National Assembly for Wales

Back to Search

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

28/02/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

I call the National Assembly to order.

1. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
1. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein agenda ni y prynhawn yma yw cwestiynau i’r Prif Weinidog, ac rwyf wedi cael gwybod, o dan Reol Sefydlog 12.58, y bydd arweinydd y tŷ, Jane Hutt, yn ateb y cwestiynau heddiw ar ran y Prif Weinidog. Y cwestiwn cyntaf, Simon Thomas.

And the first item on our agenda this afternoon is questions to the First Minister, and I have received notification, under Standing Order 12.58, that the leader of the house, Jane Hutt, will answer questions today on behalf of the First Minister. The first question, Simon Thomas.

Polisïau Amaeth a Chefn Gwlad

Agriculture and Countryside Policies

1. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am drafodaethau diweddar gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â pholisïau amaeth a chefn gwlad yn dilyn y penderfyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd? OAQ(5)0468(FM)[W]

1. Will the First Minister make a statement on recent discussions with the UK Government regarding agriculture and countryside policies following the decision to leave the EU? OAQ(5)0468(FM)[W]

We continue to actively engage with the UK Government in relation to agriculture and countryside policies. Most recently, the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs met with Ministers from both the UK Government and devolved administrations on 23 February in Edinburgh.

Rydym yn parhau i ymgysylltu’n ymarferol â Llywodraeth y DU ynghylch polisïau amaethyddiaeth a chefn gwlad. Yn fwyaf diweddar, cyfarfu Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig â Gweinidogion o Lywodraeth y DU a'r gweinyddiaethau datganoledig ar 23 Chwefror yng Nghaeredin.

I thank the Minister for her reply. I’ve been interested in what happened in that meeting in Edinburgh. The Scottish rural economy Secretary, Fergus Ewing, said

‘Today’s meeting did not achieve anything. There was no factual information whatsoever on any of the serious matters that have been raised by farmers.’

Roseanna Cunnigham, who is the environment Secretary in Scotland, said that there had been a deflection at the meeting by Andrea Leadsom whenever the devolution issue was raised, and Scotland’s Brexit Minister, Mike Russell, said that Andrea Leadsom may have been at a different meeting than everyone else. Does the UK Government actually understand what devolution of agriculture and environmental policies means, and is the Minister, in place of the First Minister, able to give assurances that the Welsh Government will not allow any land grab of our devolved policies by the UK Government?

Diolch i'r Gweinidog am ei hateb. Bu gen i ddiddordeb yn yr hyn a ddigwyddodd yn y cyfarfod hwnnw yng Nghaeredin. Dywedodd Ysgrifennydd economi cefn gwlad yr Alban, Fergus Ewing

Ni chyflawnodd gyfarfod heddiw unrhyw beth. Nid oedd unrhyw wybodaeth ffeithiol o gwbl am unrhyw un o'r materion difrifol a godwyd gan ffermwyr.

Dywedodd Roseanna Cunnigham, sef Ysgrifennydd yr amgylchedd yn yr Alban, y bu gwyrgamu yn y cyfarfod gan Andrea Leadsom pryd bynnag y codwyd y mater datganoli, a dywedodd Gweinidog Brexit yr Alban, Mike Russell, y gallai Andrea Leadsom fod wedi bod mewn gwahanol gyfarfod i bawb arall. A yw Llywodraeth y DU wir yn deall yr hyn y mae datganoli polisïau amaethyddiaeth ac amgylcheddol yn ei olygu, ac a all y Gweinidog, yn lle’r Prif Weinidog, roi sicrwydd na fydd Llywodraeth Cymru yn caniatáu i Lywodraeth y DU gydio unrhyw un o’n polisïau datganoledig yn ôl?

I can certainly assure Simon Thomas of that. And, of course, he would agree with me and the Welsh Government, in relation to the future of agriculture and environment policy in Wales, that, as a Government, we’ve been extensively engaging with stakeholders for the last six months through our round-table meetings on the implication of exiting the European Union. We’ve underlined how essential it is that devolved administrations play a full part in discussions to ensure that any negotiating position reflects the collective position of the UK as a whole, and, of course, the Cabinet Secretary for Finance and Local Government attended the EU joint committee council only 10 days ago with colleagues, of course, from the Scottish Government and Northern Ireland devolved administrations.

Yn sicr, gallaf sicrhau Simon Thomas o hynny. Ac, wrth gwrs, byddai'n cytuno â mi a Llywodraeth Cymru, o ran dyfodol amaethyddiaeth a pholisi amgylcheddol yng Nghymru, ein bod ni, fel Llywodraeth, wedi bod yn ymgysylltu'n helaeth â rhanddeiliaid dros y chwe mis diwethaf drwy ein cyfarfodydd bwrdd crwn ar oblygiadau gadael yr Undeb Ewropeaidd. Rydym wedi tanlinellu pa mor hanfodol yw hi fod gweinyddiaethau datganoledig yn chwarae rhan lawn mewn trafodaethau i sicrhau bod unrhyw safbwynt negodi yn adlewyrchu safbwynt cyfunol y DU gyfan, ac, wrth gwrs, aeth Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol i gyngor cydbwyllgor yr UE dim ond 10 diwrnod yn ôl gyda chydweithwyr, wrth gwrs, o weinyddiaethau datganoledig Llywodraeth yr Alban a Gogledd Iwerddon.

Health experts are now telling us that we shouldn’t just eat five a day, but we need to eat 10 a day if we want to live a long life. I just wondered what discussions have been had around food security, in the light particularly of the reduction in the value of the pound, and particularly in relation to making us more self-sufficient across the UK in the production of fruit and vegetables, and I wondered whether that has been at all discussed in these UK negotiations.

Mae arbenigwyr iechyd bellach yn dweud wrthym na ddylem ni fwyta dim ond pump y dydd, ond bod angen i ni fwyta 10 y dydd os ydym ni eisiau byw bywyd hir. Roeddwn i’n meddwl tybed pa drafodaethau a gafwyd ynghylch diogelu’r cyflenwad bwyd, yn sgil y gostyngiad i werth y bunt yn benodol, ac yn enwedig o ran ein gwneud ni’n fwy hunangynhaliol ar draws y DU o ran cynhyrchu ffrwythau a llysiau, ac roeddwn i’n meddwl tybed a yw hynny wedi cael ei drafod o gwbl yn y trafodaethau hyn ar lefel y DU.

This is crucially important, and, of course, we have got our action plan for the food and drink industry, working closely with food security and food safety stakeholders and partners to sustain and enhance the food production base in Wales, and actively working with the industry. And that’s about improving resilience, productivity, competiveness of food and farming businesses, and adding value to our supply chains. And, clearly, food production does put Wales at a competitive advantage, ideally suited in terms of increasing the variety of food products, but also looking to our own needs. And that’s where Wales’s farming businesses make a critical contribution to safeguarding the UK’s food security.

Mae hyn yn hanfodol bwysig, ac, wrth gwrs, mae gennym ni ein cynllun gweithredu ar gyfer y diwydiant bwyd a diod, gan weithio'n agos gyda rhanddeiliaid a phartneriaid diogelu’r cyflenwad bwyd i gynnal a gwella'r sylfaen gynhyrchu bwyd yng Nghymru, ac yn gweithio’n ymarferol gyda'r diwydiant. Ac mae hynny’n golygu gwella gwydnwch, cynhyrchiant a chystadleurwydd busnesau bwyd a ffermio, ac ychwanegu gwerth at ein cadwyni cyflenwi. Ac, yn amlwg, mae cynhyrchu bwyd yn rhoi Cymru mewn sefyllfa o fantais gystadleuol, sy’n ddelfrydol o ran cynyddu'r amrywiaeth o gynhyrchion bwyd, ond hefyd yn ystyried ein hanghenion ein hunain. A dyna lle mae busnesau ffermio Cymru yn gwneud cyfraniad hanfodol at ddiogelu cyflenwad bwyd yn y DU.

Arweinydd y tŷ, mae’r Ysgrifennydd Cabinet sy’n gyfrifol am amaethyddiaeth wedi dweud y gall fframwaith amaethyddol ar lefel y Deyrnas Unedig fod yn briodol. Felly, yn sgil hyn, a allwch chi ddweud wrthym ni ba fath o fframwaith yr hoffai’r Llywodraeth ei weld yn cael ei gyflwyno, ac a allwch chi ddweud wrthym ni beth yw nod Llywodraeth Cymru pan ddaw hi i’r fath fframwaith?

Leader of the house, the Cabinet Secretary responsible for agriculture has said that a UK-wide agricultural framework may be appropriate. So, in light of this, can you tell us what kind of framework the Government would want to see introduced, and can you tell us what the Welsh Government’s objective is when it comes to such a framework?

We will play an active part in developing frameworks with the UK Government, and also with the other devolved nations. I think we need to look at where UK frameworks and structures are needed to replace those currently set by the EU, but we see these as being collectively developed and agreed. That’s crucially important—collectively developed and agreed, and not imposed, and, most importantly, there must be an independent arbitration mechanism to resolve disputes over interpretation.

Byddwn yn chwarae rhan ymarferol yn y gwaith o ddatblygu fframweithiau gyda Llywodraeth y DU, a gyda'r gwledydd datganoledig eraill hefyd. Rwy'n credu bod angen i ni ystyried lle mae angen fframweithiau a strwythurau y DU i ddisodli’r rhai a bennir gan yr UE ar hyn o bryd, ond rydym ni’n credu y bydd y rhain yn cael eu datblygu a’u cytuno ar y cyd. Mae hynny'n hanfodol bwysig—eu bod yn cael eu datblygu a'u cytuno ar y cyd, ac nid eu gorfodi, ac, yn bwysicaf oll, rhaid cael dull cyflafareddu annibynnol i ddatrys anghydfod ynghylch ddehongliad.

Cyfres Library of Wales

The Library of Wales Series

Secretary, the Library of Wales series, thanks to Welsh Government investment—

Ysgrifennydd, mae cyfres Llyfrgell Cymru, diolch i fuddsoddiad Llywodraeth Cymru—

You need to ask the question on the order paper.

Mae angen i chi ofyn y cwestiwn ar y papur trefn.

2. Beth sy'n cael ei wneud i hyrwyddo'r gyfres Library of Wales mewn ysgolion? OAQ(5)0474(FM)

2. What is being done to promote the Library of Wales series in schools? OAQ(5)0474(FM)

The Welsh Government continues to fund the Library of Wales series, through the Welsh Books Council. As part of our aim to promote the series, gift sets of one copy of each title are being sent to all secondary schools, colleges and library authorities when new titles are published.

Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i ariannu cyfres Llyfrgell Cymru, trwy Gyngor Llyfrau Cymru. Yn rhan o'n nod i hyrwyddo’r gyfres, mae setiau rhodd o un copi o bob teitl yn cael eu hanfon i’r holl ysgolion uwchradd, colegau ac awdurdodau llyfrgell pan gyhoeddir teitlau newydd.

Thank you very much. Thanks to the Welsh Government investment of some £600,000 over the last 10 years, 46 important literary works are now back in print in English. The two most recent books, ‘Ride the White Stallion’ and ‘Farewell Innocence’, by Llanelli-born author William Glynne-Jones, are an impressive addition to that canon. Just before the recess, Jon Gower and I held an event in Coleg Sir Gâr, where we discussed these books with local sixth-form students. Having invested so much in these titles, it’s vital now that local people get to know about these works about these communities. And Jon Gower is of the very firm view that every community in Wales has a title within this series that can tell them something about their community and about their past, to help us reflect on our common heritage. So, I’d welcome any further initiatives, to make sure that schools and colleges make use of the copies they now have, so we can reflect on this important investment.

Diolch yn fawr iawn. Diolch i fuddsoddiad gan Lywodraeth Cymru o tua £600,000 dros y 10 mlynedd diwethaf, mae 46 gwaith llenyddol pwysig bellach yn ôl mewn print yn y Saesneg. Mae'r ddau lyfr diweddaraf, 'Ride the White Stallion' a 'Farewell Innocence', gan yr awdur a anwyd yn Llanelli, William Glynne-Jones, yn ychwanegiad trawiadol at y canon hwnnw. Ychydig cyn y toriad, cynhaliodd Jon Gower a minnau ddigwyddiad yng Ngholeg Sir Gâr, lle buom yn trafod y llyfrau hyn gyda myfyrwyr chweched dosbarth lleol. Ar ôl buddsoddi cymaint yn y teitlau hyn, mae'n hanfodol nawr bod pobl leol yn cael gwybod am y llyfrau hyn am y cymunedau hyn. Ac mae Jon Gower o'r farn sicr iawn bod gan bob cymuned yng Nghymru deitl yn y gyfres hon sy'n gallu dweud rhywbeth wrthynt am eu cymuned ac am eu gorffennol, i'n helpu i fyfyrio ar ein treftadaeth gyffredin. Felly, byddwn yn croesawu unrhyw fentrau pellach, i wneud yn siŵr bod ysgolion a cholegau yn gwneud defnydd o'r copïau sydd ganddynt nawr, fel y gallwn fyfyrio ar y buddsoddiad pwysig hwn.

Well, I’m glad that the Member for Llanelli has drawn attention to that most interesting, I’m sure, visit with Jon Gower, and also drawn attention to the fact that Llanelli author William Glynne-Jones is featured in the new series. It is important that it isn’t just gift sets going to schools—clearly, those books have to be used widely, they need to be borrowed, read, shared, discussed throughout schools, libraries and colleges. And I think, as the Member has said, the fact that we’ve brought this new generation of a series to readers—46 titles being published—is vitally important. But it actually is also crucial that we see this as part of developing our world-class education system, geared to equipping our children and young people to thrive amid the challenges of the twenty-first century.

Wel, rwy’n falch bod yr Aelod dros Lanelli wedi tynnu sylw at yr ymweliad hynod ddiddorol, rwy'n siŵr, hwnnw gyda Jon Gower, a hefyd wedi tynnu sylw at y ffaith fod yr awdur o Lanelli, William Glynne-Jones, wedi ei gynnwys yn y gyfres newydd. Mae'n bwysig nad setiau rhodd yn unig sy’n mynd i ysgolion—yn amlwg, mae’n rhaid defnyddio’r llyfrau hynny yn eang, mae angen iddynt gael eu benthyg, eu darllen, eu rhannu, eu trafod ar draws ysgolion, llyfrgelloedd a cholegau. Ac rwy’n meddwl, fel y mae’r Aelod wedi dweud, mae'r ffaith ein bod ni wedi dod â’r genhedlaeth newydd hon o gyfres i ddarllenwyr—46 o deitlau yn cael eu cyhoeddi—yn hanfodol bwysig. Ond mae hefyd yn hanfodol ein bod ni’n gweld hyn fel rhan o ddatblygu ein system addysg o'r radd flaenaf, sy’n barod i baratoi ein plant a’n pobl ifanc i ffynnu ymhlith heriau'r unfed ganrif ar hugain.

Cabinet Secretary, whilst I welcome the continued commitment to the Library of Wales series, are you aware of the report that was published last week that talked about the reading trends and reading ability of pupils across the UK? In that particular report, it demonstrated that Wales had seen a slump in reading ages, so that, actually, in terms of the situation against chronological age, pupils in secondary schools are a full year behind, on average, than their actual chronological ages. And I wonder what action the Welsh Government is going to take to address this particular problem, in terms of addressing these reading ages in our secondary schools.

Ysgrifennydd y Cabinet, er fy mod i’n croesawu'r ymrwymiad parhaus i gyfres Llyfrgell Cymru, a ydych chi’n ymwybodol o'r adroddiad a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf yn trafod y tueddiadau darllen a gallu darllen disgyblion ar draws y DU? Yn yr adroddiad penodol hwnnw, mae'n dangos bod Cymru wedi gweld cwymp i oedrannau darllen, fel, mewn gwirionedd, o ran y sefyllfa yn erbyn oedran cronolegol, bod disgyblion mewn ysgolion uwchradd flwyddyn lawn ar ei hôl hi, ar gyfartaledd, o’u cymharu â’u hoedrannau cronolegol. Ac rwy’n meddwl tybed pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'w cymryd i fynd i'r afael â’r broblem benodol hon, o ran rhoi sylw i'r oedrannau darllen hyn yn ein hysgolion uwchradd.

Well, in March, of course, we published our national literacy and numeracy programme, and that plan does give a very clear vision of our strategy for literacy and numeracy, going forward. It ensures that there’s significant ongoing support for literacy and numeracy across the curriculum. And Estyn’s 2015 annual report showed that standards are improving in Wales, and we will work to maintain that momentum.

Wel, ym mis Mawrth, wrth gwrs, cyhoeddwyd ein rhaglen llythrennedd a rhifedd genedlaethol, ac mae’r cynllun hwnnw yn rhoi gweledigaeth eglur iawn o'n strategaeth llythrennedd a rhifedd, ar gyfer y dyfodol. Mae'n sicrhau bod cefnogaeth barhaus sylweddol ar gyfer llythrennedd a rhifedd ar draws y cwricwlwm. A dangosodd adroddiad blynyddol Estyn yn 2015 bod safonau'n gwella yng Nghymru, a byddwn yn gweithio i gynnal y momentwm hwnnw.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.

Questions now from the party leaders. The leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. Leader of the house, we were all horrified by the story about Ellie-May Clark’s death over the weekend and the tragedy that led up to the sequence of events—that her mother, obviously, went to the GP surgery, ultimately sought the appointment and, given the medical history of little Ellie, she should have been seen by the GP. No right-minded person could fail to be horrified by what led to those tragic events. I’d be grateful to understand what the Welsh Government is doing—and I’m not blaming the Welsh Government here. What I’m saying is, as the Government of Wales—and this happened in Wales—what is the Welsh Government doing to work with the regulator to address the matters that were raised in the report that looked into this incident?

Diolch i chi, Lywydd. Arweinydd y tŷ, roeddem ni i gyd wedi’n harswydo gan y stori am farwolaeth Ellie-May Clark dros y penwythnos, a’r trychineb a arweiniodd at y gyfres o ddigwyddiadau—bod ei mam, yn amlwg, wedi mynd i’r feddygfa deulu, wedi gofyn am apwyntiad yn y pen draw ac, o ystyried hanes meddygol Ellie fach, dylai fod wedi cael ei gweld gan y meddyg teulu. Ni allai unrhyw un yn ei iawn bwyll fethu ag arswydo at yr hyn a arweiniodd at y digwyddiadau trasig hynny. Byddwn yn ddiolchgar deall beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud—ac nid wyf yn rhoi'r bai ar Lywodraeth Cymru yma. Yr hyn rwy’n ei ddweud yw, fel Llywodraeth Cymru—a digwyddodd hyn yng Nghymru—beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i weithio gyda'r rheoleiddiwr i fynd i'r afael â'r materion a godwyd yn yr adroddiad a ymchwiliodd i'r digwyddiad hwn?

I thank Andrew R.T. Davies for that question, because we are all aware here today of the tragic death of Ellie-May, and my thoughts are with her family at this difficult time. It is a professional regulatory matter for the General Medical Council, who oversee such cases at the UK level, as the leader of the Welsh Conservatives will recognise. And, as you’ve acknowledged, it’s what role we can play. It would be inappropriate for the Welsh Government to intervene, but I do think we have to say that, from our understanding, the GMC’s investigation of the GP’s actions underlines the need for high standards of care to be delivered at all times. I’m also aware that the coroner is now investigating and an inquest is due to be held.

Diolch i Andrew R.T. Davies am y cwestiwn yna, oherwydd rydym ni i gyd yn ymwybodol yma heddiw o farwolaeth drasig Ellie-May, ac mae fy meddyliau gyda’i theulu ar yr adeg anodd hon. Mae'n fater rheoleiddio proffesiynol i’r Cyngor Meddygol Cyffredinol, sy'n goruchwylio'r achosion o'r fath ar lefel y DU, fel y bydd arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig yn ei gydnabod. Ac, fel yr ydych chi wedi ei gydnabod, mae'n fater o ba ran y gallwn ni ei chwarae. Byddai'n amhriodol i Lywodraeth Cymru ymyrryd, ond rwy’n credu bod rhaid i ni ddweud, yn ôl yr hyn a ddeallwn, bod ymchwiliad y Cyngor Meddygol Cyffredinol o weithredoedd y meddyg teulu yn tanlinellu'r angen i ddarparu safonau uchel o ofal bob amser. Rwyf hefyd yn ymwybodol bod y crwner yn ymchwilio nawr ac y bydd cwest yn cael ei gynnal.

Leader of the house, it is quite clear that if the ‘Mail on Sunday’ hadn’t undertaken its investigation, this report would have been buried in the deep, deep recesses of the GMC report and wouldn’t have come to light. We owe the ‘Mail on Sunday’ a great debt of gratitude because they have informed the family of the outcome, because, as I understand it, the family had not been informed of the outcome of the investigation. But it cannot be right that, when you look at these circumstances, these types of investigations are conducted behind closed doors, and that the family and those concerned with these matters are not fully informed of the process and the outcome. Do you believe, like me, leader of the house, that the GMC’s procedures in these matters leave a lot to be required and addressed, and are not fit for purpose?

Arweinydd y tŷ, mae'n eithaf amlwg pe na bai’r ‘Mail on Sunday’ wedi cynnal ei ymchwiliad, y byddai’r adroddiad hwn wedi cael ei gladdu yn nyfnderoedd dyfnaf adroddiad y Cyngor Meddygol Cyffredinol ac ni fyddai wedi dod i'r amlwg. Mae arnom ni ddyled fawr o ddiolch i’r ‘Mail on Sunday’ gan eu bod wedi hysbysu’r teulu am y canlyniad, oherwydd, fel y deallaf, nid oedd y teulu wedi cael gwybod am ganlyniad yr ymchwiliad. Ond ni all fod yn iawn, pan edrychwch chi ar yr amgylchiadau hyn, bod y mathau hyn o ymchwiliadau yn cael eu cynnal y tu ôl i ddrysau caeedig, ac nad yw’r teulu a'r rhai sy'n ymwneud â'r materion hyn yn cael eu hysbysu'n llawn am y broses a'r canlyniad. A ydych chi’n credu, fel fi, arweinydd y tŷ, bod gweithdrefnau'r Cyngor Meddygol Cyffredinol yn y materion hyn yn codi llawer o gwestiynau y mae angen eu hateb, ac nad ydynt yn addas i’r diben?

I think the case was reviewed in accordance with the current GMC procedures. And it is important also to say this afternoon that the health board took the action to refer the doctor to the GMC, following their own internal investigation. So, I think that is, again, where we must recognise that responsibility—that action that was taken. I also notice that Sir Donald Irvine, the former president of the GMC, himself was calling for greater transparency as a result of this tragic case.

Rwy’n meddwl bod yr achos wedi cael ei adolygu yn unol â gweithdrefnau presennol y Cyngor Meddygol Cyffredinol. Ac mae'n bwysig hefyd dweud y prynhawn yma mai’r bwrdd iechyd a gymerodd y camau i atgyfeirio'r meddyg i’r Cyngor Meddygol Cyffredinol, yn dilyn ei ymchwiliad mewnol ei hun. Felly, rwy’n meddwl mai dyna, unwaith eto, lle mae'n rhaid i ni gydnabod y cyfrifoldeb hwnnw—cymerwyd y camau hynny. Rwyf hefyd yn sylwi bod Syr Donald Irvine, cyn-lywydd y Cyngor Meddygol Cyffredinol, ei hun yn galw am ragor o dryloywder o ganlyniad i'r achos trasig hwn.

Maybe what I’m trying to elicit from you, leader of the house, is a proactive approach from the Welsh Government to identify that these processes are not fit for purpose, as you’ve identified that Sir Donald identified in his own assessment of this procedure. Many times, the Welsh Government is called to make representations on various matters. I would look to you to try and encourage the Cabinet Secretary for health to write to the GMC to address its protocols and procedures because the GMC is there not to look after its own, but to look after everyone. In this case in particular, it has fallen down. I hope that, in responding to my third question, you will indicate that the Welsh Government will be writing to the GMC to ask them to address the deeply, deeply, deeply held concerns of members of this institution, but the wider public in this specific case, which really has let the family down and, above all, is letting Ellie and Ellie’s memory down.

Efallai mai’r hyn yr wyf i'n ceisio ei ddenu allan ohonoch chi, arweinydd y tŷ, yw dull rhagweithiol gan Lywodraeth Cymru i nodi nad yw'r prosesau hyn yn addas i'r diben, fel yr ydych chi wedi ei nodi bod Syr Donald wedi ei nodi yn ei asesiad ei hun o’r weithdrefn hon. Lawer gwaith, gelwir ar Lywodraeth Cymru i wneud sylwadau ar wahanol faterion. Hoffwn i chi geisio annog Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd ysgrifennu at y Cyngor Meddygol Cyffredinol i roi sylw i’w brotocolau a’i weithdrefnau oherwydd nid yw’r Cyngor Meddygol Cyffredinol yno i edrych ar ôl ei hun, ond i edrych ar ôl pawb. Yn yr achos hwn yn benodol, mae wedi methu. Rwy’n gobeithio, wrth ymateb i’m trydydd cwestiwn, y byddwch yn nodi y bydd Llywodraeth Cymru yn ysgrifennu at y Cyngor Meddygol Cyffredinol i ofyn iddyn nhw roi sylw i bryderon hynod, hynod ddwys aelodau'r sefydliad hwn, ond y cyhoedd yn fwy cyffredinol yn yr achos penodol hwn, sydd wir wedi gadael y teulu i lawr ac, yn anad dim, yn gadael Ellie a’r cof am Ellie i lawr.

Well, the Cabinet Secretary for health and well-being is certainly going to be looking at this case in terms of the GMC’s role and procedures, but I think it is important that you’ve put your point on the record today, and I’m sure that those points can be made, and will be made, across this Chamber.

Wel, mae Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd a llesiant yn sicr yn mynd i fod yn ystyried yr achos hwn o ran swyddogaeth a gweithdrefnau'r Cyngor Meddygol Cyffredinol, ond rwy’n credu ei bod hi’n bwysig eich bod chi wedi gwneud eich pwynt ar goedd heddiw, ac rwy'n siŵr y gall y pwyntiau hynny gael eu gwneud, ac y byddant yn cael eu gwneud, ar draws y Siambr hon.

Arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood.

The leader of Plaid Cymru, Leanne Wood.

Diolch, Lywydd. Leader of the house, you’ll be aware that, over the past few years, I have pressed the First Minister on the question of widening access to drugs and treatments in Wales. Today, we’ve got some people in the public gallery who are living with multiple sclerosis, and I’d like to welcome them to the Senedd. They’ve asked me to take forward an issue that is of utmost importance to their quality of life. Everyone in the Chamber is aware of the difficulties of accessing drugs and treatments specifically for MS. Leader of the house, what is the Welsh Government’s view on the availability of those drugs and treatments?

Diolch, Lywydd. Arweinydd y tŷ, byddwch yn ymwybodol, yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf, fy mod i wedi pwyso’r Prif Weinidog ar y cwestiwn o ehangu mynediad at gyffuriau a thriniaethau yng Nghymru. Heddiw, mae gennym ni rai pobl yn yr oriel gyhoeddus sy'n byw gyda sglerosis ymledol, a hoffwn eu croesawu nhw i'r Senedd. Maen nhw wedi gofyn i mi godi mater sydd o'r pwys mwyaf i ansawdd eu bywydau. Mae pawb yn y Siambr yn ymwybodol o'r anawsterau o gael mynediad at gyffuriau a thriniaethau penodol ar gyfer MS. Arweinydd y tŷ, beth yw barn Llywodraeth Cymru ar ba mor hawdd yw cael gafael ar y cyffuriau a’r triniaethau hynny?

Well, there’s clearly an opportunity now, and as a result of the discussions that we’ve had, to look very carefully at the opportunities for those drugs to be made available. Of course, this is part of the way forward in terms of the review of the prescribing of those drugs.

Wel, ceir cyfle nawr yn amlwg, ac yn sgil y trafodaethau yr ydym ni wedi eu cael, i edrych yn ofalus iawn ar y cyfleoedd i'r cyffuriau hynny gael eu gwneud ar gael. Wrth gwrs, mae hyn yn rhan o'r ffordd ymlaen o ran yr adolygiad o ragnodi’r cyffuriau hynny.

Thank you, leader of the house. We know that Wales was the first country in the UK to approve Sativex, which is a cannabis-based drug, and that was approved back in 2014. The evidence from patients who are prescribed Sativex is consistent and clear: it’s effective, it reduces pain, it reduces spasms, but access to the drug is patchy. A survey for the MS Society found that only 1 per cent of people who said they were eligible for Sativex actually had access to it. The survey also suggested that the number of people living with MS who take disease-modifying therapies appears to be lower than in Scotland or England. There’s a real concern that other new drugs and treatments coming through the system will be equally as difficult to access. If you accept that there is a patchy availability of these drugs, and that that is a major obstacle to the quality of life for citizens in Wales, what resources is the Welsh Government prepared to allocate to the infrastructure around MS, around MS nursing and neurology in order to help patients get the support that they need?

Diolch i chi, arweinydd y tŷ. Rydym ni’n gwybod mai Cymru oedd y wlad gyntaf yn y DU i gymeradwyo Sativex, sy’n gyffur wedi’i seilio ar ganabis, ac a gymeradwywyd yn ôl yn 2014. Mae'r dystiolaeth gan gleifion sy'n derbyn Sativex ar bresgripsiwn yn gyson ac yn eglur: mae'n effeithiol, mae'n lleihau poen, mae'n lleihau sbasmau, ond mae mynediad at y cyffur yn anghyson. Canfu arolwg ar ran y Gymdeithas Sglerosis Ymledol mai dim ond 1 y cant o bobl a ddywedodd eu bod yn gymwys i dderbyn Sativex oedd â mynediad ato mewn gwirionedd. Awgrymodd yr arolwg hefyd ei bod yn ymddangos bod nifer y bobl sy'n byw gydag MS sy'n cymryd therapïau addasu clefydau yn is nag yn yr Alban neu Loegr. Ceir pryder gwirioneddol y bydd yr un mor anodd cael gafael ar gyffuriau a thriniaethau newydd eraill sy’n dod drwy'r system. Os ydych chi’n derbyn bod y cyffuriau hyn ar gael yn anghyson, a bod hynny’n rhwystr mawr i ansawdd bywyd dinasyddion yng Nghymru, pa adnoddau y mae Llywodraeth Cymru yn barod i’w dyrannu i’r seilwaith sy’n gysylltiedig ag MS, yn gysylltiedig â nyrsio a niwroleg MS, er mwyn helpu cleifion i gael y cymorth sydd ei angen arnynt?

Well, I very much welcome the engagement of the MS Society, an organisation that has represented patients with multiple sclerosis so effectively in Wales, and of course their evidence is vitally important to inform us in the considerations of very clear clinical arrangements in terms of the prescribing of drugs. But it is very important that we look particularly to the effect and beneficial impact, and also availability and access in terms of those medications such as Sativex, which you have just raised.

I think your second question also relates to the wider services that we can provide to MS sufferers. Much progress has been made in terms of availability, in terms of research, drugs and appropriate treatment, but it also has to be the wider care pathway as well.

Wel, rwy’n croesawu ymgysylltiad y Gymdeithas Sglerosis Ymledol yn fawr, fel sefydliad sydd wedi cynrychioli cleifion â sglerosis ymledol mor effeithiol yng Nghymru, ac wrth gwrs mae eu tystiolaeth yn hanfodol bwysig i’n hysbysu wrth ystyried y trefniadau clinigol eglur iawn o ran rhagnodi cyffuriau. Ond mae'n bwysig iawn ein bod ni’n edrych yn benodol ar yr effaith a’r effaith fuddiol, a hefyd ar argaeledd a mynediad o ran y meddyginiaethau hynny fel Sativex, yr ydych chi newydd eu codi.

Rwy’n meddwl bod eich ail gwestiwn hefyd yn ymwneud â'r gwasanaethau ehangach y gallwn eu darparu i ddioddefwyr MS. Gwnaed llawer o gynnydd o ran yr hyn sydd ar gael, o ran ymchwil, cyffuriau a thriniaeth briodol, ond mae’n rhaid cael y llwybr gofal ehangach hefyd.

Well, I very much hope that we do see extra resources for this, leader of the house. The lack of availability of Sativex has led people to pursue alternatives of their own. I recently met with a 64-year-old woman from Cwmbran who has primary progressive MS. She experiences pain and spasms on a daily basis, and her daily drug regime includes morphine, codeine, paracetamol, pregabalin and diazepam. Because Sativex isn’t available in her area, she uses cannabis as a replacement, obviously risking problems there with the law. How is it okay to take morphine, but by buying cannabis she risks prosecution?

On 10 February, following a Government-commissioned review, Ireland joined Canada, the Netherlands, Germany and many other countries around the world in recommending that cannabis should be legalised for medicinal use. There’s also support for this in Scotland, and we’ve heard at least one police and crime commissioner from Wales recommend that the same thing happens here. Will the Welsh Government follow our Irish and Scottish counterparts and advocate the decriminalisation of cannabis to relieve the symptoms of multiple sclerosis and other conditions?

Wel, rwy’n gobeithio'n fawr y byddwn ni’n gweld adnoddau ychwanegol ar gyfer hyn, arweinydd y tŷ. Mae’r anhawster o gael gafael ar Sativex wedi arwain pobl i fynd ar drywydd dewisiadau eraill eu hunain. Cyfarfûm yn ddiweddar â menyw 64 mlwydd oed o Gwmbrân sydd ag MS cynyddol sylfaenol. Mae’n dioddef poen a sbasmau yn ddyddiol, ac mae ei threfn gyffuriau feunyddiol yn cynnwys morffin, codeine, paracetamol, pregabalin a diazepam. Gan nad yw Sativex ar gael yn ei hardal, mae hi'n defnyddio canabis yn ei le, sy’n amlwg yn arwain at berygl o broblemau gyda’r gyfraith. Sut mae'n iawn i gymryd morffin, ond ei bod yn risgio cael ei herlyn trwy brynu canabis?

Ar 10 Chwefror, yn dilyn adolygiad a gomisiynwyd gan y Llywodraeth, ymunodd Iwerddon â Chanada, yr Iseldiroedd, yr Almaen a llawer o wledydd eraill o gwmpas y byd i argymell y dylid cyfreithloni canabis at ddefnydd meddyginiaethol. Ceir cefnogaeth i hyn yn yr Alban hefyd, ac rydym ni wedi clywed o leiaf un comisiynydd heddlu a throseddu o Gymru yn argymell bod yr un peth yn digwydd yma. A wnaiff Llywodraeth Cymru ddilyn ein cymheiriaid yn Iwerddon a’r Alban ac argymell dad-droseddu canabis i liniaru symptomau sglerosis ymledol a chyflyrau eraill?

What I would like to do is to ensure that we can make those medications, those drugs, available, such as Sativex, which obviously has proven benefits. I certainly would want to ensure, from your questions today, leader of Plaid Cymru, that we look very carefully at access to and the availability of those clinically proven and beneficial medications for people with MS in Wales.

Yr hyn yr hoffwn i ei wneud yw sicrhau y gallwn wneud y meddyginiaethau hynny, y cyffuriau hynny, ar gael, fel Sativex, sydd yn amlwg a manteision a brofwyd. Byddwn yn sicr eisiau sicrhau, o'ch cwestiynau heddiw, arweinydd Plaid Cymru, ein bod ni’n edrych yn ofalus iawn ar argaeledd a mynediad at y meddyginiaethau hynny a brofwyd ac sy’n fuddiol i bobl ag MS yng Nghymru.

Arweinydd grŵp UKIP, Neil Hamilton.

The leader of the UKIP group, Neil Hamilton.

Diolch, Lywydd. Two weeks ago at First Minister’s questions the leader of Plaid Cymru raised the dispute that’s going on in Llangennech over the conversion of their primary school from bilingual to Welsh-medium instruction only, and described the atmosphere in the village as toxic. The First Minister appealed for calm. Since then, the leader of Plaid Cymru has interpreted calmness in a rather unusual way. Plaid Cymru have set their internet trolls upon the activists who want to maintain dual-stream education in Llangennech and have twisted innocent Facebook posts in an attempted character assassination of their opponents. Jonathan Edwards, the Member of Parliament for Carmarthen East and Dinefwr, supported by the leader of Plaid Cymru, has engaged in a public campaign of intimidation of one of those activists for having the temerity to seek my help as one of their AMs in the fight against Plaid Cymru intolerance. Indeed, the leader of Plaid Cymru has even published on her Facebook page a photograph of one of them, following which this lady has been verbally abused in the street and spat at.

As leader of the house, will you defend our collective rights as Members in this Assembly, as representatives of the people of Wales, to seek redress of grievances on behalf of all our constituents, regardless of their political views, and condemn the attack on the constitutional right of all my constituents to seek my help on the future education of their children?

Diolch, Lywydd. Bythefnos yn ôl yn ystod y cwestiynau i'r Prif Weinidog, cododd arweinydd Plaid Cymru yr anghydfod sy'n digwydd yn Llangennech dros droi ei hysgol gynradd o un ddwyieithog i addysg cyfrwng Cymraeg yn unig, a dywedodd bod yr awyrgylch yn y pentref yn wenwynig. Apeliodd y Prif Weinidog i bobl beidio â chynhyrfu. Ers hynny, mae arweinydd Plaid Cymru wedi dehongli peidio â chynhyrfu mewn ffordd sydd braidd yn anarferol. Mae Plaid Cymru wedi anfon eu troliau rhyngrwyd ar drywydd yr ymgyrchwyr sydd eisiau cadw addysg dwy ffrwd yn Llangennech ac wedi troi negeseuon Facebook diniwed mewn ymdrech i ladd ar gymeriad eu gwrthwynebwyr. Mae Jonathan Edwards, yr Aelod Seneddol dros Ddwyrain Caerfyrddin a Dinefwr, gyda chefnogaeth arweinydd Plaid Cymru, wedi cymryd rhan mewn ymgyrch gyhoeddus o frawychu un o’r ymgyrchwyr hynny am fod yn ddigon hy i ofyn am fy nghymorth i fel un o'i ACau yn y frwydr yn erbyn anoddefgarwch Plaid Cymru. Yn wir, mae arweinydd Plaid Cymru hyd yn oed wedi cyhoeddi, ar ei thudalen Facebook, ffotograff o un ohonyn nhw, ac yn dilyn hynny mae’r wraig hon wedi cael ei cham-drin ar lafar yn y stryd a phoerwyd arni.

Fel arweinydd y tŷ, a wnewch chi amddiffyn ein hawliau cyfunol fel Aelodau yn y Cynulliad hwn, fel cynrychiolwyr pobl Cymru, i geisio unioni cwynion ar ran ein holl etholwyr, waeth beth yw eu barn wleidyddol, a chondemnio’r ymosodiad ar hawl cyfansoddiadol fy holl etholwyr i ofyn am fy nghymorth ar addysg eu plant yn y dyfodol?

Well, I have to say that I’m a bit concerned that the leader of UKIP is not helping to reduce the toxic situation that has been described. I think this is something where, in terms of our responsibilities, indeed, your responsibilities—and we must be very clear here, and perhaps the leader of UKIP needs to be reminded of this: the Welsh Government can’t comment on any proposals for change that are under consideration by a local authority. It is the responsibility of local authorities, the planning of school places—it rests with them.

Wel, mae’n rhaid i mi ddweud fy mod i’n pryderu braidd nad yw arweinydd UKIP yn helpu i leihau'r sefyllfa wenwynig a ddisgrifiwyd. Rwy'n credu bod hyn yn rhywbeth lle, o ran ein cyfrifoldebau ni, eich cyfrifoldebau chi, yn wir—ac mae’n rhaid i ni fod yn eglur iawn yma, ac efallai fod angen atgoffa arweinydd UKIP o hyn: ni all Llywodraeth Cymru wneud sylwadau ar unrhyw gynigion ar gyfer newid sy'n cael eu hystyried gan awdurdod lleol. Cyfrifoldeb awdurdodau lleol, cynllunio lleoedd ysgol—nhw sy’n gyfrifol.

I fully accept that, but the process by which the decision was arrived at in Carmarthenshire County Council has wider implications and calls for a change in legislation. There was a consultation exercise that was carried out, which was a complete sham. There were 1,418 responses—698 responses were in support of the proposal and 720 were against it. But, one of the responses against had 757 signatures and that was regarded as one vote out of the 1,418. You don’t have to provide an address or a post code if you respond to the consultation—27 of these were anonymous, there wasn’t even a name.

In these circumstances, given that there is clearly very substantial opposition within the catchment area of the school to the imposition of Welsh-medium only instruction, surely there is a case here for a stay in the proceedings whilst we consider whether this change—which in the longer term may well be desirable—should be brought in? Let’s take public opinion with us rather than fight it.

Rwy’n derbyn hynny’n llwyr, ond mae gan y broses a ddefnyddiwyd i wneud y penderfyniad yng Nghyngor Sir Caerfyrddin oblygiadau ehangach ac mae’n galw am newid i’r ddeddfwriaeth. Cynhaliwyd ymarfer ymgynghori, a oedd yn dwyll llwyr. Cafwyd 1,418 o ymatebion—roedd 698 o ymatebion yn cefnogi'r cynnig ac roedd 720 yn ei erbyn. Ond, roedd un o'r ymatebion yn erbyn yn cynnwys 757 o lofnodion ac ystyriwyd hwnnw fel un bleidlais allan o'r 1,418. Nid oes rhaid i chi ddarparu cyfeiriad na chod post os ydych chi’n ymateb i'r ymgynghoriad—roedd 27 o'r rhain yn ddienw, nid oedd enw hyd yn oed.

O dan yr amgylchiadau hyn, o gofio ei bod yn amlwg bod gwrthwynebiad sylweddol iawn yn nalgylch yr ysgol i orfodi addysg cyfrwng Cymraeg, does bosib bod achos yma am saib yn yr achos tra byddwn yn ystyried a ddylid cyflwyno’r newid hwn—a allai’n wir fod yn ddymunol yn y tymor hwy? Gadewch i ni gymryd barn y cyhoedd gyda ni yn hytrach na’i hymladd.

These are, as I’ve said, matters for Carmarthenshire council. As a Government, we’re supportive of the Welsh language. We want to see an extension of Welsh-medium education and more children involved in it. It is for Carmarthenshire council to justify the decisions it takes—clearly, sensitive to the fact that local authorities must comply with the School Standards and Organisation (Wales) Act 2013 and the code and look at the range of factors when proposing change.

Mae'r rhain, fel y dywedais, yn faterion i Gyngor Sir Gaerfyrddin. Fel Llywodraeth, rydym yn cefnogi’r Gymraeg. Rydym eisiau gweld estyniad i addysg cyfrwng Cymraeg a mwy o blant yn cymryd rhan ynddi. Mater i Gyngor Sir Caerfyrddin yw cyfiawnhau'r penderfyniadau y mae'n eu gwneud—yn sensitif i'r ffaith, yn amlwg, fod rhaid i awdurdodau lleol gydymffurfio â Deddf Safonau a Threfniadaeth Ysgolion (Cymru) a'r cod ac ystyried yr amrywiaeth o ffactorau wrth gynnig newid.

It is certainly true that they must comply with the legislation, but they can comply with the letter of the law whilst wholly ignoring its spirit, and that is exactly what has happened in this case. There hasn’t been a consultation, there’s been a ‘non-sultation’, because the decision was arrived at even before the consultation exercise was begun. Is it not time now for Carmarthenshire County Council to have a proper consultation exercise, which is independently conducted, with all those within the catchment area of Llangennech alone, and ignoring the responses that have nothing to do with the area that is most concerned?

Mae'n sicr yn wir fod yn rhaid iddynt gydymffurfio â'r ddeddfwriaeth, ond gallant gydymffurfio’n llawn â’r gyfraith gan anwybyddu ei hysbryd yn gyfan gwbl, a dyna'n union beth sydd wedi digwydd yn yr achos hwn. Ni fu ymgynghoriad, bu ‘dimgynghoriad’, gan fod y penderfyniad wedi cael ei wneud cyn i’r ymarfer ymgynghori ddechrau hyd yn oed. Onid yw'n bryd nawr i Gyngor Sir Caerfyrddin gael ymarfer ymgynghori priodol, wedi’i gynnal yn annibynnol, gyda phawb yn nalgylch Llangennech yn unig, gan anwybyddu'r ymatebion sydd ddim i'w wneud â'r ardal sydd fwyaf dan sylw?

Again, I have to say, Llywydd, it’s not a matter for Welsh Government to intervene. Of course it’s important that any local authority does take into account the views of those who live locally and, indeed, a consultation was held between 28 January 2016 and 18 March, to which there were 267 responses. It is now for us to let the process progress in terms of the legislation, the school standards Act 2013 and the school organisation code.

Unwaith eto, rhaid i mi ddweud, Lywydd, nad yw'n fater i Lywodraeth Cymru ymyrryd. Wrth gwrs, mae'n bwysig bod unrhyw awdurdod lleol yn cymryd barn y rhai sy'n byw yn lleol i ystyriaeth ac, yn wir, cynhaliwyd ymgynghoriad rhwng 28 Ionawr 2016 a 18 Mawrth, y cafwyd 267 o ymatebion iddo. Ein cyfrifoldeb ni nawr yw gadael i'r broses fynd rhagddi o ran y ddeddfwriaeth, Deddf safonau ysgolion 2013 a’r cod trefniadaeth ysgolion.

Cymorth i Fusnesau sy’n Cychwyn

Support for Start-up Businesses

3. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gymorth Llywodraeth Cymru i fusnesau sy'n cychwyn? OAQ(5)0479(FM)

3. Will the First Minister make a statement on Welsh Government support for start-up businesses? OAQ(5)0479(FM)

We continue to provide support for start-up businesses through the Business Wales service and we encourage business start-up from a young age through our Big Ideas campaign.

Rydym yn parhau i ddarparu cymorth i fusnesau newydd trwy wasanaeth Busnes Cymru ac rydym yn annog cychwyn busnes o oedran ifanc trwy ein hymgyrch Syniadau Mawr.

Thank you for your response, Cabinet Secretary. Last week, I met with representatives from Merthyr county borough council and Tydfil Training to talk about the support that they give to new businesses starting up in the Merthyr area, in particular their town centre enterprise development initiative, operating at the Merthyr Tydfil enterprise centre. One of their successes is the meanwhile use programme, which uses Vibrant and Viable Places funding.

Under that scheme, the enterprise centre encourages local landlords with vacant properties to let them out to new businesses. Potential start-up businesses are supported with payments of the rental on the property for an agreed period. That enables new enterprises to test out and amend their business models, based on working experience, and allows the landlord to realise the potential benefit of letting out vacant premises for business development. This has enabled seven new businesses to start up in vacant premises in the town centre.

Additionally, through the Effect programme, Merthyr Tydfil Enterprise Centre has given support to around 170 businesses in the area, created 51 jobs and safeguarded a further 151 jobs. Does the Cabinet Secretary agree with me that it is support like this that has contributed to the situation where Merthyr Tydfil has become the leading growth centre for new business in Wales? Can she give an assurance that funding under Vibrant and Viable Places, which has been so crucial to the success of these schemes, will remain a key component of the Welsh Government’s strategy to encourage new start-ups for small businesses?

Diolch i chi am eich ymateb, Ysgrifennydd Cabinet. Yr wythnos diwethaf, cyfarfûm â chynrychiolwyr o gyngor bwrdeistref sirol Merthyr a Hyfforddiant Tudful i siarad am y cymorth y maen nhw’n ei roi i fusnesau newydd sy'n cychwyn yn ardal Merthyr, a’u menter datblygu busnesau yng nghanol y dref yn benodol, sy'n gweithredu yng nghanolfan fenter Merthyr Tudful. Un o'u llwyddiannau yw'r rhaglen defnydd cyfamser, sy'n defnyddio cyllid Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid.

O dan y cynllun hwnnw, mae'r ganolfan fenter yn annog landlordiaid lleol ag adeiladau gwag i’w gosod i fusnesau newydd. Caiff darpar fusnesau newydd eu cynorthwyo gyda thaliadau rhent ar yr adeilad am gyfnod penodol. Mae hynny'n galluogi mentrau newydd i brofi a diwygio eu modelau busnes, yn seiliedig ar brofiad gwaith, ac yn caniatáu i'r landlord wireddu'r budd posibl o osod adeilad gwag ar gyfer datblygu busnes. Mae hyn wedi galluogi saith o fusnesau newydd i gychwyn mewn adeiladau gwag yng nghanol y dref.

Hefyd, drwy'r rhaglen Effaith, mae Canolfan Fenter Merthyr Tudful wedi cynorthwyo tua 170 o fusnesau yn yr ardal, wedi creu 51 o swyddi ac wedi diogelu 151 o swyddi eraill. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â mi mai cymorth fel hyn sydd wedi cyfrannu at y sefyllfa lle mai Merthyr Tudful yw’r ganolfan dwf fwyaf blaenllaw ar gyfer busnesau newydd yng Nghymru? A all hi roi sicrwydd y bydd cyllid o dan Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid, sydd wedi bod mor hanfodol i lwyddiant y cynlluniau hyn, yn parhau i fod yn elfen allweddol o strategaeth Llywodraeth Cymru i annog busnesau bach newydd i gychwyn?

Dawn Bowden does illustrate a very good way, a constructive way, in which we have been able to invest the Vibrant and Viable Places investment in the regeneration programme in Merthyr Tydfil, obviously in partnership with the local authority and other partners. I think, in terms of the way forward, this is a flagship regeneration programme—over £124 million of capital funding to support regeneration activities in 18 areas across Wales, forecasting that the programme will deliver more than 2,000 jobs, support 9,000 people into work and lever in £300 million in additional investment. So, this, of course, now takes us forward with regard to the future, particularly of the capital regeneration programme, as the current funding round draws to a close in March.

Mae Dawn Bowden yn disgrifio ffordd dda iawn, ffordd adeiladol, yr ydym ni wedi gallu buddsoddi arian Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid yn y rhaglen adfywio ym Merthyr Tudful, yn amlwg mewn partneriaeth â'r awdurdod lleol a phartneriaid eraill. Rwy’n credu, o ran y ffordd ymlaen, bod hon yn rhaglen adfywio flaenllaw—dros £124 miliwn o gyllid cyfalaf i gefnogi gweithgareddau adfywio mewn 18 ardal ledled Cymru, yn rhagweld y bydd y rhaglen yn darparu mwy na 2,000 o swyddi, yn cynorthwyo 9,000 o bobl i mewn i waith ac yn ysgogi £300 miliwn o fuddsoddiad ychwanegol. Felly, mae hyn, wrth gwrs, yn ein symud ni ymlaen o ran y dyfodol nawr, yn enwedig y rhaglen adfywio cyfalaf, gan fod y cylch cyllido presennol yn dod i ben ym mis Mawrth.

Leader of the house, data from BankSearch for Lloyds Bank show that the number of new businesses starting up across Wales has fallen by a staggering 26 per cent over the last five years. Can I ask what the Welsh Government is doing to reverse this trend? Also, can I ask what the Welsh Government is doing to encourage younger people to consider starting up their own business as a positive life choice following leaving school?

Arweinydd y tŷ, mae data gan BankSearch ar ran Banc Lloyds yn dangos bod nifer y busnesau newydd sy'n cychwyn ledled Cymru wedi gostwng o swm syfrdanol o 26 y cant dros y pum mlynedd diwethaf. A gaf i ofyn beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wrthdroi'r duedd hon? Hefyd, a gaf i ofyn beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i annog pobl iau i ystyried dechrau eu busnesau eu hunain fel dewis bywyd cadarnhaol ar ôl gadael yr ysgol?

I don’t know where those figures that Russell George quotes this afternoon are emanating from, in terms of the evidence. I would like to put the record straight that the latest data show that the number of business births in Wales has grown every year since the financial crisis, and in 2015 reached a record high of 11,525. I’m sure that Russell George would agree with me that these results are extremely encouraging, and they demonstrate a climate in Wales where businesses are confident to start, grow and thrive.

Nid wyf yn gwybod o ble mae’r ffigurau hynny y mae Russell George yn eu dyfynnu y prynhawn yma yn deillio, o ran y dystiolaeth. Hoffwn gywiro unrhyw gamargraff trwy ddweud bod y data diweddaraf yn dangos bod nifer y busnesau sy’n cychwyn yng Nghymru wedi tyfu bob blwyddyn ers yr argyfwng ariannol, ac wedi cyrraedd ei nifer uchaf erioed o 11,525 yn 2015. Rwy'n siŵr y byddai Russell George yn cytuno â mi bod y canlyniadau hyn yn hynod galonogol, a’u bod yn dangos hinsawdd yng Nghymru lle mae busnesau yn hyderus i gychwyn, tyfu a ffynnu.

A group of London-based investors, Accelerate Me, are looking to create a new fund with £4 million of their own money, hopefully backed by £6 million of Welsh Government money, to back Welsh start-ups and create a home-grown version of the highly successful Start-up Chile accelerator programme. Does the leader of the house agree that this kind of approach, supporting indigenous businesses and connecting them with external capital and knowledge, should be at the heart of the Welsh Government’s new economic strategy? On that basis, would she urge her Cabinet colleagues to meet with the proposers of the idea?

Mae grŵp o fuddsoddwyr yn Llundain, Accelerate Me, yn bwriadu creu cronfa newydd gyda £4 miliwn o'u harian eu hunain, gyda chefnogaeth o £6 miliwn o arian Llywodraeth Cymru gobeithio, i gynorthwyo busnes newydd yng Nghymru a chreu fersiwn gartref o raglen gyflymu hynod lwyddiannus Start-up Chile. A yw arweinydd y tŷ yn cytuno y dylai’r math hwn o ddull, sef cefnogi busnesau cynhenid ​​a’u cysylltu gyda chyfalaf a gwybodaeth allanol, fod wrth wraidd strategaeth economaidd newydd Llywodraeth Cymru? Ar y sail honno, a wnaiff hi annog ei chydweithwyr yn y Cabinet i gyfarfod â’r rhai sy’n cynnig y syniad?

I don’t think there’s a word that I would disagree with, Adam Price, and I think the Cabinet Secretary would be only too delighted to meet with the London-based investors. I think that it’s important that you mentioned indigenous businesses. We are continuing to support indigenous business. We’ve got a record number of active enterprises headquartered in Wales. The latest figures show that Wales has the highest number of new businesses in over a decade. To date, £13 million has been invested in 1,703 start-ups in Wales through the Start Up Loans company. So, this is very encouraging—that there are more who want to invest in Wales.

Nid wyf yn meddwl bod yr un gair y byddwn i’n anghytuno ag ef, Adam Price, ac rwy’n meddwl y byddai Ysgrifennydd y Cabinet yn falch iawn o gyfarfod â'r buddsoddwyr yn Llundain. Credaf ei bod yn bwysig eich bod chi wedi crybwyll busnesau cynhenid. Rydym ni’n parhau i gefnogi busnesau cynhenid. Mae gennym ni’r nifer fwyaf erioed o fentrau gweithredol â’u pencadlys yng Nghymru. Mae'r ffigurau diweddaraf yn dangos bod gan Gymru'r nifer fwyaf o fusnesau newydd ers dros ddegawd. Hyd yma, buddsoddwyd £13 miliwn mewn 1,703 o fusnesau newydd yng Nghymru drwy'r cwmni Benthyciadau Dechrau Busnes. Felly, mae hyn yn galonogol iawn—bod mwy sydd eisiau buddsoddi yng Nghymru.

Tynnwyd cwestiwn 4 [OAQ(5)0464(FM)] yn ôl. Cwestiwn 5, John Griffiths.

Question 4 [OAQ(5)0464(FM)] is withdrawn. Question 5, John Griffiths.

Cysylltiadau Rhyngwladol

International Relationships

5. Pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gryfhau cysylltiadau rhyngwladol Cymru? OAQ(5)0469(FM)

5. What steps will the Welsh Government take to strengthen Wales’s international relationships? OAQ(5)0469(FM)

Building international relationships is core Welsh Government activity. This week, the First Minister hosted the London-based diplomatic corps and is visiting the United States of America. The Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs and the Cabinet Secretary for Finance and Local Government are in Dubai and will be in Brussels this week. Last week, the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure visited China.

Mae datblygu cysylltiadau rhyngwladol yn un o weithgareddau craidd Llywodraeth Cymru. Yr wythnos hon, cynhaliodd y Prif Weinidog dderbyniad ar gyfer y corfflu diplomyddol yn Llundain ac mae’n ymweld ag Unol Daleithiau America. Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol yn Dubai a byddant ym Mrwsel yr wythnos hon. Yr wythnos diwethaf, ymwelodd Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith â Tsieina.

Thank you for that. Cabinet Secretary, the European Union is a great economic, social and political force in the world, and leaving the European Union threatens to greatly diminish the standing of Wales and the UK in the world. So, could you reassure me that as far as Wales is concerned, the Welsh Government must find new ways of working with the European Union and European Union member states in the run-up to Brexit and beyond, and that the UK Government should commit, through its Brexit negotiations, to securing continuing participation in key European Union programmes open to non-member states, such as Horizon 2020 and Erasmus+, and, indeed, to securing continued participation in trans-national economic development programmes, particularly with our close neighbour, the Republic of Ireland?

Diolch i chi am hynna. Ysgrifennydd y Cabinet, mae’r Undeb Ewropeaidd yn rym economaidd, cymdeithasol a gwleidyddol mawr yn y byd, ac mae gadael yr Undeb Ewropeaidd yn fygythiad mawr i statws Cymru a'r DU yn y byd. Felly, a allech chi fy sicrhau, cyn belled ag y mae Cymru yn y cwestiwn, bod yn rhaid i Lywodraeth Cymru ddod o hyd i ffyrdd newydd o weithio gyda’r Undeb Ewropeaidd ac aelod-wladwriaethau'r Undeb Ewropeaidd yn y cyfnod sy’n arwain at Brexit a thu hwnt, ac y dylai Llywodraeth y DU ymrwymo, drwy ei thrafodaethau Brexit, i sicrhau cyfranogiad parhaus mewn rhaglenni Undeb Ewropeaidd allweddol sy’n agored i bobl nad ydynt yn aelod-wladwriaethau, fel Horizon 2020 ac Erasmus+, ac, yn wir, i sicrhau cyfranogiad parhaus mewn rhaglenni datblygu economaidd traws-genedlaethol, yn enwedig gyda'n cymydog agos, Gweriniaeth Iwerddon?

I thank John Griffiths for that question because we make it very clear in our White Paper, ‘Securing Wales’ Future’, that Wales is leaving the EU but not Europe, and we strongly believe that Wales and the UK should continue to participate in those key EU programmes. You mention Horizon 2020; that’s supporting research and development projects between higher education and private sector partners. Erasmus+: again, those education exchanges can transform the prospects and opportunities of young people. We want to see a far-reaching and far clearer commitment from the UK Government to securing this outcome from the Brexit negotiations and, of course, they form part of the negotiations, which Cabinet Secretaries are engaged with. But you also mention Ireland. That is also crucially important because we have the Ireland-Wales programme, the directly managed programme, which we are responsible for, which also includes a number of very important R&D projects and, indeed, projects and initiatives that can improve and constructively help Wales as well as Ireland.

Diolch i John Griffiths am y cwestiwn yna gan ein bod ni’n ei gwneud yn eglur iawn yn ein Papur Gwyn, ‘Diogelu Dyfodol Cymru’, bod Cymru yn gadael yr UE, ond nid Ewrop, ac rydym ni’n credu’n gryf y dylai Cymru a'r DU barhau i gymryd rhan yn y rhaglenni UE allweddol hynny. Rydych chi’n sôn am Horizon 2020; mae hwnnw’n cefnogi prosiectau ymchwil a datblygu rhwng partneriaid addysg uwch a sector preifat. Erasmus+: eto, gall y cyfnewidfeydd addysg hynny weddnewid rhagolygon a chyfleoedd pobl ifanc. Rydym ni eisiau gweld ymrwymiad pellgyrhaeddol a llawer mwy eglur gan Lywodraeth y DU i sicrhau'r canlyniad hwn o’r trafodaethau Brexit ac, wrth gwrs, maen nhw’n rhan o'r trafodaethau, y mae’r Ysgrifenyddion Cabinet yn rhan ohonynt. Ond rydych chi hefyd yn sôn am Iwerddon. Mae hynny hefyd yn hanfodol bwysig gan fod gennym ni’r rhaglen Cymru-Iwerddon, rhaglen a reolir yn uniongyrchol, yr ydym ni’n gyfrifol amdani, sydd hefyd yn cynnwys nifer o brosiectau ymchwil a datblygu pwysig iawn ac, yn wir, prosiectau a mentrau a all wella a helpu Cymru, yn ogystal ag Iwerddon, yn adeiladol.

Leader of the house, it’s clearly vital that we develop stronger economic links across the world in the wake of the vote to leave the European Union and if we could still in some way access schemes such as Horizon 2020 and similar programmes following Brexit in some way then that would be a bonus, so I was pleased to hear you mention that. However, I would say a trade mission—and obviously the First Minister is away on a trade mission at the moment—only works if enough planning has gone into it and the right companies have been invited in good time and the mission is clear about its objectives. That didn’t happen entirely back in 2012 on the previous US mission of that time. Has it happened this time around? Who is on that mission with the First Minister and have they been given adequate preparation time?

Arweinydd y tŷ, mae'n amlwg yn hollbwysig ein bod ni’n datblygu cysylltiadau economaidd cryfach ar draws y byd yn sgil y bleidlais i adael yr Undeb Ewropeaidd a phe gallem ni ddal i gael mynediad, rywsut, at gynlluniau fel Horizon 2020 a rhaglenni tebyg yn dilyn Brexit mewn rhyw ffordd, yna byddai hynny'n fonws, felly roeddwn i’n falch o'ch clywed chi’n sôn am hynny. Fodd bynnag, byddwn i’n dweud bod taith fasnach—ac yn amlwg mae’r Prif Weinidog i ffwrdd ar daith fasnach ar hyn o bryd—ddim ond yn gweithio os yw wedi cael ei chynllunio’n ddigonol a bod y cwmnïau iawn wedi cael eu gwahodd mewn da bryd a bod y daith yn eglur ynghylch ei hamcanion. Ni ddigwyddodd hynny’n llwyr yn ôl yn 2012 ar y daith flaenorol i’r Unol Daleithiau ar yr adeg honno. A yw wedi digwydd y tro hwn? Pwy sydd ar y genhadaeth gyda'r Prif Weinidog ac a roddwyd amser paratoi digonol iddyn nhw?

Well, I’m disappointed that you speak of trade missions disparagingly and don’t welcome the trade missions. For example—and I will go on to your point about the US trade mission. But, last week, I’m sure you would welcome the fact that the Cabinet Secretary, Ken Skates, actually had an important visit to China—obviously he’s responsible for economy and transport—with two new investments announced, including Acerchem International establishing an European HQ and R&D facility in Wales with the creation of 38 high-tech jobs, and two new stores in Wales by Flooring REPUBLIC. Of course, there are clear links with the US in terms of the fact that we have not only those US companies based in Wales who are informing our trade mission, but also demonstrating the impact that we can have with a leader, a Welsh Labour First Minister, going to the States, saying that Wales is clearly open for business.

Wel, rwy'n siomedig eich bod chi’n sôn am deithiau masnach mewn ffordd sarhaus ac nad ydych chi’n croesawu'r teithiau masnach. Er enghraifft—a byddaf yn mynd ymlaen at eich pwynt am daith fasnach yr Unol Daleithiau. Ond, yr wythnos diwethaf, rwy'n siŵr y byddech chi’n croesawu'r ffaith bod Ysgrifennydd y Cabinet, Ken Skates, ar ymweliad pwysig â Tsieina—yn amlwg mae’n gyfrifol am yr economi a thrafnidiaeth—a chyhoeddwyd dau fuddsoddiad newydd, gan gynnwys Acerchem Rhyngwladol yn sefydlu Pencadlys Ewropeaidd a chyfleuster ymchwil a datblygu yng Nghymru gyda 38 o swyddi uwch-dechnoleg, a dwy siop newydd yng Nghymru gan Flooring REPUBLIC. Wrth gwrs, ceir cysylltiadau eglur gyda'r Unol Daleithiau o ran y ffaith bod gennym ni nid yn unig y cwmnïau hynny o’r Unol Daleithiau sydd wedi eu lleoli yng Nghymru sy'n hysbysu ein taith fasnach, ond hefyd yn dangos yr effaith y gallwn ei chael gydag arweinydd, Prif Weinidog Llafur Cymru, yn mynd i'r Unol Daleithiau, gan ddweud bod Cymru yn amlwg yn agored i fusnes.

Fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol Cymru ryngwladol, mae wedi bod yn dda gweld consensws yn datblygu ar draws y pleidiau ynglŷn â'r angen i ddatblygu’r berthynas a datblygu potensial cysylltiadau clos rhwng Cymru a’i diaspora. Yng nghyfarfod diwethaf y grŵp, mi oedd yna gytundeb ar yr angen i Lywodraeth Cymru ddatblygu strategaeth glir ar sut i sicrhau hynny, a hynny ar ben y math o gysylltiadau rhyngwladol y mae’r Llywodraeth yn ymwneud â nhw ar hyn o bryd, ac ymweliadau masnach ac yn y blaen. A ydy arweinydd y tŷ yn cytuno efo’r grŵp ar y pwynt yma a pha gamau sy’n cael eu rhoi mewn lle gan y Llywodraeth i sicrhau bod y cyswllt yna efo’r diaspora yn cael ei ddatblygu’n effeithiol?

As chair of the Wales international cross-party group, it’s been good to see a consensus developing across the parties on the need to develop the relationship and to develop the potential of close links between Wales and its diaspora. At the latest meeting of the group, there was agreement on the need for the Welsh Government to develop a clear strategy on how to secure that, and that in addition to the kinds of international relationships it’s undertaking at the moment, and trade visits and so on and so forth. So, does the leader of the house agree with the group on this point, and what steps are being put in place by Government to ensure that those links with the diaspora are effectively developed?

It’s very welcome that we have a cross-party group, and Rhun ap Iorwerth you are chairing that and bringing together that consensus that we need here in this Chamber to support our First Minister, who is in the US. Welsh Government has always promoted Wales around St David’s Day and that is a key focus of these visits, and also indeed not only in terms of visits to the USA, China, Dubai, Brussels—there are also events happening in embassies and high commissions across Europe and elsewhere. I think it is important that we recognise that, for example, the First Minister is—his programme in the US includes business and political meetings. He’ll make a statement, as Cabinet Secretaries always do on their return from these trade missions, and recognising that it is with the diaspora that we engage, so, it is with those companies in Wales that are the US companies, but also that the trade mission and cultural delegation visiting China also provided a profile. So, I’ve already given you some outcomes from the Chinese trade mission. I’m sure we will have outcomes from the US visit by the First Minister in due course.

Mae’r ffaith bod gennym ni grŵp trawsbleidiol i’w chroesawu’n fawr, ac rydych chi Rhun ap Iorwerth yn cadeirio hwnnw gan sicrhau’r consensws sydd ei angen arnom ni yma yn y Siambr hon i gefnogi ein Prif Weinidog, sydd yn yr Unol Daleithiau. Mae Llywodraeth Cymru wedi hyrwyddo Cymru o gwmpas Dydd Gŵyl Dewi erioed, ac mae hynny’n bwyslais allweddol i'r ymweliadau hyn, a hefyd yn wir nid yn unig o ran ymweliadau â'r Unol Daleithiau, Tsieina, Dubai, Brwsel—mae digwyddiadau’n cael eu cynnal mewn llysgenadaethau ac uwch-gomisiynau ledled Ewrop ac mewn mannau eraill hefyd. Credaf ei bod yn bwysig i ni gydnabod bod y Prif Weinidog, er enghraifft—mae ei raglen yn yr Unol Daleithiau yn cynnwys cyfarfodydd busnes a gwleidyddol. Bydd yn gwneud datganiad, fel y mae Ysgrifenyddion Cabinet bob amser yn ei wneud ar ôl dychwelyd o’r teithiau masnach hyn, a chan gydnabod mai gyda’r diaspora y byddwn yn ymgysylltu, felly, y mae hi gyda’r cwmnïau hynny yng Nghymru sydd yn gwmnïau o’r Unol Daleithiau, ond hefyd bod y daith fasnach a’r ddirprwyaeth ddiwylliannol a ymwelodd â Tsieina wedi darparu proffil hefyd. Felly, rwyf eisoes wedi rhoi rhai canlyniadau i chi o'r daith fasnach i Tsieina. Rwy'n siŵr y bydd gennym ni ganlyniadau o'r ymweliad â’r Unol Daleithiau gan y Prif Weinidog maes o law.

Cartrefi mewn Parciau

Park Homes

6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i helpu trigolion cartrefi mewn parciau sy'n wynebu talu ffi comisiwn o 10 y cant ar werthu eu cartref? OAQ(5)0471(FM)

6. Will the First Minister make a statement on what the Welsh Government is doing to assist park home residents who face paying a 10 per cent commission fee on the sale of their home? OAQ(5)0471(FM)

The Welsh Government played an active role in supporting the Mobile Homes (Wales) Act 2013, which delivered important safeguards for park home residents.

Chwaraeodd Llywodraeth Cymru ran weithredol o ran cefnogi Deddf Cartrefi Symudol (Cymru) 2013, a gyflwynodd fesurau diogelu pwysig i drigolion cartrefi mewn parciau.

As the Cabinet Secretary knows, there will be a review of the 2013 legislation this year. Will the Welsh Government be contributing to that, and will the Welsh Government intend to do anything about this 10 per cent commission, which is compulsorily extracted from those who want to sell their homes, in exchange for which mobile home park owners do absolutely nothing, because, since the 2013 Act they have no role whatsoever in the sale of these mobile homes? It’s a significant inhibition upon people from selling their homes, especially if, as is usually the case, they tend to be elderly and on low incomes; it’s a significant problem.

Fel y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod, bydd adolygiad o ddeddfwriaeth 2013 eleni. A fydd Llywodraeth Cymru yn cyfrannu at hwnnw, ac a yw Llywodraeth Cymru yn bwriadu gwneud unrhyw beth am y comisiwn hwn o 10 y cant, sy'n cael ei ddidynnu’n orfodol gan y rhai sydd eisiau gwerthu eu cartrefi, y mae perchnogion parciau cartrefi symudol yn gwneud dim byd o gwbl yn gyfnewid amdano, oherwydd, ers Deddf 2013, nid oes ganddynt unrhyw swyddogaeth o gwbl yn y broses o werthu’r cartrefi symudol hyn? Mae'n ataliad sylweddol ar bobl rhag gwerthu eu cartrefi, yn enwedig os, fel sy'n digwydd fel arfer, eu bod yn tueddu i fod yn hŷn ac ar incwm isel; mae’n broblem sylweddol.

I appreciate that Neil Hamilton wasn’t here during the session when we supported, when the Welsh Government supported, the mobile homes legislation presented by Peter Black. It then became the Mobile Homes (Wales) Act 2013, which you refer to. I just need to remind the Member that this legislation consolidates previous legislation relating to park or residential mobile homes and goes much further than comparative legislation in England. For example, we required all sites to be relicensed, and I’m sure that you would welcome that, and for site managers to pass a fit-and-proper-person test. But, subsequent to that, the Welsh Government did commission an independent review of the economics of the park home industry in 2015, and the report has been published, and, clearly, the Cabinet Secretary is looking at that and the options.

Rwy’n sylweddoli nad oedd Neil Hamilton yma yn ystod y sesiwn pan wnaethom gefnogi, pan gefnogodd Llywodraeth Cymru, y ddeddfwriaeth cartrefi symudol a gyflwynwyd gan Peter Black. Daeth wedyn yn Ddeddf Cartrefi Symudol (Cymru) 2013, yr ydych chi’n cyfeirio ati. Mae angen i mi atgoffa'r Aelod fod y ddeddfwriaeth hon yn atgyfnerthu deddfwriaeth flaenorol yn ymwneud â chartrefi symudol parc neu breswyl ac yn mynd ymhellach o lawer na deddfwriaeth gymharol yn Lloegr. Er enghraifft, fe’i gwnaed yn ofynnol gennym i bob safle gael ei ail-drwyddedu, ac rwy'n siŵr y byddech chi’n croesawu hynny, ac i reolwyr safle basio prawf unigolyn addas a phriodol. Ond, yn dilyn hynny, comisiynwyd adolygiad annibynnol o economeg y diwydiant cartrefi mewn parciau gan Lywodraeth Cymru yn 2015, ac mae'r adroddiad wedi'i gyhoeddi, ac, yn amlwg, mae Ysgrifennydd y Cabinet yn ystyried hynny a'r opsiynau.

Leader of the house, I think it’s very important that we have a system that is transparent and fairly reflects the costs that site owners have, and also the ability for the residents of mobile homes to have a knowledge of what those costs are and to challenge them if necessary. At the moment, it is very opaque and it seems very unfair, and, in terms of where the power is, it’s loaded against the mobile home owners.

Arweinydd y tŷ, rwy’n credu ei bod yn bwysig iawn bod gennym ni system sy'n dryloyw ac sy’n adlewyrchu'n deg y costau sydd gan berchnogion safle, a hefyd y gallu i’r rhai sy’n byw mewn cartrefi symudol feddu ar wybodaeth am y costau hynny a’u herio nhw os oes angen. Ar hyn o bryd, mae'n aneglur iawn ac mae'n ymddangos yn annheg iawn, ac, o ran ble mae’r grym, mae wedi ei lwytho yn erbyn y perchnogion cartrefi symudol.

Well, David Melding does give a balanced view about the site owners and those, of course, who are purchasing those homes on the park home sites. I am aware that there is a lot of concern that’s been raised; there’s a petition that’s also come forth. I think it is very important to again repeat that we have done more to protect home residents, which is crucial, than other parts of the UK. All park home sites in Wales have had to apply for a new licence, and I’ve said also about the fit-and-proper-person test. And we’ve allowed time for a stricter regulatory regime resulting from the Mobile Homes (Wales) Act 2013, which, again, I’m glad to say was supported by the whole Assembly as it came through. In fact, I remember Peter Black was congratulated by Mark Isherwood when the Bill went through. But we must clearly look at the points that have been raised this afternoon, and that’s what the Cabinet Secretary is doing.

Wel, mae David Melding yn cynnig safbwynt cytbwys ar y perchnogion safle a’r rheini, wrth gwrs, sy'n prynu’r cartrefi hynny sydd ar y safleoedd cartrefi mewn parciau. Rwy’n ymwybodol bod llawer o bryder wedi’i godi; mae deiseb wedi’i chyflwynwyd hefyd. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ailadrodd unwaith eto ein bod ni wedi gwneud mwy i ddiogelu preswylwyr cartrefi, sy'n hanfodol, na rhannau eraill o'r DU. Bu’n rhaid i’r holl safleoedd cartrefi mewn parciau yng Nghymru wneud cais am drwydded newydd, ac rwyf wedi sôn hefyd am y prawf unigolyn addas a phriodol. Ac rydym ni wedi caniatáu amser ar gyfer trefn reoleiddio lymach yn deillio o Ddeddf Cartrefi Symudol (Cymru) 2013, a gafodd, unwaith eto, rwy'n falch o ddweud, ei chefnogi gan y Cynulliad cyfan wrth iddi gael ei chynnig. Yn wir, rwy’n cofio i Peter Black gael ei longyfarch gan Mark Isherwood pan gadarnhawyd y Bil. Ond mae'n rhaid i ni edrych yn eglur ar y pwyntiau a godwyd y prynhawn yma, a dyna mae'r Ysgrifennydd Cabinet yn ei wneud.

The majority of park home residents in Wales, as has been mentioned, are over the age of 55 and the most recent report suggests that they are, on average, 71 years old. The vast majority of these residents don’t envisage leaving or selling their homes in the foreseeable future. Will you therefore agree with me that increases in pitch fees to cover losses incurred by park owners that would result from the abolition or reduction of sales commissions is not a good long-term solution, and what consideration has your Government given to this?

Mae'r rhan fwyaf o breswylwyr cartrefi mewn parciau yng Nghymru, fel y soniwyd, dros 55 oed ac mae'r adroddiad diweddaraf yn awgrymu eu bod, ar gyfartaledd, yn 71 mlwydd oed. Nid yw mwyafrif llethol y preswylwyr hyn yn rhagweld gadael neu werthu eu cartrefi yn y dyfodol agos. A wnewch chi, felly, gytuno â mi nad yw’r cynnydd i ffioedd lleiniau i dalu am golledion perchnogion parciau a fyddai'n deillio o ddiddymu neu leihau comisiynau gwerthu yn ateb hirdymor da, a pha ystyriaeth mae eich Llywodraeth wedi ei rhoi i hyn?

Well, the report, the independent report, didn’t actually recommend the removal of the commission rate, but the Cabinet Secretary obviously is looking at the recommendations of the report; he’s not bound by them. He’s considering a range of options on whether further action is merited.

Wel, ni wnaeth yr adroddiad, yr adroddiad annibynnol, argymell cael gwared ar y gyfradd comisiwn mewn gwirionedd, ond mae Ysgrifennydd y Cabinet yn amlwg yn ystyried argymhellion yr adroddiad; nid yw wedi ei rwymo ganddynt. Mae'n ystyried amrywiaeth o opsiynau o ran a ellir cyfiawnhau gweithredu pellach.

Cynlluniau Teithio Rhatach

Concessionary Travel Schemes

7. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gynlluniau teithio rhatach? OAQ(5)0463(FM)

7. Will the First Minister make a statement on concessionary travel schemes? OAQ(5)0463(FM)

Our concessionary bus travel scheme is hugely popular, with some 760,000 older or disabled pass holders resident in Wales, and we’re also continuing to support the existing discounted bus travel arrangements for 16, 17 and 18-year-olds throughout Wales while we design a different scheme over the coming months.

Mae ein cynllun teithio rhatach ar fysiau yn hynod boblogaidd, ac mae tua 760,000 o ddeiliaid pas hŷn neu anabl yn byw yng Nghymru, ac rydym ni hefyd yn parhau i gefnogi’r trefniadau teithio ar y bws am bris gostyngol presennol ar gyfer pobl 16, 17 ac 18 mlwydd oed ledled Cymru wrth i ni gynllunio gwahanol gynllun dros y misoedd nesaf.

Diolch yn fawr am yr ateb yna, ac ymhellach i hynny, yn naturiol, mae yna bryder wedi bod, yn enwedig ymysg pobl ifanc ar draws Cymru, yn dilyn yr ansicrwydd yna rydych chi wedi’i olrhain yn barod o amgylch cynllun mytravelpass, felly roeddwn i’n falch o glywed datganiad yr Ysgrifennydd Cabinet dros seilwaith yr wythnos diwethaf yn sôn bod y Llywodraeth wedi ymrwymo i greu cynllun tebyg, fel rydych chi wedi sôn, i annog pobl ifanc i ddefnyddio bysys. Nawr, mae angen sicrwydd yn y maes, felly pryd allwn ni ddisgwyl i’r ymgynghoriad ar y cynllun newydd yma ddechrau?

Thank you for that response, and, further to that, naturally, there has been some concern, particularly among young people across Wales, following that uncertainty that you’ve already mentioned surrounding the mytravelpass scheme, so I was pleased to hear the statement by the Cabinet Secretary for infrastructure last week, saying that the Government were committed to establishing a similar scheme, as you’ve mentioned, to encourage young people to use buses. Now, we need assurances in this area, so when can we expect the consultation on the new scheme to commence?

Well, as you say, the Cabinet Secretary for Economy and Transport did issue a written statement on 21 February. He outlined his plans for the future of young persons’ discounted bus travel. We’ve agreed with local authorities and the bus industry that the existing discounted travel arrangements will continue, as I said in answer to your first question. We’ve accepted the Confederation of Passenger Transport’s offer to come forward with proposals for a new marketing campaign, because we know we needed to increase the uptake and use of passes, but we intend to launch a new travel pass from 2018. We’ll be consulting over the summer.

Wel, fel y dywedwch chi, cyflwynodd Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth ddatganiad ysgrifenedig ar 21 Chwefror. Amlinellodd ei gynlluniau ar gyfer dyfodol teithio ar fysiau am bris gostyngol i bobl ifanc. Rydym ni wedi cytuno ag awdurdodau lleol a'r diwydiant bysiau y bydd y trefniadau teithio gostyngol presennol yn parhau, fel y dywedais wrth ateb eich cwestiwn cyntaf. Rydym ni wedi derbyn cynnig y Cydffederasiwn Cludiant Teithwyr i wneud cynigion ar gyfer ymgyrch farchnata newydd, gan ein bod ni’n gwybod bod angen i ni gynyddu nifer y bobl sy’n manteisio ar basys ac yn eu defnyddio, ond rydym ni’n bwriadu lansio cerdyn teithio newydd o 2018. Byddwn yn ymgynghori dros yr haf.

Leader of the house, can I ask what assurances you can give that, in the preparation for the end of the current funding agreement on concessionary fares next year, discussions with the bus industry and with local authorities will begin in plenty of time so that the stability of the scheme is maintained?

Arweinydd y tŷ, a gaf i ofyn pa sicrwydd y gallwch chi ei roi, wrth baratoi ar gyfer diwedd y cytundeb ariannu presennol ar docynnau teithio rhatach y flwyddyn nesaf, y bydd trafodaethau gyda'r diwydiant bysiau ac awdurdodau lleol yn cychwyn mewn da bryd fel bod sefydlogrwydd y cynllun yn cael ei gynnal?

I think, in terms of the commitment we’ve made to concessionary bus fares over the years, the fact that we’re estimating that local authorities will reimburse bus operators in 2016-17 between £65 million and £70 million, including £10 million from their own budgets for carrying older and disabled pass holders would be—. We’re continuing, of course, with our scheme for young people and, clearly, this is an important plank of Welsh Labour Government’s programme for government.

Rwy’n credu, o ran yr ymrwymiad yr ydym ni wedi ei wneud i docynnau bws rhatach dros y blynyddoedd, y byddai’r ffaith ein bod ni'n amcangyfrif y bydd awdurdodau lleol yn ad-dalu rhwng £65 miliwn a £70 miliwn i weithredwyr bysiau yn 2016-17, gan gynnwys £10 miliwn o'u cyllidebau eu hunain ar gyfer cludo deiliaid pasys hŷn ac anabl—. Rydym ni’n parhau, wrth gwrs, gyda'n cynllun ar gyfer pobl ifanc ac, yn amlwg, mae hon yn elfen bwysig o raglen lywodraethu Llywodraeth Lafur Cymru.

We had a petition delivered to the Assembly last year by a pupil at Treorchy comprehensive in the Rhondda. This petition was calling for rail travel to and from school to be restored—free rail travel, I should say—by Arriva Trains, who had decided to end the scheme. With the rail franchise up for renewal next year, I wondered if thought might be given by the Government to giving Arriva a shove towards restoring the free school fares scheme that they previously offered.

Cawsom ddeiseb a gyflwynwyd i'r Cynulliad y llynedd gan ddisgybl yn ysgol gyfun Treorci yn y Rhondda. Roedd y ddeiseb hon yn galw am adfer teithio ar y trên i’r ysgol ac yn ôl—teithio ar y trên am ddim, dylwn i ddweud—gan Drenau Arriva, a oedd wedi penderfynu rhoi terfyn ar y cynllun. Gan y bydd y fasnachfraint rheilffordd yn cael ei hadnewyddu y flwyddyn nesaf, rwy’n meddwl tybed a allai’r Llywodraeth ystyried gwthio Arriva tuag at adfer y cynllun tocynnau ysgol am ddim yr oeddent yn eu cynnig yn flaenorol.

I think, while concessionary travel is very important, particularly where bus services are limited, it’s of course—. Concessionary travel passes can be used on certain train lines; the Welsh Government has ensured that. Concessionary rail travel is available on some routes, which you’ll be aware of, particularly in Wrexham, Llandudno, Blaenau Ffestiniog, Swansea and the Heart of Wales line. As you know, Gareth Bennett, we have no powers to introduce mandatory concessionary fare schemes on Wales services, but we do fund the voluntary concessionary scheme with Arriva Trains Wales. But, clearly, this is an area where we will be looking at future prospects.

Rwy’n credu, er bod teithio rhatach yn bwysig iawn, yn enwedig lle mae gwasanaethau bws yn gyfyngedig, wrth gwrs mae'n—. Gall tocynnau teithio rhatach gael eu defnyddio ar reilffyrdd penodol; mae Llywodraeth Cymru wedi sicrhau hynny. Mae teithio rhatach ar y trên ar gael ar rai llwybrau, y byddwch yn ymwybodol ohonynt, yn enwedig yn Wrecsam, Llandudno, Blaenau Ffestiniog, Abertawe a rheilffordd Calon Cymru. Fel y gwyddoch, Gareth Bennett, nid oes gennym unrhyw bwerau i gyflwyno cynlluniau tocynnau rhatach gorfodol ar wasanaethau yng Nghymru, ond rydym ni’n ariannu'r cynllun consesiynol gwirfoddol gyda Threnau Arriva Cymru. Ond, yn amlwg, mae hwn yn faes lle byddwn yn edrych ar ragolygon y dyfodol.

Cymunedau Difreintiedig

Disadvantaged Communities

8. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi pobl o gymunedau difreintiedig i gael cyflogaeth a chodi allan o dlodi? OAQ(5)0466(FM)

8. What actions is the Welsh Government taking to support people from disadvantaged communities to gain employment and move out of poverty? OAQ(5)0466(FM)

We will take forward a cross-Government, all-Wales approach focused on helping people into decent jobs, giving children the best start in life, and ensuring that local people are engaged in the design of local services.

Byddwn yn bwrw ymlaen â dull traws-Lywodraeth, Cymru gyfan yn canolbwyntio ar helpu pobl i gael swyddi da, gan roi'r dechrau gorau mewn bywyd i blant, a sicrhau bod pobl leol yn cymryd rhan yn y broses o gynllunio gwasanaethau lleol.

Thank you for that answer, leader of the house. On 14 February, the Cabinet Secretary for Communities and Children made a statement regarding Communities First and his actions in that statement also highlighted the ambition to actually get to those furthest from the labour market and move them forward. But, unfortunately, some of those who are furthest from the labour market skills-wise are also physically furthest from the market because they live in communities that are not well served by public services. What are you doing to actually get jobs closer to them or actually get them to jobs by improving public services and public transport?

Diolch i chi am yr ateb yna, arweinydd y tŷ. Ar 14 Chwefror, gwnaeth Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant ddatganiad ar Gymunedau yn Gyntaf ac roedd ei weithredoedd yn y datganiad hwnnw hefyd yn amlygu’r uchelgais i gyrraedd y rhai sydd bellaf o'r farchnad lafur a'u symud ymlaen. Ond, yn anffodus, mae rhai o'r rheini sydd bellaf o'r farchnad lafur o ran sgiliau hefyd yn gorfforol bellaf o'r farchnad gan eu bod yn byw mewn cymunedau nad ydynt yn cael eu gwasanaethu'n dda gan wasanaethau cyhoeddus. Beth ydych chi’n ei wneud mewn gwirionedd i gael swyddi’n nes atyn nhw neu eu cael nhw i swyddi trwy wella gwasanaethau cyhoeddus a thrafnidiaeth gyhoeddus?

The national transport finance plan, published in July 2015 does, of course, set out investment for transport infrastructure services across all parts of Wales. It has to provide comprehensive solutions for local transport needs and connecting communities, but, as the Member, David Rees, says, it’s about improving local public transport, and I think the integrated transport hub in your area will be of major significance and importance. We also, of course, have our very important Better Jobs, Closer to Home initiative, which enables people to access jobs, but you will hear more from the Cabinet Secretary for economy and transport very shortly in terms of the future of bus services.

Mae'r cynllun cyllid trafnidiaeth cenedlaethol, a gyhoeddwyd ym mis Gorffennaf 2015, wrth gwrs, yn nodi buddsoddiad ar gyfer gwasanaethau seilwaith trafnidiaeth ar draws pob rhan o Gymru. Mae’n rhaid iddo gynnig atebion cynhwysfawr ar gyfer anghenion trafnidiaeth lleol a chymunedau cyswllt, ond, fel y mae’r Aelod, David Rees, yn ei ddweud, mae'n ymwneud â gwella trafnidiaeth gyhoeddus leol, ac rwy'n credu y bydd y ganolfan trafnidiaeth integredig yn eich ardal chi yn arwyddocaol ac yn bwysig iawn. Mae gennym ni hefyd, wrth gwrs, ein menter Swyddi Gwell yn Nes at Adref hynod bwysig, sy'n galluogi pobl i gael mynediad at swyddi, ond byddwch yn clywed mwy gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi a thrafnidiaeth yn fuan iawn o ran dyfodol gwasanaethau bysiau.

Anffurfio Organau Cenhedlu Benywod

Female Genital Mutilation

9. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am orchmynion amddiffyn anffurfio organau cenhedlu benywod yng Nghymru? OAQ(5)0470(FM)

9. Will the First Minister make a statement on female genital mutilation protection orders in Wales? OAQ(5)0470(FM)

The Ministry of Justice collects this information and we understand that, until September 2016, no protection orders were issued in Wales. The Welsh Government does not tolerate any form of violence against women, including female genital mutilation, and, together with our partners, we are working hard to tackle this heinous crime.

Y Weinyddiaeth Gyfiawnder sy’n casglu’r wybodaeth hon ac rydym ni’n deall, na chyflwynwyd unrhyw orchmynion amddiffyn yng Nghymru hyd at fis Medi 2016. Nid yw Llywodraeth Cymru yn goddef unrhyw fath o drais yn erbyn menywod, gan gynnwys anffurfio organau cenhedlu benywod, ac, ynghyd â'n partneriaid, rydym ni’n gweithio'n galed i fynd i'r afael â’r drosedd erchyll hon.

I thank you for that answer. It is somewhat amazing that there have been no protection orders whatsoever issued and, consequently, no prosecutions for FGM in Wales. It is a crime against the person and it is the brutal abuse of minors, and we need to, in my opinion, call it out for what it is: it is child abuse—nothing more, nothing less. So, what I’m going to ask, Cabinet Secretary, is: according to the charity BAWSO, they currently support 788 families who are affected one way or another by FGM in Wales; will the Government work more closely with them to see if that support can be increased to allow those people to move forward, if it is required, to seek some protection orders and also, to work with the prosecution services, so that we can actually start prosecuting people in this country and send a very clear message that this will not be tolerated? Because it seems at the moment that it is being tolerated.

Diolch i chi am yr ateb yna. Mae braidd yn anhygoel na chyhoeddwyd unrhyw orchmynion amddiffyn o gwbl ac, o ganlyniad, dim erlyniadau oherwydd anffurfio organau cenhedlu benywod yng Nghymru. Mae'n drosedd yn erbyn yr unigolyn ac mae’n gamdriniaeth greulon o blant, ac mae angen i ni, yn fy marn i, ddweud yn blaen beth yw e: cam-drin plant yw hyn—dim mwy, dim llai. Felly, yr hyn yr wyf i'n mynd i ofyn, i Ysgrifennydd y Cabinet, yw: yn ôl yr elusen BAWSO, maen nhw’n cefnogi 788 o deuluoedd sy'n cael eu heffeithio un ffordd neu'r llall gan anffurfio organau cenhedlu benywod yng Nghymru ar hyn o bryd; a wnaiff y Llywodraeth weithio'n fwy agos â nhw i weld a ellir cynyddu’r gefnogaeth honno i ganiatáu i’r bobl hynny symud ymlaen, os yw'n ofynnol, i geisio rhai gorchmynion amddiffyn a hefyd, i weithio gyda'r gwasanaethau erlyn, fel y gallwn ddechrau erlyn pobl yn y wlad hon ac anfon neges eglur iawn na fydd hyn yn cael ei oddef? Oherwydd mae'n ymddangos ar hyn o bryd ei fod yn cael ei oddef.

I thank Joyce Watson for the leadership she has taken in terms of addressing this and, indeed, also, I thank Jenny Rathbone, who chaired a recent event that was attended by many Members here today, and BAWSO was involved in that. It’s crucial that we enable and support our all-Wales honour-based violence leadership group. That’s about data collection and about ensuring that we have FGM safeguarding leads in all our health boards; it’s about ensuring that we develop an effective FGM care pathway for Wales so that we can have referrals into primary healthcare or third sector provision. Public Health Wales is revising and updating NHS Wales’s safeguarding training, and also we have the social services and well-being Act strengthening safeguarding procedures in Wales. All of this, of course, will lead to the point where we feel that mandatory reporting and the ability to take things forward to protection orders will be much more easily facilitated.

Hoffwn ddiolch i Joyce Watson am ei harweinyddiaeth o ran rhoi sylw i hyn ac, yn wir, rwy’n diolch hefyd i Jenny Rathbone, a gadeiriodd digwyddiad diweddar yr aeth nifer o’r Aelodau yma heddiw iddo, ac roedd BAWSO yn rhan o hynny. Mae'n hanfodol ein bod ni’n galluogi ac yn cefnogi ein grŵp arweinyddiaeth trais ar sail anrhydedd Cymru gyfan. Diben hwnnw yw casglu data a sicrhau bod gennym ni arweinwyr diogelu rhag anffurfio organau cenhedlu benywod yn ein holl fyrddau iechyd; mae'n ymwneud â sicrhau ein bod ni’n datblygu llwybr gofal anffurfio organau cenhedlu benywod effeithiol i Gymru fel y gallwn gael atgyfeiriadau i ofal iechyd sylfaenol neu ddarpariaeth trydydd sector. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn diwygio ac yn diweddaru hyfforddiant diogelu GIG Cymru, ac mae gennym ni’r Ddeddf gwasanaethau cymdeithasol a llesiant hefyd, sy’n cryfhau gweithdrefnau diogelu yng Nghymru. Bydd hyn oll, wrth gwrs, yn arwain at y pwynt lle byddwn yn teimlo bod adrodd gorfodol a'r gallu i symud pethau ymlaen i orchmynion amddiffyn yn cael eu hwyluso’n llawer haws.

Diolch i arweinydd y tŷ.

Pwynt o drefn yn deillio allan o gwestiynau. Rhun ap Iorwerth.

I thank the leader of the house.

Point of order emerging from questions. Rhun ap Iorwerth.

Diolch, Lywydd. I’d like to raise a point of order under Standing Order 13.9. Earlier in the Chamber this afternoon, the leader of UKIP in the Assembly made accusations about the conduct of both the Assembly Member for Rhondda and the Member of Parliament for Carmarthen East and Dinefwr relating to the campaign for the future of the school in Llangennech. Specifically, he accused Jonathan Edwards of engaging, and I quote,

‘in a public campaign of intimidation of one of those activists’.

These are comments that could well be considered libellous, perhaps, outside this Chamber. For the record, the Member of Parliament did not name a single member of the public; his letter to Jeremy Corbyn, which was published on his website, did not include any names of campaigners. Actually, the name of an individual was only published by another party when it was confirmed that they had suspended a member. I believe the misleading and factually incorrect comments should be withdrawn.

Diolch, Lywydd. Hoffwn godi pwynt o drefn o dan Reol Sefydlog 13.9. Yn gynharach yn y Siambr y prynhawn yma, gwnaeth arweinydd UKIP yn y Cynulliad gyhuddiadau am ymddygiad yr Aelod Cynulliad dros y Rhondda a'r Aelod Seneddol dros Ddwyrain Caerfyrddin a Dinefwr yn ymwneud â'r ymgyrch dros ddyfodol yr ysgol yn Llangennech. Yn benodol, cyhuddodd Jonathan Edwards o gymryd rhan, a dyfynnaf,

‘mewn ymgyrch gyhoeddus o frawychu un o’r ymgyrchwyr hynny’.

Mae'r rhain yn y sylwadau a allai’n wir gael eu hystyried yn enllibus, efallai, y tu allan i'r Siambr hon. Ar gyfer y cofnod, ni wnaeth yr Aelod Seneddol enwi’r un aelod o'r cyhoedd; nid oedd ei lythyr at Jeremy Corbyn, a gyhoeddwyd ar ei wefan, yn cynnwys enwau unrhyw ymgyrchwyr. A dweud y gwir, cyhoeddwyd enw'r unigolyn gan blaid arall dim ond pan gadarnhawyd ei bod wedi gwahardd aelod. Rwy'n credu y dylai’r sylwadau camarweiniol a ffeithiol anghywir gael eu tynnu'n ôl.

Diolch i’r Aelod am y pwynt o drefn. Mae’n gywir, wrth gwrs, bod ein Rheolau Sefydlog ni’n mynnu ein bod ni’n dangos cwrteisi ar bob achlysur yn y Cynulliad yma. A gaf i ofyn i’r holl Aelodau i ystyried bod y cwrteisi hynny’n angenrheidiol, yn arbennig i’n cyd-Aelodau etholedig yma yng Nghymru, yn cynnwys yr Aelodau Seneddol? Nid wyf yn credu bod mwy i ddweud ar y pwynt o drefn yna, dim ond i atgoffa pob Aelod i fod yn gwrtais ar bob achlysur ac i osgoi cyhuddiadau carlamus.

I thank the Member for that point of order. It’s quite right, of course, that our Standing Orders insist that we show courtesy on all occasions in this Assembly. May I ask all Members to bear in mind that that courtesy is necessary, particularly for our fellow elected Member here in Wales, including Members of Parliament? I don’t believe there’s any more to say on that point of order, just to remind all Members to be courteous on all occasions and to avoid accusations.

2. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. 2. Business Statement and Announcement

A gaf i ofyn i arweinydd y tŷ symud i’r eitem nesaf ar ein hagenda ni, gan fy mod i wedi rhoi cyfle iddi gael dal ei gwynt nawr? Jane Hutt, felly—y datganiad a chyhoeddiad busnes. Jane Hutt.

May I ask the leader of the house to move to the next item on our agenda, as I have given her an opportunity to catch her breath? Jane Hutt, therefore, will move to the business statement and announcement. Jane Hutt.

Diolch, Lywydd. I have two changes to report to this week’s business. The statement on the independent evaluation of the emergency ambulance services clinical response model will take place immediately after this business statement and, later this afternoon, the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure will make a statement on the future of local bus services. Business for the next three weeks is as shown on the business statement and announcement found among the meeting papers available to Members electronically.

Diolch, Lywydd. Mae gennyf ddau newid i'w hadrodd i fusnes yr wythnos hon. Bydd y datganiad ar y gwerthusiad annibynnol o fodel ymateb clinigol y gwasanaethau ambiwlans brys yn digwydd yn syth ar ôl y datganiad busnes hwn ac, yn ddiweddarach y prynhawn yma, bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith yn rhoi datganiad am ddyfodol gwasanaethau bws lleol. Mae'r busnes ar gyfer y tair wythnos nesaf fel y’i dangosir ar y datganiad a chyhoeddiad busnes sydd i’w gweld ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael yn electronig i'r Aelodau.

Leader of the house, you’ll be aware of the case of the schoolteacher Juhel Miah who was last week stopped from travelling to the United States via Iceland on a school trip. Juhel is a maths teacher in Llangatwg school. He’s Welsh; he was born in Swansea. He’s also a Muslim with a Bangladeshi name. He’s widely respected by colleagues and loved by pupils. What we see now is a climate of suspicion, not only affecting travellers on the US President’s list of countries, but it’s affecting Welsh citizens as well. Mr Miah has been in contact with me following his removal from the flight to the United States, asking me to speak out on his behalf and to find out the reasons behind his removal from that flight. To date, he’s received no explanation. Will you arrange for a statement supporting Mr Miah’s quest for an explanation as to why he was treated in this unacceptable manner during a trip with his pupils?

Arweinydd y tŷ, byddwch chi’n ymwybodol o achos yr athro ysgol Juhel Miah a gafodd ei atal yr wythnos diwethaf rhag teithio i'r Unol Daleithiau o Wlad yr Iâ ar drip ysgol. Mae Juhel yn athro mathemateg yn Ysgol Llangatwg. Mae'n Gymro; cafodd ei eni yn Abertawe. Mae hefyd yn Fwslim gydag enw Bangladeshi. Mae’n uchel ei barch ymhlith ei gydweithwyr ac mae’r disgyblion yn hoff iawn ohono. Yr hyn a welwn yn awr yw hinsawdd o amheuaeth, sy’n effeithio, nid yn unig ar y teithwyr sydd ar restr o wledydd Arlywydd yr Unol Daleithiau, ond hefyd ar ddinasyddion Cymru. Mae Mr Miah wedi bod mewn cysylltiad â mi yn dilyn ei dynnu oddi ar yr awyren i'r Unol Daleithiau, yn gofyn i mi siarad ar ei ran a chael gwybod y rhesymau dros ei dynnu oddi ar yr awyren. Hyd yma, nid yw wedi cael unrhyw esboniad. A wnewch chi drefnu datganiad yn cefnogi ymgais Mr Miah i gael eglurhad ynghylch pam y cafodd ei drin yn y modd annerbyniol hwn yn ystod taith gyda'i ddisgyblion?

I thank Leanne Wood for that question, and as she’ll be aware—and I’m aware she has also written to the First Minister—the First Minister has written to the Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs seeking urgent consideration and observations on this matter, requesting that he pursue the matter directly with the appropriate US authorities. We need an explanation, as you say, Leanne Wood, for what seems to be a contravention of stated US policy and the rights granted to UK passport holders. I think we’re all very, very concerned and, indeed, dismayed by this action, and we all want the answers. So, thank you for raising it.

Diolchaf i Leanne Wood am y cwestiwn yna, ac fel y bydd hi'n ymwybodol—ac rwy'n gwybod ei bod hi hefyd wedi ysgrifennu at y Prif Weinidog—mae’r Prif Weinidog wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Faterion Tramor a'r Gymanwlad yn gofyn am ystyriaeth frys a sylwadau ar y mater hwn, yn gofyn iddo fynd i’r afael â’r mater yn uniongyrchol gyda’r awdurdodau priodol yn yr Unol Daleithiau. Mae arnom angen esboniad, fel y dywedwch chi, Leanne Wood, am yr hyn sy'n ymddangos i fod yn groes i bolisi datganedig yr Unol Daleithiau a'r hawliau a roddir i ddeiliaid pasbort y DU. Rwy’n credu ein bod ni i gyd yn bryderus iawn, iawn ac, yn wir, wedi ein siomi’n arw gan y weithred hon, a’n bod ni i gyd yn dymuno cael atebion. Felly, diolch i chi am godi'r mater.

The leader of the house may know that Neath Port Talbot council has become the first organisation in Wales to sign the voluntary charter of the TUC’s Dying to Work campaign, which protects staff facing terminal illness. Sadly, I know from the personal experience of a close friend who is no longer with us how vital it is for people in that situation to have peace of mind and a sense of security and support from their employers as they face their illness. The charter commits the employer to protect employment terms and death-in-service benefits and to provide active support with a view to maintaining the dignity and the well-being of the employee, consistent with their illness. Will the Government make a statement about what steps it can take to encourage other public sector organisations in Wales also to sign that charter, and whether Welsh Government itself will do so, and whether it will encourage the Assembly Commission to do so?

Efallai y bydd arweinydd y tŷ yn gwybod mai Cyngor Castell-nedd Port Talbot yw’r sefydliad cyntaf yng Nghymru i lofnodi siarter wirfoddol ymgyrch Dying to Work Cyngres yr Undebau Llafur, sy'n diogelu staff sy'n wynebu salwch angheuol. Yn anffodus, gwn drwy brofiad personol ffrind agos nad yw gyda ni mwyach, pa mor hanfodol yw hi i bobl yn y sefyllfa honno gael tawelwch meddwl ac ymdeimlad o ddiogelwch a chefnogaeth gan eu cyflogwyr wrth iddynt wynebu eu salwch. Mae'r siarter yn ymrwymo'r cyflogwr i ddiogelu telerau cyflogaeth a budd-daliadau marw yn y swydd ac i roi cefnogaeth weithredol gyda’r nod o gynnal urddas a lles y gweithiwr, yn gyson â'i salwch. A wnaiff y Llywodraeth wneud datganiad am y camau y gall eu cymryd i annog sefydliadau eraill yn y sector cyhoeddus yng Nghymru i lofnodi’r siarter honno hefyd, a pha un a fydd Llywodraeth Cymru ei hun yn gwneud hynny, a pha un a fydd yn annog Comisiwn y Cynulliad i wneud hynny?

I certainly welcome the move by Neath Port Talbot council to introduce this terminally ill staff charter for its employees. Obviously, learning from that, we would want to see this being shared and we would encourage other public sector organisations in Wales to follow Neath Port Talbot’s example. But we’re also, as a Welsh Government, currently exploring how we can better support public authorities to provide national and regional leadership by adopting policies of this kind, which do support people who are terminally ill.

Rwy’n sicr yn croesawu gweithred Cyngor Castell-nedd Port Talbot o gyflwyno'r siarter staff â salwch angheuol hon i’w weithwyr. Yn amlwg, gan ddysgu o hynny, byddem yn dymuno gweld hyn yn cael ei rannu a byddem yn annog sefydliadau eraill y sector cyhoeddus yng Nghymru i ddilyn esiampl Castell-nedd Port Talbot. Ond rydym ni hefyd, fel Llywodraeth Cymru, ar hyn o bryd yn archwilio sut y gallwn gefnogi awdurdodau cyhoeddus yn well i ddarparu arweiniad cenedlaethol a rhanbarthol drwy fabwysiadu polisïau o'r math hwn, sydd yn cefnogi pobl â salwch angheuol.

Before Christmas recess, I asked the health Secretary to reconsider the Government’s decision to close Wales’s only perinatal in-patient unit in 2013. He declined and told me that enhanced community provision was adequately addressing the needs of mothers with perinatal mental health needs. I have obtained information showing that two LHBs have no data to illustrate what potential demand there is for an in-patient unit. Two LHBs did not have a perinatal community service until last summer, almost three years after the closure of the specialist unit. In at least one LHB, mothers are being offered referrals to in-patient units in England, but mothers are declining such referrals because they don’t want to be separated from their families. The cost of running an in-patient service in Wales was a mere £500,000 a year. Perinatal mental health issues can cost mothers their lives and deny children a parent. Can we have a statement from the health Secretary as soon as possible on what he intends to do in the future to provide mothers in Wales with the services they deserve?

Cyn toriad y Nadolig, gofynnais i'r Ysgrifennydd dros iechyd ailystyried penderfyniad y Llywodraeth i gau unig uned amenedigol Cymru i gleifion mewnol yn 2013. Gwrthododd gan ddweud wrthyf fod y ddarpariaeth gymunedol well yn diwallu anghenion mamau ag anghenion iechyd meddwl amenedigol yn ddigonol. Rwyf wedi cael gwybodaeth sy'n dangos nad oes gan ddau Fwrdd Iechyd Lleol unrhyw ddata i ddangos pa alw posibl sydd am uned cleifion mewnol. Nid oedd gan ddau Fwrdd Iechyd Lleol wasanaeth cymunedol amenedigol tan yr haf diwethaf, bron i dair blynedd ar ôl cau'r uned arbenigol. Mewn o leiaf un Bwrdd Iechyd Lleol, mae mamau yn cael cynnig atgyfeiriadau i unedau cleifion mewnol yn Lloegr, ond mae mamau yn gwrthod atgyfeiriadau o’r fath oherwydd nad ydynt eisiau cael eu gwahanu oddi wrth eu teuluoedd. Dim ond £500,000 y flwyddyn oedd cost rhedeg gwasanaeth i gleifion mewnol yng Nghymru. Gall problemau iechyd meddwl amenedigol achosi mamau i golli eu bywydau ac i blant golli rhiant. A gawn ni ddatganiad gan yr Ysgrifennydd dros Iechyd cyn gynted ag y bo modd ar yr hyn y mae'n bwriadu ei wneud yn y dyfodol i ddarparu’r gwasanaethau y maent yn eu haeddu i famau yng Nghymru?

This is something that we know that we need to look at—how this is going to be delivered as a result of that change in service. We need to see how it’s being delivered across Wales. You’ve given some evidence today, but I think the Cabinet Secretary will be able to update and respond, particularly if you have examples at a constituency level that can be brought to our attention.

Mae hyn yn rhywbeth yr ydym yn gwybod bod angen i ni edrych arno—sut y bydd hyn yn cael ei gyflawni o ganlyniad i’r newid hwn yn y gwasanaeth. Mae angen i ni weld sut y mae'n cael ei gyflawni ledled Cymru. Rydych chi wedi rhoi rhywfaint o dystiolaeth heddiw, ond rwy’n credu y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn gallu rhoi diweddariad ac ymateb, yn enwedig os oes gennych enghreifftiau ar lefel etholaethol y gellir eu dwyn i’n sylw.

3. 3. Datganiad: Gwerthusiad Annibynnol o Fodel Ymateb Clinigol y Gwasanaethau Ambiwlans Brys
3. 3. Statement: The Independent Evaluation of the Emergency Ambulance Services Clinical Response Model

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon ar werthusiad annibynnol o fodel ymateb clinigol y gwasanaethau ambiwlans brys. Rydw i’n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet i wneud ei ddatganiad—Vaughan Gething.

The next item on our agenda is the statement by the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport on the independent evaluation of the emergency ambulance services clinical response model. I call on the Cabinet Secretary to make the statement—Vaughan Gething.

Thank you, Presiding Officer. I’m pleased to update Members on the outcome of the independent evaluation of the clinical response model for emergency ambulance services.

Members will know that the clinical response model pilot commenced on 1 October 2015. There was widespread agreement that the previous model was not supported by clinical evidence and made poor use of the emergency ambulance service. The new clinical response model set out to make the best use of our ambulance service and ensure that it prioritised people with the greatest clinical need.

I received clear clinical evidence from a review conducted by Dr Brendan Lloyd, the medical director of the Welsh ambulance services trust, to undertake this pilot. His advice was explicitly endorsed and supported by every other medical director in Wales.

When making the decision to approve the pilot for the new clinical response model, I directed the chair of the emergency ambulance services committee, which I’ll now refer to as EASC, to commission a robust independent evaluation. I’ve now received that evaluation report. Having considered the report’s findings and advice from EASC, the Welsh ambulance service and my own officials, I have decided to approve the substantive implementation of the new model with immediate effect.

In my written statement yesterday, I set out some of the key findings from the evaluation report. The report was supportive of the introduction of the new model and identifies a range of benefits from its introduction. It found that the new model has helped to deliver a service that is more focused on the quality of care that patients received and it has improved efficiency in the use of ambulance resources. The new model has provided additional time for call handlers to better assess patients and ensure that they get a response from the right type of clinician and vehicle in the first instance. It’s allowed the Welsh ambulance service to explore alternative ways of responding to calls, either over the telephone, known as ‘hear and treat’, or at the scene, which is known as ‘see and treat’. The number of calls ended through hear and treat has significantly increased since the beginning of the pilot. In December 2016 alone, the Welsh ambulance service was able to avoid 1,700 ambulance journeys through hear and treat. This was the highest monthly rate since the beginning of the pilot, and is a 70 per cent increase compared to October 2015. Similarly, there’s been a 9 per cent increase in the number of incidents that ended following a face-to-face intervention from paramedics at scene, without the need for that patient to be taken to hospital. In December 2016, over 3,000 patients were discharged through see and treat. So, those patients remained at home, and ambulance resources were released into the community without an unnecessary journey to hospital.

The Welsh ambulance service enhanced its clinical desk in November last year so that more calls can be resolved without patients going to hospital. It also provides improved clinical support to ambulance staff making on-scene treatment decisions.

Whilst these results are promising, there is, of course, scope to increase hear-and-treat and see-and-treat rates in Wales as we do remain behind other parts of the UK on these measures. I expect the Welsh ambulance service and health board partners to work with the chief ambulance services commissioner to take this matter forward.

One of the report’s recommendations was to keep call categories under constant review to ensure that patient experience and expectation is considered as part of our evidence-based approach. A year of operation now means more robust and real-time information for EASC to carry out this work in collaboration with the Welsh ambulance service to support improvements for patients. I know that accurate and easily accessible data is fundamental to understanding demand, and there is a clear need to improve data across the patient journey. So, the new model introduced a new suite of ambulance quality indicators. These provide a much broader view of the quality of care that is being provided by ambulance clinicians. I’ve been particularly encouraged by high performance levels against the seven clinical indicators being measured. This demonstrates that paramedics are delivering care that will make a real difference to patient outcomes. EASC is now working with the world-renowned Picker Institute Europe to improve measures relating to patient experience. And work is already under way to establish routine linking of data across the patient journey. This will allow us to analyse the impact on patient outcomes of interventions at each step of patient care.

Together, this work will help Welsh ambulance service AST and EASC to understand emergency ambulance services in ever greater detail and place interventions in the wider context of the patient’s journey through the unscheduled care system. This work will also inform the refresh of the AQIs later this year to include additional measures of clinical and operational performance.

The replacement of the existing computer-aided dispatch system later this year will put WAST in a much stronger position to manage all calls more effectively through the better identification and allocation of the most appropriate resource. The new system will be supported by a £4.5 million of Welsh Government investment and is expected to be online later this year.

Our pilot has attracted global interest. The Welsh ambulance service have been invited to provide advice to a number of international ambulance services, including Canada, New Zealand, Australia, USA, Chile and England. In fact, the Scottish Ambulance Services NHS trust is currently piloting a very similar model, directly referring to the work undertaken here in Wales. There is a significant opportunity here to build upon the success of the model to date to further evidence this successful innovation and step forward.

I recognise that it takes time for new ways of working to become established. The clinical model has proven to be effective in enabling the Welsh ambulance service to prioritise a response to the greatest level of need. However, the model itself is not a panacea. There is a clear acknowledgement from the Welsh ambulance service and from EASC that there are opportunities to improve care for patients in the greatest need, and to ensure patients with less serious need continue to receive a safe and timely response. I have, therefore, written to Professor Siobhan McClelland, directing EASC, to develop a way forward in response to the evaluation report’s recommendations to support the work that is already under way to deliver high-quality ambulance services for the people of Wales.

The new model has proven to be a positive step forward. However, it has only been possible because of the commitment and skill of our staff who deliver the ambulance service, and I am truly grateful to them, both in making the case for change and in then delivering that change. I will of course continue to monitor performance and the implementation of the new model.

Diolch i chi, Lywydd. Rwy'n falch o gael rhoi diweddariad i’r Aelodau ar ganlyniad y gwerthusiad annibynnol o fodel ymateb clinigol y gwasanaethau ambiwlans brys.

Bydd yr Aelodau yn gwybod bod y cynllun peilot model ymateb clinigol wedi dechrau ar 1 Hydref 2015. Roedd cytundeb eang nad oedd y model blaenorol wedi ei gefnogi gan dystiolaeth glinigol a’i fod yn gwneud defnydd gwael o’r gwasanaeth ambiwlans brys. Diben y model ymateb clinigol newydd yw gwneud y defnydd gorau o'n gwasanaeth ambiwlans a sicrhau ei fod yn rhoi’r flaenoriaeth i’r rhai sydd â'r angen mwyaf am driniaeth.

Cefais dystiolaeth glinigol eglur o arolwg a wnaed gan Dr Brendan Lloyd, cyfarwyddwr meddygol Ymddiriedolaeth Gwasanaethau Ambiwlans Cymru, er mwyn ymgymryd â’r peilot hwn. Cymeradwywyd a chefnogwyd ei gyngor yn glir gan yr holl gyfarwyddwyr meddygol eraill yng Nghymru.

Wrth i mi wneud y penderfyniad i gymeradwyo'r cynllun peilot ar gyfer y model ymateb clinigol newydd, cyfarwyddais gadeirydd y pwyllgor gwasanaethau ambiwlans brys, y byddaf yn cyfeirio ato o hyn allan fel PGAB, i gomisiynu gwerthusiad annibynnol trylwyr. Rwyf bellach wedi cael yr adroddiad gwerthuso hwnnw. Wedi ystyried canfyddiadau’r adroddiad a chyngor gan PGAB, gwasanaeth ambiwlans Cymru a’m swyddogion fy hun, rwyf wedi penderfynu y dylid cymeradwyo gweithrediad sylweddol o’r model newydd ar unwaith.

Yn fy natganiad ysgrifenedig ddoe, nodais rai o ganfyddiadau allweddol yr adroddiad gwerthuso. Roedd yr adroddiad yn gefnogol i gyflwyniad y model newydd ac yn nodi amrywiaeth o fanteision o'i gyflwyno. Canfu fod y model newydd wedi helpu i ddarparu gwasanaeth sy'n canolbwyntio yn fwy ar ansawdd y gofal y mae cleifion wedi ei dderbyn ac mae wedi gwella effeithlonrwydd wrth ddefnyddio adnoddau ambiwlans. Mae'r model newydd wedi rhoi mwy o amser i drefnwyr galwadau i asesu cleifion yn well a sicrhau eu bod yn derbyn ymateb gan glinigwr a cherbyd o’r math cywir yn y lle cyntaf. Mae wedi caniatáu i wasanaeth ambiwlans Cymru ystyried ffyrdd eraill o ymateb i alwadau, naill ai dros y ffôn, a elwir yn 'gwrando a thrin', neu yn y fan a’r lle, a elwir yn 'gweld a thrin'. Mae nifer y galwadau a ddaeth i ben trwy wrando a thrin wedi cynyddu yn sylweddol ers cychwyn y cynllun peilot. Ym mis Rhagfyr 2016 yn unig, mae gwasanaeth ambiwlans Cymru wedi gallu osgoi 1,700 o deithiau ambiwlans drwy wrando a thrin. Hon oedd y gyfradd fisol uchaf ers dechrau'r cynllun peilot, ac mae’n gynnydd o 70 y cant o'i gymharu â Hydref 2015. Yn yr un modd, mae cynnydd o 9 y cant wedi bod yn y nifer o achosion a ddaeth i ben ar ôl ymyrraeth wyneb yn wyneb gan barafeddygon yn y fan a'r lle, heb angen am gludo’r claf hwnnw i'r ysbyty. Ym mis Rhagfyr 2016, cafodd dros 3,000 o gleifion eu rhyddhau drwy weld a thrin. Felly, arhosodd y cleifion hynny gartref, a rhyddhawyd adnoddau ambiwlans i'r gymuned heb daith ddiangen i'r ysbyty.

Mae gwasanaeth ambiwlans Cymru wedi gwella ei desg glinigol ym mis Tachwedd y llynedd er mwyn datrys mwy o alwadau heb i gleifion fynd i'r ysbyty. Mae hefyd yn rhoi gwell cefnogaeth glinigol i staff ambiwlans wrth wneud penderfyniadau ynghylch triniaeth yn y fan a’r lle.

Er bod y canlyniadau hyn yn addawol, mae cyfle, wrth gwrs, i gynyddu cyfraddau gwrando a thrin, a gweld a thrin yng Nghymru wrth i ni barhau i fod yn brin ar y mesurau hyn o’n cymharu â rhannau eraill o'r DU. Rwy'n disgwyl i wasanaeth ambiwlans Cymru a phartneriaid bwrdd iechyd weithio gyda'r prif gomisiynydd gwasanaethau ambiwlans i ddwyn y mater hwn yn ei flaen.

Un o argymhellion yr adroddiad oedd adolygiad cyson o gategorïau galwadau i sicrhau bod profiad a disgwyliadau’r claf yn cael eu hystyried yn rhan o'n dull ni sy’n seiliedig ar dystiolaeth. Mae blwyddyn o weithredu erbyn hyn yn golygu bod gwybodaeth sicrach ac amser real gan PGAB i gyflawni’r gwaith hwn ar y cyd â gwasanaeth ambiwlans Cymru i gefnogi gwelliannau i gleifion. Rwy'n gwybod bod data cywir a hygyrch yn hanfodol i ddeall galw, ac mae angen clir i wella data drwy gydol taith y claf. Felly, cyflwynodd y model newydd gyfres newydd o ddangosyddion ansawdd ambiwlans. Mae'r rhain yn rhoi darlun llawer ehangach o ansawdd y gofal sy'n cael ei ddarparu gan glinigwyr ambiwlans. Rwyf wedi cael fy nghalonogi’n arbennig gan lefelau uchel o berfformiad gyferbyn â’r saith o ddangosyddion clinigol a fesurir. Mae hyn yn dangos bod parafeddygon yn rhoi gofal a fydd yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i ganlyniadau cleifion. Mae PGAB yn gweithio ar hyn o bryd gyda'r Picker Institute Europe byd-enwog i wella’r mesurau sy'n ymwneud â phrofiad y claf. Ac mae gwaith ar y gweill yn barod i sefydlu cysylltiad rheolaidd y data drwy gydol taith y claf. Bydd hyn yn ein galluogi ni i ddadansoddi effaith yr ymyriadau ar ganlyniadau i gleifion ar bob cam o’n gofal.

Gyda'i gilydd, bydd y gwaith hwn yn helpu Ymddiriedolaeth Gwasanaethau Ambiwlans Cymru a PGAB i ddeall gwasanaethau ambiwlans brys yn fanylach byth ac i roi ymyriadau yng nghyd-destun ehangach taith y claf drwy'r system gofal heb ei drefnu. Bydd y gwaith hwn hefyd yn cyfarwyddo adnewyddiad y Dangosyddion Ansawdd Ambiwlans yn ddiweddarach eleni i gynnwys mesurau ychwanegol o berfformiad clinigol a gweithredol.

Bydd ailosod y system gyfredol o anfon trwy gymorth cyfrifiadur yn ddiweddarach eleni yn rhoi Ymddiriedolaeth Gwasanaethau Ambiwlans Cymru mewn sefyllfa llawer gwell i reoli pob galwad yn fwy effeithiol trwy well adnabyddiaeth a dyraniad o’r adnoddau mwyaf priodol. Bydd y system newydd yn cael ei chefnogi gan £4.5 miliwn o fuddsoddiad gan Lywodraeth Cymru a disgwylir iddi fod ar-lein yn ddiweddarach eleni.

Mae ein cynllun peilot ni wedi ennyn diddordeb byd-eang. Mae gwasanaeth ambiwlans Cymru wedi derbyn gwahoddiad i roi cyngor i nifer o wasanaethau ambiwlans tramor, gan gynnwys Canada, Seland Newydd, Awstralia, UDA, Chile a Lloegr. Yn wir, mae ymddiriedolaeth GIG Gwasanaethau Ambiwlans yr Alban ar hyn o bryd yn treialu model tebyg iawn, gan gyfeirio yn uniongyrchol at y gwaith a wneir yma yng Nghymru. Mae cyfle sylweddol yn y fan hon i adeiladu ar lwyddiant y model hyd yn hyn i dystiolaethu ymhellach i’r arloesi llwyddiannus a’r cam ymlaen a wneir yma.

Rwy’n cydnabod ei bod yn cymryd amser i sefydlu ffyrdd newydd o weithio. Mae'r model clinigol wedi profi ei fod yn effeithiol wrth alluogi gwasanaeth ambiwlans Cymru i roi’r flaenoriaeth i ymateb i angen dirfawr. Er hynny, nid yw'r model ynddo ei hun yn foddion at bob clwyf. Mae gwasanaeth ambiwlans Cymru a PGAB yn cydnabod yn glir bod lle eto i wella gofal y cleifion sydd â'r angen mwyaf, a sicrhau bod cleifion sydd ag angen llai difrifol yn parhau i gael ymateb diogel a phrydlon. Rwyf, felly, wedi ysgrifennu at Athro Siobhan McClelland, yn rhoi cyfarwyddyd i PGAB ddatblygu ffordd ymlaen mewn ymateb i argymhellion yr adroddiad gwerthuso ar gyfer cefnogi’r gwaith sydd eisoes yn mynd rhagddo er mwyn darparu gwasanaethau ambiwlans o safon uchel i bobl Cymru.

Mae'r model newydd wedi dangos ei fod yn gam cadarnhaol ymlaen. Serch hynny, dim ond oherwydd ymrwymiad a sgiliau’r staff sy'n cyflwyno'r gwasanaeth ambiwlans y mae hynny wedi bod yn bosibl, ac rwy’n wirioneddol ddiolchgar iddyn nhw, o ran dadlau’r achos am newid a chyflawni'r newid hwnnw wedyn. Byddaf, wrth gwrs, yn parhau i arolygu perfformiad a gweithrediad y model newydd.

Thank you very much for your statement this afternoon, Cabinet Secretary, and there’s much to commend, or to be commended in the report from the Welsh Ambulance Services Trust. And, like you, I would like to particularly commend the paramedics who have made enormous strides forward in delivering and being able to deliver timely care, and I think that they are making a real different to patient outcomes, and I have absolutely no quarrels with the assertions you make along those lines.

I do have three key areas of questioning I would like to go through with you. The first is about increasing resources to the ambulance service. There’s been an awful lot of discussion by the staff within the report, in the report itself, and in the discussions that you facilitated, most kindly, with the Welsh ambulance service only a couple of weeks ago about not having enough clinicians, either in a hub or within their particular specialities in a hospital, that will enable patients who have been brought by paramedics to the right door of the hospital to be processed more quickly and thoroughly, and that there’s been some real concerns by the staff that they feel that there’s a blockage there—. And I’d like to have your view on what you think we can do to improve, or you will be doing to improve, and adding to the resources in the ambulance service, so that having had these amazing paramedics get them to that door, they’re through that door and in the right place, at the right time, and being treated well. Staff have also raised concerns that they need more training, and I wonder how much of the recent funding package for medical staff training will you be allocating to this particular staff group in order to enhance and give added depth to the ambulance service.

The second area I’d like to ask you about is the amber calls and waiting times. The report has highlighted that there’s concern that the amber category group is way too large, and is not sufficiently discriminatory. The staff themselves talk about this as a real issue, because, of course, there are only a few calls now that are being put into the red category. And I’d just like to read one quick excerpt from a member of staff, who says:

‘Amber response targets not being met due to demand and resourcing’.

And

‘I feel as there are so many calls in this category, the triage queue doesn't work well. For example, an unconscious stroke patient categorised below a person who is drunk and not alert.’

And I’d be really interested in hearing your take on the very valid staff concerns that they’re raising about amber calls and waiting times.

The previous model called for almost 50 per cent of calls to be categorised as life threatening, and we all recognise that that was counter-productive, given the true proportion of life-threatening calls is nearer to 10 per cent. So why is it, Cabinet Secretary, that only 5 per cent of life-threatening calls are being held against targets in Wales, and will you intend to review that, as you move forward?

There’s also real concern that the data on patient outcomes are very poor, and I wonder what can be done to improve this. When we had our meeting with the WAST officials, and we talked about why stroke patients, for example, are not in red category—which is something we, the Welsh Conservatives, absolutely believe in—the officials were talking about the fact that they were getting them to the door in time, and what we needed to do was talk to the health boards, to be reassured that, going further, those stroke patients, at the door, would be moved through to the appropriate place for their correct treatment, whether they needed a CT scan, or some kind of thrombolytic treatment. And yet, when I FOI’d all the health boards, none of them—none of them—were able to come back with the information that says that stroke patients are being moved through appropriately.

So, we still have an issue where we have an illness that requires a certain amount of treatment within a certain amount of time, and, although the health board, because of the way you’ve now run this system—although the ambulance service no longer has to get to that patient, and get them to the front door within a very short period of time, the worry we have is that too much of the amount of time is being used up by the ambulance service before they go and get to that patient, or getting the patient to the door, because there is absolutely no guarantee yet that the patient, once they get to the door of the hospital, is getting to the appropriate treatment within that hospital. In the old days, if you had to get them there by eight minutes, or 10 minutes, or whatever it was, you knew then you had a couple of hours to play with if there were problems within the hospital in terms of resources. We’ve now flipped that over on its head. And this is not me saying it, it’s actually the report highlighting it, and it’s the staff concerns about what is happening to these stroke patients.

And, as I say, I would reiterate this, Cabinet Secretary: when I did an FOI on every single health board, none of them were able to tell me, with any degree of data, that they had stroke patients entering their door, and getting to the treatment, still within the golden hours that those patients need. And I find that very concerning, and I’d really like to have a good, clear answer as to why people with strokes and hearts are not in the red category. There are a number of other questions, but I appreciate that I’m probably taking too much time.

Diolch yn fawr iawn i chi am eich datganiad y prynhawn yma, Ysgrifennydd y Cabinet, ac mae llawer i’w ganmol, neu yn haeddu ei ganmol yn yr adroddiad gan Ymddiriedolaeth Gwasanaethau Ambiwlans Cymru. Fel chi, hoffwn innau ganmol yn arbennig y parafeddygon sydd wedi cymryd camau enfawr ymlaen o ran cyflawni a bod yn alluog i roi gofal amserol. Rwy’n credu eu bod yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i ganlyniadau cleifion, ac nid oes gen i unrhyw ddadl o gwbl gyda’r haeriadau a wnewch i’r cyfeiriad hwnnw.

Mae gen i dri maes allweddol o ymholiad yr hoffwn fynd drwyddyn nhw gyda chi. Mae'r cyntaf yn ymwneud â chynyddu’r adnoddau i'r gwasanaeth ambiwlans. Mae cryn lawer o drafod gan y staff wedi bod o fewn yr adroddiad, yn yr adroddiad ei hun, ac yn y trafodaethau yr ydych wedi'u hwyluso, yn garedig iawn, â gwasanaeth ambiwlans Cymru ddim ond ychydig wythnosau yn ôl am brinder yn nifer y clinigwyr, naill ai mewn canolfan neu o fewn eu harbenigeddau penodol mewn ysbyty, a fydd yn galluogi cleifion sydd wedi cael eu cludo gan barafeddygon at ddrws priodol yr ysbyty i gael eu prosesu yn gyflymach ac yn fwy trylwyr, a bod rhai pryderon gwirioneddol gan y staff eu bod yn teimlo fod yna rwystr yno—. Ac fe hoffwn i wybod eich barn chi am yr hyn yr ydych yn credu y gallwn ni ei wneud i wella, neu y byddwch chi yn ei wneud i wella, ac ychwanegu at yr adnoddau yn y gwasanaeth ambiwlans, ac felly ar ôl i’r parafeddygon anhygoel yma eu cludo at y drws, eu bod drwy'r drws ac yn y lle iawn, ar yr amser iawn, ac yn cael eu trin yn dda. Mae staff hefyd wedi mynegi pryderon bod angen mwy o hyfforddiant arnynt, ac rwy’n meddwl tybed faint o'r pecyn ariannu diweddar ar gyfer hyfforddi staff meddygol y byddwch yn ei ddyrannu i'r grŵp staff penodol hwn er mwyn gwella a rhoi dwysedd ychwanegol i’r gwasanaeth ambiwlans.

Yr ail faes yr hoffwn eich holi chi amdano yw’r galwadau oren ac amseroedd aros. Mae'r adroddiad wedi tynnu sylw at bryder bod y grŵp categori oren yn llawer rhy fawr, ac nad yw’n gwahaniaethu digon. Mae’r staff eu hunain yn dweud bod hon yn broblem wirioneddol, oherwydd, wrth gwrs, ddim ond ychydig o alwadau sydd erbyn hyn yn cael eu rhoi yn y categori coch. A hoffwn ddarllen un dyfyniad byr gan aelod o staff, sy'n dweud:

Nid yw targedau ymateb oren yn cael eu bodloni oherwydd galw a darpariaeth adnoddau.

ac

Rwy'n teimlo bod cymaint o alwadau yn y categori hwn, fel nad yw’r ciw brysbennu yn gweithio'n dda. Er enghraifft, caiff claf strôc sy’n anymwybodol ei gategoreiddio islaw unigolyn sydd yn feddw ​​ac heb fod yn effro.

A byddai gen i ddiddordeb mawr mewn clywed eich barn ar bryderon dilys iawn y mae’r staff yn eu codi am alwadau oren ac amseroedd aros.

Roedd y model blaenorol yn galw am i bron 50 y cant o’r galwadau gael eu categoreiddio fel rhai sy’n berygl bywyd, ac rydym i gyd yn cydnabod mai gwrthgynhyrchiol oedd hynny, o ystyried bod y gyfran wirioneddol o alwadau perygl bywyd yn nes at 10 y cant. Pam felly, Ysgrifennydd y Cabinet, mai dim ond 5 y cant o alwadau sy'n berygl bywyd a osodir gyferbyn â thargedau yng Nghymru, ac a fydd yn fwriad gennych adolygu hynny, wrth i chi symud ymlaen?

Mae pryder gwirioneddol hefyd bod y data ar ganlyniadau i gleifion yn rhai gwan iawn, a tybed beth ellir ei wneud i wella hyn. Pan gawsom ni ein cyfarfod gyda swyddogion Ymddiriedolaeth Gwasanaethau Ambiwlans Cymru, a buom yn trafod pam nad yw cleifion strôc, er enghraifft, yn y categori coch—sydd yn rhywbeth yr ydym ni, y Ceidwadwyr Cymreig, yn credu’n llwyr ynddo—roedd y swyddogion yn siarad am y ffaith eu bod yn eu cludo at y drws mewn pryd. A’r hyn yr oedd angen ei wneud oedd siarad â'r byrddau iechyd, i gael sicrwydd bod y cleifion strôc hynny, wrth y drws, yn cael eu symud drwodd i'r man priodol ar gyfer eu trin yn gywir, pe byddent angen sgan CT, neu ryw fath o driniaeth thrombolytig. Ac eto i gyd, pan wnes geisiadau Deddf Rhyddid Gwybodaeth i’r holl fyrddau iechyd, nid oedd yr un ohonyn nhw—dim un ohonyn nhw—yn gallu ateb gyda'r wybodaeth sy'n dweud bod cleifion strôc yn cael eu symud drwodd mewn modd priodol.

Felly, mae gennym broblem o hyd lle ceir salwch sy'n gofyn am rywfaint o driniaeth benodol o fewn amser penodol, ac, er bod y bwrdd iechyd, oherwydd y ffordd yr ydych wedi rhedeg y system nawr—er nad oes raid i’r gwasanaeth ambiwlans fynd at y claf hwnnw mwyach, a’i gludo at y drws ffrynt o fewn cyfnod byr iawn o amser, y pryder yw fod gormod o amser yn cael ei dreulio gan y gwasanaeth ambiwlans cyn eu bod yn mynd i nôl y claf hwnnw, neu gludo’r claf at y drws. Nid oes unrhyw warant hyd yma y bydd y claf, pan fydd yn cyrraedd drws yr ysbyty, yn derbyn y driniaeth briodol yn yr ysbyty hwnnw. Yn y dyddiau a fu, os oedd rhaid cael y claf i’r ysbyty o fewn wyth munud, neu 10 munud, neu beth bynnag, roeddech yn gwybod wedyn fod gennych rai oriau i chwarae gyda nhw pe byddai problemau adnoddau yn yr ysbyty. Rydym nawr wedi troi hynny wyneb i waered. Ac nid fi sy’n dweud hynny, ond yr adroddiad sy’n tynnu sylw at y peth, a phryderon staff yw hynny ynghylch yr hyn sy'n digwydd i gleifion strôc.

Ac fel yr wyf yn dweud, hoffwn ailadrodd hyn, Ysgrifennydd y Cabinet: pan wnes gais Rhyddid Gwybodaeth i bob un bwrdd iechyd unigol, nid oedd yr un ohonyn nhw’n gallu dweud wrthyf i, gydag unrhyw fesur o ddata, fod ganddyn nhw gleifion strôc sydd yn mynd i mewn trwy eu drws, ac yn cael y driniaeth y mae ei hangen arnynt o fewn yr oriau euraid hynny. Ac rwyf yn cael hynny yn achos pryder mawr, a hoffwn gael ateb da ac eglur pam nad yw pobl sydd wedi cael strôc a thrawiad ar y galon yn y categori coch. Mae yna nifer o gwestiynau eraill, ond rwy’n deall fwy na thebyg fy mod yn cymryd gormod o amser.

Thank you for the series of questions and comments. I’ll start with some of your points about clinicians in other parts of the health service and the point about delays in treatment, or otherwise. There is, of course, a challenge about seeing the ambulance service as part of the whole system, and not just that whole patient—[Inaudible.]—partly about the ambulance service. And that’s why we do have a real focus on hospital delays, regularly publishing information about delays in individual sites and in health boards. It’s why it’s part of the accountability that takes place with health boards about their whole population responsibility.

There’s also something about making sure—and the report also highlights this as well—there are alternative places for people to go for their treatment, because, sometimes, somebody will need treatment, but it won’t be in a hospital. So, it’s about referring them on to a different setting, that’s in the community, or in another part of the whole healthcare system. That absolutely is part of what we are looking at, as a whole system. And that also is informed by one of the recommendations in the review.

On your point about staff training, both the internal training, within the service, so that the staff are appropriately equipped and skilled, but also on the future workforce, and my recent announcement of the £95 million we’re investing in the NHS workforce of the future—the numbers of paramedics we’re training for the future, we think they’re in line with what we need, but we do think that there is a need for a different skill mix, in how people will be deployed. So, that actually is part of what we’re doing. There are a range of different models, looking forward. For example, on my recent series of visits to see paramedics at their stations, I’ve met with a number of people undertaking some of those pilots. In the Vale of Glamorgan, I met with a paramedic who was undertaking a community pilot. I also met with advance practitioners undertaking a similar pilot in Aberdare, with the Member for the Cynon Valley. So, they’re looking at different models to evaluate and understand where the place is then to make the biggest and best impact on improving patient outcomes. So, that work is already being undertaken and that will help to enforce the sort of workforce we need for the future.

On your broader point about patient outcomes—and then I’ll come back to your point about the amber category—we’re, of course, interested in the whole patient journey, so looking at outcomes isn’t just about what the ambulance service do. That’s why linking data through different parts of the health service is really important. So, the investment that we’ve made in digipens, for example, means that it’s much easier to transfer those data on. We will have an opportunity, because of the way we organise this, to look at someone’s journey through the whole system and to understand how interventions, both in the ambulance service and on the five steps we’ve set out for them, but also the rest of our healthcare system, which interventions are having an impact on that ultimate patient outcome? The Picker Institute work is telling us about patient experience, because often the complaints that are made about the health service are about the experience people have in that healthcare, as opposed to the ultimate clinical outcome. So, that linking of data is hugely important.

Now, on your point about stroke and the amber category, I go back to the fact that the review that we’ve had that actually recommended the pilot that we’ve just had an evaluation undertaken on has been based on clinical evidence about the right thing to do. I don’t recognize your assertion that there are 10 per cent of life-threatening calls made to the ambulance service rather than the 5 per cent that are categorised by the red category. We acted on the very best available clinical evidence and advice in undertaking the new pilot, and are moving forward with the new model. The review that’s been undertaken following the evaluation is to look at whether we have got appropriate boundaries drawn between red and amber and amber and green for the different categorisation that exists. So, I will continue to be guided by the clinical evidence and advice from that review about whether each condition is in the right category. I recognise that Welsh Conservatives say they want particular conditions moved, but, frankly, if it’s just the view of Welsh Conservative politicians that they want conditions moved around, that won’t persuade me. What would persuade me that there is a change needed is if there is real clinical evidence and advice that this is the right way to use precious ambulance resources to improve outcomes for patients, and that work is being carried out following the direction I’ve given to the chair of the emergency ambulance services committee.

I look forward, on stroke performance, and in dealing with your other point Angela Burns—in the near future, I’ll be making a statement in this Chamber on stroke performance across the whole pathway, on the way in which we objectively and overtly measure stroke performance within the system. I think, actually, that we’ve got a good story to tell in Wales about improving performance in stroke, and I look forward to making further progress in the future.

Diolch i chi am y gyfres o gwestiynau a sylwadau. Dechreuaf gyda rhai o'ch pwyntiau am glinigwyr mewn rhannau eraill o'r gwasanaeth iechyd a'r pwynt ynghylch gohirio triniaeth, neu fel arall. Mae yna, wrth gwrs, her ynglŷn â gweld y gwasanaeth ambiwlans yn rhan o'r system gyfan, ac nid dim ond y claf hwnnw—[Anhyglyw.]—yn rhannol am y gwasanaeth ambiwlans. A dyna pam yr ydym yn canolbwyntio ar oedi mewn ysbytai, gan gyhoeddi gwybodaeth yn rheolaidd am oedi mewn safleoedd unigol ac mewn byrddau iechyd. Dyna pam mae’n rhan o'r atebolrwydd sy'n digwydd gyda byrddau iechyd oherwydd eu cyfrifoldeb i’r boblogaeth gyfan.

Mae rhyw achos dros wneud yn siŵr—ac mae'r adroddiad yn tynnu sylw at hynny hefyd—bod mannau eraill lle y gall pobl fynd am eu triniaeth, oherwydd, weithiau, bydd angen triniaeth ar rywun, ond nid mewn ysbyty y bydd hynny. Felly, mae'n ymwneud â’u hatgyfeirio i leoliad gwahanol, hynny yw yn y gymuned, neu mewn rhan arall o'r system gofal iechyd gyfan. Mae hynny’n rhan o'r hyn yr ydym yn edrych arni, yn system yn ei chyfanrwydd. Ac mae hynny hefyd yn cael ei lywio gan un o'r argymhellion yn yr adroddiad.

O ran eich pwynt am hyfforddi staff, yr hyfforddiant mewnol o fewn y gwasanaeth, fel bod y staff yn derbyn yr adnoddau a’r sgiliau priodol, ond hefyd hyfforddiant gweithlu’r dyfodol, a’r cyhoeddiad wnes i yn ddiweddar am y £95 miliwn yr ydym yn ei fuddsoddi yng ngweithlu’r GIG ar gyfer y dyfodol—niferoedd y parafeddygon yr ydym yn eu hyfforddi ar gyfer y dyfodol, rydym o’r farn eu bod yn ateb yr angen, ond rydym yn credu bod angen gwahanol gymysgedd o sgiliau, o ran sut y bydd pobl yn cael eu trefnu. Felly, mae hynny mewn gwirionedd yn rhan o'r hyn yr ydym yn ei wneud. Mae yna ddewis o wahanol fodelau, wrth edrych ymlaen. Er enghraifft, yn ystod fy ymweliadau yn ddiweddar i weld parafeddygon yn eu gorsafoedd, rwyf wedi cwrdd â nifer o bobl sy’n cymryd rhan yn y cynlluniau peilot hynny. Ym Mro Morgannwg, fe wnes i gyfarfod â pharafeddyg a oedd yn cymryd rhan mewn peilot cymunedol. Rwyf hefyd wedi cwrdd ag uwch- ymarferwyr yn ymgymryd â pheilot tebyg yn Aberdâr, gyda'r Aelod dros Gwm Cynon. Felly, maen nhw’n edrych ar wahanol fodelau i werthuso a deall lle y bydd y man wedyn i gael yr effaith fwyaf a gorau ar wella canlyniadau i gleifion. Mae’r gwaith hwnnw eisoes yn cael ei wneud a bydd yn helpu i orfodi’r math o weithlu sydd ei angen arnom i’r dyfodol.

O ran eich pwynt ehangach am ganlyniadau cleifion—ac yna dof yn ôl at eich pwynt am y categori oren— wrth gwrs, mae gennym ddiddordeb yn nhaith gyfan y claf, felly nid yw edrych ar ganlyniadau yn ymwneud yn unig â’r hyn y mae'r gwasanaeth ambiwlans yn ei wneud. Dyna pam mae cysylltiad data trwy wahanol rannau’r gwasanaeth iechyd yn bwysig iawn. Felly, mae'r buddsoddiad yr ydym wedi ei wneud mewn digipens, er enghraifft, yn golygu ei bod yn llawer haws trosglwyddo’r data hynny ymlaen. Bydd gennym gyfle, oherwydd y ffordd yr ydym yn trefnu hyn, i edrych ar daith rhywun drwy'r system gyfan a deall sut mae ymyriadau, yn y gwasanaeth ambiwlans ac ar y pum cam a osodwyd ar eu cyfer, ond hefyd yng ngweddill ein system gofal iechyd, pa ymyriadau sydd yn cael effaith ar y canlyniad hwnnw yn y pen draw i gleifion? Mae gwaith y Picker Institute yn sôn wrthym am brofiad y claf, oherwydd yn aml mae’r cwynion a wneir am y gwasanaeth iechyd yn ymwneud â phrofiad pobl yn y maes gofal iechyd, yn hytrach na'r canlyniad clinigol terfynol. Felly, mae’r cysylltiad hwnnw o ddata yn hollbwysig.

Nawr, ar eich pwynt am strôc a chategori oren, rwyf am fynd yn ôl at y ffaith bod yr adroddiad yr ydym wedi ei gael yn argymell y peilot yr ydym newydd ymgymryd â gwerthusiad ohono sy’n seiliedig ar dystiolaeth glinigol ar y peth cyfiawn i'w wneud. Nid wyf yn cydnabod eich honiad mai 10 y cant o’r galwadau sy'n berygl bywyd a wnaed i'r gwasanaeth ambiwlans yn hytrach na'r 5 y cant sy'n cael eu categoreiddio yn ôl y categori coch. Rydym yn gweithredu ar sail y dystiolaeth a’r cyngor clinigol gorau sydd ar gael wrth gynnal y peilot newydd, a byddwn yn symud ymlaen â'r model newydd. Bydd yr adolygiad a gynhaliwyd yn dilyn y gwerthusiad yn ystyried a osodwyd ffiniau priodol rhwng coch ac ambr ac ambr a gwyrdd ar gyfer y gwahanol gategoreiddio sy'n bodoli. Felly, byddaf yn parhau i gael fy arwain gan dystiolaeth a chyngor clinigol o'r adolygiad hwnnw ynghylch a yw pob amod yn y categori cywir neu beidio. Rwy'n sylweddoli bod Ceidwadwyr Cymru yn dweud eu bod yn dymuno symud amodau penodol, ond, a dweud y gwir, os mai dim ond barn gwleidyddion Ceidwadol Cymreig yw eu bod yn dymuno symud yr amodau o gwmpas, ni fydd hynny yn fy argyhoeddi i. Yr hyn fyddai'n fy argyhoeddi i fod angen am newid yw pe byddai tystiolaeth a chyngor clinigol dilys yn bodoli mai honno yw’r ffordd gywir i ddefnyddio adnoddau ambiwlans gwerthfawr er mwyn gwella canlyniadau i gleifion. Mae’r gwaith hwnnw yn cael ei wneud yn dilyn y cyfarwyddyd a roddais i gadeirydd y pwyllgor gwasanaethau ambiwlans brys.

Edrychaf ymlaen, ar berfformiad strôc, ac wrth ddelio â'ch pwynt arall Angela Burns—yn y dyfodol agos, byddaf yn gwneud datganiad yn y Siambr hon ar berfformiad strôc ar hyd y llwybr yn ei gyfanrwydd, ar y ffordd yr ydym yn mesur perfformiad strôc yn wrthrychol ac yn agored o fewn y system. Credaf, mewn gwirionedd, fod gennym stori dda i'w hadrodd yng Nghymru am welliant perfformiad mewn strôc, ac edrychaf ymlaen at wneud cynnydd eto yn y dyfodol.

A gaf i ddiolch yn fawr iawn am y diweddariad, ac, wrth gwrs, ddiolch yn fawr iawn i barafeddygon a gweithwyr y tu ôl i’r llenni, fel petai, yn y gwasanaeth ambiwlans am eu gwaith nhw? Wrth gwrs, rydw i’n edrych ymlaen at weld y monitro yn parhau o’r rhaglen yma. Yn sicr, y canlyniadau, neu’r ‘outcomes’, sydd fwyaf pwysig, ac felly mae’n anodd anghydweld â rhaglen sydd yn blaenoriaethu yr achosion mwyaf brys. Beth rydym ni angen bod yn ofalus iawn ohono fo, wrth gwrs, ydy bod rhoi ein holl sylw ar yr achosion mwyaf brys ddim yn golygu ein bod ni’n methu problemau mewn rhannau eraill o berfformiad y gwasanaeth ambiwlans. Er enghraifft, mae amser ‘median’ ar gyfer galwadau oren wedi gwaethygu. A ydych chi’n gyfforddus efo hynny fel Llywodraeth? Yn dilyn ymlaen o’r hyn a godwyd gan yr Aelod dros orllewin Caerfyrddin, rydym ni’n clywed bod y categori o dan adolygiad, ond pa mor debygol ydy hi y gallwn ni weld yr angen am is-gategori newydd—oren tywyll, os liciwch chi, o bosib—i ddelio efo ambell i salwch penodol fel strôc, sydd ddim angen ymateb ar unwaith fel y 5 y cant yna, ond lle byddai yna, o bosib, fudd o osod targed penodol? Ac os ydy hynny’n ystyriaeth, pa asesiad sydd wedi’i wneud o effaith hynny, wedyn, ar yr ymateb i alwadau coch?

Mi dreuliais i ychydig o oriau difyr iawn a gwerthfawr iawn yn ddiweddar yng nghanolfan weithredol ambiwlans yng ngogledd Cymru yn cael golwg drosof fi fy hun beth ydy’r problemau sy’n cael eu hwynebu yno, ac mi wnaeth ambell beth gael eu crisialu yn fy meddwl i. Felly, mae dau gwestiwn wedyn yn deillio o’m profiad i. Pa gamau sy’n cael eu cymryd i sicrhau bod llai o alw ar ambiwlansys o alwadau gan weithwyr iechyd proffesiynol eraill lle nad oes achos brys i alw ambiwlans mewn difri?

Yn ail, rydym ni’n gwybod bod yr oedi yma yn yr ysbyty yn broblem fawr. Mae’n gliriach i fi o’i weld o rŵan ar y sgrîn ac effaith hynny ar weithredu’r gwasanaeth ambiwlans. Y broblem, wrth gwrs, ydy’r cerbydau yma mewn rhesi y tu allan i ysbytai—cerbydau a allai fod yn ateb galwadau brys. Os ydw i wedi deall yn iawn, yn ysbyty Stoke, sy’n cael ei ddefnyddio, wrth gwrs, fel canolfan trawma ar gyfer y gogledd, mae yna wasanaeth yno lle mae parafeddyg neu dîm parafeddygol yn derbyn cleifion ar unwaith, cyn iddyn nhw wedyn gael eu trosglwyddo i’r tîm trawma. Beth mae hynny yn ei olygu, wrth gwrs, ydy bod y cerbyd a’i dîm o staff, o barafeddygon, yn barod i fynd yn syth. Pa waith sydd wedi neu yn cael ei wneud i edrych ar gyflwyno systemau tebyg mewn ysbytai ar draws Cymru er mwyn cyflymu’r broses drosglwyddo yna a sicrhau bod y cerbydau a’u timau arbenigol nhw yn ôl ar y ffordd cyn gynted â phosibl?

May I thank the Cabinet Secretary for the update and, of course, thank the paramedics and those working behind the scenes in the ambulance service for all their hard work? Of course, I look forward to seeing ongoing monitoring of this programme. Certainly, the outcomes are the most important thing here, and therefore it’s difficult to disagree with a programme that prioritises the most urgent cases. But what we need to guard against, of course, is that we don’t put all our focus on those most urgent cases and that that doesn’t lead us to miss problems in other parts of the performance of the ambulance service. For example, the median waiting time for amber calls has deteriorate. Are you comfortable with that as a Government? Following on from what was raised by the Member for Carmarthen west, we hear that the categorisation is under review, but how likely is it that we will see the need for a new subcategory—a dark amber, perhaps—to deal with certain cases such as stroke that don’t need an immediate response like the 5 per cent, but where there would be a benefit, perhaps, of setting a specific target? And if that is a consideration, what assessment has been made of the impact of that, then, on the response to the red calls?

I spent an interesting few hours, and a very valuable few hours, in the north Wales ambulance response centre, having a look for myself at the problems being faced there, and a few things were encapsulated in my own thoughts, and I have two questions emerging from my own experience there. What steps are being taken to ensure that there is less demand for ambulances in relation to calls from other health professionals where there is in fact no emergency?

Secondly, we know that these delays in hospitals are a huge problem. It has become clearer to me, having seen it for myself and the impact that has on the operation of the ambulance service. The problem, of course, is these vehicles lined up outside hospitals, vehicles that could be responding to emergency calls. Now, as I understand it, in Stoke hospital, which is used as a trauma centre for the north, there is a service where a paramedic or a paramedic team actually takes patients immediately before they are transferred to the trauma team, and what that means, of course, is that the vehicle and the team of paramedics manning that vehicle are ready to go immediately. So, what work has been done or is being done to introduce similar systems in hospitals across Wales in order to speed up that transfer process and ensure that the vehicles and the teams are back on the road as soon as possible?

I thank the Member for the series of questions that he’s asked. I accept that Members will, of course, be interested not just in the red category, where we’re meeting and sustaining our performance targets, and where there is a time measure, but also in the amber category as well, because we recognise that those people require a response, and it is a blue light response to all those people in the amber category. The great majority of people in the amber category receive a response and have an experience that is not problematic at all. The challenge is that some people do wait longer than we would wish them to wait, so that’s partly understanding both the experience and what that means for their outcomes as well. That will be covered in the review measures that are being taken forward, so I would not wish any Member to leave here with the impression that, somehow, people in the amber core category are being forgotten. They’re very much part of the evaluation and the recommendations that are directed at the Welsh ambulance service and the Emergency Ambulance Services Committee to take forward. Of course, I look forward to coming back with the recommendations they make for further improvement.

As I say, if there is a requirement based on the best available clinical evidence and advice that outcomes can be improved by being moved or dealt with in a different way, then of course I’ll have to properly consider that and respond to it. But it must be that there is a positive step forward that can be taken, and there is real evidence that outcomes can be improved if we take a different approach. This is the point about having a time target where it’s appropriate.

I’m actually really pleased that this place has moved on quite a long way since where we were with the initial announcement. At that point, people in a range of parties were sceptical about whether it was the right thing to do to remove a time-based target—whether, actually, we would risk patient outcomes. Actually, the evaluation report gives us some comfort that not only are we meeting the red category, but there is no evidence at all that patient safety has been compromised. That’s an important point for all of us to take on board, and it certainly doesn’t take away from the point about further improvement in the future.

I recognise the point you make about health professionals, of course, and how they’re managed. It is part of the support that is supposed to be provided, not just within this part of the way in which care is delivered, but also support for those health professionals where there is a need and how and where they get it, and also the level of confidence that I think is being generated, within primary care in particular, that if a response is needed, it will happen in a timely way. So, this is about building confidence within a whole system, and actually each health profession taking its share of responsibility for the consequence of their own choices that impact on another part of the healthcare system and, of course, on the journey through care that each individual patient takes.

That goes into the point abut hospital delays, because decisions made within an emergency department about whether to take people out of an ambulance and to put them into a department have an impact on that individual, but they also have an impact in the community as well. If we can’t see an appropriate number of ambulances released properly and rapidly, then actually there’s a risk that isn’t being managed appropriately within the community as well. This is why we’re reiterating again to emergency departments, going through the national unscheduled care programme that we have—to make sure that we get more hospitals to do what Cwm Taf health board does successfully, in making sure that people are accepted from ambulances and brought into an emergency department quickly. Actually, if we saw that practice rolled out in a much more consistent and demanding way across our system, we would be in a better position. That means the risk is then managed in the emergency department. You will recall there being pictures of full departments throughout winter, but actually that’s almost certainly a better place for that person to be. They’ll be seen and triaged by medical staff within the emergency department, so those people will be under observation. But, equally, that then means the ambulance is released to go back out into the community. So, we’re very clear as a Government what we expect, the health service understands, and it’s been reiterated by the chief executive of the NHS, and, again, this is a regular point for myself in accountability meetings and conversations with chairs of health boards, to make sure they’re moving much closer to where Cwm Taf health board already are.

Diolch i'r Aelod am y gyfres o gwestiynau a ofynnodd. Rwy’n derbyn y bydd gan yr Aelodau, wrth gwrs, ddiddordeb nid yn unig yn y categori coch, lle'r ydym yn bodloni ac yn cynnal ein targedau perfformiad, a lle mae mesur amser, ond hefyd yn y categori oren. Rydym yn cydnabod bod angen ymateb ar y bobl hynny hefyd, ac mae'n ymateb golau glas i'r holl bobl yn y categori oren. Mae mwyafrif helaeth y bobl yn y categori oren yn cael ymateb ac yn cael profiad nad yw’n achosi problemau o gwbl. Yr her yw bod rhai pobl yn aros am fwy o amser nag y byddem yn dymuno, felly mae'n rhannol yn fater o ddeall y profiad a beth mae hynny'n ei olygu o ran eu canlyniadau hefyd. Bydd hynny'n cael ei gynnwys yn y mesurau adolygu sy'n cael eu gweithredu. Felly ni fyddwn yn dymuno i unrhyw Aelod adael yma dan yr argraff bod pobl yn y categori oren craidd, rywsut, yn cael eu hanghofio. Maen nhw'n sicr yn rhan o'r gwerthusiad a'r argymhellion a gyfeirir at Wasanaeth Ambiwlans Cymru a'r Pwyllgor Gwasanaethau Ambiwlans Brys i’w datblygu ymhellach. Wrth gwrs, rwy’n edrych ymlaen at ddod yn ôl gyda'r argymhellion y byddant yn eu gwneud ar gyfer gwelliannau pellach.

Fel yr wyf yn dweud, os oes gofyniad ar sail y dystiolaeth glinigol a’r cyngor gorau sydd ar gael bod modd gwella canlyniadau drwy ymdrin â’r mater mewn ffordd wahanol, yna, wrth gwrs bydd yn rhaid i mi ystyried hynny ac ymateb yn briodol. Ond mae'n rhaid bod cam positif ymlaen y gellid ei gymryd, ac mae tystiolaeth wirioneddol bod modd gwella canlyniadau os byddwn yn mynd ar drywydd gwahanol. Dyma’r pwynt o gael targed amser lle mae'n briodol.

Mewn gwirionedd, rwy’n falch iawn bod y lle hwn wedi symud ymlaen gryn dipyn o’r sefyllfa yr oeddem ynddi ar adeg y cyhoeddiad cychwynnol. Bryd hynny, roedd pobl mewn ystod o bartïon yn amheus ai diddymu’r targed amser oedd y peth iawn i'w wneud—a fyddem, mewn gwirionedd, yn peryglu canlyniadau cleifion. A dweud y gwir, mae’r adroddiad gwerthuso yn rhoi rhywfaint o gysur i ni, nid yn unig ein bod yn bodloni’r categori coch, ond nad oes tystiolaeth o gwbl bod diogelwch cleifion yn y fantol. Mae hwn yn bwynt pwysig i bob un ohonom ni ei ddeall, ac yn sicr nid yw'n tynnu oddi ar y pwynt am welliant pellach yn y dyfodol.

Rwy’n cydnabod y pwynt a wnewch am weithwyr iechyd proffesiynol, wrth gwrs, a sut y cânt eu rheoli. Mae'n rhan o'r gefnogaeth sydd i fod cael ei darparu, nid yn unig o ran y ffordd y mae gofal yn cael ei ddarparu, ond hefyd y gefnogaeth i’r gweithwyr iechyd proffesiynol hynny o ran lle a sut a ble maent yn cael y gefnogaeth honno. Hefyd, mae lefel yr hyder sy’n cael ei greu yn bwysig, yn fy marn i, o fewn gofal sylfaenol yn benodol, ac os oes angen ymateb, ei fod yn digwydd mewn modd prydlon. Felly, mae hyn yn ymwneud â meithrin hyder o fewn system gyfan, ac mewn gwirionedd, fod pob proffesiwn iechyd yn rhannu cyfrifoldeb dros ganlyniad eu dewisiadau eu hunain sy'n effeithio ar ran arall o'r system gofal iechyd ac, wrth gwrs, ar y daith drwy ofal y mae pob claf unigol yn mynd arni.

Mae hyn yn arwain at y pwynt am oedi mewn ysbytai. Mae penderfyniadau a wneir mewn adran achosion brys ynghylch a ddylid tynnu pobl allan o’r ambiwlans a'u rhoi nhw mewn adran yn cael effaith ar yr unigolyn hwnnw, ond hefyd yn cael effaith ar y gymuned. Os na allwn weld nifer briodol o ambiwlansys yn cael eu rhyddhau yn gywir ac yn gyflym, yna mewn gwirionedd mae yna berygl nac yw hyn yn cael ei reoli'n briodol yn y gymuned chwaith. Dyma pam rydym yn gofyn eto i’r adrannau achosion brys, sy’n dilyn y rhaglen genedlaethol o ofal heb ei drefnu sydd gennym—i wneud yn siŵr bod mwy o ysbytai yn gwneud yr hyn y mae Bwrdd Iechyd Cwm Taf yn ei wneud yn llwyddiannus, sef sicrhau bod pobl yn cael eu derbyn o’r ambiwlansys ac yn cael eu trosglwyddo i adran achosion brys yn gyflym. Yn wir, pe byddem yn gweld yr arfer hwnnw’n cael ei gyflwyno’n fwy cyson a phenderfynol ar draws ein system, byddem mewn gwell sefyllfa. Mae hynny'n golygu y bydd y risg yn cael ei reoli yn yr adran achosion brys. Byddwch yn cofio gweld y lluniau o adrannau llawn drwy gydol y gaeaf, ond mewn gwirionedd mae hwnnw bron yn sicr yn lle gwell i'r person hwnnw fod ynddo. Bydd yn cael ei weld a'i frysbennu gan staff meddygol yn yr adran achosion brys, felly bydd dan oruchwyliaeth. Ond, yn yr un modd, mae hynny wedyn yn golygu bod yr ambiwlans yn cael ei ryddhau i fynd yn ôl allan i'r gymuned. Felly, rydym ni’n glir iawn fel Llywodraeth am yr hyn a ddisgwyliwn, mae’r gwasanaeth iechyd yn deall, ac mae prif weithredwr y GIG wedi dweud hyn dro ar ôl tro ac, unwaith eto, mae hwn yn bwynt rheolaidd sy’n cael ei drafod gen i mewn cyfarfodydd atebolrwydd a sgyrsiau gyda chadeiryddion byrddau iechyd, i wneud yn siŵr eu bod yn symud yn nes at y sefyllfa y mae Bwrdd Iechyd Cwm Taf eisoes ynddi.

Can I thank you, Cabinet Secretary, for your statement? Can I also say that I very much welcome this report, which identifies, I think, the real benefits that have accrued from the new emergency services model?

I have only one question to ask, which I will come to when I’ve made a few comments that I do actually feel need to be recorded, because it wasn’t so long ago that I was a Unison official, having to defend the ambulance service in the face of torrents of criticism, particularly from the Tories and from Plaid Cymru, who sought to shamelessly use the ambulance service—[Interruption.]

Hoffwn ddiolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, am eich datganiad? A gaf i ddweud hefyd fy mod i’n croesawu'r adroddiad hwn, sy'n nodi, rwy’n credu, y manteision gwirioneddol sydd wedi dod o'r model gwasanaethau brys newydd?

Dim ond un cwestiwn sydd gen i i'w ofyn, a byddaf yn dod ato ar ôl imi wneud ychydig o sylwadau sydd angen eu cofnodi, yn fy marn i, gan nad oes cymaint o amser â hynny ers imi fod yn un o swyddogion Unsain, yn gorfod amddiffyn y gwasanaeth ambiwlans yn wyneb llawer o feirniadaeth, yn enwedig gan y Torïaid a Phlaid Cymru, a oedd yn ceisio defnyddio'r gwasanaeth ambiwlans yn ddigywilydd—[Torri ar draws.]

The Member is not talking rubbish. If you want to contribute to the statement, then do so in an orderly manner. Dawn Bowden.

Nid yw'r Aelod yn siarad rwtsh. Os ydych chi eisiau cyfrannu at y datganiad, gwnewch hynny mewn modd trefnus. Dawn Bowden.

Diolch, Lywydd. They sought to shamelessly use the ambulance service as a political football and, as you indicated, Cabinet Secretary, continued to criticise when the clinical model pilot was actually proposed by Welsh Government. Working closely with those ambulance professionals, who were daily having to bat away largely unfounded criticisms, I could see that this was denting their confidence and making their attempts to run an effective emergency service even more difficult. The thanks to these staff, which always followed those criticisms, I have to tell you, clearly just did not wash—they did not wash.

During that time, front-line ambulance staff were telling me what was needed. What they said they needed was to get away from the random A8 target, which meant that every ambulance, regardless of the nature of the call, had to reach its destination within eight minutes. This was against all clinical evidence, which showed that only the most serious of cardiac cases actually benefited from this target. The target itself was actually acting against getting speedy responses to those most in need. This position was never accepted by the opposition here in the Assembly, despite apparent recognition now from the Conservative spokesperson today that the previous model was actually counterproductive.

The McClelland review, which was commissioned in light of the constant criticisms of the ambulance service, took evidence from a number of stakeholders, with Unison, representing the front-line ambulance staff, being one of them. Unison’s evidence was based solely on the experience of those professional, highly skilled, well-qualified, clinical, front-line staff, who stated that a change to the clinically led suite of evidence based performance indicators was needed rather than continued reliance on the eight-minute response times, which actually were totally meaningless in terms of measuring outcomes.

It would be fair to say, Cabinet Secretary, that the views of these front-line staff, as submitted by Unison, were in the minority of the evidence that was submitted to the review. However, I am pleased that the Welsh Government attached sufficient importance to the views of the front-line professionals and clinical experts, rather than its political opponents—

Diolch, Lywydd. Fe wnaethant geisio defnyddio'r gwasanaeth ambiwlans yn ddigywilydd fel arf wleidyddol ac, fel y dywedasoch chi, Ysgrifennydd y Cabinet, gwnaethant barhau i feirniadu pan gynigiwyd y cynllun peilot o’r model clinigol gan Lywodraeth Cymru. Gan weithio'n agos gyda’r gweithwyr ambiwlans proffesiynol hynny, a oedd yn ddyddiol yn gorfod gwrthsefyll beirniadaethau a oedd i raddau helaeth yn ddi-sail, roeddwn i’n gallu gweld bod hyn yn effeithio ar eu hyder ac yn gwneud eu hymdrechion i redeg gwasanaeth brys effeithiol hyd yn oed yn fwy anodd. Nid oedd y diolch i'r staff hyn, a oedd bob amser yn dilyn y beirniadaethau hynny, mae’n rhaid i mi ddweud wrthych chi, yn dderbyniol—nid oeddent yn dderbyniol.

Yn ystod y cyfnod hwnnw, roedd y staff ambiwlans rheng flaen yn dweud wrthyf beth oedd ei angen. Dywedasant fod angen osgoi’r targed A8 diamcan, a oedd yn golygu bod pob ambiwlans, waeth beth yw natur yr alwad, yn gorfod cyrraedd pen ei daith o fewn wyth munud. Roedd hyn yn erbyn yr holl dystiolaeth glinigol, a oedd yn dangos mai dim ond yr achosion cardiaidd mwyaf difrifol oedd yn elwa mewn gwirionedd o’r targed hwn. Roedd y targed ei hun, mewn gwirionedd, yn gweithredu yn erbyn cael ymatebion cyflym i'r bobl hynny â'r angen mwyaf. Ni dderbyniwyd y sefyllfa hon gan y gwrthbleidiau yma yn y Cynulliad, er gwaethaf cydnabyddiaeth amlwg yn awr gan lefarydd y Ceidwadwyr heddiw fod y model blaenorol mewn gwirionedd yn wrthgynhyrchiol.

Cafodd adolygiad McClelland, a gomisiynwyd yn sgil beirniadaethau cyson o’r gwasanaeth ambiwlans, dystiolaeth gan nifer o randdeiliaid, ac roedd Unsain, sy'n cynrychioli'r staff ambiwlans rheng flaen, yn un ohonynt. Roedd tystiolaeth Unsain yn seiliedig ar brofiad y staff rheng flaen proffesiynol, clinigol, medrus iawn, sydd â chymwysterau da. Dywedasant hwy fod angen newid i ddefnyddio cyfres o ddangosyddion perfformiad, dan arweiniad clinigol, sy'n seiliedig ar dystiolaeth, yn hytrach na dibyniaeth barhaus ar yr amserau ymateb wyth munud, a oedd, mewn gwirionedd, yn gwbl ddiystyr o safbwynt mesur canlyniadau.

Byddai'n deg dweud, Ysgrifennydd y Cabinet, fod barn y staff rheng flaen hyn, a gyflwynwyd gan Unsain, yn y lleiafrif o'r dystiolaeth a gyflwynwyd i'r adolygiad. Fodd bynnag, rwy’n falch bod Llywodraeth Cymru wedi ystyried bod barn y gweithwyr rheng flaen proffesiynol ac arbenigwyr clinigol yn ddigon pwysig, yn hytrach na barn ei gwrthwynebwyr gwleidyddol—

You do need to come to a question now. I’m being very, very lenient. Please come to questions.

Mae angen i chi ddod at gwestiwn yn awr. Rwyf wedi bod yn drugarog iawn, iawn. Dewch at y cwestiynau.

[Continues.]—and had the courage to take the decision to move towards a clinically led response model.

My question to you, Cabinet Secretary—[Laughter.]—is do you agree with me that what this report highlights is the importance of ensuring that we listen to the voice of front-line staff when formulating policy, and it’s a great example of the benefits of the partnership approach between Welsh Government and the public sector trade unions?

[Yn parhau.]—ac y bu’n ddigon dewr i wneud y penderfyniad i symud tuag at fodel ymateb dan arweiniad clinigol.

Fy nghwestiwn i chi, Ysgrifennydd y Cabinet— [Chwerthin.]—yw a ydych chi’n cytuno â mi mai’r hyn y mae'r adroddiad hwn yn tynnu sylw ato yw pwysigrwydd sicrhau ein bod yn gwrando ar lais staff rheng flaen wrth lunio polisi, ac mae'n enghraifft wych o fanteision y dull partneriaeth rhwng Llywodraeth Cymru ac undebau llafur y sector cyhoeddus?

I thank the Member for her comments and questions. I remember, when I was appointed to this department as the then Deputy Minister, it was a remarkably difficult time. Members will recall the regular occurrence of monthly figures that were debated in this Chamber. It was a very uncomfortable place to be. There was harsh criticism of the service and demands for action and improvements. Actually, to move away from saying, ‘Are we actually chasing the right target? Is this the right thing to do?’ was actually not an easy thing to do.

And you’re right to remind people that front-line staff were consistent in saying that the old target did not make sense for the service and the way that the vehicles were used to hit the target, or indeed for the patients. And actually, we now have a much more sensible way of doing this, and that’s part of the success that we’re celebrating in actually moving forward. And, actually, it’s for other parts of the UK to actually have the courage that we’ve had in Wales and to have a unified voice from front-line staff about the need for change, but also from the clinical leaders to say there is not just a problem with the old target, but a better way to do our business.

In the review of the eight-minute target and the way that vehicles were used to meet the target rather than to meet clinical need, I’m really pleased to say that, yes, we’ll continue to listen to the front-line staff and their views about what we’re doing. In fact, over the last two weeks, I think I’ve met nearly 100 paramedics in their workplaces in four different locations around Wales, and I can tell you, paramedics are still direct and robust in their views about us as a group of politicians, me as an individual, and their managers too, and it’s been a very useful exercise in hearing directly from them what they think has happened, not just in terms of the improvements made within the new model, but also what there is still to do, as well. It’s really important to focus on the need for further improvement, too. I look forward to continuing to have a constructive conversation with your successor in the role as Unison head of health, and colleagues in the other public service trade unions, to make sure that we do have a genuinely constructive way of working, where there is demand, where there is a challenge, but also where there’s an opportunity for a constructive and grown-up conversation on our shared ethos and values for the public health service, and the need for continued improvement.

Diolch i'r Aelod am ei sylwadau a’i chwestiynau. Rwy’n cofio, pan gefais fy mhenodi i'r adran hon fel y Dirprwy Weinidog ar y pryd, roedd yn gyfnod hynod o anodd. Bydd yr Aelodau yn cofio y ffigurau misol a drafodwyd yn rheolaidd yn y Siambr hon. Roedd yn lle anghyfforddus iawn i fod ynddi. Cafwyd beirniadaeth lem o’r gwasanaeth a galwadau am gamau gweithredu a gwelliannau. A dweud y gwir, nid peth hawdd oedd peidio â dweud ‘A ydym ni mewn gwirionedd yn mynd ar drywydd y targed cywir?  Ai dyma'r peth iawn i'w wneud?’ 

Ac rydych chi'n iawn i atgoffa pobl bod staff rheng flaen yn gyson wrth ddweud nad oedd yr hen darged yn gwneud synnwyr i’r gwasanaeth a'r ffordd y defnyddiwyd y cerbydau i gyrraedd y targed, nac yn wir i’r cleifion. Ac mewn gwirionedd, mae gennym bellach ffordd lawer mwy synhwyrol o wneud hyn, a dyna ran o'r llwyddiant yr ydym yn ei ddathlu mewn gwirionedd wrth symud ymlaen. Ac, yn wir, dylai rhannau eraill o'r DU fod yn ddigon dewr, fel ni yma yng Nghymru, i gael llais unedig y staff rheng flaen ynghylch yr angen am newid, ond hefyd yr arweinwyr clinigol i ddweud bod problem gyda'r hen darged a bod ffordd well o gynnal ein busnes hefyd.

Yn yr adolygiad o'r targed wyth munud a'r ffordd y defnyddiwyd y cerbydau i gyrraedd y targed yn hytrach na bodloni angen clinigol, rwy'n falch iawn o ddweud y byddwn ni’n parhau i wrando ar y staff rheng flaen a'u barn am yr hyn rydym yn ei wneud. Yn wir, yn ystod y pythefnos diwethaf, rwy’n meddwl fy mod i wedi cwrdd â bron i 100 o barafeddygon yn eu gweithleoedd mewn pedwar lleoliad gwahanol o amgylch Cymru. Gallaf ddweud wrthych, mae parafeddygon yn dal i fod yn uniongyrchol ac yn gadarn yn eu barn amdanom ni fel grŵp o wleidyddion, fi fel unigolyn, a'u rheolwyr hefyd. Mae wedi bod yn ddefnyddiol iawn cael clywed yn uniongyrchol oddi wrthyn nhw beth yw eu barn ynghylch yr hyn sydd wedi digwydd, nid yn unig o ran y gwelliannau a wnaed o fewn y model newydd, ond hefyd yr hyn sydd i'w wneud o hyd. Mae'n bwysig iawn canolbwyntio ar yr angen i wella ymhellach hefyd. Edrychaf ymlaen at barhau i gael sgwrs adeiladol gyda'ch olynydd yn ei swydd fel pennaeth iechyd Unsain, a chydweithwyr yn yr undebau llafur gwasanaeth cyhoeddus eraill, i wneud yn siŵr bod gennym ffordd wirioneddol adeiladol o weithio, lle ceir galw, lle ceir her, ond hefyd lle ceir cyfle am sgwrs adeiladol ac aeddfed ynghylch ein hethos a’n gwerthoedd a rennir ar gyfer y gwasanaeth iechyd cyhoeddus, a'r angen am welliant parhaus.

First of all, can I say that it’s not often I get very angry in this Chamber with the representations made by members of all parties, but I was angered by what Dawn Bowden said? This party has never, never criticised the paramedics and the service they provide. We have been critical of the times that weren’t met under the previous iteration of this policy, and justifiably so. As you say, Cabinet Secretary, it was a difficult time, and you had to take some steps. And while I would agree with you to a certain extent that outcomes are the most important things, the one thing has come to pass that we feared, and you did not address this Dawn: that people are being missed by this new system who weren’t missed before, and, as a result of that, are not having what you would call a good experience, quality of care, or the best journey through the system. And for that, I’m going to quote a constituent of mine—an 80-year-old man—who fell at home, and despite repeated 999 calls, no-one responded to him for more than eight hours. He had a broken femur. He risked dehydration, shock and pneumonia. He was an amber call. There was no blue light in those eight hours. That man, by the time he got to hospital, was very nearly what we would now call a red call. He very nearly died.

So, there’s no point you coming to us and saying, Minister, that the amber category is not causing problems. What I would like you to do is present to us, or give me an answer today, about how many of those amber call responses have resulted in presentation at A&E in a condition that you would then call a red category. In helping you answer that question, one of the reasons, I think, why we still have a difficulty in meeting any kind of target—although there isn’t a specific target with amber, is there—is that we still have difficulties with ambulances lining up at A&E. And perhaps you can tell me how, if there is clinical evidence that it is a good idea, that this Thursday in Morriston Hospital, it took a constituent of mine eight and a half hours to get through A&E, and during that period of time, which was overnight, so not in the busy period in the day, there were six ambulances queuing up at A&E to discharge their patients. I welcome the fact that paramedics are feeling better about this. They did have difficult targets to meet before, but I’m wondering how many of them are going to be speaking to you shortly to say that those amber categories that they turned up for were in fact red. Thank you.

Yn gyntaf oll, a gaf i ddweud nad wyf yn aml yn mynd yn grac iawn yn y Siambr hon â'r sylwadau a wneir gan aelodau o bob plaid, ond roeddwn yn grac am yr hyn a ddywedodd Dawn Bowden. Nid yw’r blaid hon erioed wedi beirniadu’r parafeddygon na'r gwasanaeth a ddarperir ganddynt. Rydym wedi bod yn feirniadol o'r amserau na lwyddwyd i’w bodloni dan fersiwn blaenorol y polisi hwn, ac roedd cyfiawnhad am hynny. Fel y dywedwch, Ysgrifennydd y Cabinet, roedd yn gyfnod anodd, ac roedd yn rhaid i chi gymryd rhai camau. Ac er y byddwn yn cytuno â chi i raddau mai canlyniadau yw’r pethau pwysicaf, mae un peth wedi digwydd yr oeddem yn ei ofni, ac ni wnaethoch chi fynd i'r afael â hwn Dawn: bod pobl yn cael eu methu gan y system newydd hon nad oedd yn cael eu methu o'r blaen, ac, o ganlyniad i hynny, nid ydynt yn cael yr hyn y byddech chi’n ei alw’n brofiad da, gofal o ansawdd da, neu’r daith orau drwy'r system. Ac ar gyfer hynny, rwy’n mynd i ddyfynnu un o fy etholwyr i—gŵr 80 mlwydd oed—a syrthiodd yn ei gartref, ac er gwaethaf ffonio 999 dro ar ôl tro, ni chafodd ymateb am fwy nag wyth awr. Roedd wedi cael toriad i asgwrn y forddwyd. Roedd mewn perygl o ddioddef o ddadhydradu, sioc a niwmonia. Roedd yn alwad oren. Nid oedd unrhyw olau glas yn ystod yr wyth awr hynny. Roedd y gŵr hwnnw, erbyn iddo gyrraedd yr ysbyty, bron iawn yr hyn y byddem bellach yn ei alw’n alwad goch. Bu bron iawn â marw.

Felly, does dim pwynt i chi ddod atom ni a dweud, Weinidog, nad yw'r categori oren yn achosi problemau. Yr hyn yr hoffwn i chi ei wneud yw cyflwyno i ni, neu roi ateb i mi heddiw, ynghylch faint o'r ymatebion oren i alwadau sydd wedi arwain at rywun yn cyrraedd yr adran ddamweiniau ac achosion brys mewn cyflwr y byddech chi wedyn yn ei alw’n gategori coch. I’ch helpu chi i ateb y cwestiwn hwnnw, un o'r rhesymau, rwy’n credu, pam yr ydym yn dal i gael anhawster wrth fodloni unrhyw fath o darged—er nad oes targed penodol gydag oren, nagoes—yw ein bod yn dal i gael anawsterau gydag ambiwlansys yn aros mewn rhes y tu allan i adrannau damweiniau ac achosion brys. Ac efallai y gallwch chi ddweud wrthyf sut, os oes tystiolaeth glinigol ei fod yn syniad da, y cymerodd wyth awr a hanner i un o fy etholwyr i fynd trwy’r adran ddamweiniau ac achosion brys ddydd Iau yn Ysbyty Treforys. Ac yn y cyfnod hwnnw, sef dros nos, ac felly nid oedd yn ystod y cyfnod prysur yn ystod y dydd, roedd chwe ambiwlans yn ciwio y tu allan i’r adran ddamweiniau ac achosion brys i ryddhau eu cleifion. Croesawaf y ffaith bod parafeddygon yn teimlo'n well am hyn. Roedd ganddynt dargedau anodd i’w bodloni yn flaenorol, ond tybed faint ohonyn nhw fydd yn siarad â chi'n fuan i ddweud bod y categorïau oren hynny yr aethant iddynt mewn gwirionedd yn rhai coch. Diolch.

I thank the Member for the points that she made, but she asked a question that she knows is absolutely impossible to answer: how many amber categories could, or would, be red in the condition that they were in when they arrived at the hospital? I’ve recognised, and the evaluation recognises, and the direction I’ve given, both to the Emergency Ambulance Services Committee and to the Welsh ambulance service in responding to those recommendations is to actually look again at the categorisation of calls, but also to look at the time that it takes for some of those calls to be answered. And there is ongoing improvement where that is taking place, and, with the greatest of respect, to have individual examples and to then try and say, ‘This tells you about the whole system’, is a well-worn road, but, actually, it doesn’t really tell us a great deal about the whole-system improvement—it tells us about individual examples. There’s another issue to try and brush aside and say, ‘That doesn’t matter.’ Of course it matters to the individuals who are concerned. But, actually, across our whole system there has been real and unambiguous improvement in the performance of the Welsh ambulance service, and some of that is directly attributable to the fact that we have a model that now makes sense in the way that those precious ambulance service resources are used.

In terms of the point about the criticism of the service, you just can’t get away from the reality that the way in which the ambulance service was described on a regular basis did have an impact upon staff. If you spoke directly to the staff, they would tell you that even though people said, ‘I don’t directly criticise individual paramedics for the job they do’, they certainly felt that criticism in the performance of the job that they were doing, and that’s an unavoidable reality of how people felt at the time. [Interruption.] There’s no point trying to say that that wasn’t the position. It’s still a point that is made to me when I go to visit front-line staff within the Welsh ambulance service.

Diolch i'r Aelod am y pwyntiau a wnaeth. Ond gofynnodd gwestiwn y mae hi'n gwybod ei bod yn gwbl amhosibl ei ateb: faint o gategorïau oren allai fod, neu a fyddai, yn goch yn y cyflwr yr oeddent ynddo pan wnaethant gyrraedd yr ysbyty? Rwyf i wedi cydnabod, ac mae'r gwerthusiad yn cydnabod, a’r cyfeiriad yr wyf i wedi ei roi, i'r Pwyllgor Gwasanaethau Ambiwlans Brys ac i Wasanaeth Ambiwlans Cymru wrth ymateb i’r argymhellion hynny, yw edrych eto, mewn gwirionedd, ar gategoreiddio galwadau, ond hefyd edrych ar yr amser y mae’n ei gymryd i ymateb i’r galwadau hynny. Ac mae gwelliant parhaus pan fo hynny’n digwydd. Gyda phob parch, mae rhoi enghreifftiau unigol ac yna ceisio dweud, ‘Mae hyn yn dweud wrthych am y system gyfan’, yn ffordd gyfarwydd iawn, ond, mewn gwirionedd , nid yw'n dweud llawer wrthym am y gwelliannau yn y system gyfan—mae’n dweud wrthym am enghreifftiau unigol. Problem arall yw ceisio ei roi o’r neilltu a dweud, ‘Nid yw hynny’n bwysig’. Wrth gwrs ei fod yn bwysig i unigolion sy'n pryderu. Ond, mewn gwirionedd, ar draws ein system gyfan cafwyd gwelliant gwirioneddol a diamwys ym mherfformiad Gwasanaeth Ambiwlans Cymru, ac mae rhywfaint o hynny i'w briodoli'n uniongyrchol i'r ffaith bod gennym fodel sydd bellach yn gwneud synnwyr o ran y ffordd y caiff adnoddau gwerthfawr y gwasanaeth ambiwlans eu defnyddio.

O ran y pwynt am y feirniadaeth o’r gwasanaeth, allwch chi ddim dianc rhag y realiti bod y modd y disgrifiwyd y gwasanaeth ambiwlans yn rheolaidd wedi cael effaith ar staff. Os byddech yn siarad yn uniongyrchol â’r staff, byddent yn dweud wrthych, er bod pobl wedi dweud, ‘nid wyf yn beirniadu parafeddygon unigol yn uniongyrchol am y gwaith y maent yn ei wneud’, roeddent yn sicr yn teimlo’r feirniadaeth honno a gawsant am gyflawni’r gwaith yr oeddent yn ei wneud, ac mae hynny'n realiti anochel o sut yr oedd pobl yn teimlo ar y pryd. [Torri ar draws.] Does dim pwynt ceisio dweud nad dyna oedd y sefyllfa. Mae'r pwynt yn dal i gael ei wneud pan fyddaf yn mynd i ymweld â staff rheng flaen yng Ngwasanaeth Ambiwlans Cymru.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

I just don’t accept the point that the new model means that people are being missed. Actually, the new model ensures that people with the greatest level of need receive a response where there’s clear evidence that a fast response will make a difference to their outcomes. I will keep on saying: I will be guided by the evidence, the very best available clinical evidence and advice on what is the right thing to do with the ambulance service, with the categorisation of calls and with the response to those calls. It doesn’t matter how often Darren Millar chunters away about what he wants to see happen, my determination is to make a decision that is right for the ambulance service and the people of Wales, and I don’t really mind or care whether Darren Millar agrees with that—that’s my responsibility and that’s what I will do.

Nid wyf yn derbyn y pwynt bod y model newydd yn golygu bod pobl yn cael eu methu. Mewn gwirionedd, mae'r model newydd yn sicrhau bod pobl sydd â'r lefel uchaf o angen yn derbyn ymateb pan fo tystiolaeth glir y bydd ymateb cyflym yn gwneud gwahaniaeth i'w canlyniadau. Byddaf yn dal i ddweud: byddaf yn cael fy arwain gan y dystiolaeth, y dystiolaeth glinigol orau sydd ar gael a chyngor ar yr hyn sy’n iawn i'w wneud gyda'r gwasanaeth ambiwlans, gyda chategoreiddio galwadau a gyda'r ymateb i'r galwadau hynny. Does dim gwahaniaeth pa mor aml y mae Darren Millar yn grwgnach am yr hyn y mae’n dymuno ei weld yn digwydd, rwy’n benderfynol o wneud penderfyniad sy'n iawn ar gyfer y gwasanaeth ambiwlans a phobl Cymru, ac nid oes ots gen i o gwbl a yw Darren Millar yn cytuno â hynny—fy nghyfrifoldeb i yw hynny a dyna beth rwy’n mynd i’w wneud.

Thank you very much, Cabinet Secretary.

Diolch yn fawr iawn, Ysgrifennydd y Cabinet.

4. 4. Datganiad: Adolygiad Addysg ac Argymhellion y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd
4. 4. Statement: Organisation for Economic Co-operation and Development Education Review and Recommendations

We’ll move on to item 4 on our agenda, which is a statement by the Cabinet Secretary for Education on the Organisation for Economic Co-operation and Development education review and recommendations. I call on the Cabinet Secretary for Education, Kirsty Williams.

Symudwn ymlaen at eitem 4 ar ein hagenda, sef datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg ar adolygiad ac argymhellion addysg y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, Kirsty Williams.

Thank you, Deputy Presiding Officer. On becoming education Secretary, I was clear that we needed to raise standards, reduce the attainment gap and deliver an education system that is a source of national pride and confidence. I remain committed to these goals and we are making progress. That is reinforced by the time I have taken in recent months to better appreciate what is happening across the country by listening to the profession, meeting our school leaders and speaking to pupils and parents.

Our reforms are also guided by international evidence and best practice. To be the best, we must learn from the best, and that is why I invited the OECD, an organisation respected around the world, to provide an independent assessment of where we are on our reform journey. The report, published today, is an extremely useful contribution to our discussions here in Wales. It sets out where Wales has acted on the OECD’s 2014 recommendations and where we have seen successes, and identifies areas of challenge that remain.

As a report card for education, I think I can sum up the feedback as, ‘Good progress made, on the right path, but there is still plenty more improvement to make.’ The OECD’s key finding is that our approach to school improvement has moved

‘from a piecemeal and short-term policy orientation towards one that is guided by a long-term vision and characterised by a process of co-construction with key stakeholders.’

This is welcome and shows the progress that we are making. Where we can point to success, it should be a matter of recognising collective effort and energy, both here with previous Ministers, with the valuable work of former education committees at the Assembly and the scrutiny of Assembly Members, but most importantly of all within and across our schools.

However, as the OECD says, our performance has been mixed and we have seen other small, innovative nations move way ahead of us, but that gives me the conviction that there is no reason why we can’t move forward in our reform journey, using our size as an advantage in ensuring coherence, confidence and a truly national commitment to reform. I am, therefore, pleased that the report highlights the excellent work that is being done, noting the pivotal role that pioneer schools are taking and also the good progress being made with the development of the digital competence framework.

The OECD has signified that it feels that the profession has moved from reform fatigue to a shared long-term vision and a strong feeling of readiness. I share that optimism, Deputy Presiding Officer, and I have seen it at first hand in the schools that I visit, including one in your own constituency. That said, I cannot, we cannot, the system cannot and we will not rest on our laurels. The disappointing PISA scores show us that there is still a long way to go. Everybody in our system must understand that PISA allows us to judge ourselves against the world. And that has never been more important than it is now and for the uncertain years ahead.

We must continue to develop a high-quality teaching profession and that is the strong message coming from the OECD. They have endorsed our approach to reforming initial teacher education and our emphasis on professional learning across all career stages. But they have urged us to speed up the development of our leadership standards and I agree. Historically, we have not placed enough value on this crucial aspect of raising standards in our schools. Since taking office, it has been clear to me that leadership is an area that demands significant and urgent development. Since the OECD visited in November, work is gathering pace on leadership with the establishment of the national academy of educational leadership and I can assure this Chamber, the profession and parents, that leadership development will be a prime driver of our education strategy. Now, more than ever, Wales needs strong leaders that are up for the challenge.

The OECD also encourages us to continue the process of co-constructing policies with key stakeholders and I am persuaded that this approach is the right one. Shared goals and shared ambitions will ultimately take us a long way on our reform journey. A strong message is that we need to clearly communicate our reforms. Urging coherence across our initiatives and policies is a common theme throughout the report. And I agree that we can be smarter and clearer in how we demonstrate how different policies relate to one another and contribute to developing our learners in the way that we want.

Reforming our education system, indeed, reforming any system, can be complex but we must also gain from the simplicities of effective action: improved professional learning, reformed teacher training, new assessments, high leadership expectations and increased school-to-school working. Our job now is to continue our national mission of education reform, driving up standards and helping every learner in Wales, whatever their background, to fulfil their potential. I will continue at greater pace where needed, and I will, of course, consider the OECD’s advice and recommendations in greater detail over the coming months. Llywydd, just this morning, I and Andreas Schleicher spoke to a conference of nearly every secondary headteacher in Wales, and I know that in that conference, and in classrooms across our nation, we have the courage and confidence to deliver for all of our learners and to strengthen our future as an economy and a society. Thank you.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Pan ddes i’n Ysgrifennydd addysg, roeddwn i’n glir bod angen i ni godi safonau, lleihau'r bwlch cyrhaeddiad a darparu system addysg sy’n destun balchder a hyder cenedlaethol. Rwy’n parhau i fod yn ymrwymedig i’r nodau hyn ac rydym ni’n gwneud cynnydd. Caiff hynny ei atgyfnerthu gan yr amser yr wyf wedi’i neilltuo yn ystod y misoedd diwethaf i werthfawrogi yn well yr hyn sy'n digwydd ledled y wlad drwy wrando ar y proffesiwn, cwrdd ag arweinwyr ein hysgolion a siarad â disgyblion a rhieni.

Mae ein diwygiadau hefyd yn cael eu llywio gan dystiolaeth ryngwladol ac arfer gorau. I fod y gorau, mae'n rhaid i ni ddysgu gan y gorau, a dyna pam y gwnes i wahodd y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd, sefydliad uchel ei barch ar draws y byd, i ddarparu asesiad annibynnol o'n sefyllfa wrth fynd ati i ddiwygio. Mae'r adroddiad, a gyhoeddwyd heddiw, yn gyfraniad hynod ddefnyddiol at ein trafodaethau yma yng Nghymru. Mae'n nodi ble y mae Cymru wedi gweithredu ar argymhellion y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd o 2014 a ble yr ydym wedi gweld llwyddiannau, ac mae’n nodi meysydd lle y ceir heriau o hyd.

Fel cerdyn adroddiad ar gyfer addysg, rwy’n credu y gallaf grynhoi'r adborth drwy ddweud, 'Gwnaed cynnydd da, ar y llwybr cywir, ond mae digon o le i wella o hyd.' Canfyddiad allweddol y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yw bod ein dull o wella ysgolion wedi symud

o gyfeiriadedd polisi tameidiog a thymor byr i un a gaiff ei arwain gan weledigaeth hirdymor a nodweddir gan broses o gydlunio â rhanddeiliaid allweddol.

Croesewir hyn ac mae’n dangos y cynnydd yr ydym yn ei wneud. Pan allwn ni ddangos llwyddiant, dylai fod yn fater o gydnabod egni ac ymdrechion ar y cyd, yn y man hwn gyda Gweinidogion blaenorol, a gwaith gwerthfawr y pwyllgorau addysg blaenorol yn y Cynulliad a gwaith craffu Aelodau'r Cynulliad, ond yn bwysicaf oll yn ein hysgolion ac ar eu traws.

Fodd bynnag, fel y dywed y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd, mae ein perfformiad wedi bod yn gymysg ac rydym ni wedi gweld cenhedloedd bach, arloesol eraill yn achub y blaen arnom, ond mae hynny’n fy argyhoeddi nad oes unrhyw reswm pam na allwn ni symud ymlaen ar ein taith ddiwygio, gan ddefnyddio ein maint fel mantais i sicrhau cydlyniad, hyder ac ymrwymiad gwirioneddol genedlaethol i ddiwygio. Rwyf i, felly, yn falch bod yr adroddiad yn tynnu sylw at y gwaith rhagorol sy'n cael ei wneud, gan nodi’r rhan ganolog y mae ysgolion arloesi yn ei chwarae a hefyd y cynnydd da o ran datblygu’r fframwaith cymhwysedd digidol.

Mae'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd wedi nodi ei fod o’r farn bod y proffesiwn wedi symud o ormod o ddiwygio i weledigaeth hirdymor a rennir ac ymdeimlad cryf o barodrwydd. Rwy’n rhannu’r optimistiaeth honno, Ddirprwy Lywydd, ac rwyf wedi ei gweld drosof fy hun yn yr ysgolion rwy’n ymweld â nhw, gan gynnwys un yn eich etholaeth chi eich hun. Wedi dweud hynny, ni allaf i, ni allwn ni, ni all y system ac ni wnawn orffwys ar ein bri. Mae'r sgoriau PISA siomedig yn dangos i ni fod llawer i’w wneud o hyd. Mae’n rhaid i bawb yn ein system ddeall bod PISA yn ein galluogi ni i gymharu ein hunain â’r byd. Ac ni fu hynny erioed yn bwysicach nag yw yn awr ac ar gyfer y blynyddoedd ansicr sydd o'n blaenau.

Mae'n rhaid i ni barhau i ddatblygu proffesiwn addysgu o ansawdd uchel a dyna'r neges gref gan y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd. Mae wedi cymeradwyo ein dull o ddiwygio addysg gychwynnol ar gyfer athrawon a’n pwyslais ar ddysgu proffesiynol ar bob cam o’u gyrfa. Ond y mae wedi ein hannog i gyflymu'r broses o ddatblygu ein safonau arweinyddiaeth ac rwyf i’n cytuno. Yn hanesyddol, nid ydym ni wedi rhoi digon o werth ar yr agwedd hollbwysig hon ar godi safonau yn ein hysgolion. Ers ymgymryd â'r swydd, mae wedi bod yn amlwg i mi fod arweinyddiaeth yn faes sy'n mynnu gwaith datblygu sylweddol a brys. Ers i’r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ymweld ym mis Tachwedd, mae’r gwaith ar arweinyddiaeth yn datblygu trwy sefydlu’r academi genedlaethol arweinyddiaeth addysgol a gallaf sicrhau’r Siambr hon, y proffesiwn a'r rhieni, y bydd datblygu arweinyddiaeth yn rhan allweddol o’n strategaeth addysg. Nawr, yn fwy nag erioed, mae angen arweinwyr cryf ar Gymru sy'n barod am yr her.

Mae'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd hefyd yn ein hannog i barhau â'r broses o gydlunio polisïau â rhanddeiliaid allweddol ac rwyf wedi fy narbwyllo mai hwn yw’r dull cywir. Yn y pen draw, bydd nodau ac uchelgeisiau a rennir yn sicrhau y bydd llawer o’r gwaith diwygio yn cael ei gyflawni. Neges gref yw bod angen i ni gyfathrebu ein diwygiadau yn glir. Mae annog cydlyniad ar draws ein mentrau a'n polisïau yn thema gyffredin drwy’r adroddiad. Ac rwy’n cytuno y gallwn ni fod yn fwy craff ac yn gliriach o ran y ffordd yr ydym yn dangos sut y mae gwahanol bolisïau yn cysylltu â'i gilydd ac yn cyfrannu at ddatblygu ein dysgwyr yn y modd yr ydym ni eisiau.

Gall diwygio ein system addysg, yn wir, gall diwygio unrhyw system, fod yn gymhleth ond mae'n rhaid i ni hefyd elwa ar symlrwydd gweithredu’n effeithiol: gwell dysgu proffesiynol, hyfforddiant diwygiedig ar gyfer athrawon, asesiadau newydd, disgwyliadau arweinyddiaeth uchel a mwy o weithio rhwng un ysgol i’r llall. Ein gwaith ni yn awr yw parhau â'n cenhadaeth genedlaethol i ddiwygio addysg, codi safonau a helpu pob dysgwr yng Nghymru, beth bynnag fo'u cefndir, i gyflawni eu potensial. Byddaf i’n parhau i weithredu yn gyflymach pan fo angen, a byddaf, wrth gwrs, yn ystyried cyngor ac argymhellion y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn fanylach dros y misoedd nesaf. Lywydd, y bore yma, siaradais i ac Andreas Schleicher mewn cynhadledd a oedd cynnwys bron pob un pennaeth uwchradd yng Nghymru, ac rwy’n gwybod, yn y gynhadledd honno, ac mewn ystafelloedd dosbarth ledled ein gwald, fod gennym y dewrder a'r hyder i gyflawni ar gyfer ein holl ddysgwyr ac i gryfhau ein dyfodol fel economi a chymdeithas. Diolch.

Can I thank the Cabinet Secretary for her statement this afternoon and, indeed, the advance copy of the OECD’s report yesterday, which I believe was shared with all of the political parties? I think what’s very clear, having read the report, is that not everything was as rosy as the picture that was painted back in December, when the Cabinet Secretary wrote to the Chair of the Children, Young People and Education Committee suggesting that the OECD was somehow vindicating her policy position, because it’s very clear that there is a sense of déjà vu effectively in the report because there are some things being said that are consistent with the things that were being said by a chorus of voices, including the OECD back in 2014, about a lack of clear leadership, about the need to raise the status of the profession, about the need to invest more in the quality of and access to continuing professional development, for example. I think that it is very concerning really that we are hearing these messages again so many years after they had been repeated in other reports.

That said, I think there are some very positive things as well that can be gleaned from the report and you’ve touched on a few of them in your statement. Some of the ones that you didn’t touch on, of course, related to a national funding formula, which was something that the OECD have said might be something that could be potentially taken forward. Both the Cabinet Secretary and I know that there’s significant variability from one local authority to the next in terms of the amount per head that’s spent on schooling and pupils. That is something that cannot be justified in terms of the investment that we need to make in our children and young people, and I would specifically ask the Cabinet Secretary what her initial assessment of that particular recommendation is about the need for a national funding formula.

I think also that I want to put on record a very warm welcome for the suggestion that we need to link evidence to policy. The Cabinet Secretary will know that I’ve expressed some concern about the lack of evidence that there is for the Cabinet Secretary’s aim to get early years class sizes down to 25, given the tens of millions of pounds that could be invested elsewhere in the education system to get a better bang for our buck. And I wonder, Cabinet Secretary, whether you will revisit your position on class sizes as a result of the comment in the OECD’s report that we need to have a clear link between evidence and education policy. Can you also tell us how that particular recommendation might help to shape the Reid review of higher education research that is ongoing? Because there’s no doubt that our higher education institutions can have a part to play in developing policy recommendations linked to the research that they do to put forward to both the National Assembly and the Welsh Government.

I also want to put on record our welcome for the OECD’s proposal to reduce the administrative burden on school leaders, in order to free them up to concentrate on raising standards in the teaching profession and supporting their colleagues. We know that it can be a significant distraction—the administrative duties that many headteachers face—and I think it is a very positive recommendation and suggestion that there needs to be investment in more business managers across the board in the Welsh education system. But I do wonder, Cabinet Secretary, what consideration you have given to how achievable that might be, given the fact that we’ve got a lot of small schools in Wales, and whether you think that the regional education consortia or, indeed, collaborative arrangements between smaller schools, might be a way forward in terms of giving the opportunity to invest in business management, in order that headteachers can focus on their educational leadership.

One of the things that is concerning in the report is that the OECD found that there was a lack of clear communication with the sector and with key stakeholders about how the education journey is going to proceed. The Cabinet Secretary will know from some of the evidence that the Children, Young People and Education Committee has received from people in the profession, and from other stakeholders, that there does appear to have been a bit of wooliness over how the new curriculum is going to be shaped, and whether the cart is being put before the horse in terms of not really understanding what the assessment framework is going to look like in the future. And I wonder what your response might be to the assertion from the OECD that we don’t have a clear narrative about the journey, and how you envisage being able to bring some shared ambitions and goals to the fore.

A gaf i ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei datganiad y prynhawn yma ac, yn wir, am y copi ymlaen llaw o adroddiad y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ddoe, y cafodd ei rannu â phob un o'r pleidiau gwleidyddol, rwy’n credu? Rwyf o’r farn mai’r hyn sy'n glir iawn, ar ôl darllen yr adroddiad, yw nad oedd popeth cystal â’r darlun a roddwyd ym mis Rhagfyr, pan ysgrifennodd Ysgrifennydd y Cabinet at Gadeirydd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg yn awgrymu bod y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd rywsut yn amddiffyn ei safbwynt polisi, gan ei bod yn glir iawn fod yna ymdeimlad o déjà vu yn yr adroddiad, i bob pwrpas, oherwydd ei fod yn dweud rhai pethau sy'n gyson â'r hyn a oedd yn cael ei ddweud gan gôr o leisiau, gan gynnwys y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn 2014, ynghylch diffyg arweinyddiaeth glir, yr angen i godi statws y proffesiwn, yr angen i fuddsoddi mwy mewn ansawdd datblygiad proffesiynol parhaus a mynediad ato, er enghraifft. Rwy’n credu ei bod hi’n destun pryder mawr mewn gwirionedd ein bod yn clywed y negeseuon hyn eto flynyddoedd lawer ar ôl iddynt gael eu hailadrodd mewn adroddiadau eraill.

Wedi dweud hynny, rwy’n credu bod rhai pethau cadarnhaol iawn hefyd y gellir eu dysgu o'r adroddiad ac rydych chi wedi crybwyll rhai ohonyn nhw yn eich datganiad. Roedd rhai o’r pwyntiau na wnaethoch eu crybwyll, wrth gwrs, yn ymwneud â fformiwla ariannu genedlaethol, sef rhywbeth y mae'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd wedi dweud y gellid ei datblygu o bosibl. Mae Ysgrifennydd y Cabinet a minnau yn gwybod bod amrywio sylweddol o un awdurdod lleol i’r llall o ran y swm y pen sy'n cael ei wario ar addysg a disgyblion. Mae hynny'n rhywbeth na ellir ei gyfiawnhau o ran y buddsoddiad y mae angen i ni ei wneud yn ein plant a’n pobl ifanc, a byddwn i’n gofyn yn benodol i Ysgrifennydd y Cabinet beth yw ei hasesiad cychwynnol o'r argymhelliad penodol hwnnw o ran yr angen am fformiwla ariannu genedlaethol.

Rwy’n credu hefyd fy mod i’n dymuno cofnodi croeso cynnes iawn i'r awgrym bod angen i ni gysylltu tystiolaeth â pholisi. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod fy mod wedi mynegi pryder ynghylch y diffyg tystiolaeth sydd ar gael ar gyfer amcan Ysgrifennydd y Cabinet i ostwng maint dosbarthiadau’r blynyddoedd cynnar i 25, o ystyried y degau o filiynau o bunnoedd y gellid eu buddsoddi mewn mannau eraill yn y system addysg i gael gwell gwerth am ein harian. A tybed, Ysgrifennydd y Cabinet, a fyddwch chi’n ailystyried ar eich safbwynt ar faint dosbarthiadau o ganlyniad i'r sylw yn adroddiad y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd fod angen cysylltiad clir arnom rhwng tystiolaeth a pholisi addysg. A wnewch chi ddweud wrthym hefyd sut y gallai’r argymhelliad penodol hwnnw helpu i lywio adolygiad Reid o ymchwil addysg uwch sydd ar y gweill ar hyn o bryd? Oherwydd nid oes dim amheuaeth y gall ein sefydliadau addysg uwch chwarae rhan wrth ddatblygu argymhellion polisi sy'n gysylltiedig â'r ymchwil y maen nhw’n ei wneud i’w gyflwyno i’r Cynulliad Cenedlaethol a Llywodraeth Cymru.

Rwyf i hefyd yn dymuno cofnodi’r ffaith ein bod yn croesawu cynnig y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd i leihau'r baich gweinyddol ar arweinwyr ysgolion, er mwyn rhyddhau amser iddyn nhw ganolbwyntio ar godi safonau yn y proffesiwn addysgu a chefnogi eu cydweithwyr. Gwyddom y gall hyn darfu yn sylweddol—y dyletswyddau gweinyddol y mae llawer o benaethiaid yn eu hwynebu—ac rwy’n credu ei fod yn argymhelliad ac yn awgrym cadarnhaol iawn fod angen buddsoddi mewn rhagor o reolwyr busnes ar draws y system addysg yng Nghymru. Ond tybed, Ysgrifennydd y Cabinet, ba ystyriaeth yr ydych chi wedi'i rhoi i ba mor gyraeddadwy y gallai hynny fod, o ystyried y ffaith bod gennym lawer o ysgolion bach yng Nghymru, ac a ydych chi’n credu y gallai’r consortia addysg rhanbarthol neu, yn wir, y trefniadau cydweithredol rhwng ysgolion llai, fod yn ffordd ymlaen o ran rhoi’r cyfle i fuddsoddi mewn rheoli busnes, fel y gall penaethiaid ganolbwyntio ar eu harweinyddiaeth addysgol.

Un o'r pethau sy’n destun pryder yn yr adroddiad yw’r ffaith y canfu’r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd fod yna ddiffyg cyfathrebu clir gyda'r sector a gyda rhanddeiliaid allweddol ynghylch sut y bydd y daith addysg yn mynd rhagddi. Bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod o’r dystiolaeth y mae’r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg wedi ei chael gan bobl yn y proffesiwn, a gan randdeiliaid eraill, ei bod yn ymddangos y bu rhywfaint o amwysedd o ran sut y bydd y cwricwlwm newydd yn cael ei lunio, ac a yw'r cart yn cael ei roi o flaen y ceffyl o ran peidio â deall yn iawn sut y bydd y fframwaith asesu yn edrych yn y dyfodol. A tybed sut y byddech yn ymateb i'r honiad gan y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd nad oes gennym naratif clir am y daith, a sut yr ydych chi’n rhagweld y byddwch yn gallu amlygu rhai o’r uchelgeisiau a’r nodau a rennir.

I’ve just got a few more—

Mae gennyf ychydig mwy—

No, no, not a few more; one more, please, because you’ve had nearly as much time as the Minister has had in bringing the statement to the floor.

Na, na, nid ychydig mwy; un arall, os gwelwch yn dda, oherwydd eich bod wedi cael bron cymaint o amser ag y cafodd y Gweinidog wrth ddod â'r datganiad i'r llawr.

I appreciate that, Deputy Presiding—

Rwy’n sylweddoli hynny, Ddirprwy Lywydd—

And it is a statement, and it should be just a few opening comments.

Ac mae'n ddatganiad, a dylai fod yn ddim mwy nag ychydig o sylwadau agoriadol.

I wish you’d have been here in the previous statement, Deputy Presiding Officer, so we could have had some—

Byddwn wedi bod wrth fy modd eich gweld chi yma yn y datganiad blaenorol, Ddirprwy Lywydd, fel y gallem ni fod wedi cael rhywfaint—

I wasn’t; that’s how I operate.

Nid oeddwn; dyna sut rwy’n gweithredu.

I appreciate that, and at least you’re consistent with these things, Deputy Presiding Officer.

Rwy’n sylweddoli hynny, ac o leiaf yr ydych yn gyson yn y pethau hyn, Ddirprwy Lywydd.

Well, yes, so hurry up—get on with it.

Wel, ie, felly brysiwch—bwrwch ymlaen.

If I may then, with one further question, and I’ll try and make it as broad a question as I possibly can. Can you tell us in addition then, Cabinet Secretary, how you intend to address the concern that the OECD have highlighted about the lack of focus on more able and talented pupils? One thing that I note that the Welsh Government is taking some considerable action on is needing to support those children with additional leaning needs. That’s something that, of course, this party is very supportive of. But the OECD have highlighted, and it’s alluded to in this report as well, that more able and talented pupils aren’t perhaps being stretched as much as they could to reach their potential, and I wonder if you could give us some information on how you hope that you can benefit those learners in the future. Thank you.

Os caf i felly, gydag un cwestiwn arall, a byddaf i’n ceisio ei wneud yn gwestiwn mor eang â phosibl. A wnewch chi ddweud wrthym yn ychwanegol felly, Ysgrifennydd y Cabinet, sut yr ydych yn bwriadu mynd i'r afael â'r pryder y mae’r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd wedi ei amlygu ynghylch y diffyg pwyslais ar ddisgyblion mwy abl a thalentog? Un peth yr wyf yn nodi yw bod Llywodraeth Cymru yn cymryd camau sylweddol o ran yr angen i gefnogi’r plant hynny ag anghenion dysgu ychwanegol. Mae hynny'n rhywbeth, wrth gwrs, y mae’r blaid hon yn ei gefnogi’n fawr. Ond mae'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd wedi amlygu, ac mae'n cyfeirio at hyn yn yr adroddiad hwn hefyd, nad yw disgyblion mwy abl a thalentog efallai yn cael eu datblygu gymaint ag y gallent i gyrraedd eu potensial, a thybed a wnewch chi roi rhywfaint o wybodaeth i ni am sut yr ydych yn gobeithio gallu helpu’r dysgwyr hynny i elwa yn y dyfodol. Diolch.

Can I thank Darren for his comments and questions? I’m glad that he used the early opportunity that he had to read the report yesterday to good effect. If I could go through them, when I got up in response to the PISA results in December, I never pretended for one moment that everything in the garden was rosy. I reflected—[Interruption.] And I reflected on the quotes that were given that day in the initial feedback that the OECD provided to us in terms of this report. If I thought that everything was fine then I wouldn’t have asked the OECD to come back. I wanted an honest, independent of Government, assessment of where we are. What the report says is that we are making some progress. And let’s be absolutely clear that it does that, because I think we need to be fair to the profession and acknowledge the efforts that the profession has made. In terms of professional learning and teaching, they say that

‘Wales deserves recognition for making so much progress in developing and implementing’

change in that area. It talks about the fact that we are stand-out, internationally, with regard to the work that we have done on digital technology and the digital competence framework. But the report is also absolutely clear that there is a huge amount of work still to be done, and I don’t shy away from that at all.

With regard to business management, you’re right, the report talks about the bureaucratic burden that we place on our headteachers, and I recognise that. It’s something that I hear consistently from them. The primary focus of a headteacher in schools should be on the teaching and learning that goes on in that establishment. Things that detract from that impact negatively on their ability to do it. Whether that’s the headteacher I met recently who spends a great deal of time struggling just simply to open the school in the morning because the school is in such a bad state of repair, or that headteacher who struggles to engage in other services—whether that be social services or CAMHS—to get the services they need for their children, that’s detracting from teaching and learning, as well as the bureaucracy around running a school. Business managers, I do believe, have a significant role to play and you are right that the benefit that that has can be particularly impactful in small and rural schools, where many of our headteachers would have a large teaching responsibility, in the primary sector, especially. You will be aware that in April of this year local authorities will have access to a small and rural schools grant, and the guidance that will go with those resources will specifically give business managers as an example of what we would expect local authorities to be spending this money on. A business manager supporting a network, a group of small, rural primary schools, can take that burden off that headteacher so that they can concentrate on teaching and learning. But, of course, that shouldn’t be restricted to rural schools. There is a case to be made, and indeed it has been for a number of years, on the value of business managers, or, in old-fashioned terms, the bursar-type role within schools.

With regard to research, one of the things that has been identified in a number of previous reports is the need to engage in high-quality research. That’s why, in reforming their initial teacher education provision, we would expect university programmes to have a high level of engagement with research, and we will be running, later on in March, a workshop led by the OECD that will bring together the profession and world-renowned experts to develop some of the pedagogical approaches that we will need to implement the new curriculum. So, that’s just one example of how we’re trying to bring that international research and knowledge into the system in Wales.

The Member talks about resources, financial resources. Let me be absolutely clear: I believe that there is a role for local democracy and locally elected individuals making decisions about the resources that are needed to deliver local services, but I also want as much money as I can get into the front line of services. For instance, that’s why PDG is passported straight to schools. I will give consideration to all aspects of the recommendations here, but, at this stage, I have not seen more evidence that a national funding formula is the right approach. What’s really important is, when the OECD talk about resources, they do so, yes, in monetary terms—because, obviously, that’s very necessary—but they also talk about deploying our human resources in a smarter and a better way.

Are we confident that not only are we spending our £91 million next year on PDG, but we are getting our very best teachers into the toughest schools? Are we getting our very best school leaders into our schools in the communities that need the most help? This isn’t just about financial resources; it’s about the smarter use of deployed resources. And I have to say, Darren, decisions to cut school budgets across the border that you will be aware of are impactful on the ability of us here to spend money, because we get a Barnett share of money that’s spent on education, and if the Government across the border cuts money to schools, which it will do next year to the tune of £3 billion, then that has an impact on our ability to respond. But that should never be an excuse for not taking forward action, and that was my clear message today. It does mean that we need to be smarter in how we deploy our money, and we need to make the right choices.

I would refer you, with regard to the class sizes, to the OECD’s report in 2016, just last year, that said that those students in smaller classes reported consistently that their teachers were able to differentiate their teaching to allow them to respond to those individual needs at a much higher level than those classes that had more students. This morning, in the conference, Andreas Schleicher talked about and highlighted, as a country that we should emulate, that we should want to be like, Ontario—a region, not a country; it’s not a country on its own. A bilingual education system, teaching children in French and in English, some significant challenges with regard to the nature of the children who are in that system—Ontario was held up as an example to me this morning, and Ontario has had a long-standing class reduction policy in that nation, which that Government has implemented.

More able and talented: you’re absolutely right. If PISA tells us anything, it is that our children at the more able and talented end are not performing as well as they could. Our lesser performing children are now up to the OECD average; we have worked very hard and we’ve brought those children up, but we have not stretched the most able and talented. You’ll be aware of our Seren programme, and that is having some effect. I’m interested in learning the lessons to bring that further down the school age group, because, post 16, it’s too late; we need to be able to move that down. I’ll be giving further consideration and making further announcements of how we can focus on the more able and talented, and part of that is around our accountability regime.

In a way, our focus on level 2 plus, which—I understand why that decision was taken and it was probably the right decision to take at the time where we found ourselves, but the unintended consequence of that has been to focus on students getting Ds to Cs, and we’ve seen an improvement in that, but we have not seen a subsequent improvement in students who are getting Cs getting Bs, students who are getting Bs getting As, and A students getting A*s. And that’s a result of the accountability measures that previous administrations put in place. It’s a product of that system; it is now time to reflect on that and have an accountability regime that does not lead to those kinds of unintended consequences. I think that covers just about everything.

A gaf i ddiolch i Darren am ei sylwadau a’i gwestiynau? Rwy’n falch ei fod wedi defnyddio'r cyfle cynnar a gafodd i ddarllen yr adroddiad ddoe yn effeithiol. Os caf i fynd trwyddynt, pan godais mewn ymateb i'r canlyniadau PISA ym mis Rhagfyr, wnes i ddim esgus am eiliad bod pob dim yn berffaith. Mi wnes i fyfyrio—[Torri ar draws.] Ac mi wnes i fyfyrio ar y dyfyniadau a roddwyd y diwrnod hwnnw yn yr adborth cychwynnol a ddarparwyd i ni gan y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd o ran yr adroddiad hwn. Pe byddwn i’n meddwl bod pob dim yn iawn, ni fyddwn wedi gofyn i'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ddod yn ôl atom. Roeddwn i eisiau asesiad gonest, annibynnol ar y Llywodraeth, o’n sefyllfa ni. Yr hyn y mae'r adroddiad yn ei ddweud yw ein bod yn gwneud rhywfaint o gynnydd. A gadewch i ni fod yn gwbl glir ei fod yn gwneud hynny, oherwydd rwy’n credu bod angen i ni fod yn deg i'r proffesiwn a chydnabod yr ymdrechion y mae'r proffesiwn wedi’u gwneud. O ran dysgu ac addysgu proffesiynol, mae’n dweud bod

Cymru yn haeddu cydnabyddiaeth am wneud cymaint o gynnydd wrth ddatblygu a gweithredu

newid yn y maes hwnnw. Mae'n sôn am y ffaith ein bod ni wedi amlygu ein hunain, yn rhyngwladol, o ran y gwaith yr ydym ni wedi'i wneud ar dechnoleg ddigidol a'r fframwaith cymhwysedd digidol. Ond mae'r adroddiad hefyd yn gwbl glir bod llawer iawn o waith i'w wneud o hyd, ac nid wyf yn anwybyddu hynny o gwbl.

O ran rheoli busnes, rydych chi'n iawn, mae'r adroddiad yn sôn am y baich biwrocrataidd yr ydym yn ei roi ar ein penaethiaid, ac rwy’n cydnabod hynny. Mae'n rhywbeth rwy’n ei glywed yn gyson ganddynt. Dylai pennaeth mewn ysgol ganolbwyntio yn bennaf ar y dysgu a’r addysgu yn y sefydliad hwnnw. Mae’r pethau sy'n tarfu ar hyn yn effeithio’n negyddol ar ei allu i wneud hynny. Boed hwnnw y pennaeth y cyfarfûm ag ef yn ddiweddar sy'n treulio llawer iawn o amser yn cael trafferthion i hyd yn oed agor yr ysgol yn y bore oherwydd bod yr ysgol mewn cyflwr mor wael, neu’r pennaeth sy'n cael trafferth wrth gymryd rhan mewn gwasanaethau eraill—boed hynny'n wasanaethau cymdeithasol neu CAMHS—i gael y gwasanaethau sydd eu hangen ar gyfer eu plant, sy'n tynnu sylw oddi ar ddysgu ac addysgu, yn ogystal â'r fiwrocratiaeth sy’n gysylltiedig â rhedeg ysgol. Mae gan reolwyr busnes, yn fy marn i, swyddogaeth bwysig ac rydych chi’n iawn yn dweud y gall buddion hynny fod yn arbennig o drawiadol mewn ysgolion bach a gwledig, lle byddai cyfrifoldeb addysgu mawr ar lawer o'n penaethiaid, yn arbennig yn y sector cynradd. Byddwch chi’n ymwybodol y bydd grant ysgolion bach a gwledig ar gael i awdurdodau lleol ym mis Ebrill eleni, ac y bydd y canllawiau a fydd yn mynd gyda’r adnoddau hynny yn rhoi rheolwyr busnes yn benodol fel enghraifft o'r hyn y byddem yn disgwyl i awdurdodau lleol wario’r arian hwn arno. Gall rheolwr busnes sy’n cefnogi rhwydwaith, grŵp o ysgolion bach, gwledig cynradd, dynnu’r baich hwnnw oddi ar y pennaeth fel ei fod yn gallu canolbwyntio ar ddysgu ac addysgu. Ond, wrth gwrs, ni ddylai hynny fod yn gyfyngedig i ysgolion gwledig. Mae achos i’w wneud, ac yn wir bu achos ers nifer o flynyddoedd, dros werth rheolwyr busnes, neu, mewn termau hen ffasiwn, swydd debyg i fwrsar mewn ysgolion.

O ran ymchwil, un o'r pethau a nodwyd mewn nifer o adroddiadau blaenorol yw'r angen i wneud gwaith ymchwil o ansawdd uchel. Dyna pam, wrth ddiwygio eu darpariaeth addysg athrawon gychwynnol, y byddem yn disgwyl i raglenni prifysgolion gael lefel uchel o ymgysylltu ag ymchwil, a byddwn yn cynnal, ym mis Mawrth, gweithdy dan arweiniad y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd a fydd yn dod â’r proffesiwn ac arbenigwyr byd enwog at ei gilydd i ddatblygu rhai o'r dulliau addysgol y bydd eu hangen arnom i weithredu’r cwricwlwm newydd. Felly, dim ond un enghraifft yw hon o sut yr ydym yn ceisio dod â’r ymchwil a’r wybodaeth ryngwladol i'r system yng Nghymru.

Mae’r Aelod yn sôn am adnoddau, adnoddau ariannol. Gadewch i mi fod yn gwbl glir: Credaf fod lle i ddemocratiaeth leol ac i unigolion sydd wedi’u hethol yn lleol wneud penderfyniadau am yr adnoddau sydd eu hangen i ddarparu gwasanaethau lleol, ond rwyf hefyd eisiau i gymaint o arian â phosibl fynd i mewn i'r gwasanaethau rheng flaen. Er enghraifft, dyna pam mae’r Grant Amddifadedd Disgyblion yn mynd yn uniongyrchol i ysgolion. Byddaf yn ystyried pob agwedd ar yr argymhellion hyn, ond, ar y cam hwn, nid wyf i wedi gweld rhagor o dystiolaeth mai fformiwla ariannu genedlaethol yw’r dull cywir. Yr hyn sy'n wirioneddol bwysig yw, pan fydd y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn siarad am adnoddau, ei fod yn gwneud hynny, ie, mewn termau ariannol—oherwydd, yn amlwg, mae hynny'n gwbl angenrheidiol—ond maen nhw hefyd yn sôn am ddefnyddio ein hadnoddau dynol mewn modd doethach a gwell.

A ydym ni’n hyderus ein bod nid yn unig yn gwario ein £91 miliwn y flwyddyn nesaf ar y Grant Amddifadedd Disgyblion, ond bod ein hathrawon gorau yn gweithio yn yr ysgolion anoddaf? A ydym ni’n sicrhau bod ein harweinwyr ysgolion gorau yn ein hysgolion yn y cymunedau lle y mae angen mwyaf o gymorth? Nid am adnoddau ariannol yn unig y mae hyn; mae'n ymwneud â defnyddio adnoddau yn ddoethach. Ac mae'n rhaid i mi ddweud, Darren, bod penderfyniadau i dorri cyllidebau ysgolion dros y ffin y byddwch chi’n ymwybodol ohonynt yn effeithio ar ein gallu ni yma i wario arian, oherwydd ein bod yn cael cyfran Barnett o’r arian a gaiff ei wario ar addysg, ac os bydd y Llywodraeth ar draws y ffin yn lleihau’r arian i ysgolion, a bydd yn torri rhyw £3 biliwn y flwyddyn nesaf, mae hynny'n effeithio ar ein gallu ni i ymateb. Ond ni ddylai hynny fyth fod yn esgus dros beidio â bwrw ymlaen â gweithredu, a dyna oedd fy neges glir heddiw. Mae yn golygu bod angen i ni fod yn fwy craff o ran sut yr ydym yn defnyddio ein harian, a bod angen i ni wneud y dewisiadau cywir.

Fe’ch cyfeiriaf, o ran maint dosbarthiadau, at adroddiad y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn 2016, sef y llynedd, a oedd yn dweud bod y myfyrwyr hynny mewn dosbarthiadau llai yn adrodd yn gyson bod eu hathrawon yn gallu gwahaniaethu eu haddysgu i’w galluogi i ymateb i'r anghenion unigol hynny ar lefel llawer uwch nag yn y dosbarthiadau hynny lle’r oedd mwy o fyfyrwyr. Y bore yma, yn y gynhadledd, roedd Andreas Schleicher yn dweud ac yn amlygu, y dylem ni fel gwlad efelychu, y dylem ni fod eisiau bod yn debyg i, Ontario—rhanbarth, nid gwlad; nid yw'n wlad ar ei phen ei hun. System addysg ddwyieithog, yn dysgu plant drwy gyfrwng y Ffrangeg a’r Saesneg, gyda rhai heriau sylweddol o ran natur y plant sydd yn y system honno—dangoswyd Ontario fel enghraifft i mi y bore yma, ac mae Ontario wedi bod â pholisi hirsefydlog i leihau maint dosbarthiadau yn y wlad honno, ac mae'r Llywodraeth honno wedi gweithredu hynny.

Mwy abl a thalentog: rydych chi’n hollol gywir. Os yw PISA yn dweud unrhyw beth wrthym, y ffaith nad yw ein plant mwy abl a thalentog yn perfformio cystal ag y gallent yw hynny. Mae ein plant nad ydynt yn perfformio cystal erbyn hyn wedi cyrraedd cyfartaledd y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd; rydym ni wedi gweithio'n galed iawn i gynyddu safonau’r plant hynny, ond nid ydym wedi ymestyn y rhai mwyaf abl a thalentog. Byddwch chi’n ymwybodol o'n rhaglen Seren, ac mae honno’n cael rhywfaint o effaith. Mae gennyf i ddiddordeb mewn dysgu’r gwersi er mwyn cyflwyno hynny yn is i lawr yn y grŵp oedran ysgol, oherwydd, ar ôl 16, mae’n rhy hwyr; mae angen i ni allu symud hynny i lawr. Byddaf i’n rhoi ystyriaeth bellach ac yn gwneud cyhoeddiadau pellach ar sut y gallwn ganolbwyntio ar y rhai mwy abl a thalentog, ac mae rhan o hynny yn ymwneud â’n cyfundrefn atebolrwydd.

Mewn ffordd, mae ein pwyslais ar lefel 2 ac uwch, sydd—rwy’n deall pam y gwnaed y penderfyniad hwnnw, ac mae'n debyg mai hwnnw oedd y penderfyniad cywir ar y pryd yn y sefyllfa yr oeddem ynddi, ond canlyniad anfwriadol hynny oedd canolbwyntio ar wella myfyrwyr sy’n cael gradd D i radd C, ac rydym ni wedi gweld gwelliant yn hynny o beth, ond nid ydym ni wedi gweld gwelliant wedyn yn nifer y myfyrwyr sy'n cael gradd C yn gwella i radd B, myfyrwyr sy’n cael gradd B yn gwella i radd A, a myfyrwyr sy’n cael gradd A yn gwella i radd A*. Ac mae hynny o ganlyniad i'r mesurau atebolrwydd a roddwyd ar waith gan weinyddiaethau blaenorol. Canlyniad y system honno yw hyn; mae bellach yn amser myfyrio ar hynny a chael trefn atebolrwydd nad yw'n arwain at y mathau hynny o ddeilliannau anfwriadol. Credaf fod hynny’n cwmpasu mwy neu lai bopeth.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I’m very pleased to return to education and the OECD in the unavoidable absence of my colleague, Llyr Gruffydd, and I’d like to thank the Cabinet Secretary for her statement. Can I say, first of all, that Plaid Cymru, at least since the initial OECD report and ‘Qualified for Life’, has taken a broadly supportive view of this path that has been set out for Welsh education, particularly focusing on leadership and strengthening leadership amongst our educational leaders, and a focus, as well, on evidence and on what works and away from constant new initiatives? In that regard, the report from the OECD confirms that that part of the journey has been undertaken by this Government so far.

I have to say, however, I would be interested to have heard the Cabinet Secretary when she was still on the other side of the Chamber responding to this statement, which was rather thin on the ground in terms of actions that would arise from this report and outcomes, particularly firmer outcomes. I think I have five areas that I’d like to ask her particular questions on as regard to how we might see those outcomes.

To begin with, the resources that the Cabinet Secretary is likely to put behind this process: back in November, she told the education committee in the budget scrutiny that the OECD findings would influence her final decisions about how the £20 million to be allocated for raising standards in 2017-18 would be allocated. Yet, today, the statement does not actually set out how she intends to allocate that £20 million. I think the time since last November—. I would have hoped that, by now, we’d understand better where that £20 million is going to be used and in what way.

She’s already returned and talked about class sizes, so I won’t say too much about that, other than to say that I take from her statement that she still intends to spend £6 million on something that has limited evidence behind it. The 2016 OECD report that she just called in evidence did not refer to nursery classes and the beginners’ classes that her actual policy addresses. But if she’s determined to go ahead with that then I certainly want to understand where the £20 million that she’s already talked about will be spent.

The second area I think we’d like to look at is around the leadership in general, and this is the one where the Welsh education sector has been weakest over many years and has not had the focus from Welsh Government, either, that it now has, and quite rightly so. There are a couple of aspects around this, around how we might strengthen leadership, that I’d like to understand. It’s still not clear to me—and this is not an OECD matter, this is more a Welsh Government matter—where the Government sees leadership really being driven forward. Of course, from the top, by the Cabinet Secretary—but then also is it the consortia or the schools or the pioneer schools that will be doing much of this work? There is still an unanswered question, both in the OECD report and in the statement from the Cabinet Secretary today, about what exactly are consortia doing now in driving leadership forward, and whether they are still relevant to the journey that she has supported in her statement today. So, consistency of leadership, but also in what way the consortia themselves—as the OECD report suggests that they should be also investing and raising their own capacity for leadership, I’d like to understand what specific things the Secretary will be looking for from consortia to ensure that happens.

That relates to, in my view, the national academy for educational leadership, which the Cabinet Secretary mentioned in her statement. What she didn’t say in the statement, and what I’d like to know, is when she expects now the first of the leaders to come out of this academy. She says that she’s going to accelerate the development of it. Can we expect, therefore, in September this year that we will see people actually, if you like, graduating from that—[Interruption.] Yes, it’s not started yet, I know, but we want to see something, and I’d like to see a date from the Secretary, which wasn’t in the statement, about how we might see this bedding on the ground and people coming out of the academy and working hard in that way to be the leaders and be seen to be the leaders as well, which I think is quite important in that regard.

It was a key Plaid Cymru pledge in our manifesto for the Assembly elections that we would introduce specialist business managers, as, indeed, has been confirmed in the OECD report, particularly for rural schools in a cluster format or federated format. Though she did reply to Darren Millar’s point on this, I’d appreciate a little more detail about how she might actually encourage that process. Again, maybe it’s the consortia that could be doing some of this, rather than schools themselves voluntarily coming together. But it’s a key thing that takes that burden away and allows headteachers to really teach and lead in the teaching standards.

The final point I wanted to make was, though I very much welcome the OECD’s initial work on Welsh education in 2014 and welcome this stock-take report, if you like, now—and I put on record that I regard Andreas Schleicher as a friend of Welsh education and somebody who’s helped us all understand a lot more of what we need to do in the field of education in Wales—I do wonder whether it’s possibly the next time, in a year or two, that you look at the progress, that you would commission a completely independent evaluator to look at this. Because we’ve had the OECD suggest the journey we need to take, then the OECD say whether the Welsh Government has been on the journey that the OECD wanted us to take. Though I have a great deal of respect, and I think the OECD is to be valued for its high-quality work and its thorough independence in itself, I think it would be good for everyone, including the teaching profession themselves, if we saw that, the next time the Cabinet Secretary commissioned a stock take of her approach and her success and her Government’s success on this matter, that’s done by a completely independent evaluator.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae’n bleser mawr gennyf ddychwelyd at addysg a'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn absenoldeb anorfod fy nghyd-Aelod, Llyr Gruffydd, a hoffwn ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei datganiad. A gaf i ddweud, yn gyntaf oll, fod Plaid Cymru, o leiaf ers adroddiad cyntaf y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ‘Cymwys am Oes’, wedi cefnogi yn fras y llwybr hwn a osodwyd ar gyfer addysg yng Nghymru, gan ganolbwyntio'n arbennig ar arweinyddiaeth a chryfhau arweinyddiaeth ymhlith ein harweinwyr addysgol, a chanolbwyntio, hefyd, ar dystiolaeth ac ar yr hyn sy'n gweithio ac nid ar fentrau newydd parhaus? Yn hynny o beth, mae adroddiad y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn cadarnhau bod y Llywodraeth hon wedi ymgymryd â’r rhan honno o'r daith hyd yn hyn.

Mae’n rhaid i mi ddweud, fodd bynnag, byddai wedi bod yn ddiddorol clywed Ysgrifennydd y Cabinet pan oedd hi'n dal i fod ar ochr arall y Siambr yn ymateb i'r datganiad hwn, nad oedd yn fanwl iawn o ran y camau gweithredu a fyddai'n codi o'r adroddiad hwn a’r deilliannau, yn enwedig deilliannau mwy cadarn. Rwy'n credu bod gennyf bum maes yr hoffwn i ofyn cwestiynau penodol iddi arnynt ynghylch sut y gallem ni weld y deilliannau hynny.

I ddechrau, yr adnoddau y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn debygol o’u rhoi i’r broses hon: ym mis Tachwedd, dywedodd wrth y pwyllgor addysg wrth graffu ar y gyllideb y byddai canfyddiadau’r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn dylanwadu ar ei phenderfyniadau terfynol ynglŷn â sut y bydd yr £20 miliwn yn cael ei ddyrannu i godi safonau yn 2017-18. Ac eto, heddiw, nid yw’r datganiad yn nodi mewn gwirionedd sut y mae'n bwriadu dyrannu’r £20 miliwn hwnnw. Rwy'n credu bod yr amser ers mis Tachwedd y llynedd—. Byddwn i wedi gobeithio, erbyn hyn, y byddem yn deall yn well ble y bydd yr £20 miliwn hwnnw yn cael ei ddefnyddio ac ym mha ffordd.

Mae hi eisoes wedi dod yn ôl a siarad am faint dosbarthiadau, felly nid wyf am ddweud gormod am hynny, heblaw am ddweud fy mod i’n cymryd o’i datganiad ei bod hi’n dal i fwriadu gwario £6 miliwn ar rywbeth nad oes llawer o dystiolaeth y tu ôl iddo. Nid oedd adroddiad 2016 y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd y mae hi newydd ei gyflwyno fel tystiolaeth yn cyfeirio at ddosbarthiadau meithrin a dosbarthiadau i ddechreuwyr y mae ei pholisi yn ymdrin â nhw mewn gwirionedd. Ond os yw hi'n benderfynol o fwrw ymlaen â hynny, rwyf i’n sicr yn awyddus i gael deall ble y bydd yr £20 miliwn y mae hi eisoes wedi sôn amdano yn cael ei wario.

Mae’r ail faes rwy’n credu yr hoffem ni edrych arno yn ymwneud ag arweinyddiaeth yn gyffredinol, a hwn yw’r maes gwannaf yn y sector addysg Gymraeg dros nifer o flynyddoedd ac nid yw wedi cael y sylw gan Lywodraeth Cymru, ychwaith, y mae’n ei gael erbyn hyn, a hynny'n gwbl briodol. Mae rhai agweddau ar hyn, ar sut y gallem ni gryfhau arweinyddiaeth, yr hoffwn eu deall. Nid yw'n glir i mi o hyd—ac nid mater i’r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yw hyn, mae’n fwy o fater i Lywodraeth Cymru—ble y mae'r Llywodraeth yn gweld arweinyddiaeth yn cael ei wthio ymlaen mewn gwirionedd. Wrth gwrs, o'r brig, gan Ysgrifennydd y Cabinet—ond wedyn hefyd ai’r consortia neu'r ysgolion neu’r ysgolion arloesi a fydd yn gwneud llawer o'r gwaith hwn? Mae cwestiwn heb ei ateb o hyd, yn adroddiad y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ac yn y datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet heddiw, ynghylch beth yn union y mae consortia yn ei wneud i sbarduno arweinyddiaeth, ac a ydynt yn dal i fod yn berthnasol i'r llwybr y mae hi wedi ei gefnogi yn ei datganiad heddiw. Felly, cysondeb mewn arweinyddiaeth, ond hefyd ym mha ffordd y mae’r consortia eu hunain—gan fod adroddiad y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn awgrymu y dylen nhw hefyd fod yn buddsoddi ac yn cynyddu eu gallu arweinyddiaeth eu hunain, hoffwn i ddeall pa bethau penodol y bydd yr Ysgrifennydd yn chwilio amdanynt gan gonsortia i sicrhau bod hynny'n digwydd.

Mae hynny'n ymwneud â, yn fy marn i, yr academi genedlaethol ar gyfer arweinyddiaeth addysgol, y soniodd Ysgrifennydd y Cabinet amdani yn ei datganiad. Yr hyn na ddywedodd yn y datganiad, a’r hyn yr hoffwn i ei wybod, yw pryd y mae'n disgwyl i'r arweinyddion cyntaf ddod o'r academi hon. Mae'n dweud y bydd hi’n cyflymu datblygiad hyn. A allwn ni ddisgwyl, felly, ym mis Medi eleni y byddwn yn gweld pobl mewn gwirionedd, os hoffwch chi, yn graddio ohoni— [Torri ar draws.] Na, nid yw wedi dechrau eto, rwy’n gwybod, ond rydym ni eisiau gweld rhywbeth, a hoffwn i weld dyddiad gan yr Ysgrifennydd, nad oedd yn y datganiad, ynghylch sut y gallem weld hyn yn cael ei sefydlu mewn gwirionedd a gweld pobl yn graddio o’r academi ac yn gweithio'n galed yn y modd hwnnw i fod yn arweinyddion a chael eu hystyried yr arweinyddion hefyd, sydd, yn fy marn i, yn eithaf pwysig yn hynny o beth.

Roedd yn addewid allweddol gan Blaid Cymru yn ein maniffesto ar gyfer etholiadau'r Cynulliad y byddem ni’n cyflwyno rheolwyr busnes arbenigol, fel, yn wir, y cadarnhawyd yn adroddiad y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd, yn enwedig ar gyfer ysgolion gwledig mewn fformat clwstwr neu fformat ffederal. Er ei bod hi wedi ymateb i bwynt Darren Millar ynglŷn â hyn, byddwn i’n gwerthfawrogi ychydig mwy o fanylion am sut y gallai hi mewn gwirionedd annog y broses honno. Unwaith eto, efallai y gallai’r consortia fod yn gwneud rhywfaint o’r gwaith hwn, yn hytrach na’r ysgolion eu hunain yn dod at ei gilydd yn wirfoddol. Ond mae'n beth allweddol sy'n tynnu’r baich oddi ar benaethiaid ac yn caniatáu iddynt addysgu ac arwain y safonau addysgu.

Y pwynt olaf yr oeddwn yn dymuno ei wneud oedd, er fy mod yn croesawu’n fawr gwaith cychwynnol y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ar addysg Cymru yn 2014 ac rwy’n croesawu’r adroddiad pwyso a mesur hwn, os hoffwch chi, nawr—a hoffwn gofnodi fy mod yn ystyried Andreas Schleicher yn ffrind i addysg Cymru ac yn rhywun sydd wedi ein helpu ni i gyd i ddeall llawer mwy o'r hyn y mae angen i ni ei wneud ym maes addysg yng Nghymru—tybed a yw'n bosibl mai y tro nesaf, mewn blwyddyn neu ddwy, y byddech yn edrych ar y cynnydd, y byddech yn comisiynu gwerthuswr cwbl annibynnol i edrych ar hyn. Oherwydd, mae’r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd wedi awgrymu’r daith y mae angen i ni fynd arni, yna mae’r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd yn dweud a yw Llywodraeth Cymru wedi bod ar y daith yr oedd y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd am inni ei chymryd. Er bod gennyf lawer iawn o barch, ac rwy'n credu bod y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd i’w werthfawrogi am ei waith o ansawdd uchel a’i annibyniaeth drwyadl ynddo’i hun, rwy’n credu y byddai'n beth da i bawb, gan gynnwys aelodau’r proffesiwn dysgu eu hunain, pe byddem yn gweld, y tro nesaf y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn comisiynu adroddiad pwyso a mesur o'i dull a'i llwyddiant a llwyddiant ei Llywodraeth ar y mater hwn, y caiff hynny ei wneud gan werthuswr cwbl annibynnol.

Can I thank Simon Thomas for his comments and questions, and for stepping into the breach for his colleague, who I’m sure would have wanted to be here in any other—you know, unavoidably not here today? Could I start with the issue of leadership? On coming into office, it was clear to me that one of the stand-out recommendations of the 2014 report that had not been actioned was the issue around leadership. I have tried to address that in moves that we have made with regard to the academy. The shadow board is chaired by Ann Keane, someone I think has universal respect, outside of politics and in the service itself. The board is working very hard and has had a number of meetings already, and my expectation would be that we would be able to see people enrolling on training programmes and support programmes co-ordinated by the academy in September of this year. That’s my expectation, and that’s what the shadow board is working towards.

In the first instance, leadership will focus on, indeed, current school leaders, because I think that is where our priority needs to be at present. But it is my ambition that the academy will look at leadership in all its forms in the education system. So, not just existing heads, but taking a very proactive role in how we can identify talent within the education sector and proactively support the careers of those individuals to bring on a new generation of school leaders. But we also need to improve leadership capacity within our LEAs, which has been problematical, and we do need, indeed, to look at leadership within the consortia and, indeed, within Welsh Government in terms of the department that shapes policy here. So, ultimately, I would like the academy to be working on leadership programmes for all aspects of education, but we will start with the most important at this stage, which is heads, in September 2017.

The Member asks about the role of consortia. What is interesting to read is how actually the consortia have stepped up to the plate in the absence of a national strategy around leadership, and I would commend them for doing that. They have recognised the need to do something, and they have sought themselves—. It says in the report—you can read it within the report—that because of a lack of a national strategy, the consortia themselves have tried to address this. What’s important now is that we do that on a strategic level across the country, so it doesn’t matter where you happen to be, which consortia you happen to be in—that there is a national strategic and planned approach to leadership.

With regard to how we can develop the consortia, you’ll also be aware that the report talks about the possibilities of extending the responsibilities of consortia, especially in the field of ALN, and you will know that this coincides with the recommendations and consultation that is out from my colleague the Cabinet Secretary for local government in this regard. It is something that we ourselves had anticipated without seeing the report, so it’s pleasing to know that there is some synergy of ideas in moving forward. But we do need the consortia to perform better, especially with regard to concerns arising out of the Estyn reports into consortia, especially in the north of Wales—in the GwE consortium, they’re currently out to advert for a new chief executive. I’ve had some very robust meetings with all of the consortia, in our challenge and review meetings, about the need for them themselves to improve their own capacity and learn from one another. There is no reason why they need to reinvent the wheel. They need to look at the strengths of the models that exist, and look to incorporate that work into their own work.

On the £20 million, I haven’t got the list of programmes that will be supported by the £20 million in the forthcoming year, but I have discussed it with Llyr on a number of occasions, and I’m happy to share it with the Member or, indeed, put something in the library if that would be useful to all Members. But our resources are centred around the issues of supporting our reform of initial teacher training, so that we will have a new set of professionals coming forward that will have the skills that they need to succeed, looking at the continuing professional development of existing staff, as well as looking at raising standards in schools.

I do intend to continue to look at the issue of class sizes. It’s one that has particular resonance for parents and for professionals. We recognise the need for high levels of teacher and adult ratios to children. We do that in our foundation phase, and I want to see if we can continue to ensure that teachers have the time that they need to teach and to give the individual attention to children. And there was a time that the Member himself advocated such a policy. It formed part of the coalition document between Plaid and Labour when the Member was a special adviser during that administration. We didn’t see much progress, but I’m willing to give it another go.

Hoffwn ddiolch i Simon Thomas am ei sylwadau a’i gwestiynau, ac am gamu i'r adwy ar ran ei gydweithiwr, ac rwy’n sicr y byddai wedi eisiau bod yma dan unrhyw amgylchiadau eraill—wyddoch chi, ond yn anochel nid yw yma heddiw? A gaf i ddechrau gyda’r mater arweinyddiaeth? Wrth gychwyn yn y swydd, roedd yn amlwg i mi mai un o argymhellion mwyaf amlwg yr adroddiad 2014 na weithredwyd, oedd y mater yn ymwneud ag arweinyddiaeth. Rwyf wedi ceisio mynd i'r afael â hynny mewn cynigion a wnaed gennym mewn cysylltiad â’r academi. Ann Keane sy’n cadeirio bwrdd yr wrthblaid, rhywun yr wyf o’r farn y caeiff ei pharchu’n gyffredinol, y tu allan i wleidyddiaeth ac yn y gwasanaeth ei hun. Mae'r bwrdd yn gweithio'n galed iawn ac eisoes wedi cael nifer o gyfarfodydd, ac rwy’n disgwyl y byddwn yn gweld pobl yn cofrestru ar raglenni hyfforddi a rhaglenni cymorth a gydlynir gan yr academi ym mis Medi eleni. Dyna yr wyf i’n ei ddisgwyl, a dyna beth mae bwrdd yr wrthblaid yn gweithio tuag ato.

Yn y lle cyntaf, bydd arweinyddiaeth, yn wir, yn canolbwyntio ar arweinwyr ysgol presennol, oherwydd credaf mai dyna lle y mae angen i’n blaenoriaeth fod ar hyn o bryd. Ond fy uchelgais yw y bydd yr academi yn ystyried arweinyddiaeth yn ei holl ffurfiau yn y system addysg. Felly, nid penaethiaid presennol yn unig, ond cymryd rhan weithredol iawn o ran sut y gallwn nodi talent o fewn y sector addysg a chefnogi gyrfaoedd yr unigolion hynny mewn modd rhagweithiol er mwyn sefydlu cenhedlaeth newydd o arweinwyr ysgolion. Ond mae angen i ni hefyd wella gallu arweinyddiaeth o fewn ein Hawdurdodau Addysg Lleol, sydd wedi achosi problemau, ac, yn wir, mae angen i ni ystyried arweinyddiaeth o fewn y consortia ac, yn wir, o fewn Llywodraeth Cymru, o ran yr adran sy'n llunio polisïau mewn cysylltiad â hyn. Felly, yn y pen draw, hoffwn i’r academi fod yn gweithio ar raglenni arweinyddiaeth ar gyfer pob agwedd ar addysg, ond byddwn yn dechrau gyda’r agwedd bwysicaf ar y cam hwn, sef penaethiaid, ym mis Medi 2017.

Mae'r Aelod yn gofyn am swyddogaeth consortia. Yr hyn sy'n ddiddorol i’w ddarllen yw sut y mae’r consortia, mewn gwirionedd, wedi ymateb i’r sefyllfa yn absenoldeb strategaeth genedlaethol yn ymwneud ag arweinyddiaeth, a byddwn yn eu cymeradwyo am wneud hynny. Maen nhw wedi cydnabod yr angen i wneud rhywbeth, ac maen nhw wedi ceisio—. Mae'n dweud yn yr adroddiad—gallwch chi ei ddarllen yn yr adroddiad—oherwydd y diffyg strategaeth genedlaethol, mae’r consortia ei hun wedi ceisio mynd i’r afael â hyn. Yr hyn sy'n bwysig nawr yw ein bod yn gwneud hynny ar lefel strategol ar draws y wlad, felly nid oes ots ble yr ydych chi’n digwydd bod, pa gonsortia yr ydych chi’n digwydd bod ynddo—fod yna dull strategol cenedlaethol wedi’i gynllunio tuag at arweinyddiaeth.

O ran sut y gallwn ddatblygu'r consortia, byddwch hefyd yn ymwybodol bod yr adroddiad yn sôn am y posibiliadau o ehangu cyfrifoldebau’r consortia, yn enwedig ym maes anghenion dysgu ychwanegol, a byddwch yn gwybod bod hyn yn cyd-fynd â'r argymhellion a'r ymgynghoriad sydd yn cael ei gynnal gan fy nghydweithiwr Ysgrifennydd y Cabinet dros lywodraeth leol yn hyn o beth. Mae'n rhywbeth yr ydym ni ein hunain wedi ei ragweld heb weld yr adroddiad, felly mae'n braf gwybod bod peth synergedd o ran syniadau wrth symud ymlaen. Ond mae angen i'r consortia berfformio'n well, yn enwedig o ran pryderon sy'n deillio o adroddiadau Estyn ar y consortia, yn enwedig yn y gogledd—yng nghonsortiwm GwE, maen nhw’n hysbysebu am brif weithredwr newydd ar hyn o bryd. Rwyf wedi cael rhai cyfarfodydd cadarn iawn gyda phob un o'r consortia, yn ein cyfarfodydd herio ac adolygu, am yr angen iddyn nhw eu hunain wella eu gallu eu hunain a dysgu oddi wrth ei gilydd. Nid oes unrhyw reswm pam mae angen iddyn nhw ailddechrau o’r cychwyn. Mae angen iddyn nhw ystyried cryfderau'r modelau sy'n bodoli, a cheisio cynnwys y gwaith hwnnw yn eu gwaith eu hunain.

O ran yr £20 miliwn, nid oes gennyf y rhestr o raglenni a fydd yn cael eu cefnogi gan yr £20 miliwn yn y flwyddyn sydd i ddod, ond rwyf wedi trafod y mater gyda Llyr ar sawl achlysur, ac rwy'n hapus i’w rannu gyda'r Aelod neu, yn wir, roi rhywbeth yn y llyfrgell os fyddai hynny'n ddefnyddiol i'r holl Aelodau. Ond mae ein hadnoddau ni yn canolbwyntio ar faterion megis cefnogi ein gwaith o ddiwygio hyfforddiant cychwynnol i athrawon, fel bod gennym ni set newydd o weithwyr proffesiynol yn dod i’r maes a fydd â’r sgiliau sydd eu hangen arnynt i lwyddo, gan edrych ar ddatblygiad proffesiynol parhaus y staff presennol, yn ogystal ag edrych ar godi safonau mewn ysgolion.

Rwy’n bwriadu parhau i edrych ar y mater o faint dosbarthiadau. Mae'n un sydd ag arwyddocâd arbennig i rieni a gweithwyr proffesiynol. Rydym ni’n cydnabod yr angen am lefelau uchel o gymarebau athrawon ac oedolion i blant. Rydym ni’n gwneud hynny yn ein cyfnod sylfaen, ac rwy’n dymuno gweld a allwn ni barhau i sicrhau bod gan athrawon yr amser sydd ei angen arnynt i addysgu a rhoi sylw unigol i blant. Ac roedd yna adeg pan oedd yr Aelod ei hun yn argymell polisi o'r fath. Roedd yn rhan o ddogfen y glymblaid rhwng Plaid Cymru a'r Blaid Lafur pan oedd yr Aelod yn gynghorydd arbennig yn ystod y weinyddiaeth honno. Ni welsom ni lawer o gynnydd, ond rwy’n barod i roi cynnig arall arni.

Thank you for your statement, Cabinet Secretary. I’m pleased that the Cabinet Secretary has picked up the OECD’s point about leadership, and I agree with her that leadership is an area that demands significant and urgent development. However, the Cabinet Secretary hasn’t mentioned in her statement the other recommendations made by the OECD, which calls for further policy attention in areas including: moving towards a needs-based school funding formula; development of a new assessment and evaluation framework for teachers; and a national approach to identifying and celebrating good practices in schools. I acknowledge that reforms to teacher training, CPD and the curriculum are currently under way, but I would be grateful if the Cabinet Secretary would clarify which of the OECD’s other recommendations will be implemented. I do sincerely hope that the Cabinet Secretary’s proposals and reforms have their desired effect, although, obviously, the proof of that will be in the attainment levels of students educated under the reformed system. Thank you.

Diolch i chi am eich datganiad, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n falch bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi codi pwynt y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ynglŷn ag arweinyddiaeth, ac rwy’n cytuno â hi bod arweinyddiaeth yn faes y mae angen ei ddatblygu’n sylweddol, a hynny ar frys. Fodd bynnag, nid yw Ysgrifennydd y Cabinet wedi crybwyll yn ei datganiad yr argymhellion eraill a wnaed gan y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd, sy'n galw am sylw polisi pellach mewn meysydd, gan gynnwys: symud tuag at fformiwla ariannu ysgolion ar sail anghenion; datblygu fframwaith asesu a gwerthuso newydd ar gyfer athrawon; a dull cenedlaethol o nodi a dathlu arferion da mewn ysgolion. Rwy’n cydnabod bod diwygiadau i hyfforddiant athrawon, datblygiad proffesiynol parhaus a'r cwricwlwm ar y gweill ar hyn o bryd, ond byddwn i’n ddiolchgar pe byddai Ysgrifennydd y Cabinet yn egluro pa argymhellion eraill gan y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd fydd yn cael eu gweithredu. Rwy’n mawr obeithio y bydd cynigion a diwygiadau Ysgrifennydd y Cabinet yn cael yr effaith a ddymunir, ond, yn amlwg, bydd lefelau cyrhaeddiad disgyblion sy’n cael eu haddysgu o dan y system ddiwygiedig yn brawf o hynny. Diolch.

Can I thank Michelle for her questions? As I said in my opening statement, I received this report on Friday, it’s been made available to opposition spokespersons yesterday, and to Assembly Members this morning. I will need time to reflect on the recommendations before announcing detailed responses. But, as I’ve said in answers to previous questions, I agree with much of the analysis on leadership—we need to do more, and we need to quicken the pace.

Michelle has raised a point that nobody else has touched on, and it’s something that the OECD has talked to me a lot about, and that is about good practice, and celebrating good practice. The OECD—again, Andreas Schleicher said it this morning: Wales is particularly bad at celebrating when things go right. Maybe it’s a national characteristic of ours. We are particularly good about saying when things go wrong, but we are very, very bad about holding up success and celebrating that success. I suppose many of us grew up, like I did, with my dad saying, ‘Self-praise is no recommendation, Kirsty’. So I think maybe it’s a national characteristic, but we’re hoping to change that.

This year, we will hold, for the first time ever, Wales-specific teaching excellence awards, to celebrate those who have done extraordinarily well. Estyn, for the first time this year, will hold an event for all of those schools that are judged to be excellent in the last annual review of inspection regimes. And we are developing new ways in which we can spread that good practice. One of the things that I have instigated in my meetings with Estyn is that I want to see a report each time on what are the elements that have led to those ‘excellent’ inspections, and how are we spreading that good practice—something that hasn’t been done before.

There is much to be celebrated, but there is much more work to do. But we should recognise when things go well—we should recognise that.

A gaf i ddiolch i Michelle am ei chwestiynau? Fel y dywedais yn fy natganiad agoriadol, derbyniais yr adroddiad hwn ddydd Gwener, ac mae wedi bod ar gael i lefarwyr y gwrthbleidiau ers ddoe, ac i Aelodau'r Cynulliad y bore yma. Bydd angen amser arnaf i fyfyrio ar yr argymhellion cyn cyhoeddi ymatebion manwl. Ond, fel yr wyf wedi dweud mewn atebion i gwestiynau blaenorol, rwy’n cytuno â llawer o'r dadansoddiad ar arweinyddiaeth—mae angen i ni wneud mwy, ac mae angen inni wneud hynny’n gyflymach.

Mae Michelle wedi codi pwynt nad yw neb arall wedi’i grybwyll, ac mae'n rhywbeth y mae'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd wedi siarad llawer amdano gyda mi, sef arferion da, a dathlu arferion da. Y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd—unwaith eto, dywedodd Andreas Schleicher wrthyf y bore yma: fod Cymru yn arbennig o wael am ddathlu pan fydd pethau'n llwyddo. Efallai ei bod yn un o’n nodweddion cenedlaethol. Rydym ni’n arbennig o dda am ddweud pan fydd pethau'n mynd o chwith, ond rydym ni’n wael iawn, iawn am ymfalchïo mewn llwyddiant a dathlu’r llwyddiant hwnnw. Mae'n debyg bod llawer ohonom wedi ein magu, fel y cefais i, gyda fy nhad yn dweud ‘nid yw hunanganmoliaeth yn unrhyw argymhelliad, Kirsty’. Felly, rwy'n credu efallai ei bod yn nodwedd genedlaethol, ond rydym ni’n gobeithio newid hynny.

Eleni, am y tro cyntaf erioed, byddwn ni’n cynnal gwobrau rhagoriaeth addysgu sy'n benodol i Gymru, i ddathlu'r rheini sydd wedi gwneud yn hynod o dda. Bydd Estyn, am y tro cyntaf eleni, yn cynnal digwyddiad ar gyfer pob un o'r ysgolion hynny y barnwyd eu bod yn rhagorol yn yr adolygiad blynyddol diwethaf o’r drefn arolygu. Ac rydym ni’n datblygu ffyrdd newydd y gallwn ledaenu'r arfer da hwnnw. Un o'r pethau yr wyf i wedi dechrau yn fy nghyfarfodydd gydag Estyn yw fy mod i’n dymuno gweld adroddiad bob tro ar yr elfennau sydd wedi arwain at yr arolygiadau ‘rhagorol’ hyn, a sut yr ydym ni’n lledaenu’r arferion da hynny—rhywbeth nad yw wedi cael ei wneud o'r blaen.

Mae llawer i'w ddathlu, ond mae llawer mwy o waith i'w wneud. Ond dylem ni gydnabod pan fo pethau'n llwyddo—dylem ni gydnabod hynny.

Thank you very much, Cabinet Secretary.

Diolch yn fawr iawn, Ysgrifennydd y Cabinet.

5. 5. Datganiad: Dyfodol Gwasanaethau Bysiau Lleol
5. 5. Statement: The Future of Local Bus Services

The next item on our agenda is the statement by the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure on the future of local bus services. I call on the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure, Ken Skates.

Yr eitem nesaf ar ein hagenda yw'r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith ar ddyfodol gwasanaethau bws lleol. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith, Ken Skates.

Member
Ken Skates AM 15:38:00
The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Thank you, Deputy Presiding Officer.

On 18 October last year, I came to this Chamber and made a statement about the future of local bus services in Wales. The statement was made in the wake of some significant and high-profile business failures within the Welsh bus sector that had a significant impact on local bus services provided in Wales and in England. In response to these failures, I announced a five-point plan to support the bus sector in the short term. This included support from Business Wales and from Finance Wales, the appointment of additional transport co-ordinators in north and south Wales, together with a programme of meetings with representatives of the bus industry—both in the private and in the public sector—to discuss some of the threats and opportunities facing the bus sector in Wales. We are making progress on delivering this action plan.

I expect the transport co-ordinators to be appointed very soon. I am also continuing to meet with representatives from local authorities, their bus companies, and the Confederation of Passenger Transport. As part of the five-point plan, I also promised to host a Welsh bus summit—the first to be held in Wales. I am pleased to be able to report that the summit was held last month in Wrexham. I very much commend the open, honest and positive attitude that was collectively adopted by the delegates attending the summit. I believe that we made real progress in framing the threats and opportunities that are facing the bus industry across Wales and in developing a programme of activity that will support the industry over the short to medium term.

Through a programme of workshops taking place over the next 12 months, we will be working with the bus industry, local government colleagues and other partners to consider how best we can improve the passenger experience at bus stops by providing improved facilities and consistent passenger information, develop funding solutions that offer greater stability to the bus industry in Wales, and deliver an integrated transport system that provides improved accessibility and ticketing solutions fit for the twenty-first century.

Delivering a more effective network of local bus services, together with the development of seamless, integrated and multimodal ticketing arrangements as part of the south-east and north-east Wales metros, will be fundamental to our objective of building a connected and sustainable society. As I said at the summit, the public investment in our public transport system is substantial. Taken together with public funding provided to maintain free bus travel for older people and disabled people, contracted bus services for learner travel, community travel and funding provided to support rail services in Wales, the public sector investment in our public transport network is in the region of £0.5 billion annually. I’m simply not convinced that we are getting the value for money that the people of Wales have the right to expect. While we take forward the short to medium term measures set out in my five-point plan, we also need to start a national dialogue about the longer-term framework for the delivery of local bus services across Wales. Next week, I will be publishing a public consultation on a set of suggested measures that, in the longer term, could reform the way in which bus services are planned and delivered across Wales. One of the clear messages emerging from the bus summit is that the current framework imposes too many constraints on bus operators to work together to benefit passengers. The current framework also imposes too many constraints on the Welsh Government and our local authority’s ability to plan and to fund improvements to local bus services and ensure that they’re able to full integrate with other local public services.

We need to ensure that local authorities are provided the tools to plan and organise services in their areas and that local authorities exercise these functions with transparency and with accountability for people living in their areas. We need to ensure that the best characteristics of the private sector are maintained to ensure that the social responsibility that we all share to deliver effective and efficient services to the public is safeguarded. This means striking the right balance between our duty not to inhibit the benefits that effective and fair competition can bring to the delivery of local bus services against meeting the needs of passengers and securing value for money for the public purse.

In my view, that does not mean aggressive competition on the street and at the bus stop that harms the interests of passengers, but effective competition that drives up quality standards and provides a fair return for bus operators. I’ve recognised and acknowledged the significant investment that has taken place in our local bus services by bus companies operating in Wales. There has been significant investment on routes operated to communities in the south Wales Valleys. These new bus services will encourage people out of their cars by offering levels of service and quality that, until a few years ago, many people in Wales would not have expected. People not familiar with those local bus services in those areas need to take a look at what’s on offer now.

But this level of quality, punctuality and reliability is not universally available. Significant challenges remain. So, as part of the national dialogue on the way forward, the consultation will set out some suggested proposals that I believe could make a significant improvement to bus services in Wales. Let me be clear: this consultation forms a basis of the continuing national discussion and dialogue that I want with bus operators, local authorities and passengers about the way we can deliver local bus services in the longer term. Let me also be clear on the aim of this work and the goals I’m seeking to achieve. Firstly, I want to increase the number of people of all ages using buses for their daily commute to work, for education, access to health services and for leisure activities. Secondly, I want to improve the availability of good-quality and accessible local bus services for passengers right across Wales. Thirdly, I want to establish a national and local bus network that is fully integrated with other travel modes and services provided across Wales. Fourthly, I want to see a more sustainable bus network for the longer term. And lastly, I want to deliver a fair deal for passengers, staff, bus operators and the public sector—a financially viable and sustainable bus network that provides value for money and safeguards the best characteristics of the commercial bus sector.

I want to ensure that our bus services, as part of an integrated public transport system, make a significant contribution to safeguarding the well-being of future generations. We all recognise that our public transport system is key to tackling poor air quality zones, supporting a sustainable and thriving economy and contributing to our ambitions for improving low-emission mobility as part of our efforts to achieve decarbonisation. I want to see the rolling back of the more damaging effects of the changes made to our local bus services more than thirty years ago—a change that served only to undermine, threaten and destabilise local bus services.

Diolch, Ddirprwy Lywydd.

Ar 18 Hydref y llynedd, deuthum i'r Siambr hon a gwneud datganiad am ddyfodol y gwasanaethau bws lleol yng Nghymru. Cafodd y datganiad ei wneud yn sgil rhai methiannau busnes arwyddocaol â phroffil uchel yn y sector bysiau yng Nghymru a oedd wedi cael effaith sylweddol ar y gwasanaethau bws lleol a ddarperir yng Nghymru a Lloegr. Mewn ymateb i'r methiannau hyn, cyhoeddais gynllun pum pwynt i gefnogi'r sector bysiau yn y tymor byr. Roedd hyn yn cynnwys cymorth gan Fusnes Cymru a Chyllid Cymru, penodi cydgysylltwyr trafnidiaeth ychwanegol yn y gogledd a’r de, ynghyd â rhaglen o gyfarfodydd gyda chynrychiolwyr o'r diwydiant bysiau—yn y sector preifat a’r sector cyhoeddus—i drafod rhai o'r bygythiadau a chyfleoedd sy'n wynebu'r sector bysiau yng Nghymru. Rydym yn gwneud cynnydd o ran cyflawni’r cynllun gweithredu hwn.

Rwy’n disgwyl i’r cydgysylltwyr trafnidiaeth gael eu penodi’n fuan iawn. Rwyf hefyd yn parhau i gyfarfod â chynrychiolwyr o awdurdodau lleol, eu cwmnïau bysiau, a’r Cydffederasiwn Cludiant Teithwyr. Yn rhan o'r cynllun pum pwynt, rwyf hefyd wedi addo cynnal uwchgynhadledd bysiau—y gyntaf i’w chynnal yng Nghymru. Rwy’n falch o allu adrodd fod yr uwchgynhadledd wedi’i chynnal fis diwethaf yn Wrecsam. Cymeradwyaf yr agwedd agored, onest a chadarnhaol a fabwysiadwyd ar y cyd gan y cynrychiolwyr a ddaeth i’r uwchgynhadledd. Credaf ein bod wedi gwneud cynnydd gwirioneddol o ran fframio’r bygythiadau a'r cyfleoedd sy'n wynebu'r diwydiant bysiau ar draws Cymru ac i ddatblygu rhaglen o weithgareddau a fydd yn cefnogi'r diwydiant yn ystod y tymor byr i ganolig.

Drwy raglen o weithdai a fydd yn cael eu cynnal dros y 12 mis nesaf, byddwn yn gweithio gyda'r diwydiant bysiau, cydweithwyr llywodraeth leol a phartneriaid eraill i ystyried y ffordd orau i ni wella profiad teithwyr mewn arosfannau bysiau trwy ddarparu gwell cyfleusterau a gwybodaeth gyson i deithwyr, datblygu atebion ariannu sy'n cynnig mwy o sefydlogrwydd i'r diwydiant bysiau yng Nghymru, a chyflwyno system drafnidiaeth integredig sy'n darparu gwell hygyrchedd ac atebion tocynnau sy’n addas i'r unfed ganrif ar hugain.

Bydd cyflwyno rhwydwaith mwy effeithiol o wasanaethau bws lleol, ynghyd â datblygu trefniadau tocynnau di-dor, integredig ac amlfoddol yn rhan o fetros y de-ddwyrain a’r gogledd-ddwyrain, yn sylfaenol i'n nod o adeiladu cymdeithas gysylltiedig a chynaliadwy. Fel y dywedais yn yr uwchgynhadledd, mae'r buddsoddiad cyhoeddus yn ein system drafnidiaeth gyhoeddus yn sylweddol. O'i ystyried ar y cyd â’r arian cyhoeddus a ddarperir i barhau i gynnig teithiau bws yn rhad ac am ddim i bobl hŷn a phobl anabl, gwasanaethau bws ar gontract ar gyfer teithio gan ddysgwyr, teithio gan y gymuned a’r cyllid a ddarperir i gefnogi’r gwasanaethau rheilffyrdd yng Nghymru, mae buddsoddiad y sector cyhoeddus yn ein rhwydwaith trafnidiaeth gyhoeddus yn oddeutu £0.5 biliwn y flwyddyn. Yn syml, dydw i ddim yn argyhoeddedig ein bod yn cael y gwerth am arian y mae gan drigolion Cymru yr hawl i’w ddisgwyl. Er ein bod yn bwrw ymlaen â'r mesurau tymor byr i ganolig a nodwyd yn fy nghynllun pum pwynt, mae hefyd angen dechrau deialog genedlaethol am y fframwaith tymor hwy ar gyfer darparu gwasanaethau bws lleol ledled Cymru. Yr wythnos nesaf, byddaf yn cyhoeddi ymgynghoriad cyhoeddus ar gyfres o fesurau yr awgrymir y gallant, yn y tymor hwy, ddiwygio'r ffordd y mae gwasanaethau bws yn cael eu cynllunio a'u darparu ledled Cymru. Un o'r negeseuon clir a ddaeth i'r amlwg o'r uwchgynhadledd bysiau yw bod y fframwaith presennol yn gosod gormod o gyfyngiadau ar weithredwyr bysiau i weithio gyda'i gilydd er budd teithwyr. Mae'r fframwaith presennol hefyd yn gosod gormod o gyfyngiadau ar allu Llywodraeth Cymru a’n hawdurdodau lleol i gynllunio ac ariannu gwelliannau i wasanaethau bws lleol a sicrhau eu bod yn gallu integreiddio’n llwyr â gwasanaethau cyhoeddus lleol eraill.

Mae angen i ni sicrhau bod awdurdodau lleol yn cael yr offer i gynllunio a threfnu gwasanaethau yn eu hardaloedd a bod awdurdodau lleol yn arfer y swyddogaethau hyn gyda thryloywder ac atebolrwydd i bobl sy'n byw yn eu hardaloedd. Mae angen i ni sicrhau bod nodweddion gorau y sector preifat yn cael eu cynnal er mwyn sicrhau bod y cyfrifoldeb cymdeithasol yr ydym i gyd yn ei rannu i ddarparu gwasanaethau effeithiol ac effeithlon i'r cyhoedd yn cael ei ddiogelu. Mae hyn yn golygu cael y cydbwysedd cywir rhwng ein dyletswydd i beidio â rhwystro’r buddion y gall cystadleuaeth effeithiol a theg eu darparu i wasanaethau bws lleol, a bodloni anghenion teithwyr a sicrhau gwerth am arian i bwrs y wlad.

Yn fy marn i, nid yw hynny'n golygu cystadleuaeth ffyrnig ar y stryd ac yn yr arhosfan bysiau sy'n niweidio buddiannau teithwyr, ond cystadleuaeth effeithiol sy'n gwthio safonau ansawdd at i fyny ac yn darparu elw teg i weithredwyr bysiau. Rwyf wedi nodi a chydnabod y buddsoddiad sylweddol sydd wedi ei wneud yn ein gwasanaethau bws lleol gan gwmnïau bysiau sy'n gweithredu yng Nghymru. Bu buddsoddiad sylweddol mewn llwybrau a weithredir i gymunedau yn y Cymoedd. Bydd y gwasanaethau bws newydd hyn yn annog pobl i beidio â defnyddio eu ceir drwy gynnig lefelau o wasanaeth ac ansawdd na fyddai, hyd at ychydig o flynyddoedd yn ôl, llawer o bobl yng Nghymru wedi’u disgwyl. Mae angen i bobl nad ydynt yn gyfarwydd â’r gwasanaethau bws lleol yn yr ardaloedd hynny edrych ar yr hyn sy'n cael ei gynnig erbyn hyn.

Ond nid yw’r lefel hon o ansawdd, prydlondeb a dibynadwyedd ar gael i bawb. Mae heriau sylweddol yn parhau. Felly, yn rhan o'r ddeialog genedlaethol ar y ffordd ymlaen, bydd yr ymgynghoriad yn nodi rhai cynigion awgrymedig yr wyf yn credu y gallent wneud gwelliannau sylweddol i wasanaethau bysiau yng Nghymru. Gadewch imi fod yn glir: mae’r ymgynghoriad hwn yn sail i’r drafodaeth a’r ddeialog genedlaethol barhaus yr wyf yn dymuno’i chael gyda gweithredwyr bysiau, awdurdodau lleol a theithwyr am y ffordd y gallwn ddarparu gwasanaethau bws lleol yn y tymor hwy. Gadewch imi fod yn glir hefyd ynghylch nod y gwaith hwn a'r amcanion yr wyf yn ceisio eu cyflawni. Yn gyntaf, rwy’n dymuno cynyddu nifer y bobl o bob oed sy'n defnyddio bysiau ar gyfer eu taith ddyddiol i'r gwaith, ar gyfer addysg, mynediad at wasanaethau iechyd ac ar gyfer gweithgareddau hamdden. Yn ail, rwy’n dymuno gwella faint o wasanaethau bysiau lleol o ansawdd da a hygyrch sydd ar gael i deithwyr ledled Cymru. Yn drydydd, rwy’n dymuno sefydlu rhwydwaith bysiau cenedlaethol a lleol sydd wedi’i integreiddio'n llawn â dulliau a gwasanaethau teithio eraill a ddarperir ledled Cymru. Yn bedwerydd, rwy’n dymuno gweld rhwydwaith bysiau mwy cynaliadwy ar gyfer y tymor hwy. Ac yn olaf, rwy’n dymuno cyflwyno bargen deg i deithwyr, staff, gweithredwyr bysiau a'r sector cyhoeddus—rhwydwaith bysiau sy’n ariannol hyfyw ac yn gynaliadwy, sy’n rhoi gwerth am arian ac sy’n diogelu nodweddion gorau'r sector bysiau masnachol.

Rwy’n dymuno sicrhau bod ein gwasanaethau bysiau, yn rhan o system drafnidiaeth gyhoeddus integredig, yn gwneud cyfraniad sylweddol at ddiogelu lles cenedlaethau'r dyfodol. Rydym i gyd yn cydnabod bod ein system drafnidiaeth gyhoeddus yn allweddol i fynd i'r afael â pharthau ansawdd aer gwael, cefnogi economi gynaliadwy a ffyniannus a chyfrannu at ein huchelgais o wella symudedd allyriadau isel yn rhan o'n hymdrechion i gyflawni datgarboneiddio. Rwy’n dymuno gweld effeithiau mwyaf niweidiol y newidiadau a wnaed i'n gwasanaethau bysiau lleol fwy na deg mlynedd ar hugain yn ôl yn cael eu gwrthdroi—newid a wnaeth dim ond tanseilio, bygwth ac ansefydlogi gwasanaethau bws lleol.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Presiding Officer took the Chair.

So, on that basis, I am encouraging bus operators, local authorities, passengers and the people of Wales to join this national discussion about how we make sure that the people of Wales can keep moving well into the future.

Felly, ar y sail honno, rwy’n annog gweithredwyr bysiau, awdurdodau lleol, teithwyr a phobl Cymru i ymuno â’r drafodaeth genedlaethol hon ynghylch sut y gallwn sicrhau bod pobl Cymru yn gallu parhau i symud ymhell i'r dyfodol.

I’d like to thank the Cabinet Secretary for his statement this afternoon. I should also say that I’ve had a lot of positive feedback about the bus summit as well, which was held last month. I am grateful as well that the Cabinet Secretary extended the invitation to Assembly Members to also attend that event.

I’m sure you’ll agree with me, Cabinet Secretary, that the long-term stability and continuity of funding support from the Welsh Government is absolutely crucial to help the industry to plan ahead in providing services and ensure continued investment. You referred to the need to develop funding solutions that offer greater stability to the bus industry. Therefore, I would be grateful if you could outline whether the merits of introducing a multi-year funding agreement will be considered to provide, of course, the certainty for operators to plan and invest in their services, rather than funding on a year-by-year basis.

You also mentioned in your statement, just for clarity, that public sector investment in our public transport network is in the region of £0.5 billion annually. Can I just check, because this is a statement on buses: is that all for buses? Can I just check that as well? Also, could I ask: how are you looking to tackle the ongoing issue of late payments from the Welsh Government to bus operators, which causes problems specifically for smaller and independent operators? I hope you would agree that this isn’t acceptable and must be addressed.

In your statement, you also recognise that there has been, historically, a lack of integration between bus services and other local public services. I’m pleased you’ve mentioned that. I’ve had quite a bit of casework on that very issue in regard to the lack of integration between bus and train timetables, which has been an issue, I think, that does require some improvement. So, I would be grateful for any more information on what the Welsh Government is doing to deliver a more integrated transport system in that regard.

It’s previously been proposed that franchising could be introduced. Now, this suggestion isn’t in your statement, so can you confirm whether this is a consideration as part of the consultation, and will you outline what representations you have received so far from the industry in response to this suggestion?

With regard to improving passenger experience, it is clear that the availability and frequency of regular bus services is a major issue within many areas of Wales. Having irregular bus services in operation clearly discourages local residents from using bus services on a regular basis. So, can I ask what steps you will be taking to provide a more frequent and reliable bus service that residents can trust?

You also said in your statement that you have an aim to increase the number of people using buses for their daily transport needs, but there is still a cultural perception that buses are not a viable mode of transport for all. I’m not sure if you agree with that or not, but that’s my perspective. And this is demonstrated by the fact that you only managed to attract just 10 per cent of eligible young people to apply for the Welsh Government’s mytravelpass scheme. So, I’ll ask what specific measures you will take to incentivise more people to make the change from other forms of transport to buses through measures such as smart ticketing. Can I also ask you to commit to properly advertising the mytravelpass scheme to young people in Wales? You refer to the role of the bus operators in south-east Wales and north-east Wales metro transport systems; will the metro projects aim to incorporate or replace the small coach businesses currently in operation when they are implemented?

Finally, I would be grateful if you could provide an assurance today that the formation of any future Welsh Government plans will be as a result of constructive and positive dialogue with representatives of the industry, operators and with local authorities?

Hoffwn ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ddatganiad y prynhawn yma. Dylwn hefyd ddweud fy mod wedi cael llawer o adborth cadarnhaol am yr uwchgynhadledd bysiau hefyd, a gynhaliwyd fis diwethaf. Rwy’n ddiolchgar hefyd bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi estyn y gwahoddiad i Aelodau'r Cynulliad i fod yn bresennol yn y digwyddiad hwnnw hefyd.

Rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno â mi, Ysgrifennydd y Cabinet, bod sefydlogrwydd hirdymor a pharhad y cymorth ariannol gan Lywodraeth Cymru yn gwbl hanfodol i helpu'r diwydiant i gynllunio ymlaen llaw o ran darparu gwasanaethau a sicrhau buddsoddiad parhaus. Cyfeiriasoch at yr angen i ddatblygu atebion ariannu sy'n cynnig mwy o sefydlogrwydd i'r diwydiant bysiau. Felly, byddwn yn ddiolchgar pe gallech amlinellu pa un a fydd rhinweddau cyflwyno cytundeb ariannu aml-flwyddyn yn cael eu hystyried i ddarparu, wrth gwrs, y sicrwydd i weithredwyr i gynllunio a buddsoddi yn eu gwasanaethau, yn hytrach nag ariannu ar sail blwyddyn i flwyddyn.

Gwnaethoch sôn hefyd yn eich datganiad, dim ond er eglurder, bod buddsoddiad y sector cyhoeddus yn ein rhwydwaith trafnidiaeth gyhoeddus yn oddeutu £0.5 biliwn y flwyddyn. A gaf i ofyn, am mai datganiad ar fysiau yw hwn: a yw hynny i gyd ar gyfer bysiau? A gaf i wirio hynny hefyd? Hefyd, a gaf i ofyn: sut ydych chi'n bwriadu mynd i'r afael â'r mater parhaus o daliadau hwyr gan Lywodraeth Cymru i weithredwyr bysiau, sy'n achosi problemau yn benodol i weithredwyr llai ac annibynnol? Rwy'n gobeithio eich bod yn cytuno nad yw hyn yn dderbyniol a bod yn rhaid rhoi sylw iddo.

Yn eich datganiad, rydych hefyd yn cydnabod y bu, yn hanesyddol, diffyg integreiddio rhwng gwasanaethau bysiau a gwasanaethau cyhoeddus lleol eraill. Rwy'n falch eich bod wedi sôn am hynny. Rwyf wedi cael cryn dipyn o waith achos ar yr union fater hwnnw o ran y diffyg integreiddio rhwng amserlenni bysiau a threnau, sydd wedi bod yn broblem, rwy’n meddwl, sydd angen gwella rhywfaint arni. Felly, byddwn yn ddiolchgar am unrhyw wybodaeth bellach am yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i ddarparu system drafnidiaeth fwy integredig yn hynny o beth.

Cynigiwyd yn flaenorol y gellid cyflwyno rhyddfreinio. Nawr, nid yw’r awgrym hwn yn eich datganiad, felly a allwch chi gadarnhau a yw hyn yn cael ei ystyried yn rhan o'r ymgynghoriad, ac a wnewch chi amlinellu pa sylwadau yr ydych chi wedi’u cael hyd yma gan y diwydiant mewn ymateb i'r awgrym hwn?

O ran gwella profiad teithwyr, mae'n amlwg bod y gwasanaethau bws rheolaidd sydd ar gael a pha mor aml y maen nhw’n rhedeg yn fater pwysig mewn llawer o ardaloedd yng Nghymru. Mae bod â gwasanaethau bws afreolaidd yn gweithredu yn amlwg yn annog trigolion lleol i beidio â defnyddio gwasanaethau bws yn rheolaidd. Felly, a gaf i ofyn pa gamau y byddwch chi’n eu cymryd i ddarparu gwasanaeth bws amlach a mwy dibynadwy y gall trigolion ymddiried ynddo?

Gwnaethoch hefyd ddweud yn eich datganiad mai eich nod yw cynyddu nifer y bobl sy'n defnyddio bysiau ar gyfer eu hanghenion cludiant bob dydd, ond mae canfyddiad diwylliannol o hyd nad yw bysiau yn fath o gludiant sy’n ymarferol i bawb. Nid wyf yn siŵr a ydych chi’n cytuno â hynny ai peidio, ond dyna fy safbwynt i. Ac mae hyn yn cael ei ddangos gan y ffaith nad ydych ond wedi llwyddo i ddenu 10 y cant o bobl ifanc sy'n gymwys i wneud cais am gynllun ‘fyngherdynteithio’ Llywodraeth Cymru. Felly, gofynnaf pa fesurau penodol y byddwch chi’n eu cymryd i annog mwy o bobl i newid o fathau eraill o gludiant i fysiau drwy fesurau megis tocynnau craff. A gaf i hefyd ofyn i chi ymrwymo i hysbysebu cynllun ‘fyngherdynteithio’ yn briodol i bobl ifanc yng Nghymru? Rydych chi’n cyfeirio at swyddogaeth y gweithredwyr bysiau yn y de-ddwyrain a systemau trafnidiaeth metro’r gogledd-ddwyrain; a fydd y prosiectau metro yn ceisio ymgorffori neu ddisodli'r busnesau bysiau bach sy’n weithredol ar hyn o bryd pan gânt eu rhoi ar waith?

Yn olaf, byddwn yn ddiolchgar pe gallech roi sicrwydd heddiw y bydd ffurfio unrhyw gynlluniau Llywodraeth Cymru yn y dyfodol yn digwydd o ganlyniad i ddeialog adeiladol a chadarnhaol gyda chynrychiolwyr o'r diwydiant, gweithredwyr ac awdurdodau lleol?

I’d like to thank Russell George for his questions and for his very generous acknowledgement of the success of the bus summit. I was very pleased to be able to invite along members of this Chamber, and I recognise the very great interest that Assembly Members have in the provision of local bus services. Indeed, I believe there are approximately nine speakers in this afternoon’s statement, which should hasten me to answer the Member’s questions very quickly.

In terms of funding, just to clarify, the £0.5 billion is for the whole of the rail and bus services as well as community transport. Furthermore, I believe that multi-year funding would and could be an attractive proposition if it were possible for us to have multi-year funding to be able to then pass on the benefits of more sustainable funding provision.

Late payments are not due to the Welsh Government. The bus services support grant is channelled through local authorities, but it’s certainly something that I would encourage local authorities to facilitate swiftly, without delay and efficiently.

Integration is a key issue that has been raised on a regular basis in my discussions with the industry and with passengers. It’s something that we will be able to address more fully with powers that are available to us through the Wales Act. In order to deliver the fully integrated system with integrated ticketing and multimodal ticketing, we may require new legislation, but this Government has already stated that it is willing to introduce legislation as and where necessary in this regard.

The Member also raised a question about franchising. Perhaps if I could just outline some of the contents of the consultation paper that will be launched next week: the proposals within the paper are not set in stone, that’s clear, but they are the basis for discussion, and they will cover considerations such as the introduction of franchising as well as the ability for local authorities to operate municipal companies and the setting of statutory quality standards, and requirements on planning and co-ordination of services to have a better, more integrated, higher quality service with a better fares regime that all passengers can easily understand and can take advantage of.

I do believe, as the Member rightly identified, there is an issue with perceptions of bus travel. With regard to the mytravelpass scheme, the uptake was disappointing. We had hoped for more young people to utilise this particular offer, but the Confederation of Passenger Transport have now accepted my request to come forward with a new marketing strategy. Having spoken with representative groups that are able to take advantage of mytravelpass, it was clear that the marketing of the scheme when it was in the trial period was not particularly effective in reaching those young people who strive to own a car. Now, one of the important points that came from the evaluation of the scheme—the perception was that young people did not believe that a further reduction in the fares would lead to an increase in the number of young people taking up the pass. I need to test this assertion further, because it is still my belief that, as a result of the concessionary fare scheme for older people and disabled people, we’ve seen a relatively good number of people using local bus services. However, we’ve also seen a reduction in that figure, in part due to fraudulent activities that have been uncovered and have led to prosecutions. But I want to see more people use bus services on a more regular basis. With the new scheme for youth concessionary fares, we are open to the idea of looking at a broader, better deal for young people, which could include a reduced-fare regime.

The incentives that the Member raised for encouraging bus operators to deliver multimodal ticketing—again, this could come as a result of the legislation that we could bring forward as a result of the Wales Act. It is certainly something that we would be keen to look to achieve in the present Assembly term.

In terms of the metro, the Member asked a very important question about how the development of metros in the north east of Wales and south east of Wales could involve not just large bus companies but also smaller ones. One of the major challenges that has faced the industry in recent years has been the lack of available expertise within some well-established but small, family-run businesses. For that reason, we deployed Business Wales to be able to give advice to those companies, with a view of strengthening them for the development of a better, integrated public transport system. So, it’s our vision that those smaller companies will play a critical role alongside the larger companies, not just in the metro areas but also in between, in mid and west Wales as well.

Hoffwn ddiolch i Russell George am ei gwestiynau a’i gydnabyddiaeth hael iawn o lwyddiant yr uwchgynhadledd bysiau. Roeddwn yn falch iawn o allu gwahodd aelodau o'r Siambr hon i ddod yno, ac rwy’n cydnabod y diddordeb mawr sydd gan Aelodau'r Cynulliad mewn darparu gwasanaethau bws lleol. Yn wir, credaf fod oddeutu naw o siaradwyr yn natganiad y prynhawn yma, a ddylai fy mhrysuro i ateb cwestiynau'r Aelodau’n gyflym iawn.

O ran cyllid, dim ond i egluro, mae'r £0.5 biliwn ar gyfer y gwasanaethau rheilffordd a bws yn eu cyfanrwydd yn ogystal â thrafnidiaeth gymunedol. Hefyd, rwy’n credu y byddai, ac y gallai, cyllid aml-flwyddyn fod yn gynnig deniadol pe byddai modd i ni gael cyllid aml-flwyddyn i allu trosglwyddo buddion darpariaeth ariannu fwy cynaliadwy ymlaen wedyn.

Nid bai Llywodraeth Cymru yw’r taliadau hwyr. Mae'r grant cynnal gwasanaethau bws yn cael ei sianelu drwy awdurdodau lleol, ond mae'n sicr yn rhywbeth y byddwn yn annog awdurdodau lleol i’w hwyluso’n gyflym, yn ddi-oed ac yn effeithlon.

Mae integreiddio yn fater allweddol sydd wedi cael ei godi yn rheolaidd yn fy nhrafodaethau â'r diwydiant a theithwyr. Mae'n rhywbeth y byddwn yn gallu mynd i'r afael ag ef yn fwy llawn drwy'r pwerau sydd ar gael i ni drwy Ddeddf Cymru. Er mwyn darparu’r system gwbl integredig gyda thocynnau integredig a thocynnau amlfodd, efallai y bydd angen deddfwriaeth newydd, ond mae'r Llywodraeth hon eisoes wedi datgan ei bod yn fodlon cyflwyno deddfwriaeth yn ôl yr angen yn hyn o beth.

Cododd yr Aelod gwestiwn hefyd am ryddfreinio. Efallai y caf amlinellu rhywfaint o gynnwys y papur ymgynghori a fydd yn cael ei lansio yr wythnos nesaf: nid yw’r cynigion yn y papur yn derfynol, mae hynny'n glir, ond maent yn sail i drafodaeth, a byddant yn cynnwys ystyriaethau megis cyflwyno rhyddfreinio yn ogystal â'r gallu i awdurdodau lleol weithredu cwmnïau trefol a gosod safonau ansawdd statudol, a gofynion ar gyfer cynllunio a chydlynu gwasanaethau i gael gwasanaeth gwell, mwy integredig, o ansawdd uwch gyda chyfundrefn brisiau well y gall yr holl deithwyr ei deall yn hawdd a manteisio arni.

Rwy’n credu, fel y dywedodd yr Aelod, bod problem â’r syniad o deithio ar fysiau. O ran cynllun ‘fyngherdynteithio’, mae'r nifer sydd wedi manteisio arno yn siomedig. Roeddem wedi gobeithio y byddai mwy o bobl ifanc yn defnyddio'r cynnig arbennig hwn, ond mae'r Cydffederasiwn Cludiant Teithwyr bellach wedi derbyn fy nghais i gyflwyno strategaeth farchnata newydd. Ar ôl siarad â grwpiau cynrychiadol sy'n gallu manteisio ar ‘fyngherdynteithio’, roedd yn amlwg nad oedd ymdrechion marchnata'r cynllun yn ystod y cyfnod prawf yn arbennig o effeithiol o ran cyrraedd y bobl ifanc hynny sy'n ymdrechu i fod yn berchen ar gar. Nawr, un o'r pwyntiau pwysig a ddaeth o'r gwerthusiad o'r cynllun—oedd y canfyddiad oedd nad oedd pobl ifanc yn credu y byddai gostyngiad pellach mewn prisiau yn arwain at gynnydd yn nifer y bobl ifanc sy’n prynu’r tocyn. Mae angen i mi roi prawf pellach ar yr honiad hwn, oherwydd rwy’n dal i gredu, o ganlyniad i'r cynllun teithio rhatach i bobl hŷn a phobl anabl, ein bod wedi gweld nifer gymharol dda o bobl yn defnyddio gwasanaethau bws lleol. Fodd bynnag, rydym hefyd wedi gweld gostyngiad yn y ffigwr hwnnw, yn rhannol o ganlyniad i weithgareddau twyllodrus sydd wedi cael eu darganfod ac sydd wedi arwain at erlyniadau. Ond rwy’n awyddus i weld mwy o bobl yn defnyddio gwasanaethau bws yn fwy rheolaidd. Gyda'r cynllun newydd ar gyfer tocynnau teithio rhatach i bobl ifanc, rydym yn agored i'r syniad o edrych ar fargen ehangach a gwell i bobl ifanc, a allai gynnwys cyfundrefn o brisiau is.

Y cymhellion a gododd yr Aelod i annog gweithredwyr bysiau i ddarparu tocynnau amlfodd— eto, gallai hyn ddod o ganlyniad i’r ddeddfwriaeth y gallem ei chyflwyno yn sgil Deddf Cymru. Mae'n sicr yn rhywbeth y byddem yn awyddus i’w gyflawni yn ystod tymor presennol y Cynulliad.

O ran y metro, gofynnodd yr Aelod gwestiwn pwysig iawn ynghylch sut y gallai datblygu metros yn y gogledd-ddwyrain a’r de-ddwyrain gynnwys nid yn unig y cwmnïau bysiau mawr ond rhai llai hefyd. Un o'r prif heriau sydd wedi wynebu'r diwydiant dros y blynyddoedd diwethaf fu diffyg arbenigedd mewn rhai busnesau teuluol sefydledig, ond bach. Am y rheswm hwnnw, fe wnaethom ddefnyddio Busnes Cymru i allu rhoi cyngor i'r cwmnïau hynny, gyda golwg ar eu cryfhau er mwyn datblygu gwell system o drafnidiaeth gyhoeddus integredig. Felly, ein gweledigaeth yw gweld y cwmnïau llai hynny yn chwarae rhan hollbwysig ochr yn ochr â’r cwmnïau mwy, nid yn unig yn yr ardaloedd metro, ond rhyngddynt hefyd, yn y canolbarth a’r gorllewin.

I’m intrigued to know how you know how many speakers I have down for this afternoon’s statement, Cabinet Secretary, but we’ll pursue that elsewhere. [Laughter.] Dai Lloyd.

Mae gennyf ddiddordeb mawr mewn cael gwybod faint o siaradwyr sydd gennyf ar gyfer datganiad y prynhawn yma, Ysgrifennydd y Cabinet, ond fe awn ni ar ôl hynny yn rhywle arall. [Chwerthin.] Dai Lloyd.

Diolch yn fawr, Lywydd. Fe fyddai’n well imi wneud yn fawr o’m nghyfle, felly. A allaf i groesawu datganiad Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith ar ddyfodol gwasanaethau bysiau, a hefyd croesawu ei weledigaeth ef bod yna ddyfodol i wasanaethau bysys, ar hyd y llinellau y mae o’n awgrymu? Achos, wrth gwrs, yn naturiol, gwasanaethau bysiau lleol ydy sylfaen ein system drafnidiaeth gyhoeddus ni, o gofio amddifadedd parthau eang o Gymru o unrhyw reilffordd o gwbl. Mae trwch ein poblogaeth ni yn gyfan gwbl ddibynnol ar wasanaeth bws lleol, sy’n eu galluogi nhw i fynd allan pan nad ydyn nhw’n gallu gyrru. Yr unig gysylltiad, yn aml, i gyrraedd ysbyty neu ganolfan iechyd neu i fynd i siopa ydy’r bws lleol.

Felly, mae’r gwasanaeth lleol yna yn hanfodol bwysig, achos bob dydd mae yna ryw 63,000 o bobl yn dibynnu’n gyfan gwbl ar fysiau i deithio i’r gwaith ac mae rhyw 350,000 o deithiau yn cael eu gwneud bob dydd er mwyn cyrraedd apwyntiadau ysbyty, gweld ffrindiau, siopa neu wneud unrhyw weithgaredd hamdden. Felly, rwy’n croesawu bod yr Ysgrifennydd yn dyfalbarhau gyda’i waith i wella’r ddarpariaeth o wasanaethau ar draws Cymru. Ac, wrth gwrs, hefyd, rwy’n gefnogol iawn i’r pum nod sydd ar ddiwedd y datganiad, ac edrychwn ymlaen at ganlyniadau’r ymgynghoriad.

Wrth gwrs, flynyddoedd mawr yn ôl nawr, gwasanaeth cyhoeddus oedd y bysys. Wrth gwrs, roedd yn sugno lot o arian ar y pryd ond o leiaf roedd yn wasanaeth, er nad yn berffaith, roedd pobl yn gallu dibynnu arno. Roedd yna fws yn troi lan yn yr un lle, rhywle yn agos i’r amser yr oeddech chi’n disgwyl iddo fe droi lan. Fel roeddwn i’n ei ddweud, nid oedd y gwasanaeth yna’n berffaith, er yn wasanaeth cyhoeddus, ac, wrth gwrs, yn y 1980au, fe benderfynwyd preifateiddio—neu’r gair ydy dadreoleiddio—gyda’r syniad o wella’r gwasanaeth ac i arbed arian. Wel, buaswn i’n fodlon trafod efo unrhyw un—nid ydym wedi gweld gwella yn y gwasanaeth, os ydych yn edrych ar draws y bwrdd, ac yn bendant nid ydym wedi cael arbed arian chwaith. Fel mae’r Ysgrifennydd Cabinet yn crybwyll yn ei ddatganiad, mae’r gwasanaethau hyn yn costio rhai miliynau o bunnau o arian cyhoeddus bob blwyddyn. Felly, nid ydy dadreoleiddio wedi cyflawni beth oedd y weledigaeth nôl yn yr 1980au, o bell ffordd. Beth sydd gyda ni yn nhermau bysys ydy gwasanaeth rhanedig sy’n ffaelu yn lleol yn aml, o ran cwmnïau bysys yn mynd i’r wal, fel rydym ni wedi gweld yn ddiweddar, ac nid yw pobl yn gallu dibynnu ar y bws yn troi lan ar yr amser y mae e i fod i droi lan. Mae hynny’n un o’r cwynion amlaf rydw i’n eu cael. Mae pobl yn pendroni pam nad ydy pobl yn defnyddio’r bws lleol, wel, y peth ydy, fedrwch chi ddim dibynnu arnyn nhw. Rydw i’n ceisio dal y bws pan rydw i’n gallu, ond os yw hi’n gyfan gwbl angenrheidiol bod yn rhaid i chi droi lan i apwyntiad ar ryw amser penodol, fedrwch chi ddim dibynnu ar y bws, ac mae pobl yn tueddu i wneud unrhyw drefniant arall i wneud yn siŵr eu bod nhw’n cyrraedd yn y fan a’r fan erbyn yr amser maen nhw i fod i droi lan, achos fedrwch chi ddim dibynnu ar y bws.

Ac, wrth gwrs, fel rydw i wedi crybwyll eisoes, mae gwasanaeth rhanedig y bysys sydd gyda ni ar hyn o bryd yn sugno mwy o arian cyhoeddus nag erioed o’r blaen. Nid yw’r weledigaeth yna nôl yn yr 1980au o arbed arian a gwella gwasanaethau wedi cael ei gwireddu chwaith. Felly, rydw i’n cefnogi’n gryf weledigaeth Ysgrifennydd y Cabinet yn ei fwriad y mae wedi’i olrhain yn y datganiad cynhwysfawr yma y prynhawn yma. Mae’r cwestiynau—y rhan fwyaf ohonyn nhw—roeddwn i eisiau eu gofyn wedi cael eu gofyn eisoes, ond mae’n gadael un. Jest y pwynt olaf: a ydy’r Ysgrifennydd Cabinet wedi ystyried y ffordd orau o wario’r £15 miliwn o gyllid cyfalaf ychwanegol a neilltuwyd ar gyfer y gronfa trafnidiaeth leol yn dilyn datganiad yr hydref? A oes modd defnyddio peth, os nad yr holl gronfa yna, er mwyn helpu gwasanaethau bysiau lleol? Diolch yn fawr.

Thank you, Presiding Officer. I’d better make the most of my opportunity then. Could I welcome the statement by the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure on the future of bus services, and also welcome his vision that there is a future for bus services, along the lines that he suggests? Because, of course, naturally, local bus services are the foundation of our public transport system, given the deprivation of large areas of Wales from any rail services at all. The majority of our population is entirely reliant on local bus services that allow them to go out when they can’t drive. Often the only way they have to reach hospital or a health centre or the shops is the local bus.

So, that local service is vital, because every day about 63,000 people depend entirely on bus services to travel to work, and some 350,000 journeys are made every day in order to reach hospital appointments, see friends, shop, or to do some kind of leisure activity. So, I welcome the fact that the Cabinet Secretary is persevering with his work to improve the provision of services across Wales. And, of course, I’m also very supportive of the five aims at the end of the statement, and look forward to the outcome of the consultation.

Of course, many years ago now, the buses were a public service. Of course, it sapped a lot of money at the time but at least it was a service, although not perfect, that people could rely on. A bus would turn up in the same place, around the time you were expecting it to turn up. As I said, that service wasn’t perfect, although it was a public service, and, of course, in the 1980s, a decision was made to privatise—or the word is to deregulate—with the idea of improving the service and saving money. Well, I would be happy to discuss with anyone—we haven’t seen an improvement in the service, if you look across the board, and we certainly haven’t saved any money either. As the Cabinet Secretary mentions in his statement, these services cost millions of pounds in public money every year. Therefore, deregulation hasn’t achieved the vision that was seen back in the 1980s by a long chalk. What we have, in terms of buses, is a divided service that often fails on a local level, in terms of bus companies going bust, as we’ve seen recently, and people just can’t rely on the bus turning up at the time it’s supposed to turn up. That’s one of the biggest complaints I receive. People wonder why people don’t use the local bus, well, the thing is you can’t rely on them. I try to catch the bus when I can, but if it’s vital that you turn up to an appointment at a specific time, you can’t depend on the bus, and people tend to make any other arrangement to ensure that they do get to such a place by the time they’re supposed to turn up, because you can’t rely on the bus.

And, of course, as I’ve already mentioned, the split service of the buses that we have at the moment is sapping more public funds than ever before. The vision back in the 1980s of saving money and improving services hasn’t been realised either. So, I do strongly support the Cabinet Secretary’s vision in the objective that he has stated in his comprehensive statement this afternoon. The questions—the majority of them—that I wanted to ask, have already been asked, but it does leave one. Just a final point: has the Cabinet Secretary considered the best way of spending the £15 million of additional capital funding that was set aside for the local transport fund following the autumn statement? Would it be possible to use some, if not all of that fund, to help local bus services? Thank you .

I’d like to thank Dai Lloyd for his contribution and, again, I’d like to thank him for his support for our endeavour to develop a better, more integrated, more responsive bus network across Wales. I think a common theme emerging across the Chamber is the belief that deregulation in the mid 1980s was nothing but a disaster for local bus services. And whilst Welsh Government was not the cause—and has not been the cause—of the problem that the bus service network has experienced, we can certainly be the cure, and that is precisely what we aim to be, through potential new legislative interventions, and also through shorter and medium-term projects that I’ve already outlined.

I think the Member is absolutely right to link the fight against deprivation and poverty with the availability of reliable and punctual bus services. We know that one of the major barriers to employment is the availability of a regular bus or rail service, or the availability of active travel networks to be able to access work. But also, the lack of a regular, punctual, reliable bus service inhibits an individual’s ability to access services and also leisure opportunities. So, the importance of the bus service network across Wales cannot be overstated. It’s a fact that, at present, more than 100 million journeys are undertaken on buses, compared to fewer than 30 million journeys that are undertaken on the rail network. It is a huge area of public service delivery that requires attention and will receive that attention through legislation and other means, in order to tear down those barriers to employment and connectivity, and also to drive a more punctual and reliable service.

I’m just reflecting on what Russell George said; I think one of the problems with the perception of the bus network has been one that concerns punctuality and whether you actually will get to work, or will get to the doctor’s surgery, or hospital, or to a family event on time. This must be addressed, not just through investment in the bus vehicles themselves—making sure that they don’t break down—but also through interventions such as dedicated bus lanes and better planning within the urban environment.

One of the five points within the five-point plan that was announced in the autumn was a renewed effort at a local authority level, with our assistance, to identify vulnerable bus services that are operating and to take early action, either to remedy the situation to support the bus operator or to find an alternative operator, if it’s viewed that the current operator’s service is in terminal decline. That came as a consequence of the GHA Coaches collapse. Many lessons have been learnt, not just in the north-east, where that service had been provided, but right across Wales.

The capital funding that is being made available to the local transport fund, I think, could be used in a variety of ways—it’s certainly something that we would consider using to strengthen the bus network, but also it should, I believe, be used to identify where there are infrastructure pinch points that prevent a bus service from operating in a punctual manner.

Above all, again reflecting on the contribution by Dai Lloyd, I think it’s imperative that the efforts of this Government ensure that the interests of passengers and a punctual reliable service are placed well ahead of profits. In the last 30 years since deregulation, I think it’s fair to say that the profit motive that has driven the bus network and operators across Wales has failed the passenger interest—that must be addressed and will be addressed. If I may say so, Llywydd, the reason that I know that there is a good number of speakers is because I have been informed by them, kindly, that they have a very keen interest in this area.

Hoffwn ddiolch i Dai Lloyd am ei gyfraniad ac, unwaith eto, hoffwn ddiolch iddo am ei gefnogaeth i’n hymdrechion i ddatblygu rhwydwaith bysiau gwell, mwy integredig, a mwy ymatebol ledled Cymru. Rwy'n credu mai thema gyffredin sy'n dod i'r amlwg ar draws y Siambr yw'r gred nad oedd dadreoleiddio yng nghanol y 1980au yn ddim ond trychineb i’r gwasanaethau bws lleol. Ac er nad Llywodraeth Cymru oedd achos—ac ni fu erioed yn achos—y broblem y mae’r rhwydwaith gwasanaethau bysiau wedi’i phrofi, gallwn yn sicr fod yr iachâd, a dyna yn union yw ein nod, trwy ymyraethau deddfwriaethol newydd posibl, a hefyd trwy brosiectau tymor byrrach a chanolig yr wyf eisoes wedi’u hamlinellu.

Rwy'n credu bod yr Aelod yn hollol gywir i gysylltu'r frwydr yn erbyn amddifadedd a thlodi â’r ffaith fod gwasanaethau bws dibynadwy a phrydlon ar gael. Rydym yn gwybod mai un o'r prif rwystrau i gyflogaeth yw nad oes gwasanaeth bws neu reilffordd rheolaidd ar gael, neu nad oes rhwydweithiau teithio gweithredol i allu mynd i’r gwaith. Ond hefyd, mae diffyg gwasanaeth bws rheolaidd, prydlon, a dibynadwy yn llesteirio gallu unigolyn i gael gafael ar wasanaethau yn ogystal â chyfleoedd hamdden. Felly, ni ellir gorbwysleisio pwysigrwydd y rhwydwaith gwasanaeth bysiau ledled Cymru. Mae'n ffaith bod mwy na 100 miliwn o deithiau yn cael eu gwneud ar fysiau ar hyn o bryd, o’i gymharu â llai na 30 miliwn o deithiau ar y rhwydwaith rheilffyrdd. Mae'n faes enfawr o ddarpariaeth gwasanaethau cyhoeddus sydd angen sylw a bydd yn cael y sylw hwnnw trwy ddeddfwriaeth a dulliau eraill, er mwyn dymchwel y rhwystrau hynny i gyflogaeth a chysylltedd, ynghyd â sbarduno gwasanaeth mwy prydlon a dibynadwy.

Rwyf yn myfyrio ar yr hyn a ddywedodd Russell George; rwy'n credu mai un o'r problemau â’r canfyddiad o’r rhwydwaith bysiau yw’r un sy'n ymwneud â phrydlondeb ac a fyddwch chi mewn gwirionedd yn gallu cyrraedd y gwaith, neu’n gallu mynd i'r feddygfa, neu’r ysbyty, neu i ddigwyddiad teuluol mewn da bryd. Mae’n rhaid mynd i'r afael â hyn, nid yn unig drwy fuddsoddi yn y bysiau eu hunain—gwneud yn siŵr nad ydynt yn torri i lawr—ond hefyd trwy ymyraethau fel lonydd bysiau pwrpasol a gwell cynllunio o fewn yr amgylchedd trefol.

Un o'r pum pwynt yn y cynllun pum pwynt a gyhoeddwyd yn yr hydref oedd ymdrech o'r newydd ar lefel awdurdod lleol, gyda'n cymorth ni, i nodi gwasanaethau bws dan fygythiad sy'n gweithredu, a chymryd camau cynnar, naill ai i wella'r sefyllfa i gefnogi'r gweithredwr bysiau neu i ddod o hyd i weithredwr arall, os credir nad oes modd atal dirywiad gwasanaeth y gweithredwr cyfredol. Daeth hynny yn sgil methiant GHA Coaches. Mae llawer o wersi wedi eu dysgu, nid yn unig yn y gogledd-ddwyrain, lle’r oedd y gwasanaeth hwnnw’n cael ei gynnig, ond ledled Cymru gyfan.

Rwy’n teimlo y gellid defnyddio’r cyllid cyfalaf sydd ar gael i'r gronfa drafnidiaeth leol mewn amrywiaeth o ffyrdd—mae'n sicr yn rhywbeth y byddem yn ystyried ei ddefnyddio i gryfhau'r rhwydwaith bysiau, ond fe ddylai hefyd, yn fy marn i, gael ei ddefnyddio i ganfod mannau diffygiol yn y seilwaith sy'n atal gwasanaeth bws rhag gweithredu mewn modd prydlon.

Yn anad dim, gan ystyried y cyfraniad gan Dai Lloyd eto, rwy’n credu ei fod yn hollbwysig bod ymdrechion y Llywodraeth hon i sicrhau bod buddiannau teithwyr a gwasanaeth dibynadwy prydlon yn flaenoriaeth bendant o’i gymharu â’r elw. Yn ystod y 30 mlynedd diwethaf ers dadreoleiddio, rwy’n credu ei bod yn deg i ddweud bod y cymhelliad elw sydd wedi sbarduno’r rhwydwaith bysiau a gweithredwyr ledled Cymru wedi siomi buddiannau’r teithiwr —mae’n rhaid edrych ar hynny a byddwn yn edrych ar hynny. Os caf i ddweud, Lywydd, y rheswm fy mod yn gwybod bod nifer dda o siaradwyr yw oherwydd fy mod wedi cael gwybod ganddynt, yn garedig, bod ganddynt ddiddordeb brwd iawn yn y maes hwn.

You don’t get away with it that easily. David Rowlands.

Chewch chi ddim osgoi pethau mor hawdd â hynny. David Rowlands.

Diolch, Lywydd. Cabinet Secretary, we all welcome your statement this afternoon, but would you not agree that the whole strategy of delivering bus services needs a new and, perhaps, radical approach? Surely, the sight of 50-plus passenger buses often running empty and very often in tandem does not seem economically or environmentally acceptable. We are seeing the rise in community buses, which provide an excellent service where available, and which appear to be far more cost-effective as they often use smaller buses with more targeted objectives. Would the Cabinet Secretary consider that he would be expanding these types of operations? Is it time to look at the possibility of using smaller buses on many more routes within Wales, even combined with on-call taxi operations? These taxi operations would be far more acceptable and available to people with disabilities, et cetera. These vehicles could actually be using cleaner engine options, even providing the possibility of electric buses on more local runs. This would, of course, confine the 50-plus buses and their gas-guzzling operations to just long-haul services. Do you not agree that these are options that you should, in fact, be looking at?

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, rydym ni i gyd yn croesawu eich datganiad y prynhawn yma, ond oni fyddech chi’n cytuno bod y strategaeth gyfan o ddarparu gwasanaethau bysiau angen ymagwedd newydd ac, efallai, radical? Onid yw gweld bysiau â lle i 50 a mwy o deithwyr yn aml yn rhedeg yn wag ac yn aml iawn ar yr un pryd ddim yn ymddangos yn economaidd neu'n amgylcheddol dderbyniol. Rydym yn gweld cynnydd mewn bysiau cymunedol, sy'n darparu gwasanaeth ardderchog lle y mae ar gael, ac sy'n ymddangos fel petai’n llawer mwy cost-effeithiol gan eu bod yn aml yn defnyddio bysiau llai gydag amcanion wedi’u targedu. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn credu y byddai'n ehangu’r mathau hyn o weithrediadau? A yw hi'n amser i edrych ar y posibilrwydd o ddefnyddio bysiau llai ar lawer mwy o lwybrau yng Nghymru, hyd yn oed ar y cyd â gweithrediadau tacsi ar alwad? Byddai'r gweithrediadau tacsi hyn yn llawer mwy derbyniol ac ar gael i bobl ag anableddau, ac yn y blaen. Gallai'r cerbydau hyn fod yn defnyddio dewisiadau injan glanach mewn gwirionedd, a hyd yn oed cynnig y posibilrwydd o fysiau trydan ar deithiau mwy lleol. Byddai hyn, wrth gwrs, yn cyfyngu'r bysiau â lle i 50 a mwy a’u gweithrediadau sy’n llyncu tanwydd i wasanaethau pell yn unig. Onid ydych chi’n cytuno bod y rhain yn ddewisiadau y dylech, mewn gwirionedd, fod yn edrych arnyn nhw?

I’d like to thank the Member for his questions. I would agree that we need something of a revolution rather than an evolution in the way that bus services are provided in Wales, now that we have the powers available to us to make the significant changes that are required in order to ensure that bus operators meet the expectations of passengers. For that reason, the consultation that will be launched next week will provide opportunities for the industry, for Members, for the public and for passengers to be able to provide ideas and opinions on how we can radically reshape the bus services that people value so deeply.

I do believe that community transport is an essential component of the mix that we have across Wales. Indeed, this is demonstrated by the significant increase in the number of passenger journeys that have been taken through community transport, in contrast to the steady decline in the number of journeys that have been taken on commercial bus routes. I believe firmly that there should be an expansion of community transport, and for that reason we make available resources to community transport initiatives through the bus services support grant. In addition to this, expert advice is available through the Business Wales network.

It’s essential that appropriate vehicles are used for all routes and the Member is correct in that, on occasions, sometimes on regular occasions, improper vehicles, vehicles that are too large, are used on routes. This is one of the challenges that we have sought to address through the construction of a quality partnership regime based on a voluntary agreement between local authorities and bus operators. However, given the requirement for bus operators and for local authorities to invest in respect of infrastructure that they are responsible for, we’ve not seen as many quality partnerships agreed as we would wish. For that reason, the two co-ordinators in the metro areas in the north-east and the south-east will be tasked primarily, in the first instance, to establish quality partnerships to ensure that the infrastructure that is available for passengers, in terms of proper, functioning information, in terms of decent quality, clean, safe bus stops is rolled out more regularly, and so that bus operators themselves provide more appropriate-sized vehicles.

Hoffwn ddiolch i'r Aelod am ei gwestiynau. Byddwn yn cytuno bod angen rhyw fath o chwyldro yn hytrach nag esblygiad yn y ffordd y mae gwasanaethau bws yn cael eu darparu yng Nghymru, nawr bod y pwerau ar gael i ni wneud y newidiadau sylweddol sy’n angenrheidiol i sicrhau bod gweithredwyr bysiau yn bodloni disgwyliadau teithwyr. Am y rheswm hwnnw, bydd yr ymgynghoriad a fydd yn cael ei lansio yr wythnos nesaf yn cynnig cyfleoedd i’r diwydiant, i Aelodau, i’r cyhoedd ac i deithwyr gael darparu syniadau a barn ar sut y gallwn ail-lunio'r gwasanaethau bysiau y mae pobl yn eu gwerthfawrogi cymaint, mewn ffordd radical.

Rwy’n credu bod trafnidiaeth gymunedol yn elfen hanfodol o'r gymysgedd sydd gennym ledled Cymru. Yn wir, dangosir hyn gan y cynnydd sylweddol yn nifer y teithiau a wnaed gan deithwyr ar gludiant cymunedol, o’i gymharu â'r gostyngiad cyson yn nifer y teithiau a wnaed ar lwybrau bysiau masnachol. Rwy’n credu'n gryf y dylid ehangu cludiant cymunedol, ac am y rheswm hwnnw ein bod yn sicrhau bod adnoddau ar gael i fentrau cludiant cymunedol drwy'r grant cynnal gwasanaethau bysiau. Yn ogystal â hyn, mae cyngor arbenigol ar gael drwy rwydwaith Busnes Cymru.

Mae'n hanfodol bod cerbydau priodol yn cael eu defnyddio ar gyfer pob llwybr ac mae'r Aelod yn gywir fod cerbydau amhriodol, cerbydau sy'n rhy fawr, yn cael eu defnyddio ar lwybrau o bryd i’w gilydd, ac weithiau’n rheolaidd. Dyma un o'r heriau yr ydym wedi ceisio rhoi sylw iddynt drwy sefydlu trefn partneriaeth o ansawdd yn seiliedig ar gytundeb gwirfoddol rhwng awdurdodau lleol a gweithredwyr bysiau. Fodd bynnag, o ystyried y gofyniad i weithredwyr bysiau ac awdurdodau lleol fuddsoddi mewn perthynas â'r seilwaith maen nhw’n gyfrifol amdano, nid ydym wedi gweld cymaint o bartneriaethau o ansawdd yn cael eu cytuno ag y byddem yn dymuno. Am y rheswm hwnnw, bydd dau gydgysylltwr yn yr ardaloedd metro yn y gogledd-ddwyrain a'r de-ddwyrain yn cael y dasg yn bennaf, yn y lle cyntaf, o sefydlu partneriaethau ansawdd i sicrhau bod y seilwaith sydd ar gael i deithwyr, o ran gwybodaeth briodol, weithredol, o ran arosfannau bysiau o ansawdd gweddus, glân, a diogel, yn cael ei gyflwyno’n fwy rheolaidd, ac fel bod gweithredwyr bysiau eu hunain yn darparu cerbydau o faint mwy priodol.

I welcome the Cabinet Secretary’s statement and I also had very good feedback from people who attended the bus summit. I really welcome his support for buses because I think buses are absolutely key. Certainly in my constituency of Cardiff North there is a very positive perception of buses. I think I really see them as absolutely crucial to the running of transport in Wales. Would the Cabinet Secretary agree that it’s very important when there are new developments, such as the big housing developments that are going to take place in Cardiff, that bus services are built into those new developments right from the beginning, so that the bus services are an integral part of the community?

I was pleased to hear the Cabinet Secretary say earlier on about the new powers that will come to us under the Wales Bill and the further opportunities that will be offered there. Does he think that it will really then be possible for bus companies to work collaboratively with the local council to ensure that we don’t have duplication of routes and that we will be able to tackle some of the problems that deregulation has produced? I was very pleased to hear him say that he plans to have early identification of vulnerable routes, because obviously some of those vulnerable routes are life savers for some people in our community.

I also wanted to ask him what plans he has to promote greener, more environmentally friendly bus services—I’m thinking of bio-methane bus services and fully electric zero-carbon bus routes—and whether he’s made any consideration of those and whether he’s had any opportunity to read the report, ‘Any Journey is Greener by Bus’ by the Low Carbon Vehicle Partnership, and some of the suggestions in that to attract people back to buses where their numbers have sunk—in particular, some of the points that he’s already made in his statement today about real-time information, integrated ticketing, cleaner vehicles and also free Wi-Fi are some of the possibilities. But, of course, above all what’s important is the convenience for passengers. So, I wondered if he’d had an opportunity to look at those other issues in terms of developing the bus service.

Croesawaf ddatganiad Ysgrifennydd y Cabinet a chefais innau hefyd adborth da iawn gan bobl a ddaeth i'r uwchgynhadledd fysiau. Rwy’n croesawu yn fawr ei gefnogaeth i fysiau gan fy mod yn credu bod bysiau yn gwbl allweddol. Yn sicr yn fy etholaeth i yng ngogledd Caerdydd ceir canfyddiad cadarnhaol iawn o fysiau. Rwy'n credu fy mod i mewn gwirionedd yn eu gweld yn gwbl hanfodol i redeg trafnidiaeth yng Nghymru. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno ei bod yn bwysig iawn pan fo datblygiadau newydd, megis y datblygiadau tai mawr a fydd yn digwydd yng Nghaerdydd, bod gwasanaethau bws yn cael eu cynnwys yn y datblygiadau newydd hynny o'r cychwyn cyntaf, fel bod y gwasanaethau bysiau yn rhan annatod o'r gymuned?

Roeddwn i’n falch o glywed Ysgrifennydd y Cabinet yn sôn yn gynharach am y pwerau newydd a fydd yn dod i ni o dan Fil Cymru a'r cyfleoedd ychwanegol a fydd ar gael i ni yn hynny o beth. A yw'n credu y bydd wedyn o ddifrif yn bosibl i gwmnïau bysiau weithio ar y cyd â’r cyngor lleol i sicrhau nad ydym yn dyblygu llwybrau ac y gallwn ni fynd i'r afael â rhai o'r problemau a achoswyd gan ddadreoleiddio? Roeddwn i’n falch iawn o’i glywed yn dweud ei fod yn bwriadu cael proses o nodi llwybrau sydd mewn perygl yn gynnar, oherwydd bod rhai o’r llwybrau hynny sydd mewn perygl yn amlwg yn gwbl hanfodol i rai pobl yn ein cymuned.

Rwyf hefyd yn awyddus i ofyn iddo pa gynlluniau sydd ganddo i hyrwyddo gwasanaethau bysiau mwy gwyrdd a chyfeillgar i'r amgylchedd—rwy’n meddwl am wasanaethau bysiau bio-methan a llwybrau bysiau cwbl drydanol di-garbon—ac a yw wedi rhoi unrhyw ystyriaeth i hynny ac a yw wedi cael cyfle i ddarllen yr adroddiad, ‘Any Journey is Greener by Bus’ gan y Bartneriaeth Cerbydau Carbon Isel, a rhai o'r awgrymiadau yn hwnnw i ddenu pobl yn ôl i fysiau pan fo eu niferoedd wedi gostwng—yn arbennig, mae rhai o'r pwyntiau y mae eisoes wedi eu gwneud yn ei ddatganiad heddiw ynglŷn â gwybodaeth amser real, tocynnau integredig, cerbydau glanach a Wi-Fi am ddim yn rhai o'r posibiliadau. Ond, wrth gwrs, yr hyn sy'n bwysig yn anad dim yw’r cyfleustra i deithwyr. Felly, roeddwn i’n meddwl tybed a oedd wedi cael cyfle i edrych ar y materion eraill hynny o ran datblygu’r gwasanaeth bysiau.

Could I thank Julie Morgan for her contribution? Julie Morgan is a great advocate for bus usage, not just in Cardiff North, but right across Wales, and I know she cares passionately about the sustainability of key local bus services. The planning of bus services and the bus network right across local authority areas is crucial in determining where to build not just commercial properties, so that people can access work via bus, but also domestic dwellings. For that reason we have placed an expectation on local authorities to better design bus routes that actually meet the needs of passengers accessing places of work. Their powers, their resources, are constrained at present, given ongoing austerity and given, until recently, the lack of powers that will become available in due course. But it’s also essential that, as we develop the metro in the south-east of Wales, we incorporate into the plans for integrated transport appropriate park-and-ride and also cycle-and-ride schemes, and parking areas and cycling areas, so that people are able to switch from one mode of transport to another with the least hassle and at least cost. It’s our intention to ensure that bus companies do indeed work more collaboratively together—if needed, through legislation—not just in terms of identifying routes and ensuring that there is compatibility of timetables, but also to ensure that there are multi-journey, multi-modal, ticketing arrangements in place. One of the claims that has been made by bus operators consistently has been the difficulty with introducing multi-ticketing because of the challenge of apportioning the correct level of fares to each of the operators. We do not believe that this is an insurmountable challenge, and this is something that we believe should be an expectation once the Government has developed the new legislative requirements and the interventions needed to ensure that ticketing arrangements are more suited to the expectations of passengers.

The better bus fund is something that I remain open to consider. The green bus fund and the subsequent scheme that’s being operated by the UK Government—the low emissions fund—were extended to Wales at our request and following successful negotiations, but, disappointingly, no Welsh bids have been successful to date. I’m keen to see successful bids from Welsh operators, because we know from operators such as Stagecoach in the south-east and Cardiff Bus that, with investment in modern buses, you don’t just drive down emissions, you can also improve punctuality and quality for passengers. And so I’m open to the idea of a complementary better bus fund, but one that takes into account fully the advice of the bus policy advisory group, who have said that it should not be restricted to just low emissions vehicles, but that it could also be open to operators looking to improve other aspects of the passenger experience such as, as the Member rightly highlighted, the availability of Wi-Fi. It’s my belief that Wi-Fi now should be available as standard on all buses. It should not be an exception, it should not be a luxury, it should be an expectation that all passengers should have whenever they board a bus.

A gaf i ddiolch i Julie Morgan am ei chyfraniad? Mae Julie Morgan yn hyrwyddwr gwych dros ddefnyddio bysiau, nid dim ond yng ngogledd Caerdydd, ond ledled Cymru, a gwn fod cynaliadwyedd gwasanaethau bysiau lleol allweddol yn agos iawn at ei chalon. Mae cynllunio gwasanaethau bysiau a rhwydwaith bysiau ym mhob rhan o ardaloedd awdurdodau lleol yn hollbwysig wrth benderfynu ble i adeiladu eiddo masnachol, fel y gall pobl fynd i’r gwaith ar fws, ond ar gyfer anheddau domestig hefyd. Oherwydd hynny, rydym ni wedi gosod disgwyliad ar awdurdodau lleol i gynllunio llwybrau bysiau yn well sydd mewn gwirionedd yn bodloni anghenion teithwyr i gyrraedd y gwaith. Mae eu pwerau, eu hadnoddau, wedi eu cyfyngu ar hyn o bryd, o gofio’r cyni parhaus ac o gofio, hyd yn ddiweddar, y diffyg pwerau, a fydd yn dod ar gael maes o law. Ond mae hefyd yn hanfodol, wrth i ni ddatblygu'r metro yn y de-ddwyrain, ein bod yn cynnwys cynlluniau parcio a theithio a beicio a theithio priodol, ac ardaloedd parcio ac ardaloedd beicio, yn y cynlluniau ar gyfer trafnidiaeth integredig, fel y gall pobl newid o un dull o deithio i ddull arall gyda chyn lleied o drafferth a chost â phosibl. Ein bwriad ni yw sicrhau bod cwmnïau bysiau, mewn gwirionedd, yn gweithio gyda’i gilydd yn fwy cydweithredol—os oes angen, trwy ddeddfwriaeth—nid yn unig o safbwynt nodi llwybrau a sicrhau bod amserlenni yn cydweddu, ond hefyd i sicrhau bod trefniadau tocynnau aml-daith, aml-fodd ar waith. Un o'r honiadau a wnaed gan weithredwyr bysiau yn gyson yw’r anhawster o ran cyflwyno system aml-docynnau oherwydd yr her o ddyrannu’r lefel gywir o bris tocynnau i bob gweithredwr. Nid ydym o’r farn bod hyn yn her anorchfygol, ac mae hyn yn rhywbeth yr ydym ni’n credu y dylai fod yn ddisgwyliad pan fydd y Llywodraeth wedi datblygu’r gofynion deddfwriaethol newydd a’r ymyraethau angenrheidiol i sicrhau bod y trefniadau tocynnau yn fwy addas i ddisgwyliadau teithwyr.

Mae'r gronfa bysiau gwell yn rhywbeth yr wyf yn dal yn fodlon ei hystyried. Ehangwyd y gronfa bysiau gwyrdd a'r cynllun dilynol sy'n cael ei weithredu gan Lywodraeth y DU—y gronfa allyriadau isel—i Gymru yn dilyn cais gennym ni a thrafodaethau llwyddiannus, ond, yn siomedig, ni fu unrhyw geisiadau o Gymru yn llwyddiannus hyd yn hyn. Rwy'n awyddus i weld ceisiadau llwyddiannus gan weithredwyr o Gymru, oherwydd gwyddom gan weithredwyr fel Stagecoach yn y de-ddwyrain a Bws Caerdydd, trwy fuddsoddi mewn bysiau modern, nid yn unig yr ydych chi’n lleihau allyriadau, ond gallwch hefyd wella prydlondeb ac ansawdd i deithwyr. Ac felly rwy'n agored i'r syniad o gronfa bysiau gwell gydategol, ond un sy'n rhoi ystyriaeth lawn i gyngor y grŵp cynghori ar bolisi bysiau, sydd wedi dweud na ddylid ei gyfyngu i gerbydau allyriadau isel yn unig, ond y gallai hefyd fod ar gael i weithredwyr sy’n dymuno gwella agweddau eraill ar brofiad teithwyr megis, fel yr amlygodd yr Aelod yn gywir, gwasanaeth Wi-Fi. Fy nghred i yw y dylai Wi-Fi yn awr fod ar gael fel mater o drefn ar bob bws. Ni ddylai fod yn eithriad, ni ddylai fod yn rhywbeth moethus, dylai fod yn ddisgwyliad sydd ar gael i bob teithiwr pryd bynnag y bydd yn mynd ar fws.

Can I echo some of Julie Morgan’s comments? I was glad that, towards the end of the statement, you do turn to some of the sustainability issues and refer to the well-being of future generations, the need to tackle poor air quality, and to see public transport as part of the efforts to achieve decarbonisation. I do hope we’ll see this fully in the fully worked-out plans that you’re going to bring forward, because I would say that, if it’s just what we can judge on in this statement, we seem to have references rather than commitments to how the future generations Act is going to really transform some of our urban and rural spaces and make them more amenable to be accessed in a way that doesn’t mean we’re constantly choked or threatened by motor transport and an over-reliance on it. I do see very ambitious and effective public transport buses often leading the way, but obviously rail and light rail too being essential to the economic and social renewal that we want in the years ahead.

A gaf i adleisio rhai o sylwadau Julie Morgan? Roeddwn i’n falch, tua diwedd y datganiad, eich bod wedi troi at rai o'r materion cynaliadwyedd a chyfeirio at lesiant cenedlaethau'r dyfodol, yr angen i fynd i'r afael ag ansawdd aer gwael, ac i weld trafnidiaeth gyhoeddus yn rhan o'r ymdrechion i gyflawni datgarboneiddio. Rwyf yn gobeithio y byddwn yn gweld hyn yn llawn yn y cynlluniau a fydd wedi eu hystyried yn llwyr yr ydych chi am eu cyflwyno, oherwydd byddwn i’n dweud, os mai dim ond ar sail y datganiad hwn y gallwn farnu, ymddengys mai cyfeiriadau sydd gennym yn hytrach nag ymrwymiadau i sut y bydd Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol yn gweddnewid yn wirioneddol rai o'n mannau trefol a gwledig a’u gwneud yn fwy dymunol i’w defnyddio mewn ffordd nad yw'n golygu ein bod yn cael ein tagu a’n bygwth gan drafnidiaeth fodurol a gorddibyniaeth ar hynny. Rwyf i’n gweld bysiau cludiant cyhoeddus uchelgeisiol ac effeithiol iawn yn aml yn arwain y ffordd, ond yn amlwg mae rheilffyrdd a rheilffyrdd ysgafn hefyd yn hanfodol i'r adfywio economaidd a chymdeithasol yr ydym ni’n dymuno ei weld yn y blynyddoedd i ddod.

Can I thank David Melding for his contribution? And I also recognise the importance of bus services to the sustainability of an integrated public transport system, and also to improving the environment in which we live. In terms of the future generations, the FG Bill—well, the FG Act—the commitments will emerge through the consultation. But I think, above all, we need to set an aspiration to significantly increase the number of people that use buses on a regular basis. By driving up the number of people that use buses, we will drive down usage of private vehicles and consequently drive down the amount that private vehicles emit into the atmosphere. We remain committed to delivery of the aspirations of the well-being of future generations Act and it’s my firm belief that public transport can play an important, significant role in lowering emissions right across Wales.

Hoffwn ddiolch i David Melding am ei gyfraniad. Ac rwyf innau hefyd yn cydnabod pwysigrwydd gwasanaethau bysiau i gynaliadwyedd system drafnidiaeth gyhoeddus integredig, a hefyd i wella'r amgylchedd yr ydym yn byw ynddo. O ran cenedlaethau'r dyfodol, Bil Cenedlaethau'r Dyfodol —wel, Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol—bydd yr ymrwymiadau yn dod i'r amlwg drwy'r ymgynghoriad. Ond rwy'n credu, yn anad dim, bod angen i ni osod dyhead i gynyddu'n sylweddol nifer y bobl sy'n defnyddio bysiau yn rheolaidd. Trwy gynyddu nifer y bobl sy'n defnyddio bysiau, byddwn yn lleihau’r defnydd a wneir o gerbydau preifat ac o ganlyniad i hynny, yn gostwng faint y mae cerbydau preifat yn ei allyrru i'r atmosffer. Rydym ni’n parhau yn ymrwymedig i gyflawni dyheadau Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol a chredaf yn gryf y gall trafnidiaeth gyhoeddus chwarae rhan bwysig a sylweddol wrth ostwng allyriadau ledled Cymru.

Can I add my voice to those who’ve congratulated the Cabinet Secretary on the bus summit, which, if I may say, demonstrated a great deal of foresight? And he’s gone beyond foresight to a predictive capacity today in his answers to Russell George. But I recently held a forum in Neath, before Christmas, to discuss the local economy, and one of the priorities that was discussed by the participants was the need for a better-integrated public transport system, so I welcome a number of the comments he’s made in this statement today.

Julie Morgan asked a number of the questions I was proposing to ask, but there are two outstanding questions that I’ll put to the Cabinet Secretary. Firstly is the question of bus priority technology, in terms of traffic lights and so on. What assessment has he made of what capacity there is for expanding that, which I think is pretty central to the passenger experience? The second point is this: in terms of integration and so on, does he foresee, perhaps in the longer term, an enhanced role for a body like Transport for Wales, which, as well as looking at the rail franchises, could also perhaps consider some of the strategic issues that face the bus service and, in particular, in the context of seeking an integrated transport system as is his objective?

A gaf i ychwanegu fy llais innau at y rhai sydd wedi llongyfarch Ysgrifennydd y Cabinet ar yr uwchgynhadledd fysiau, a oedd, os caf i ddweud, yn dangos llawer iawn o ragwelediad? Ac mae ef wedi mynd y tu hwnt i ragwelediad heddiw i ragfynegi wrth ateb Russell George. Ond, yn ddiweddar, cynhaliais fforwm yng Nghastell-nedd, cyn y Nadolig, i drafod yr economi leol, ac un o'r blaenoriaethau a drafodwyd gan y cyfranogwyr oedd yr angen am system drafnidiaeth gyhoeddus sydd wedi’i hintegreiddio yn well, felly rwy’n croesawu nifer o'r sylwadau y mae wedi’u gwneud yn y datganiad hwn heddiw.

Gofynnodd Julie Morgan nifer o'r cwestiynau yr oeddwn i’n bwriadu eu gofyn, ond mae dau gwestiwn ychwanegol yr wyf am eu gofyn i Ysgrifennydd Cabinet. Yn gyntaf mae’r cwestiwn ynghylch technoleg blaenoriaeth bysiau, o ran goleuadau traffig ac yn y blaen. Pa asesiad y mae ef wedi’i wneud o’r capasiti sydd ar gael i ehangu hynny, sydd, yn fy marn i, yn eithaf canolog i brofiad y teithiwr? Yr ail bwynt yw hwn: o ran integreiddio ac ati, a yw'n rhagweld, efallai yn y tymor hwy, mwy o swyddogaeth i gorff fel Trafnidiaeth Cymru, a allai, yn ogystal ag edrych ar y masnachfreintiau rheilffyrdd, hefyd ystyried efallai rai o'r materion strategol sy'n wynebu'r gwasanaeth bysiau ac, yn arbennig, yng nghyd-destun ceisio cael system drafnidiaeth integredig gan mai dyna’i amcan?

Can I thank Jeremy Miles for his contribution and for his question? It is true that Transport for Wales could well manage a fully integrated transport system. It may well be that he’s been reading my mind, because that is exactly what I’ve been considering over the course of the past few months. Thanks also to Jeremy Miles for hosting what I believe was a very successful forum in Neath. I’m sorry that I wasn’t able to attend on that particular occasion, but the feedback that I have had from the forum aligned with the responses that were made as a consequence of the bus summit questionnaire, which was that we need to work more closely together than we have done. The fact is that that was the first bus summit to have been held, but we need to work more closely than we have done in order to understand what the collective challenges are, what the mutual challenges are, that we can overcome together. There will be, I am in no doubt, some difficult areas of discussion for some parties as we move through into next week with some of the proposals that we wish to bring forward in terms of, as I’ve said, radically reforming the way that bus services operate. But, at the end of the day, we need to put passengers first. We will do so through working with those organisations that represent passengers and also with the industry and local government. But it will be the passenger’s interest that takes priority at every stage of our deliberations.

In terms of traffic lights, this is a very interesting piece of work that I believe could be taken forward on a pilot basis, in particular, in one of the city regions, in particular as we look to embrace smart cities as a new way of living more effectively and efficiently and within our means, both in terms of natural resources and finance. I do think that the utilisation of smart traffic lights and dedicated bus lanes could be of incredible value.

Hoffwn ddiolch i Jeremy Miles am ei gyfraniad ac am ei gwestiwn. Mae'n wir y gallai Trafnidiaeth Cymru reoli system drafnidiaeth gwbl integredig. Mae'n ddigon posibl ei fod wedi bod yn darllen fy meddwl, oherwydd dyna'n union yr hyn yr wyf i wedi bod yn ei ystyried yn ystod y misoedd diwethaf. Diolch hefyd i Jeremy Miles am gynnal yr hyn a oedd yn fy marn i yn fforwm llwyddiannus iawn yng Nghastell-nedd. Mae'n ddrwg gennyf nad oeddwn i’n gallu bod yn bresennol bryd hynny, ond mae’r adborth a gefais o’r fforwm yn cyd-fynd â'r ymatebion i'r holiadur o’r uwchgynhadledd fysiau, sef bod angen i ni weithio’n agosach nag yr ydym wedi bod yn ei wneud. Y ffaith yw mai honno oedd yr uwchgynhadledd fysiau gyntaf i gael ei chynnal, ond mae angen i weithio'n agosach nag yr ydym wedi ei wneud er mwyn deall beth yw’r heriau cyfunol, beth yw’r heriau i'r ddwy ochr, y gallwn eu goresgyn gyda'n gilydd. Mi fydd, nid oes gennyf unrhyw amheuaeth, rhai meysydd trafod anodd i rai partïon wrth i ni symud i’r wythnos nesaf gyda rhai o'r cynigion yr ydym yn dymuno eu cyflwyno o ran, fel yr wyf wedi’i ddweud, diwygio’n radical y ffordd y mae gwasanaethau bysiau yn gweithredu. Ond, yn y pen draw, mae angen i ni roi teithwyr yn gyntaf. Byddwn yn gwneud hynny drwy weithio gyda’r sefydliadau hynny sy'n cynrychioli teithwyr a hefyd gyda'r diwydiant a llywodraeth leol. Ond buddiant y teithiwr fydd y flaenoriaeth ar bob cam o'n trafodaethau.

O ran goleuadau traffig, mae hwn yn ddarn diddorol iawn o waith y gellid, yn fy marn i, ei ddatblygu ar ffurf cynllun arbrofol, yn enwedig, mewn un o'r dinas-ranbarthau, yn enwedig wrth i ni edrych i gofleidio dinasoedd clyfar fel ffordd newydd o fyw yn fwy effeithiol ac effeithlon ac o fewn ein modd, o ran adnoddau naturiol a chyllid. Rwyf yn credu y gallai'r defnydd o oleuadau traffig clyfar a lonydd bysiau penodedig fod o werth anhygoel.

A gaf i ddiolch i’r Gweinidog am ei ddatganiad heddiw? Rydw i’n meddwl mai dyma’r datganiad mwyaf cynhwysfawr erioed i mi ei glywed ar wasanaethau bysys mewn unrhyw senedd yn y Deyrnas Unedig: a gawn ni gychwyn yn fanna? Rydw i mor falch ein bod ni’n rhoid y bws yn ganolog i’n trafnidiaeth gyhoeddus, lle y dylai fod. A gaf i hefyd ddiolch iddo am y gwahoddiad i fod yn bresennol, i gymryd rhan, yn yr uwchgynhadledd yn Wrecsam? Rydw i’n gobeithio y bydd ei ddull o o arwain fel Gweinidog yn y maes yma yn parhau i ennyn brwdfrydedd mas fanna yn y gymuned.

Nawr rydw i’n cael y fraint, wrth gwrs, o ddefnyddio bysiau bron yn ddyddiol yn ddinesig ac mewn ardaloedd gwledig. Dau gwestiwn sydyn iddo fo: a ydy’r Gweinidog yn gweld bod yna le o’r newydd i gynlluniau megis goriad gwyrdd Eryri, a arloeswyd, ond nid yn gyfan gwbl lwyddiannus, yn y gorffennol ym mharc Eryri a’r ardaloedd cylchynol, er mwyn lleihau pwysau ymwelwyr yn defnyddio ceir mewn ardaloedd dynodedig parciau cenedlaethol ac ardaloedd o harddwch eithriadol, ac yn y blaen? Hefyd a ydy o’n gweld bod yna le o hyn ymlaen i ni sicrhau na fyddwn ni byth bellach yn adeiladu gorsafoedd bysiau a gorsafoedd trenau ar wahân, yn enwedig mewn rhai dinasoedd—ni wnaf enwi Abertawe’n arbennig, ond mae yna sawl dinas a thref yng Nghymru lle mae cyfleoedd yn y gorffennol i integreiddio, wedi cael eu colli? Pe byddai’r Gweinidog yn arwain ar hynny, rwy’n credu, byddwn i’n ddiolchgar iawn. Y tro nesaf y byddaf ar y bws, fe fyddaf yn sicr o ganmol y Gweinidog wrth fy nghyd-deithwyr.

May I thank the Cabinet Secretary for his statement today? I believe that this is the most comprehensive statement that I’ve ever heard on bus services in any parliament in the UK: let’s start there. I am so pleased that we are putting the bus at the heart of our public transport system, where it should be. May I also thank him for the invitation to participate in the summit in Wrexham? I very much hope that his approach to leadership as a Minister in this area will continue to engender enthusiasm out there in our communities.

Now I have the privilege, of course, of using buses almost on a daily basis in rural and urban areas. I have two brief questions for him. Does the Minister believe that there is a new role for schemes such as the Snowdonia green key initiative, which innovated, but not entirely successfully, in the past in the Snowdonia national park and surrounding areas, in order to reduce the pressure of visitors using cars in designated landscapes of the national parks and areas of outstanding national beauty and so on? Also, does he believe that there is a role from here on in for us to ensure that we never build bus stations and train stations separately anymore, particularly in some cities—I won’t name Swansea particularly, but there are a number of towns and cities in Wales where opportunities have been missed in the past to integrate? I think, if the Minister would lead on that, I’d be very grateful. The next time I am on the bus, I will be sure to praise the Minister to my fellow passengers.