWS)

6. Will the Cabinet Secretary make a statement on access to mental health services in Wales? OAQ(5)0160(HWS)

The Welsh Government is committed to the continuous improvement of access to mental health services in Wales and to support this we have increased funding for mental health services to £629 million in this financial year.

Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i welliant parhaus mewn perthynas â mynediad at wasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru ac i gefnogi hyn rydym wedi cynyddu’r cyllid ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl i £629 miliwn yn y flwyddyn ariannol hon.

There’s been a lot of concern already expressed about mental health services in north Wales and I can tell you that my postbag is just as bad now as it was before the Tawel Fan scandal emerged into the public domain. One of the concerns that has been raised with me is about capacity, and Llyr’s already picked up on this, but that capacity problem that we have in terms of inpatient beds is requiring some vulnerable people to sleep on sofas in open lounge areas; some vulnerable individuals are being put into inappropriate male wards—young women, for example—and others, of course, are having to be transferred hundreds of miles to other inpatient care settings, all of which, I am sure you will agree, is totally unacceptable. Given that this is a health board that has been in special measures for almost two years now, and that these things are happening on your watch, Cabinet Secretary, what are you personally doing to make sure that these sorts of bad and unacceptable practices are stamped out immediately in the health service in north Wales?

Mae llawer o bryder wedi’i fynegi eisoes am wasanaethau iechyd meddwl yng ngogledd Cymru a gallaf ddweud wrthych fy mod yn cael cynifer o lythyrau yn awr ag a gawn cyn i sgandal Tawel Fan ddod i sylw’r cyhoedd. Mae un o’r pryderon a gafodd ei ddwyn i fy sylw’n ymwneud â chapasiti, ac mae Llyr eisoes wedi cyfeirio at hyn, ond mae’r broblem capasiti sydd gennym o ran gwelyau cleifion preswyl wedi golygu bod rhai pobl sy’n agored i niwed yn cysgu ar soffas mewn lolfeydd agored; mae rhai unigolion sy’n agored i niwed yn cael eu rhoi mewn wardiau gwrywaidd amhriodol—menywod ifanc, er enghraifft—ac mae rhai eraill, wrth gwrs, yn gorfod cael eu trosglwyddo dros gannoedd o filltiroedd i leoliadau gofal eraill ar gyfer cleifion preswyl, ac mae hyn oll, rwy’n sicr y byddwch yn cytuno, yn gwbl annerbyniol. O gofio bod hwn yn fwrdd iechyd sydd wedi bod yn destun mesurau arbennig am bron i ddwy flynedd bellach, a bod y pethau hyn yn digwydd dan eich goruchwyliaeth chi, Ysgrifennydd y Cabinet, beth rydych chi’n bersonol yn ei wneud i sicrhau ein bod yn cael gwared ar y mathau hyn o arferion gwael ac annerbyniol yn y gwasanaeth iechyd yng ngogledd Cymru ar unwaith?

I thank the Member for his follow-up question. I understand you’ve directly engaged with the health board on a number of these issues. As I’ve said in response to previous questions, it’s important that we do see real improvement. The change in leadership has been a step forward. We recognise, though, that the way in which some of the services are currently organised is not as we wish it to be, and that does mean some people don’t receive the service that we would wish them to.

On the point about where vulnerable people are placed for a period of time, on the particular point about sofas, my understanding is that a conversation has taken place with that service user, that person, about what their preference is, because they’ve been offered on some occasions a transfer, and they’ve declined, and they’d like to stay in that particular place. It is a temporary measure until they move to an appropriate setting. But it is not an appropriate long-term position to be in, where that is happening to any of our patients. It should be an extreme measure rather than a regular one. So, I’ve made clear, and our officials are making clear with the health board, that the current practice isn’t appropriate, and they do need to move on and improve it, and have the appropriate capacity in the appropriate place to deliver on the needs that exist.

So, as I say in answer to other questions, I won’t try and dodge the reality that some parts of the service are not delivering as they should do, and I expect there to be improvement, and for that improvement to be sustained as well.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn dilynol. Rwy’n deall eich bod wedi ymwneud yn uniongyrchol â’r bwrdd iechyd ar nifer o’r materion hyn. Fel y dywedais wrth ymateb i gwestiynau blaenorol, mae’n bwysig ein bod yn gweld gwelliant go iawn. Mae’r newid yn yr arweinyddiaeth wedi bod yn gam ymlaen. Rydym yn cydnabod, fodd bynnag, nad yw’r ffordd y mae rhai o’r gwasanaethau’n cael eu trefnu ar hyn o bryd fel y byddem yn dymuno iddi fod, ac mae hynny’n golygu nad yw rhai pobl yn cael y gwasanaeth y byddem yn dymuno iddynt ei gael.

O ran y pwynt ynglŷn â ble mae pobl sy’n agored i niwed yn cael eu rhoi am gyfnod o amser, ar y pwynt penodol ynglŷn â soffas, fy nealltwriaeth i yw bod trafodaeth wedi bod gyda’r defnyddiwr gwasanaeth hwnnw, yr unigolyn hwnnw, ynglŷn â’r hyn sydd orau ganddynt, oherwydd maent wedi cael cynnig trosglwyddiad ar rai achlysuron, ac maent wedi gwrthod, gan ddweud y byddent yn hoffi aros yn y lle penodol hwnnw. Mesur dros dro ydyw nes eu bod yn symud i leoliad priodol. Ond nid yw’n sefyllfa briodol i fod ynddi’n hirdymor, lle mae hynny’n digwydd i unrhyw un o’n cleifion. Dylai fod yn fesur mewn amgylchiadau eithafol yn hytrach nag un rheolaidd. Felly, rwyf wedi dweud yn glir, ac mae ein swyddogion yn dweud yn glir wrth y bwrdd iechyd, nad yw’r arfer presennol yn briodol, a bod angen iddynt symud ymlaen a gwella’r sefyllfa, a chael y capasiti priodol yn y lle priodol i ddiwallu’r anghenion sy’n bodoli.

Felly, fel y dywedais wrth ateb cwestiynau eraill, ni fyddaf yn ceisio osgoi’r realiti nad yw rhai rhannau o’r gwasanaeth yn cyflawni fel y dylent, ac rwy’n disgwyl gweld gwelliant, ac yn disgwyl i’r gwelliannau hynny gael eu cynnal hefyd.

I’m very pleased to hear about the £500,000 that’s going into transition for eating disorders between CAMHS and adult services, via the Plaid Cymru and Labour Party negotiations on the budget deal. I’ve heard from people who came to the last cross-party group saying that that’s where they wanted the money to go, because they recognised the change in structure of treatment from a more family-type provision of service to the adult provision. So, I just wanted to clarify whether that funding would be recurrent, ongoing, and whether you are in discussion with specialists in the field of eating disorders about training up current levels of staff for that new provision. Also, with regard to the recruitment of new staff that would be able to come into the field of eating disorders in relation to this new funding, I think it will go a long way to making sure that these services are much more effective in future.

Rwy’n falch iawn o glywed am y £500,000 sy’n cael ei roi tuag at drefniadau pontio ar gyfer unigolion ag anhwylderau bwyta rhwng CAMHS a gwasanaethau oedolion, drwy drafodaethau Plaid Cymru a’r Blaid Lafur ar gytundeb y gyllideb. Rwyf wedi clywed gan bobl a ddaeth i’r grŵp trawsbleidiol diwethaf a oedd yn dweud mai dyna ble roeddent eisiau i’r arian fynd, am eu bod yn cydnabod y newid yn strwythur y driniaeth o ddarpariaeth fwy teuluol ei natur i’r ddarpariaeth ar gyfer oedolion. Felly, roeddwn eisiau gwybod a fyddai’r cyllid hwnnw’n rheolaidd, yn barhaus, ac a ydych yn trafod gydag arbenigwyr ym maes anhwylderau bwyta ynglŷn â hyfforddi’r lefelau presennol o staff ar gyfer y ddarpariaeth newydd honno. Hefyd, o ran recriwtio staff newydd a fyddai’n gallu dod i mewn i’r maes anhwylderau bwyta mewn perthynas â’r cyllid newydd hwn, rwy’n credu y bydd yn gwneud llawer i sicrhau bod y gwasanaethau hyn yn llawer mwy effeithiol yn y dyfodol.

I’m pleased that there’s a general welcome for how that money’s being utilised within this year to improve the service. I think in terms of the recurrent position we really need to talk about not just the money for this year, but about the broader services around them. I think it would be helpful, rather than me trying to think on my feet about how much money has been spent in each area, again, if I write to you and copy that to Members about the current position and future developments. So, that may also be helpful for you and the cross-party group to see as well.

Rwy’n falch fod yna groeso cyffredinol i’r modd y mae’r arian hwnnw’n cael ei ddefnyddio i wella’r gwasanaeth yn ystod y flwyddyn hon. O ran y sefyllfa reolaidd, rwy’n credu bod gwir angen i ni siarad nid yn unig am yr arian ar gyfer eleni, ond am y gwasanaethau ehangach. Yn hytrach na fy mod yn ceisio meddwl ar fy nhraed faint o arian sydd wedi cael ei wario ym mhob maes, unwaith eto, rwy’n credu y byddai o gymorth pe bawn yn ysgrifennu atoch ac yn anfon copi at yr Aelodau ynglŷn â’r sefyllfa bresennol a datblygiadau yn y dyfodol. Felly, gall fod yn ddefnyddiol i chi a’r grŵp trawsbleidiol weld hwnnw hefyd.

Effaith Rownd Derfynol Cynghrair y Pencampwyr

The Impact of the Champions League Final

7. Pa asesiad y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi’i wneud o’r effaith a gaiff rownd derfynol Cynghrair y Pencampwyr ar y strategaeth genedlaethol dros chwaraeon cymunedol? OAQ(5)0167(HWS)

7. What assessment has the Cabinet Secretary made of the impact that the Champions League final will have on the national strategy for community sport? OAQ(5)0167(HWS)

Major sporting events can provide a step on our journey toward a healthy and active nation. The UEFA Champions League final is one of the biggest and most prestigious sporting events worldwide. The FAW Trust is working with partners to use the event to inspire more people to play football and sport, thereby supporting active communities.

Gall digwyddiadau chwaraeon mawr fod yn gam ar ein taith tuag at fod yn genedl iach a gweithgar. Mae rownd derfynol Cynghrair Pencampwyr UEFA yn un o’r digwyddiadau chwaraeon mwyaf a mwyaf mawreddog ledled y byd. Mae Ymddiriedolaeth Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn gweithio gyda phartneriaid i ddefnyddio’r digwyddiad i ysbrydoli rhagor o bobl i chwarae pêl-droed a chymryd rhan mewn chwaraeon, a chefnogi cymunedau egnïol drwy hynny.

Thanks for your answer, Minister; that is encouraging. We did touch on this with the First Minister’s questions yesterday—there’s a broader issue of the connection between professional sports clubs, such as our professional football clubs, and their activities to promote grass-roots sport, to improve health targets and things like that. So, I wondered what reflections you’d had on the progress the Welsh Government is making in that area.

Diolch am eich ateb, Gweinidog; mae hynny’n galonogol. Cyfeiriasom at hyn yn y cwestiynau i’r Prif Weinidog ddoe—mae yna fater ehangach yn ymwneud â’r cysylltiad rhwng clybiau chwaraeon proffesiynol, megis ein clybiau pêl-droed proffesiynol, a’u gweithgareddau i hyrwyddo chwaraeon llawr gwlad, er mwyn gwella targedau iechyd a phethau felly. Felly, roeddwn yn meddwl tybed pa ystyriaethau a roddoch i’r cynnydd y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud yn y maes hwnnw.

I thank you for that question. I do think there will be some really tangible benefits from hosting the UEFA Champions League final. For example, there’ll be a maxi-pitch, which is a gift from UEFA to the city of Cardiff for hosting the event, and that will be in Grangetown. It will be free to use for communities; I think that’s really important. We’ll also have the floating pitch out in Cardiff Bay and that’s going to be used to host a legends match. It will also be used by local community groups and teams including refugee teams, deaf squads, women and girls teams, teams for people with a learning disability, walking football and youth teams, amongst others as well. So, there’s the opportunity there to really support and promote grass-roots football as a result of this particular sporting event.

In addition, as well, it’s inspired the creation of a whole new set of specially designed cross-curriculum materials by the Football Association of Wales, which is being disseminated to 1,300 schools across Wales in the run-up to the event. That certainly will enhance the curriculum and engage over 136,000 children as well, using the power of sport to really engage with children and to help learning as well.

I’m also really looking forward to the women’s final as well. We have a festival for women on the same day, so 2,500 women and girls will be participating in that football festival on the day of the final as well. So, lots of opportunity there to engage people who perhaps haven’t tried football before, with that particular sport.

I’m also really encouraged by the work that’s going on through the UEFA champions as well as part of their volunteer programme, so using the power of sport and the enthusiasm of the final as well to help people develop skills that are transferrable beyond football as well in terms of volunteering in their local communities after the event has been and gone.

Diolch i chi am y cwestiwn hwnnw. Rwy’n credu y bydd rhai manteision gwirioneddol amlwg i gynnal rownd derfynol Cynghrair Pencampwyr UEFA yma. Er enghraifft, bydd yna gwrt pêl-droed, sy’n rhodd gan UEFA i ddinas Caerdydd am gynnal y digwyddiad, a bydd hwnnw yn Grangetown. Bydd yn rhad ac am ddim i gymunedau ei ddefnyddio; rwy’n credu bod hynny’n bwysig iawn. Bydd gennym hefyd y cae nofiol ym Mae Caerdydd a bydd hwnnw’n cael ei ddefnyddio i gynnal gêm rhwng cyn-chwaraewyr enwog. Bydd hefyd yn cael ei ddefnyddio gan grwpiau cymunedol a thimau lleol gan gynnwys timau ffoaduriaid, sgwadiau byddar, timau menywod a merched, timau ar gyfer pobl sydd ag anableddau dysgu, timau pêl-droed cerdded a thimau ieuenctid, ymhlith eraill. Felly, mae yna gyfle i gefnogi a hyrwyddo pêl-droed llawr gwlad o ddifrif o ganlyniad i’r digwyddiad chwaraeon hwn.

Mae hefyd wedi ysbrydoli Cymdeithas Bêl-droed Cymru i greu set newydd gyfan o ddeunyddiau trawsgwricwlaidd wedi’u cynllunio’n arbennig, sy’n cael eu dosbarthu i 1,300 o ysgolion ledled Cymru yn y cyfnod sy’n arwain at y digwyddiad. Bydd hynny’n sicr yn gwella’r cwricwlwm ac yn cynnwys dros 136,000 o blant, gan ddefnyddio grym chwaraeon i ymgysylltu o ddifrif â phlant ac i helpu dysgu hefyd.

Rwyf hefyd yn edrych ymlaen yn fawr at rownd derfynol y menywod. Mae gennym ŵyl ar gyfer menywod ar yr un diwrnod, felly bydd 2,500 o fenywod a merched yn cymryd rhan yn yr ŵyl bêl-droed honno ar ddiwrnod y rownd derfynol hefyd. Felly, bydd llawer o gyfle yno i ymgysylltu â phobl nad ydynt o bosibl wedi rhoi cynnig ar bêl-droed o’r blaen, gyda’r gamp benodol honno.

Rwyf hefyd wedi cael fy nghalonogi’n fawr gan y gwaith sy’n digwydd drwy Gynghrair Pencampwyr UEFA yn rhan o’u rhaglen wirfoddoli, gan ddefnyddio grym chwaraeon a brwdfrydedd y rownd derfynol hefyd i helpu pobl i ddatblygu sgiliau sy’n drosglwyddadwy y tu hwnt i bêl-droed ar gyfer gwirfoddoli yn eu cymunedau lleol ar ôl i’r digwyddiad ddod i ben.

Gwella Canlyniadau Iechyd yn Sir Drefaldwyn

Improving Health Outcomes in Montgomeryshire

8. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am flaenoriaethau Llywodraeth Cymru o ran gwella canlyniadau iechyd yn Sir Drefaldwyn? OAQ(5)0168(HWS)

8. Will the Cabinet Secretary make a statement on the Welsh Government’s priorities to improve health outcomes in Montgomeryshire? OAQ(5)0168(HWS)

We continue to work with the health board and other partners in Wales to take a range of actions to improve access to healthcare services that are safe and sustainable and as close to people’s homes as possible and of the highest quality.

Rydym yn parhau i weithio gyda’r bwrdd iechyd a phartneriaid eraill yng Nghymru i roi amryw o gamau ar waith er mwyn gwella mynediad at wasanaethau gofal iechyd sy’n ddiogel ac yn gynaliadwy ac mor agos i gartrefi pobl â phosibl ac o’r ansawdd gorau.

I’m very pleased to hear that answer, Cabinet Secretary. You’ll be aware of the work that’s going on in Shropshire in regard to where emergency services should be located, either in Shrewsbury or Telford. The overwhelming view of my own constituents is that those services should be located in Shrewsbury. That’s where emergency services should be located—I’ve not met any constituent that says otherwise.

The Welsh Government had previously been silent on its preference, but I was very pleased when the First Minister confirmed a few weeks back to me in the Chamber that his preference would be that emergency services should be located in Shrewsbury. Can I ask, have you made representations to the trust yourself and have you been directly involved in the consultation? I’m very keen that you respond yourself, as the Cabinet Secretary, rather than just through the Powys health board.

Rwy’n falch iawn o glywed yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Fe fyddwch yn ymwybodol o’r gwaith sy’n digwydd yn Swydd Amwythig ar ble y dylid lleoli gwasanaethau brys, naill ai yn Amwythig neu yn Telford. Barn mwyafrif llethol o fy etholwyr yw y dylai’r gwasanaethau hynny gael eu lleoli yn Amwythig. Dyna ble y dylid lleoli’r gwasanaethau brys—nid wyf wedi cyfarfod ag unrhyw etholwr sy’n dweud fel arall.

Roedd Llywodraeth Cymru wedi cadw’n dawel yn flaenorol ynglŷn â’i dewis, ond roeddwn yn falch iawn pan gadarnhaodd y Prif Weinidog yn y Siambr rai wythnosau yn ôl y byddai’n well ganddo weld y gwasanaethau brys yn cael eu lleoli yn Amwythig. A gaf fi ofyn, a ydych wedi cyflwyno sylwadau i’r ymddiriedolaeth ac a ydych wedi cymryd rhan uniongyrchol yn yr ymgynghoriad? Rwy’n awyddus iawn i chi ymateb eich hun fel Ysgrifennydd y Cabinet, yn hytrach na thrwy fwrdd iechyd Powys yn unig.

Thank you for the question and the invitation to get involved directly in the process. I don’t think it is appropriate for me to get directly involved in writing to or trying to take part in the process that is ongoing. There’s a very difficult process ongoing with the Future Fit programme. There are essentially diametrically opposed views between two different actors and clinical commissioning groups that are equally balanced in the decision-making process.

That’s bad news for residents in Shropshire and Telford and Wrekin, but also for Welsh residents who rely on the services that are provided there. I think there’s a real challenge here for the UK Government, acting as a Government for England, to resolve in how this process is actually resolved and the evidence base that is provided. But Powys health board have been engaged and they are directly making representations on behalf of Welsh residents who use those services.

What the English services need to consider in this is not just from an altruistic point of view—the impact upon Welsh residents using those services—but to understand their services are being commissioned and paid for by Welsh residents. If those services move then that financial flow may disappear as residents are directed elsewhere. To be fair, Powys have been upfront about the fact that they may have to make different decisions if a different choice is made about the location of services between Shrewsbury and Telford.

It is a difficult issue but it is primarily a difficult issue for NHS England to resolve, with the Secretary of State for Health in the UK Government. From our point of view, we will continue to make sure that Powys health board safeguards and represents the interests of Welsh residents, which you represent in this place.

Diolch am y cwestiwn a’r gwahoddiad i gymryd rhan yn uniongyrchol yn y broses. Nid wyf yn credu ei bod yn briodol i mi gymryd rhan yn uniongyrchol drwy ysgrifennu at, neu geisio cymryd rhan yn y broses sydd ar y gweill. Mae yna broses anodd iawn yn mynd rhagddi gyda’r rhaglen Future Fit. Mae dwy farn gwbl groes, i bob pwrpas, rhwng dau weithredwr gwahanol a grwpiau comisiynu clinigol sydd yr un mor gytbwys yn y broses o wneud penderfyniadau.

Mae hynny’n newyddion drwg i drigolion yn Swydd Amwythig a Telford a Wrekin, ond hefyd i drigolion Cymru sy’n dibynnu ar y gwasanaethau a ddarperir yno. Rwy’n credu bod yna her go iawn yn wynebu Llywodraeth y DU, sy’n gweithredu fel Llywodraeth ar gyfer Lloegr, i ddatrys y modd y caiff y broses hon ei datrys mewn gwirionedd a’r sylfaen dystiolaeth a ddarperir. Ond mae bwrdd iechyd Powys wedi bod yn ymwneud â hyn ac maent yn cyflwyno sylwadau’n uniongyrchol ar ran trigolion Cymru sy’n defnyddio’r gwasanaethau hynny.

Nid y safbwynt anhunanol yn unig—yr effaith ar drigolion Cymru sy’n defnyddio’r gwasanaethau hynny—sydd angen i’r gwasanaethau yn Lloegr ei ystyried yn hyn, mae angen iddynt ddeall hefyd fod eu gwasanaethau’n cael eu comisiynu a’u hariannu gan drigolion Cymru. Os yw’r gwasanaethau hynny’n symud yna gall y llif ariannol ddiflannu wrth i drigolion gael eu cyfeirio i rywle arall. I fod yn deg, mae Powys wedi bod yn agored ynglŷn â’r ffaith y bydd yn rhaid iddynt wneud penderfyniadau gwahanol o bosibl os gwneir dewis gwahanol ynglŷn â lleoliad gwasanaethau rhwng Amwythig a Telford.

Mae’n fater anodd, ond mae’n fater arbennig o anodd i GIG Lloegr ei ddatrys, gyda’r Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd yn Llywodraeth y DU. O’n safbwynt ni, byddwn yn parhau i wneud yn siŵr fod bwrdd iechyd Powys yn diogelu ac yn cynrychioli buddiannau trigolion Cymru a gynrychiolir gennych yn y lle hwn.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Thank you, Cabinet Secretary.

3. 3. Cwestiynau Amserol
3. 3. Topical Questions

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf yw’r cwestiynau amserol. Y cwestiwn cyntaf—Eluned Morgan.

The next item is our topical questions. The first question is from Eluned Morgan.

Yr Ymosodiadau Seibr yn y GIG yn Lloegr

The Cyber Attacks in the NHS in England

Pa sicrwydd y gall Ysgrifennydd y Cabinet ei roi bod y seilwaith TG yng Nghymru wedi’i ddiogelu, a sicrhau gofal parhaus i gleifion Cymru yn dilyn yr ymosodiadau seibr yn y GIG yn Lloegr? TAQ(5)0173(HWS)

What assurances can the Cabinet Secretary give that the IT infrastructure in Wales is protected, to ensure the continuity of care for Welsh patients following the cyber-attacks in the NHS in England? TAQ(5)0173(HWS)

Member
Vaughan Gething 15:14:00
The Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport

I thank the Member for the question. As you know, the First Minister issued a written statement yesterday regarding the ransomware attack that affected organisations globally last week in the UK, primarily NHS England and NHS Scotland being the focus of attention. Whilst we have been unaffected on this occasion, we must continue to be vigilant to ensure that our systems are as resilient as possible against future attacks on the network, which are, sadly, inevitable.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Fel y gwyddoch, cyhoeddodd y Prif Weinidog ddatganiad ysgrifenedig ddoe ynglŷn â’r ymosodiad meddalwedd wystlo yr wythnos diwethaf yn y DU a effeithiodd ar sefydliadau yn fyd-eang, gyda’r GIG yn Lloegr a’r GIG yn yr Alban yn brif ffocws y sylw. Er nad ydym wedi cael ein heffeithio ar yr achlysur hwn, mae’n rhaid i ni barhau i fod yn wyliadwrus er mwyn sicrhau bod ein systemau mor wydn â phosibl rhag ymosodiadau ar y rhwydwaith yn y dyfodol, sy’n anochel, yn anffodus.

Thank you, Cabinet Secretary. I think the incident last week has raised many questions, most importantly how we are going to protect our patients in the NHS. As you say, the reports have suggested that 47 trusts in England have been affected, and 13 in Scotland, because they’d failed to apply recent security updates that might have protected them. Now, I think it’s worth noting that the impact is not just one of disruption and inconvenience; this actually, potentially, has life-changing and life-threatening consequences. If you think about the impact on individuals waiting for scans for cancer treatments, I think the impact could be incalculable and such an attack by cyber terrorists is morally, I think, indefensible.

Now, the joined-up nature of the NHS in Wales and the £11 million computer investment meant that there were fewer vulnerabilities in Wales. I think of course we’ve got to point out that there’s no room for complacency, but I think it would be remiss of us not to acknowledge the efforts of the NHS Wales Informatics Service and the IT teams across the whole of the NHS in Wales for protecting us from this latest attack. That’s not to say that we should be complacent—it may happen again—but they protected us on this occasion and I think we should salute them.

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy’n credu bod y digwyddiad yr wythnos diwethaf wedi codi llawer o gwestiynau, ac yn bwysicaf, oll sut y byddwn yn diogelu ein cleifion yn y GIG. Fel y dywedwch, mae’r adroddiadau wedi awgrymu bod 47 o ymddiriedolaethau yn Lloegr wedi cael eu heffeithio, a 13 yn yr Alban, am eu bod wedi methu cymhwyso diweddariadau diogelwch a allai fod wedi’u diogelu. Nawr, rwy’n credu ei bod yn werth nodi bod yr effaith yn fwy na’r aflonyddwch a’r anghyfleustra; gallai hyn, mewn gwirionedd, arwain at ganlyniadau sy’n newid bywydau ac sy’n bygwth bywydau. Os meddyliwch am yr effaith ar unigolion sy’n aros am sganiau ar gyfer triniaethau canser, rwy’n credu y gallai’r effaith fod yn anfesuradwy ac mae ymosodiad o’r fath gan derfysgwyr seiber, rwy’n credu, yn rhywbeth na ellir ei amddiffyn yn foesol.

Nawr, golygodd natur gydgysylltiedig y GIG yng Nghymru a’r buddsoddiad o £11 miliwn mewn cyfrifiaduron fod llai o fannau gwan yng Nghymru. Rwy’n credu, wrth gwrs, fod yn rhaid i ni nodi nad oes gennym unrhyw le i fod yn hunanfodlon, ond rwy’n credu y byddem yn esgeulus pe na baem yn cydnabod ymdrechion Gwasanaeth Gwybodeg GIG Cymru a’r timau TG ar draws y GIG yng Nghymru am ein hamddiffyn rhag yr ymosodiad diweddaraf hwn. Nid yw hynny’n golygu y dylem fod yn hunanfodlon—gallai ddigwydd eto—ond fe wnaethant ein diogelu ar yr achlysur hwn ac rwy’n credu y dylem ddiolch iddynt am hynny.

I quite agree. I’m very happy to publicly acknowledge and thank staff in the NHS Wales Informatics Service, not only for the way in which they have made the case for, and then applied, the additional cyber security measures that we’ve provided across the service, and not only for the fact that they did actually uptake the security updates that apparently did not take place in NHS England, but the fact that over the course of the weekend and into the start of this week, they looked for vulnerability within the system, they detected areas where the virus had been intercepted by the measures we’ve put in place, and were able to actually resolve some of the risks that existed. That, for example, included closing off parts of the NHS to external e-mails: the right thing to do to make sure that our system was not compromised. But that professionalism is there to be vigilant constantly, because this is not an issue that will go away this week. We certainly can’t skip away and say, ‘There won’t be a problem next week, the week after or next year as well.’ There’s a challenge here about making capital investment decisions as well. It’s not always very popular investing in areas like this, but it is essential, it makes a real difference to patient care. So, we can thank our good fortune and the sense that we have made in being one step ahead by making investment choices in cyber security.

Rwy’n cytuno’n llwyr. Rwy’n hapus iawn i gydnabod a diolch i staff Gwasanaeth Gwybodeg GIG Cymru yn gyhoeddus, nid yn unig oherwydd y ffordd y maent wedi cyflwyno’r achos dros, a chymhwyso’r mesurau seiberddiogelwch ychwanegol a ddarparwyd gennym ar draws y gwasanaeth, ac nid yn unig oherwydd eu bod, mewn gwirionedd, wedi manteisio ar y diweddariadau diogelwch na fanteisiwyd arnynt yn y GIG yn Lloegr mae’n debyg, ond oherwydd y ffaith eu bod, dros y penwythnos ac ar ddechrau’r wythnos hon, wedi chwilio am wendidau yn y system, wedi canfod mannau lle cafodd y firws ei ddal gan y mesurau a roesom ar waith, ac wedi gallu datrys rhai o’r risgiau mewn gwirionedd. Roedd hynny, er enghraifft, yn cynnwys cau rhannau o’r GIG i negeseuon e-bost allanol: y peth cywir i’w wneud er mwyn sicrhau nad oedd ein system yn cael ei pheryglu. Ond mae’r proffesiynoldeb hwnnw yno i fod yn wyliadwrus o hyd, oherwydd nid mater sy’n mynd i ddiflannu yr wythnos hon yw hwn. Yn sicr ni allwn ddawnsio ymaith a dweud, ‘Ni fydd problem yr wythnos nesaf, yr wythnos wedyn na’r flwyddyn nesaf eto.’ Mae yna her yma sy’n ymwneud â phenderfyniadau ynglŷn â buddsoddi cyfalaf hefyd. Nid yw buddsoddi mewn meysydd fel hyn yn benderfyniad poblogaidd bob amser, ond mae’n hanfodol, mae’n gwneud gwahaniaeth go iawn i ofal cleifion. Felly, gallwn ddiolch i’n lwc dda a synnwyr bod un cam ar y blaen drwy benderfynu buddsoddi mewn seiberddiogelwch.

We welcome the First Minister’s written statement yesterday concerning the impact of the recent global cyber attacks on the NHS in England. It is positive to learn that the NHS in Wales was not significantly affected and services were largely uninterrupted. However, we note that 40 cancer patients had treatment interrupted at Velindre hospital in Cardiff, which, for them, must have been quite traumatic. It is clear from repeated events of this nature that we are living in a world where data held electronically are vulnerable and services can be brought to a halt within seconds of an attack. It is clearly unacceptable that the users of Wales’s public services should be affected in this way, but we also note that we do not want to overreact and throw the teddy out of the pram. Electronic data storage is, largely speaking, more efficient and more secure than paper-based systems. So, it is important we continue to develop our information infrastructure across Wales to maintain pace with technology. In light of this, would the First Minister give an undertaking to ask the new cyber security centre based at GCHQ to review cyber security across the public sector in Wales? Thank you.

Rydym yn croesawu’r datganiad ysgrifenedig gan y Prif Weinidog ddoe ynglŷn ag effaith yr ymosodiadau seiber byd-eang ar y GIG yn Lloegr yn ddiweddar. Mae’n gadarnhaol na chafodd y GIG yng Nghymru ei effeithio’n sylweddol a bod y gwasanaethau wedi parhau’n ddi-dor i raddau helaeth. Fodd bynnag, nodwn ei fod wedi tarfu ar driniaethau 40 o gleifion canser yn Ysbyty Felindre yng Nghaerdydd, ac mae’n rhaid bod hynny wedi bod yn go drawmatig iddynt. Mae’n amlwg o ailadrodd digwyddiadau o’r fath ein bod yn byw mewn byd lle mae data a gedwir yn electronig yn agored i berygl a gall gwasanaethau ddod i stop mewn eiliadau wedi ymosodiad. Mae’n amlwg yn annerbyniol fod defnyddwyr gwasanaethau cyhoeddus Cymru yn cael eu heffeithio yn y ffordd hon, ond rydym hefyd yn nodi nad ydym eisiau gorymateb a thaflu’r tedi o’r pram. Mae storio data electronig, i raddau helaeth, yn fwy effeithlon ac yn fwy diogel na systemau papur. Felly, mae’n bwysig ein bod yn parhau i ddatblygu ein seilwaith gwybodaeth ar draws Cymru er mwyn sicrhau bod gennym y dechnoleg ddiweddaraf. O ystyried hyn, a wnaiff y Prif Weinidog ymrwymo i ofyn i’r ganolfan seiberddiogelwch newydd sydd wedi’i lleoli ym Mhencadlys Cyfathrebu Llywodraeth y DU i adolygu seiberddiogelwch ar draws y sector cyhoeddus yng Nghymru? Diolch.

Thank you for the question. As you know, I’m not the First Minister but I’m sure he’ll consider your request. There is already a review, as you’d expect, to take place within the service here to learn lessons from what worked and why and what more we need to do in the future, and it’s important that we do that—to understand the level of risk that we carry, to understand what we do within the system, and how we minimise the risk progressively in the future. That’s the right thing to do and that’s what we’re already doing of, and for, ourselves, as we should do. We’re lucky to have national architecture with the NHS Wales Informatics Service, where people are committed—committed to the once-for-Wales approach we’re trying to take on taking advantage of the developments in using digital technology to improve health care—not just the process but the experience and the outcomes for people as well—as well as understanding the risks that are attached to that. There is a meeting of the national informatics board—a nice snappy title within the healthcare world—and they’ll again be looking back at what’s happened as well as looking to the future as well. So, a properly balanced approach—not complacent, but not forgetting, as you say, the real advantages and the real potential for improving healthcare by unlocking the great digital potential that does exist.

Diolch am y cwestiwn. Fel y gwyddoch, nid fi yw’r Prif Weinidog, ond rwy’n siŵr y bydd yn ystyried eich cais. Fel y byddech yn ei ddisgwyl, mae yna adolygiad eisoes i’w gynnal yn y gwasanaeth yma i ddysgu gwersi o’r hyn a weithiodd a pham a beth arall sydd angen i ni ei wneud yn y dyfodol, ac mae’n bwysig ein bod yn gwneud hynny—er mwyn deall lefel y risg sydd gennym, er mwyn deall yr hyn rydym yn ei wneud o fewn y system, a sut i leihau’r perygl yn gynyddol yn y dyfodol. Dyna’r peth iawn i’w wneud a dyna rydym eisoes yn ei wneud ein hunain ac er ein mwyn ein hunain, fel y dylem ei wneud. Rydym yn ffodus i gael saernïaeth genedlaethol gyda Gwasanaeth Gwybodeg GIG Cymru, lle mae pobl yn ymrwymedig—yn ymrwymedig i’r dull ‘unwaith i Gymru’ rydym yn ceisio’i fabwysiadu gan fanteisio ar y datblygiadau wrth ddefnyddio technoleg ddigidol i wella gofal iechyd—nid y broses yn unig ond y profiad a’r canlyniadau i bobl hefyd—yn ogystal â deall y risgiau sydd ynghlwm wrth hynny. Mae cyfarfod o’r bwrdd gwybodeg cenedlaethol—teitl bachog da yn y byd gofal iechyd—a byddant unwaith eto’n edrych yn ôl ar yr hyn a ddigwyddodd yn ogystal ag edrych i’r dyfodol hefyd. Felly, dull cytbwys priodol—heb fod yn hunanfodlon, ond heb anghofio, fel y dywedwch, y manteision gwirioneddol a’r potensial gwirioneddol i wella gofal iechyd drwy ryddhau’r potensial digidol mawr sy’n bodoli.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Mae’r cwestiwn amserol nesaf gan Simon Thomas.

Thank you, Cabinet Secretary.

The next topical question is from Simon Thomas.

Ceisiadau Glastir

Glastir Applications

A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am y 1,761 o geisiadau Glastir sydd heb eu talu o hyd? TAQ(5)0142(ERA)[W]

Will the Cabinet Secretary make a statement on the 1,761 Glastir applications that have still not been paid? TAQ(5)0142(ERA)[W]

Member
Lesley Griffiths 15:20:00
The Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs

Thank you. As of this morning, there are 1,198 Glastir area claims still to process. In 2016, basic payment scheme claims were prioritised, due to the significant value and number of farm businesses receiving those payments. As of today, over 99.2 per cent of farm businesses have been paid, a total of £220.6 million of BPS. From January, Rural Payments Wales’s focus switched to processing Glastir claims. RPW continues to work hard, and all of our probate and other legally complex cases will be paid by the end of next month.

Diolch. Ers y bore yma, mae 1,198 o hawliadau arwynebedd Glastir i’w prosesu o hyd. Yn 2016, cafodd hawliadau cynllun y taliad sylfaenol eu blaenoriaethu, oherwydd gwerth a nifer sylweddol y busnesau fferm a oedd yn derbyn y taliadau hynny. Erbyn heddiw, mae dros 99.2 y cant o fusnesau fferm wedi cael eu talu, cyfanswm o £220.60 miliwn o gynllun y taliad sylfaenol. Ers mis Ionawr, mae ffocws Taliadau Gwledig Cymru wedi newid i brosesu hawliadau Glastir. Mae Taliadau Gwledig Cymru yn parhau i weithio’n galed, a bydd ein holl achosion profiant ac achosion cyfreithiol cymhleth eraill yn cael eu talu erbyn diwedd y mis nesaf.

Can I welcome the Cabinet Secretary back to her place, and hope that she recovers well. Can I just say to her, I’m grateful for the updated figures—the figures I had in my original question date from about three weeks ago, so clearly some progress has been made? However, when I looked at the profile of these figures, Gwynedd in particular—Meirion Dwyfor has been one area where farmers have particularly complained and has had a very bad profile within that, and I think it is important to put on record that, of course, these, though they’re called Glastir payments—in almost all circumstances, they are repayments for money the farmers have already spent on work already undertaken and often inspected on farms.

So, can you confirm what you’ve already told us—or rather, it wasn’t you, it was at the time somebody standing in for you—what the Government told us on 11 April, which was that you did expect all these payments, with the exception of very difficult ones, to be paid by the end of this month? I note that so far that doesn’t look completely likely. And can you also say whether you’re considering any further steps that you can take as a Government to help farmers who are facing a very difficult time, an uncertain time as well, with Brexit? For example, I understand the Scottish Government has allowed loans to be made, and then for the final details of payments to be done later on down the line. Are these also being actively considered as a way of helping farmers who really do need now these Glastir repayments to be made?

A gaf fi groesawu Ysgrifennydd y Cabinet yn ôl i’w lle, a gobeithio ei bod yn gwella’n dda? A gaf fi ddweud wrthi fy mod yn ddiolchgar am y ffigurau diweddaraf—roedd y ffigurau a oedd gennyf yn fy nghwestiwn gwreiddiol yn dyddio o oddeutu tair wythnos yn ôl, felly mae’n amlwg fod rhywfaint o gynnydd wedi’i wneud? Fodd bynnag, pan edrychais ar broffil y ffigurau hyn, a Gwynedd yn enwedig—mae Meirion Dwyfor wedi bod yn un ardal lle mae ffermwyr wedi cwyno’n benodol ac mae wedi cael proffil gwael iawn o fewn hynny, ac rwy’n credu ei bod yn bwysig cofnodi wrth gwrs fod y rhain, er ein bod yn eu galw’n daliadau Glastir—ym mhob achos bron, ad-daliadau ydynt am arian y mae’r ffermwyr wedi’i wario’n barod ar waith a wnaed eisoes ac sy’n aml wedi cael ei arolygu ar ffermydd.

Felly, a allwch gadarnhau’r hyn rydych eisoes wedi’i ddweud wrthym—neu yn hytrach, nid chi, rhywun a oedd yn cymryd eich lle ar y pryd—yr hyn a ddywedodd y Llywodraeth wrthym ar 11 Ebrill, sef eich bod yn disgwyl y bydd y taliadau hyn i gyd, ac eithrio rhai anodd iawn, yn cael eu talu erbyn diwedd y mis hwn? Nodaf nad yw hynny’n edrych yn hollol debygol hyd yn hyn. Ac a allwch chi hefyd ddweud pa un a ydych yn ystyried unrhyw gamau pellach y gallwch eu cymryd fel Llywodraeth i helpu ffermwyr sy’n wynebu amser anodd iawn, amser ansicr hefyd, gyda Brexit? Er enghraifft, rwy’n deall bod Llywodraeth yr Alban wedi caniatáu i fenthyciadau gael eu gwneud, a bod manylion terfynol y taliadau’n cael eu gwneud wedyn yn nes ymlaen. A gaiff y rhain eu hystyried yn weithredol hefyd fel ffordd o helpu ffermwyr sydd o ddifrif angen i’r ad-daliadau Glastir hyn gael eu gwneud yn awr?

Thank you. You’re quite right—since I think it was a written question that was issued to the Leader of the Welsh Conservatives, there have been a further 563 claims paid, and I’ve given you the current position today. We did inform farmers that this would happen, because of the way that we were doing the BPS after the changes last year, so I don’t accept that the Glastir payments are late, because we didn’t actually say when they would be paid. However, I do appreciate the difficulties. We did actually say we would start paying Glastir payments in February—we actually started in January, so we were a bit earlier, and as I’ve said today, they will all be paid by the end of June.

You asked about loans, and I am aware that the Scottish Government are doing that. Any loan scheme would likely fail EU state aid rules, and I think that would then increase the risk of us being penalised financially. I also think it would take time to establish, and quite frankly I’d rather RPW’s staff be out there getting those claims processed as quickly as possible.

Diolch. Rydych yn hollol gywir—ers i gwestiwn ysgrifenedig, rwy’n credu, gael ei roi i Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, mae 563 o hawliadau pellach wedi’u talu, ac rwyf wedi egluro’r sefyllfa bresennol i chi heddiw. Rhoesom wybod i ffermwyr y byddai hyn yn digwydd, oherwydd y ffordd roeddem yn gwneud cynllun y taliad sylfaenol ar ôl y newidiadau y llynedd, felly nid wyf yn derbyn bod y taliadau Glastir yn hwyr, oherwydd ni ddywedwyd pryd y byddent yn cael eu talu mewn gwirionedd. Fodd bynnag, rwy’n deall yr anawsterau. Dywedasom, mewn gwirionedd, y byddem yn dechrau talu taliadau Glastir ym mis Chwefror—dechreusom ym mis Ionawr mewn gwirionedd, felly roeddem ychydig yn gynharach, ac fel y dywedais heddiw, byddant i gyd wedi’u talu erbyn diwedd mis Mehefin.

Fe ofynoch ynglŷn â benthyciadau, ac rwy’n ymwybodol fod Llywodraeth yr Alban yn gwneud hynny. Byddai unrhyw gynllun benthyg yn debygol o dorri rheolau cymorth gwladwriaethol yr UE, ac rwy’n credu y byddai hynny wedyn yn cynyddu’r perygl ohonom yn cael ein cosbi’n ariannol. Rwyf hefyd yn credu y byddai’n cymryd amser i’w sefydlu, ac a dweud y gwir byddai’n well gennyf gael staff Taliadau Gwledig Cymru allan yno’n prosesu’r ceisiadau hynny cyn gynted ag y bo modd.

Cabinet Secretary, it’s absolutely crucial that all of the 1,198 outstanding Glastir applications are now paid as soon as possible in order to protect the viability of those farm businesses, and it’s simply unacceptable that it’s been 18 months since some farmers have received a Glastir payment, and I think this is further evidence that the Glastir scheme is still plagued with difficulties and that there is far too much bureaucracy in the system. So, in the circumstances, will you outline what additional support the Welsh Government will be providing for farmers affected by the delay in payments in order to protect their businesses in the interim? There is also a real concern that the system in its current format is inadequate. As you’ll know from my own correspondence with you on this matter, it’s my view that the Welsh Government should be making it easier for more applicants to carry out environmental practices, not putting obstacles in their path. Given the current concerns with the system, do you therefore agree that it is now time to review the management of the entire implementation of Glastir to ensure that the scheme is more co-ordinated and actually encourages landowners to carry out more environmentally friendly management practices rather than deter them?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae’n hollol hanfodol fod pob un o’r 1,198 o geisiadau Glastir sy’n ddyledus yn cael eu talu cyn gynted â phosibl er mwyn diogelu hyfywedd y busnesau fferm hynny, ac mae’n gwbl annerbyniol fod 18 mis wedi bod ers i rai ffermwyr dderbyn taliad Glastir, ac rwy’n credu bod hyn yn dystiolaeth bellach fod anawsterau yn bla yn y cynllun Glastir o hyd a bod llawer gormod o fiwrocratiaeth yn y system. Felly, o dan yr