Y Cyfarfod Llawn

Plenary

12/05/2026
Bilingual English Welsh

Cynnwys

Contents

1. Ethol Llywydd o dan Reol Sefydlog 6 1. Election of the Presiding Officer under Standing Order 6
2. Ethol Dirprwy Lywydd o dan Reol Sefydlog 6 2. Election of the Deputy Presiding Officer under Standing Order 6
3. Enwebu Prif Weinidog o dan Reol Sefydlog 8 3. Nomination of the First Minister under Standing Order 8

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 14:00 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 14:00 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Ethol Llywydd o dan Reol Sefydlog 6
1. Election of the Presiding Officer under Standing Order 6
Member
Elin Jones 14:00:01
The Llywydd

Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Hwn yw'r cyfarfod cyntaf o seithfed Senedd Cymru. Gaf i gychwyn drwy ddweud pa mor hyfryd yw hi i weld y Siambr yma yn llawn? Gaf i estyn llongyfarchiadau i'r 95 ohonoch ar gael eich ethol i wasanaethu pobl Cymru yn ein Senedd genedlaethol? Bydd disgwyliadau'r etholwyr yn uchel o bob un ohonom, a'r cyfrifoldeb ar ein hysgwyddau i wireddu'r disgwyliadau hynny, a gwneud hynny gydag urddas, parch a twtsh bach o hwyl hefyd.

Wrth i fi baratoi i adael y swydd yma, gaf i ddymuno pob llwyddiant i chi i gyd yn eich gwaith pwysig dros y pedair blynedd nesaf? Felly, fel Llywydd, fy nyletswydd i o dan Reol Sefydlog 6.4 yw cadeirio'r trafodion ar gyfer ethol Llywydd newydd. Rwy'n gwahodd enwebiadau o dan Reol Sefydlog 6.6. A oes yna Aelod yn cael ei enwebu?

Good afternoon and welcome, all, to this Plenary meeting, which is the first meeting of the seventh Senedd. May I start by saying how wonderful it is to see this Chamber full? May I congratulate the 95 of you elected to serve the people of Wales in our national Parliament? The expectations of constituents of us all will be very great, and we have a responsibility to deliver against those expectations, and to do so with dignity, respect and some hwyl too.

As I prepare to leave this role, may I wish you all every success in your important work over the next four years? So, as Llywydd, it's my duty, under Standing Order 6.4, to chair proceedings for the election of a new Presiding Officer. I therefore invite nominations under Standing Order 6.6. Are there any nominations?

Member
Jayne Bryant 14:01:06

I nominate Huw Irranca-Davies.

Rwy'n enwebu Huw Irranca-Davies.

Member
Elin Jones 14:01:08
The Llywydd

Diolch. Mae Huw Irranca-Davies wedi'i enwebu. A oes gennym ni Aelod nad yw o'r un grŵp gwleidyddol i eilio'r enwebiad?

Thank you. Huw Irranca-Davies has been nominated. Is there a Member from a different political group who seconds that nomination?

Member
Jane Dodds 14:01:18

I second Huw Irranca-Davies.

Rwy'n eilio Huw Irranca-Davies.

Member
Elin Jones 14:01:20
The Llywydd

Diolch. Mae'r enwebiad, felly, wedi'i eilio yn ffurfiol. A oes yna unrhyw enwebiadau eraill?

Thank you. The nomination has been formally seconded. Are there any further nominations?

Member
Sam Rowlands 14:01:29

Llywydd, I nominate Paul Davies.

Llywydd, rwy'n enwebu Paul Davies.

Member
Elin Jones 14:01:31
The Llywydd

Diolch. Mae Paul Davies wedi cael ei enwebu. A oes yna eilydd o grŵp gwleidyddol gwahanol i eilio'r enwebiad hynny? 

Thank you. Paul Davies has been nominated. Is there a seconder from a different political group for that nomination?

Na. Gan nad oes yna eilydd i'r enwebiad hynny, dim ond un enwebiad, felly, sydd wedi'i gynnig yn ffurfiol ac yn llawn, a chynigiaf felly, yn unol â Rheol Sefydlog 6.8, fod Huw Irranca-Davies yn cael ei ethol yn Llywydd. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu hynny? [Gwrthwynebiad.] Mae yna wrthwynebiad i hynny. Felly, gan fod yna wrthwynebiad, dwi nawr yn gofyn i'r ymgeisydd wneud cyfraniad byr i'r Siambr—Huw Irranca-Davies.

There is not. As there is no seconder for that nomination, there is just one nomination that is put forward formally and fully, and I therefore propose, in accordance with Standing Order 6.8, that Huw Irranca-Davies be elected Llywydd. Does any Member object? [Objection.] There is objection to that. As there is an objection, I now ask the candidate to make a brief contribution to the Chamber—Huw Irranca-Davies.

Member
Huw Irranca-Davies 14:02:32

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Yn gyntaf oll, a gaf i longyfarch holl Aelodau'r Senedd, newydd a hen, ar eu hetholiad? Ymhellach, rwy'n ymestyn fy niolch i'r ymgeiswyr hynny a fu'n aflwyddiannus. Mae'n gofyn am wydnwch, dewrder a dyfalbarhad i roi eich enw ymlaen ar gyfer unrhyw etholiad, a heb y bobl hynny sy'n barod i wneud hynny, ni allai ein democratiaeth weithio.

Thank you very much, Llywydd. First of all, may I congratulate all of the Members of the Senedd, new and old, on being elected? Further to that, I want to extend my thanks to those candidates who were unsuccessful this time. It calls for resilience, bravery and diligence to put your name forward for any election, and without those people who are willing to do so, our democracy could not function.

For those Members of the Senedd who do not know me, I will offer a thankfully brief summary of my experience and skills of relevance to the role of Llywydd.

I spent nearly 15 years in Westminster doing what I sometimes lightheartedly call my apprenticeship for the Senedd. During that time, I served as a Government Minister and a shadow Minister in key roles. I took through complex legislation and engaged constructively with Welsh Government Ministers here in the then Assembly, and I chaired powerful and influential scrutiny committees. When I came to the Senedd, I sought to contribute to the work of this democratic institution as a proud backbench Member—and never forget the importance of that role—also as Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, as a member of two committees on Senedd reform, as a Government Minister and Cabinet Secretary, and throughout all of this, extending my knowledge and understanding of Standing Orders and Senedd procedures, which I believe has given me the depth and breadth of skills and the ability to take on this important role.

I chose to come back to Wales. I resigned as a Member of the UK Parliament to stand for this Senedd in 2016. I am one of the few to make that journey with real intent and purpose. I did so because I believe in this Senedd, this beating heart of our national democracy here in Wales. Our Senedd Cymru is still a very young Parliament, but it is growing in strength and in confidence. I believe in the power of this democratic institution to improve the lives of the people of Wales, through giving voice to the diverse communities of Wales, through the representatives here elected, and by holding Government to account through effective and constructive scrutiny and challenge.

I'r Aelodau hynny o'r Senedd nad ydyn nhw'n fy adnabod i, fe wnaf i gynnig crynodeb byr, diolch byth, o'm profiad a'm sgiliau sy'n berthnasol i swyddogaeth y Llywydd.

Treuliais bron i 15 mlynedd yn San Steffan yn gwneud yr hyn yr wyf i weithiau'n ei alw'n ysgafngalon fy mhrentisiaeth ar gyfer y Senedd. Yn ystod y cyfnod hwnnw, gwasanaethais fel Gweinidog Llywodraeth a Gweinidog yr wrthblaid mewn swyddogaethau allweddol. Fe wnes i lwyddo i basio deddfwriaeth gymhleth ac ymgysylltu'n adeiladol â Gweinidogion Llywodraeth Cymru yma yn y Cynulliad ar y pryd, ac roeddwn i'n gadeirydd ar bwyllgorau craffu grymus a dylanwadol. Pan wnes i ddod i'r Senedd, ceisiais gyfrannu at waith y sefydliad democrataidd hwn fel Aelod balch o'r meinciau cefn—ac nid wyf i byth yn anghofio pwysigrwydd y swyddogaeth honno—hefyd fel Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, fel aelod o ddau bwyllgor ar ddiwygio'r Senedd, fel Gweinidog Llywodraeth ac Ysgrifennydd y Cabinet, a thrwy hyn i gyd, ymestyn fy ngwybodaeth a'm dealltwriaeth o Reolau Sefydlog a gweithdrefnau'r Senedd, yr wyf yn credu sydd wedi rhoi'r dyfnder a'r ehangder i mi o ran sgiliau a gallu i ymgymryd â'r swyddogaeth bwysig hon.

Dewisais ddychwelyd i Gymru. Ymddiswyddais fel Aelod o Senedd y DU i sefyll ar gyfer y Senedd hon yn 2016. Rwy'n un o'r rhai prin i wneud y daith honno gyda bwriad a phwrpas gwirioneddol. Fe wnes i hynny gan fy mod i'n credu yn y Senedd hon, curiad calon ein democratiaeth genedlaethol yma yng Nghymru. Mae ein Senedd Cymru yn dal i fod yn Senedd ifanc iawn, ond mae'n tyfu o ran cryfder ac o ran hyder. Rwy'n credu yng ngrym y sefydliad democrataidd hwn i wella bywydau pobl Cymru, drwy roi llais i gymunedau amrywiol Cymru, drwy'r cynrychiolwyr a etholir yma, a thrwy ddwyn y Llywodraeth i gyfrif drwy graffu a herio effeithiol ac adeiladol.

Os caiff y cyfrifoldeb o fod yn Llywydd ei roi i mi gan Aelodau'r Senedd, rwy'n addo gweithio gyda'r holl Aelodau i sicrhau bod ein Senedd yn cwrdd â disgwyliadau uchel y sefydliad hwn ac, wrth inni fynd i seithfed tymor y Senedd, fod y Senedd yn berthnasol i bob rhan o Gymru ac yn ymgysylltu â nhw, a bod ein democratiaeth yn cael ei chryfhau trwy ein hymdrech gyffredin fel seneddwyr.

If the responsibility of being Llywydd is given to me by the Members of this Senedd, I pledge to work with every Member of the Senedd to ensure that our Senedd meets the high expectations of this institution and, as we move into the seventh Senedd term, that the Senedd is relevant to every part of Wales and engages with everyone in Wales, and that our democracy is strengthened through our common interests and efforts as parliamentarians.

I will carry out this role with hallmark openness and collaboration, fairness and impartiality, always keen to ensure that this Senedd and all of us who have the privilege of representing our constituents do so with respect for each other in the way that we engage and we debate, respect for our democratic processes, and respect for the people of Wales in all our great and glorious diversity.

Fe wnaf i gyflawni'r swyddogaeth hon gyda nod amgen natur agored a chydweithredol, tegwch a didueddrwydd, bob amser yn awyddus i sicrhau bod y Senedd hon a phob un ohonom ni sydd â'r fraint o gynrychioli ein hetholwyr yn gwneud hynny gyda pharch at ein gilydd yn y ffordd yr ydym ni'n ymgysylltu ac yr ydym ni'n trafod, parch at ein prosesau democrataidd, a pharch at bobl Cymru yn ein holl amrywiaeth fawr a gogoneddus.

Felly, diolch.

Therefore, thank you.

My thanks to colleagues from across the Siambr for urging me to put my name forward. If elected, I will do my best for all of you and for the Senedd, and, through this, the very best for the people of Wales.

Diolchaf i gyd-Aelodau o bob rhan o'r Siambr am fy annog i gynnig fy enw. Os caf fy ethol, byddaf yn gwneud fy ngorau i chi i gyd ac i'r Senedd, a thrwy hyn, y gorau posibl i bobl Cymru.

Diolch i chi i gyd.

My thanks to you all.

14:05
Member
Elin Jones 14:06:32
The Llywydd

Byddwn ni nawr yn symud at y bleidlais gyfrinachol, a byddaf i'n atal y cyfarfod, er mwyn hwyluso hynny, dros dro. Bydd y pleidleisio yn digwydd yn ystafell friffio 13, sydd jest y tu allan i'r Siambr yma. Ni fydd y balot yn cau tan fod pob Aelod sy'n bwriadu pleidleisio wedi gwneud hynny.

Rwyf i wedi cytuno y caiff Sarah Murphy bleidleisio drwy ddirprwy am ei bod hi ar absenoldeb rhiant, a bydd Vikki Howells yn bwrw'r bleidlais honno ar ei rhan hi fel dirprwy.

Y clerc fydd yn gyfrifol am oruchwylio'r pleidleisio a'r cyfrif, ac ar ôl cyfri'r pleidleisiau a gaiff eu bwrw yn y bleidlais gyfrinachol, bydd y gloch yn cael ei chanu fel y gallwn ailymgynnull ar gyfer cyhoeddi'r canlyniad. Felly, dwi'n atal y cyfarfod dros dro am nawr.

We will now move to the secret ballot, and I will suspend the meeting to conduct that secret ballot. Voting will take place in briefing room 13, which is just outside this Chamber. The ballot will not close until all Members intending to vote have done so.

I have agreed that Sarah Murphy may vote by proxy for reasons of parental leave, and Vikki Howells will exercise the vote on her behalf as a proxy.

The clerk will be responsible for overseeing the voting and the count, and, once the votes cast have been counted from the secret ballot, the bell will be rung so that we may reconvene to announce the result. So, I suspend the meeting.

Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 14:07.

Plenary was suspended at 14:07.

14:40

Ailymgynullodd y Senedd am 14:44, gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Senedd reconvened at 14:44, with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Member
Elin Jones 14:44:43
The Llywydd

Rydyn ni'n ailgydio yn y cyfarfod. Mae gyda fi ganlyniad ichi yn dilyn y bleidlais gyfrinachol. Mae 95 o bleidleisiau wedi eu bwrw ar gyfer Huw Irranca-Davies. O blaid Huw Irranca-Davies 85 o bleidleisiau, yn erbyn naw, yn ymatal un. Difethwyd ddim un pleidlais. Felly, dwi'n gallu datgan, yn unol â Rheol Sefydlog 6.9, fod Huw Irranca-Davies wedi cael ei ethol yn Llywydd y Senedd. Llongyfarchiadau mawr. [Cymeradwyaeth.] Fe fyddwn ni nawr yn atal y cyfarfod dros dro am eiliad neu ddwy, tra bod y Llywydd newydd yn dod i'r Gadair. 

We reconvene. I have a result for you following that secret ballot. There were 95 votes cast for Huw Irranca-Davies. In favour there were 85 votes, against nine, and one abstention. There were no spoilt ballot papers. So, I declare, in accordance with Standing Order 6.9, that Huw Irranca-Davies is elected as Presiding Officer of the Senedd. Many congratulations. [Applause.] We will now suspend the meeting for a second or two before the Presiding Officer takes the Chair.

14:45

Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 14:45.

Ailymgynullodd y Senedd am 14:46, gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair.

Plenary was suspended at 14:45.

The Senedd reconvened at 14:46, with the Llywydd (Huw Irranca-Davies) in the Chair.

Member
Huw Irranca-Davies 14:46:13
The Llywydd

Diolch yn fawr iawn i chi i gyd.

Thank you all very much.

Thank you very much indeed for your trust and confidence in me.

Diolch yn fawr iawn am eich ymddiriedaeth a'ch hyder ynof i.

Hefyd, diolch yn fawr iawn, Elin. [Cymeradwyaeth.] Diolch i chi am eich stiwardiaeth ofalus ac arbenigol o'r Senedd hon. Mae'n lle sydd wedi newid yn fawr, ac mae'n well fyth o'ch cyfnod chi fel Llywydd. Diolch yn fawr iawn. 

Also, I would like to thank Elin. [Applause.] Thank you for your careful and expert stewardship of this Welsh Parliament. It is a place that has changed greatly, and it is even better for your time as Llywydd. Thank you very much. 

2. Ethol Dirprwy Lywydd o dan Reol Sefydlog 6
2. Election of the Deputy Presiding Officer under Standing Order 6
Member
Huw Irranca-Davies 14:47:05
The Llywydd

Nawr te, i'r busnes nesaf. Rydyn ni'n symud ymlaen nawr at ethol y Dirprwy Lywydd. Hoffwn atgoffa'r Aelodau, yn unol â Rheol Sefydlog 6.12, mai dim ond os yw'r enwebiadau o grŵp gwleidyddol gwahanol i mi y bydd enwebiadau yn ddilys ar gyfer Dirprwy Lywydd. Felly, rwy'n gwahodd enwebiadau o dan Reol Sefydlog 6.6.

Now we move to the next item of business. We move now to the election of a Deputy Presiding Officer. I would remind Members that, in accordance with Standing Order 6.12, nominations for a Deputy Presiding Officer are only valid if a nominee is from a different political group to my own. I therefore invite nominations under Standing Order 6.6.

Member
Matthew Jones 14:47:41

Hoffwn gynnig enw Kerry Ferguson.

I would like to nominate Kerry Ferguson.

Member
Huw Irranca-Davies 14:47:46
The Llywydd

Diolch yn fawr iawn. A oes gennym Aelod nad yw o'r un grŵp gwleidyddol i eilio'r enwebiad?

Thank you very much. Do we have a Member who is not from the same political group to second the nomination?

Member
Huw Irranca-Davies 14:48:02
The Llywydd

Diolch. A oes unrhyw enwebiadau eraill? Na—

Thank you. Are there any other nominations? No—

Bear with me, I'm new to this. [Laughter.] I do not want to get this wrong.

Maddeuwch i mi, rwy'n newydd i hyn. [Chwerthin.] Dydw i ddim eisiau cael hyn yn anghywir.

Gwelaf nad oes enwebiadau eraill. Cynigiaf, felly, yn unol â Rheol Sefydlog 6.8, bod—. Mae'n ddrwg gen i. Gan nad oes gwrthwynebiad—[Torri ar draws.] Na. Mae'n ddrwg gen i. Gan nad oes enwebiadau eraill, cynigiaf, felly, yn unol â Rheol Sefydlog 6.8, fod Kerry Ferguson wedi ei hethol yn Ddirprwy Lywydd. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Gan nad oes gwrthwynebiad, rwyf yn datgan felly bod Kerry Ferguson wedi ei hethol yn Ddirprwy Lywydd Senedd Cymru. [Cymeradwyaeth.]

I see that there are no other nominations. I therefore propose, in accordance with Standing Order 6.8, that—. I do apologise. As there is no objection—[Interruption.] No. I do apologise. I see that there are no other nominations. I therefore propose, in accordance with Standing Order 6.8, that Kerry Ferguson is elected as Deputy Presiding Officer. Does any Member object? No. As there are no objections, I therefore declare that Kerry Ferguson is elected as Deputy Presiding Officer of the Welsh Parliament, Senedd Cymru. [Applause.]

14:50
3. Enwebu Prif Weinidog o dan Reol Sefydlog 8
3. Nomination of the First Minister under Standing Order 8
Member
Huw Irranca-Davies 14:51:33
The Llywydd

Nawr, yn unol â Rheol Sefydlog 12.11, y cynnig yw gwahodd enwebiadau ar gyfer Prif Weinidog. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Gan nad oes gwrthwynebiad, byddwn yn bwrw ymlaen â'r enwebiadau ar gyfer Prif Weinidog o dan Reol Sefydlog 8. Felly, a oes unrhyw enwebiadau ar gyfer penodi Prif Weinidog?

Now, in accordance with Standing Order 12.11, the proposal is to bring forward nominations for First Minister. Does any Member object? No. Therefore, we will proceed. As there are no objections, we will proceed with nominations for First Minister under Standing Order 8. Therefore, are there any nominations for appointment as First Minister?

Member
Zaynub Akbar 14:54:10

I nominate Rhun ap Iorwerth.

Rwy'n enwebu Rhun ap Iorwerth.

Member
Huw Irranca-Davies 14:54:15
The Llywydd

A oes unrhyw enwebiadau eraill?

Are there any further nominations?

Member
Andrew R.T. Davies 14:54:27

On behalf of the Welsh Conservative group, I nominate Darren Millar.

Ar ran grŵp y Ceidwadwyr Cymreig, rwy'n enwebu Darren Millar.

Member
Huw Irranca-Davies 14:54:38
The Llywydd

Gan fod tri enwebiad, byddaf yn cynnal pleidlais drwy alw'r gofrestr ac yn gwahodd pob Aelod sy'n bresennol i bleidleisio dros ymgeisydd. Byddaf yn galw pob Aelod sy'n bresennol yn nhrefn yr wyddor. Dywedwch enw'r ymgeisydd rydych yn ei gefnogi yn glir pan gewch eich galw, neu ddywedwch yn glir eich bod yn dymuno ymatal. Yn unol â Rheol Sefydlog 8.2, ni chaniateir i'r Dirprwy Lywydd na minnau bleidleisio. Byddwn wedyn yn aros i'r Clerc gadarnhau canlyniad y bleidlais. Yn gyntaf, Lyn Ackerman.

As there are three nominations, I will conduct a vote by roll call and invite each Member present to vote for a candidate. I will call each Member present in alphabetical order. Please clearly state the name of the candidate that you support when your name is called, or indicate that you wish to abstain. In accordance with Standing Order 8.2, neither the Deputy Presiding Officer nor I are permitted to vote. We will then pause for the Clerk to confirm the result of the vote. First, Lyn Ackerman. 

14:55
Member
Huw Irranca-Davies 14:57:18
The Llywydd

Andrew R.T. Davies. 

Andrew R.T. Davies. 

Member
Huw Irranca-Davies 14:58:06
The Llywydd

Janet Finch-Saunders. 

Janet Finch-Saunders.

Member
Huw Irranca-Davies 14:59:00
The Llywydd

Claire Johnson-Wood.

Claire Johnson-Wood. 

15:00
Member
Huw Irranca-Davies 15:00:11
The Llywydd

Sarah Murphy, via proxy—Vikki Howells.

Sarah Murphy, pleidlais drwy ddirprwy—Vikki Howells.

Member
Huw Irranca-Davies 15:00:33
The Llywydd

Peredur Owen Griffiths.

Peredur Owen Griffiths.

Member
Huw Irranca-Davies 15:01:42
The Llywydd

Dafydd Trystan Davies.

Dafydd Trystan Davies.

Member
Huw Irranca-Davies 15:02:20
The Llywydd

Byddwn nawr yn aros i'r Clerc gadarnhau canlyniad y bleidlais.

We will now pause for the Clerk to confirm the result of the vote.

15:05

Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 15:02.

Ailymgynullodd y Senedd am 15:09, gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair.

Plenary was suspended at 15:02.

The Senedd reconvened at 15:09, with the Llywydd (Huw Irranca-Davies) in the Chair.

Member
Huw Irranca-Davies 15:09:55
The Llywydd

Dyma ganlyniad y bleidlais a gynhaliwyd drwy alw'r gofrestr: Rhun ap Iorwerth 44, Dan Thomas 34, Darren Millar saith, yn ymatal naw. Y cyfanswm yw 94. Rwyf felly yn datgan bod Rhun ap Iorwerth wedi cael ei enwebu i'w benodi yn Brif Weinidog Cymru. Yn unol ag adran 47(4) o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006, byddaf yn argymell i'w Fawrhydi y dylid penodi Rhun ap Iorwerth yn Brif Weinidog. Rwy'n gwahodd Rhun ap Iorwerth i annerch y Senedd. [Cymeradwyaeth.] 

The result of the vote by roll call is as follows: Rhun ap Iorwerth 44, Dan Thomas 34, Darren Millar seven, abstentions nine. The total number of votes is 94. I therefore declare that Rhun ap Iorwerth is nominated for appointment as First Minister of Wales. In accordance with section 47(4) of the Government of Wales Act 2006, I will recommend to His Majesty the appointment of Rhun ap Iorwerth as First Minister. I invite Rhun ap Iorwerth to address the Senedd. [Applause.]

15:10
Member
Rhun ap Iorwerth 15:11:34
The First Minister Elect

Diolch i chi i gyd. Diolch yn fawr, Lywydd, yn gyntaf, a llongyfarchiadau gwresog i chi ar gael eich ethol i'r rôl, ac i'r Dirprwy Lywydd hefyd. Dwi'n gwybod bod lles ac enw da ein Senedd ni yn bethau sydd yn agos iawn at eich calon chi ac y byddwch chi yn geidwad a chennad teilwng i gartref ein democratiaeth. Diolch i chi.

Braint fy mywyd i ydy cael fy ethol yn Brif Weinidog ar y genedl sy'n golygu cymaint i mi. Dwi'n dechrau ar y daith yn wylaidd, yn ddyledus i gefnogaeth a chariad fy nheulu, sydd yma heddiw, i fy mam, sydd a'i dylanwad arnaf i gymaint ag erioed, ac i ffrindiau a chydweithwyr. Dwi yn ysu i ad-dalu yr ymddiriedaeth mae pobl Cymru wedi'i rhoi ynddon ni, ac i wireddu y newid y mae pobl wedi datgan mor glir y maen nhw am ei weld.

Ond yn gyntaf, dwi am dalu teyrnged i fy rhagflaenydd yn y rôl hon. Efo gwytnwch a phenderfynoldeb, mi lywiodd Eluned ei Llywodraeth a'i chenedl yn frwdfrydig ac yn falch bob amser. Fel tad i ddwy ferch, dwi'n diolch iddi hi am chwalu y nenfwd gwydr, a thrwy hynny ysbrydoli merched ifainc yng Nghymru a thu hwnt. Diolch i ti, Eluned. [Cymeradwyaeth.]

Thank you very much, all. Thank you, Llywydd, first of all, and congratulations to you on being elected to the role, and to the Deputy Presiding Officer too. I know that the success and reputation of our Senedd are matters that are very close to your heart, and that you will be a worthy custodian and ambassador for the home of our democracy. Thank you.

It's the greatest privilege of my life to be elected First Minister of the nation that means so much to me. I begin the journey humbly, indebted to the support and love of my family, who are here today, to my mother, who continues to influence me today as much as ever, and to friends and colleagues. I'm eager to repay the trust that the people of Wales have placed in us, and to achieve the change that people have stated so clearly that they wish to see.

But first of all, I want to pay tribute to my predecessor in this role. With resilience and determination, Eluned steered her Government and her nation with enthusiasm and with pride at all times. As a father of two daughters, I thank her for shattering that glass ceiling, and in so doing inspiring young women across Wales and beyond. Thank you, Eluned. [Applause.]

I would also like to congratulate party leaders: Jane Dodds, Darren Millar and Ken Skates on their re-election. I know they will bring the same energy and passion to proceedings in the seventh Senedd, as they did in the last. To our colleagues in the Green Party, we applaud you on your historic breakthrough and look forward to a new era of ensuring that plurality pays dividends for the people of Wales. And, of course, let me congratulate Dan Thomas and the Reform UK group on securing what will no doubt prove to be a formidable presence in the Chamber and one that promises to keep the Government on its toes.

I'll always welcome scrutiny. And using my words tentatively here, let me say I look forward to our weekly sessions of First Minister's questions. I guess I will learn soon enough whether asking them was, in fact, much more fun than answering them. [Laughter.] But that is why our democracy is to be cherished: a free and fair election, followed by the opportunity to form an administration in a peaceful and orderly manner, before being held to account for our record of governing—a privilege denied to so many around the world and one we must never take for granted.

Llywydd, something has stirred in the soul of Wales—a new confidence, a new hope, a new, broader horizon, never to be narrowed again by the naysayers with other priorities in other places. From this historic moment onwards, every person in every part of our nation can know that the Government of Wales is their Government. And they will know that their Government does not and will not impose on itself, or on our citizens, any limits on what our nation can achieve.

And my promise to everyone is that I will lead without prejudice or presumption. I'll never take this privilege for granted, nor will my principles be burdened by power, because the challenges we face are too many in number and too grave in nature for us to lose sight of what is at stake: the need to take decisive action to bring down waiting lists and to put health and care and our treasured NHS on a more sustainable footing for the future; an opportunity to make a real difference to the lives of those children across Wales who woke up to poverty this morning, and to ease the punishing cost-of-living crisis for families, to give every child the skills they need to thrive through a renewed focus on standards in education, and to unleash our economic potential by backing businesses and creating jobs in all parts of Wales.

Hoffwn hefyd longyfarch arweinwyr y pleidiau: Jane Dodds, Darren Millar a Ken Skates ar eu hail-etholiad. Rwy'n gwybod y byddan nhw'n dod â'r un egni ac angerdd i drafodion yn y seithfed Senedd, ag y gwnaethon nhw i'r diwethaf. I'n cyd-Aelodau yn y Blaid Werdd, rydym yn eich cymeradwyo ar eich llwyddiant hanesyddol i dorri drwodd ac edrychwn ymlaen at gyfnod newydd o sicrhau bod lluosogrwydd yn talu ar ei ganfed i bobl Cymru. Ac, wrth gwrs, gadewch i mi longyfarch Dan Thomas a grŵp Reform UK ar sicrhau yr hyn a fydd, rwy'n siŵr, yn bresenoldeb aruthrol yn y Siambr ac un sy'n addo cadw'r Llywodraeth ar flaenau ei thraed.

Byddaf bob amser yn croesawu craffu. A chan ddefnyddio fy ngeiriau yn betrus yma, gadewch i mi ddweud fy mod i'n edrych ymlaen at ein sesiynau wythnosol o gwestiynau i'r Prif Weinidog. Mae'n debyg y byddaf i'n dysgu yn ddigon buan pa un a oedd eu gofyn nhw, mewn gwirionedd, yn llawer mwy o hwyl na'u hateb. [Chwerthin.] Ond dyna pam ddylid coleddu ein democratiaeth: etholiad rhydd a theg, ac yna'r cyfle i ffurfio gweinyddiaeth mewn modd heddychlon a threfnus, cyn cael ein dwyn i gyfrif am ein record o lywodraethu—braint a wrthodir i gynifer o bobl ledled y byd ac un na ddylem ni byth ei gymryd yn ganiataol.

Llywydd, mae rhywbeth wedi cynhyrfu yn enaid Cymru—hyder newydd, gobaith newydd, gorwel newydd, ehangach, na fydd byth yn cael ei gulhau eto gan y gwangalonwyr â blaenoriaethau eraill mewn mannau eraill. O'r foment hanesyddol hon ymlaen, gall pob person ym mhob rhan o'n cenedl wybod mai Llywodraeth Cymru yw eu Llywodraeth nhw. A byddan nhw'n gwybod nad yw eu Llywodraeth yn gosod ac na fydd yn gosod ar ei hun, nac ar ein dinasyddion, unrhyw gyfyngiadau ar yr hyn y gall ein cenedl ei gyflawni.

A fy addewid i i bawb yw y byddaf yn arwain heb ragfarn na rhagdybiaeth. Ni fyddaf byth yn cymryd y fraint hon yn ganiataol, ac ni fydd fy egwyddorion yn cael eu beichio gan rym chwaith, oherwydd mae'r heriau sy'n ein hwynebu yn ormod o ran nifer ac yn rhy ddifrifol eu natur i ni golli golwg ar yr hyn sydd yn y fantol: yr angen i gymryd camau pendant i leihau rhestrau aros ac i roi iechyd a gofal a'n GIG gwerthfawr ar sail fwy cynaliadwy ar gyfer y dyfodol; cyfle i wneud gwahaniaeth gwirioneddol i fywydau'r plant hynny ledled Cymru a wnaeth ddeffro i dlodi y bore yma, ac i leddfu'r argyfwng costau byw sy'n lladdfa i deuluoedd, i roi i bob plentyn y sgiliau sydd eu hangen arno i ffynnu drwy bwyslais o'r newydd ar safonau addysg, ac i ryddhau ein potensial economaidd drwy gefnogi busnesau a chreu swyddi ym mhob rhan o Gymru.

Mi fydd Llywodraeth Plaid Cymru yma i wasanaethu pawb ym mhob cymuned, yn drefol a gwledig, yn hen ac ifanc, pa un ai'n siarad Cymraeg ai peidio, yma erioed neu'n newydd i'n plith, de, dwyrain, gorllewin, gogledd. Lle mae yna dir cyffredin, mi wnawn ni bob ymdrech i'w ganfod o. A lle mae annhegwch ac anghyfiawnder yn bygwth gwead ein gwlad, mi drown ni'r genhadaeth o garedigrwydd a goddefgarwch yn gynhaliaeth i'r rhai sydd fwyaf ei angen o. Gwinllan a roddwyd i'n gofal, ac mi ofalwn amdani yn enw pawb sydd wedi mynd o'n blaenau ac er mwyn pawb ddaw ar ein hôl.

The Plaid Cymru Government will be here to serve everyone in every community, urban and rural, old and young, whether they speak Welsh or do not, those who have always been here and those who are new amongst us, south, east, west and north. Where there is common ground, we will make every effort to find it. And where unfairness and injustice threaten the fabric of our nation, we will turn that mission of kindness and tolerance into support for those who need it most. Wales is a vineyard entrusted to our care, and we will care for her in the name of all of those who came before us and all those who will follow.

Llywydd, I will end with this: when compassion is backed by the courage to act, and when recognition of our potential today meets a collective aspiration to secure a better tomorrow, that is when our nation's voice will sing the loudest. That is how we know that our best days lie ahead of us. That is how we know that together we can and will build a fairer, more ambitious Wales for all. That work starts now. 

Llywydd, fe wnaf i orffen gyda hyn: pan fydd tosturi yn cael ei gefnogi gan y dewrder i weithredu, a phan fydd cydnabyddiaeth o'n potensial heddiw yn cyfuno â dyhead ar y cyd i sicrhau gwell yfory, dyna pryd y bydd llais ein cenedl yn canu'n fwyaf croch. Dyna sut rydym ni'n gwybod bod ein dyddiau gorau o'n blaenau. Dyna sut rydym ni'n gwybod y gallwn ni, gyda'n gilydd, adeiladu Cymru decach a mwy uchelgeisiol i bawb. Mae'r gwaith hwnnw yn dechrau rŵan. 

Diolch yn fawr iawn i chi i gyd. [Cymeradwyaeth.]

Thank you all very much. [Applause.]

15:15
Member
Huw Irranca-Davies 15:19:18
The Llywydd

Diolch yn fawr iawn, Rhun. Mae cyfle nawr i alw ar yr arweinwyr eraill i ddweud rhywbeth. Felly, yn gyntaf, Dan Thomas.

Thank you very much, Rhun. There is now an opportunity to call on other leaders to say a few words. So, first, Dan Thomas.

Member
Dan Thomas 15:19:34

Llywydd, congratulations on your appointment today, and thank you for the time. May I also congratulate all Members on their election or re-election, as the case may be? And may I congratulate Plaid Cymru's nominee for First Minister on your election? I'd like to thank the Reform group for their endorsement of my leadership at the inaugural group meeting that we had yesterday. Thank you.

As leader of the largest opposition group, I wish the Government well in its efforts to reduce NHS waiting lists, to improve education results, and in creating the right environment for the economy to grow and for job creation, because Wales badly needs it. And to that end, the Reform group will be a robust opposition. We will hold Plaid Cymru to account and we will be a voice of the left-behind communities that have voted for us. And Reform is represented across Wales. We represent all people across all of Wales. We will do all we can to break up the cosy consensus that has presided over 27 years of managed decline in this country.

And finally, I would like to remind Plaid Cymru that this Chamber has a pro-union majority, and Reform will work with all pro-union parties to block taxpayers’ money being spent on an independence commission. The future of a prosperous Wales lies within a successful United Kingdom, and Reform will ensure that that union prevails. The people of Wales have made that clear at the ballot box, and Reform serves the people of Wales. Diolch yn fawr. [Applause.]

Llywydd, llongyfarchiadau ar eich penodiad heddiw, a diolch am yr amser. A gaf i hefyd longyfarch yr holl Aelodau ar eu hetholiad neu eu hailetholiad, beth bynnag fo'r achos? Ac a gaf i longyfarch enwebai Plaid Cymru ar gyfer swydd y Prif Weinidog ar eich etholiad? Hoffwn ddiolch i grŵp Reform am eu cymeradwyaeth o'm harweinyddiaeth i yng nghyfarfod cyntaf y grŵp a gawsom ni ddoe. Diolch.

Fel arweinydd y grŵp wrthbleidiol mwyaf, rwy'n dymuno'n dda i'r Llywodraeth yn ei hymdrechion i leihau rhestrau aros y GIG, i wella canlyniadau addysg, ac i greu'r amgylchedd cywir i'r economi dyfu ac i greu swyddi, oherwydd mae Cymru wir eu hangen. Ac i'r perwyl hwnnw, bydd grŵp Reform yn wrthblaid gadarn. Byddwn yn dwyn Plaid Cymru i gyfrif a byddwn yn llais i'r cymunedau a adawyd ar ôl sydd wedi pleidleisio drosom ni. Ac mae Reform wedi'i gynrychioli ledled Cymru. Rydym ni'n cynrychioli pawb ledled Cymru gyfan. Byddwn yn gwneud popeth y gallwn i chwalu'r consensws clyd sydd wedi llywyddu dros 27 mlynedd o ddirywiad a reolwyd yn y wlad hon.

Ac yn olaf, hoffwn atgoffa Plaid Cymru bod gan y Siambr hon fwyafrif o blaid yr undeb, a bydd Reform yn gweithio gyda'r holl bleidiau sydd o blaid yr undeb i rwystro arian trethdalwyr rhag cael ei wario ar gomisiwn annibyniaeth. Mae dyfodol Cymru ffyniannus o fewn Teyrnas Unedig lwyddiannus, a bydd Reform yn sicrhau bod yr undeb hwnnw yn drech. Mae pobl Cymru wedi gwneud hynny yn eglur yn y blwch pleidleisio, ac mae Reform yn gwasanaethu pobl Cymru. Diolch yn fawr. [Cymeradwyaeth.]

15:20
Member
Huw Irranca-Davies 15:21:27
The Llywydd

Diolch. Ac yn nesaf, rydyn ni'n galw ar Ken Skates.

Thank you. Next, we call on Ken Skates.

Member
Ken Skates 15:21:31

Llywydd, I'd like to congratulate all Members on their election to this Senedd, and, in particular, Rhun on his appointment as the new First Minister. It is a very turbulent and divided world, so please let's all treat each other with the dignity and respect, during even the most challenging of debates, that the people who elected us deserve to see day in, day out.

We now have a new, larger Senedd. We have two new parties represented here and we have a different party at the helm. It goes without saying that I am deeply saddened at Welsh Labour's loss. We were represented by a determined team of immensely talented candidates and supported by brilliant volunteers and organisers.

Llywydd, no-one knows better than our party that it is a privilege to govern. That privilege and the immense responsibility that goes with it now rests on different shoulders. I'd like to pay my respects to those Members who have gone before us and the colleagues that have not been returned to this place, in particular to my predecessor in our party, Eluned Morgan, who worked so hard in the role, who showed so much dignity at a difficult time for her personally and for our party.

Now, make no mistake, work is what this place is about, and I'm proud of our achievements, including in recent times bringing down waiting lists in the NHS for nine consecutive months and funding so many new twenty-first century schools for our children; delivering an £800 million fleet of shiny new trains and unprecedented progress on metros north and south; and of course legislating to protect our environment, deal with coal tips and clean up the air we breathe. I hope to see the same kind of work rate and delivery from the party now in power, and I do look forward to my party being an effective opposition, scrutinising and holding Rhun and his colleagues to account where necessary to improve legislation. Now, I hope as a Minister I demonstrated to Plaid Members how collaboration and challenge both benefit the Government, and I hope the people of Wales will see that, in this term, Welsh Labour in opposition will remain focused laser like on serving their interests and improving their lives.

We may only be a group of nine now, but above all we are a fellowship, and, let's remember, in The Fellowship of the Ring it was just nine warriors who overcame enormous odds to bring down an empire, guided by their very own Gandalf, who will now guide us and protect our democracy with his shiny new mace. [Laughter.]

Be assured we will not let the party of Government off the hook at any time, as they, quite rightly, did not allow us to. Within our group we have a combination of immense experience and new energy and expertise, but above all we have passion and purpose, and to quote from a poet familiar to many:

‘We are not now that strength which in old days / Moved earth and heaven, that which we are, we are; / One equal temper of heroic hearts, / Made weak by time and fate, but strong in will. / To strive, to seek, to find, and not to yield.'

[Applause.]

Llywydd, hoffwn longyfarch yr holl Aelodau ar eu hetholiad i'r Senedd hon, ac, yn benodol, Rhun ar ei benodiad fel y Prif Weinidog newydd. Mae'n fyd cythryblus a rhanedig iawn, felly gadewch i ni i gyd drin ein gilydd gyda'r urddas a'r parch, hyd yn oed yn ystod y dadleuon mwyaf heriol, y mae'r bobl a wnaeth ein hethol yn haeddu eu gweld bob un dydd.

Mae gennym ni Senedd newydd, fwy bellach. Mae gennym ni ddwy blaid newydd yn cael eu cynrychioli yma ac mae gennym ni blaid wahanol wrth y llyw. Mae'n amlwg fy mod i'n drist iawn am golled Llafur Cymru. Cawsom ein cynrychioli gan dîm penderfynol o ymgeiswyr hynod dalentog a'n cefnogi gan wirfoddolwyr a threfnwyr gwych.

Llywydd, does neb yn gwybod yn well na'n plaid ni ei bod hi'n fraint llywodraethu. Mae'r fraint honno a'r cyfrifoldeb aruthrol sy'n mynd law yn llaw â hi bellach yn gorwedd ar wahanol ysgwyddau. Hoffwn dalu teyrnged i'r Aelodau hynny sydd wedi mynd o'n blaenau a'r cydweithwyr nad ydyn nhw wedi cael eu dychwelyd i'r lle hwn, yn enwedig i'm rhagflaenydd yn ein plaid, Eluned Morgan, a weithiodd mor galed yn y swydd, a ddangosodd gymaint o urddas ar adeg anodd iddi hi yn bersonol ac i'n plaid.

Rŵan, heb os nac oni bai, gwaith yw diben y lle hwn, ac rwy'n falch o'n cyflawniadau, gan gynnwys yn ddiweddar lleihau rhestrau aros yn y GIG am naw mis yn olynol ac ariannu cymaint o ysgolion newydd yr unfed ganrif ar hugain i'n plant; darparu fflyd gwerth £800 miliwn o drenau newydd sgleiniog a chynnydd digynsail ar systemau metro y gogledd a'r de; ac wrth gwrs deddfu i ddiogelu ein hamgylchedd, i ymdrin â thomenni glo ac i lanhau'r aer yr ydym ni'n ei anadlu. Rwy'n gobeithio gweld yr un math o waith caled a chyflawniad gan y blaid sydd bellach mewn grym, ac edrychaf ymlaen at fy mhlaid yn gweithredu fel gwrthblaid effeithiol, yn craffu ar Rhun a'i gyd-Aelodau ac yn eu dwyn i gyfrif yn ôl yr angen i wella deddfwriaeth. Nawr, rwy'n gobeithio fel Gweinidog fy mod i wedi dangos i Aelodau Plaid Cymru sut mae cydweithredu a herio ill dau o fudd i'r Llywodraeth, ac rwy'n gobeithio y bydd pobl Cymru yn gweld y bydd Llafur Cymru, yn ystod y tymor hwn, fel gwrthblaid yn parhau i ganolbwyntio'n ofalus iawn ar wasanaethu eu buddiannau a gwella eu bywydau.

Efallai mai grŵp o naw yn unig ydym ni bellach, ond yn anad dim rydym ni'n gymrodoriaeth, a gadewch i ni gofio, yn The Fellowship of the Ring dim ond naw rhyfelwr wnaeth oresgyn anfanteision enfawr i drechu ymerodraeth, dan arweiniad eu Gandalf eu hunain, a fydd bellach yn ein harwain ac yn amddiffyn ein democratiaeth gyda'i fyrllysg newydd sgleiniog. [Chwerthin.]

Byddwch yn siŵr na fyddwn ni'n esgusodi plaid y Llywodraeth ar unrhyw adeg, fel na wnaethon nhw, yn gwbl briodol, i ni. O fewn ein grŵp, mae gennym ni gyfuniad o brofiad aruthrol ac egni ac arbenigedd newydd, ond yn anad dim mae gennym ni angerdd a phwrpas, ac i ddyfynnu gan fardd sy'n gyfarwydd i lawer:

'Nid yw’n cryfder megis cynt pan siglwyd seiliau / Daer a nef, ond ni ddaw nychdod fyth i’n hanfod; / O unfryd anian y galon wrol, / Fe’n gwywyd gan fywyd a’i ffawd, ond cadarn ein cynneddf / I gynnig, i geisio, i ganfod, heb ildio yn lleddf.'

[Cymeradwyaeth.]

15:25
Member
Huw Irranca-Davies 15:25:15
The Llywydd

Diolch, Ken. Ac yn olaf, rydyn ni'n galw ar Darren Millar.

Thank you, Ken. And finally, we call on Darren Millar.

Member
Darren Millar 15:25:21

Diolch, Lywydd. Fellow Members of the Senedd, I rise today to mark an historic and significant moment in the life of this Siambr and, indeed, this nation. I want to put on record, first of all, my thanks to the outgoing Llywydd, Elin Jones, for the way in which she conducted the business of this Senedd over the past 10 years. You did a spectacular job and served our nation with dignity, as did the Deputy Presiding Officer, David Rees, who served so ably alongside you.

I also want to put on record my thanks to the former First Minister for her service to our nation. We crossed swords every single week and, in fact, during the election campaign, every single day, but I have the utmost respect for her as a person and I know that she loved this country and served it to the very best of her ability.

And, of course, it's incumbent upon me to offer my sincere and heartfelt congratulations to Rhun ap Iorwerth on becoming the Senedd's nominee to be the next First Minister of Wales. To lead your country is the highest honour in national and public life, and, regardless of our political differences, I wish you well personally as you assume this huge mantle and take on this mantle of responsibility. I also extend my congratulations to his party for a formidable election result, because to become the largest party in this Senedd for the first time is a huge achievement and it cannot be overlooked.

I want to congratulate every single Member of this Senedd on being elected to serve our nation and the people of Wales. But, First Minister, be under no illusion: you have a monumental task before you. The honeymoon period for you and your party is going to be short. While the celebrations in the Plaid Cymru ranks may continue tonight, the cold reality is waiting for you in the morning: an NHS that isn't working as it should be, a stagnant economy that isn't growing as it should be, an education system that isn't serving our young people as it should be. They will all be waiting in your in-tray as you assume office.

The people of Wales did not vote for a change of personnel; they voted for a change of outcomes. Now, from these benches, the Welsh Conservatives will approach this term, of course, with mixed emotions. We're deeply saddened to have lost hard-working and dedicated colleagues who served their constituents and this institution of the Senedd with distinction. But we're also delighted to have outperformed the pessimistic estimations and expectations of almost every pundit and every pollster in this country, because we've returned a magnificent seven Members to this Senedd. And we're here to champion the things that we Welsh Conservatives hold dear: a more prosperous Wales with lower taxes, an end to Government waste, and more efficient and effective public services that work for the people of Wales. And I promise the new First Minister that we will be a serious, robust and responsible opposition, and that responsibility begins today by calling out the glaring gap between Plaid Cymru's rhetoric and the parliamentary reality that we have seen.

Throughout the recent campaign, the First Minister Elect's message was one of change. He promised a new era of breaking from the past, and yet the very first act of his party in this new Senedd has been to stitch up the post of Presiding Officer with their former partners in the Labour Party. Llywydd, it is a move that many people across Wales will find deeply unedifying. In no other western democracy would a person jump directly from being the former Deputy First Minister or Deputy Prime Minister of their nation into the speaker's chair in the very next Parliament. Frankly, it stinks. The role of the Llywydd demands absolute impartiality. It should not be treated as a consolation prize for the previous Deputy First Minister after their own political party has just been vomited from Government in such a spectacular way by the electorate. To do so, undermines and damages the reputation of this Parliament, because a Presiding Officer must command respect across the whole of the Senedd, especially amongst opposition parties and those who have a role in scrutinising the Government.

So, Llywydd, while I have every respect for you, and the experience that you hold and the important office that you now hold, and I congratulate you and our new Deputy Presiding Officer on your respective elections today, I'm afraid that you will need to earn the confidence of the Welsh Conservative group in the weeks and months ahead. Because this back-room deal is a clear sign that the Labour-Plaid axis, the very same partnership that has failed Wales for years, is set to continue under a different guise, and it demonstrates very clearly that despite the glossy manifesto promises of change, the old adage remains as true now here in Wales as it has ever been: vote Plaid, get Labour; vote Labour, get Plaid. We on these benches will judge this Government not by its promises, but by its actions, and I'm afraid that today's stitch-up suggests that, unfortunately, it is very much business as usual here in Cardiff Bay. First Minister, you have your mandate, but you will also have our scrutiny and we will hold you accountable for all of the decisions that you make. [Applause.]

Diolch, Llywydd. Cyd-Aelodau o'r Senedd, rwy'n codi heddiw i nodi adeg hanesyddol ac arwyddocaol ym mywyd y Siambr hwn ac, yn wir, y genedl hon. Hoffwn gofnodi, yn gyntaf oll, fy niolch i'r Llywydd sy'n gadael, Elin Jones, am y ffordd y gwnaeth gyflawni trafodion y Senedd hon dros y 10 mlynedd diwethaf. Fe wnaethoch chi waith gwbl ardderchog a gwasanaethu ein cenedl gydag urddas, fel y gwnaeth y Dirprwy Lywydd, David Rees, a wasanaethodd mor fedrus ochr yn ochr â chi.

Hoffwn gofnodi hefyd fy niolch i'r cyn-Brif Weinidog am ei gwasanaeth i'n cenedl. Fe wnaethom ni groesi cleddyfau bob un wythnos ac, a dweud y gwir, yn ystod yr ymgyrch etholiadol, bob un dydd, ond mae gennyf y parch mwyaf tuag ati fel unigolyn ac rwy'n gwybod ei bod hi'n caru'r wlad hon ac wedi ei gwasanaethu hyd eithaf ei gallu.

Ac, wrth gwrs, mae'n ddyletswydd arnaf i gynnig fy llongyfarchiadau diffuant ac o'r galon i Rhun ap Iorwerth ar ddod yn enwebai'r Senedd i fod yn Brif Weinidog nesaf Cymru. Arwain eich gwlad yw'r anrhydedd uchaf mewn bywyd cenedlaethol a chyhoeddus, ac, waeth beth fo'n gwahaniaethau gwleidyddol, rwy'n dymuno'n dda i chi yn bersonol wrth i chi gymryd y fantell enfawr hon a chymryd y fantell hon o gyfrifoldeb. Rwyf hefyd yn llongyfarch ei blaid am ganlyniad etholiad aruthrol, oherwydd mae dod yn blaid fwyaf y Senedd hon am y tro cyntaf yn gyflawniad enfawr ac ni ellir ei anwybyddu.

Hoffwn longyfarch pob un Aelod o'r Senedd hon ar gael ei ethol i wasanaethu ein cenedl a phobl Cymru. Ond, Prif Weinidog, byddwch yn gwbl sicr: mae gennych chi dasg enfawr o'ch blaen. Mae mis yr afiaith i chi a'ch plaid yn mynd i fod yn fyr. Er y gallai'r dathliadau yn rhengoedd Plaid Cymru barhau heno, mae'r realiti noeth yn aros amdanoch chi yn y bore: GIG nad yw'n gweithio fel y dylai, economi ddisymud nad yw'n tyfu fel y dylai, system addysg nad yw'n gwasanaethu ein pobl ifanc fel y dylai. Byddan nhw i gyd yn aros yn eich mewnflwch wrth i chi ddechrau'r swydd.

Ni phleidleisiodd pobl Cymru dros newid personél; fe wnaethon nhw bleidleisio dros newid canlyniadau. Nawr, o'r meinciau hyn, bydd y Ceidwadwyr Cymreig yn wynebu'r tymor hwn, wrth gwrs, gydag emosiynau cymysg. Rydym ni'n drist iawn ein bod wedi colli cydweithwyr gweithgar ac ymroddedig a wasanaethodd eu hetholwyr a sefydliad y Senedd hon gyda rhagoriaeth. Ond rydym ni hefyd wrth ein boddau o fod wedi perfformio'n well nag amcangyfrifon a disgwyliadau pesimistaidd bron pob pyndit a pholiwr yn y wlad hon, gan ein bod ni wedi dychwelyd saith Aelod gwych i'r Senedd hon. Ac rydym ni yma i hyrwyddo'r pethau sy'n annwyl i ni'r Ceidwadwyr Cymreig: Cymru fwy ffyniannus â threthi is, diwedd ar wastraff y Llywodraeth, a gwasanaethau cyhoeddus mwy effeithlon ac effeithiol sy'n gweithio i bobl Cymru. Ac rwy'n addo i'r Prif Weinidog newydd y byddwn ni'n wrthblaid ddifrifol, gadarn a chyfrifol, ac mae'r cyfrifoldeb hwnnw yn dechrau heddiw drwy dynnu sylw at y bwlch amlwg rhwng rhethreg Plaid Cymru a'r realiti seneddol yr ydym ni wedi ei weld.

Trwy gydol yr ymgyrch ddiweddar, roedd neges y Prif Weinidog Etholedig yn un o newid. Addawodd gyfnod newydd o dorri o'r gorffennol, ac eto gweithred gyntaf ei blaid yn y Senedd newydd hon oedd cyd-drefnu swydd y Llywydd gyda'u cyn-bartneriaid yn y Blaid Lafur. Llywydd, mae'n gam y bydd llawer o bobl ledled Cymru yn ei ystyried yn gwbl gywilyddus. Nid oes yr un democratiaeth orllewinol arall lle byddai unigolyn yn neidio'n syth o fod yn gyn-Ddirprwy Brif Weinidog neu'n Ddirprwy Brif Weinidog ei genedl i gadair y llefarydd yn y Senedd nesaf un. A bod yn onest, mae'n drewi. Mae swydd y Llywydd yn gofyn am ddidueddrwydd llwyr. Ni ddylid ei thrin fel gwobr gysur i'r Dirprwy Brif Weinidog blaenorol pan fo'i blaid wleidyddol ei hun newydd gael ei chwydu o'r Llywodraeth mewn ffordd mor drawiadol gan yr etholwyr. Mae gwneud hynny yn tanseilio ac yn niweidio enw da'r Senedd hon, oherwydd mae'n rhaid i Lywydd fod â pharch ar draws y Senedd gyfan, yn enwedig ymhlith y gwrthbleidiau a'r rhai sydd â swyddogaeth o graffu ar y Llywodraeth.

Felly, Llywydd, er bod gen i bob parch tuag atoch chi, a'r profiad sydd gennych chi a'r swydd bwysig sydd gennych chi nawr, ac rwy'n eich llongyfarch chi a'n Dirprwy Lywydd newydd ar eich etholiadau priodol heddiw, rwy'n ofni y bydd angen i chi ennill hyder grŵp y Ceidwadwyr Cymreig yn yr wythnosau a'r misoedd i ddod. Oherwydd mae'r cytundeb ystafell gefn hwn yn arwydd eglur bod echel Llafur-Plaid Cymru, yr union un bartneriaeth sydd wedi methu Cymru ers blynyddoedd, yn mynd i barhau ar wahanol ffurf, ac mae'n dangos yn eglur iawn, er gwaethaf yr addewidion maniffesto sgleiniog o newid, bod yr hen ddywediad yn parhau i fod mor wir nawr yng Nghymru ag y bu erioed: pleidleisiwch dros Blaid Cymru ac fe gewch chi Lafur; pleidleisiwch dros Lafur, ac fe gewch chi Blaid Cymru. Byddwn ni ar y meinciau hyn yn barnu'r Llywodraeth hon nid ar sail ei haddewidion, ond ar sail ei gweithredoedd, ac rwy'n ofni bod y trefniant cyfleus heddiw yn awgrymu ei bod hi, yn anffodus, yn fusnes fel arfer yma ym Mae Caerdydd. Prif Weinidog, mae gennych chi eich mandad, ond byddwch hefyd yn destun ein craffu ni a byddwn yn eich gwneud yn atebol am yr holl benderfyniadau yr ydych chi'n eu gwneud. [Cymeradwyaeth.]

15:30
Member
Huw Irranca-Davies 15:31:59
The Llywydd

Wel, diolch yn fawr i chi i gyd. Yn wir, Dafydd. 

Well, thank you all very much. Yes, Dafydd.

Member
Dafydd Trystan Davies 15:32:03

Llywydd, with your permission, may I ask you to read again the votes for the Llywydd, so that the Chamber may be reminded of the votes?

Llywydd, gyda'ch caniatâd, a gaf i ofyn i chi ddarllen y pleidleisiau ar gyfer y Llywydd eto, er mwyn atgoffa'r Siambr o'r pleidleisiau?

Member
Huw Irranca-Davies 15:32:19
The Llywydd

Dafydd, I'm happy to say that the number of votes for the Prif Weinidog are on the record, but also those for the Llywydd as well, and they were very clear. 

I would simply say in some reassurance to Darren, who challenges me to earn the respect of the Conservative group, that I will earn the respect of everybody here within this Chamber in the way that I preside over it, as first and foremost a parliamentarian. So, you can be assured of that, Darren, as everybody else here can as well. [Applause.]

Can I thank all of the leaders for their contributions?

Dafydd, rwy'n hapus i ddweud bod nifer y pleidleisiau i'r Prif Weinidog ar y cofnod, ond hefyd y rhai i'r Llywydd yn ogystal, ac roedden nhw'n eglur iawn. 

Byddwn yn dweud yn syml i roi rhywfaint o sicrwydd i Darren, sy'n fy herio i ennill parch y grŵp Ceidwadol, y gwnaf i ennill parch pawb yma yn y Siambr hon yn y ffordd yr wyf i'n llywyddu drosti, fel seneddwr yn gyntaf ac yn bennaf. Felly, gallwch fod yn sicr o hynny, Darren, fel y gall pawb arall yma hefyd. [Cymeradwyaeth.]

A gaf i ddiolch i'r holl arweinwyr am eu cyfraniadau?

A gaf i ddweud diolch unwaith eto i'r Prif Weinidog, Rhun? Mae llawer o waith i bawb ohonom ni ei wneud. Ond nawr, yn unol â Rheol Sefydlog 12.8, byddaf yn sicrhau bod yr Aelodau yn cael gwybod am ddyddiad ac amser y cyfarfod nesaf.

Daw hynny â thrafodion heddiw i ben. Diolch yn fawr. [Cymeradwyaeth.] 

May I once again thank the First Minister, Rhun? There is a great deal of work for us all to do, but now, in accordance with Standing Order 12.8, I will ensure that Members are informed of the date and time of the next meeting.

And that brings today's proceedings to a close. Thank you very much. [Applause.]

Daeth y cyfarfod i ben am 15:33. 

The meeting ended at 15:33.