Y Cyfarfod Llawn
Plenary
25/02/2026Cynnwys
Contents
Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.
In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.
Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.
The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.
Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Y cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio sydd gyntaf y prynhawn yma. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Mark Isherwood.
Good afternoon and welcome to today's Plenary meeting. The first item on our agenda today will be questions to the Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning. The first question is from Mark Isherwood.
1. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn cyflawni ei pholisi ynni? OQ63856
1. How is the Welsh Government delivering its energy policy? OQ63856
We are delivering energy policy by expanding renewable generation, reducing dependency on fossil fuels, and investing directly across Wales through Trydan Gwyrdd Cymru and Ynni Cymru. We're also working with the UK Government to deliver major projects, including new nuclear in north Wales.
Rydym yn cyflawni polisi ynni drwy ehangu cynhyrchiant ynni adnewyddadwy, lleihau dibyniaeth ar danwydd ffosil, a buddsoddi'n uniongyrchol ledled Cymru drwy Trydan Gwyrdd Cymru ac Ynni Cymru. Rydym hefyd yn gweithio gyda Llywodraeth y DU i gyflawni prosiectau mawr, gan gynnwys prosiectau ynni niwclear newydd yng ngogledd Cymru.
Diolch. Last month, your colleague the Cabinet Secretary for Housing and Local Government attended the Interministerial Group for Net Zero, Energy and Climate Change, which focused on the UK Government's Warm Homes plan. In her written statement, she referred to the Welsh Government's commitment to ensuring people across Wales benefit from the transition to healthy, low-carbon homes, and the need to deliver lasting community benefits, including securing Wales's fair share of the £15.2 billion investment. Although Ofgem have today announced an energy price cap reduction from 1 April, National Energy Action Cymru note that people in Wales continue to pay more for energy, with north Wales remaining the most expensive region in Britain, and south Wales the third most expensive. So, given your responsibility for domestic energy and energy efficiency in Wales, how do you therefore respond to their call for the full consequential funding Wales receives arising from the Warm Homes plan—potentially equating to over £250 million—to be committed to cutting bills, tackling fuel poverty, and making the homes of the most vulnerable in Wales much warmer and healthier places to live?
Diolch. Y mis diwethaf, mynychodd eich cyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai y Grŵp Rhyngweinidogol ar Sero Net, Ynni a Newid Hinsawdd, a fu'n canolbwyntio ar gynllun Cartrefi Cynnes Llywodraeth y DU. Yn ei datganiad ysgrifenedig, cyfeiriodd at ymrwymiad Llywodraeth Cymru i sicrhau bod pobl ledled Cymru'n elwa o'r newid i gartrefi iach, carbon isel, ynghyd â'r angen i sicrhau buddion cymunedol parhaol, gan gynnwys sicrhau cyfran deg i Gymru o'r buddsoddiad o £15.2 biliwn. Er bod Ofgem heddiw wedi cyhoeddi gostyngiad yn y cap ar brisiau ynni o 1 Ebrill, mae National Energy Action Cymru yn nodi bod pobl yng Nghymru yn parhau i dalu mwy am ynni, gyda gogledd Cymru’n parhau i fod y rhanbarth drytaf ym Mhrydain, a de Cymru y trydydd drytaf. Felly, o ystyried eich cyfrifoldeb dros ynni domestig ac effeithlonrwydd ynni yng Nghymru, sut rydych chi'n ymateb i'w galwad i ymrwymo'r holl gyllid canlyniadol y mae Cymru'n ei gael yn sgil y cynllun Cartrefi Cynnes—a allai fod dros £250 miliwn—i dorri biliau, trechu tlodi tanwydd, a gwneud cartrefi'r bobl fwyaf agored i niwed yng Nghymru yn lleoedd llawer cynhesach ac iachach i fyw?
Well, we have yet to have the full details in relation to what the Warm Homes plan means specifically for us here in Wales. But we are absolutely committed to working with the UK Government and to using all the levers at our disposal to reduce costs of energy for households in Wales, to improve energy efficiency across homes in Wales and across businesses in Wales, and, of course, to ensure that there is energy security for the future as well.
One of the things that we're doing that is helping to reduce the cost of energy to homes and business is our investment in Ynni Cymru. That's been tremendously successful over the last couple of years, in terms of directing funding for schemes that are often community-led and driven by communities to ensure that there's renewable energy in those smart local energy systems. So, those use local knowledge and local ingenuity to develop schemes for particular areas. They can be for a single housing estate, for example, or it could be a smaller project for a community centre, or some other local small and medium-sized enterprises grouping together. So, there's a whole range of options through Ynni Cymru. I'm hoping to say more shortly about where we take that scheme next, but it's been tremendously popular—oversubscribed in every one of the cases so far. Certainly, I think that that's a really good example of the kinds of programmes that we're able to support in Wales through Ynni Cymru, which is our very own company that looks to deliver those schemes.
Wel, nid oes gennym y manylion llawn eto mewn perthynas â'r hyn y mae cynllun Cartrefi Cynnes yn ei olygu'n benodol i ni yma yng Nghymru. Ond rydym wedi ymrwymo'n llwyr i weithio gyda Llywodraeth y DU ac i ddefnyddio'r holl ddulliau sydd ar gael i ni i leihau costau ynni i gartrefi yng Nghymru, i wella effeithlonrwydd ynni ar draws cartrefi yng Nghymru ac ar draws busnesau yng Nghymru, ac wrth gwrs, i sicrhau diogeledd ynni ar gyfer y dyfodol hefyd.
Un o'r pethau a wnawn sy'n helpu i leihau costau ynni i gartrefi a busnesau yw ein buddsoddiad yn Ynni Cymru. Mae hynny wedi bod yn hynod lwyddiannus dros y ddwy flynedd ddiwethaf, o ran cyfeirio cyllid ar gyfer cynlluniau sy'n aml yn cael eu harwain gan y gymuned a'u llywio gan gymunedau i sicrhau bod ynni adnewyddadwy yn y systemau ynni lleol clyfar hynny. Felly, mae'r rheini'n defnyddio gwybodaeth leol a dyfeisgarwch lleol i ddatblygu cynlluniau ar gyfer ardaloedd penodol. Gallant fod ar gyfer un ystad dai, er enghraifft, neu gallai fod yn brosiect llai ar gyfer canolfan gymunedol, neu fentrau bach a chanolig lleol eraill yn grwpio gyda'i gilydd. Felly, mae ystod eang o opsiynau drwy Ynni Cymru. Rwy'n gobeithio gallu dweud mwy cyn bo hir ynglŷn â ble rydym yn mynd â'r cynllun hwnnw nesaf, ond mae wedi bod yn hynod boblogaidd—mae'r uchafswm o bobl wedi ymuno â'r cynllun ym mhob achos hyd yn hyn. Yn sicr, credaf fod hynny'n enghraifft dda iawn o'r mathau o raglenni y gallwn eu cefnogi yng Nghymru drwy Ynni Cymru, ein cwmni ni ein hunain, sydd â'r nod o roi'r cynlluniau hynny ar waith.
Cabinet Secretary, you're well aware of the plans for turbines and pylons that are going to decimate my constituency. This is going to have a long-lasting impact on the environment, on biodiversity and, more importantly, on the tourism sector in my constituency. The First Minister in the past made a direct correlation between these pylons and mining in south Wales, saying that mid Wales had to play its part, which I think was an absolutely disgraceful comment for the First Minister to make. What I want to see, Cabinet Secretary, is a complete stop on these pylons and turbines and a full moratorium on that in Wales, because what we have got now is outdated planning guidance and applications being decided by Planning and Environment Decisions Wales, as I said, on outdated guidance, which needs to be updated. So, Cabinet Secretary, will this Government put a stop to all these decisions being made until we have the proper, up-to-date planning guidance, so Ministers can make the full and proper decision on these matters?
Ysgrifennydd y Cabinet, rydych chi'n ymwybodol iawn o'r cynlluniau ar gyfer tyrbinau a pheilonau sy'n mynd i ddinistrio fy etholaeth. Mae hyn yn mynd i gael effaith hirdymor ar yr amgylchedd, ar fioamrywiaeth, ac yn bwysicach fyth, ar y sector twristiaeth yn fy etholaeth. Mae'r Prif Weinidog wedi nodi cydberthynas uniongyrchol rhwng y peilonau hyn a mwyngloddio yn ne Cymru, gan ddweud bod yn rhaid i ganolbarth Cymru chwarae ei ran, a chredaf fod hynny'n sylw cwbl warthus i'r Prif Weinidog ei wneud. Yr hyn rwyf am ei weld, Ysgrifennydd y Cabinet, yw diwedd ar y peilonau a'r tyrbinau hyn a moratoriwm llawn ar hynny yng Nghymru, gan mai'r hyn sydd gennym nawr yw canllawiau cynllunio sydd wedi dyddio a cheisiadau'n cael eu pennu gan Penderfyniadau Cynllunio ac Amgylchedd Cymru, fel y dywedais, ar sail canllawiau sydd wedi dyddio ac y mae angen eu diweddaru. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, a wnaiff y Llywodraeth hon atal yr holl benderfyniadau hyn hyd nes bod gennym ganllawiau cynllunio priodol, cyfredol, fel y gall Gweinidogion wneud penderfyniadau llawn a phriodol ar y materion hyn?
I think Welsh Government guidance is really clear on this. We've said that our preference is for undergrounding, where it's viable. It's not going to be viable in every case—it's not going to be commercially viable in every case and it's not going to be viable because of the geography of areas in every case. That's why we're currently considering our response to the independent advisory group's recommendations. We set up that group specifically to look at issues around the viability and the cost of undergrounding. Our response to that will describe how we can translate the recommendations into a work programme to shape and deliver the modern, resilient grid that Wales needs to meet our energy demands. That piece of work has been really, really important in helping us continue to consider what are really significant issues in relation to how we make sure that every part of Wales gets the energy that it needs. I completely understand how some people would want it to be desirable to remove those questions about the transmission of energy from, actually, the need of energy. We all know that businesses are really, really clearly dependent on energy in order to grow, and we need to make sure they have access to that.
I think the work that we commissioned NESO to do—the National Energy System Operator—is really important. The 'Beyond 2030' report sets out network recommendations for the whole of the British electricity system, and it does reconfirm the need for a high-voltage transmission link between north and south Wales. That was first proposed in the HND report. Clearly, an awful lot of work has to be done, and an awful lot of consultation with communities needs to take place. As I said, we've been clear about our preference, but recognising that it has to be a viable option, and there are so many issues that will come into play in terms of whether or not viability can be proved.
Credaf fod canllawiau Llywodraeth Cymru ar hyn yn glir iawn. Rydym wedi dweud y byddai'n well gennym osod ceblau tanddaearol, lle mae hynny'n ymarferol. Ni fydd yn ymarferol ym mhob achos—ni fydd yn fasnachol ymarferol ym mhob achos ac ni fydd yn ymarferol oherwydd daearyddiaeth yr ardal ym mhob achos. Dyna pam ein bod ni ar hyn o bryd yn ystyried ein hymateb i argymhellion y grŵp cynghori annibynnol. Fe wnaethom sefydlu'r grŵp hwnnw'n benodol i edrych ar faterion yn ymwneud â hyfywedd a chost gosod ceblau tanddaearol. Bydd ein hymateb i hynny'n dangos sut y gallwn drosi'r argymhellion yn rhaglen waith i siapio a chyflawni'r grid modern, gwydn sydd ei angen ar Gymru i ddiwallu ein gofynion ynni. Mae'r gwaith hwnnw wedi bod yn wirioneddol bwysig i'n helpu i barhau i ystyried materion hollbwysig ynghylch sicrhau bod pob rhan o Gymru yn cael yr ynni sydd ei angen arnynt. Rwy'n deall yn llwyr sut y byddai'n well gan rai pobl pe gallem anwybyddu'r cwestiynau hynny ynglŷn â throsglwyddo ynni wrth drafod yr angen am ynni. Gŵyr pob un ohonom fod busnesau'n gwbl ddibynnol ar ynni i dyfu, ac mae angen inni sicrhau bod ganddynt fynediad at yr ynni hwnnw.
Credaf fod y gwaith y gwnaethom gomisiynu NESO i'w wneud—y Gweithredwr Systemau Ynni Cenedlaethol—yn wirioneddol bwysig. Mae adroddiad 'Beyond 2030' yn nodi argymhellion rhwydwaith ar gyfer system drydan gyfan Prydain, ac mae'n cadarnhau'r angen am gyswllt trawsyrru foltedd uchel rhwng gogledd a de Cymru. Cynigiwyd hynny gyntaf yn yr adroddiad Dylunio Rhwydwaith Cyfannol. Yn amlwg, mae'n rhaid gwneud llawer iawn o waith, ac mae angen llawer iawn o ymgynghori â chymunedau. Fel y dywedais, rydym wedi nodi'r opsiwn a ffefrir gennym yn glir, ond gan gydnabod bod yn rhaid iddo fod yn opsiwn ymarferol, a bydd cymaint o faterion yn effeithio ar y gallu i brofi ymarferoldeb ai peidio.
A few weeks ago, I was one of many Members who went out to the protest outside the front of the Senedd. Hundreds of people were there protesting against large lattice pylons being built in their communities. Those people, like me, are not against renewable energy. Far from it—we want to see clean, renewable energy. We want to support that. But the concern here, and I listened very carefully to your previous response to James Evans, is about that planning policy and the Welsh Government's position. The Welsh Government's position is that the Welsh Government's planning policy is that there should be underground, not overground, transmission. That's good. That's welcome. But then it's the details in 'Planning Policy Wales' that go on to issue those caveats about cost. But we know that the cost of undergrounding has come down substantially since 'Planning Policy Wales' first mentioned these issues, and that's why there needs to be a much sooner update of 'Planning Policy Wales'. My own constituency's plans for 132 kV cables ripping through beautiful landscapes of mid Wales is not acceptable. These transmission cables should be undergrounded. Of course, this is a greater cost for developers and private companies, but they should be footing that, not the people in mid Wales suffering from having to look at horrible lattice pylons ripping through their countryside.
Ychydig wythnosau yn ôl, roeddwn yn un o'r nifer o Aelodau a aeth allan i'r brotest y tu allan i'r Senedd. Roedd cannoedd o bobl yno yn protestio yn erbyn codi peilonau delltog mawr yn eu cymunedau. Nid yw'r bobl hynny, fel fi, yn erbyn ynni adnewyddadwy. Ymhell o fod—rydym am weld ynni glân, adnewyddadwy. Rydym am gefnogi hynny. Ond mae'r pryder yma, a gwrandewais yn ofalus iawn ar eich ymateb i James Evans, yn ymwneud â'r polisi cynllunio a safbwynt Llywodraeth Cymru. Safbwynt Llywodraeth Cymru yw mai polisi cynllunio Llywodraeth Cymru yw y dylid trawsyrru trydan yn danddaearol, nid uwchben y ddaear. Mae hynny'n dda. Mae hynny i'w groesawu. Ond mae'r manylion yn 'Polisi Cynllunio Cymru' yn mynd ymlaen wedyn i roi'r cafeatau ynghylch cost. Ond gwyddom fod cost gosod ceblau tanddaearol wedi gostwng yn sylweddol ers i 'Polisi Cynllunio Cymru' sôn am y materion hyn gyntaf, a dyna pam y mae angen diweddaru 'Polisi Cynllunio Cymru' yn llawer cynt. Nid yw'r cynlluniau yn fy etholaeth i ddinistrio tirweddau prydferth canolbarth Cymru gyda cheblau 132 kV yn dderbyniol. Dylid gosod y ceblau trawsyrru hyn o dan y ddaear. Wrth gwrs, mae hyn yn fwy costus i ddatblygwyr a chwmnïau preifat, ond nhw ddylai dalu, nid y bobl yng nghanolbarth Cymru sy'n gorfod edrych ar beilonau delltog ofnadwy yn dinistrio eu cefn gwlad.
Ultimately, of course, it will be bill payers who foot the bill for any increased cost, which is why the work that the independent group did was so important in terms of looking at costs and identifying future work that does need to be undertaken, because there are so many different methods of undergrounding. The costs of those are different, and the applicability to different terrain is different as well. So, there's still work that needs to be done, absolutely, and we'll be making our response to those recommendations before the end of the Senedd.
Colleagues will also want to know that Welsh Government officials are working with NESO's regional energy system plan, with their team, as they compile and review the projected energy needs across all the regions of Wales, and that would look to create a national energy system plan for Wales. So, there's more work that needs to go on there, but some recent activities include feedback on their proposed methodology that will be published early this year as well. So, there is a lot of work going on here. We do need to understand the trade-offs in terms of costs, which ultimately will end up with bill payers, and the desirability or otherwise of different ways of transmitting energy.
Yn y pen draw, wrth gwrs, talwyr biliau fydd yn talu am unrhyw gostau uwch, a dyna pam fod y gwaith a wnaeth y grŵp annibynnol mor bwysig o ran edrych ar gostau a nodi'r gwaith y bydd angen ei wneud yn y dyfodol, gan fod cymaint o wahanol ffyrdd o osod ceblau o dan y ddaear. Mae costau'r gwahanol ffyrdd hynny'n wahanol, ac felly hefyd eu haddasrwydd i wahanol dirweddau. Felly, mae gwaith i'w wneud o hyd, yn bendant, a byddwn yn ymateb i'r argymhellion hynny cyn diwedd tymor y Senedd hon.
Bydd fy nghyd-Aelodau hefyd eisiau gwybod bod swyddogion Llywodraeth Cymru’n gweithio gyda chynllun system ynni rhanbarthol NESO, gyda'u tîm, wrth iddynt lunio ac adolygu'r anghenion ynni rhagamcanol ar draws holl ranbarthau Cymru, gyda'r bwriad o greu cynllun system ynni cenedlaethol i Gymru. Felly mae mwy o waith i'w wneud yno, ond mae rhai gweithgareddau diweddar yn cynnwys adborth ar eu methodoleg arfaethedig a fydd yn cael ei chyhoeddi'n gynnar eleni hefyd. Felly mae llawer o waith yn mynd rhagddo yma. Mae angen inni ddeall y cyfaddawdau o ran costau, a fydd yn y pen draw yn cael eu talu gan dalwyr biliau, a pha mor ddymunol, neu fel arall, yw'r gwahanol ffyrdd o drawsyrru ynni.
2. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi manwerthwyr bach yn Islwyn? OQ63896
2. What action is the Welsh Government taking to support small retailers in Islwyn? OQ63896
We are supporting small retailers through investment in town centres, our joint retail action plan, and the Business Wales service. Since 2020, we have allocated over £1 billion of extra non-domestic rates relief to retailers and others, and our retail multiplier will permanently cut the rates bills of small retailers by £20 million.
Rydym yn cefnogi manwerthwyr bach drwy fuddsoddi yng nghanol trefi, ein cyd-gynllun gweithredu manwerthu, a gwasanaeth Busnes Cymru. Ers 2020, rydym wedi dyrannu dros £1 biliwn o ryddhad ardrethi annomestig ychwanegol i fanwerthwyr ac eraill, a bydd ein lluosydd manwerthu yn torri £20 miliwn oddi ar filiau ardrethi manwerthwyr bach yn barhaol.
Thank you, Cabinet Secretary. We know that there is an ever-increasing use of online retail and services, which are often spoken of as a very real consequence of far less spending activity on our high streets. Yet, there is no doubt that the residents of Islwyn value the Welsh Labour Government having invested £136 million already, with an additional £100 million allocated over three years, to revitalise and energise our town centres, using derelict buildings, improving our green spaces and increasing that vital service diversity. Cabinet Secretary, what further action is the Welsh Government taking, and considering taking, to support our retailers in the great Gwent towns of Blackwood, Crosskeys, Newbridge and Risca?
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Gwyddom fod y defnydd o fanwerthu a gwasanaethau ar-lein yn cynyddu fwyfwy, ac mae'n aml yn cael ei grybwyll fel canlyniad real iawn i lawer llai o wario ar ein stryd fawr. Ac eto, nid oes dwywaith fod trigolion Islwyn yn gwerthfawrogi bod Llywodraeth Lafur Cymru eisoes wedi buddsoddi £136 miliwn, gyda £100 miliwn ychwanegol wedi'i ddyrannu dros dair blynedd, i adfywio a bywiogi canol ein trefi, gan ddefnyddio adeiladau adfeiliedig, gwella ein mannau gwyrdd a chynyddu'r amrywiaeth hanfodol o wasanaethau. Ysgrifennydd y Cabinet, pa gamau pellach y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd, ac yn ystyried eu cymryd, i gefnogi ein manwerthwyr yn nhrefi gwych Gwent, yng Nghoed-duon, Crosskeys, Trecelyn a Rhisga?
I think the points that Rhianon Passmore made about the challenge and the competition from online retail is really, really significant, and that's why I'm really pleased that, following the consultation, we'll be introducing differential multipliers from 1 April of this year. We're able to do that because of the legislation brought in in this Senedd term by the Labour Welsh Government, which introduced the local government finance changes and gave powers to Ministers to introduce differential multipliers. I think that's really timely, because we recognise that smaller and medium-sized retailers really do face some unique challenges when it comes to competition from online retailers.
Obviously, the total space required by retail shops within the NDR tax base is large, but each of those properties generally serves quite a small, localised market. In contrast, of course, online retailers have a relatively modest footprint, but, of course, they have a national or even international scale in terms of the reach of their business. So, it's absolutely right that we, from April, introduce the differential multiplier, which really will recognise that retailers are facing that competition from online sales.
Credaf fod y pwyntiau a wnaeth Rhianon Passmore ynglŷn â'r her a'r gystadleuaeth gan fanwerthwyr ar-lein yn hollbwysig, a dyna pam fy mod wrth fy modd y byddwn, yn dilyn yr ymgynghoriad, yn cyflwyno lluosyddion gwahaniaethol o 1 Ebrill eleni. Rydym yn gallu gwneud hynny oherwydd y ddeddfwriaeth a gyflwynwyd gan Lywodraeth Lafur Cymru yn nhymor y Senedd hon, a gyflwynodd y newidiadau i gyllid llywodraeth leol a rhoi pwerau i Weinidogion gyflwyno lluosyddion gwahaniaethol. Credaf fod hynny'n amserol iawn, gan ein bod yn cydnabod bod manwerthwyr llai a chanolig eu maint yn wynebu heriau unigryw o ran cystadleuaeth gan fanwerthwyr ar-lein.
Yn amlwg, mae cyfanswm y lle sydd ei angen ar siopau manwerthu o fewn y sylfaen dreth ardrethi annomestig yn fawr, ond mae pob eiddo o'r fath fel arfer yn gwasanaethu marchnad leol eithaf bach. Mewn cyferbyniad, wrth gwrs, mae gan fanwerthwyr ar-lein ôl troed eithaf cymedrol, ond wrth gwrs, mae ganddynt raddfa genedlaethol neu hyd yn oed ryngwladol o ran cyrhaeddiad eu busnes. Felly, mae'n gwbl iawn ein bod ni, o fis Ebrill ymlaen, yn cyflwyno'r lluosydd gwahaniaethol, a fydd yn cydnabod o ddifrif fod manwerthwyr yn wynebu'r gystadleuaeth honno gan werthiant ar-lein.
Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr yn gofyn i'r Gweinidog Diwylliant, Sgiliau a Phartneriaeth Gymdeithasol. Y llefarydd yw Samuel Kurtz.
Questions now from the party spokespeople. The Welsh Conservative spokesperson to ask the Minister for Culture, Skills and Social Partnership. The spokesperson is Samuel Kurtz.
Diolch, Llywydd. Earlier this month, during National Apprenticeship Week, I had the privilege of visiting Valero, a major employer in my constituency, to discuss their hugely successful apprenticeship programme. Indeed, it was great to speak to apprentices who are engaged, positive and willing to contribute to the future demands that Valero require and that our energy sector require. Minister, your Labour Government was elected in 2021 on a manifesto commitment to deliver 125,000 apprenticeships across Wales. In the 2023 draft budget, that target was revised down to 110,00, and, in July 2024, it was reduced once again to 100,000. So, with less than three months to go before the Senedd election, Minister, why has the Welsh Government failed to meet its original target and manifesto commitment of 125,000 apprenticeships?
Diolch, Lywydd. Yn gynharach y mis hwn, yn ystod Wythnos Genedlaethol Prentisiaethau, cefais y fraint o ymweld â Valero, cyflogwr mawr yn fy etholaeth, i drafod eu rhaglen brentisiaethau hynod lwyddiannus. Yn wir, roedd yn wych siarad â phrentisiaid sydd â ddiddordeb, sy'n gadarnhaol ac sy'n barod i gyfrannu at ofynion Valero a gofynion ein sector ynni yn y dyfodol. Weinidog, etholwyd eich Llywodraeth Lafur yn 2021 ar ymrwymiad maniffesto i ddarparu 125,000 o brentisiaethau ledled Cymru. Yng nghyllideb ddrafft 2023, diwygiwyd y targed hwnnw i lawr i 110,000, ac ym mis Gorffennaf 2024, cafodd ei ostwng unwaith eto i 100,000. Felly, gyda llai na thri mis i fynd cyn etholiad y Senedd, Weinidog, pam y mae Llywodraeth Cymru wedi methu cyflawni ei tharged gwreiddiol a'i hymrwymiad maniffesto o 125,000 o brentisiaethau?
Llywydd, I thank the Member for the question, and for raising the importance of apprenticeships for the Welsh economy and for the people who go on to be apprentices. It's great to hear that he had the opportunity to visit in his local constituency. I took the opportunity to visit lots of apprentices across the country for the whole of that week.
Presiding Officer, he's already heard the information that he seeks, because he heard it in the sessions that he's pointed out. He knows full well that there are lots of pressures that the apprenticeship system has faced: the loss of European funds—we all remember when they said we wouldn't be worse off, and, well, that didn't come particularly true, as there was less money in the apprenticeship budget because of those decisions; inflationary pressures, which he's well aware of; and general cost pressures as well. So, there's a lot there. What I'm incredibly proud of, Presiding Officer, is to have hit the 100,000 apprenticeship opportunities that we've delivered this Senedd term. It's an incredible investment from this Welsh Labour Government, and I know the difference that that can make.
Lywydd, diolch i'r Aelod am ei gwestiwn, ac am godi pwysigrwydd prentisiaethau i economi Cymru ac i'r bobl sy'n mynd ymlaen i fod yn brentisiaid. Mae'n wych clywed ei fod wedi cael y cyfle i ymweld yn ei etholaeth leol. Manteisiais ar y cyfle i ymweld â llawer o brentisiaid ledled y wlad am yr wythnos gyfan honno.
Lywydd, mae eisoes wedi clywed yr wybodaeth y mae'n holi amdani, gan iddo ei chlywed yn y sesiynau y soniodd amdanynt. Mae'n gwybod yn iawn fod y system brentisiaethau wedi wynebu cryn dipyn o bwysau: colli arian Ewropeaidd—mae pob un ohonom yn cofio pan ddywedasant na fyddem yn waeth ein byd, ac ni wireddwyd hynny, gan fod llai o arian yn y gyllideb brentisiaethau oherwydd y penderfyniadau hynny; pwysau chwyddiant, y mae'n ymwybodol iawn ohonynt; a phwysau costau cyffredinol hefyd. Felly, mae cryn dipyn o bwysau yno. Yr hyn rwy'n hynod falch ohono, Lywydd, yw ein bod wedi taro'r targed o 100,000 o gyfleoedd prentisiaeth yr ydym wedi'u sicrhau yn nhymor y Senedd hon. Mae'n fuddsoddiad anhygoel gan y Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru, a gwn gymaint o wahaniaeth y gall hynny ei wneud.
Thank you for that, Minister. Look, I don't lay the blame at your door for the revised target being cut by 25,000, because, at the time, obviously, you were a backbencher. But let's not be under any illusion here: the original 125,000 target was set after the UK had left the European Union, after future funding announcements had been made. So, this Welsh Labour Government was aware of the full facts when it set that 125,000 target, and when it cut it to 110,000 and to 100,000. So, is it now time to admit to the people of Wales that that manifesto promise was never achievable, and it should have been set at a lower target from the outset?
Diolch am hynny, Weinidog. Edrychwch, nid wyf yn rhoi'r bai arnoch chi am y ffaith bod y targed diwygiedig 25,000 yn llai, oherwydd ar y pryd, yn amlwg, roeddech chi'n aelod o'r meinciau cefn. Ond gadewch inni beidio â thwyllo ein hunain yma: gosodwyd y targed gwreiddiol o 125,000 ar ôl i'r DU adael yr Undeb Ewropeaidd, ar ôl i gyhoeddiadau cyllido gael eu gwneud ar gyfer y dyfodol. Felly, roedd y Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru yn ymwybodol o'r ffeithiau llawn pan osododd y targed hwnnw o 125,000, a phan wnaeth ei dorri i 110,000 ac i 100,000. Felly, a yw'n bryd cyfaddef nawr i bobl Cymru nad oedd yr addewid maniffesto hwnnw erioed yn gyflawnadwy, ac y dylai'r targed fod wedi bod yn is o'r cychwyn cyntaf?
Well, it wasn't after the loss of European social funds, was it, which contributed up to £43 million annually to the budget? This Government has grown the apprenticeship budget since then. We're investing more than we ever have before. You will have seen the increase in the budget for next year as well, taking it over £150 million. What I'm proud to say to the people of Wales is that the programme for government commitment of 100,000 apprenticeships has been met, and I'm proud to have delivered that for the people, because it's thousands of people in every single part of Wales—in mine in north-east Wales; in his own constituency; the ones he's visited. We've seen apprentices in a range of fields providing growth in the economy, because of the apprenticeship programme that we've designed and delivered with partners. I'm very proud of it. I'm proud to have been a part of it as an apprentice, and I'm proud to be the Minister responsible now.
Wel, ni ddigwyddodd ar ôl colli cronfeydd cymdeithasol Ewrop a oedd yn cyfrannu hyd at £43 miliwn y flwyddyn at y gyllideb. Mae'r Llywodraeth hon wedi cynyddu'r gyllideb prentisiaethau ers hynny. Rydym yn buddsoddi mwy nag erioed. Byddwch wedi gweld y cynnydd yn y gyllideb ar gyfer y flwyddyn nesaf hefyd, sydd bellach dros £150 miliwn. Yr hyn rwy'n falch o'i ddweud wrth bobl Cymru yw bod ymrwymiad y rhaglen lywodraethu o 100,000 o brentisiaethau wedi'i gyflawni, ac rwy'n falch o fod wedi cyflawni hynny i'r bobl, gan fod miloedd o bobl ym mhob rhan o Gymru—yn fy rhan i yng ngogledd-ddwyrain Cymru; yn ei etholaeth ef; y rhai y mae wedi ymweld â nhw. Rydym wedi gweld prentisiaid mewn amrywiaeth o feysydd yn darparu twf yn yr economi o ganlyniad i'r rhaglen brentisiaethau yr ydym wedi'i chynllunio a'i chyflwyno gyda phartneriaid. Rwy'n falch iawn ohoni. Rwy'n falch o fod wedi bod yn rhan ohoni fel prentis, ac rwy'n falch o fod yn Weinidog â chyfrifoldeb nawr.
Well, you've mentioned twice that 100,000 target, so let's dig a little bit deeper into it, because the perceived success of it is not all it's cracked up to be, is it? Because, at best, you appear to be relying on figures that include people who drop out within the first eight weeks—numbers that inflate the headline, but do not reflect completed sustained apprenticeships—and, at worst, you have deliberately chosen the less rigorous measure specifically so that you can announce with great fanfare that a twice reduced target has been reached just before an election.
That is exactly what Medr has pointed to. Medr said that,
'Including the starts which are not counted as part of the more rigorous target measure, there were 100,380 apprenticeship starts'.
Yet only in January, using the proper measure, Medr published 91,420 apprenticeship starts, and it's simply not credible that a further 9,000 apprenticeships started between then and now. So, Minister, you failed this morning to confirm at committee why, but why has the Welsh Government changed the counting metric? Which metric should the public be able to rely on as a proper target measure? And will you publish clearly and transparently the figures under both measures, so that we can see like-for-like progress against the commitment?
Wel, rydych chi wedi sôn ddwywaith am y targed o 100,000, felly gadewch inni dyrchu'n ddyfnach iddo, gan nad yw'n gymaint o lwyddiant ag yr ymddengys ar yr olwg gyntaf. Oherwydd, ar y gorau, ymddengys eich bod yn dibynnu ar ffigurau sy'n cynnwys pobl yn rhoi'r gorau iddi o fewn yr wyth wythnos gyntaf—ffigurau sy'n chwyddo'r prif ffigurau, ond nad ydynt yn adlewyrchu prentisiaethau cynaliadwy wedi'u cwblhau—ac ar y gwaethaf, rydych wedi dewis y mesur llai trylwyr yn fwriadol er mwyn gallu cyhoeddi gyda chryn ffanffer fod targed sydd wedi'i leihau ddwywaith wedi'i gyflawni ychydig cyn etholiad.
Dyna'n union y mae Medr wedi'i nodi. Dywedodd Medr,
'O gynnwys y dechreuadau nad ydynt wedi’u cyfrif yn rhan o fesur llymach y targed, cafwyd cyfanswm o 100,380 o ddechreuadau prentisiaeth'.
Fodd bynnag, ym mis Ionawr yn unig, gan ddefnyddio'r mesur cywir, cyhoeddodd Medr 91,420 o brentisiaid newydd, ac nid yw'n gredadwy o gwbl fod 9,000 o brentisiaethau eraill wedi dechrau rhwng hynny a nawr. Felly, Weinidog, ni wnaethoch gadarnhau pam yn y pwyllgor y bore yma, ond pam y mae Llywodraeth Cymru wedi newid y metrig cyfrif? Pa fetrig y dylai'r cyhoedd allu dibynnu arno fel mesur cywir o'r targed? Ac a wnewch chi gyhoeddi'r ffigurau o dan y ddau fesur yn glir ac yn dryloyw, fel y gallwn weld cynnydd tebyg am debyg yn erbyn yr ymrwymiad?
Well, Llywydd, Sam Kurtz might want to go outside of his constituency as well and speak to more apprentices about the investment that this Welsh Government has made and the difference that that makes. It's why I'm so proud of delivering the target. The figure that he's asked for at the end—[Interruption.] You're not the spokesperson any more, Paul. The figure and the question that the Member asks for is already out in the public domain. He knows that, I know that, we all know that. If the research was done, he would have seen those two figures out there. Management information from Medr shows we've exceeded the 100,000 target—real-time data; I think it's important to use that. I'm extremely proud of delivering it. There's £150 million in the budget for next year—a budget that he voted against, and his party voted against. We're extremely proud of supporting all of those people, like the apprentice I met in the port of Mostyn at RWE's operations base. She is supporting Wales and representing Wales on an international stage in the skills competitions. The very, very best engineers coming from the apprenticeship programme in Wales. I once might have been one of them. He might be one in the future.
Wel, Lywydd, efallai y byddai Sam Kurtz eisiau mynd allan o'i etholaeth hefyd a siarad â mwy o brentisiaid am y buddsoddiad y mae'r Llywodraeth hon yng Nghymru wedi'i wneud a'r gwahaniaeth y mae hynny'n ei wneud. Dyna pam fy mod mor falch o gyflawni'r targed. Y ffigur y gofynnodd amdano ar y diwedd—[Torri ar draws.] Nid chi yw'r llefarydd mwyach, Paul. Mae'r ffigur a'r cwestiwn y mae'r Aelod yn gofyn amdanynt eisoes ar gael i'r cyhoedd. Mae'n gwybod hynny, rwyf innau'n gwybod hynny, mae pob un ohonom yn gwybod hynny. Pe bai'r ymchwil wedi'i wneud, byddai wedi gweld y ddau ffigur allan yno. Mae gwybodaeth reoli gan Medr yn dangos ein bod wedi rhagori ar y targed o 100,000—data amser real; credaf ei bod yn bwysig defnyddio hynny. Rwy'n hynod falch o fod wedi'i gyflawni. Mae £150 miliwn yn y gyllideb ar gyfer y flwyddyn nesaf—cyllideb y pleidleisiodd ef yn ei herbyn, ac y pleidleisiodd ei blaid yn ei herbyn. Rydym yn hynod falch o gefnogi'r holl bobl hynny, fel y prentis y cyfarfûm ag ef yng nghanolfan waith RWE ym mhorthladd Mostyn. Mae hi'n cefnogi Cymru ac yn cynrychioli Cymru ar lwyfan rhyngwladol yn y cystadlaethau sgiliau. Daw'r peirianwyr gorau oll o'r rhaglen brentisiaethau yng Nghymru. Gallwn fod wedi bod yn un ohonynt ar un adeg. Efallai y bydd ef yn un yn y dyfodol.
Llefarydd Plaid Cymru, Luke Fletcher.
Plaid Cymru spokesperson, Luke Fletcher.
Diolch, Llywydd. The steel industry in Wales is looking at potentially another crisis. Evidence given to the Business and Trade Committee on 10 February by Tata Steel's commercial director warned that the domestic market could be significantly undermined within a matter of weeks, if there is no clarity about future safeguards, and that without decisive action, the UK risks becoming a destination for the dumping of excess steel.
This has obvious implications for Wales, where we are already seeing one of the most consequential industrial transitions in recent Welsh history. The steel strategy, which is supposed to set out the replacement trade protection regime, has been pushed back several times with no clarity as yet on its expected arrival. So, can the Cabinet Secretary set out what direct representations the Welsh Government is making on the UK Steel Council and through other channels?
Diolch, Lywydd. Mae'r diwydiant dur yng Nghymru yn wynebu argyfwng posib arall. Rhybuddiodd tystiolaeth a roddwyd i'r Pwyllgor Busnes a Masnach ar 10 Chwefror gan gyfarwyddwr masnachol Tata Steel y gallai'r farchnad ddomestig gael ei thanseilio'n ddifrifol o fewn ychydig wythnosau, os na cheir eglurder ynghylch mesurau diogelwch yn y dyfodol, a heb gamau pendant, fod y DU mewn perygl o ddod yn gyrchfan ar gyfer dympio dur dros ben.
Mae gan hyn ganlyniadau amlwg i Gymru, lle rydym eisoes yn gweld un o'r newidiadau diwydiannol mwyaf arwyddocaol yn hanes diweddar Cymru. Mae'r strategaeth ddur, sydd i fod i nodi'r drefn ddiogelu masnach newydd, wedi'i gohirio sawl gwaith heb unrhyw eglurder eto pa bryd y gellir ei disgwyl. Felly, a all Ysgrifennydd y Cabinet nodi pa sylwadau uniongyrchol y mae Llywodraeth Cymru’n eu gwneud ar Gyngor Dur y DU a thrwy sianeli eraill?
This is a really, really important point, and I can confirm that the First Minister raised this directly with the Prime Minister in a call just last week, where she was able to set out the urgency now of having that steel strategy in place and also for the safeguards to be in place as well. So, we absolutely recognise the urgency of it. I'm not sure if it's issued yet, but I know that the First Minister was intending to publish a written statement on steel. I think it might have gone out either today or yesterday, just to update colleagues, because we absolutely recognise that concern.
I had the opportunity to meet with a range of unions representing people working in steel across the various different sites in Wales, and they were expressing exactly these concerns to me about what steel dumping and the lack of safeguards mean for the future of steel. They were absolutely clear that the steel strategy has to be treated as a matter of urgency. We agree, and we are taking that up with the UK Government again as a matter of urgency. Welsh Government has a role and a seat on the Steel Council, so we take every opportunity there to make sure that the specifically Welsh perspective is represented.
Mae hwn yn bwynt pwysig iawn, a gallaf gadarnhau bod y Prif Weinidog wedi ei godi'n uniongyrchol gyda Phrif Weinidog y DU mewn galwad yr wythnos diwethaf, lle llwyddodd i nodi'r brys nawr i gael y strategaeth ddur honno ar waith a hefyd i'r mesurau diogelwch fod ar waith hefyd. Felly, rydym yn llwyr gydnabod y brys yn hyn o beth. Nid wyf yn siŵr a yw wedi'i gyhoeddi eto, ond gwn fod y Prif Weinidog yn bwriadu cyhoeddi datganiad ysgrifenedig ar ddur. Credaf efallai iddo gael ei gyhoeddi heddiw neu ddoe, i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i fy nghyd-Aelodau, gan ein bod yn llwyr gydnabod y pryder hwnnw.
Cefais gyfle i gyfarfod ag amrywiaeth o undebau sy'n cynrychioli pobl sy'n gweithio ym maes dur ar draws y gwahanol safleoedd yng Nghymru, ac roeddent yn mynegi'r union bryderon hyn i mi ynghylch yr hyn y mae dympio dur a'r diffyg mesurau diogelwch yn ei olygu i ddyfodol dur. Roeddent yn gwbl glir fod yn rhaid trin y strategaeth ddur fel mater o frys. Rydym yn cytuno, ac rydym yn codi hynny gyda Llywodraeth y DU eto fel mater o frys. Mae gan Lywodraeth Cymru rôl a sedd ar y Cyngor Dur, felly rydym yn manteisio ar bob cyfle yno i sicrhau bod y persbectif Cymreig penodol yn cael ei gynrychioli.
I'm grateful for that update, Cabinet Secretary. Of course, tariffs are one issue; procurement is another. And that's an issue in which Welsh Government does have some influence directly. Workers and unions are deeply frustrated that projects are still sourcing steel from overseas when UK producers are capable of supplying it. We have seen examples where thousands of tonnes of imported steel are being purchased for an infrastructure project despite domestic bids. Now, steel should be designated as a critical national infrastructure, allowing Governments then to introduce clear rules requiring the use of UK-produced steel wherever possible, allowing then for a workaround when it comes to international competition law.
Back in 2016, the 'Public Procurement of Steel' report, which was published by the then Welsh Government, produced and identified opportunities to support the steel sector through interventions in public procurement processes. Its recommendations are still relevant today. So, has the Welsh Government ensured that the recommendations have been identified, that they have been implemented, and if not, why not, and will the Government join us in calling on the UK Government to designate steel as a critical national infrastructure?
Rwy'n ddiolchgar am y diweddariad, Ysgrifennydd y Cabinet. Wrth gwrs, mae tariffau'n un mater; mae caffael yn un arall. Ac mae hwnnw'n fater lle mae gan Lywodraeth Cymru rywfaint o ddylanwad uniongyrchol. Mae gweithwyr ac undebau llafur yn rhwystredig iawn fod prosiectau'n dal i gaffael dur o dramor pan fo cynhyrchwyr y DU yn gallu ei gyflenwi. Rydym wedi gweld enghreifftiau lle mae miloedd o dunelli o ddur wedi'i fewnforio yn cael ei brynu ar gyfer prosiect seilwaith er gwaethaf cynigion domestig. Nawr, dylid dynodi dur fel seilwaith cenedlaethol hanfodol, gan ganiatáu i Lywodraethau gyflwyno rheolau clir sy'n ei gwneud yn ofynnol i ddefnyddio dur a gynhyrchir yn y DU lle bynnag y bo modd, gan ganiatáu inni osgoi cyfreithiau cystadleuaeth rhyngwladol.
Yn ôl yn 2016, cynhyrchodd a nododd yr adroddiad 'Caffael cyhoeddus o ddur', a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Cymru ar y pryd, gyfleoedd i gefnogi'r sector dur drwy ymyriadau mewn prosesau caffael cyhoeddus. Mae ei argymhellion yn dal yn berthnasol heddiw. Felly, a yw Llywodraeth Cymru wedi sicrhau bod yr argymhellion wedi'u nodi, eu bod wedi'u rhoi ar waith, ac os nad ydych, pam hynny, ac a wnaiff y Llywodraeth ymuno â ni i alw ar Lywodraeth y DU i ddynodi dur yn seilwaith cenedlaethol hanfodol?
Well, I absolutely agree that procurement is one of the ways in which we can seek to safeguard our steel industry for the future. I was really pleased that the UK Government's industrial strategy identified steel as a foundational sector, which it absolutely is, but what we need now is to see that feed through to procurement. So, in Wales, we're having conversations to see what more we can do through our own procurement rules to try and ensure that it is UK steel, ideally Welsh steel, that is finding its way into our infrastructure projects. I know that my officials have been having some meetings with British Steel on exactly that point, to explore what more we can do in this space to ensure that it is UK steel, particularly Welsh steel, that we use in our procurement contracts. I can't give any more of an update in terms of progress there, but I do want to reassure colleagues that those conversations are ongoing, and we absolutely see it as a crucial way to support the industry.
Wel, rwy'n cytuno'n llwyr fod caffael yn un o'r ffyrdd y gallwn geisio diogelu ein diwydiant dur ar gyfer y dyfodol. Roeddwn yn falch iawn fod strategaeth ddiwydiannol Llywodraeth y DU wedi nodi dur fel sector sylfaenol, ac mae hynny'n sicr yn wir, ond yr hyn sydd ei angen arnom nawr yw gweld hynny'n arwain at gaffael. Felly, yng Nghymru, rydym yn cael sgyrsiau i weld beth arall y gallwn ei wneud drwy ein rheolau caffael ein hunain i geisio sicrhau mai dur y DU, a dur Cymru yn ddelfrydol, sy'n cael ei ddefnyddio yn ein prosiectau seilwaith. Gwn fod fy swyddogion wedi bod yn cael cyfarfodydd gyda British Steel ar yr union bwynt hwnnw, i archwilio beth arall y gallwn ei wneud yn hyn o beth i sicrhau mai dur y DU, yn enwedig dur Cymru, sy'n cael ei ddefnyddio gennym yn ein contractau caffael. Ni allaf roi mwy o ddiweddariad o ran cynnydd ar hynny, ond hoffwn roi sicrwydd i fy nghyd-Aelodau fod y sgyrsiau hynny'n parhau, ac rydym yn bendant yn ei hystyried yn ffordd hanfodol o gefnogi'r diwydiant.
Finally, I want to turn to the longer term question of leadership from Welsh Government specifically when it comes to steel. There is a growing perception that Wales is being asked to wait for decisions to be made elsewhere, rather than setting out that clear, proactive vision for the future of our steel industry. Now, I fully recognise, of course, that the key levers, such as trade policy, sit with the UK Government, and of course the financial envelope is tight here in Wales. The level of investment that is needed needs to be put on the table by the UK Government, but making the strongest possible case for Port Talbot and other Welsh steel sites is very much within the Welsh Government's gift.
What's difficult to accept for many is this sense of a laissez-faire attitude—that we are waiting for things to happen to us, rather than driving outcomes ourselves. So, for example, union representatives have told me they want to see at least £1 billion from the National Wealth Fund ring-fenced specifically for Port Talbot, to support investments and future capability. Have there been specific representations made in this regard? It does beg the question as to why is Welsh Government waiting to see what comes out of the UK strategy as a whole. Where is the initiative in setting out clearly and publicly what our demands are when it comes to the Welsh steel industry? It's especially important now, when we consider that the UK Government has an active vested interest in Scunthorpe.
Yn olaf, hoffwn droi at gwestiwn mwy hirdymor ynghylch arweinyddiaeth gan Lywodraeth Cymru yn benodol o ran dur. Mae canfyddiad cynyddol fod Cymru’n gorfod aros i benderfyniadau gael eu gwneud mewn mannau eraill, yn hytrach na nodi gweledigaeth glir, ragweithiol ar gyfer dyfodol ein diwydiant dur. Nawr, rwy'n llwyr gydnabod, wrth gwrs, fod y prif ysgogiadau, fel polisi masnach, yn nwylo Llywodraeth y DU, ac wrth gwrs, mae'r amlen ariannol yn dynn yma yng Nghymru. Mae angen i Lywodraeth y DU ddarparu'r lefel o fuddsoddiad sy'n angenrheidiol, ond mae gan Lywodraeth Cymru allu i ddadlau'r achos cryfaf posib dros Bort Talbot a safleoedd dur eraill Cymru.
Yr hyn sy'n anodd ei dderbyn i lawer yw'r ymdeimlad o agwedd laissez-faire—ein bod yn aros i bethau ddigwydd i ni, yn hytrach na sicrhau canlyniadau ein hunain. Felly, er enghraifft, mae cynrychiolwyr undebau wedi dweud wrthyf eu bod am weld o leiaf £1 biliwn o'r Gronfa Gyfoeth Wladol wedi'i glustnodi'n benodol ar gyfer Port Talbot, i gefnogi buddsoddiadau a medrusrwydd yn y dyfodol. A oes sylwadau penodol wedi'u gwneud yn hyn o beth? Mae'n codi'r cwestiwn pam y mae Llywodraeth Cymru’n aros i weld beth sy'n dod o strategaeth y DU yn ei chyfanrwydd. Ble mae'r fenter i nodi'n glir ac yn gyhoeddus beth yw ein gofynion o ran diwydiant dur Cymru? Mae'n arbennig o bwysig nawr, o ystyried bod gan Lywodraeth y DU fuddiant personol gweithredol yn Scunthorpe.
Some important points there, and certainly in terms of the steel strategy, we have been active partners in developing that steel strategy. My officials have been meeting with their counterparts. We've been providing also detailed written representations, which relate to our particular situation here in Wales and our steel industry that we have here in Wales. So, we have been active partners in the development of that strategy. Like everyone else, we want it to be published as a matter of urgency. We want the safeguards to be put in place as a matter of urgency. I will be taking up that particular point at the next meeting of the Interministerial Group for Trade, where we have, on that agenda, a significant item on steel as well.
On the point on the National Wealth Fund, we have always said that there should be a specific and significant amount of that fund ring-fenced for Wales. Part of the challenge there, of course, is that it requires co-investment, if you like, with industry, and we need to work with industry to flush out their plans, if you like, for the future and to ensure that we can work with them to identify some specific projects that might be forthcoming. Again, those conversations continue, particularly around what the National Wealth Fund could deliver. But we absolutely agree that there should be funding ring-fenced specifically for Wales, and I hope that all of those points were covered in the First Minister's statement, because I know that she hears, as we have all heard, the anxiety from people working within the sector. They want to understand what we are doing, as the Welsh Government, and of course they want urgent action from the UK Government, which we also want.
Roedd rhai pwyntiau pwysig yno, ac yn sicr, o ran y strategaeth ddur, rydym wedi bod yn bartneriaid gweithredol wrth ddatblygu'r strategaeth ddur honno. Mae fy swyddogion wedi bod yn cyfarfod â'u swyddogion cyfatebol. Rydym wedi bod yn darparu sylwadau ysgrifenedig manwl hefyd, sy'n ymwneud â'n sefyllfa benodol yma yng Nghymru a'r diwydiant dur sydd gennym yma yng Nghymru. Felly, rydym wedi bod yn bartneriaid gweithredol wrth ddatblygu'r strategaeth honno. Fel pawb arall, rydym am iddi gael ei chyhoeddi ar frys. Rydym am i'r mesurau diogelwch gael eu rhoi ar waith ar frys. Byddaf yn codi'r pwynt penodol hwnnw yng nghyfarfod nesaf y Grŵp Rhyngweinidogol ar Fasnach, lle mae gennym eitem arwyddocaol ar ddur hefyd ar yr agenda.
Ar y pwynt ynglŷn â'r Gronfa Gyfoeth Wladol, rydym wedi dweud erioed y dylai swm penodol a sylweddol o'r gronfa honno gael ei glustnodi ar gyfer Cymru. Rhan o'r her yn hynny o beth, wrth gwrs, yw bod angen cyd-fuddsoddi, os mynnwch, gyda'r diwydiant, ac mae angen inni weithio gyda'r diwydiant i gwblhau eu cynlluniau ar gyfer y dyfodol ac i sicrhau y gallwn weithio gyda nhw i nodi prosiectau penodol a allai fod ar y ffordd. Unwaith eto, mae'r sgyrsiau hynny'n parhau, yn enwedig ynghylch yr hyn y gallai'r Gronfa Gyfoeth Wladol ei gyflawni. Ond rydym yn cytuno'n llwyr y dylai cyllid gael ei glustnodi'n benodol ar gyfer Cymru, ac rwy'n gobeithio bod yr holl bwyntiau hynny wedi'u cynnwys yn natganiad y Prif Weinidog, gan y gwn ei bod yn clywed, fel y mae pob un ohonom ni wedi clywed, y pryder gan bobl sy'n gweithio yn y sector. Maent eisiau deall beth a wnawn, fel Llywodraeth Cymru, ac wrth gwrs, maent am weld camau gweithredu brys gan Lywodraeth y DU, rhywbeth yr ydym ninnau eisiau ei weld hefyd.
3. Sut y mae'r Llywodraeth yn gweithio gyda busnesau i helpu pobl i ddychwelyd i'r gwaith yn Nwyrain De Cymru? OQ63877
3. How is the Government working with businesses to help people get back to work in South Wales East? OQ63877
Diolch, Peredur. The Welsh Government supports businesses in South Wales East with recruitment and training through programmes like Working Wales, Communities for Work Plus, Jobs Growth Wales+ and ReAct+. Initiatives such as apprenticeships and personal learning accounts match skills with employer needs, helping residents into sustainable jobs.
Diolch, Peredur. Mae Llywodraeth Cymru’n cefnogi busnesau yn Nwyrain De Cymru gyda recriwtio a hyfforddi drwy raglenni fel Cymru'n Gweithio, Cymunedau am Waith a Mwy, Twf Swyddi Cymru+ a ReAct+. Mae mentrau fel prentisiaethau a chyfrifon dysgu personol yn paru sgiliau ag anghenion cyflogwyr, gan helpu trigolion i sicrhau swyddi cynaliadwy.
Thank you for that answer and that list as well. I had hoped that you would have mentioned childcare as well in that list, because access to good, affordable childcare is absolutely key if you want to get parents back to work. However, many providers in my region tell me that they are really struggling with the childcare offer rate set by the Government. I appreciate that this may not sit directly within your portfolio, but it clearly affects your work and the wider economy, so it needs a cross-Government response.
The recent increase followed a three-year freeze, so it has not kept pace with rising wages or business costs. Providers tell me that they feel that decisions are being made without a full understanding of the pressures that they face day to day, and some are really questioning how long they can continue. Will you work with your Cabinet colleagues to review the impact of the current funding model, and what reassurances can you give businesses that the Government is listening? Because it really doesn't feel like that is the case at the moment.
Diolch am eich ateb ac am y rhestr honno hefyd. Roeddwn wedi gobeithio y byddech yn sôn am ofal plant yn y rhestr honno hefyd, gan fod mynediad at ofal plant da a fforddiadwy yn gwbl allweddol os ydych am gael rhieni yn ôl i mewn i waith. Fodd bynnag, mae llawer o ddarparwyr yn fy rhanbarth yn dweud wrthyf eu bod yn ei chael hi'n anodd iawn gyda chyfradd y cynnig gofal plant a osodwyd gan y Llywodraeth. Rwy'n sylweddoli nad yw hyn yn uniongyrchol yn eich portffolio chi o bosib, ond mae'n amlwg yn effeithio ar eich gwaith a'r economi ehangach, felly mae angen ymateb trawslywodraethol.
Daeth y cynnydd diweddar yn sgil cyfnod o dair blynedd lle roedd wedi'i rewi, felly nid yw wedi codi ar yr un raddfa â chyflogau neu gostau busnes cynyddol. Mae darparwyr yn dweud wrthyf eu bod yn teimlo bod penderfyniadau'n cael eu gwneud heb ddealltwriaeth lawn o'r pwysau y maent yn eu hwynebu o ddydd i ddydd, ac mae rhai'n cwestiynu pa mor hir y gallant ddal ati. A wnewch chi weithio gyda'ch cyd-Aelodau o'r Cabinet i adolygu effaith y model ariannu presennol, a pha sicrwydd y gallwch ei roi i fusnesau fod y Llywodraeth yn gwrando? Oherwydd nid yw'n teimlo fel pe bai hynny'n wir ar hyn o bryd.
Well, I thank Peredur Owen Griffiths for that. Look, I think that he points to the importance of childcare and having the right childcare offer in Wales. I'm pleased to be sat next to the Minister responsible for that, and proud of the work that she is doing. When it comes to the comments that he made, they are the responsibility of the Minister Dawn Bowden, and I'm sure that she would want to respond to them. On the point of a review, there has been a review, and I'm assured that a decision will be made shortly. I'm sure that the Ministers responsible will update the Chamber on that, but thank you for the question today.
Wel, diolch i Peredur Owen Griffiths. Edrychwch, rwy'n credu ei fod yn tynnu sylw at bwysigrwydd gofal plant a chael y cynnig gofal plant cywir ar waith yng Nghymru. Rwy'n falch o fod yn eistedd wrth ymyl y Gweinidog sy'n gyfrifol am hynny, ac yn falch o'r gwaith y mae'n ei wneud. O ran y sylwadau a wnaeth, cyfrifoldeb y Gweinidog Dawn Bowden yw hynny, ac rwy'n siŵr y bydd hi eisiau ymateb iddynt. Ar adolygiad, mae adolygiad wedi'i gynnal, ac rwy'n sicr y bydd penderfyniad yn cael ei wneud cyn bo hir. Rwy'n siŵr y bydd y Gweinidogion â chyfrifoldeb yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Siambr am hynny, ond diolch am eich cwestiwn heddiw.
Minister, the latest economic statistics published by the Office for National Statistics are, quite frankly, shocking. They show that Wales still lags behind the rest of the UK in its unemployment rate, and that we still have the highest economic inactivity in Great Britain. In fact, people in my region in Wales take home the lowest wage packets in Great Britain.
After 27 years of so-called economic leadership from Labour, backed up by Plaid, why does Wales remain structurally weaker than the rest of the country? If inactivity were a policy success, Labour and Plaid would be unbeatable. Minister, do you agree with me that the best way to improve the Welsh economy is to get people back into work, create more jobs, create a pro-business environment, reduce that tax burden, reduce unnecessary red tape, and reduce bureaucracy? Diolch.
Weinidog, mae'r ystadegau economaidd diweddaraf a gyhoeddwyd gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol yn syfrdanol a dweud y gwir. Maent yn dangos bod Cymru’n dal ar ei hôl hi o gymharu â gweddill y DU o ran ei chyfradd diweithdra, a bod gennym y lefel uchaf o anweithgarwch economaidd ym Mhrydain o hyd. Mewn gwirionedd, pobl yn fy rhanbarth i yng Nghymru sy'n mynd adref â'r pecynnau cyflog isaf ym Mhrydain.
Ar ôl 27 mlynedd o arweinyddiaeth economaidd honedig gan Lafur, gyda chefnogaeth Plaid Cymru, pam fod Cymru'n parhau i fod yn wannach yn strwythurol na gweddill y wlad? Os yw anweithgarwch yn llwyddiant polisi, byddai Llafur a Phlaid Cymru yn ddiguro. Weinidog, a ydych chi'n cytuno â mi mai'r ffordd orau o wella economi Cymru yw cael pobl yn ôl i mewn i waith, creu mwy o swyddi, creu amgylchedd sy'n ffafrio busnes, lleihau'r baich treth hwnnw, a lleihau biwrocratiaeth ddiangen? Diolch.
I thank Laura Anne Jones for that question. I do agree that it is important to tackle the challenges of those who are inactive in our economy at the moment. That's exactly what we are doing. We're doing it with the young person's guarantee. We're doing it with a series of programmes that I've already listed this afternoon.
But we want to go further, Presiding Officer, and enhance the offer, particularly around those who are currently not in education, employment or training. That's what we are doing with the development of the employability support programme, looking at ways to enhance the employability support offer, both for those who are seeking work and for businesses that are seeking people for the workplace as well. That work is progressing and the way in which that work progresses further is by electing a Welsh Labour Government in the elections in May.
Diolch i Laura Anne Jones am ei chwestiwn. Rwy'n cytuno ei bod yn bwysig mynd i'r afael â'r heriau i'r rhai sy'n anweithgar yn ein heconomi ar hyn o bryd. Dyna'n union a wnawn. Rydym yn gwneud hynny gyda'r warant i bobl ifanc. Rydym yn gwneud hynny gyda chyfres o raglenni yr wyf eisoes wedi'u rhestru y prynhawn yma.
Ond rydym am fynd gam ymhellach, Lywydd, a gwella'r cynnig, yn enwedig ar gyfer y rhai nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant ar hyn o bryd. Dyna a wnawn gyda datblygiad y rhaglen cymorth cyflogadwyedd, gan edrych ar ffyrdd o wella'r cynnig cymorth cyflogadwyedd, i'r rhai sy'n chwilio am waith ac i fusnesau sy'n chwilio am bobl ar gyfer y gweithle hefyd. Mae'r gwaith hwnnw'n mynd rhagddo, a'r ffordd o sicrhau bod y gwaith hwnnw'n parhau yw drwy ethol Llywodraeth Lafur Cymru yn yr etholiadau ym mis Mai.
4. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad ar ddyfodol y sector awyrofod yng Nghymru? OQ63880
4. Will the Cabinet Secretary make a statement on the future of the aerospace sector in Wales? OQ63880
The future of the aerospace sector in Wales is a bright one. We are already home to some of the major players in the sector, helping develop them and their supply chains through our comprehensive package of business support, including innovation, export and skills assistance.
Mae dyfodol y sector awyrofod yng Nghymru yn un disglair. Rydym eisoes yn gartref i rai o'r prif gwmnïau yn y sector, gan helpu i'w datblygu nhw a'u cadwyni cyflenwi drwy ein pecyn cynhwysfawr o gymorth busnes, yn cynnwys arloesi, allforio a chymorth sgiliau.
Thank you, Cabinet Secretary. Much of the real aerospace growth we are seeing in Wales, such as Safran expanding in Cwmbran or investment by British Airways at Cardiff, is being driven by the industry and UK-level investment. A minority of the investment is coming from this Welsh Government. However, at the same time, your Government is continuing to pour hundreds of millions of pounds—Welsh taxpayers' pounds—into Cardiff Airport, while failing to invest properly in the aerospace sector, which actually underpins the airport's long-term success. Doesn't funding the airport instead of the wider sector simply store up more problems for the airport down the line? Without a strong aerospace ecosystem around it, Cardiff Airport will continue to be a loss-making, directionless distraction for the Welsh Government, permanently propped up by public money. Cabinet Secretary, do you accept that this approach risks leaving the airport even more exposed in the future?
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae llawer o'r twf awyrofod go iawn a welwn yng Nghymru, fel Safran yn ehangu yng Nghwmbrân neu fuddsoddiad gan British Airways yng Nghaerdydd, yn cael ei yrru gan y diwydiant a buddsoddiad ar lefel y DU. Lleiafswm o'r buddsoddiad sy'n dod gan Lywodraeth Cymru. Fodd bynnag, ar yr un pryd, mae eich Llywodraeth yn parhau i arllwys cannoedd o filiynau o bunnoedd—punnoedd trethdalwyr Cymru—i mewn i Faes Awyr Caerdydd, a methu buddsoddi'n iawn yn y sector awyrofod, sy'n sail i lwyddiant hirdymor y maes awyr mewn gwirionedd. Onid yw ariannu'r maes awyr yn hytrach na'r sector ehangach yn creu mwy o broblemau i'r maes awyr yn y pen draw? Heb ecosystem awyrofod gref o'i gwmpas, bydd Maes Awyr Caerdydd yn parhau i fod yn ymyrraeth ddigyfeiriad sy'n gwneud colled i Lywodraeth Cymru, wedi'i gynnal yn barhaol gan arian cyhoeddus. Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych chi'n derbyn bod dull o'r fath o weithredu'n creu perygl o adael y maes awyr hyd yn oed yn fwy bregus yn y dyfodol?
The legal proceedings brought by Bristol Airport, which challenged the subsidy decision, are ongoing pending the judgment of the Competition Appeal Tribunal, so obviously, with those legal proceedings remaining active, I'm not going to comment in any way on that particular issue. However, I will say that we have a really strong relationship with the aerospace sector here in Wales, which is inextricably linked to defence. We see these as areas of significant growth in the future.
ADS, the voice of aerospace in the UK, tell us that the global aircraft backlog, dominated by Airbus and Boeing, has reached a record high, standing at 16,371 aircraft. Clearly, that backlog can account for more than 13 years of work in the aerospace sector in the UK. Obviously, the potential and the opportunities are really significant. I think there are also some new and exciting developments as the sector transitions towards net zero. Again, we're really well placed to exploit many of those opportunities.
I would also say that we have a really close relationship through academia with the aerospace and defence sector. Eight universities and 10 further education colleges have specific aerospace and defence capabilities. It is the case that the UK Government is investing heavily in this sector. It has extended the Aerospace Technology Institute programme, with up to £2.3 billion, until 2035—a huge opportunity for us there in Wales. The Advanced Manufacturing Research Centre Cymru alone was undertaking seven projects with ATI funding support in 2025. So, we absolutely welcome that UK Government funding to Wales. Where we add value, we do so, and that's through ensuring that we have robust supply chains, and also that we understand what the skills needs are for industry and that we work with industry to meet those needs.
Mae'r achos cyfreithiol a gafodd ei ddwyn gerbron gan Faes Awyr Bryste, i herio penderfyniad y cymhorthdal yn parhau wrth aros am ddyfarniad y Tribiwnlys Apêl Cystadleuaeth, felly yn amlwg, gyda'r achosion cyfreithiol hynny'n parhau i fod yn ar y gweill, nid wyf yn mynd i roi unrhyw sylwadau ar y mater penodol hwnnw. Fodd bynnag, rwyf am ddweud bod gennym berthynas gref iawn â'r sector awyrofod yma yng Nghymru, ac mae cysylltiad annatod rhyngddo ag amddiffyn. Rydym yn gweld y rhain yn feysydd twf sylweddol yn y dyfodol.
Mae ADS, llais awyrofod yn y DU, yn dweud wrthym fod yr ôl-groniad byd-eang o awyrennau, sy'n cael ei ddominyddu gan Airbus a Boeing, wedi cyrraedd lefel uwch nag erioed, ar 16,371 o awyrennau. Yn amlwg, yr ôl-groniad hwnnw sydd i gyfrif am fwy na 13 mlynedd o waith yn y sector awyrofod yn y DU. Yn amlwg, mae'r potensial a'r cyfleoedd yn arwyddocaol iawn. Rwy'n credu hefyd fod yna ddatblygiadau newydd a chyffrous wrth i'r sector bontio tuag at sero net. Unwaith eto, rydym mewn sefyllfa dda iawn i fanteisio ar lawer o'r cyfleoedd hynny.
Hefyd, mae gennym berthynas agos iawn drwy'r byd academaidd â'r sector awyrofod ac amddiffyn. Mae gan wyth prifysgol a 10 coleg addysg bellach fedrusrwydd awyrofod ac amddiffyn penodol. Mae'n wir fod Llywodraeth y DU yn buddsoddi'n helaeth yn y sector hwn. Mae wedi ymestyn rhaglen y Sefydliad Technoleg Awyrofod, gyda hyd at £2.3 biliwn, tan 2035—cyfle enfawr i ni yno yng Nghymru. Roedd Canolfan Ymchwil Gweithgynhyrchu Uwch Cymru yn unig yn cyflawni saith prosiect gyda chefnogaeth ariannol y Sefydliad Technoleg Awyrofod yn 2025. Felly, rydym yn croesawu'r cyllid hwnnw gan Lywodraeth y DU i Gymru. Lle rydym yn ychwanegu gwerth, rydym yn gwneud hynny, a hynny drwy sicrhau bod gennym gadwyni cyflenwi cadarn, a hefyd drwy sicrhau ein bod yn deall beth yw'r anghenion sgiliau ar gyfer diwydiant a'n bod yn gweithio gyda diwydiant i ddiwallu'r anghenion hynny.
5. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad am effaith cau Gilks ar Ynys Môn? OQ63886
5. Will the Cabinet Secretary make a statement on the impact of the closure of Gilks on Ynys Môn? OQ63886
We recognise the significant impact that these redundancies will have on staff, their families and the wider area. We will ensure that anyone affected is provided with all the information, advice and guidance they need about the support available to them, including from the ReAct+ programme.
Rydym yn cydnabod yr effaith sylweddol y bydd y diswyddiadau hyn yn ei chael ar staff, eu teuluoedd a'r ardal ehangach. Byddwn yn sicrhau bod unrhyw un yr effeithir arnynt yn cael yr holl wybodaeth, cyngor ac arweiniad sydd ei angen arnynt am y cymorth sydd ar gael iddynt, gan gynnwys o'r rhaglen ReAct+.
Diolch am yr ymateb yna. Mi ddaeth y newyddion am golli gwaith Gilks fel ergyd fawr yn Ynys Môn. Mae 30 o bobl yn cael eu cyflogi gan y cwmni ar safleoedd yn ystâd ddiwydiannol Mona ac yn RAF Fali, ac mae'r cyhoeddiad yma wedi rhoi nifer sylweddol o deuluoedd mewn sefyllfa ansicr iawn. Mi fyddwn yn ddiolchgar i gael rhagor o wybodaeth am gymorth penodol y mae'r Llywodraeth unai wedi neu yn bwriadu rhoi mewn lle er mwyn cefnogi'r teuluoedd yma rŵan.
Does dim angen i mi ddweud bod newidiadau i arian ôl-Brexit a'r penderfyniadau o gwmpas y gronfa twf lleol yn mynd i'w gwneud hi'n anoddach cefnogi rhai pobl sy'n wynebu cael yn ôl i waith. Ond mae yna gyfres o ergydion wedi bod yn ddiweddar. Roeddwn i yn siop Poundland yr wythnos ddiwethaf yn siarad efo staff sy'n colli gwaith yn y fan honno. Mae Lloyds yn fanc arall sy'n cau yn Llangefni. Mae effaith colli'r cannoedd o swyddi yn 2 Sisters yn dal i gael ei deimlo. Felly, tra bod yna brosiectau yn y pipeline, os liciwch chi, yn Ynys Môn, ydy'r Gweinidog yn sylweddoli bod yna angen help rŵan ar lawer o bobl ar yr ynys?
Thank you for that response. The news on the job losses at Gilks came as a huge blow to Ynys Môn. Thirty people are employed by the company on sites at the Mona industrial estate and at RAF Valley, and this announcement has put a number of families in a very uncertain position. I would be grateful to get more information about specific support that the Government either has or intends to put in place in order to support these families now.
I don't need to tell you that changes to post-Brexit funding and decisions around the local growth fund will make it more difficult to support some of the people who will want to get back into work. But there have been a series of blows recently. I was at the Poundland shop recently talking to the staff losing their jobs there. Lloyds is another bank that's closing in Llangefni. The impact of the loss of hundreds of jobs in 2 Sisters is still being felt. So, whilst there are projects in the pipeline, if you like, in Ynys Môn, does the Minister realise that many people on the island need help now?
I completely understand that. It is a huge blow and, clearly, a really difficult time for the workforce affected. We do have a tried-and-tested approach to redundancies. We work really closely with agencies such as Working Wales, Jobcentre Plus, local authorities and others to make sure that anyone whose job is made redundant is provided with the impartial advice and support they need. The ReAct+ redundancy support programme can help people gain skills that recruiting employers are looking for in the area through vocational training grants of up to £1,500, and the Communities for Work plus programme also provides community-based support to help address employment through that one-to-one mentorship and training. Of course, Business Wales is there to support anybody who might be considering self-employment or starting their own business.
My officials have reached out to Ynys Môn county council's business support team. We're going to explore how we can best work alongside them as necessary to support the workforce. The Department for Work and Pensions has confirmed that it's proposing to host a breakfast morning event to support the affected employees at Gilks, along with Môn CF, Careers Wales and Citizens Advice. That's there to highlight the range of support available to the workforce during this really challenging time, including things such as curriculum vitae and employability support, and our ReAct+ team will be there. There will also be advice available on benefits and what might be available to support people through those.
Rwy'n deall hynny'n llwyr. Mae'n ergyd enfawr ac yn amlwg, yn gyfnod anodd iawn i'r gweithlu yr effeithir arnynt. Mae gennym ddull profedig o weithredu ar gyfer diswyddiadau. Rydym yn gweithio'n agos iawn gydag asiantaethau fel Cymru'n Gweithio, Canolfan Byd Gwaith, awdurdodau lleol ac eraill i sicrhau bod unrhyw un sy'n cael eu diswyddo yn cael y cyngor a'r gefnogaeth ddiduedd sydd eu hangen arnynt. Gall rhaglen gymorth diswyddo ReAct+ helpu pobl i ennill sgiliau y mae cyflogwyr recriwtio yn chwilio amdanynt yn yr ardal drwy grantiau hyfforddiant galwedigaethol o hyd at £1,500, ac mae'r rhaglen Cymunedau am Waith a mwy hefyd yn darparu cymorth cymunedol i helpu i fynd i'r afael â chyflogaeth drwy hyfforddiant a mentora un-i-un. Wrth gwrs, mae Busnes Cymru yno i gefnogi unrhyw un a allai fod yn ystyried hunangyflogaeth neu ddechrau eu busnes eu hunain.
Mae fy swyddogion wedi cysylltu â thîm cymorth busnes cyngor sir Ynys Môn. Rydym yn mynd i archwilio'r ffordd orau o weithio ochr yn ochr â nhw yn ôl yr angen i gefnogi'r gweithlu. Mae'r Adran Gwaith a Phensiynau wedi cadarnhau ei bod yn bwriadu cynnal digwyddiad amser brecwast i gefnogi'r gweithwyr yr effeithir arnynt yn Gilks, gyda Môn CF, Gyrfa Cymru a Cyngor ar Bopeth. Maent yn gwneud hynny i dynnu sylw at yr ystod o gymorth sydd ar gael i'r gweithlu yn ystod y cyfnod hynod heriol hwn, gan gynnwys pethau fel llunio curriculum vitae a chymorth cyflogadwyedd, a bydd ein tîm ReAct+ yno. Bydd cyngor hefyd ar gael ar fudd-daliadau a'r hyn a allai fod ar gael i gefnogi pobl drwy'r rheini.
The collapse of the electrical and mechanical engineering company Gilks on Ynys Môn and the immediate loss of jobs is deeply concerning in its own right. The Member for Ynys Môn is absolutely right to stick up for his constituents on the island, but it also shines a harsh light, Cabinet Secretary, on a much bigger issue facing Wales more broadly. That company operated within a sector that has faced increasing cost pressures and challenging market conditions in recent years. The closure on the island underlines that business has been eroded at an alarming rate, leaving working families and communities without secure employment or economic opportunity, and contributing to a growing brain drain away from Wales.
Cabinet Secretary, we heard the First Minister last month say that the finance Secretary's interest has never been in the economy. We also heard alarming honesty from a previous Minister, who said that the Labour Government does not know what it's doing on the economy. I believe that what we're seeing today on Ynys Môn is a symptom of Labour's incompetence on the economy more broadly. Cabinet Secretary, will you accept that you don't know what you're doing on the economy?
Mae methiant cwmni peirianneg drydanol a mecanyddol Gilks ar Ynys Môn a cholli swyddi ar unwaith yn bryderus iawn ynddo'i hun. Mae'r Aelod dros Ynys Môn yn gwbl iawn i sefyll dros ei etholwyr ar yr ynys, ond Ysgrifennydd y Cabinet, mae hefyd yn taflu goleuni ar fater llawer mwy sy'n wynebu Cymru'n fwy eang. Roedd y cwmni hwnnw'n gweithredu mewn sector sydd wedi wynebu pwysau costau cynyddol ac amodau marchnad heriol yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Mae'r cau ar yr ynys yn tanlinellu'r ffaith bod busnes wedi cael ei erydu ar gyfradd frawychus, gan adael teuluoedd a chymunedau sy'n gweithio heb gyflogaeth sicr na chyfle economaidd, a chyfrannu at ddraen dawn cynyddol i ffwrdd o Gymru.
Ysgrifennydd y Cabinet, fis diwethaf clywsom y Prif Weinidog yn dweud nad yw'r Ysgrifennydd cyllid erioed wedi dangos diddordeb yn yr economi. Clywsom onestrwydd brawychus gan Weinidog blaenorol hefyd, a ddywedodd nad yw'r Llywodraeth Lafur yn gwybod beth y mae'n ei wneud ar yr economi. Rwy'n credu bod yr hyn a welwn heddiw ar Ynys Môn yn symptom o anallu Llafur ar yr economi yn ehangach. Ysgrifennydd y Cabinet, a wnewch chi dderbyn nad ydych chi'n gwybod beth rydych chi'n ei wneud ar yr economi?
I'll accept that there's an election coming, and I think that was a real stretch in terms of the question. But I'll take the serious point here. For any business that is finding itself in difficulty, I would absolutely advise them to reach out to the Welsh Government through Business Wales. We can provide information, guidance and support to businesses that are facing closure, or, indeed, to supply chains that might be affected in this instance. We can advise and support businesses on all aspects of operation, including financial review of the impact, HR, employment and plans for diversification, support on the supply chain and identifying alternative markets. In the first instance, if businesses are finding themselves in difficulty, I would urge them to reach out as soon as possible to see what support might be available.
Rwy'n derbyn bod etholiad ar y ffordd, ac rwy'n credu eich bod wedi ymestyn pethau'n fawr o ran y cwestiwn. Ond fe wnaf dderbyn y pwynt difrifol yma. Ar gyfer unrhyw fusnes sydd mewn trafferthion, buaswn yn eu cynghori'n bendant i gysylltu â Llywodraeth Cymru drwy Busnes Cymru. Gallwn ddarparu gwybodaeth, arweiniad a chefnogaeth i fusnesau sy'n wynebu cau, neu'n wir, i gadwyni cyflenwi a allai gael eu heffeithio yn yr achos hwn. Gallwn gynghori a chefnogi busnesau gyda phob agwedd ar weithredu, gan gynnwys adolygiad ariannol o'r effaith, adnoddau dynol, cyflogaeth a chynlluniau ar gyfer arallgyfeirio, cefnogaeth gyda'r gadwyn gyflenwi a nodi marchnadoedd amgen. Yn y lle cyntaf, os yw busnesau'n wynebu trafferthion, rwy'n eu hannog i ofyn am help cyn gynted â phosib i weld pa gymorth allai fod ar gael.
6. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi'r sector lletygarwch yn Nwyrain De Cymru? OQ63872
6. What steps is the Welsh Government taking to support the hospitality sector in South Wales East? OQ63872
We recognise the importance of a vibrant hospitality sector in Wales, which is why we allocated an extra £78 million of non-domestic rates relief to retail, leisure and hospitality businesses this year, as part of a total package of rate support worth £335 million. Alongside this, we're working with industry to help businesses upskill staff, attract talent and boost footfall.
Rydym yn cydnabod pwysigrwydd sector lletygarwch bywiog yng Nghymru, a dyna pam y gwnaethom ddyrannu £78 miliwn ychwanegol o ryddhad ardrethi annomestig i fusnesau manwerthu, hamdden a lletygarwch eleni, yn rhan o becyn cyfan o gymorth ardrethi gwerth £335 miliwn. Ochr yn ochr â hyn, rydym yn gweithio gyda diwydiant i helpu busnesau i uwchsgilio staff, denu talent a hybu niferoedd cwsmeriaid.
Thanks for your response, Cabinet Secretary. It's no secret that our hospitality sector is facing extremely troubling times. It's something that many of my constituents across south-east Wales have contacted me about. We know that the Welsh Government has announced that it will provide extra funding for the food and drink sector, but it's just a drop in the ocean and they don't have any long-term security. It also appears, in light of the new funding announcement, that the First Minister has now washed her hands of this, telling us that we cannot expect the state to step in to help. Instead of helping, the First Minister believes that the onus should be on the public and has told people to stop watching Netflix and buying wine to drink at home. Cabinet Secretary, do you share the First Minister's view on this, and what would you say to those owners of hospitality businesses across south-east Wales who are struggling thanks to more than a quarter of a century of failure from successive Labour Governments? Thank you.
Diolch am eich ymateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Nid yw'n gyfrinach fod ein sector lletygarwch yn wynebu adeg hynod bryderus. Mae'n rhywbeth y mae llawer o fy etholwyr ar draws de-ddwyrain Cymru wedi cysylltu â mi yn ei gylch. Rydym yn gwybod bod Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi y bydd yn darparu cyllid ychwanegol i'r sector bwyd a diod, ond dim ond diferyn bach yn y môr ydyw ac ni chânt unrhyw ddiogelwch hirdymor. Mae hefyd yn ymddangos, yng ngoleuni'r cyhoeddiad newydd am gyllid, fod y Prif Weinidog bellach wedi golchi ei dwylo o hyn, gan ddweud wrthym na allwn ddisgwyl i'r wladwriaeth gamu i mewn i helpu. Yn hytrach na helpu, mae'r Prif Weinidog yn credu y dylai'r cyfrifoldeb fod ar y cyhoedd ac mae wedi dweud wrth bobl am roi'r gorau i wylio Netflix a phrynu gwin i'w yfed gartref. Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych chi'n rhannu barn y Prif Weinidog ar hyn, a beth fyddech chi'n ei ddweud wrth berchnogion busnesau lletygarwch ar draws de-ddwyrain Cymru sy'n ei chael hi'n anodd yn sgil chwarter canrif o fethiant Llywodraethau Llafur olynol? Diolch.
I know that the First Minister, as would I, would want to stress the support that we provide to hospitality businesses. Let's remember that around two thirds of hospitality businesses in Wales have full rate relief. They pay no non-domestic rates at all—two thirds of hospitality businesses. You wouldn't know that, would you, from the way in which these issues are reported. That's due to their low rateable values. Of course, that's due to the fact that this Welsh Government spends about a third of a billion pounds of taxpayers' money every year supporting small businesses with their rates. So, I do think that we invest significantly.
At the same time, of course, I recognise that a number of businesses are finding rates particularly challenging, and indeed so after the recent revaluation. Again, you wouldn't hear it, but the revaluation doesn't raise an extra single penny, it just distributes the burden more fairly amongst businesses based on their relative property values compared to one another. To recognise that, we've put in place transitional support to ease the burden on those particular businesses that have, in some cases, found that their bills have significantly increased. But let's remember that two thirds of hospitality properties already attract full relief. I don't think that that gets the credit it deserves, because that's a choice that the Welsh Government has made to invest hundreds of millions of pounds in those businesses.
Rwy'n gwybod y byddai'r Prif Weinidog, fel finnau, eisiau pwysleisio'r gefnogaeth yr ydym yn ei darparu i fusnesau lletygarwch. Gadewch inni gofio bod tua dwy ran o dair o fusnesau lletygarwch yng Nghymru yn cael rhyddhad ardrethi llawn. Nid ydynt yn talu unrhyw ardrethi annomestig o gwbl—dwy ran o dair o fusnesau lletygarwch. Ni fuasech yn gwybod hynny, fuasech chi, o'r ffordd y caiff y materion hyn eu hadrodd. Y rheswm am hynny yw eu gwerthoedd ardrethol isel. Wrth gwrs, mae hynny oherwydd bod Llywodraeth Cymru'n gwario tua thraean o biliwn o bunnoedd o arian trethdalwyr bob blwyddyn yn cefnogi busnesau bach gyda'u hardrethi. Felly, rwy'n credu ein bod ni'n buddsoddi'n sylweddol.
Ar yr un pryd, wrth gwrs, rwy'n cydnabod bod nifer o fusnesau'n gweld ardrethi'n arbennig o heriol, ac yn sicr ar ôl yr ailbrisio diweddar. Unwaith eto, ni fuasech yn ei glywed, ond nid yw'r ailbrisio'n codi ceiniog ychwanegol, dim ond dosbarthu'r baich yn fwy teg ymhlith busnesau yn seiliedig ar eu gwerthoedd eiddo o'i gymharu â'i gilydd. Er mwyn cydnabod hynny, rydym wedi rhoi cymorth trosiannol ar waith i leddfu'r baich ar y busnesau sy'n gweld eu biliau wedi cynyddu'n sylweddol. Ond gadewch inni gofio bod dwy ran o dair o eiddo lletygarwch eisoes yn denu rhyddhad llawn. Nid wyf yn credu bod hynny'n cael y clod y mae'n ei haeddu, oherwydd dyna ddewis y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud i fuddsoddi cannoedd o filiynau o bunnoedd yn y busnesau hynny.
7. Pa drafodaethau y mae yr Ysgrifennydd Cabinet wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynghylch amddiffyniadau gwastadeddau Gwent rhag prosiectau ynni solar ar raddfa fawr yn y dyfodol? OQ63883
7. What discussions has the Cabinet Secretary had with the UK Government around future protections of the Gwent levels from the threat of large scale solar energy projects? OQ63883
Solar projects above 350 MW are consented by the UK Government in accordance with national policy statement EN-1. EN-1 states that, for projects in Wales, the Secretary of State should consider section 6 of the Environment (Wales) Act 2016. Area statements covering the Gwent levels will therefore be a material consideration.
Mae prosiectau ynni solar dros 350 MW yn cael cydsyniad Llywodraeth y DU yn unol â'r datganiad polisi cenedlaethol EN-1. Mae EN-1 yn nodi, ar gyfer prosiectau yng Nghymru, y dylai'r Ysgrifennydd Gwladol ystyried adran 6 o Ddeddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016. Felly, bydd datganiadau ardal sy'n cwmpasu gwastadeddau Gwent yn ystyriaeth berthnasol.
Thank you for that, Cabinet Secretary. I very much welcome the recognition from the Welsh Government of the unique landscape and value of the Gwent levels, and indeed the consultation that you launched last week on draft strategic planning guidance that would enhance protection for the levels. I shared this with various individuals, groups and organisations who have a passion for the area and are alarmed at the continuing applications for large-scale solar farms on the levels. You will be aware of those, Minister. As you say, the latest of these is of a magnitude that means it will be determined by Westminster. Thank you for what you said about Welsh Government policy and how that should be taken into consideration. When that consultation that you're holding is complete, how might that inform Welsh Government discussions with the UK Government, and what more might be done to ensure that the UK Government respects the planning and environmental policy of the Welsh Government?
Diolch am hynny, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n croesawu'n fawr y gydnabyddiaeth gan Lywodraeth Cymru i dirwedd unigryw a gwerth gwastadeddau Gwent, ac yn wir yr ymgynghoriad a lansiwyd gennych yr wythnos diwethaf ar ganllawiau cynllunio strategol drafft a fyddai'n gwella diogelwch ar gyfer y gwastadeddau. Rhannais hyn gyda gwahanol unigolion, grwpiau a sefydliadau sy'n teimlo'n angerddol am yr ardal ac sy'n bryderus am y ceisiadau parhaus ar gyfer ffermydd solar ar raddfa fawr ar y gwastadeddau. Fe fyddwch yn ymwybodol o'r rheini, Weinidog. Fel y dywedwch, mae'r diweddaraf o'r rhain o faint sy'n golygu y bydd yn cael ei benderfynu gan San Steffan. Diolch am yr hyn a ddywedoch chi am bolisi Llywodraeth Cymru a sut y dylid ystyried hynny. Pan fydd yr ymgynghoriad a gynhelir gennych wedi'i gwblhau, sut y gallai hynny lywio trafodaethau Llywodraeth Cymru gyda Llywodraeth y DU, a beth arall y gellid ei wneud i sicrhau bod Llywodraeth y DU yn parchu polisi cynllunio ac amgylcheddol Llywodraeth Cymru?
I'm really grateful for the question. I'm very grateful also to John Griffiths for sharing our draft strategic planning guidance for the Gwent levels with interested parties locally. That's available for public consultation now until 31 March, so I'd really encourage people to have their say on that.
Once adopted, the guidance would supplement 'Future Wales' and it would work alongside 'Planning Policy Wales', and it should be taken into account during the preparation and development of plans as a material consideration in determining planning applications on the Gwent levels, so I think that it will make a positive impact in that space.
In terms of how the Welsh Government might take it forward, with the closing date on 31 March, it will be during the purdah period and beyond that officials will get the chance to analyse the responses and so forth. So, I think it will be for a future Welsh Government to continue those discussions with the UK Government, but I think that the guidance will put us on a really strong footing in terms of setting out what should be taken into account as a material consideration.
The Gwent levels are one of our most distinctive landscapes and they're recognised for their exceptional biodiversity, historic character and vital role in climate adaptation, and this Welsh Government certainly considers that that role must be given significant consideration in decision making on proposed developments within the levels.
Rwy'n ddiolchgar iawn am y cwestiwn. Rwy'n ddiolchgar iawn hefyd i John Griffiths am rannu ein canllawiau cynllunio strategol drafft ar gyfer gwastadeddau Gwent gyda phartïon â diddordeb yn lleol. Mae hynny ar gael ar gyfer ymgynghoriad cyhoeddus nawr tan 31 Mawrth, felly rwy'n annog pobl i ddweud eu barn ar hynny.
Ar ôl eu mabwysiadu, byddai'r canllawiau yn ategu 'Cymru'r Dyfodol' a byddai'n gweithio ochr yn ochr â 'Polisi Cynllunio Cymru', a dylid eu hystyried wrth baratoi a datblygu cynlluniau fel ystyriaeth berthnasol wrth benderfynu ar geisiadau cynllunio ar wastadeddau Gwent, felly credaf y bydd yn cael effaith gadarnhaol yn hynny o beth.
O ran sut y gallai Llywodraeth Cymru fwrw ymlaen â hyn, gyda'r dyddiad cau ar 31 Mawrth, bydd yn ystod y cyfnod purdah a thu hwnt i hynny, bydd swyddogion yn cael cyfle i ddadansoddi'r ymatebion ac yn y blaen. Felly, rwy'n credu mai mater i Lywodraeth Cymru yn y dyfodol fydd parhau â'r trafodaethau hynny gyda Llywodraeth y DU, ond rwy'n credu y bydd y canllawiau'n ein rhoi ar sail gadarn iawn o ran nodi'r hyn y dylid ei gyfrif yn ystyriaeth berthnasol.
Mae gwastadeddau Gwent yn un o'n tirweddau mwyaf arbennig a chânt eu cydnabod am eu bioamrywiaeth eithriadol, eu cymeriad hanesyddol a'u rôl hanfodol o ran addasu i'r hinsawdd, ac mae Llywodraeth Cymru yn sicr o'r farn fod rhaid ystyried y rôl honno wrth wneud penderfyniadau ar ddatblygiadau arfaethedig o fewn y gwastadeddau.
Ac yn olaf, cwestiwn 8, Adam Price.
And finally, question 8, Adam Price.
8. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i ddatblygu'r economi leol yn Rhydaman a dyffryn Aman yn ehangach? OQ63890
8. What is the Welsh Government doing to develop the local economy in Ammanford and the greater Amman valley? OQ63890
We are driving economic growth in Ammanford and the wider Amman valley by backing regeneration, improving local infrastructure and supporting stronger employment opportunities. Through our economic action plan and Business Wales, we are building a more resilient regional economy, supporting innovation, developing skills and creating conditions for long-term, sustainable prosperity.
Rydym yn datblygu twf economaidd yn Rhydaman a dyffryn Aman yn ehangach drwy gefnogi adfywio, gwella seilwaith lleol a chefnogi cyfleoedd cyflogaeth cryfach. Drwy ein cynllun gweithredu economaidd a Busnes Cymru, rydym yn adeiladu economi ranbarthol fwy gwydn, gan gefnogi arloesedd, datblygu sgiliau a chreu amodau ar gyfer ffyniant hirdymor cynaliadwy.
Economic development and regeneration in Wales, of course, in the Amman valley and throughout Wales, was reliant in the past largely on European funding. The UK funding that has replaced that has been deficient in two regards: it hasn’t been enough to make up for the loss of those funds, but it's also been inflexible and the criteria have been set in Westminster and are inappropriate for Wales. We heard about the local growth fund, which is skewed heavily towards capital—again, not appropriate—but also Pride in Place, which has forced local authorities to choose only one—within those 11 local authorities that will have money—town with greater than 10,000. That means that Ammanford, even though it’s the third biggest town in Carmarthenshire and has high pockets of deprivation, has lost out. In the meeting with the Prime Minister, did the First Minister raise this, the criticism that we've heard from your own benches, that we need that money and the power devolved to Wales so that we have a policy that respects our democracy but also respects our geography as well?
Yn y gorffennol, roedd datblygu economaidd ac adfywio yng Nghymru, yn nyffryn Aman a ledled Cymru, yn dibynnu'n bennaf ar gyllid Ewropeaidd. Mae cyllid y DU a ddaeth yn ei le wedi bod yn ddiffygiol mewn dwy ffordd: nid yw wedi bod yn ddigon i wneud iawn am golli'r arian hwnnw, ond mae hefyd wedi bod yn anhyblyg ac mae'r meini prawf wedi'u gosod yn San Steffan ac yn amhriodol i Gymru. Clywsom am y gronfa twf lleol, sy'n gogwyddo'n drwm tuag at gyfalaf—yn amhriodol eto—ond hefyd Balchder Bro, sydd wedi gorfodi awdurdodau lleol i ddewis un dref yn unig—o fewn yr 11 awdurdod lleol a fydd ag arian—gyda mwy na 10,000 o bobl. Mae hynny'n golygu bod Rhydaman ar ei cholled, er mai hi yw'r drydedd dref fwyaf yn sir Gaerfyrddin a chanddi rannau difreintiedig iawn. A wnaeth Prif Weinidog Cymru godi hyn yn y cyfarfod gyda Phrif Weinidog y DU, y feirniadaeth a glywsom oddi ar eich meinciau chi, fod angen yr arian hwnnw a'r pŵer wedi'i ddatganoli i Gymru fel bod gennym bolisi sy'n parchu ein democratiaeth ond sy'n parchu ein daearyddiaeth yn ogystal?
I do know that the First Minister has raised the issues in relation to the replacement EU funding, as we continue to call it, but Pride in Place and the local growth fund. I am not here to defend Pride in Place. I think that that money should have come to the Welsh Government, and that was the expectation. So, I absolutely am not going to in any way defend those decisions. They are not for me to defend. But in terms of the local growth fund, what we are doing is making sure that that has the biggest impact that it can possibly have. We share the concerns around the capital-revenue split. We had a long discussion about that in Plenary yesterday, which I won't rehearse again today.
In terms of the local growth fund, the UK Government has an overarching framework, and that’s linked to its industrial strategy. But the Welsh Government is now going to be agreeing and publishing its investment plan, which is what I talked about yesterday. Then it will be for the regions to develop their regional investment plans. So, I see very much the role of the regions being absolutely critical in identifying where the funding needs to go, where the support needs to go, which projects they want to support locally. This is very much about decisions being made at the most appropriate level, and local decision making will be critical in that space. We have determined that the CJCs from year 2 and 3 will be in charge of that, but what they will do now, immediately and over the next year, is refine those plans for local delivery. My officials currently are seeking the draft regional plans from the regions, and the intention is that those link very closely to the other opportunities within the regions, such as the city and growth deals, the free ports, investment zones, AI growth zones and so forth, so that we make sure that we are complementing what is, I think, quite an exciting range of opportunities, but we need to make sure that the local growth fund plays a specific role within that.
Rwy'n gwybod bod y Prif Weinidog wedi codi'r materion mewn perthynas â'r cyllid newydd yn lle cyllid yr UE, fel rydym yn parhau i'w alw, ond Balchder Bro a'r gronfa twf leol. Nid wyf yma i amddiffyn Balchder Bro. Rwy'n credu y dylai'r arian hwnnw fod wedi dod i Lywodraeth Cymru, a dyna oedd y disgwyl. Felly, nid wyf yn mynd i amddiffyn y penderfyniadau hynny mewn unrhyw ffordd. Nid mater i mi yw eu hamddiffyn. Ond o ran y gronfa twf lleol, rydym yn gwneud yn siŵr bod honno'n cael yr effaith fwyaf y gall ei chael. Rydym yn rhannu'r pryderon ynghylch y rhaniad cyfalaf-refeniw. Cawsom drafodaeth hir am hynny yn y Cyfarfod Llawn ddoe, nad wyf am ei hailadrodd eto heddiw.
O ran y gronfa twf lleol, mae gan Lywodraeth y DU fframwaith trosfwaol, ac mae'n gysylltiedig â'i strategaeth ddiwydiannol. Ond nawr, mae Llywodraeth Cymru'n mynd i gytuno ar ei chynllun buddsoddi a'i gyhoeddi, a dyna y soniais amdano ddoe. Yna, mater i'r rhanbarthau fydd datblygu eu cynlluniau buddsoddi rhanbarthol. Felly, rwy'n gweld rôl y rhanbarthau'n hollol allweddol i nodi ble mae angen i'r cyllid fynd, ble mae angen i'r gefnogaeth fynd, pa brosiectau y maent am eu cefnogi'n lleol. Mae a wnelo hyn â phenderfyniadau'n cael eu gwneud ar y lefel fwyaf priodol, a bydd gwneud penderfyniadau lleol yn hanfodol yn y gofod hwnnw. Rydym wedi penderfynu y bydd y cyd-bwyllgorau corfforedig o flwyddyn 2 a 3 yn gyfrifol am hynny, ond yr hyn a wnânt nawr, ar unwaith a dros y flwyddyn nesaf, yw mireinio'r cynlluniau hynny ar gyfer cyflawni'n lleol. Ar hyn o bryd mae fy swyddogion yn gofyn am y cynlluniau rhanbarthol drafft gan y rhanbarthau, a'r bwriad yw bod y rhain yn cysylltu'n agos iawn â'r cyfleoedd eraill o fewn y rhanbarthau, megis y bargeinion dinesig a thwf, y porthladdoedd rhydd, parthau buddsoddi, ardaloedd twf deallusrwydd artiffisial ac yn y blaen, fel ein bod yn gwneud yn siŵr ein bod yn ategu'r hyn sy'n ystod eithaf cyffrous o gyfleoedd, ond mae angen inni wneud yn siŵr fod y gronfa twf lleol yn chwarae rôl benodol o fewn hynny.
Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.
I thank the Cabinet Secretary.
Yr eitem nesaf fydd y cwestiynau i'r Ysgrifennydd Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Siân Gwenllian.
The next item will be the questions to the Cabinet Secretary for Health and Social Care. The first question is from Siân Gwenllian.
1. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad am wasanaethau mamolaeth yn y gogledd? OQ63875
1. Will the Cabinet Secretary make a statement on maternity services in north Wales? OQ63875
Mae gwasanaethau mamolaeth yn y gogledd yn parhau i fod o dan fonitro uwch, ac rwy'n cydnabod y pryderon sy'n codi yn sgil hyn. Mae diogelwch menywod a babanod yn flaenoriaeth i fi. Er mwyn cryfhau sicrwydd, gwnes i gomisiynu asesiad sicrwydd annibynnol cenedlaethol o wasanaethau mamolaeth a newydd-enedigol, a gynhaliodd broses graffu amser real ar ansawdd a diogelwch. Rwyf wedi cyhoeddi datganiad i'r Senedd ac mi fyddaf i'n gweithredu ar ganfyddiadau'r asesiad.
Maternity services in north Wales continue to be under intense monitoring, and I recognise the concerns that arise as a result of that. The safety of women and babies is a priority of mine. To strengthen assurance, I commissioned the independent all-Wales maternity and neonatal assurance assessment, which provided a real-time scrutiny of quality and safety. I have issued a statement to the Senedd, and will act on its findings.
Diolch am yr ateb. Mae'r asesiad dŷch chi newydd gyfeirio ato fo, sydd wedi cael ei gyhoeddi heddiw, yn nodi bod gwendidau a diffygion allweddol o fewn gwasanaethau mamolaeth ar draws Cymru. Dwi ddim wedi cael amser i ddarllen yr asesiad yn fanwl eto, wrth gwrs, ond mae o yn cyd-fynd efo profiadau teuluoedd dwi wedi clywed amdanyn nhw ac efo profiadau sydd wedi cael eu hadrodd yn y Senedd yma.
Mewn adroddiad gafodd ei gyhoeddi yr haf diwethaf, fe wnaeth arolygwyr gofal iechyd danlinellu'r angen i gadw ffocws parhaol ar fylchau staffio yn Ysbyty Gwynedd, er mwyn cynnal gofal mamolaeth diogel o ansawdd uchel. Dwi'n ymwybodol bod y pwysau staffio dyddiol yn broblem barhaol yno. A dwi'n deall hefyd mai oriau cyfyngedig, sef 22 awr yr wythnos, sy'n cael eu cynnig i fydwragedd newydd yn y gogledd—hynny yw, y rhai sydd newydd gymhwyso—a hynny dros gyfnod o'r 18 mis diwethaf yma. Mae hyn, wrth gwrs, yn arwain at broblemau costau byw sylweddol iddyn nhw, a dwi'n deall bod yna rai yn gadael y proffesiwn yn llwyr, er eu bod nhw wedi cymhwyso, gan waethygu'r broblem staffio'n sylweddol, ac wrth gwrs mae'n drueni mawr i'r unigolion yma sydd wedi rhoi eu bryd ar fod yn fydwragedd. Beth ydy eich ymateb chi i hynny? Ydy hyn yn broblem gyffredin ar draws Cymru, sef yr oriau cyfyngedig yma? Pam ei fod o'n digwydd, a beth ydy'r datrysiad?
Thank you for that response. The assessment that you have just referred to, which has been published today, does note that there are weaknesses and crucial failings within maternity services across Wales. I haven't had time to read the assessment in detail yet, of course, but it does align with the experiences of families that I've heard about and with the experiences that have been reported in this Senedd.
In a report that was published last summer, the healthcare inspectors underlined the need to focus on staffing gaps at Ysbyty Gwynedd to maintain high-quality maternity care. I'm aware that the staffing pressures on a daily basis are an ongoing problem there. And I also understand that it's limited hours, namely 22 hours per week, that are being offered to new midwives in north Wales—that is, those who have recently qualified—and over a period of the past 18 months. This, of course, leads to problems in terms of the cost of living for them, and I understand that there are some leaving the profession entirely, although they have qualified, further exacerbating the significant staffing problems, and of course it's a great shame for these individuals who had their heart set on being midwives. What is your response to that? Is this a common problem across Wales, namely these limited hours being offered? Why is it happening and what is the solution?
Mae'r adroddiad a gyhoeddwyd y bore yma yn dangos darlun cytbwys, rwy'n credu, o'r sefyllfa ar draws Cymru. Fel rŷch chi'n dweud, mae e'n amlygu meysydd lle mae angen gwella perfformiad o ran trosolwg, o ran monitro amser real, o ran darparu consistency of care ar gyfer mamau a'u plant. Ond mae e hefyd yn dangos lle mae'r system yn gweithio mewn ffordd sydd yn rhagorol a'r gwaith mae'r staff yn ei wneud ar draws Cymru i sicrhau'r gwasanaeth gorau i bobl. Mae'r holl argymhellion yn rhai rwyf i wedi'u derbyn fel Gweinidog. Mae gwaith eisoes yn digwydd i weithredu'r rheini. Bydd datblygiadau dros yr wythnosau nesaf yn ein galluogi ni i symud tuag at system llawer mwy amser real o ran monitro. Rwy'n gwybod bydd Aelodau yn croesawu hynny yn gynnes iawn.
Roedd gan yr adroddiad bethau pwysig i'w dweud o ran staffio ac o ran y gweithlu yn gyffredinol—pethau penodol i'w dweud am rôl bydwragedd, yn cynnwys bydwragedd sydd newydd gymhwyso, ond bydwragedd ymgynghorol hefyd. Felly, mae llawer o bethau i'w dweud ar draws Cymru yn gyfan gwbl yn yr adroddiad. Dwi ddim yn gwybod yn union os bydd y cwestiwn penodol mae'r Aelod yn sôn amdano fe yn digwydd ymhob bwrdd iechyd, ond mae ryw dystiolaeth i'r perwyl hynny yn yr adroddiad, ond efallai fod angen edrych ar hynny ar sail pob bwrdd iechyd. Beth sydd yn glir yn yr adroddiad yw bod angen adnewyddu'r cynllun gweithlu, ac mae hynny eisoes ar waith. Bydd HEIW a Perfformiad a Gwella GIG Cymru yn gweithio ar y cyd i sicrhau bod hynny yn digwydd.
The report published this morning shows a balanced picture, I believe, of the situation across Wales. As you say, it does highlight some areas where performance improvement is required in terms of oversight, real-time monitoring, providing consistency of care for mothers and their babies. But it also shows where the system is working in a way that is excellent and the work that staff are doing across Wales to ensure the best possible services to people. All of the recommendations are ones that I have accepted as a Minister. Work is already ongoing to implement those. There will be developments over the coming weeks that will allow us to move towards a far more real-time system in terms of monitoring, and I know that Members will warmly welcome that.
The report had important things to say about staffing and the workforce more generally—specific things to say about the roles of midwives, including newly qualified midwives, but also consultant midwives. So, there is a great deal to be said across Wales in the report. I don't know whether the Member's specific question will be happening in every health board, but there is some evidence to that end in the report, but perhaps we do need to look at that from the point of view of all the different health boards. What is clear in the report is that we need to refresh the workforce plan, and that's already in place. Health Education and Improvement Wales and NHS Wales Performance and Improvement will be working jointly to ensure that that does happen.
Around 6,000 babies are born in north Wales each year. Between June and September 2025, 50 per cent of babies were delivered by caesarean section. I am receiving reports from mums that it is becoming more common for women to be having c-sections instead of a natural birth. While I understand in some instances the importance of emergency caesareans, and also why some mothers who've had a c-section would then opt to be offered a second one, the statistic of 50 per cent, though, is still very high. There are obvious benefits from having a natural birth. It's good for mum, and it's certainly good for the baby.
Under the Welsh Labour Government, we've seen unacceptable waiting times, staffing shortfalls and poor communication with parents. You've promised to improve perinatal services, yet we're still waiting for this to translate into reliable, high-quality care. There's a feeling that a caesarean is offered because it's a means of being more prescribed, by those helping, for the mum to give birth. Could you have a look into this, Minister, because I don't feel the situation in our health service should determine how a child is born? Thank you.
Mae tua 6,000 o fabanod yn cael eu geni yng ngogledd Cymru bob blwyddyn. Rhwng mis Mehefin a mis Medi 2025, cafodd 50 y cant o fabanod eu geni drwy doriad cesaraidd. Rwy'n cael adroddiadau gan famau ei bod yn dod yn fwy cyffredin i fenywod gael toriad cesaraidd yn hytrach na genedigaeth naturiol. Er fy mod yn deall mewn rhai achosion pa mor bwysig yw toriad cesaraidd brys, a hefyd pam y byddai rhai mamau sydd wedi cael toriad cesaraidd yn dewis cael cynnig ail un wedyn, mae'r ystadegyn o 50 y cant yn dal i fod yn uchel iawn. Mae manteision amlwg o gael genedigaeth naturiol. Mae'n dda i'r fam, ac mae'n sicr yn dda i'r babi.
O dan Lywodraeth Lafur Cymru, rydym wedi gweld amseroedd aros annerbyniol, prinder staffio a chyfathrebu gwael â rhieni. Rydych chi wedi addo gwella gwasanaethau amenedigol, ond rydym yn dal i aros i hyn drosi'n ofal dibynadwy, o ansawdd uchel. Mae yna deimlad bod toriadau cesaraidd yn cael eu cynnig oherwydd eu bod yn ffordd o roi genedigaeth sy'n haws ei phennu i'r rhai sy'n helpu. A allech chi edrych ar hyn, Weinidog, oherwydd nid wyf yn teimlo y dylai'r sefyllfa yn ein gwasanaeth iechyd benderfynu sut y caiff plentyn ei eni? Diolch.
Yes. And, indeed, it doesn't. I know the Member won't yet have had an opportunity to read the report, which was published today, but she will see a discussion of this very issue in the report, which I hope she will find helpful in clarifying the position for her. It is correct, as she says, that there has been an increase in caesarean sections, but also in induction and a greater medicalisation as well of childbirth.
My understanding, and it's anecdotal from visiting maternity and neonatal services, is that, often, it's the preference of the mother rather than it being offered proactively by the service. That, obviously, can be challenging because, as she made clear in her question, there are certainly disadvantages that can arise in the context of caesarean sections, as I understand it.
She's right to say that that has implications for the service overall, and that is also dealt with in the report, both in terms of staffing—the complement and mix of staffing is different, as you would expect—and also in terms of the theatre capacity required to deliver that at scale. That hasn't caught up with what has been quite a rapid rise in the number of caesarean sections. So, I think there are challenges that have been caused by that.
One of the recommendations in the report refers, specifically, to a service specification for the induction of labour. We will prioritise bringing that forward, addressing the points that the Member made in her question. There are a range of other recommendations in the report that we will be taking forward, but I think the report is balanced and as well as identifying areas of challenge, it is also clear that there are areas of excellence and great practice and dedicated professional staff delivering a good service.
Nid yw'n gwneud hynny. Rwy'n gwybod na fydd yr Aelod wedi cael cyfle i ddarllen yr adroddiad, a gyhoeddwyd heddiw, ond fe wêl drafodaeth ynglŷn â'r union fater hwn yn yr adroddiad, ac rwy'n gobeithio y bydd yn ddefnyddiol i egluro'r sefyllfa iddi. Mae'n gywir, fel y dywed, fod cynnydd wedi bod mewn toriadau cesaraidd, ond hefyd mewn cymell geni a mwy o feddygoli geni plant hefyd.
Fy nealltwriaeth i, ac mae'n anecdotaidd o ymweld â gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol, yw mai mater o'r hyn y mae'r fam yn ei ffafrio ydyw yn aml yn hytrach na'i fod yn cael ei gynnig yn rhagweithiol gan y gwasanaeth. Mae hynny'n amlwg yn gallu bod yn heriol oherwydd, fel y gwnaeth yn glir yn ei chwestiwn, mae yna anfanteision a all godi yng nghyd-destun toriad cesaraidd, yn ôl yr hyn rwy'n ei ddeall.
Mae hi'n iawn i ddweud bod gan hynny oblygiadau i'r gwasanaeth yn gyffredinol, ac mae hynny'n cael ei drafod yn yr adroddiad hefyd, o ran staffio—mae'r cyflenwad a'r cymysgedd staffio'n wahanol, fel y byddech chi'n disgwyl—a hefyd o ran y capasiti theatr sydd ei angen i gyflawni hynny ar raddfa fawr. Nid yw wedi cynyddu i'r un graddau â'r cynnydd go gyflym yn nifer y toriadau cesaraidd. Felly, rwy'n credu bod yna heriau sydd wedi cael eu hachosi gan hynny.
Mae un o'r argymhellion yn yr adroddiad yn cyfeirio'n benodol at fanyleb gwasanaeth ar gyfer cymell geni. Byddwn yn blaenoriaethu cyflwyno hynny'n gynt, gan fynd i'r afael â'r pwyntiau a wnaeth yr Aelod yn ei chwestiwn. Mae amrywiaeth o argymhellion eraill yn yr adroddiad y byddwn yn bwrw ymlaen â nhw, ond rwy'n credu bod yr adroddiad yn gytbwys ac yn ogystal â nodi meysydd heriol, mae hefyd yn amlwg fod yna feysydd rhagoriaeth ac ymarfer gwych a staff proffesiynol ymroddedig sy'n darparu gwasanaeth da.
Please could the Cabinet Secretary provide an update on the roll-out of digital IT to maternity services, and also the triage helpline for mums if they have worries?
A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gyflwyno TG digidol i wasanaethau mamolaeth, a hefyd y llinell gymorth brysbennu i famau os oes ganddynt bryderon?
Yes, certainly. So, the digital maternity roll-out programme is the responsibility of my colleague Sarah Murphy, but I'm happy to say that that is doing well. And by, I think, the end of March, certainly over the next few weeks, we will be in a position where every health board has rolled out the service. That will enable us to make one of the step changes that the report recommends that we make, which is to be able to move away from a reactive system that responds to incidents as they arise to one that is much, much more real-time and enables immediate monitoring of data. That's a very positive step, and will bring great reassurance to mums and families across Wales. But in addition to that, we're looking, over the course of the next year, to commission a piece of technology that has an AI component, which also enables us to use that data to predict future trends and the risk of future incidents as well. So, not reactive, not even proactive, but predictive, and I think that will enable us to be on the front foot much more than we are able to be in some areas at the moment.
She mentioned the support around triage. I've already, in fact, commissioned a triage line that will be available to pregnant women to be able to call if they have concerns. There's already one operating in Swansea bay, which was the implementation of one of the recommendations in the review there. So, we will use the learning from that, but the plan is for that to be a national line, which will, I hope, give reassurance to mums when issues arise during pregnancy.
Yn sicr. Felly, cyfrifoldeb fy nghyd-Aelod Sarah Murphy yw'r rhaglen gyflwyno ddigidol ar gyfer mamolaeth, ond rwy'n hapus i ddweud ei bod yn gwneud yn dda. Ac erbyn diwedd mis Mawrth, yn sicr dros yr wythnosau nesaf, byddwn mewn sefyllfa lle mae pob bwrdd iechyd wedi cyflwyno'r gwasanaeth. Bydd hynny'n ein galluogi i wneud un o'r newidiadau mawr y mae'r adroddiad yn eu hargymell, sef gallu symud i ffwrdd o system adweithiol sy'n ymateb i ddigwyddiadau wrth iddynt godi i un sy'n digwydd lawer iawn mwy mewn amser real ac sy'n galluogi i ddata gael ei fonitro ar unwaith. Mae hwnnw'n gam cadarnhaol iawn, ac fe ddaw â sicrwydd mawr i famau a theuluoedd ledled Cymru. Ond yn ogystal â hynny, rydym yn bwriadu comisiynu technoleg dros y flwyddyn nesaf sydd ag elfen ddeallusrwydd artiffisial, sydd hefyd yn ein galluogi i ddefnyddio'r data hwnnw i ragweld tueddiadau'r dyfodol a risg digwyddiadau yn y dyfodol hefyd. Felly, nid adweithiol, na rhagweithiol hyd yn oed, ond rhagfynegol, ac rwy'n credu y bydd hynny'n ein galluogi i fod ar y droed flaen lawer mwy nag y gallwn fod mewn rhai pethau ar hyn o bryd.
Soniodd am y cymorth brysbennu. Rwyf eisoes wedi comisiynu llinell gymorth brysbennu mewn gwirionedd a fydd ar gael i fenywod beichiog ei ffonio os oes ganddynt bryderon. Mae un eisoes yn gweithredu ym mae Abertawe, sef cyflawniad un o'r argymhellion yn yr adolygiad yno. Felly, byddwn yn defnyddio'r hyn a ddysgir o hynny, ond y cynllun yw i honno fod yn linell gymorth genedlaethol, a fydd, rwy'n gobeithio, yn rhoi sicrwydd i famau pan fydd problemau'n codi yn ystod beichiogrwydd.
2. Pa asesiad y mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi'i wneud o berfformiad cyffredinol GIG Cymru yn ystod y 12 mis diwethaf? OQ63889
2. What assessment has the Cabinet Secretary made of the overall performance of NHS Wales in the last 12 months? OQ63889
NHS performance continues to improve. Over the last year, total waiting lists have fallen by 7 per cent, two-year total waits by nearly 78 per cent, and one-year out-patient waits over 60 per cent. The proportion of patients treated within target is increasing through focused efforts on diagnostics and planned care, and we are working hard to improve emergency care, cancer and mental health services so more patients are treated within the target.
Mae perfformiad y GIG yn parhau i wella. Dros y flwyddyn ddiwethaf, mae cyfanswm y rhestrau aros wedi gostwng 7 y cant, cyfanswm amseroedd aros o ddwy flynedd bron i 78 y cant, ac amseroedd aros o flwyddyn i gleifion allanol dros 60 y cant. Mae cyfran y cleifion sy'n cael eu trin o fewn y targed yn cynyddu drwy ymdrechion sy'n canolbwyntio ar ddiagnosteg a gofal wedi'i gynllunio, ac rydym yn gweithio'n galed i wella gwasanaethau gofal brys, canser ac iechyd meddwl fel bod mwy o gleifion yn cael eu trin o fewn y targed.
Cabinet Secretary, Glangwili Hospital in my constituency is already in a poor state of repair. It's overcrowded, operating within an outdated estate and struggling to meet existing demand. However, the local health board now proposes to move additional services into this facility, including emergency general surgery from Withybush and stroke services from Bronglais. Now, across west Wales, patients see this as part of a continuing pattern—services being withdrawn from local hospitals, forcing people to travel further and greater distances for urgent and life-saving treatment. Confidence in these decisions is dangerously low, and constituents are angry and frustrated. I, along with my colleague Paul Davies, have written to you, urging you to intervene. So, can I ask you directly: will you intervene to ensure that emergency general surgery remains at Withybush, and stroke services remain at Bronglais? 'Yes' or 'no'.
Ysgrifennydd y Cabinet, mae Ysbyty Glangwili yn fy etholaeth i eisoes mewn cyflwr gwael. Mae'n orlawn, yn gweithredu mewn ystad sy'n hen ac yn cael anhawster i ateb y galw presennol. Fodd bynnag, mae'r bwrdd iechyd lleol bellach yn cynnig symud gwasanaethau ychwanegol i'r cyfleuster hwn, gan gynnwys llawdriniaeth gyffredinol argyfwng o Lwynhelyg a gwasanaethau strôc o Fronglais. Nawr, ar draws gorllewin Cymru, mae cleifion yn gweld hyn fel rhan o batrwm parhaus— gwasanaethau'n cael eu tynnu'n ôl o ysbytai lleol, gan orfodi pobl i deithio ymhellach ar gyfer triniaeth frys sy'n achub bywydau. Mae hyder yn y penderfyniadau hyn yn beryglus o isel, ac mae etholwyr yn ddig ac yn rhwystredig. Rwyf i, ynghyd â fy nghyd-Aelod Paul Davies, wedi ysgrifennu atoch, yn eich annog i ymyrryd. Felly, a gaf i ofyn i chi'n uniongyrchol: a wnewch chi ymyrryd i sicrhau bod llawdriniaeth gyffredinol argyfwng yn parhau yn Llwynhelyg, a gwasanaethau strôc yn parhau ym Mronglais? 'Gwnewch' neu 'na wnewch'.
I think, from my position, this is, frankly, extraordinary. What he wants me to do is intervene on the basis of a whim that he has set out in the Chamber and statements that he makes to constituents that run the risk of being misleading, I'm afraid, as he heard yesterday, in response to his colleague, the First Minister set out. What the health board is doing—[Interruption.] Does he want to hear the answer to the question? Then he'll allow me to answer, if he will. What the First Minister set out yesterday is a pattern, I'm afraid, of misleading people about changes to services. It is very important, for the reason that he set out in his question, that constituents do not want to feel concerned about this, that we have an open discussion and a discussion that is based on the facts. Now, there are changes that the health board is recommending that they will make. They will take some time to do that, and that has been on the basis of a very, very extensive consultation. Some sites will see more of certain activities; others will see less of those activities. But the overall picture is one of a stabilisation of services across Hywel Dda, which will lead to safer services, more effective services, and will mean that more of his constituents get a better service quickly.
O'm safbwynt i, mae hyn yn rhyfeddol a dweud y gwir. Yr hyn y mae ef eisiau i mi ei wneud yw ymyrryd ar sail mympwy y mae wedi'i nodi yn y Siambr a datganiadau y mae'n eu gwneud i etholwyr a allai fod yn gamarweiniol, mae arnaf ofn, fel y clywodd y Prif Weinidog yn ei egluro ddoe mewn ymateb i'w gyd-Aelod. Yr hyn y mae'r bwrdd iechyd yn ei wneud—[Torri ar draws.] A yw eisiau clywed yr ateb i'r cwestiwn? Felly, fe wnaiff ganiatáu imi ateb, os gwnaiff. Yr hyn a ddisgrifiodd y Prif Weinidog ddoe, mae arnaf ofn, yw patrwm o gamarwain pobl ynghylch newidiadau i wasanaethau. Mae'n bwysig iawn, am y rheswm a nododd yn ei gwestiwn, nad yw etholwyr eisiau teimlo'n bryderus am hyn, ein bod yn cael trafodaeth agored a thrafodaeth sy'n seiliedig ar y ffeithiau. Nawr, mae yna newidiadau y mae'r bwrdd iechyd yn argymell y byddant yn eu gwneud. Byddant yn cymryd peth amser i wneud hynny, ac mae hynny wedi digwydd yn dilyn ymgynghoriad helaeth iawn. Bydd rhai safleoedd yn gweld mwy o weithgareddau penodol; bydd eraill yn gweld llai o'r gweithgareddau hynny. Ond y darlun cyffredinol yw bod gwasanaethau ar draws bwrdd Hywel Dda yn sefydlogi, a bydd hynny'n arwain at wasanaethau mwy diogel, gwasanaethau mwy effeithiol, ac yn golygu y bydd mwy o'i etholwyr yn cael gwasanaeth gwell yn gyflym.
One thing that affects performance within the NHS is when staff don't feel appreciated. This is certainly how staff—health visitors, in particular—in Cwm Taf Morgannwg feel, who are now on strike after the refusal of the health board to recognise that these health visitors are working at a postgrad, Master's degree level, and then, as a result of that, refusing to pay them band 7. Now, I'll declare an interest, Llywydd—my auntie is one of them. But what they want to know is what conversations is the Cabinet Secretary having with the health board around resolving this issue and recognising the fact that health visitors have some of the most important expertise within our communities when it comes to childcare. The reality of the situation is that none of these people want to be on strike. It's weighing on them incredibly heavily, because they know that they are a lifeline for so many in our communities.
Un peth sy'n effeithio ar berfformiad yn y GIG yw pan nad yw staff yn teimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi. Yn sicr, dyma sut y mae staff—ymwelwyr iechyd, yn benodol—ym mwrdd Cwm Taf Morgannwg yn teimlo, ac maent bellach ar streic ar ôl i'r bwrdd iechyd wrthod cydnabod bod yr ymwelwyr iechyd hyn yn gweithio ar lefel ôl-raddedig, gradd Meistr, ac yna, o ganlyniad i hynny, yn gwrthod talu band 7 iddynt. Nawr, rwyf am ddatgan buddiant, Lywydd—mae fy modryb yn un ohonynt. Ond yr hyn y maent eisiau gwybod yw pa sgyrsiau y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn eu cael gyda'r bwrdd iechyd ynghylch datrys y mater hwn a chydnabod bod gan ymwelwyr iechyd rai o'r arbenigeddau pwysicaf yn ein cymunedau o ran gofal plant. Realiti'r sefyllfa yw nad oes yr un o'r bobl hyn eisiau bod ar streic. Mae'n pwyso arnynt yn anhygoel o drwm, gan eu bod yn gwybod eu bod yn rhaff achub i gynifer yn ein cymunedau.
Well, NHS Wales has a strong social partnership structure, and I want both parties to work together to seek resolution within those principles. This is a dispute between Unite and the health board. It's not a national dispute, and it hasn't been raised through the Welsh social partnership arrangements. I agree with him: I absolutely recognise the vital work that health visitors do in improving outcomes for children and families. They do incredible work, and that needs to be properly reflected, of course. NHS Wales employers, who work with the health boards in their capacity as employers, are co-ordinating work across Wales to develop a range of job descriptions, and Unite has been invited to take part in that. We have been in discussions, of course, with the health board, urging them to engage in the resolution of this dispute. I want both parties to do that, and there have been positive signals that both parties are prepared to enter into mediation to discuss an outcome.
Wel, mae gan GIG Cymru strwythur partneriaeth gymdeithasol cryf, ac rwyf am i'r ddwy ochr gydweithio i geisio sicrhau datrysiad o fewn yr egwyddorion hynny. Anghydfod rhwng undeb Unite a'r bwrdd iechyd yw hwn. Nid yw'n anghydfod cenedlaethol, ac nid yw wedi'i godi drwy drefniadau partneriaeth gymdeithasol Cymru. Rwy'n cytuno ag ef: rwy'n llwyr gydnabod y gwaith hanfodol y mae ymwelwyr iechyd yn ei wneud i wella canlyniadau i blant a theuluoedd. Maent yn gwneud gwaith anhygoel, ac mae angen adlewyrchu hynny'n briodol wrth gwrs. Mae cyflogwyr GIG Cymru, sy'n gweithio gyda'r byrddau iechyd fel cyflogwyr, yn cydlynu gwaith ledled Cymru i ddatblygu ystod o ddisgrifiadau swyddi, ac mae Unite wedi cael gwahoddiad i gymryd rhan yn hynny. Rydym wedi cael trafodaethau gyda'r bwrdd iechyd, yn eu hannog i gymryd rhan yn y broses o ddatrys yr anghydfod hwn. Rwyf am i'r ddwy ochr wneud hynny, a chafwyd arwyddion cadarnhaol fod y ddwy ochr yn barod i gymryd rhan mewn trefniadau cyfryngu i drafod canlyniad.
Cabinet Secretary, you told the Senedd in a statement that no-one in Powys or Swansea is waiting more than two years for treatment or more than a year for an out-patient appointment. Yet your own November figures show that 1,200 pathways in Swansea are waiting more than a year for a follow-up appointment, and, in a written answer, you confirmed that 185 Powys residents have been waiting more than two years for treatment with other health boards in Wales. You also acknowledged that the Welsh Government does not hold data for Powys patients being treated by NHS English trusts. Given that, do you not accept that the statement did not present the full picture, and will you now correct the record, as I and my colleague Russell George have called for, and publish complete waiting time data for Powys residents?
Ysgrifennydd y Cabinet, fe ddywedoch chi mewn datganiad i'r Senedd nad oes unrhyw un ym Mhowys nac yn Abertawe yn aros mwy na dwy flynedd am driniaeth na mwy na blwyddyn am apwyntiad cleifion allanol. Fodd bynnag, mae eich ffigurau eich hun ym mis Tachwedd yn dangos bod 1,200 o lwybrau yn Abertawe yn aros mwy na blwyddyn am apwyntiad dilynol, ac mewn ateb ysgrifenedig, fe wnaethoch chi gadarnhau bod 185 o drigolion Powys wedi bod yn aros mwy na dwy flynedd am driniaeth gyda byrddau iechyd eraill yng Nghymru. Fe wnaethoch chi gydnabod hefyd nad yw Llywodraeth Cymru’n cadw data ar gyfer cleifion o Bowys sy'n cael eu trin gan ymddiriedolaethau GIG Lloegr. O ystyried hynny, onid ydych chi'n derbyn nad oedd y datganiad yn cyflwyno'r darlun llawn, ac a wnewch chi nawr gywiro'r cofnod, fel y gelwais i a fy nghyd-Aelod Russell George arnoch i'w wneud, a chyhoeddi data amseroedd aros cyflawn ar gyfer trigolion Powys?
Well, I'm grateful once again for the opportunity to explain to the Member how Welsh NHS statistics are published and referred to. As he will be aware, they are published and referred to on the basis of provider, rather than residency. I've had the opportunity to explain this to Russell George on many occasions previously. In those discussions, we've also talked about patients from Powys who are treated elsewhere. We've identified on a number of occasions those waiting for more than two years in the English system. So, it's perfectly clear what is being said; there is no need to correct the record. I can confirm that we have management information that tells us there are over 130 residents waiting for treatments in England, and we've already specified the number who are treated in other parts of the health service in Wales. Those individuals are referred to in statistics published in relation to the health boards where they are receiving their treatment. There is nothing new in that. It's the basis upon which the data has always been collected and published.
Wel, rwy'n ddiolchgar unwaith eto am y cyfle i esbonio i'r Aelod sut y mae ystadegau GIG Cymru’n cael eu cyhoeddi a sut y cyfeirir atynt. Fel y bydd yn gwybod, cânt eu cyhoeddi a chyfeirir atynt ar sail darparwr, yn hytrach na ble mae pobl yn byw. Rwyf wedi cael cyfle i esbonio hyn i Russell George ar sawl achlysur o'r blaen. Yn y trafodaethau hynny, rydym hefyd wedi siarad am gleifion o Bowys sy'n cael eu trin mewn mannau eraill. Rydym wedi nodi ar nifer o achlysuron y rhai sy'n aros am fwy na dwy flynedd yn system Lloegr. Felly, mae'n berffaith glir beth sy'n cael ei ddweud; nid oes angen cywiro'r cofnod. Gallaf gadarnhau bod gennym wybodaeth reoli sy'n dweud wrthym fod dros 130 o drigolion yn aros am driniaethau yn Lloegr, ac rydym eisoes wedi nodi'r nifer sy'n cael eu trin mewn rhannau eraill o'r gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Cyfeirir at yr unigolion hynny mewn ystadegau a gyhoeddir mewn perthynas â'r byrddau iechyd lle maent yn derbyn eu triniaeth. Nid oes unrhyw beth newydd yn hynny. Dyma fu'r sail erioed ar gyfer casglu a chyhoeddi data.
Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Peter Fox.
Questions now from the party spokespeople. The Welsh Conservatives' spokesperson, Peter Fox.
Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, as we come to the end of this Senedd term and the prospect of a new Government, I'm genuinely curious to know how you will look back at your time in office. Your Government holds the record for the longest waiting times in Britain, poor ambulance response times, health boards under serious interventions, appalling A&E waiting times, and we've heard today the terrible assessment of maternity and neonatal services. There is no getting away from the truth that our health service is in a managed decline. So, Cabinet Secretary, can you tell us how you rate your Government's time in office when it comes to managing our health and social care sector?
Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, wrth inni ddod at ddiwedd tymor y Senedd hon a'r posibilrwydd o Lywodraeth newydd, rwy'n wirioneddol chwilfrydig i wybod sut y byddwch chi'n edrych yn ôl ar eich cyfnod wrth y llyw. Eich Llywodraeth chi sy'n gyfrifol am yr amseroedd aros hiraf ym Mhrydain, amseroedd ymateb gwael gan ambiwlansys, byrddau iechyd o dan ymyriadau difrifol, amseroedd aros ofnadwy mewn adrannau damweiniau ac achosion brys, ac rydym wedi clywed heddiw yr asesiad ofnadwy o wasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Nid oes dianc rhag y ffaith bod ein gwasanaeth iechyd mewn dirywiad wedi'i reoli. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch ddweud wrthym beth yw eich asesiad chi o gyfnod eich Llywodraeth wrth y llyw o ran rheoli ein sector iechyd a gofal cymdeithasol?
I'm trying not to be offended that I'm going to be written off just yet. I've got a few weeks left in the job, Peter, so do please allow me the opportunity of seeing out my term of office. But I'll take the invitation to reflect on my performance over the last 18 months, trying to avoid being too elegiac about it.
I think that whoever becomes health Minister after the next election will inherit a health system getting back into balance. I think we've seen significant reductions in the long waits, significant reductions in the number of people on waiting lists in Wales, significant reductions in those waiting for an out-patient appointment, better emergency and urgent care facilities, clearer accountability in the health service, and, I think, a Government committed to turning around the capital position, in which his Government at Westminster has starved countries across the UK over 10 to 14 years. We have seen a Government here committed to the health service and making available the resources that we can, and we are seeing that, together with a focus on performance, delivering the improvements that we are seeing in the health service today.
Rwy'n ceisio peidio â digio eto fy mod yn mynd i gael fy nghyfrif yn fethiant. Mae gennyf ychydig wythnosau ar ôl yma, Peter, felly rhowch gyfle imi gwblhau fy nghyfnod yn y swydd. Ond rwyf am dderbyn y gwahoddiad i fyfyrio ar fy mherfformiad dros y 18 mis diwethaf, gan geisio osgoi bod yn rhy farwnadol am y peth.
Rwy'n credu y bydd pwy bynnag a fydd yn Weinidog iechyd ar ôl yr etholiad nesaf yn etifeddu system iechyd sy'n adfer ei chydbwysedd. Credaf ein bod wedi gweld gostyngiadau sylweddol yn yr arosiadau hir, gostyngiadau sylweddol yn nifer y bobl ar restrau aros yng Nghymru, gostyngiadau sylweddol yn y rhai sy'n aros am apwyntiad cleifion allanol, gwell cyfleusterau gofal brys a gofal mewn argyfwng, atebolrwydd cliriach yn y gwasanaeth iechyd, a Llywodraeth sydd wedi ymrwymo i unioni'r sefyllfa o ran cyfalaf, lle mae ei Lywodraeth ef yn San Steffan wedi atal cyllid i wledydd ledled y DU dros 10 i 14 mlynedd. Rydym wedi gweld Llywodraeth yma sydd wedi ymrwymo i'r gwasanaeth iechyd ac i ddarparu'r adnoddau y gallwn eu darparu, ac rydym yn gweld hynny, ynghyd â ffocws ar berfformiad, yn cyflawni'r gwelliannau a welwn yn y gwasanaeth iechyd heddiw.
Thank you for that answer, Cabinet Secretary. This is my last time, really, to ask you these questions.
Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Dyma fy nhro olaf, mewn gwirionedd, i ofyn y cwestiynau hyn i chi.
I think we've got one more time to go.
Rwy'n credu bod gennym un tro arall ar ôl.
Have we? Have we got one more time? Oh well, I can go over them again, then.
Oes? A oes gennym un tro arall? O wel, gallaf fynd drostynt eto, felly.
I think, unless you know something we don't, Peter, there will be another set of health questions before dissolution.
Oni bai eich bod yn gwybod rhywbeth nad ydym ni'n ei wybod, Peter, rwy'n credu y bydd set arall o gwestiynau iechyd cyn diddymu'r Senedd.
All right, thank you. There seems to be a mismatch, whenever we talk about health and we hear responses from Ministers, to what is felt on the ground by people. The truth is that there has been a long history of systemic failures in our healthcare system here in Wales under your Government. This has been raised with me by many health professionals and clinicians a number of times. The fact is that, since January 2020, the number of patients missing the four-hour waiting target in A&E has risen by 46 per cent, the number of people waiting over the eight-hour target has risen by 59 per cent, and the number of people waiting for 12 hours has risen by an astonishing 64 per cent. Cancer waiting times are deteriorating, while patients are having to languish in pain in corridors, hoping to be seen. A lot of these things were before COVID as well, so we can't use that as an excuse. What would it take for you to admit that your Government has lost control of the situation and that you need to declare a health emergency? To be blunt, how much worse does it have to get?
Iawn, diolch. Ymddengys bod camgymhariad, pryd bynnag y byddwn yn trafod iechyd ac yn clywed ymatebion gan Weinidogion, rhwng hynny a'r hyn a deimlir gan bobl ar lawr gwlad. Y gwir amdani yw bod hanes hir o fethiannau systemig yn ein system gofal iechyd yma yng Nghymru o dan eich Llywodraeth. Mae hyn wedi cael ei godi gyda mi sawl gwaith gan lawer o weithwyr gofal iechyd proffesiynol a chlinigwyr. Y gwir amdani, ers mis Ionawr 2020, yw bod nifer y cleifion sy'n methu'r targed amser aros pedair awr mewn adrannau damweiniau ac achosion brys wedi codi 46 y cant, mae nifer y bobl sy'n aros dros y targed o wyth awr wedi codi 59 y cant, ac mae nifer y bobl sy'n aros am 12 awr wedi codi 64 y cant, sy'n syfrdanol. Mae amseroedd aros canser yn gwaethygu, tra bo cleifion yn gorfod dioddef mewn poen mewn coridorau, yn y gobaith o gael eu gweld. Roedd llawer o'r pethau hyn yn wir cyn COVID hefyd, felly ni allwn ddefnyddio hynny fel esgus. Beth fyddai'n ei gymryd i chi gyfaddef bod eich Llywodraeth wedi colli rheolaeth ar y sefyllfa a bod angen i chi ddatgan argyfwng iechyd? I fod yn blaen, faint yn waeth sy'n rhaid i bethau fynd?
Do you know what people don't want, Peter, is sloganising? What they want is a plan. We've got a plan, and it's working. We've got a plan, it's performing, we've got funding to go with it. I know it's hard for you to recognise, because the Welsh Conservatives have delivered literally nothing for patients, literally nothing delivered for patients in Wales by the Welsh Conservatives during the entirety of devolution—not a bed, not even a bedpan; nothing.
A ydych chi'n gwybod mai'r hyn nad yw pobl ei eisiau, Peter, yw sloganau? Yr hyn y maent ei eisiau yw cynllun. Mae gennym gynllun, ac mae'n gweithio. Mae gennym gynllun, mae'n perfformio, mae gennym gyllid i fynd gydag ef. Gwn ei bod yn anodd ichi gydnabod, gan nad yw'r Ceidwadwyr Cymreig yn llythrennol wedi cyflawni unrhyw beth o gwbl i gleifion, nid yw'r Ceidwadwyr Cymreig wedi cyflawni unrhyw beth o gwbl i gleifion yng Nghymru drwy gydol datganoli—dim gwely, dim hyd yn oed padell wely; dim byd.
Sadly, we see continued denial.
Cabinet Secretary, as we've got another set of questions, it seems inappropriate to ask this one, but, Cabinet Secretary, the job that you have is not an enviable one. I would say it's probably a poisoned chalice. And it's clear that our NHS is in a dire situation and there is so much work that needs to be done to get things right. I do want to take this time to say that, while we may differ on our policies and our approaches to dealing with the NHS, I don't doubt your commitment and desire to improve the lives of people in Wales. You're very passionate about it in here, yet we're not seeing those results. And I think you've probably answered this in your first response to me. Could I ask what you would do differently if you had a chance? And what advice would you offer me, if I became health Secretary?
Yn anffodus, gwelwn wadu parhaus.
Ysgrifennydd y Cabinet, gan fod gennym set arall o gwestiynau, ymddengys ei bod yn amhriodol gofyn yr un hwn, ond Ysgrifennydd y Cabinet, nid yw'r swydd sydd gennych yn un i'w chwennych. Buaswn yn dweud ei bod hi'n fraint amheus mae'n debyg. Ac mae'n amlwg fod ein GIG mewn sefyllfa ddifrifol, ac mae cymaint o waith angen ei wneud i unioni pethau. Hoffwn roi'r amser hwn i ddweud, er ein bod efallai'n anghytuno ynglŷn â'n polisïau a'n ffyrdd o ymdrin â'r GIG, nad wyf yn amau eich ymrwymiad a'ch dyhead i wella bywydau pobl yng Nghymru. Rydych chi'n angerddol iawn ynglŷn â hynny yma, ond nid ydym yn gweld canlyniadau. A chredaf eich bod wedi ateb hyn yn eich ateb cyntaf i mi. A gaf i ofyn beth fyddech chi'n ei wneud yn wahanol pe baech chi'n cael cyfle? A pha gyngor fyddech chi'n ei gynnig i mi, pe bawn i'n dod yn Ysgrifennydd iechyd?
Well, I'm feeling quite emotional, Peter. I'm feeling quite emotional. If this is how we're ending the penultimate one, you could end the next one with a cwtch. [Laughter.]
Wel, rwy'n teimlo'n eithaf emosiynol, Peter. Rwy'n teimlo'n eithaf emosiynol. Os mai dyma sut y gorffennwn yr un olaf ond un, gallech orffen yr un nesaf gyda chwtsh. [Chwerthin.]
Llefarydd Plaid Cymru, Mabon ap Gwynfor.
Plaid Cymru spokesperson, Mabon ap Gwynfor.
Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Wel, yn y misoedd diwethaf, rydym ni wedi gweld gostyngiad yn y niferoedd sydd yn aros am driniaeth. Er bod—
Thank you very much, Llywydd. Well, over the past few months, we've seen a reduction in the numbers waiting for treatment. Although—
Where's your tie?
Ble mae eich tei?
Ah, I know.
A, rwy'n gwybod.
Er bod maint cyffredinol y rhestrau aros yn dal i fod yn uwch na phan lansiwyd y cynllun adfer gofal, ac er bod ffordd bell i fynd cyn y caiff addewid yr Ysgrifennydd Cabinet i leihau’r rhestrau aros o 200,000 ei wireddu, mae’r cynnydd hwn yn yr ymgais i sicrhau bod pobl yn cael triniaethau amserol yn rhywbeth i’w groesawu.
Er hynny, mae gen i bryder bod y camau sydd wedi cael eu cymryd gan y Llywodraeth er mwyn cyflawni’r lleihad yma wedi’i seilio bron yn llwyr ar fesurau dros dro, ar draul adeiladu capasiti lleol a fyddai’n caniatáu i bwysau rhestrau aros gael eu hymgorffori yn fwy cynaliadwy i weithgarwch dyddiol y gwasanaeth iechyd gwladol.
All yr Ysgrifennydd Cabinet, felly, gadarnhau pa ran o’r £120 miliwn a fuddsoddwyd yn yr ymdrech i leihau rhestrau aros yn ystod y flwyddyn ariannol bresennol fydd wedi cael ei defnyddio ar drefniadau mewnol gyda darparwyr preifat—insourcing—neu ar drefniadau allanol—outsourcing—gydag ymddiriedolaethau NHS yn Lloegr?
Although the general size of waiting lists is still higher than when the care recovery plan was launched, and although there's a long way to go until the Cabinet Secretary's pledge to reduce waiting lists by 200,000 is delivered, this progress in the campaign to ensure that people receive timely treatment is something to be welcomed.
However, I do have concern that the steps that have been taken by the Government in order to deliver this reduction are based almost entirely on temporary measures, at the expense of building local capacity that would allow the pressures of waiting lists to be incorporated in a more sustainable way into the daily activity of the national health service.
Can the Cabinet Secretary therefore confirm what part of the £120 million invested in the efforts to reduce waiting lists over the current financial year will have been used on internal arrangements with private providers—insourcing, essentially—or outsourcing with NHS trusts in England?
Well, can I first welcome the warmth of the Member's welcome to the progress we've seen across the health service over the last few years? And I commend him on his relaxed approach today. I read a very interesting article that he gave in Wales Online this week where he talked about hoping not to be too busy as health Secretary, not to have to do too many visits or have to sign too many letters, or speak to too many people, in an effort to maintain a more relaxed pace. [Laughter.] So, I'm glad to see that in his capacity, as—as I think he thinks—health Secretary elect, he's taking on that chilled-out approach in advance.
But, in all seriousness, he asks an important question. And, as I said to Peter Fox, whoever becomes health Secretary in the new Government will benefit from a system that's coming back into balance. Part of the challenge has been to be able to support the health service on a temporary basis in order to be able to tackle the backlogs. If the health service is focused significantly on tackling the backlog, it isn't able to make the progress in transformation or in investment in other services that I know he also wants to see.
So, the funding that we have been able to make available has been a mix of additional capacity for the health service to be doing, as it were, more itself, but also capacity from outside delivered in hospitals, and, thirdly, as he identifies, some element of that is independent sector commissioning. I don't regard any of those as being anything other than temporary measures. Those are making massive inroads into the size of the waiting lists and the longest waits, getting the system back into balance, freeing up capacity in the health service to be able to do the transformation, to be able to deliver on those mandatory actions that I've set out for them, which I know that he supports, and we are seeing them doing that as well, which I know he'll want to welcome.
Wel, yn gyntaf, a gaf i groesawu cynhesrwydd croeso'r Aelod i'r cynnydd a welsom ar draws y gwasanaeth iechyd dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf? Ac rwy'n ei ganmol am ei ymagwedd hamddenol heddiw. Darllenais erthygl ddiddorol iawn ganddo ar Wales Online yr wythnos hon lle soniodd am obeithio peidio â bod yn rhy brysur fel Ysgrifennydd iechyd, peidio â gorfod gwneud gormod o ymweliadau na gorfod llofnodi gormod o lythyrau, na siarad â gormod o bobl, mewn ymdrech i gynnal ymagwedd fwy hamddenol. [Chwerthin.] Felly, rwy'n falch o weld, yn ei swyddogaeth—fel y mae ef yn ei gredu—fel y darpar Ysgrifennydd iechyd, ei fod yn mabwysiadu'r ymagwedd hamddenol honno ymlaen llaw.
Ond o ddifrif, mae'n gofyn cwestiwn pwysig. Ac fel y dywedais wrth Peter Fox, bydd pwy bynnag a ddaw'n Ysgrifennydd iechyd yn y Llywodraeth newydd yn elwa o system sy'n adfer ei chydbwysedd. Rhan o'r her fu gallu cefnogi'r gwasanaeth iechyd ar sail dros dro er mwyn gallu mynd i'r afael â'r ôl-groniadau. Os yw'r gwasanaeth iechyd yn canolbwyntio'n fanwl ar fynd i'r afael â'r ôl-groniad, nid yw'n gallu gwneud cynnydd ar drawsnewid nac ar fuddsoddi mewn gwasanaethau eraill y gwn ei fod yntau hefyd am ei weld.
Felly, mae'r cyllid yr ydym wedi gallu ei ddarparu wedi bod yn gymysgedd o gapasiti ychwanegol i'r gwasanaeth iechyd fel y gall wneud mwy ei hun, fel petai, ond hefyd capasiti o'r tu allan wedi'i ddarparu mewn ysbytai, ac yn drydydd, fel y mae ef yn ei nodi, elfen o hynny yw comisiynu gan y sector annibynnol. Nid wyf yn ystyried unrhyw un o'r rheini fel unrhyw beth ond mesurau dros dro. Mae'r rheini'n gwneud cynnydd enfawr o ran lleihau maint y rhestrau aros a'r arosiadau hiraf, adfer cydbwysedd y system, a rhyddhau capasiti yn y gwasanaeth iechyd i allu trawsnewid, i allu cyflawni'r camau gorfodol a nodais ar eu cyfer, y gwn ei fod yn eu cefnogi, ac fe'u gwelwn yn gwneud hynny hefyd, fel y gwn y bydd yn ei groesawu.
Well, thank you for the response, and, of course, making sure that we have sustainable capacity is something that we would all welcome. But, based on the information shared with us by a healthcare professional in Betsi Cadwaladr, we know that many of the insourcing and outsourcing arrangements used to deliver additional elective care treatments will come to an end at the end of March. And the fact that the Government has failed to invest in enhancing the capacity and resilience of locally-based services there means that it is likely that the waiting lists will once again increase without a further injection of funding over and above the regular NHS budgeting.
For example, what we have been informed by the information that we've received from Betsi Cadwaladr is that around 30,000 patients will be returned to direct care at Betsi Cadwaladr University Health Board once the insourcing arrangement with a private provider, ID Medical, expires at the end of March, as I said, with plans for reintegration on waiting lists, and I quote, 'nowhere near complete', according to our source, a little over a month before the ID Medical contract comes to an end. Can you therefore explain what interim steps you are going to put in place from March until May to ensure that we don't see a repeat of previous years, when progress on addressing the backlog has invariably gone into reverse after initial gains? And based on these plans, what is your current estimate of the size of the backlog by May?
Wel, diolch am eich ymateb, ac wrth gwrs, mae sicrhau bod gennym gapasiti cynaliadwy yn rhywbeth y byddai pob un ohonom yn ei groesawu. Ond yn seiliedig ar yr wybodaeth a rannwyd gyda ni gan weithiwr gofal iechyd proffesiynol ym mwrdd Betsi Cadwaladr, gwyddom y bydd llawer o'r trefniadau mewnoli ac allanoli a ddefnyddir i ddarparu triniaethau gofal wedi'i gynllunio ychwanegol yn dod i ben ddiwedd mis Mawrth. Ac mae'r ffaith bod y Llywodraeth wedi methu buddsoddi mewn gwella capasiti a chydnerthedd gwasanaethau lleol yno yn golygu ei bod yn debygol y bydd y rhestrau aros yn cynyddu unwaith eto heb chwistrelliad pellach o gyllid yn ychwanegol at gyllidebau arferol y GIG.
Er enghraifft, yr hyn a ddywedwyd wrthym o'r wybodaeth a gawsom gan fwrdd Betsi Cadwaladr yw y bydd oddeutu 30,000 o gleifion yn dychwelyd i ofal uniongyrchol ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr pan fydd y trefniant mewnol gyda darparwr preifat, ID Medical, yn dod i ben ddiwedd mis Mawrth, fel y dywedais, gyda chynlluniau ar gyfer ailintegreiddio ar restrau aros 'heb fod yn agos at fod wedi'u cwblhau', yn ôl ein ffynhonnell, ychydig dros fis cyn i gontract ID Medical ddod i ben. Felly, a allwch chi egluro pa gamau dros dro rydych chi'n mynd i'w rhoi ar waith o fis Mawrth tan fis Mai i sicrhau nad yw'r hyn a welsom mewn blynyddoedd blaenorol yn cael ei ailadrodd, pan fo cynnydd ar fynd i'r afael â'r ôl-groniad yn anochel wedi mynd am yn ôl ar ôl gwelliannau cychwynnol? Ac yn seiliedig ar y cynlluniau hyn, beth yw eich amcangyfrif presennol o faint yr ôl-groniad erbyn mis Mai?
Well, this is the benefit of speaking to people—that you get this kind of information. But I would recommend that he speaks to a range of people, not just one person. It is useful to be able to engage with this. He makes an important point, though, in all seriousness. It is important to be able, once these temporary arrangements have been in place, to transition back into a steady state where they aren't required on a time-and-again basis. That is obviously what we all want to see. Nobody wants to see performance being driven by one-off, however substantial, sums of money. No-one thinks that is either sustainable or correct. So, all health boards are required to make sure that they commission on a basis that provides for that to happen.
I'm happy to look into the specific point that the Member is raising with me today, but I will give him the assurance that there is a team of people from the Welsh Government working with the health board to make sure that we understand the planned care position in detail, and to be able to support them in getting those arrangements on a transitional basis back into a more regularised way of working. So, that work is going on already. And in addition to that, you will know that, at the end of last year, I provided a small team of very senior support for the executive team at the health board. They're looking specifically at some of these challenges, and planned care is one of those.
Wel, dyma fantais siarad â phobl—eich bod yn cael y math hwn o wybodaeth. Ond buaswn yn argymell ei fod yn siarad ag amrywiaeth o bobl, nid un unigolyn yn unig. Mae'n ddefnyddiol gallu ymgysylltu â hyn. O ddifrif, serch hynny, mae'n gwneud pwynt pwysig. Mae'n bwysig gallu newid yn ôl, ar ôl i'r trefniadau dros dro hyn fod ar waith, i sefyllfa gadarn lle nad oes eu hangen dro ar ôl tro. Dyna'n amlwg y mae pob un ohonom eisiau ei weld. Nid oes unrhyw un eisiau gweld perfformiad yn cael ei yrru gan symiau arian untro, ni waeth pa mor sylweddol. Nid oes unrhyw un yn credu bod hynny'n gynaliadwy nac yn briodol. Felly, mae'n ofynnol i bob bwrdd iechyd sicrhau eu bod yn comisiynu ar sail sy'n darparu ar gyfer hynny.
Rwy'n fwy na pharod i edrych ar y pwynt penodol y mae'r Aelod yn ei godi gyda mi heddiw, ond rwyf am roi sicrwydd iddo fod tîm o bobl o Lywodraeth Cymru yn gweithio gyda'r bwrdd iechyd i sicrhau ein bod yn deall y sefyllfa'n fanwl o ran gofal wedi'i gynllunio, ac i allu eu cefnogi i gael y trefniadau hynny ar sail drosiannol yn ôl i ffordd fwy rheolaidd o weithio. Felly, mae'r gwaith hwnnw eisoes yn mynd rhagddo. Ac yn ogystal â hynny, fe fyddwch yn gwybod, yn hwyr y llynedd, fy mod wedi darparu tîm bach o gefnogaeth lefel uchel iawn i'r tîm gweithredol yn y bwrdd iechyd. Maent yn edrych yn benodol ar rai o'r heriau hyn, ac mae gofal wedi'i gynllunio yn un o'r rheini.
The Cabinet Secretary says that work is going on and that he wants that transition into a steady state to be ready, but, having spoken to people, we know, as I said, that we are nowhere near that at the moment in Betsi Cadwaladr, and that is part of the problem. The heavy reliance of this Government on purchasing external capacity, which of course comes at a premium, typifies the false economy on which this Government's management of the NHS is precariously perched. Needless to say, the next Welsh Government will be inheriting a health system whose ability to manage demand sustainably, without the need for periodic top-ups that drain resources from every other policy area, remains significantly compromised. So, can the Cabinet Secretary say, hand on heart, that the model that he's put in place this year to deal with the waiting lists is sustainable in the long term? And if so, what level of investment will be required to maintain that same pace of reduction over the next financial year?
Dywed Ysgrifennydd y Cabinet fod gwaith yn mynd rhagddo a'i fod eisiau i'r newid hwnnw i sefyllfa sefydlog fod yn barod, ond ar ôl siarad â phobl, fe wyddom, fel y dywedais, nad ydym yn agos at hynny ar hyn o bryd ym mwrdd Betsi Cadwaladr, a dyna ran o'r broblem. Mae dibyniaeth helaeth y Llywodraeth hon ar brynu capasiti allanol, sy'n ddrud wrth gwrs, yn nodweddiadol o'r economi ffug y mae rheolaeth y Llywodraeth hon o'r GIG wedi'i seilio arni. Yn ddiau, bydd Llywodraeth nesaf Cymru’n etifeddu system iechyd y mae ei gallu i reoli'r galw yn gynaliadwy, heb fod angen arian ychwanegol cyfnodol sy'n draenio adnoddau o bob maes polisi arall, yn parhau i fod mewn perygl sylweddol. Felly, a all Ysgrifennydd y Cabinet ddweud, â llaw ar ei galon, fod y model y mae wedi'i roi ar waith eleni i fynd i'r afael â'r rhestrau aros yn gynaliadwy yn y tymor hir? Ac os felly, pa lefel o fuddsoddiad fydd ei hangen i'w lleihau ar yr un cyflymder dros y flwyddyn ariannol nesaf?
I think the Member is looking at it from the wrong end, if I may say. The question isn't how much of this activity needs to continue next year; the question is what does the effect of this activity have on the sustainability of the services. That's the question, and the answer to that is that I don't foresee the need, next year, to put in the sums of money that we've put in this year. There is a small number of specialties that have a particular challenge in getting back into balance, but it is a very small number, and they probably will require some additional support.
But let me be clear with the Member, as he asks about funding, funding is important, but if you think about the additional funding that we've put in, it's £120 million this year on top of a £12 billion budget. So, that can never be the solution to the overall challenge. The overall challenge is going to be met by improving performance, not simply by providing additional funding. And that is the situation that whoever is the next health Secretary will inherit—a system getting back into balance, not having to focus so much on backlog; being able to take forward at pace the kinds of reforms you've seen over the last two years; about meeting Getting It Right First Time standards; meeting the number of treatments on waiting lists; using the right technology. We are seeing that happening, and it is making a difference. As the system gets back increasingly into balance, there'll be even more capacity to do that, and so the system won't require the sort of injections of cash to remain sustainable that we have seen over the last few years.
Credaf fod yr Aelod yn edrych ar hyn o'r pen anghywir, os caf ddweud. Nid y cwestiwn yw faint o'r gweithgarwch hwn y bydd angen iddo barhau y flwyddyn nesaf; y cwestiwn yw beth yw effaith y gweithgarwch hwn ar gynaliadwyedd y gwasanaethau. Dyna'r cwestiwn, a'r ateb i hynny yw nad wyf yn rhagweld yr angen, y flwyddyn nesaf, i roi'r un faint o arian yr ydym wedi'i ddarparu eleni. Mae yna nifer fach o arbenigeddau lle ceir her arbennig o ran adfer eu cydbwysedd, ond mae'n nifer fach iawn, ac mae'n debyg y bydd angen rhywfaint o gymorth ychwanegol arnynt.
Ond gadewch imi ddweud yn glir wrth yr Aelod, ac yntau'n gofyn am gyllid, fod cyllid yn bwysig, ond os ydych chi'n meddwl am y cyllid ychwanegol yr ydym wedi'i ddarparu, mae'n £120 miliwn eleni ar ben cyllideb o £12 biliwn. Felly, ni all hynny byth fod yn ateb i'r her gyffredinol. Bydd yr her gyffredinol yn cael ei chyflawni drwy wella perfformiad, nid drwy ddarparu cyllid ychwanegol yn unig. A dyna'r sefyllfa y bydd pwy bynnag a fydd yn Ysgrifennydd iechyd nesaf yn ei hetifeddu—system sy'n adfer ei chydbwysedd, heb orfod canolbwyntio cymaint ar ôl-groniadau; gallu bwrw ymlaen ar fyrder â'r mathau o ddiwygiadau a welsoch dros y ddwy flynedd ddiwethaf; ynglŷn â bodloni safonau Gwneud Pethau'n Iawn y Tro Cyntaf; cyflawni nifer y triniaethau ar restrau aros; defnyddio'r dechnoleg gywir. Rydym yn gweld hynny'n digwydd, ac mae'n gwneud gwahaniaeth. Wrth i'r system adfer ei chydbwysedd, bydd hyd yn oed mwy o gapasiti i wneud hynny, ac felly ni fydd angen y math o chwistrelliadau o arian parod a welsom dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf ar y system i barhau'n gynaliadwy.
3. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad ar berfformiad adrannau brys yng ngogledd Cymru? OQ63868
3. Will the Cabinet Secretary make a statement on the performance of emergency departments in north Wales? OQ63868
Performance at emergency departments in north Wales is not where I, the public nor the staff delivering this vital service want them to be. We are working closely with the health board, supported by national improvement programmes and clinical networks, and have set clear expectations for improvement.
Nid yw perfformiad adrannau brys yn y gogledd cystal ag yr wyf i, y cyhoedd na'r staff sy'n darparu'r gwasanaeth hanfodol hwn am iddo fod. Rydym yn gweithio'n agos gyda'r bwrdd iechyd, gyda chefnogaeth rhaglenni gwella cenedlaethol a rhwydweithiau clinigol, ac wedi gosod disgwyliadau clir ar gyfer gwelliant.
I'm afraid that that's an answer that you've given almost word for word many times in the past, Cabinet Secretary, when I've raised concerns about the performance of emergency departments in north Wales. And yet, here we are, at the start of 2026, with record poor performance at the local hospital serving my constituents in Bodelwyddan. In the Glan Clwyd emergency department, less than a third of people are being seen within the four-hour target, and a third of people, actually, have to wait over 12 hours in the emergency department. That's not acceptable; it does need to change. One of the things that you have said that you would do is, obviously, to build this new facility in Rhyl, and I welcome the fact that there is now some movement on that. But the number of beds in that facility is insufficient, woefully insufficient, and, in fact, those beds were supposed to be 30, and that was back in 2013, when the plan was originally announced. How can you, with your hand on heart, say that 14 beds in the new facility in Rhyl are going to be sufficient to meet with the massively increased demand since 2013, to alleviate the problems at Glan Clwyd Hospital that my constituents all too often have to face?
Mae arnaf ofn fod hwnnw'n ateb yr ydych wedi'i roi bron air am air sawl gwaith yn y gorffennol, Ysgrifennydd y Cabinet, pan wyf wedi codi pryderon ynghylch perfformiad adrannau brys yn y gogledd. Ac eto, dyma ni, ar ddechrau 2026, gyda'r lefelau perfformiad gwaethaf erioed yn yr ysbyty lleol sy'n gwasanaethu fy etholwyr ym Modelwyddan. Yn adran frys Ysbyty Glan Clwyd, mae llai na thraean o bobl yn cael eu gweld o fewn y targed pedair awr, ac mae'n rhaid i draean o bobl aros dros 12 awr yn yr adran frys. Nid yw hynny'n dderbyniol; mae angen iddo newid. Un o'r pethau y dywedoch chi y byddech yn eu gwneud, yn amlwg, yw adeiladu'r cyfleuster newydd hwn yn y Rhyl, ac rwy'n croesawu'r ffaith bod rhywfaint o symud ar hynny bellach. Ond mae nifer y gwelyau yn y cyfleuster hwnnw'n annigonol, yn druenus o annigonol, ac mewn gwirionedd, roeddem i fod i gael 30 o'r gwelyau hynny, ac roedd hynny yn ôl yn 2013, pan gyhoeddwyd y cynllun gyntaf. Sut y gallwch ddweud, gyda'ch llaw ar eich calon, y bydd 14 gwely yn y cyfleuster newydd yn y Rhyl yn ddigon i ateb y galw sydd wedi cynyddu'n aruthrol ers 2013, i leddfu'r problemau yn Ysbyty Glan Clwyd y mae'n rhaid i fy etholwyr eu hwynebu'n rhy aml?
Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.
The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.
The Member asks an important question, and I'm not going to defend the performance as he has set out. I honestly don't mean to diminish the seriousness of the point that he's making, but if we continue to give the impression that what we are building is hotels, not hospitals, the public are never going to understand what we are trying to do with the health service, which is improve services for them. [Interruption.] We are not looking to build the kind of facility that we needed 15, 20 years ago. We are trying to build a facility, and we have committed to doing that, which is fit for the kind of health service that we need today, one which is much more integrated with community services and which therefore requires fewer beds. These are not beds where people are expected to be there for very long. They are there to prepare people to be able to go home as quickly as possible, which I know he also wants to see. Those 14 beds are the equivalent of 220 patients a year, and the equivalent of 4,000—4,000—[Interruption.]. The Member may not be able to hear my answer if he continues speaking, so perhaps he'll allow me to give him the figures that he requested I give him. The effect of that on Glan Clwyd is the equivalent of 4,400 bed days. That is a huge number that is being released by this extra capacity at the Royal Alex. That's good news both for Rhyl and for Glan Clwyd, and that means that it will support the hospital in Glan Clwyd to get back into what I want to see and what I know he wants to see, which is a system of flow that enables the emergency department to provide the level of service that we both want to see.
Mae'r Aelod yn gofyn cwestiwn pwysig, ac nid wyf am amddiffyn y perfformiad fel y mae wedi'i nodi. A dweud y gwir, nid wyf yn ceisio bychanu difrifoldeb y pwynt y mae'n ei wneud, ond os ydym yn parhau i roi'r argraff ein bod yn adeiladu gwestai, nid ysbytai, ni fydd y cyhoedd byth yn deall yr hyn y ceisiwn ei wneud gyda'r gwasanaeth iechyd, sef gwella gwasanaethau iddynt. [Torri ar draws.] Nid ydym yn bwriadu adeiladu'r math o gyfleusterau yr oedd eu hangen arnom 15, 20 mlynedd yn ôl. Rydym yn ceisio adeiladu cyfleuster, ac rydym wedi ymrwymo i wneud hynny, sy'n addas ar gyfer y math o wasanaeth iechyd sydd ei angen arnom heddiw, un sydd wedi'i integreiddio'n llawer gwell â gwasanaethau cymunedol ac sydd angen llai o welyau oherwydd hynny. Nid gwelyau lle disgwylir i bobl fod ynddynt am amser hir iawn yw'r rhain. Maent yno i baratoi pobl i allu mynd adref cyn gynted â phosib, rhywbeth y gwn ei fod yntau eisiau ei weld. Mae'r 14 gwely'n cyfateb i 220 o gleifion y flwyddyn, ac yn cyfateb i 4,000—4,000—[Torri ar draws.]. Efallai na fydd yr Aelod yn gallu clywed fy ateb os yw'n parhau i siarad, felly efallai y gwnaiff ganiatáu imi nodi'r ffigurau y gofynnodd amdanynt. Mae effaith hynny ar Ysbyty Glan Clwyd yn cyfateb i 4,400 o ddiwrnodau gwely. Mae hynny'n nifer enfawr sy'n cael ei ryddhau gan y capasiti ychwanegol hwn yn Ysbyty Brenhinol Alexandra. Mae hynny'n newyddion da i'r Rhyl ac i Ysbyty Glan Clwyd, a golyga hynny y bydd yn cefnogi'r ysbyty yng Nglan Clwyd i ddychwelyd i fod yr hyn rwyf am ei weld a'r hyn y gwn ei fod yntau am ei weld, sef system lif sy'n galluogi'r adran achosion brys i ddarparu'r lefel o wasanaeth y mae'r ddau ohonom am ei gweld.
4. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella bywydau pobl sy'n dioddef o osteoporosis? OQ63859
4. What is the Welsh Government doing to improve the lives of people suffering from osteoporosis? OQ63859
The Welsh Government is committed to improving the lives of people living with osteoporosis by strengthening fracture prevention, improving access to diagnosis and treatment, and setting clear national expectations for high-quality bone health services. Fracture liaison services are now available across Wales, supported by a national quality statement for osteoporosis and bone health, which is driving continued improvement and accountability across the NHS.
Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i wella bywydau pobl sy'n byw gydag osteoporosis drwy gryfhau mesurau atal toresgyrn, gwella mynediad at ddiagnosis a thriniaeth, a gosod disgwyliadau cenedlaethol clir ar gyfer gwasanaethau iechyd esgyrn o ansawdd uchel. Mae gwasanaethau cyswllt toresgyrn bellach ar gael ledled Cymru, wedi'u cefnogi gan ddatganiad ansawdd cenedlaethol ar gyfer osteoporosis ac iechyd esgyrn, sy'n sbarduno gwelliant parhaus ac atebolrwydd ar draws y GIG.
Thank you. Osteoporosis affects approximately 18 per cent of people in Wales, with thousands of others suffering from osteopenia, which is a precursor to osteoporosis. Annually, approximately 20,000 fractures occur in Wales due to osteoporosis. That results in thousands of visits to our emergency departments, cancelled elective surgeries, unplanned operations, a significant economic impact on the NHS, and, of course, a great personal cost to those individuals. The Welsh Government, as you said, Cabinet Secretary, has provided funding to ensure fracture liaison services are available to both try and reduce the number of fractures and improve bone health. Could you please provide an update on how successful you believe the service has been, and what more can be done to improve the lives of people with osteoporosis across north Wales?
Diolch. Mae osteoporosis yn effeithio ar oddeutu 18 y cant o bobl yng Nghymru, gyda miloedd o bobl eraill yn dioddef o osteopenia, sy'n gallu arwain at osteoporosis. Bob blwyddyn, mae oddeutu 20,000 achos o doresgyrn yng Nghymru o ganlyniad i osteoporosis. Mae hynny'n arwain at filoedd o ymweliadau â'n hadrannau achosion brys, llawdriniaethau dewisol yn cael eu canslo, llawdriniaethau heb eu cynllunio, effaith economaidd sylweddol ar y GIG, ac wrth gwrs, cost bersonol fawr i'r unigolion hynny. Mae Llywodraeth Cymru, fel y dywedoch chi, Ysgrifennydd y Cabinet, wedi darparu cyllid i sicrhau bod gwasanaethau cyswllt toresgyrn ar gael i geisio lleihau nifer y toresgyrn a gwella iechyd esgyrn. A allech chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ba mor llwyddiannus y mae'r gwasanaeth wedi bod yn eich barn chi, a beth arall y gellir ei wneud i wella bywydau pobl ag osteoporosis ar draws gogledd Cymru?
Well, as the Member says, fracture liaison services are absolutely proven. We know that they are a highly effective intervention and a highly cost-effective intervention as well, and the evidence in north Wales and across Wales shows they are delivering real benefits for patients. In 2025, nearly 9,000 people across Wales were identified through those services, having had a fragility fracture, and that's meant early assessment has been available, and then, obviously, treatment and follow-up.
I think, in the Member's region, in north Wales, the progress has been particularly encouraging over the course of the last year. In 2024, which is before we provided funding through the six goals programme for urgent and emergency care, as I was mentioning just now, Betsi Cadwaladr identified 198 patients—198 patients—which is around 4 per cent of their expected fragility fractures. They've now put in place, with the additional funding, a much stronger service. They've got dedicated clinical leadership and admin capacity as well as pharmacist input, which is really important, and they're working with the clinical network now, and, as a result, in this year, a little more than a year later—last year, rather; a little more than a year later—they identified 2,000 patients with a fragility fracture. So, that's a huge increase, almost a tenfold increase, and that is the second highest identification rate of any health board in Wales. So, I think that level of progress is really clear.
They're performing strongly on monitoring, and 99 per cent of patients are now being seen within 90 days, and the national benchmark is 67 per cent. So, this is the highest performance in Wales. I think it's important that we give credit where we see good performance. This is a very good example of that. There's an intervention that works, there's funding that has followed, and that has shown that it is meeting patients' needs more and more successfully.
Wel, fel y mae'r Aelod yn ei ddweud, mae gwasanaethau cyswllt toresgyrn wedi'u profi'n llwyddiant. Gwyddom eu bod yn ymyriad hynod effeithiol ac yn ymyriad costeffeithiol iawn hefyd, ac mae'r dystiolaeth yn y gogledd a ledled Cymru'n dangos eu bod yn darparu manteision go iawn i gleifion. Yn 2025, nodwyd drwy'r gwasanaethau hynny fod bron i 9,000 o bobl ledled Cymru wedi cael torasgwrn breuder, a golyga hynny fod asesiad cynnar wedi bod ar gael, a thriniaeth a gwasanaeth dilynol wedyn wrth gwrs.
Yn rhanbarth yr Aelod, yn y gogledd, rwy'n credu bod y cynnydd wedi bod yn arbennig o galonogol dros y flwyddyn ddiwethaf. Yn 2024, cyn inni ddarparu cyllid drwy raglen y chwe nod ar gyfer gofal brys a gofal mewn argyfwng, fel y soniais nawr, nododd bwrdd Betsi Cadwaladr 198 o gleifion—198 o gleifion—sef oddeutu 4 y cant o'u hachosion o dorasgwrn breuder disgwyliedig. Maent bellach wedi rhoi gwasanaeth llawer cryfach ar waith gyda'r cyllid ychwanegol. Mae ganddynt gapasiti gweinyddol ac arweinyddiaeth glinigol benodedig yn ogystal â mewnbwn fferyllwyr, sy'n bwysig iawn, ac maent yn gweithio gyda'r rhwydwaith clinigol nawr, ac o ganlyniad, eleni, ychydig dros flwyddyn yn ddiweddarach—y llynedd, yn hytrach; ychydig dros flwyddyn yn ddiweddarach—fe wnaethant nodi 2,000 o gleifion â thorasgwrn breuder. Felly, mae hynny'n gynnydd enfawr, bron ddengwaith cymaint, a dyna'r gyfradd nodi uchaf ond un o unrhyw fwrdd iechyd yng Nghymru. Felly, credaf fod y lefel honno o gynnydd yn glir iawn.
Maent yn perfformio'n gryf ar fonitro, ac mae 99 y cant o gleifion bellach yn cael eu gweld o fewn 90 diwrnod, a'r meincnod cenedlaethol yw 67 y cant. Felly, dyma'r lefel uchaf o berfformiad yng Nghymru. Credaf ei bod yn bwysig rhoi clod lle gwelwn berfformiad da. Mae hyn yn enghraifft dda iawn o hynny. Fe wnaed ymyriad sy'n gweithio, mae cyllid wedi dilyn, ac mae hynny wedi dangos ei fod yn diwallu anghenion cleifion yn fwyfwy llwyddiannus.
Cabinet Secretary, the best way of improving the lives of people suffering from osteoporosis is to prevent them from developing osteoporosis in the first place. Your genes affect your height and the strength of your skeleton, but lifestyle factors such as diet and exercise influence how healthy your bones are. You can take steps to prevent osteoporosis or slow its progression by eating a healthy and nutritious diet, being active, and taking supplements that improve bone health, such as vitamin D, and giving up smoking and cutting your alcohol consumption. Some people, particularly postmenopausal women, are more susceptible to osteoporosis. With proper screening and education, we can stop many of these from developing a lifetime condition. As I mentioned previously, breaking a bone in later life can lead to an early death. Therefore, Cabinet Secretary, how are you working with primary care to ensure that those at greater risk of developing osteoporosis are properly screened and supported? Thank you.
Ysgrifennydd y Cabinet, y ffordd orau o wella bywydau pobl sy'n dioddef o osteoporosis yw eu hatal rhag datblygu osteoporosis yn y lle cyntaf. Mae eich genynnau'n effeithio ar eich taldra a chryfder eich esgyrn, ond mae ffactorau'n ymwneud â ffordd o fyw fel deiet ac ymarfer corff yn dylanwadu ar ba mor iach yw eich esgyrn. Gallwch roi camau ar waith i atal osteoporosis neu arafu ei ddatblygiad drwy fwyta deiet iach a maethlon, bod yn egnïol, a chymryd atchwanegiadau sy'n gwella iechyd esgyrn, fel fitamin D, a rhoi'r gorau i ysmygu a lleihau eich defnydd o alcohol. Mae rhai pobl, yn enwedig menywod ar ôl y menopos, yn fwy agored i osteoporosis. Gyda sgrinio ac addysg briodol, gallwn atal llawer o'r rhain rhag datblygu cyflwr gydol oes. Fel y soniais, gall torri asgwrn yn ddiweddarach mewn bywyd arwain at farwolaeth gynnar. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, sut rydych chi'n gweithio gyda gofal sylfaenol i sicrhau bod y rhai sydd mewn mwy o berygl o ddatblygu osteoporosis yn cael eu sgrinio a'u cefnogi'n iawn? Diolch.
The Member makes an important point, and I'm grateful to him for setting out, with the authority that he brings to these questions, the advice that he would give to people in that situation. The bone health clinical network, which I mentioned in my answer to Lesley Griffiths, is doing the important work that he says, correctly, is so important. So, it's strengthening its partnership working with primary care, but also with community services and with pharmacy as well. There's a role that pharmacists have to play in this, as he will know better than I do.
The falls prevention and assessment and the osteoporosis community health pathway, which will capture the important points that he made in his contribution, are now in the final stages of development, and I expect to be able to publish that shortly. We've further supported this work through targeted funding to strengthen the role of pharmacists within the fracture liaison service, so that the early intervention that he says is so important, the medication adherence and the long-term self-management for those with osteoporosis is looked at as a whole.
Mae'r Aelod yn gwneud pwynt pwysig, ac rwy'n ddiolchgar iddo am nodi, gyda'r awdurdod y mae'n ei ddwyn i'r cwestiynau hyn, y cyngor y byddai'n ei roi i bobl yn y sefyllfa honno. Mae'r rhwydwaith clinigol iechyd esgyrn, y soniais amdano yn fy ateb i Lesley Griffiths, yn gwneud y gwaith pwysig y mae'n gywir i ddweud ei fod mor bwysig. Felly, mae'n cryfhau ei waith partneriaeth â gofal sylfaenol, ond hefyd â gwasanaethau cymunedol a chyda fferylliaeth hefyd. Mae yna rôl y mae'n rhaid i fferyllwyr ei chwarae yn hyn, fel y bydd yn gwybod yn well na mi.
Mae'r gwasanaeth atal cwympiadau ac asesiadau a'r llwybr iechyd cymunedol osteoporosis, a fydd yn cynnwys y pwyntiau pwysig a wnaeth yn ei gyfraniad, bellach ar gamau olaf eu datblygiad, ac rwy'n disgwyl gallu cyhoeddi hynny cyn bo hir. Rydym wedi cefnogi'r gwaith hwn ymhellach drwy gyllid wedi'i dargedu i gryfhau rôl fferyllwyr o fewn y gwasanaeth cyswllt toresgyrn, fel bod yr ymyrraeth gynnar y dywed ei bod mor bwysig, y glynu wrth feddyginiaeth a'r hunanreolaeth hirdymor i'r rhai sydd ag osteoporosis yn cael eu hystyried gyda'i gilydd.
5. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad ar y newidiadau arfaethedig i'r contract deintyddol sydd i fod i ddod i rym ym mis Ebrill 2026? OQ63876
5. Will the Cabinet Secretary make a statement on the proposed changes to the dental contract which are due to come into force in April 2026? OQ63876
From April, Wales will introduce new NHS dental contract arrangements, which is the first major reform in 20 years. Driven by extensive engagement and piloting, the changes modernise an outdated system. They focus on clinical need, on prevention and on improving access. The new arrangements also introduce a much fairer and more transparent system of payment for dentists.
O fis Ebrill ymlaen, bydd Cymru'n cyflwyno trefniadau contract deintyddol newydd y GIG, y diwygiad mawr cyntaf mewn 20 mlynedd. Wedi'u llywio gan lawer iawn o ymgysylltu a chynlluniau peilot, mae'r newidiadau'n moderneiddio system sydd wedi hen ddyddio. Maent yn canolbwyntio ar angen clinigol, ar atal ac ar wella mynediad. Mae'r trefniadau newydd hefyd yn cyflwyno system dalu lawer tecach a mwy tryloyw i ddeintyddion.
Thank you, Cabinet Secretary. I've raised this issue with you on several occasions. I appreciate that you are wedded to these changes coming in in April, but I met dentists through the half-term recess and some of those dentists indicated to me that they hadn't even received their contracts to understand the changes in their practice, yet they were supposed to deliver their response back to the contract on 16 February—that in itself delayed from 2 February, as I understand it. Can you indicate today that all dental practices in Wales have now had their contracts, and can you also confirm—because you alluded to the fact that there had been piloting of these changes, but the dentists I spoke to were completely unaware of any piloting undertaken to ascertain what effect these changes would have—if there hasn't been meaningful piloting of these proposals, surely a delay in the implementation to allow such piloting to take place, so that the full effects could be understood on the dental practices in Wales?
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwyf wedi codi'r mater hwn gyda chi ar sawl achlysur. Rwy'n sylweddoli eich bod yn ddiysgog y bydd y newidiadau hyn yn dod i rym ym mis Ebrill, ond cyfarfûm â deintyddion yn ystod y gwyliau hanner tymor, a dywedodd rhai o'r deintyddion hynny wrthyf nad oeddent hyd yn oed wedi derbyn eu contractau i allu deall y newidiadau yn eu practis, ond roeddent i fod i gyflwyno eu hymateb yn ôl i'r contract ar 16 Chwefror—ac roedd hynny ynddo'i hun wedi'i ohirio o 2 Chwefror, yn ôl yr hyn a ddeallaf. A allwch chi nodi heddiw fod pob practis deintyddol yng Nghymru bellach wedi cael eu contractau, ac a allwch chi hefyd gadarnhau—gan i chi gyfeirio at y ffaith bod y newidiadau hyn wedi eu treialu, ond nid oedd y deintyddion y siaradais â nhw'n ymwybodol o gwbl o unrhyw gynllun peilot a gynhaliwyd i ganfod pa effaith fyddai gan y newidiadau hyn—os nad oes cynllun peilot ystyrlon wedi bod ar y cynigion hyn, oni ddylid gohirio eu gweithrediad er mwyn cynnal cynllun peilot o'r fath, fel y gellid deall yr effeithiau llawn ar y practisau deintyddol yng Nghymru?
Just to be clear, practically all of the changes have been through some kind of pilot or trial since 2017, and learnings from those trials and those pilots have been directly incorporated into the final model. I think the main component that hasn't been previously piloted is the schedule of fees, and that's a move away from the old three-band payment system, as part of the old units of dental activity contract, into a system of care packages that reflect the actual time that dentists take to perform the intervention that they need. So, that's the fundamental shift in the payment structure; that's the biggest component that hasn't been piloted. But that approach is one that the British Dental Association itself put forward, and that was based on its own national timing study. And that offers, as I've said, a balanced alternative to the old model that we had there, which was incentivising—I think everyone accepts this—unnecessary treatment because that was effectively the compulsion in the contract. So, that will now be replaced entirely, and that's the only element that hasn't been piloted—the only significant element—and that is a BDA proposal itself.
I would say, the Member makes—. It's a reasonable challenge to make. Obviously, when there are changes of this magnitude, people find that difficult and there are systems that need to be changed to do that. I'm confident that we are going to be there in relation to that. We've got the software being worked on; nobody's telling us that they can't supply that software. We've got a fallback system if that should not end up being the case.
The contract information is already available. I will check the specific point that the Member made to me today. I don't know the direct answer to that, but I will check that with my officials. But the detail of the contract has been available for some time. There is nothing that is currently being talked about that isn't in the public domain. I know some dentists are thinking, 'What else is coming?' There is nothing else coming. It's only what's already been published and has been consulted on, and that has actually been based on a series of changes over the last eight years. Some of these are quite well established as parts of that contract already.
I fod yn glir, mae bron bob un o'r newidiadau wedi bod drwy ryw fath o beilot neu dreial ers 2017, ac mae'r hyn a ddysgwyd o'r treialon hynny a'r cynlluniau peilot wedi'u hymgorffori'n uniongyrchol yn y model terfynol. Rwy'n credu mai'r brif elfen nad yw wedi'i threialu o'r blaen yw'r rhestr ffioedd, ac mae hynny'n symud i ffwrdd o'r hen system dalu tri band, yn rhan o'r hen gontract unedau o weithgaredd deintyddol, tuag at system o becynnau gofal sy'n adlewyrchu'r amser gwirioneddol y mae deintyddion yn ei gymryd i berfformio'r ymyrraeth sydd ei hangen. Felly, dyna'r newid sylfaenol yn y strwythur talu; dyna'r elfen fwyaf nad yw wedi'i threialu. Ond mae'r dull hwnnw'n un a gyflwynodd Cymdeithas Ddeintyddol Prydain ei hun, ac roedd yn seiliedig ar ei hastudiaeth amseru genedlaethol ei hun. Ac fel y dywedais, mae'n cynnig dewis amgen cytbwys yn lle'r hen fodel a oedd gennym, a oedd yn ysgogi—rwy'n credu bod pawb yn derbyn hyn—triniaeth ddiangen am mai dyna'r cymhelliad yn y contract i bob pwrpas. Felly, bydd hynny'n cael ei ddisodli'n gyfan gwbl, a dyna'r unig elfen nad yw wedi'i threialu—yr unig elfen arwyddocaol—a chynnig Cymdeithas Ddeintyddol Prydain ei hun yw hwnnw.
Mae'r Aelod yn gwneud—. Mae'n her resymol i'w gwneud. Yn amlwg, pan fydd newidiadau o'r maint hwn, mae pobl yn ei chael hi'n anodd ac mae yna systemau sydd angen eu newid i wneud hynny. Rwy'n hyderus ein bod ni'n mynd i fod yno mewn perthynas â hynny. Mae gwaith ar y gweill ar y feddalwedd; nid oes neb yn dweud wrthym na allant gyflenwi'r feddalwedd honno. Mae gennym system wrth gefn os nad yw hynny'n digwydd.
Mae'r wybodaeth am y contract eisoes ar gael. Fe wiriaf y pwynt penodol a wnaeth yr Aelod i mi heddiw. Nid wyf yn gwybod yr ateb uniongyrchol i hynny, ond fe wiriaf hynny gyda fy swyddogion. Ond mae manylion y contract wedi bod ar gael ers peth amser. Nid oes unrhyw beth y siaredir amdano ar hyn o bryd nad yw yn y parth cyhoeddus. Rwy'n gwybod bod rhai deintyddion yn meddwl, 'Beth arall sy'n dod?' Nid oes unrhyw beth arall yn dod. Dim ond yr hyn sydd eisoes wedi'i gyhoeddi ac wedi bod yn destun ymgynghoriad, ac mae hynny mewn gwirionedd wedi bod yn seiliedig ar gyfres o newidiadau dros yr wyth mlynedd ddiwethaf. Mae rhai o'r rhain wedi'u sefydlu'n eithaf da fel rhannau o'r contract hwnnw eisoes.
I want to thank the Member for South Wales Central for raising this question. I concur with everything that he says and I share his concerns. It is vitally important that we get these proposed changes to the dental contract right. Too many people across Wales simply can't get a dental appointment, can't see an NHS dentist, and those who do are seeing dental charges rising. This will have a huge detrimental impact on oral health in Wales long term. You're just kicking the can down the road unless you get these right the first time. It will result otherwise in more serious oral health and health problems for the people of Wales in the future.
The British Dental Association have stated that children in Wales have more time on their homework than you've given dentists to decide on the practices for their future. From April, the Welsh Government will only allow dental practices to use 3 per cent of their NHS budget to recall stable patients for routine check-ups. Let me explain what that means. For Restore Dental Group, who have 5,000 registered NHS patients, they will now only have the capacity to recall a few hundred, Cabinet Secretary, for routine long-term check-ups. Cabinet Secretary, why do you continue—
Hoffwn ddiolch i'r Aelod dros Ganol De Cymru am godi'r cwestiwn hwn. Rwy'n cytuno â phopeth y mae'n ei ddweud ac rwy'n rhannu ei bryderon. Mae'n hanfodol bwysig ein bod yn cael y newidiadau arfaethedig hyn i'r contract deintyddol yn iawn. Mae gormod o bobl ledled Cymru yn methu cael apwyntiad deintyddol, yn methu gweld deintydd y GIG, ac mae'r rhai sy'n llwyddo i wneud yn gweld taliadau deintyddol yn cynyddu. Bydd hyn yn cael effaith niweidiol enfawr ar iechyd y geg yng Nghymru yn y tymor hir. Rydych chi'n gohirio gweithredu oni bai eich bod chi'n cael y rhain yn iawn y tro cyntaf. Fel arall, bydd yn arwain at broblemau iechyd ac iechyd y geg mwy difrifol i bobl Cymru yn y dyfodol.
Mae Cymdeithas Ddeintyddol Prydain wedi dweud bod gan blant yng Nghymru fwy o amser i wneud eu gwaith cartref nag a roesoch chi i ddeintyddion benderfynu ar eu hymarfer yn y dyfodol. O fis Ebrill ymlaen, bydd Llywodraeth Cymru ond yn caniatáu i bractisau deintyddol ddefnyddio 3 y cant o'u cyllideb GIG i adalw cleifion sefydlog ar gyfer archwiliadau rheolaidd. Gadewch imi esbonio beth y mae hynny'n ei olygu. Ar gyfer Restore Dental Group, sydd â 5,000 o gleifion cofrestredig yn y GIG, Ysgrifennydd y Cabinet, dim ond capasiti ar gyfer adalw ychydig gannoedd fydd ganddynt ar gyfer archwiliadau hirdymor rheolaidd. Ysgrifennydd y Cabinet, pam rydych chi'n parhau—
You need to ask the question now, please.
Mae angen i chi ofyn y cwestiwn nawr, os gwelwch yn dda.
—to ignore dentists' concerns? None of the dentists I've spoken to feel listened to or involved in this at all. Getting this contract wrong will have a devastating impact in Wales. When are you going to start listening to dental practitioners who, I'm sorry, have more knowledge on this than you do?
—i anwybyddu pryderon deintyddion? Nid oes unrhyw un o'r deintyddion y siaradais â nhw'n teimlo eu bod yn cael eu clywed nac yn rhan o hyn o gwbl. Bydd methu cael y contract hwn yn iawn yn cael effaith ddinistriol yng Nghymru. Pryd rydych chi'n mynd i ddechrau gwrando ar ymarferwyr deintyddol sydd â mwy o wybodaeth am hyn na chi?
But not more than you do, it sounds like, given the detail with which you put forward that insightful question. Thank you for explaining to me how the contract works. Let me be clear. As I answered in the much more thoughtful version of your question that Andrew R.T. Davies gave me today, there are challenges that will obviously come from introducing a new system, but this contract has been significantly piloted over a long period of time. The main component, which is new, is one that the BDA itself has asked us to introduce, and we were very glad to do that, because it's a much better system than we had before. There have been extensive trials and pilots of all the other key elements in the contract. There's been a long period of negotiation with the BDA. Most of that landed in a good place, some of it was more challenging, which we have discussed in this Chamber many, many times. But the notion that there hasn't been full engagement of the profession, full consultation on the contract, is absolutely not the case. The Member says that this will cause an impact on NHS dentistry; the one thing that'll surely cause a complete elimination of NHS dentistry is the election of a Reform Government.
Ond nid mwy na chi, o ystyried lefel y manylder y gwnaethoch chi gyflwyno'r cwestiwn craff hwnnw. Diolch am esbonio i mi sut y mae'r contract yn gweithio. Gadewch i mi fod yn glir. Fel yr atebais yn y fersiwn lawer mwy meddylgar o'ch cwestiwn a roddodd Andrew R.T. Davies i mi heddiw, mae yna heriau a fydd yn amlwg yn deillio o gyflwyno system newydd, ond mae'r contract hwn wedi cael ei dreialu'n sylweddol dros gyfnod hir o amser. Mae'r brif gydran, sy'n newydd, yn un y mae Cymdeithas Ddeintyddol Prydain ei hun wedi gofyn i ni ei chyflwyno, ac roeddem yn falch iawn o wneud hynny, oherwydd mae'n system lawer gwell nag a oedd gennym o'r blaen. Cafwyd treialon helaeth a chynlluniau peilot o'r holl elfennau allweddol eraill yn y contract. Bu cyfnod hir o drafod gyda Chymdeithas Ddeintyddol Prydain. Glaniodd y rhan fwyaf o hynny mewn lle da, roedd rhywfaint ohono'n fwy heriol, ac rydym wedi trafod hynny yn y Siambr lawer gwaith. Ond nid yw'r syniad nad oes ymgysylltiad llawn â'r proffesiwn, ymgynghori llawn ar y contract, yn wir o gwbl. Mae'r Aelod yn dweud y bydd hyn yn effeithio ar ddeintyddiaeth y GIG; yr un peth a fydd yn sicr o arwain at ddiddymu deintyddiaeth y GIG yn llwyr yw ethol Llywodraeth Reform.
6. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella'r dull o ddarparu gwasanaethau iechyd yng ngorllewin Cymru? OQ63862
6. What is the Welsh Government doing to improve the delivery of health services in west Wales? OQ63862
The Welsh Government’s priorities for health services across Wales, including in the Member's constituency, for the year ahead, were issued to NHS organisations in the NHS Wales planning framework 2026-29. All NHS organisations are expected to submit plans by 31 March, demonstrating how they'll deliver against these strategic priorities.
Cyhoeddwyd blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer gwasanaethau iechyd ledled Cymru, gan gynnwys etholaeth yr Aelod, ar gyfer y flwyddyn i ddod, i sefydliadau'r GIG yn fframwaith cynllunio GIG Cymru 2026-29. Disgwylir i holl sefydliadau'r GIG gyflwyno cynlluniau erbyn 31 Mawrth, gan ddangos sut y byddant yn cyflawni yn erbyn y blaenoriaethau strategol hyn.
Cabinet Secretary, earlier you accused my colleague of being misleading, but it's not misleading to restate the facts. Because the facts are that the health board has now confirmed it wants to remove emergency general services from Withybush hospital in my constituency, and that is causing huge concern for my constituents. As Samuel Kurtz said, this is the latest in a long line of services that have been downgraded or centralised further away from the people of Pembrokeshire, and it's not acceptable. It forces patients to have to travel further in emergency situations and undermines the hospital's vital A&E department.
Under sections 26 to 28 of the National Health Service (Wales) Act 2006, the Welsh Government can intervene and stop the health board if it wants to. So, you can intervene if you want to, Cabinet Secretary, and I urge you, as Cabinet Secretary for Health and Social Care, to do everything in your power to stop this catastrophic decision from being made. Given you didn't answer an earlier question, let me try again: will you now intervene on behalf of the people of Pembrokeshire to stop this decision being implemented, so that they won't have to travel further for emergency general surgery in the future—yes or no?
Ysgrifennydd y Cabinet, yn gynharach fe wnaethoch chi gyhuddo fy nghyd-Aelod o gamarwain, ond nid yw'n gamarweiniol ailddatgan y ffeithiau. Oherwydd y ffeithiau yw bod y bwrdd iechyd bellach wedi cadarnhau ei fod eisiau mynd â gwasanaethau cyffredinol brys o ysbyty Llwynhelyg yn fy etholaeth, ac mae hynny'n achosi pryder enfawr i fy etholwyr. Fel y dywedodd Samuel Kurtz, dyma'r diweddaraf mewn rhes hir o wasanaethau sydd wedi cael eu hisraddio neu eu canoli ymhellach i ffwrdd oddi wrth bobl sir Benfro, ac nid yw'n dderbyniol. Mae'n gorfodi cleifion i deithio ymhellach mewn sefyllfaoedd brys ac yn tanseilio adran damweiniau ac achosion brys allweddol yr ysbyty.
O dan adrannau 26 i 28 o Ddeddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol (Cymru) 2006, gall Llywodraeth Cymru ymyrryd ac atal y bwrdd iechyd os yw eisiau. Felly, gallwch ymyrryd os ydych chi eisiau, Ysgrifennydd y Cabinet, ac rwy'n eich annog chi, fel Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol, i wneud popeth yn eich gallu i atal y penderfyniad trychinebus hwn rhag cael ei wneud. O gofio na wnaethoch chi ateb cwestiwn cynharach, gadewch imi roi cynnig arall arni: a wnewch chi ymyrryd yn awr ar ran pobl sir Benfro i atal y penderfyniad hwn rhag cael ei weithredu, fel na fydd yn rhaid iddynt deithio ymhellach i gael llawdriniaeth gyffredinol argyfwng yn y dyfodol—gwnewch neu na wnewch?
Let me be clear: I didn't mean to suggest that the misleading comment that the previous Member made was intentional; I'm just making a point about the importance of being clear about what's being proposed. The Member again referred to them as 'emergency general services'. They're not. [Interruption.] You referred to it as 'services'. You referred to it as 'services'. It is emergency general surgery that is affected, and there is already, as he will well know—[Interruption.] As he will well know, there is already less general surgery undertaken at Withybush than there has been in the past, and arrangements are already in place, as he will know, to transport patients from Withybush to Glangwili.
He talks about a reduction in services at Withybush. In fact, we expect to see more planned care undertaken at Withybush, and that is part of a broader reconfiguration of services, the point of which is to make sure that his constituents are able to rely on safer, more effective services, which obviously he wants to see as well. I won't intervene. He understands, I think, that the powers that he's referred to are quite draconian and aren't related to individual service changes. But much more importantly than that, this is a process. I do understand that not everybody will be happy with the outcome. I do understand that; that's in the nature of significant service change. But it is the product of very significant consultation and very large levels of engagement, and, in fact, alternative suggestions from the public. He will, I think, also acknowledge there's been quite significant engagement with those alternatives in how the health board has come to these outcomes, even if he doesn't support them himself.
Gadewch i mi fod yn glir: nid oeddwn am awgrymu bod y sylw camarweiniol a wnaeth yr Aelod blaenorol yn fwriadol; rwy'n gwneud pwynt am bwysigrwydd bod yn glir ynglŷn â'r hyn sy'n cael ei gynnig, dyna i gyd. Cyfeiriodd yr Aelod atynt eto fel 'gwasanaethau cyffredinol argyfwng'. Nid dyna ydynt. [Torri ar draws.] Fe wnaethoch chi gyfeirio ato fel 'gwasanaethau'. Fe wnaethoch chi gyfeirio ato fel 'gwasanaethau'. Llawdriniaeth gyffredinol argyfwng sy'n cael ei heffeithio, ac mae eisoes, fel y bydd yn gwybod yn dda—[Torri ar draws.] Fel y mae'n gwybod yn iawn, gwneir llai o lawdriniaethau cyffredinol eisoes yn Llwynhelyg nag yn y gorffennol, ac mae trefniadau eisoes ar waith, fel y gŵyr, i gludo cleifion o Lwynhelyg i Langwili.
Mae'n sôn am lai o wasanaethau yn Llwynhelyg. Mewn gwirionedd, rydym yn disgwyl gweld mwy o ofal wedi'i gynllunio yn Llwynhelyg, ac mae hynny'n rhan o ailgyfluniad ehangach o wasanaethau, gyda'r nod o sicrhau bod ei etholwyr yn gallu dibynnu ar wasanaethau mwy diogel, mwy effeithiol, ac mae'n amlwg ei fod eisiau gweld hynny hefyd. Ni fyddaf yn ymyrryd. Mae'n deall, rwy'n credu, fod y pwerau y cyfeiriodd atynt yn eithaf llym ac nad ydynt yn gysylltiedig â newidiadau unigol i wasanaethau. Ond yn bwysicach na hynny, proses yw hon. Rwy'n deall na fydd pawb yn hapus gyda'r canlyniad. Rwy'n deall hynny; mae hynny'n naturiol mewn unrhyw newid sylweddol i'r gwasanaeth. Ond mae'n gynnyrch ymgynghori sylweddol iawn a lefelau mawr iawn o ymgysylltu, ac awgrymiadau amgen gan y cyhoedd. Fe fydd yn cydnabod hefyd fod yna ymgysylltiad eithaf sylweddol â'r dewisiadau amgen hynny yn y ffordd y mae'r bwrdd iechyd wedi dod i'r canlyniadau hyn, hyd yn oed os nad yw'n eu cefnogi ei hun.
Cabinet Secretary, I listened very carefully to your response to your question from Paul Davies. Hywel Dda University Health Board, of course, last week, also agreed to proceed with, in my view, very dangerous proposals to downgrade stroke services at Bronglais Hospital in Aberystwyth. Now, under the changes, stroke services would be moved to Glangwili hospital, which means that people would first be transferred to Bronglais, then moved down to Glangwili, which is already, as we know, overcrowded. It is of course important for family members to be able to visit loved ones during their recovery, and if my constituents, say, living in towns like Llanidloes or Machynlleth were to visit Glangwili hospital, it would be a five-hour round trip. The stakes are far too high to get this wrong, so can I ask you, health Secretary, to intervene—and I note the powers are available to you, as Paul Davies has pointed out—to ensure that Powys patients are not overlooked, and that there is access to essential time-critical stroke services for my constituents in north Powys?
Ysgrifennydd y Cabinet, gwrandawais yn ofalus iawn ar eich ymateb i'ch cwestiwn gan Paul Davies. Cytunodd Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda yr wythnos diwethaf hefyd i fwrw ymlaen â chynigion peryglus iawn, yn fy marn i, i israddio gwasanaethau strôc yn Ysbyty Bronglais yn Aberystwyth. Nawr, o dan y newidiadau, byddai gwasanaethau strôc yn cael eu symud i ysbyty Glangwili, sy'n golygu y byddai pobl yn cael eu trosglwyddo i Fronglais yn gyntaf, yna'n symud i lawr i Langwili, sydd eisoes, fel y gwyddom, yn orlawn. Wrth gwrs, mae'n bwysig i aelodau'r teulu allu ymweld ag anwyliaid yn ystod eu hadferiad, a phe bai fy etholwyr sy'n byw mewn trefi fel Llanidloes neu Fachynlleth, dyweder, yn ymweld ag ysbyty Glangwili, byddai'n daith gyfan o bum awr. Mae'r hyn sydd yn y fantol yn llawer rhy bwysig i gael hyn yn anghywir, felly a gaf i ofyn i chi ymyrryd, Ysgrifennydd iechyd—ac rwy'n nodi bod y pwerau ar gael i chi, fel y nododd Paul Davies—i sicrhau nad yw cleifion Powys yn cael eu hanwybyddu, a bod mynediad at wasanaethau strôc hanfodol sy'n ddibynnol ar ymateb amserol i fy etholwyr yng ngogledd Powys?
I'll just repeat the point briefly. The reason Ministers don't intervene is because a ministerial choice in this place cannot have the benefit of a range of consultations that a local health board has taken into account. That's the rationale for the way that the system is structured. Just in the interests of accuracy, in fact, no definitive decision has been taken in relation to Bronglais. This is one of the examples that I alluded to in my answer to Paul Davies, where two alternative proposals are being looked at to create a new option, if you like, and the health board recognises that will require further work, better consultation and communication on how that might work. There'll be, I hope, an opportunity for his constituents and for him to influence how that might pan out.
Fe ailadroddaf y pwynt yn fyr. Y rheswm pam nad yw Gweinidogion yn ymyrryd yw oherwydd na all dewis gweinidogol yn y lle hwn elwa o ystod o ymgynghoriadau y bydd bwrdd iechyd lleol wedi'u hystyried. Dyna'r rhesymeg ar gyfer y ffordd y mae'r system wedi'i strwythuro. Mewn gwirionedd, nid oes unrhyw benderfyniad pendant wedi'i wneud mewn perthynas â Bronglais. Dyma un o'r enghreifftiau y cyfeiriais atynt yn fy ateb i Paul Davies, lle mae dau gynnig amgen yn cael eu hystyried i greu opsiwn newydd, os dymunwch, ac mae'r bwrdd iechyd yn cydnabod y bydd angen gwaith pellach, gwell ymgynghori a chyfathrebu ar sut y gallai hynny weithio. Rwy'n gobeithio y bydd cyfle i'w etholwyr ac iddo ef ddylanwadu ar sut y gallai hynny ddatblygu.
7. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag awdurdodau lleol i ddatblygu seilwaith gofal cymdeithasol yng ngogledd Cymru? OQ63865
7. How is the Welsh Government working with local authorities to develop social care infrastructure in north Wales? OQ63865
The Welsh Government works closely with local authorities and health boards, through the north Wales regional partnership board, to support development of health and social care infrastructure. To date, the integration and rebalancing capital fund and the housing with care fund have invested over £58 million across 35 projects in north Wales.
Mae Llywodraeth Cymru'n gweithio'n agos gydag awdurdodau lleol a byrddau iechyd, drwy fwrdd partneriaeth ranbarthol gogledd Cymru, i gefnogi datblygiad seilwaith iechyd a gofal cymdeithasol. Hyd yn hyn, mae'r gronfa cyfalaf integreiddio ac ailgydbwyso a'r gronfa tai â gofal wedi buddsoddi dros £58 miliwn ar draws 35 o brosiectau yng ngogledd Cymru.
Thank you, Minister. I was really pleased to see the development of Tŷ Croes Atti in Flint, a 56-bed, three-storey care home providing a blend of health and social care under one roof. And also recently, we had the expansion of Marleyfield House, I think it was about five years ago, with intermediate care beds as well, which are really important, just like having the intermediate care beds at the Royal Alexandra Hospital; they're extremely valuable.
Does the Minister also recognise the importance of the health board and local authorities working together with the Welsh Government to deliver joined-up care to people in Tŷ Croes Atti and all these other sites, to make sure that we have facilities that are fit for now, and fit for the people and the communities that are in that area?
Diolch, Weinidog. Roeddwn i'n falch iawn o weld datblygiad Tŷ Croes Atti yn y Fflint, cartref gofal tri llawr 56 gwely sy'n darparu cyfuniad o ofal iechyd a gofal cymdeithasol o dan yr un to. A hefyd yn ddiweddar, cafodd Tŷ Marleyfield ei ymestyn, tua phum mlynedd yn ôl rwy'n credu, gyda gwelyau gofal canolraddol hefyd, sy'n bwysig iawn, yn union fel cael y gwelyau gofal canolraddol yn Ysbyty Brenhinol Alexandra; maent yn hynod werthfawr.
A yw'r Gweinidog hefyd yn cydnabod pa mor bwysig yw hi i'r bwrdd iechyd a'r awdurdodau lleol gydweithio â Llywodraeth Cymru i ddarparu gofal cydgysylltiedig i bobl yn Nhŷ Croes Atti a'r holl safleoedd eraill hyn, er mwyn sicrhau bod gennym gyfleusterau sy'n addas ar hyn o bryd, ac yn addas ar gyfer y bobl a'r cymunedau sydd yn yr ardal honno?
Absolutely. Can I thank Carolyn Thomas for that supplementary question? She's absolutely right, of course, and I was delighted to get to Tŷ Croes Atti on Monday and see for myself that fantastic new facility. If I follow on from what the Cabinet Secretary for health was just talking about in terms of the Royal Alexandra, this is a brand-new 56-bed unit that wasn't even in the pipeline or even being considered when the Royal Alex was originally being considered. So, yes, there might be fewer beds in the Royal Alex, but we've got 56 beds now in this area. [Interruption.]
Yn hollol. A gaf i ddiolch i Carolyn Thomas am y cwestiwn atodol hwnnw? Mae hi'n hollol iawn, wrth gwrs, ac roeddwn wrth fy modd yn mynd i Dŷ Croes Atti ddydd Llun a gweld y cyfleuster newydd gwych hwnnw drosof fy hun. I ddilyn yr hyn a ddywedodd Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd am Ysbyty Brenhinol Alexandra, mae hon yn uned 56 gwely newydd sbon nad oedd ar y gweill na hyd yn oed wedi ei hystyried pan oedd Ysbyty Brenhinol Alexandria dan ystyriaeth yn wreiddiol. Felly, ie, efallai y bydd llai o welyau yn yr ysbyty, ond mae gennym 56 o welyau nawr yn yr ardal hon. [Torri ar draws.]
Darren.
Darren.
So, we've got £58 million capital investment across north Wales in the social care system. It's about those placements, that kind of—[Interruption.]
Felly, mae gennym fuddsoddiad cyfalaf o £58 miliwn ar draws gogledd Cymru yn y system gofal cymdeithasol. Mae'n ymwneud â'r lleoliadau hynny, y math hwnnw o—[Torri ar draws.]
I can't hear the response from the Minister because there's too much sedentary commentary going on. I would like to hear the response from the Minister.
Ni allaf glywed yr ymateb gan y Gweinidog am fod gormod o sylwadau'n dod gan Aelodau ar eu heistedd. Hoffwn glywed yr ymateb gan y Gweinidog.
It's clear, Dirprwy Lywydd, that they don't actually want to hear the answers; they just want to shout. Well, if they want to hear the answers—
Mae'n amlwg, Ddirprwy Lywydd, nad ydynt eisiau clywed yr atebion mewn gwirionedd, dim ond gweiddi. Wel, os ydynt eisiau clywed yr atebion—
I'd just like the response.
Hoffwn yr ymateb, dyna i gyd.
—I suggest they keep quiet and listen to the answers. So, those step-down placements, Carolyn, that you talk about, they are that vital bridge between people leaving hospital and people going home, and taking that pressure off the hospital services, so that they can have a step-down facility where they can recover, they can regain the strength that they need, and the care packages then are put into place ready for them to go home. And we're seeing that happening right the way across the country now.
It's about ensuring that people recuperate closer to home. It's what the Royal Alex is about, it's what Tŷ Croes Atti is about, it's what all of our new facilities are about. It's building care in the community, bringing it closer to where people live. It's what our investment is all about, it's what the work that we've been doing on the pathway of care delays improvements has been about. It's what the £30 million a year investment into building community capacity has all been about, and we're starting to see the results of that. And Tŷ Croes Atti is just one example of a number of these similar kinds of facilities that we're now seeing developing across Wales.
—awgrymaf eu bod yn cadw'n dawel ac yn gwrando ar yr atebion. Felly, y lleoliadau cam-i-lawr rydych chi'n siarad amdanynt, Carolyn, dyna yw'r bont hanfodol rhwng pobl sy'n gadael yr ysbyty a phobl sy'n mynd adref, a thynnu'r pwysau oddi ar wasanaethau ysbyty, fel y gallant gael cyfleuster cam-i-lawr lle gallant wella, gallant adennill y nerth sydd ei angen arnynt, a chaiff y pecynnau gofal eu rhoi yn eu lle wedyn yn barod iddynt fynd adref. A gwelwn hynny'n digwydd ar draws y wlad nawr.
Mae'n ymwneud â sicrhau bod pobl yn gwella'n nes at adref. Dyna beth yw diben y Royal Alexandria, dyna beth yw diben Tŷ Croes Atti, dyna beth yw diben ein holl gyfleusterau newydd. Mae'n adeiladu gofal yn y gymuned, gan ddod ag ef yn nes at ble mae pobl yn byw. Dyna beth yw diben ein buddsoddiad, dyna beth yw diben y gwaith y buom yn ei wneud ar welliannau i oedi yn achos llwybrau gofal. Dyna beth yw diben y buddsoddiad o £30 miliwn y flwyddyn i adeiladu capasiti cymunedol, ac rydym yn dechrau gweld canlyniadau hynny. Ac un enghraifft yn unig yw Tŷ Croes Atti o nifer o'r mathau tebyg hyn o gyfleusterau a welwn yn datblygu ledled Cymru bellach.
8. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella gwasanaethau iechyd meddwl i bobl ifanc? OQ63871
8. What steps is the Welsh Government taking to improve mental health services for young people? OQ63871
Sorry, I needed to be unmuted. Our all-age 10-year mental health and well-being strategy, published last April, outlines how we will improve access to mental health support. This includes transforming our mental health services to provide same-day access to support and how young people access that support.
Mae'n ddrwg gennyf, roedd angen i mi agor y meicroffon. Mae ein strategaeth iechyd meddwl a llesiant meddyliol pob oed 10 mlynedd, a gyhoeddwyd fis Ebrill diwethaf, yn amlinellu sut y byddwn yn gwella mynediad at gymorth iechyd meddwl. Mae hyn yn cynnwys trawsnewid ein gwasanaethau iechyd meddwl i ddarparu mynediad at gymorth ar yr un diwrnod a sut y gall pobl ifanc gael mynediad at y cymorth hwnnw.
Thanks for your response, Minister. You recently stated that young people are now getting mental health support more quickly. Sadly, I’ve been informed of a young girl with additional learning needs where this has not been the case. Due to continual let-downs by Cwm Taf Morgannwg health board, she has no mental health support as CAMHS refuse to engage or follow up on her guardian’s concerns. Due to further let-downs by the local authority, she only has one hour of education per day. Her family has been told that there are no SEND places, and the social workers have been unable to provide the help she needs due to workload pressures. Due to let-downs by her primary school, not only has she waited two years for a referral for an individual development plan, she is now halfway through another two-year wait for an IDP. Minister, this young girl is 13 years old. She has been unable to leave her home for two years, she is now sadly self-harming, and she’s been unable to receive schooling for over four years. Minister, frankly, this is a shameful state of affairs, so what is the Welsh Government doing to ensure no young person like my constituent here falls through the cracks?
Diolch am eich ymateb, Weinidog. Fe wnaethoch chi ddweud yn ddiweddar fod pobl ifanc bellach yn cael cymorth iechyd meddwl yn gyflymach. Yn anffodus, cefais wybod am ferch ifanc ag anghenion dysgu ychwanegol lle na ddigwyddodd hynny. Yn sgil cael ei siomi dro ar ôl tro gan fwrdd iechyd Cwm Taf Morgannwg, nid yw'n cael unrhyw gymorth iechyd meddwl o hyd am fod CAMHS yn gwrthod ymgysylltu neu fynd ar drywydd pryderon ei gwarcheidwad. Yn sgil cael ei siomi ymhellach gan yr awdurdod lleol, dim ond un awr o addysg y dydd y mae'n ei chael. Mae ei theulu wedi cael gwybod nad oes unrhyw leoedd AAAA, ac nid yw'r gweithwyr cymdeithasol wedi gallu darparu'r help sydd ei angen arni oherwydd pwysau llwyth gwaith. Yn sgil cael ei siomi gan ei hysgol gynradd, nid yn unig mae hi wedi aros dwy flynedd am atgyfeiriad ar gyfer cynllun datblygu unigol, mae hi bellach hanner ffordd drwy ddwy flynedd arall o aros am gynllun datblygu unigol. Weinidog, mae'r ferch ifanc hon yn 13 oed. Mae hi wedi methu gadael ei chartref ers dwy flynedd, mae hi bellach yn hunan-niweidio, ac nid yw wedi gallu cael addysg ysgol ers dros bedair blynedd. Weinidog, mae hon yn sefyllfa gywilyddus, felly beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau nad oes unrhyw unigolyn ifanc fel fy etholwr yn disgyn drwy'r craciau?
Thank you so much, Natasha, for that question. Obviously, I won't be able to comment on individual cases in this today. However, I'm very happy to follow up on that with you. It sounds like this is definitely going to require that multi-agency approach. I also welcome your question as well, because of course it was Children's Mental Health Week last week, and that theme was ‘This is my place’, and it emphasised that sense of belonging and touches on what you said there, because it's about how we all need that human connection, otherwise it impacts on our mental health and our education and our relationships. I also often refer to our own Welsh Youth Parliament's ‘Young Minds Matter' mental health report, and they said, again, that a lot of the reasons why they struggle with mental health are work and exams, relationships with friends and family, and then also browsing on and being targeted or trolled on social media, another issue I know you're very passionate about.
I did want to say, of course, I'm very happy to take up and look into that individual case, but as of this morning, the December data that's been published shows that the vast majority—that's 94.3 per cent of young people referred to local primary mental health support services—were assessed within 28 days, and with the waiting times target at an all-Wales level being achieved for the last 20 months. But not only that, 87 per cent of therapeutic interventions were also started within 28 days. And at the end of December 2025, all health boards met the assessment waiting times target for young people referred to local primary mental health support services. That does demonstrate significant improvements have been made in therapeutic waiting times following the assessment, with the target being achieved on an all-Wales level in the last two months.
I also wanted to touch on some other key asks that the Welsh Youth Parliament had. They wanted a one-stop shop for information, resources and support, and they wanted more places in the community, local support hubs. I think from what you're saying, your constituent would also benefit from these. I also just wanted to highlight the ‘alternative to admission’ pilot scheme that we funded as part of the Welsh Government, which is now about to be reported on after a very thorough consultation. I've been to the ones in Barry and Cardiff, and there are also spaces in Swansea. These have really been able to show that, with children being able to have somewhere safe to go, adults to be able to connect with, focus and attention, they are thriving, and it is preventing those referrals into CAMHS. I'm really hopeful now that, as you were saying, we have the health boards, we have the local authorities, education, regional partnership boards and the third sector working together so that we can provide those spaces, not only for children and young people, but also for their parents.
Diolch yn fawr am y cwestiwn hwnnw, Natasha. Yn amlwg, ni allaf wneud sylwadau ar achosion unigol heddiw. Fodd bynnag, rwy'n hapus iawn i fynd ar drywydd hynny gyda chi. Mae'n swnio fel pe bai hyn yn bendant yn mynd i alw am ddull amlasiantaethol o weithredu. Rwyf hefyd yn croesawu eich cwestiwn, oherwydd roedd hi'n Wythnos Iechyd Meddwl Plant yr wythnos diwethaf, a'r thema oedd 'Dyma fy lle', ac roedd yn pwysleisio ymdeimlad o berthyn ac yn cyffwrdd â'r hyn a ddywedoch chi yno, oherwydd mae'n ymwneud â sut y mae angen y cysylltiad dynol hwnnw arnom i gyd, neu fel arall mae'n effeithio ar ein hiechyd meddwl a'n haddysg a'n perthynas ag eraill. Rwyf hefyd yn aml yn cyfeirio at adroddiad iechyd meddwl 'Meddyliau Iau o Bwys' ein Senedd Ieuenctid Cymru ein hunain, ac roeddent hwy'n dweud, unwaith eto, mai llawer o'r rhesymau pam eu bod yn cael trafferth gydag iechyd meddwl yw gwaith ac arholiadau, perthynas â ffrindiau a theulu, a phori a chael eich targedu neu eich trolio ar y cyfryngau cymdeithasol, mater arall y gwn eich bod chi'n teimlo'n angerddol iawn yn ei gylch.
Roeddwn eisiau dweud, wrth gwrs, fy mod yn hapus iawn i edrych ar yr achos unigol hwnnw, ond y bore yma, mae data mis Rhagfyr sydd wedi'i gyhoeddi yn dangos bod y mwyafrif helaeth—hynny yw, 94.3 y cant o bobl ifanc a atgyfeiriwyd at wasanaethau cymorth iechyd meddwl sylfaenol lleol—wedi'u hasesu o fewn 28 diwrnod, a chyda'r targed amseroedd aros ar lefel Cymru gyfan yn cael ei gyflawni dros yr 20 mis diwethaf. Ond nid yn unig hynny, dechreuwyd 87 y cant o ymyriadau therapiwtig o fewn 28 diwrnod. Ac ar ddiwedd mis Rhagfyr 2025, cyflawnodd yr holl fyrddau iechyd y targed amseroedd aros am asesiad ar gyfer pobl ifanc sy'n cael eu hatgyfeirio at wasanaethau cymorth iechyd meddwl sylfaenol lleol. Mae hynny'n dangos bod gwelliannau sylweddol wedi'u gwneud mewn amseroedd aros therapiwtig yn dilyn yr asesiad, gyda'r targed yn cael ei gyflawni ar lefel Cymru gyfan yn ystod y ddau fis diwethaf.
Roeddwn eisiau cyffwrdd hefyd â gofynion allweddol eraill a oedd gan Senedd Ieuenctid Cymru. Roeddent eisiau siop un stop ar gyfer gwybodaeth, adnoddau a chymorth, ac roeddent eisiau mwy o leoedd yn y gymuned, hybiau cymorth lleol. Rwy'n credu o'r hyn rydych chi'n ei ddweud, y byddai eich etholwr hefyd yn elwa o'r rhain. Roeddwn eisiau tynnu sylw hefyd at y cynllun peilot 'dewis yn lle derbyn i'r ysbyty' a ariannwyd gennym yn rhan o Lywodraeth Cymru, sydd bellach ar fin cyhoeddi adroddiad ar ôl ymgynghoriad trylwyr iawn. Rwyf wedi bod yn y rhai yn y Barri a Chaerdydd, ac mae yna leoedd yn Abertawe hefyd. Mae'r rhain wedi gallu dangos eu bod yn ffynnu, gyda phlant yn gallu cael rhywle diogel i fynd, oedolion i allu cysylltu â nhw, ffocws a sylw, ac mae'n atal atgyfeiriadau i CAMHS. Rwy'n wirioneddol obeithiol nawr fod gennym y byrddau iechyd, fel y dywedoch chi, fod gennym yr awdurdodau lleol, addysg, byrddau partneriaeth rhanbarthol a'r trydydd sector yn gweithio gyda'i gilydd er mwyn inni allu darparu'r mannau hynny, nid yn unig i blant a phobl ifanc, ond i'w rhieni hefyd.
Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet a'r Gweinidogion.
I thank the Cabinet Secretary and the Ministers.
Ni dderbyniwyd unrhyw gwestiynau amserol heddiw.
No topical questions were accepted today.
Byddwn ni'n symud ymlaen at eitem 4, datganiadau 90 eiliad, a bydd y datganiad cyntaf gan Laura Anne Jones.
We will move on to the 90-second statements, and the first statement is from Laura Anne Jones.
Diolch. Farmers are the backbone of Wales, so it's vital that we change attitudes and behaviour, and that's why I'm backing the Mind Your Head campaign from YellowWellies. YellowWellies are a small UK-wide charity passionate about turning people's attitudes and behaviours around for mental health, particularly among the next generations of farmers under 40. Because farming is more than a profession, it is a way of life. But it can be isolating, it's relentless and it's uncertain. Some shocking statistics I found include male farmers in the UK are three times more likely to take their own lives than the national average. Farming accounts for 1 per cent of the working population and an alarming 19 per cent of all workplace deaths. In 2024 alone, 47 people in farming and agriculture in England and Wales died by suicide. And my own farming family has been affected by attempted suicide because it got too hard and too much.
YellowWellies and their Mind Your Head campaign remind us that looking after your mind is just as important as looking after your stock. The Mind Your Head 2026 campaign is focusing on education, resilience and compassion. Their campaign aims to break the silence around mental health in agriculture and encourage people to seek support. Suicide is preventable and we can learn the signs, start conversations and stand together. To every volunteer, every fundraiser, every person who picks up the phone, diolch yn fawr. You are saving lives. So, let's leave today here with a promise: to check in on our farmers, to support these vital charities and to make sure that, in Wales, no-one who works the land ever feels they have to carry the burden alone. Diolch to the Farm Safety Foundation and to the brilliant mental health charities that we have in Wales, like the Royal Agricultural Benevolent Institution and the Samaritans. Diolch.
Diolch. Ffermwyr yw asgwrn cefn Cymru, felly mae'n hanfodol ein bod yn newid agweddau ac ymddygiad, a dyna pam rwy'n cefnogi'r ymgyrch Mind Your Head gan YellowWellies. Elusen fechan ledled y DU yw YellowWellies sy'n angerddol am newid agweddau ac ymddygiadau pobl mewn perthynas ag iechyd meddwl, yn enwedig ymhlith y cenedlaethau nesaf o ffermwyr dan 40 oed. Oherwydd mae ffermio'n fwy na phroffesiwn, mae'n ffordd o fyw. Ond gall fod yn ynysig, mae'n ddiarbed ac mae'n ansicr. Mae rhai ystadegau syfrdanol y deuthum ar eu traws yn cynnwys y ffaith bod ffermwyr gwrywaidd yn y DU dair gwaith yn fwy tebygol o gyflawni hunanladdiad na'r cyfartaledd cenedlaethol. Ffermio sydd i gyfrif am 1 y cant o'r boblogaeth sy'n gweithio a 19 y cant o'r holl farwolaethau yn y gweithle. Yn 2024 yn unig, bu farw 47 o bobl drwy hunanladdiad yn y byd ffermio ac amaethyddiaeth yng Nghymru a Lloegr. Ac effeithiwyd ar fy nheulu ffermio fy hun gan ymgais i gyflawni hunanladdiad am i'r gwaith fynd yn rhy anodd ac yn ormod.
Mae YellowWellies a'u hymgyrch Mind Your Head yn ein hatgoffa bod gofalu am eich meddwl yr un mor bwysig â gofalu am eich stoc. Mae ymgyrch Mind Your Head 2026 yn canolbwyntio ar addysg, gwydnwch a thosturi. Nod eu hymgyrch yw torri'r distawrwydd ynghylch iechyd meddwl mewn amaethyddiaeth ac annog pobl i ofyn am gymorth. Mae modd atal hunanladdiad a gallwn ddysgu beth yw'r arwyddion, dechrau sgyrsiau a sefyll gyda'n gilydd. I bob gwirfoddolwr, pob un sy'n codi arian, pob person sy'n codi'r ffôn, diolch yn fawr. Rydych chi'n achub bywydau. Felly, gadewch inni adael y fan hon heddiw gydag addewid: i wneud yn siŵr fod ein ffermwyr yn iawn, cefnogi'r elusennau hanfodol hyn a gwneud yn siŵr nad oes unrhyw un sy'n gweithio ar y tir byth yn teimlo bod rhaid iddynt gario'r baich ar eu pen eu hunain. Diolch i'r Sefydliad Diogelwch Fferm ac i'r elusennau iechyd meddwl gwych sydd gennym yng Nghymru, fel y Sefydliad Amaethyddol Llesiannol Brenhinol a'r Samariaid. Diolch.
It's been a source of great pride to me to be one of the first openly gay Members of the Senedd when I was elected in 2016, and as we near the end of LGBT History Month, I wanted to commemorate someone who's played a crucial part in the past and the present of the LGBT community in Wales and across the UK.
Martyn Butler died on the weekend. Martyn was born in Newport and moved to London in the 1970s. As a gay man, he met another Welshman, Terry Higgins, from Haverfordwest. They would go out on the gay scene together, worked at the nightclub Heaven and became friends. Terry Higgins was the first person to be named in the UK as dying of an AIDS-related illness. I had the privilege in my capacity as health Minister of being with Martyn Butler when we unveiled a plaque in Haverfordwest a few weeks ago to commemorate Terry Higgins. He spoke so movingly about the loss of so many friends, the progress on LGBT rights and the developments in HIV care, treatment and prevention.
When Terry Higgins died, Martyn joined with Terry's boyfriend, Rupert Whitaker, to establish the Terrence Higgins Trust, to support people living with AIDS and to work to prevent HIV transmission. Martyn held the very first fundraiser for the trust, spoke at conferences to promote its work, and, amazingly, used his home phone number as the first ever AIDS helpline. He was a fighter for LGBT rights and a champion for those living with HIV and in the campaign to prevent transmission, which bears the name of the Terrence Higgins Trust even today. No-one has done more to tackle HIV in Wales and the UK than the Terrence Higgins Trust, and no-one has done more to support the trust than Martyn Butler. He was a powerful voice when the Welsh Government wrote its HIV action plan, and we owe it to him to meet the ambition we shared to end new HIV cases and be the first country to do so.
Mae wedi bod yn destun balchder mawr i mi fod yn un o'r Aelodau hoyw agored cyntaf o'r Senedd pan gefais fy ethol yn 2016, ac wrth inni agosáu at ddiwedd Mis Hanes LHDT, roeddwn eisiau cofio am rywun sydd wedi chwarae rhan hanfodol yng ngorffennol a phresennol y gymuned LHDT yng Nghymru ac ar draws y DU.
Bu farw Martyn Butler ar y penwythnos. Ganed Martyn yng Nghasnewydd a symudodd i Lundain yn y 1970au. Fel dyn hoyw, cyfarfu â Chymro arall, Terry Higgins, o Hwlffordd. Byddent yn mynd allan ar y sîn hoyw gyda'i gilydd, gan weithio yng nghlwb nos Heaven a dod yn ffrindiau. Terry Higgins oedd y person cyntaf i gael ei enwi yn y DU fel un a oedd yn marw o salwch sy'n gysylltiedig ag AIDS. Cefais y fraint yn rhinwedd fy swydd fel Gweinidog iechyd o fod gyda Martyn Butler pan wnaethom ddadorchuddio plac yn Hwlffordd ychydig wythnosau yn ôl i goffáu Terry Higgins. Siaradodd mor deimladwy am golli cymaint o ffrindiau, y cynnydd ar hawliau LHDT a'r datblygiadau mewn gofal, triniaeth ac atal HIV.
Pan fu farw Terry Higgins, ymunodd Martyn â chariad Terry, Rupert Whitaker, i sefydlu Ymddiriedolaeth Terrence Higgins, i gefnogi pobl a oedd yn byw gydag AIDS ac i weithio ar atal trosglwyddiad HIV. Cynhaliodd Martyn yr ymgyrch godi arian gyntaf i'r ymddiriedolaeth, siaradodd mewn cynadleddau i hyrwyddo ei gwaith, ac yn rhyfeddol, defnyddiodd ei rif ffôn cartref fel y llinell gymorth AIDS gyntaf erioed. Roedd yn ymladdwr dros hawliau LHDT ac yn ymladdwr dros y rhai a oedd yn byw gyda HIV ac yn yr ymgyrch i atal trosglwyddiad, sy'n dwyn enw Ymddiriedolaeth Terrence Higgins hyd y dydd heddiw. Nid oes neb wedi gwneud mwy i fynd i'r afael â HIV yng Nghymru a'r DU nag Ymddiriedolaeth Terrence Higgins, ac nid oes neb wedi gwneud mwy i gefnogi'r ymddiriedolaeth na Martyn Butler. Roedd yn llais pwerus pan ysgrifennodd Llywodraeth Cymru ei chynllun gweithredu ar gyfer HIV, ac mae'n ddyletswydd arnom i gyflawni'r uchelgais a rannwyd gennym i roi diwedd ar achosion newydd o HIV a bod y wlad gyntaf i wneud hynny.
Diolch i chi eich dau. Nesaf, mae cyfres o gynigion ar gyfer newid Rheolau Sefydlog.
Thank you, both. Next, we have a series of motions to amend Standing Orders.
Eitem 5 yw'r cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog ar gategorïau o Aelodau. Galwaf ar y Llywydd i wneud y cynnig yn ffurfiol.
Item 5 is a motion to amend Standing Orders on categories of Members. I call on the Llywydd to move the motion formally.
Cynnig NDM9168 Elin Jones
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 33.2:
1. Yn ystyried adroddiad y Pwyllgor Busnes, ‘Diwygio’r Rheolau Sefydlog: Categorïau o Aelodau’, a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 18 Chwefror 2026.
2. Yn cymeradwyo'r cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog, fel y nodir yn Atodiad B i adroddiad y Pwyllgor Busnes.
3. Yn nodi y bydd y newidiadau hyn yn dod i rym ar ddechrau'r Senedd nesaf.
Motion NDM9168 Elin Jones
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 33.2:
1. Considers the report of the Business Committee, ‘Amending Standing Orders: Categories of Member’, laid in the Table Office on 18 February 2026.
2. Approves the proposal to amend Standing Orders, as set out in Annex B of the Business Committee’s report.
3. Notes that these changes will come into effect at the beginning of the next Senedd.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Yn ffurfiol.
Formally.
Y cwestiwn yw: a ddylid diwygio'r Rheolau Sefydlog? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes, felly derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to amend Standing Orders. Does any Member object? There is no objection. Therefore, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Yr eitem nesaf yw'r cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog o ran trothwyon. Galwaf ar y Llywydd i wneud y cynnig yn ffurfiol.
Item 6 is a motion to amend Standing Orders in relation to thresholds. I call on the Llywydd to move the motion formally.
Cynnig NDM9171 Elin Jones
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 33.2:
1. Yn ystyried adroddiad y Pwyllgor Busnes, ‘Diwygio Rheolau Sefydlog: Trothwyon Rheolau Sefydlog’, a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 18 Chwefror 2026.
2. Yn cymeradwyo'r cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog, fel y nodir yn Atodiad B i adroddiad y Pwyllgor Busnes.
3. Yn nodi y bydd y newidiadau hyn yn dod i rym ar ddechrau'r Senedd nesaf.
Motion NDM9171 Elin Jones
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 33.2:
1. Considers the report of the Business Committee, ‘Amending Standing Orders: Standing Order Thresholds’, laid in the Table Office on 18 February 2026.
2. Approves the proposal to amend Standing Orders, as set out in Annex B of the Business Committee’s report.
3. Notes that these changes will come into effect at the beginning of the next Senedd.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Yn ffurfiol.
Formally.
Y cwestiwn yw: a ddylid diwygio Rheolau Sefydlog? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes, felly derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to amend Standing Orders. Does any Member object? There is no objection. Therefore, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 7 yw'r cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog ar grwpiau gwleidyddol a grwpiadau. Galwaf ar y Llywydd i wneud y cynnig yn ffurfiol.
Item 7 is a motion to amend Standing Orders on political groups and groupings. I call on the Llywydd to move the motion formally.
Cynnig NDM9170 Elin Jones
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 33.2:
1. Yn ystyried adroddiad y Pwyllgor Busnes, ‘Diwygio Rheolau Sefydlog: Grwpiau gwleidyddol a grwpiadau (Rheolau Sefydlog 1.3 ac 11.3)’, a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 18 Chwefror 2026.
2. Yn cymeradwyo'r cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog, fel y nodir yn Atodiad B i adroddiad y Pwyllgor Busnes.
3. Yn nodi y bydd y newidiadau hyn yn dod i rym ar ddechrau'r Senedd nesaf.
Motion NDM9170 Elin Jones
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 33.2:
1. Considers the report of the Business Committee, ‘Amending Standing Orders: Political groups and groupings (Standing Orders 1.3 and 11.3)’, laid in the Table Office on 18 February 2026.
2. Approves the proposal to amend Standing Orders, as set out in Annex B of the Business Committee’s report.
3. Notes that these changes will come into effect at the beginning of the next Senedd.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Yn ffurfiol.
Formally.
Y cwestiwn yw: a ddylid diwygio'r Rheolau Sefydlog? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes, felly derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to amend Standing Orders. Does any Member object? There is no objection. Therefore, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 8 yw'r cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog ar Ddirprwy Lywydd ychwanegol. Galwaf ar y Llywydd i wneud y cynnig yn ffurfiol.
Item 8 is a motion to amend Standing Orders on an additional Deputy Presiding Officer. I call on the Llywydd to move the motion formally.
Cynnig NDM9167 Elin Jones
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 33.2:
1. Yn ystyried adroddiad y Pwyllgor Busnes, ‘Diwygio’r Rheolau Sefydlog: Dirprwy Lywydd ychwanegol’, a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 18 Chwefror 2026.
2. Yn cymeradwyo'r cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog, fel y nodir yn Atodiad B i adroddiad y Pwyllgor Busnes.
3. Yn nodi y bydd y newidiadau hyn yn dod i rym ar ddechrau'r Senedd nesaf.
Motion NDM9167 Elin Jones
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 33.2:
1. Considers the report of the Business Committee, ‘Amending Standing Orders: Additional Deputy Presiding Officer’, laid in the Table Office on 18 February 2026.
2. Approves the proposal to amend Standing Orders, as set out in Annex B of the Business Committee’s report.
3. Notes that these changes will come into effect at the beginning of the next Senedd.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Yn ffurfiol.
Formally.
Y cwestiwn yw: a ddylid diwygio'r Rheolau Sefydlog? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes, felly derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to amend Standing Orders. Does any Member object? There is no objection. Therefore, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 9, cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog, rhannu swydd Cadeirydd pwyllgor. Galwaf ar y Llywydd i wneud y cynnig yn ffurfiol.
Item 9 is a motion to amend Standing Orders on committee Chair job sharing. I call on the Llywydd to move the motion formally.
Cynnig NDM9169 Elin Jones
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 33.2:
1. Yn ystyried adroddiad y Pwyllgor Busnes, ‘Diwygio’r Rheolau Sefydlog: Rhannu swydd cadeirydd pwyllgor’, a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 18 Chwefror 2026.
2. Yn cymeradwyo'r cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog, fel y nodir yn Atodiad B i adroddiad y Pwyllgor Busnes.
3. Yn nodi y bydd y newidiadau hyn yn dod i rym ar ddechrau'r Senedd nesaf.
Motion NDM9169 Elin Jones
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 33.2:
1. Considers the report of the Business Committee, ‘Amending Standing Orders: Committee chair job sharing’, laid in the Table Office on 18 February 2026.
2. Approves the proposal to amend Standing Orders, as set out in Annex B of the Business Committee’s report.
3. Notes that these changes will come into effect at the beginning of the next Senedd.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Yn ffurfiol.
Formally.
It will come as no great shock that the Welsh Conservative group will be voting against this specific motion this afternoon. I have made my group's views clear in the Business Committee's discussions on this issue. We believe that the Chair and Vice-chair model should have been considered first before looking at this specific option.
We believe that committee Chair job sharing will not necessarily result in better outcomes for Senedd committees, or deliver better scrutiny of the Welsh Government. My colleagues and I do not believe that there is any public appetite for this change. We are concerned that Members who choose to job share the committee Chair role may face significant practical challenges with this.
I have been very fortunate to have been a committee Chair, and I understand the pressures and responsibilities that come with that role. In my experience, those pressures would not be lessened by sharing the chair with another Member. In fact, I believe the opposite is true.
There are a number of complications that can arise as a result of sharing the committee Chair's role—for example, determining who signs off correspondence and official documents on behalf of the committee, or who is responsible for chairing specific inquiries and specific meetings. I believe that matters like this could lead to differences of opinion. They could also create a system where a Chair may end up taking on more work than the other, and it could create unnecessary additional work for committee clerks.
The paper accompanying this motion provides some guidance for how job-sharing Chairs could operate, but it cannot account for the realities of human nature and interaction. As a result, I believe that there will be situations that arise where there could be conflict between the two job-sharing Chairs, and by passing this motion, the Senedd would be creating the conditions for these situations to develop.
Therefore, Dirprwy Lywydd, I urge Members to seriously think about the practicalities and the challenges of committee Chair job sharing. We should be, first of all, considering other, more practical models, like the Chair and Vice-chair model. I urge Members to vote against this motion this afternoon.
Ni fydd yn sioc fawr y bydd grŵp y Ceidwadwyr Cymreig yn pleidleisio yn erbyn y cynnig hwn y prynhawn yma. Rwyf wedi gwneud barn fy ngrŵp yn glir yn nhrafodaethau'r Pwyllgor Busnes ar y mater hwn. Credwn y dylai'r model Cadeirydd ac Is-gadeirydd fod wedi cael ei ystyried yn gyntaf cyn edrych ar yr opsiwn penodol hwn.
Credwn na fydd rhannu swyddi Cadeiryddion pwyllgorau o reidrwydd yn arwain at ganlyniadau gwell i bwyllgorau'r Senedd, nac yn cyflawni craffu gwell ar Lywodraeth Cymru. Nid yw fy nghyd-Aelodau a minnau'n credu bod unrhyw awydd cyhoeddus am y newid hwn. Rydym yn pryderu y gall Aelodau sy'n dewis rhannu rôl Cadeirydd pwyllgor wynebu heriau ymarferol sylweddol gyda hyn.
Rwyf wedi bod yn ffodus iawn i fod yn Gadeirydd pwyllgor, ac rwy'n deall y pwysau a'r cyfrifoldebau sy'n dod gyda'r rôl honno. Yn fy mhrofiad i, ni fyddai'r pwysau'n cael ei leihau drwy rannu'r gadeiryddiaeth gydag Aelod arall. Mewn gwirionedd, rwy'n credu mai'r gwrthwyneb sy'n wir.
Mae nifer o gymhlethdodau a all godi o ganlyniad i rannu rôl Cadeirydd pwyllgor—er enghraifft, penderfynu pwy sy'n llofnodi gohebiaeth a dogfennau swyddogol ar ran y pwyllgor, neu pwy sy'n gyfrifol am gadeirio ymchwiliadau penodol a chyfarfodydd penodol. Credaf y gallai materion fel hyn arwain at wahaniaeth barn. Gallent hefyd greu system lle gall un Cadeirydd ysgwyddo mwy o waith na'r llall, a gallai greu gwaith ychwanegol diangen i glercod pwyllgorau.
Mae'r papur sy'n cyd-fynd â'r cynnig hwn yn darparu rhai canllawiau ar sut y gallai rhannu swydd Cadeirydd weithio, ond ni all gyfrif am realiti'r natur ddynol a rhyngweithio. O ganlyniad, credaf y bydd sefyllfaoedd yn codi lle gallai fod gwrthdaro rhwng dau Gadeirydd sy'n rhannu swydd, a thrwy basio'r cynnig hwn, byddai'r Senedd yn creu'r amodau i'r sefyllfaoedd hyn ddatblygu.
Felly, Ddirprwy Lywydd, rwy'n annog yr Aelodau i feddwl o ddifrif am yr ymarferoldeb a'r heriau sy'n gysylltiedig â rhannu swyddi Cadeirydd pwyllgor. Yn gyntaf oll, dylem ystyried modelau eraill, mwy ymarferol, fel y model Cadeirydd ac Is-gadeirydd. Rwy'n annog yr Aelodau i bleidleisio yn erbyn y cynnig hwn y prynhawn yma.
Reform UK will not be supporting the job-sharing committee Chair model, for the simple reason that I sat on the committee in the Senedd that did have a Co-chair situation, and I can say from personal experience that I did not find that it worked very well. I found that it could create problems. It could create a divergence of opinion—[Interruption.] If you want to make a comment, Lee, I suggest that you ask to speak.
Anyway, Deputy Presiding Officer, I will not be supporting this because I do not think that it works in practice. One Chair may have a different view to the other. We may have a difference of opinion on workload. Some Chairs might do more than others, and I think that that will create divergence within the committee, which is not helpful. I think that other models should be looked at before we move to this. Diolch.
Ni fydd Reform UK yn cefnogi model rhannu swydd Cadeirydd pwyllgor, am y rheswm syml fy mod yn aelod o bwyllgor yn y Senedd a oedd â sefyllfa Cyd-gadeirydd, a gallaf ddweud o brofiad personol nad oeddwn yn gweld ei fod yn gweithio'n dda iawn. Fe wneuthum ddarganfod y gallai greu problemau. Gallai greu gwahaniaeth barn—[Torri ar draws.] Os ydych chi eisiau gwneud sylw, Lee, awgrymaf eich bod chi'n gofyn am gael siarad.
Beth bynnag, Ddirprwy Lywydd, ni fyddaf yn cefnogi hyn oherwydd nid wyf yn credu ei fod yn gweithio yn ymarferol. Efallai y bydd gan un Cadeirydd farn wahanol i'r llall. Efallai y bydd gennym wahaniaeth barn ar lwyth gwaith. Efallai y bydd rhai Cadeiryddion yn gwneud mwy nag eraill, ac rwy'n credu y bydd hynny'n creu gwahaniaeth o fewn y pwyllgor, ac nid yw hynny'n fuddiol. Rwy'n credu y dylid edrych ar fodelau eraill cyn i ni symud at hyn. Diolch.
Just for clarity, James, you mentioned Co-Chairs, but this is job sharing. There is a difference, okay.
Er eglurder, James, fe wnaethoch chi sôn am Gyd-Gadeiryddion, ond rhannu swydd yw hyn. Mae gwahaniaeth, o'r gorau.
Y Llywydd i ymateb i'r ddadl.
The Llywydd to reply to the debate.
You have just made my first point for me, Deputy Presiding Officer.
Rydych chi newydd wneud fy mhwynt cyntaf ar fy rhan, Ddirprwy Lywydd.
Yn union. I ymateb i James Evans yn gyntaf, nid co-chairing, yn debyg i'r hyn a wnaethpwyd ar y pwyllgor COVID, yw hwn, ond rhannu swydd gadeirio. Mae hefyd yn y Rheolau Sefydlog heddiw y byddai'r ddau Gadeirydd, neu'r rhai sy'n rhannu swydd y Cadeirydd, yn dod o'r un blaid wleidyddol. Mae'r gofyniad yna yn y Rheolau Sefydlog. Felly, nid y model Co-chair sydd o'n blaenau ni heddiw.
Jest i ymateb i Paul Davies wedyn, ac i roi rhyw gymaint o'r cyd-destun, fe gafodd y Pwyllgor Busnes drafodaeth ar nifer o'r pwyntiau yr oedd Paul Davies yn eu codi. Wedyn, mi oedd yna aelodau o'r Pwyllgor Busnes a oedd hefyd yn credu bod yr hyblygrwydd yr oedd y model o rannu swydd yn ei roi ar gyfer unigolion sy'n cael eu hethol i'r Siambr yma, i ddenu ystod ehangach o bobl, o bosibl, i fod yn meddwl am rôl gadeirio a rhannu swydd gadeirio—fod hynny, yn ei hun, yn cynnig cyfleoedd ychwanegol ac yn ymestyn y pwll yna o bobl a fyddai yn ystyried eu hunain fel darpar Gadeiryddion.
Ond oherwydd bod hwn yn dir newydd inni, dyna pam mae'r Pwyllgor Busnes hefyd wedi penderfynu, yn y Rheolau Sefydlog, i dreialu hyn am gyfnod y Senedd nesaf. Bydd y treial yn dod i ben yn ffurfiol, yn ôl y Rheolau Sefydlog, ar ddiwedd y Senedd. Rŷn ni'n ei gyfyngu hefyd i dri phwyllgor yn unig. Wrth gwrs, y backstop mwyaf yw taw y Senedd newydd sy'n cael ei hethol ym mis Mai fydd yn penderfynu pa Gadeirydd fydd pob pwyllgor yn eu hethol. Os oes yna ymgeiswyr sydd yn rhoi eu hunain ymlaen i rannu swydd Cadeirydd, a dau ymgeisydd yn gwneud hynny, ac os nad yw'r Senedd yn ei chyfanrwydd wedi cael ei pherswadio o'r ffaith fod y model yna a'r ddeuawd yna yn cynnig yr hygrededd sydd ei angen ar y swydd, yna bydd yn Senedd yn penderfynu a ydi hi'n cefnogi'r ymgeisyddiaeth yna ai peidio.
Felly, o ran nifer y pwyntiau y mae Paul Davies wedi eu codi—a dwi'n cydnabod eu cryfder nhw fel pwyntiau—mae yna atebion iddyn nhw, ac mae gan y Senedd yma y penderfyniad terfynol. Oherwydd yr hyn sy'n bwysig, a rhywbeth rŷn ni wedi elwa ohono yn ystod y Senedd ddiwethaf yma, yw taw y Senedd sydd yn penderfynu ac yn ethol Cadeiryddion y lle yma. Nid apwyntiadau ydyn nhw bellach, ond penderfyniadau'r Senedd. Felly, bydd hynny mor wir p’un ai ydy'r ymgeisyddiaeth yn rhannu swydd Cadeirydd neu yn un ymgeisydd yn unig.
Felly, y Senedd piau'r penderfyniad ar y Rheolau Sefydlog yma heddiw, nes ymlaen wrth bleidleisio, a hefyd ar bwy fydd y Cadeiryddion yna i'r pwyllgorau maes o law.
Exactly. To reply to James Evans first, this is not co-chairing, similar to what was done on the COVID committee, but this is job sharing. It is the sharing of the role of Chair. It is also in the Standing Orders that the two Chairs sharing a job would come from the same political group. That requirement is in the Standing Orders. So, it is not the Co-chair model that we are discussing today.
Just to reply to Paul Davies then, and to give some context, the Business Committee had a debate on a number of the points raised by Paul Davies. There were members of the Business Committee who also believed that the flexibility that the job-share model provided for individuals elected into this Chamber, to attract a broader range of people to consider taking up the role of Chair and job sharing that role—that that, in itself, provided additional opportunities and extended that pool of people who would consider themselves as prospective Chairs.
But because this is new ground for us, that is why the Business Committee has decided in the Standing Orders to pilot this for the period of the next Senedd. That pilot will come to an end formally, according to the Standing Orders, at the end of the Senedd. It is also restricted to three committees. Of course, the most robust backstop is that it is the new Senedd elected in May that will ultimately decide which Chair will be elected to chair which committee. If there are candidates that put themselves forward as a job-sharing Chair, and two candidates do so, and if the Senedd as a whole is not persuaded of the fact that that model and that duo can provide the credibility required in the role, then the Senedd will make its decision as whether it will support that candidature or not.
So, for many of the points that Paul Davis has raised—and I recognise their strength as points—there are solutions to those points, and this Senedd will make its final decision. Because what is important, and what we have benefited from during this Senedd term, is that it is the Senedd that elects Chairs in this place. They are not appointments anymore, they are elections of the Senedd. That will be true whether the Chairs job share that role, or whether a single Chair is elected.
So, it's the Senedd's decision on these Standing Orders today, as we vote on them later on, and also on who the Chairs will be for our committees in due course.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, gohirir y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is objection. Therefore, I defer voting under this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Eitem 10 heddiw yw'r ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus, 'Teithio Llesol yng Nghymru'. Galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig—Mark Isherwood.
Item 10 today is a debate on the Public Accounts and Public Administration Committee report, 'Active Travel in Wales'. I call on the Chair of the committee to move the motion—Mark Isherwood.
Cynnig NDM9153 Mark Isherwood
Cynnig bod y Senedd:
Yn nodi adroddiad y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus ar Deithio Llesol yng Nghymru a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 18 Rhagfyr 2025.
Motion NDM9153 Mark Isherwood
To propose that the Senedd:
Notes the report of the Public Accounts and Public Administration Committee on Active Travel in Wales which was laid in the Table Office on 18 December 2025.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch. Active Travel is an integral part of the Welsh Government’s ambition for a healthier and more sustainable Wales. It was therefore fitting that the committee had the opportunity to scrutinise progress more than a decade after the passing of the Active Travel (Wales) Act 2013 and following the work of the Auditor General for Wales in this area. The committee acknowledges the Welsh Government’s response to this report, with every recommendation either accepted or accepted in principle, and that these issues will be for the next Welsh Government to take forward.
The continued use of the term 'accept in principle', however, remains a concern to the committee. The previous Permanent Secretary previously gave the Public Accounts Committee a commitment, in January 2018, to end this practice, in light of Members' concerns that 'accept in principle' did not constitute an adequate response. We reiterate this position. It’s also to be noted that, at a recent meeting of the Public Accounts Committee Network conference on 7 November 2025 in Jersey, which I attended, we were told that such a response was highly unusual or non-existent in jurisdictions across the British Islands and Mediterranean Region of the Commonwealth Parliamentary Association. We therefore encourage the Welsh Government to reflect on this approach. They were actually very, to put it politely, surprised that we were still using what they regarded as archaic practice.
Our inquiry drew on the findings of the auditor general, the work of the active travel board and evidence presented by a range of stakeholders, including from the third sector, local authorities, charities and other public bodies. It was apparent to the committee that, whilst there have been successes with increased investment and demonstrable progress with infrastructure, there remain significant challenges, which are exacerbated by capacity constraints, a lack of robust data to support delivery and a lack of focus on cultural and behavioural change.
The committee was fortunate to visit Slovenia as part of our inquiry to learn about the successes and challenges in a nation of comparable size, wealth and topography. It was clear that, whilst there had been successes there, as well as greater cultural acceptance for transitioning to more active travel means, there were also lessons to be learned about what hadn’t worked. We were privileged to be able to meet Slovenian parliamentarians, active travel experts working in the Ljubljana Regional Development Agency and representatives from a smaller local authority, to learn more about their experiences, successes and challenges. It was clear that successes in Slovenia have been achieved through a blend of local action, supported by the expertise and resources of regional delivery bodies, national non-governmental organisations and experts. Whilst the Welsh Government's goals for active travel are ambitious, it's clear that the pace of change has fallen short of these. The committee heard about the capacity constraints facing local authorities and a mixed picture across the country, with larger, more urban authorities benefiting from expertise and resources not available to smaller, more rural authorities.
Mae Teithio Llesol yn rhan annatod o uchelgais Llywodraeth Cymru am Gymru iachach a mwy cynaliadwy. Felly, roedd yn addas iawn fod y pwyllgor wedi cael y cyfle i graffu ar gynnydd dros ddegawd ar ôl pasio Deddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 ac yn dilyn gwaith Archwilydd Cyffredinol Cymru yn y maes hwn. Mae'r pwyllgor yn cydnabod ymateb Llywodraeth Cymru i'r adroddiad hwn, gyda phob argymhelliad naill ai wedi'i dderbyn neu wedi'i dderbyn mewn egwyddor, ac mai mater i Lywodraeth nesaf Cymru fydd bwrw ymlaen â'r materion hyn.
Fodd bynnag, mae'r defnydd parhaus o'r term 'derbyn mewn egwyddor' yn parhau i beri pryder i'r pwyllgor. Rhoddodd yr Ysgrifennydd Parhaol blaenorol ymrwymiad i'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus, ym mis Ionawr 2018, i ddod â'r arfer hwn i ben, yng ngoleuni pryderon yr Aelodau nad oedd 'derbyn mewn egwyddor' yn ymateb digonol. Rydym yn ailadrodd y safbwynt hwn. Dylid nodi hefyd y dywedwyd wrthym mewn cyfarfod yng nghynhadledd Rhwydwaith y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus ar 7 Tachwedd 2025 yn Jersey, a fynychais, fod ymateb o'r fath yn anarferol iawn neu ddim yn bodoli mewn awdurdodaethau ar draws Rhanbarth Ynysoedd Prydeinig a Môr y Canoldir o Gymdeithas Seneddol y Gymanwlad. Felly, rydym yn annog Llywodraeth Cymru i fyfyrio ar y dull hwn o weithredu. Roeddent yn synnu'n fawr, a dweud y lleiaf, ein bod yn dal i ddefnyddio'r hyn a ystyrient yn arfer hynafol.
Rhoddodd ein hymchwiliad ystyriaeth i ganfyddiadau'r archwilydd cyffredinol, gwaith y bwrdd teithio llesol a thystiolaeth a gyflwynwyd gan amrywiaeth o randdeiliaid, gan gynnwys y trydydd sector, awdurdodau lleol, elusennau a chyrff cyhoeddus eraill. Roedd yn amlwg i'r pwyllgor, er y bu llwyddiannau gyda mwy o fuddsoddiad a chynnydd amlwg gyda seilwaith, fod heriau sylweddol yn parhau ac yn cael eu gwaethygu gan gyfyngiadau capasiti, diffyg data cadarn i gefnogi cyflawniad a diffyg ffocws ar newid diwylliannol ac ymddygiadol.
Roedd y pwyllgor yn ffodus i ymweld â Slofenia yn rhan o'n hymchwiliad i ddysgu am y llwyddiannau a'r heriau mewn cenedl o faint, cyfoeth a thopograffi tebyg i Gymru. Er y cafwyd llwyddiannau yno, yn ogystal â mwy o dderbyniad diwylliannol i newid i ddulliau teithio mwy llesol, roedd yn amlwg fod gwersi i'w dysgu hefyd ynglŷn â’r hyn nad yw wedi gweithio. Cawsom y fraint o gyfarfod â seneddwyr Slofenia, arbenigwyr teithio llesol sy'n gweithio yn Asiantaeth Ddatblygu Ranbarthol Ljubljana a chynrychiolwyr awdurdodau lleol llai, i ddysgu mwy am eu profiadau, eu llwyddiannau a'u heriau. Roedd yn amlwg fod llwyddiannau yn Slofenia wedi'u cyflawni drwy gymysgedd o gamau gweithredu lleol, gyda chefnogaeth arbenigedd ac adnoddau cyrff cyflawni rhanbarthol, sefydliadau anllywodraethol cenedlaethol ac arbenigwyr. Er bod nodau Llywodraeth Cymru ar gyfer teithio llesol yn uchelgeisiol, mae'n amlwg nad yw'r newid wedi digwydd yn ddigon cyflym. Clywodd y pwyllgor am y cyfyngiadau capasiti sy'n wynebu awdurdodau lleol a'r darlun cymysg ledled y wlad, gydag awdurdodau mwy o faint a mwy trefol yn elwa o arbenigedd ac adnoddau nad ydynt ar gael i awdurdodau llai o faint a mwy gwledig.
These capacity constraints are exacerbated by short-term funding settlements, with very little certainty for longer term active travel projects. It's also clear that the balance between capital and revenue funding has not been judged correctly, resulting in insufficient resources to deliver behaviour change initiatives that are a crucial accompaniment to capital expenditure investment.
The committee's recommendation 2 on prioritising multi-year settlements must be addressed with vigour by Welsh Government, or by the next Welsh Government, because without the correct blend of capital and revenue funding, with certainty for delivery partners, the present Welsh Government's active travel goals will not be attainable.
We acknowledge the Welsh Government's acceptance in principle of this recommendation, and the constraints that preclude them from accepting this recommendation in full, including the challenging budget constraints facing all levels of Government. However, we found that multi-year funding would lead to expenditure being allocated more effectively, and could lead to significant long-term benefits.
Spending could be more strategic, addressing capacity issues and supporting revenue-funded initiatives that would make the overall package of investment more effective. During our inquiry, we heard about the shift to a more regional approach to delivery through corporate joint committees and regional transport plans. The committee felt that this, if done effectively, would help to mitigate the capacity constraints in some parts of the nation. However, it's still important that the funding is balanced between capital and revenue, and on a multi-year basis.
As noted earlier, there has been an insufficient focus on behavioural change, and it was felt by the committee that national messaging was required, jointly delivered by a range of public bodies and co-ordinated through the Welsh Government. This needs to be done on a cross-departmental basis, with consistent messaging devised by experts in the field, supported by stakeholders.
Our recommendation 4—this requires extensive engagement and the involvement of local people, from the design phase all the way through to delivery. We were interested in the demonstrator town concept being trialled by the Welsh Government, in line with the active travel delivery plan. We asked the Welsh Government to share the outcome of this evaluation work following the initial pilot in Newtown.
Recommendation 5—in the event that it's considered to be successful, we felt that there may be justification in expanding the programme to other areas of Wales.
In Kamnik, in Slovenia, we heard about the value of testing interventions on a temporary basis before embedding them more permanently after evaluating their success. This approach led to better community support for active travel interventions, because residents felt involved in the design process on a practical level. The demonstrator town approach could potentially lead to similar success in Wales.
The committee agreed with the auditor general that national commitments and strategies have not always been borne out in local decision making, primarily because of the aforementioned capacity constraints.
The role of Transport for Wales in supporting corporate joint committees will be vital and should help address some of the capacity constraints impeding progress, and provide a national impetus for delivery. Whilst Transport for Wales's work in this field remains in its infancy, their role in the future could be transformative and lead to a similar approach as the one we observed in Slovenia, where regional delivery partners, with strong local input, used national expertise to deliver active travel projects. The active travel board should play a vital role in supporting the Welsh Government, Transport for Wales and the corporate joint committees.
It was encouraging to hear that the working relationship with the Welsh Government, to date, has been positive, and the committee hopes that this will continue into the future. We heard that the Welsh Government is due to review the active travel board's role in the spring and we ask that the outcome of this review be shared with our successor committee—recommendation 1.
We concurred with the auditor general that data collection processes have been inadequate, despite a significant increase in capital investment overall. It’s therefore hoped that the new national travel survey can help address some of these gaps, and it’s vitally important that funding for this survey is ring-fenced to ensure that there is a long-term dataset in place that will allow for meaningful evaluation and comparison.
The committee heard compelling evidence about the barriers faced by vulnerable travellers who, too often, grapple with inaccessible and unsuitable routes. These issues are exacerbated by inadequate consultation practices during scheme design. For example, Age Cymru have highlighted the need for meaningful engagement and consultation with residents, including vulnerable adults and groups representing people with protected characteristics. And the Royal National Institute of Blind People Cymru highlighted a lack of meaningful engagement with disabled people, including blind and partially sighted people, due to inaccessible plans, websites and consultation documents. In order for active travel to be truly accessible, the voices of vulnerable travellers must be at the heart of planning and delivery—recommendation 6.
We recommended that the Welsh Government looks to retrofit existing inadequate routes where necessary, review their design guidance to reflect their concerns and ensure that the approach to consultation is more meaningful in future—recommendation 3.
More generally, we heard evidence from several stakeholders that active travel routes were not always developed in the most appropriate areas. We also heard evidence of new active travel routes that were insufficiently integrated with existing routes or infrastructure, inhibiting modal shift and meaning that well-intentioned new developments were not having as big an impact as possible.
Whilst we were pleased to hear from Transport for Wales that there was improvement in this area, aided by a new prioritisation tool, the committee believes that a re-evaluation of the active travel network maps would identify opportunities for smaller schemes that would help better integrate routes and facilitate the type of modal shift desired by the Welsh Government. This could include reflecting on where routes can be made more inclusive for vulnerable travellers, retrospectively, as noted previously.
Finally, we note that a post-implementation review of the Active Travel (Wales) Act 2013 has been undertaken by the Welsh Government and was shared with the committee this morning. The committee welcomes the review and looks forward to reviewing it in detail at a forthcoming meeting. Whilst we have not had an opportunity to consider the review in detail, of course, yet, it’s good that the review acknowledges some of the problems associated with the monitoring and reporting requirements of the Act, which have led to data gaps. This was consistent with our findings, and it was heartening that the review reiterated the importance of the Wales national travel survey in addressing these gaps. The review acknowledges that whilst progress has been made since the introduction of the Act, it also correctly acknowledges that this is only the beginning of a longer journey.
We thank everyone who took part in our inquiry, and we will reflect on these issues further, as part of our legacy work, to ensure that our successor committee continues to scrutinise progress in this important policy area. The task ahead is considerable, but with sustained commitment by Welsh Government and real partnership working, Wales can achieve its vision of becoming an active travel nation that works for everyone. I look forward to hearing Members’ contributions on this issue during the debate this afternoon. Diolch yn fawr.
Mae'r cyfyngiadau capasiti hyn yn cael eu gwaethygu gan setliadau cyllido tymor byr, heb fawr ddim sicrwydd ar gyfer prosiectau teithio llesol mwy hirdymor. Mae hefyd yn amlwg nad yw'r cydbwysedd rhwng cyllid cyfalaf a refeniw wedi'i farnu'n gywir, gan arwain at adnoddau annigonol i gyflawni cynlluniau newid ymddygiad sy'n hanfodol i gyd-fynd â buddsoddiad gwariant cyfalaf.
Rhaid i Lywodraeth Cymru, neu Lywodraeth nesaf Cymru, fynd i'r afael ar unwaith ag argymhelliad 2 y pwyllgor ar flaenoriaethu setliadau aml-flwyddyn, oherwydd heb y cyfuniad cywir o gyllid cyfalaf a refeniw, gyda sicrwydd i bartneriaid cyflawni, ni fydd modd cyflawni nodau teithio llesol Llywodraeth bresennol Cymru.
Rydym yn cydnabod bod Llywodraeth Cymru wedi derbyn yr argymhelliad hwn mewn egwyddor, a'r cyfyngiadau sy'n eu hatal rhag derbyn yr argymhelliad hwn yn llawn, gan gynnwys y cyfyngiadau cyllidebol heriol sy'n wynebu pob lefel o Lywodraeth. Fodd bynnag, canfuom y byddai cyllid aml-flwyddyn yn arwain at ddyrannu gwariant yn fwy effeithiol, ac y gallai arwain at fanteision hirdymor sylweddol.
Gallai gwariant fod yn fwy strategol, gan fynd i'r afael â phroblemau capasiti a chefnogi mentrau a ariennir gan refeniw a fyddai'n gwneud y pecyn buddsoddi cyffredinol yn fwy effeithiol. Yn ystod ein hymchwiliad, clywsom am y newid i ddull mwy rhanbarthol o gyflawni drwy gyd-bwyllgorau corfforedig a chynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol. Teimlai'r pwyllgor y byddai hyn, os caiff ei wneud yn effeithiol, yn helpu i liniaru'r cyfyngiadau capasiti mewn rhai rhannau o'r wlad. Fodd bynnag, mae'n dal yn bwysig fod y cyllid yn gytbwys rhwng cyfalaf a refeniw, ac ar sail aml-flwyddyn.
Fel y nodwyd yn gynharach, ni fu digon o ffocws ar newid ymddygiad, ac roedd y pwyllgor o’r farn fod angen negeseuon cenedlaethol, wedi’u cyflwyno ar y cyd gan amrywiaeth o gyrff cyhoeddus a’u cydgysylltu drwy Lywodraeth Cymru. Mae angen gwneud hyn ar sail drawsadrannol, gyda negeseuon cyson wedi’u llunio gan arbenigwyr yn y maes, gyda chefnogaeth rhanddeiliaid.
Ein hargymhelliad 4—mae hwn yn galw am ymgysylltu helaeth a chyfranogiad pobl leol, o'r cyfnod cynllunio hyd at gyflawni'r gwaith. Roedd diddordeb gennym yn y cysyniad o drefi dangosol yn cael eu treialu gan Lywodraeth Cymru, yn unol â'r cynllun cyflawni teithio llesol. Gofynnwyd i Lywodraeth Cymru rannu canlyniad y gwaith gwerthuso hwn yn dilyn y cynllun peilot gwreiddiol yn y Drenewydd.
Argymhelliad 5—os ystyrir bod y rhaglen yn llwyddiant, roeddem yn teimlo y gallai fod cyfiawnhad dros ei hehangu i rannau eraill o Gymru.
Yn Kamnik, yn Slofenia, clywsom am werth profi ymyriadau ar sail dros dro cyn eu hymgorffori ar sail fwy parhaol ar ôl gwerthuso eu llwyddiant. Arweiniodd y dull hwn at fwy o gefnogaeth gymunedol i ymyriadau teithio llesol, gan fod trigolion yn teimlo eu bod yn rhan o'r broses gynllunio ar lefel ymarferol. Gallai dull y trefi dangosol arwain at lwyddiant tebyg yng Nghymru.
Cytunodd y pwyllgor â'r archwilydd cyffredinol nad yw ymrwymiadau a strategaethau cenedlaethol wedi'u rhoi ar waith bob amser wrth wneud penderfyniadau lleol, yn bennaf oherwydd y cyfyngiadau capasiti a grybwyllwyd uchod.
Bydd rôl Trafnidiaeth Cymru yn cefnogi cyd-bwyllgorau corfforedig yn hanfodol a dylai helpu i fynd i'r afael â rhai o'r cyfyngiadau capasiti sy'n rhwystro cynnydd, a darparu ysgogiad cenedlaethol i gyflawni. Er bod gwaith Trafnidiaeth Cymru yn y maes hwn yn ei ddyddiau cynnar o hyd, gallai eu rôl yn y dyfodol fod yn drawsnewidiol ac arwain at ddull tebyg i'r un a welsom yn Slofenia, lle roedd partneriaid cyflawni rhanbarthol, gyda mewnbwn lleol cryf, yn defnyddio arbenigedd cenedlaethol i gyflawni prosiectau teithio llesol. Dylai'r bwrdd teithio llesol chwarae rhan hanfodol yn cefnogi Llywodraeth Cymru, Trafnidiaeth Cymru a'r cyd-bwyllgorau corfforedig.
Roedd yn galonogol clywed bod y berthynas waith â Llywodraeth Cymru wedi bod yn gadarnhaol hyd yn hyn, ac mae'r pwyllgor yn gobeithio y bydd hyn yn parhau i'r dyfodol. Clywsom fod Llywodraeth Cymru i fod i adolygu rôl y bwrdd teithio llesol yn y gwanwyn a gofynnwn i ganlyniad yr adolygiad hwn gael ei rannu â'r pwyllgor a fydd yn olynu’r pwyllgor hwn—argymhelliad 1.
Roeddem yn cytuno â'r archwilydd cyffredinol fod prosesau casglu data wedi bod yn annigonol, er gwaethaf cynnydd sylweddol mewn buddsoddiad cyfalaf yn gyffredinol. Felly, gobeithir y gall yr arolwg teithio cenedlaethol newydd helpu i fynd i'r afael â rhai o'r bylchau hyn, ac mae'n hanfodol bwysig fod cyllid ar gyfer yr arolwg hwn yn cael ei glustnodi i sicrhau bod set ddata hirdymor ar waith a fydd yn caniatáu gwerthuso a chymharu ystyrlon.
Clywodd y pwyllgor dystiolaeth gymhellol am y rhwystrau a wynebir gan deithwyr agored i niwed sydd, yn rhy aml, yn ymdopi â llwybrau anhygyrch ac anaddas. Caiff y problemau hyn eu gwaethygu gan arferion ymgynghori annigonol wrth lunio cynlluniau. Er enghraifft, mae Age Cymru wedi tynnu sylw at yr angen am ymgysylltu ac ymgynghori ystyrlon â thrigolion, gan gynnwys oedolion agored i niwed a grwpiau sy'n cynrychioli pobl â nodweddion gwarchodedig. Ac amlygodd Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol Pobl Ddall Cymru ddiffyg ymgysylltiad ystyrlon â phobl anabl, gan gynnwys pobl ddall a phobl sy'n gweld yn rhannol, oherwydd cynlluniau, gwefannau a dogfennau ymgynghori anhygyrch. Er mwyn i deithio llesol fod yn wirioneddol hygyrch, rhaid i leisiau teithwyr agored i niwed gael lle canolog wrth gynllunio a chyflawni—argymhelliad 6.
Argymhellwyd gennym y dylai Llywodraeth Cymru ystyried ôl-osod llwybrau presennol annigonol lle bo angen, adolygu eu canllawiau cynllunio i adlewyrchu eu pryderon a sicrhau bod y dull ymgynghori'n fwy ystyrlon yn y dyfodol—argymhelliad 3.
Yn fwy cyffredinol, clywsom dystiolaeth gan sawl rhanddeiliad nad oedd llwybrau teithio llesol bob amser yn cael eu datblygu yn yr ardaloedd mwyaf priodol. Clywsom dystiolaeth hefyd am lwybrau teithio llesol newydd nad oeddent wedi'u hintegreiddio'n ddigonol â llwybrau neu seilwaith presennol, gan lesteirio newid i ddulliau teithio a chan olygu nad oedd datblygiadau newydd â bwriadau da yn cael cymaint o effaith â phosib.
Er ein bod yn falch o glywed gan Trafnidiaeth Cymru fod gwelliant yn y maes hwn, gyda chymorth offeryn blaenoriaethu newydd, mae'r pwyllgor yn credu y byddai ailwerthuso mapiau'r rhwydwaith teithio llesol yn nodi cyfleoedd ar gyfer cynlluniau llai a fyddai'n helpu i integreiddio llwybrau'n well a hwyluso'r math o newid i ddulliau teithio y mae Llywodraeth Cymru ei eisiau. Gallai hyn gynnwys myfyrio ar ble y gellir gwneud llwybrau'n fwy cynhwysol i deithwyr agored i niwed, yn ôl-weithredol, fel y nodwyd yn flaenorol.
Yn olaf, nodwn fod adolygiad ôl-weithredol o Ddeddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 wedi'i gynnal gan Lywodraeth Cymru a'i rannu â'r pwyllgor y bore yma. Mae'r pwyllgor yn croesawu'r adolygiad ac yn edrych ymlaen at ei adolygu'n fanwl mewn cyfarfod sydd i ddod. Er nad ydym wedi cael cyfle eto i ystyried yr adolygiad yn fanwl wrth gwrs, mae'n dda fod yr adolygiad yn cydnabod rhai o'r problemau sy'n gysylltiedig â gofynion monitro ac adrodd y Ddeddf, sydd wedi arwain at fylchau mewn data. Roedd hyn yn gyson â'n canfyddiadau, ac roedd yn galonogol fod yr adolygiad yn ailadrodd pwysigrwydd arolwg teithio cenedlaethol Cymru i fynd i'r afael â'r bylchau hyn. Mae'r adolygiad yn cydnabod, yn gywir ddigon, er bod cynnydd wedi'i wneud ers cyflwyno'r Ddeddf, mai dim ond dechrau taith hirach yw hyn.
Diolch i bawb a gymerodd ran yn ein hymchwiliad, a byddwn yn myfyrio ar y materion hyn ymhellach, fel rhan o'n gwaith etifeddol, er mwyn sicrhau bod y pwyllgor sy'n ein holynu yn parhau i graffu ar gynnydd yn y maes polisi pwysig hwn. Mae'r dasg o'n blaenau'n sylweddol, ond gydag ymrwymiad parhaus gan Lywodraeth Cymru a gwaith partneriaeth gwirioneddol, gall Cymru gyflawni ei gweledigaeth i ddod yn genedl teithio llesol sy'n gweithio i bawb. Edrychaf ymlaen at glywed cyfraniadau'r Aelodau ar y mater hwn yn y ddadl y prynhawn yma. Diolch yn fawr.
I'm glad to participate in this debate. I'm not a member of the committee, although I did submit written evidence to the inquiry, and I think the Chair has summarised usefully the recommendations, which I think are sensible, though a little underwhelming. I think the recommendations of the Audit Wales report and of the PAPA committee were pretty pedestrian, if you don't mind me using that phrase. Given the amount of scrutiny work that's been undertaken over a very long period by Audit Wales, the recommendations were pretty obvious and unambitious, and don't really engage with the scale of the challenge that bringing about the active travel targets into practice presents, because this is fundamentally a project of cultural change, which is difficult in the best of times and is especially difficult in the transport sphere. Why does this matter? To be honest, I don't really give a damn about cycling—it's a means to an end. For me, this is about how do we achieve our climate change targets, how do we tackle the obesity epidemic. And these are high-level challenges, and this is a practical thing that we can do to bring about progress towards both of those goals. But bringing about that progress goes against custom and practice and orthodoxy deeply ingrained over 70 years. And it's been the challenge of the last 15 or so years of my professional life to try and make some progress in that regard. And progress has been made, and the report sets out the increase in spending and the increase in infrastructure provision.
But this is a multigenerational project, and I don't think that the level of the response, either from the committee or from the Government, in its written statement, or in the response to the committee's report, really engages with that level of challenge. And I must say I've been deeply disappointed by the decision by the Cabinet Secretary to downgrade the role of Transport for Wales in delivering this ecosystem. He has a desire to devolve responsibility and funding to the corporate joint committees, which I don't disagree with in principle, but, when you're trying to deliver such a profound programme of change, you need to have levers to make sure that you tackle the orthodox culture present within local authorities. And those levers have been given away in this move and none put in their place, which I think is a significant mistake. And I think it's quite ironic, in the written statement published this morning, which is the statutory review of the active travel Act, that one of the points of progress noted was the provision of an active travel fund. Well, that's been abolished by the Cabinet Secretary, so here we have a statement celebrating its impact while simultaneously getting rid of it and having no real framework in place other than a framework of targets for the CJCs to reach the Wales transport strategy overall modal shift target, but without, as I say, any real levers to hold them to account to do that.
We know from the practice we've seen over 20 years that local authorities really struggle with this agenda, and a lot of the money—. I think I would have a lot of sympathy with some of the critics of the amount of money being spent on active travel compared to the outcomes we've seen, and that's because of the way in which some of these schemes are implemented. We've lost, and never had in the first place, the skills, capacity and capability in local authorities or central Government to develop this agenda. And so, when money is put forward, you often have schemes that happily spend money, but don't really engage with the difficult change needed. So, for example, rather than building a route that takes away road space to get children to school from the nearest estate, which would have a significant impact, very often a local authority would be happier to build a large bridge, which costs a lot of money, but is a prestige civil engineering project, or, indeed, to build a path next to a busy road, because they own the space and they're not going to get as many objections.
I understand this, and it's not to criticise overly local authorities, but that's the reality of the culture in which, the cultural space in which, they are operating, and there's nothing that the Welsh Government is currently doing to challenge that robustly. TfW were beginning to start to do that, and now that's been pulled away, and I think that is a very big mistake, and it doesn't answer the question of how do we achieve the net zero pledges that we have committed to in law. The net zero carbon budget for 2021 to 2025 said that we will achieve a mode share from active travel going up from 27 per cent to 33 per cent by 2030, but the ability to do that has now been diluted by the Government.
So, I'm glad the scrutiny has taken place. It's long overdue. We need to continue to do it. It's a multigenerational project. I'm afraid the rhetoric of the Government and the reality of what they've been doing go in two different directions, and I hope that the next Senedd continues to apply pressure and scrutiny to this important area.
Rwy'n falch o gymryd rhan yn y ddadl hon. Nid wyf yn aelod o'r pwyllgor, er imi gyflwyno tystiolaeth ysgrifenedig i'r ymchwiliad, a chredaf fod y Cadeirydd, yn ddefnyddiol iawn, wedi crynhoi'r argymhellion, a chredaf eu bod yn synhwyrol, er braidd yn siomedig. Rwy'n credu bod argymhellion adroddiad Archwilio Cymru a'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus braidd yn bedestraidd, os caf ei roi felly. O ystyried faint o waith craffu a wnaed dros gyfnod hir iawn gan Archwilio Cymru, roedd yr argymhellion yn eithaf amlwg ac yn ddi-uchelgais, ac nid ydynt yn mynd i'r afael â maint yr her a grëir wrth roi'r targedau teithio llesol ar waith, gan fod hwn yn ei hanfod yn brosiect o newid diwylliannol, sy'n anodd ar y gorau ac yn arbennig o anodd ym maes trafnidiaeth. Pam y mae hyn yn bwysig? A dweud y gwir, nid wyf yn malio dim am feicio—mae'n fodd o gyrraedd nod. I mi, mae a wnelo â sut y cyflawnwn ein targedau newid hinsawdd, sut yr awn i'r afael â'r epidemig gordewdra. Ac mae'r rhain yn heriau lefel uchel, ac mae hyn yn beth ymarferol y gallwn ei wneud i sicrhau cynnydd tuag at y ddau nod hynny. Ond mae sicrhau'r cynnydd hwnnw'n mynd yn groes i arferion a chonfensiynau sydd wedi'u gwreiddio'n ddwfn dros 70 mlynedd. Ac mae wedi bod yn her dros y 15 mlynedd diwethaf neu fwy o fy mywyd proffesiynol i geisio gwneud rhywfaint o gynnydd yn hynny o beth. Ac mae cynnydd wedi'i wneud, ac mae'r adroddiad yn nodi'r cynnydd mewn gwariant a'r cynnydd yn y ddarpariaeth seilwaith.
Ond mae hwn yn brosiect aml-genhedlaeth, ac ni chredaf fod lefel yr ymateb, naill ai gan y pwyllgor neu gan y Llywodraeth, yn y datganiad ysgrifenedig, neu yn yr ymateb i adroddiad y pwyllgor, yn ymgysylltu'n iawn â'r lefel honno o her. Ac mae'n rhaid imi ddweud fy mod wedi fy siomi'n fawr gan benderfyniad Ysgrifennydd y Cabinet i israddio rôl Trafnidiaeth Cymru yn creu'r ecosystem hon. Mae'n dymuno datganoli cyfrifoldeb a chyllid i'r cyd-bwyllgorau corfforedig, nad wyf yn anghytuno ag ef mewn egwyddor, ond pan fyddwch yn ceisio cyflawni rhaglen o newid mor sylweddol, mae angen ichi gael ysgogiadau i sicrhau eich bod yn mynd i'r afael â'r diwylliant confensiynol sy'n bodoli mewn awdurdodau lleol. Ac mae'r ysgogiadau hynny wedi'u colli gyda'r newid hwn ac nid oes rhai wedi'u darparu yn eu lle, sy'n gamgymeriad sylweddol yn fy marn i. Ac rwy'n credu ei bod yn eithaf eironig, yn y datganiad ysgrifenedig a gyhoeddwyd y bore yma, sef yr adolygiad statudol o'r Ddeddf teithio llesol, mai un o'r pwyntiau cynnydd a nodwyd oedd darpariaeth cronfa teithio llesol. Wel, mae hynny wedi'i ddiddymu gan Ysgrifennydd y Cabinet, felly yma mae gennym ddatganiad yn dathlu ei effaith gan gael gwared arno ar yr un pryd, a heb unrhyw fframwaith gwirioneddol ar waith heblaw am fframwaith o dargedau i'r cyd-bwyllgorau corfforedig gyrraedd targed cyffredinol strategaeth drafnidiaeth Cymru ar gyfer newid dulliau teithio, ond heb unrhyw ysgogiadau gwirioneddol, fel y dywedaf, i'w dwyn i gyfrif i wneud hynny.
Gwyddom o'r arferion a welsom dros 20 mlynedd fod awdurdodau lleol yn ei chael hi'n anodd iawn ymdrin â'r agenda hon, ac mae llawer o'r arian—. Rwy'n credu y byddai gennyf lawer o gydymdeimlad â rhai o'r rheini sy'n beirniadu faint o arian sy'n cael ei wario ar deithio llesol o gymharu â'r canlyniadau a welwyd gennym, a hynny oherwydd y ffordd y caiff rhai o'r cynlluniau hyn eu rhoi ar waith. Rydym wedi colli, ac ni chawsom erioed yn y lle cyntaf, y sgiliau, y capasiti a'r gallu mewn awdurdodau lleol neu'r Llywodraeth ganolog i ddatblygu'r agenda hon. Ac felly, pan gyflwynir arian, yn aml mae gennych gynlluniau sy'n barod iawn i wario arian, ond nid ydynt yn ymgysylltu'n iawn â'r newid anodd sydd ei angen. Felly, er enghraifft, yn hytrach nag adeiladu llwybr sy'n cael gwared ar le ar y ffordd i blant deithio i'r ysgol o'r ystad agosaf, a fyddai'n cael effaith sylweddol, yn aml iawn byddai awdurdod lleol yn fwy parod i adeiladu pont fawr, sy'n costio llawer o arian, ond sy'n brosiect peirianneg sifil mawreddog, neu i adeiladu llwybr ger ffordd brysur, gan mai nhw sy'n berchen ar y lle ac nid ydynt yn mynd i gael cynifer o wrthwynebiadau.
Rwy'n deall hyn, ac nid wyf yn ceisio beirniadu awdurdodau lleol yn ormodol, ond dyna realiti'r diwylliant y maent yn gweithredu ynddo, y gofod diwylliannol y maent yn gweithredu ynddo, ac nid yw Llywodraeth Cymru yn gwneud unrhyw beth ar hyn o bryd i herio hynny'n gadarn. Fe ddechreuodd Trafnidiaeth Cymru wneud hynny, ac mae wedi rhoi'r gorau iddi bellach, a chredaf fod hynny'n gamgymeriad mawr iawn, ac nid yw'n ateb sut y cyflawnwn yr addewidion sero net yr ydym wedi ymrwymo iddynt yn y gyfraith. Dywedai'r gyllideb garbon sero net ar gyfer 2021 i 2025 y byddai teithio llesol fel cyfran o ddulliau teithio yn codi o 27 y cant i 33 y cant erbyn 2030, ond mae'r gallu i wneud hynny wedi'i wanhau bellach gan y Llywodraeth.
Felly, rwy'n falch fod y craffu wedi'i wneud. Roedd yn hen bryd gwneud hynny. Mae angen inni barhau i graffu. Mae'n brosiect aml-genhedlaeth. Rwy'n ofni bod rhethreg y Llywodraeth a realiti'r hyn y maent wedi bod yn ei wneud yn mynd i ddau gyfeiriad gwahanol, ac rwy'n gobeithio y bydd y Senedd nesaf yn parhau i graffu a rhoi pwysau ar y maes pwysig hwn.
I'd like to thank the committee for this report, and it is deeply concerning that, more than a decade on from the active travel Act, progress towards the 45 per cent sustainable mode target by 2040 is lacking.
Moving towards greener modes of transport, such as active travel, is essential if we are to reach net zero, and it's clear that this Government is underperforming in that area. The report makes it clear that we still lack robust outcome data, and, without meaningful measurement of behavioural change and network quality, it's difficult to assess whether public investment is truly delivering value for money. Public spending on active travel must be strategic and effective. Success should be measured not simply by how much is spent, but by whether more people are confidently walking, wheeling or cycling. Delivering transport through a regional model is welcome to ensure that communities across Wales are linked up. However, I have expressed concerns that the Government moving towards this model has meant that active travel funding is no longer ring fenced, which risks undermining that delivery, and we will be continuing to monitor this as things move on.
The committee is right to call for long-term multi-year funding and stronger central leadership. Short-term funding cycles from all departments in this Government have repeatedly hampered infrastructure projects, increased costs and limited ambition. Accessibility must be central to delivery. As the report says, active travel infrastructure must work for everyone, particularly disabled people and older residents. I recently heard from the Royal National Institute of Blind People about cases where poorly designed cycle lanes have made it more difficult for blind and partially sighted people to safely access bus stops. This highlights the importance of inclusive design from the outset. Ensuring proper representation of disabled people and service users in planning decisions will help ensure that accessibility and sustainability go hand in hand.
Safety is also a growing concern. Research shows that women are significantly more likely than men to avoid public transport due to safety fears. Plaid Cymru has consistently campaigned on this issue, and my colleague Delyth Jewell has brought forward proposals this term to improve safety across our transport system, particularly. Measures including CCTV on public transport, improved public lighting, including at stops and stations, staff training and more consistent reporting systems should not be seen as optional extras. They are essential to building public confidence. Too many people are prevented from using public transport or active travel routes because they feel unsafe.
Finally, active travel cannot exist in isolation. Plaid Cymru believes in delivering a truly integrated transport system. Rail, bus and active travel networks must be linked up and this is something that this Government has failed to achieve. Diolch yn fawr.
Hoffwn ddiolch i'r pwyllgor am yr adroddiad hwn, ac mae'n destun cryn bryder, fwy na degawd ar ôl y Ddeddf teithio llesol, nad oes digon o gynnydd yn cael ei wneud tuag at y targed o 45 y cant o ddulliau teithio cynaliadwy erbyn 2040.
Mae newid i ddulliau trafnidiaeth mwy gwyrdd, fel teithio llesol, yn hanfodol os ydym am gyrraedd sero net, ac mae'n amlwg fod y Llywodraeth hon yn tanberfformio yn y maes hwnnw. Mae'r adroddiad yn nodi'n glir ein bod yn dal yn brin o ddata cadarn ar ganlyniadau, a heb dull ystyrlon o fesur newid ymddygiad ac ansawdd y rhwydwaith, mae'n anodd asesu a yw'r buddsoddiad cyhoeddus yn darparu gwerth am arian mewn gwirionedd. Rhaid i wariant cyhoeddus ar deithio llesol fod yn strategol ac yn effeithiol. Dylid mesur llwyddiant nid yn unig yn ôl faint sy'n cael ei wario, ond yn ôl faint yn rhagor o bobl sy'n cerdded, yn olwyno neu'n beicio'n hyderus. Mae darparu trafnidiaeth drwy fodel rhanbarthol i'w groesawu er mwyn sicrhau bod cymunedau ledled Cymru wedi'u cysylltu. Fodd bynnag, rwyf wedi mynegi pryderon fod y ffaith bod y Llywodraeth yn newid i'r model hwn wedi golygu nad yw cyllid teithio llesol wedi'i glustnodi mwyach, sy'n golygu y gallai'r ddarpariaeth honno gael ei thanseilio, a byddwn yn parhau i fonitro hyn wrth i bethau symud yn eu blaenau.
Mae'r pwyllgor yn iawn i alw am gyllid aml-flwyddyn hirdymor ac arweinyddiaeth ganolog gryfach. Mae cylchoedd cyllido tymor byr o bob adran yn y Llywodraeth hon wedi llesteirio prosiectau seilwaith, cynyddu costau a chyfyngu ar uchelgais dro ar ôl tro. Rhaid i hygyrchedd fod yn ganolog i'r ddarpariaeth. Fel y dywed yr adroddiad, rhaid i seilwaith teithio llesol weithio i bawb, yn enwedig pobl anabl a thrigolion hŷn. Yn ddiweddar, clywais gan y Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol Pobl Ddall am achosion lle mae lonydd beicio sydd wedi'u cynllunio'n wael wedi ei gwneud hi'n anos i bobl ddall a phobl sy'n gweld yn rhannol gyrraedd safleoedd bws yn ddiogel. Mae hyn yn tynnu sylw at bwysigrwydd cynllunio cynhwysol o'r cychwyn cyntaf. Bydd sicrhau cynrychiolaeth briodol i bobl anabl a defnyddwyr gwasanaethau mewn penderfyniadau cynllunio yn helpu i sicrhau bod hygyrchedd a chynaliadwyedd yn mynd law yn llaw.
Mae diogelwch hefyd yn bryder cynyddol. Mae ymchwil yn dangos bod menywod yn llawer mwy tebygol na dynion o osgoi trafnidiaeth gyhoeddus oherwydd ofnau ynghylch diogelwch. Mae Plaid Cymru wedi ymgyrchu’n gyson ar y mater hwn, ac mae fy nghyd-Aelod Delyth Jewell wedi cyflwyno cynigion yn ystod y tymor hwn i wella diogelwch ar draws ein system drafnidiaeth. Ni ddylid trin mesurau gan gynnwys teledu cylch cyfyng ar drafnidiaeth gyhoeddus, goleuadau cyhoeddus gwell, gan gynnwys mewn arosfannau a gorsafoedd, hyfforddiant staff a systemau adrodd mwy cyson fel pethau dewisol. Maent yn hanfodol i feithrin hyder y cyhoedd. Mae gormod o bobl yn cael eu hatal rhag defnyddio trafnidiaeth gyhoeddus neu lwybrau teithio llesol am eu bod yn teimlo’n anniogel.
Yn olaf, ni all teithio llesol fodoli ar ei ben ei hun. Mae Plaid Cymru'n credu mewn darparu system drafnidiaeth wirioneddol integredig. Rhaid cysylltu rhwydweithiau rheilffyrdd, bysiau a theithio llesol ac mae hyn yn rhywbeth y mae'r Llywodraeth hon wedi methu ei gyflawni. Diolch yn fawr.
I too welcome this report. It's the culmination of a series of reports, starting with the 2022 review of the active travel Act by the cross-party group on that Act, which I chair. That review gave rise to the Wales Audit Office's report and we now have the public accounts committee's view on how we can make a success of the legislation.
It's an Act that is dear to my heart, as I was the Minister who took it through the then Assembly back in 2012. I do believe that active travel should be the flagship of a sustainable Wales. Properly implemented, the legislation is the ideal companion to our Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, as when walking and cycling displace car journeys they contribute to all seven of the national goals. Ultimately and unfortunately, as all reports on the Act have confirmed, implementation has not been what it should have been. As with all policy interventions, funding is key, and, since 2018, Wales has had a dedicated ring-fenced active travel fund. In the last five years, that fund has reached the annual figure that the Senedd said was needed for us to realise our active travel ambitions—£20 per head of population. As a result of this, real progress was starting to be made. However, that progress, I believe, is now under serious threat. I strongly agree with the committee's first conclusion that the Welsh Government must ensure that future funding allocations for transport sufficiently prioritise active travel. However, I note that, since this was a conclusion and not a recommendation, the Welsh Government has not set out in its response to the report how this will be achieved.
The truth is, Dirprwy Lywydd, that there is now no future guarantee of funding for active travel. The active travel fund is no more, nor is the Safe Routes in Communities fund that was doing so much to help our children discover a healthier way to travel to school. Both these funds have been absorbed into the regional transport funds that will be administered by the corporate joint committees. Those committees, of course, will be faced with huge demands on their limited funds, and I fear that the long-term preventative benefits of active travel, as favoured by our well-being of future generations Act, may not seem as immediately beneficial as fixing potholes or improving junctions.
We are facing a health crisis, a climate crisis, an air-quality crisis and a biodiversity crisis, and active travel will help address all of these in a way few other transport interventions can. Surely, then, the wise course of action is to ensure that this essential long-term preventative funding is ring-fenced and protected from more immediate and sometimes populist demands.
The committee's report makes an important point about the need to complement investment in infrastructure with a behaviour change programme. Unfortunately, after many decades of allowing our transport system to be entirely dominated by the motor car, and of massive advertising by the motor industry to idealise car travel, the simple fact that walking and cycling are healthier, greener, cheaper and often, in urban areas, quicker than driving is not as clearly understood as it should be.
Rwyf innau'n croesawu'r adroddiad hwn. Dyma ganlyniad cyfres o adroddiadau, gan ddechrau gydag adolygiad o'r Ddeddf teithio llesol yn 2022 gan y grŵp trawsbleidiol ar y Ddeddf honno, a gadeirir gennyf i. Arweiniodd yr adolygiad hwnnw at adroddiad Swyddfa Archwilio Cymru, ac mae gennym bellach farn y pwyllgor cyfrifon cyhoeddus ar sut y gallwn wneud i'r ddeddfwriaeth lwyddo.
Mae'n Ddeddf sy'n agos at fy nghalon, gan mai fi oedd y Gweinidog a aeth â hi drwy'r Cynulliad, ar y pryd, yn ôl yn 2012. Rwy'n credu y dylai teithio llesol fod yn rhan flaenllaw o Gymru gynaliadwy. Os caiff ei rhoi ar waith yn iawn, y ddeddfwriaeth yw'r cydymaith delfrydol i Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015, gan fod cerdded a beicio'n cyfrannu at bob un o'r saith nod cenedlaethol pan fyddant yn digwydd yn lle teithiau yn y car. Yn y pen draw, ac yn anffodus, fel y mae pob adroddiad ar y Ddeddf wedi'i gadarnhau, nid yw'r gweithrediad wedi bod cystal ag y dylai. Fel gyda phob ymyrraeth bolisi, mae cyllid yn allweddol, ac ers 2018, mae gan Gymru gronfa teithio llesol bwrpasol wedi'i chlustnodi. Yn y pum mlynedd diwethaf, mae'r gronfa honno wedi cyrraedd y ffigur blynyddol y dywedodd y Senedd fod ei angen er mwyn inni wireddu ein huchelgeisiau teithio llesol—£20 y pen o'r boblogaeth. O ganlyniad i hyn, roedd cynnydd gwirioneddol yn dechrau cael ei wneud. Fodd bynnag, credaf fod y cynnydd hwnnw dan fygythiad difrifol bellach. Rwy'n cytuno'n gryf â chasgliad cyntaf y pwyllgor fod yn rhaid i Lywodraeth Cymru sicrhau bod dyraniadau cyllido ar gyfer trafnidiaeth yn y dyfodol yn rhoi blaenoriaeth ddigonol i deithio llesol. Fodd bynnag, gan mai casgliad a oedd hwn ac nid argymhelliad, nodaf nad yw Llywodraeth Cymru wedi nodi yn ei hymateb i'r adroddiad sut y caiff ei gyflawni.
Y gwir amdani, Ddirprwy Lywydd, yw nad oes unrhyw warant bellach o gyllid yn y dyfodol ar gyfer teithio llesol. Nid yw'r gronfa teithio llesol yn bodoli mwyach, na'r gronfa Llwybrau Diogel mewn Cymunedau a oedd yn gwneud cymaint i helpu ein plant i ddarganfod ffordd iachach o deithio i'r ysgol. Mae'r ddwy gronfa wedi'u hamsugno i'r cronfeydd trafnidiaeth rhanbarthol a fydd yn cael eu gweinyddu gan y cyd-bwyllgorau corfforedig. Bydd y pwyllgorau hynny yn wynebu galwadau enfawr ar eu cronfeydd cyfyngedig, ac rwy'n ofni na fydd manteision ataliol hirdymor teithio llesol, fel y'u ffefrir gan ein Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol, yn ymddangos mor uniongyrchol fuddiol â thrwsio tyllau yn y ffyrdd neu wella cyffyrdd.
Rydym yn wynebu argyfwng iechyd, argyfwng hinsawdd, argyfwng ansawdd aer ac argyfwng bioamrywiaeth, a bydd teithio llesol yn helpu i fynd i'r afael â'r rhain i gyd mewn ffordd na all llawer o ymyriadau trafnidiaeth eraill ei wneud. Yn sicr, felly, y peth doeth i'w wneud yw sicrhau bod y cyllid ataliol hirdymor hanfodol hwn wedi'i glustnodi a'i ddiogelu rhag gofynion mwy uniongyrchol, a phoblyddol weithiau.
Mae adroddiad y pwyllgor yn gwneud pwynt pwysig ynglŷn â'r angen i ategu buddsoddiad mewn seilwaith gyda rhaglen newid ymddygiad. Yn anffodus, ar ôl sawl degawd o ganiatáu i'n system drafnidiaeth gael ei dominyddu'n llwyr gan geir, a hysbysebu ar raddfa enfawr gan y diwydiant modurol i ddelfrydoli teithio yn y car, nid yw'r ffaith syml fod cerdded a beicio'n iachach, yn fwy gwyrdd, yn rhatach ac yn aml yn gyflymach na gyrru mewn ardaloedd trefol, mor glir ag y dylai fod.
Would the Member gave way?
A wnaiff yr Aelod ildio?
Absolutely.
Wrth gwrs.
Thank you. Just very briefly, on that point, the report recommends, as you say, a national behaviour change programme, and the Government in its response accepts it by saying it already has a large-scale, multi-year programme, climate action Wales. But that is a very high-level, very generic, superficial campaign, and not at all what the committee had in mind in its recommendation.
Diolch. Yn gryno iawn ar y pwynt hwnnw, fel y dywedwch, mae'r adroddiad yn argymell rhaglen newid ymddygiad genedlaethol, ac mae'r Llywodraeth, yn ei hymateb, yn derbyn hynny drwy ddweud bod ganddi eisoes raglen aml-flwyddyn ar raddfa fawr, sef gweithredu ar newid hinsawdd. Ond mae honno'n ymgyrch lefel uchel, generig, ac arwynebol iawn, ac yn gwbl wahanol i'r hyn oedd gan y pwyllgor mewn golwg yn ei argymhelliad.
No. I do very much agree with that, Lee, and I'll come on to that, because I think what we need is something much more local within the national framework.
We need to do much more to promote the benefits of walking and cycling for everyday journeys, and the Welsh Government's response, as we've heard, in terms of the online climate action Wales campaign, is welcome, but it is national. Alone, it's not enough, given that active travel is intensely local. A national website is no substitute for local, detailed information on where active travel routes are, or how long it will take to reach a specific destination when using them to walk or cycle. It is therefore extremely disappointing that, 13 months after the promised date, we have still not seen the publication of the statutory guidance on the promotion of active travel for the purposes of improving air quality, which could do so much to promote the benefits of active travel in a local, targeted, practical way.
Finally—
Na. Rwy'n cytuno'n gryf â hynny, Lee, ac fe ddof at hynny, gan y credaf mai'r hyn sydd ei angen arnom yw rhywbeth llawer mwy lleol o fewn y fframwaith cenedlaethol.
Mae angen inni wneud llawer mwy i hyrwyddo manteision cerdded a beicio ar gyfer teithiau bob dydd, ac mae ymateb Llywodraeth Cymru, fel y clywsom, o ran yr ymgyrch weithredu ar newid hinsawdd, i'w groesawu, ond mae'n genedlaethol. Ar ei ben ei hun, nid yw'n ddigon, o ystyried bod teithio llesol yn lleol iawn. Nid yw gwefan genedlaethol cystal â gwybodaeth leol fanwl ynglŷn â ble mae'r llwybrau teithio llesol, na pha mor hir y bydd yn ei gymryd i gyrraedd cyrchfan benodol drwy eu defnyddio i gerdded neu feicio. Felly, mae'n hynod siomedig, 13 mis ar ôl y dyddiad a addawyd, nad yw'r canllawiau statudol ar hyrwyddo teithio llesol at ddibenion gwella ansawdd aer wedi'u cyhoeddi o hyd, gan y gallent wneud cymaint i hyrwyddo manteision teithio llesol mewn ffordd leol, ymarferol, wedi'i thargedu.
Yn olaf—
You need to conclude, please, John.
Mae angen ichi ddirwyn i ben, os gwelwch yn dda, John.
Yes, I will now, Dirprwy Lywydd. I would like to conclude and concur with the committee in their emphasis on the importance of Transport for Wales's role in the delivery of active travel. Their design and engineering expertise has helped transform the quality of active travel infrastructure. It's essential that they're given the powers needed to continue that work and ensure that active travel investment is prioritised into those schemes that will maximise modal shift and thus produce the greatest benefits for the well-being of the people of Wales.
Iawn, mi wnaf nawr, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn gloi drwy gytuno â'r pwyllgor ynglŷn â'u pwyslais ar bwysigrwydd rôl Trafnidiaeth Cymru yn galluogi teithio llesol. Mae eu harbenigedd cynllunio a pheirianneg wedi helpu i drawsnewid ansawdd y seilwaith teithio llesol. Mae'n hanfodol eu bod yn cael y pwerau sydd eu hangen i barhau â'r gwaith hwnnw ac i sicrhau bod buddsoddiad mewn teithio llesol yn cael ei flaenoriaethu yn y cynlluniau a fydd yn newid dulliau teithio i'r graddau mwyaf posib ac felly'n cynhyrchu'r manteision mwyaf i lesiant pobl Cymru.
Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Drafnidiaeth a Gogledd Cymru, Ken Skates.
I call on the Cabinet Secretary for Transport and North Wales, Ken Skates.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd, and I welcome the opportunity to respond today to the debate. I'd like to thank Members for their contributions, and, particularly, I'd like to thank PAPAC members for their thorough report, and, indeed, all those who contributed to it. I really deeply value their challenge, their scrutiny and commitment to improving Wales's active travel system.
Today's debate is also an opportunity to share good news, in that the review of the active travel Act was published today, and I warmly welcome and thank Mark Isherwood for his generous words in response to its publication.
Now, a decade ago, there were no active travel network maps. There was limited expertise in local authorities, as we've heard, and there was no strategic monitoring. Today, every settlement has a plan for safe and coherent walking, wheeling and cycling, with nationally consistent guidance, and there is in-house capability in every authority, well supported by Transport for Wales. We've seen infrastructure grow steadily with new routes, upgraded crossings, accessible links, better school routes and improved integration with public transport. Investment and demand for schemes continues to grow and more schools now benefit from safer access and more communities and new routes that make short journeys easier.
But the committee is right: it is right to highlight that we still face challenges. The review also highlights issues around data quality, consistency and pace of delivery. Audit Wales noted that progress has been uneven, that behaviour change requires more than infrastructure alone, and I accept that, and I welcome the committee's seven recommendations, which call for much strengthened communication efforts, integration, longer term planning and improved inclusion. We've accepted the committee's recommendations and our response sets out how we are approaching them.
I also welcome the committee's sharing of information about active travel success in Slovenia and the role that demonstrator towns can have in putting citizens at the heart of active travel planning. We must not lecture, we must listen to citizens.
Notably, we're also aligning active travel fully with the new regional transport planning and funding system. While we're moving away from a dedicated grant, active travel remains at the heart of all four regional transport plans. I'd like to reassure Members that quality will not slip. Every single scheme must continue to follow active travel guidance and Transport for Wales's design support will continue in full in spite of what some Members claimed. And in terms of quantity, far from what has been claimed by some today, the amount of funding for active travel has been maintained under new arrangements. It's always unfortunate, I think, when politicians here don't trust councils across Wales to make the right decisions for their people.
We've made strides in strengthening how we measure progress and support delivery. Since Audit Wales's recommendations, we've created a new footing for monitoring at the national and local level through the new national travel survey and a more consistent approach to local data collection. And together with Transport for Wales, we've put in place national resources as well as training to provide practical support and continued skills development across local authorities. We're updating our active travel Act guidance to strengthen inclusive design requirements, drawing on the evidence gathered directly from disabled people, young people and community groups in the way that Mark Isherwood outlined.
I'd also want to recognise the progress on active travel to schools. Our work with Living Streets, the Walk Wheel Cycle Trust and councils across the length and breadth of Wales is showing strong results, with more children walking, wheeling and cycling to school. The number of School Streets are expanding across Wales, which is a very welcome initiative and it's helping to create calmer, safer environments around school gates. These are the everyday changes that build habits for life.
Now while there is much still to do, we have some solid foundations and we are responding constructively to recommendations from Audit Wales, from the Public Accounts and Public Administration Committee and the active travel board. We're also working closely with corporate joint committees, Transport for Wales, individual councils and the third sector to maintain momentum. We're already embedding active travel into decisions on health, housing, planning, education and climate, and we're focusing particularly on inclusive accessible schemes that benefit those who rely on walking, wheeling and cycling to public transport.
To conclude: Wales has made real progress since the Act was passed, but the next decade must be about delivery at scale, safer routes to schools and public transport, better joined-up networks and a strong partnership at the national, regional and local levels. Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd, ac rwy'n croesawu'r cyfle i ymateb i'r ddadl heddiw. Hoffwn ddiolch i'r Aelodau am eu cyfraniadau, ac yn benodol, hoffwn ddiolch i aelodau'r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus am eu hadroddiad trylwyr, ac yn wir, i bawb a gyfrannodd ato. Rwy'n mawr werthfawrogi eu her, eu craffu a'u hymrwymiad i wella system teithio llesol Cymru.
Mae'r ddadl heddiw hefyd yn gyfle i rannu newyddion da, gan fod yr adolygiad o'r Ddeddf teithio llesol wedi'i gyhoeddi heddiw, ac rwy'n croesawu ac yn diolch yn fawr i Mark Isherwood am ei eiriau hael mewn ymateb i'w gyhoeddi.
Nawr, ddegawd yn ôl, nid oedd unrhyw fapiau o'r rhwydwaith teithio llesol i'w cael. Cyfyngedig oedd yr arbenigedd mewn awdurdodau lleol, fel y clywsom, ac ni wneid unrhyw fonitro strategol. Heddiw, mae gan bob ardal gynllun cydlynol ar gyfer cerdded, olwyno a beicio'n ddiogel, gyda chanllawiau cyson yn genedlaethol, ac mae galluogrwydd mewnol ym mhob awdurdod, gyda chefnogaeth dda gan Trafnidiaeth Cymru. Rydym wedi gweld seilwaith yn tyfu'n gyson gyda llwybrau newydd, croesfannau wedi'u huwchraddio, cysylltiadau hygyrch, llwybrau ysgol gwell ac integreiddio gwell â thrafnidiaeth gyhoeddus. Mae buddsoddiad a'r galw am gynlluniau yn parhau i dyfu ac mae mwy o ysgolion bellach yn elwa o fynediad mwy diogel a mwy o gymunedau a llwybrau newydd sy'n gwneud teithiau byr yn haws.
Ond mae'r pwyllgor yn iawn: mae'n iawn i dynnu sylw at y ffaith ein bod yn dal i wynebu heriau. Mae'r adolygiad hefyd yn tynnu sylw at faterion ynghylch ansawdd data, cysondeb a chyflymder cyflawni. Nododd Archwilio Cymru fod y cynnydd wedi bod yn anghyson, fod angen mwy na seilwaith yn unig er mwyn sicrhau newid ymddygiad, ac rwy'n derbyn hynny, ac yn croesawu saith argymhelliad y pwyllgor, sy'n galw am ymdrechion cyfathrebu llawer cryfach, integreiddio, cynllunio mwy hirdymor a chynhwysiant gwell. Rydym wedi derbyn argymhellion y pwyllgor ac mae ein hymateb yn nodi sut yr awn i'r afael â nhw.
Rwyf hefyd yn croesawu'r wybodaeth a rannwyd gan y pwyllgor am lwyddiant teithio llesol yn Slofenia a'r rôl y gall trefi dangosol ei chwarae yn rhoi dinasyddion wrth wraidd cynlluniau teithio llesol. Rhaid inni beidio â phregethu, rhaid inni wrando ar ddinasyddion.
Rydym hefyd yn alinio teithio llesol yn llawn â'r system gynllunio a chyllido trafnidiaeth ranbarthol newydd. Er ein bod yn ymbellhau oddi wrth grant wedi'i neilltuo, mae teithio llesol yn parhau i fod yn rhan ganolog o bob un o'r pedwar cynllun trafnidiaeth rhanbarthol. Hoffwn roi sicrwydd i'r Aelodau na fydd ansawdd yn llithro. Rhaid i bob cynllun barhau i ddilyn canllawiau teithio llesol a bydd cymorth cynllunio Trafnidiaeth Cymru yn parhau'n llawn er gwaethaf yr hyn y mae rhai o'r Aelodau wedi'i honni. Ac o ran cyllid, ymhell o'r hyn a honnwyd gan rai heddiw, mae swm y cyllid ar gyfer teithio llesol wedi'i gynnal o dan drefniadau newydd. Mae hi bob amser yn anffodus pan nad yw gwleidyddion yma yn ymddiried mewn cynghorau ledled Cymru i wneud y penderfyniadau cywir ar gyfer eu pobl.
Rydym wedi rhoi camau breision ar waith i gryfhau'r ffordd y mesurwn gynnydd ac y cefnogwn gyflawniad. Ers argymhellion Archwilio Cymru, rydym wedi creu sail newydd ar gyfer monitro ar lefel genedlaethol a lleol drwy'r arolwg teithio cenedlaethol newydd a dull mwy cyson o gasglu data lleol. A chyda Trafnidiaeth Cymru, rydym wedi rhoi adnoddau cenedlaethol ar waith yn ogystal â hyfforddiant i ddarparu cymorth ymarferol a datblygiad sgiliau parhaus ar draws awdurdodau lleol. Rydym yn diweddaru canllawiau'r Ddeddf teithio llesol i gryfhau gofynion cynllunio cynhwysol, gan bwyso ar y dystiolaeth a gasglwyd yn uniongyrchol gan bobl anabl, pobl ifanc a grwpiau cymunedol yn y ffordd a amlinellodd Mark Isherwood.
Hefyd, hoffwn gydnabod y cynnydd ar deithio llesol i ysgolion. Mae ein gwaith gyda Living Streets, yr Ymddiriedolaeth Cerdded Olwyno Beicio a chynghorau ledled Cymru yn dangos canlyniadau cryf, gyda mwy o blant yn cerdded, olwyno a beicio i'r ysgol. Mae nifer y Strydoedd Ysgol yn cynyddu ledled Cymru, ac mae'n fenter i'w chroesawu sy'n helpu i greu amgylcheddau tawelach a mwy diogel o amgylch gatiau ysgolion. Dyma'r newidiadau bob dydd sy'n meithrin arferion am oes.
Er bod llawer i'w wneud o hyd, mae gennym rai sylfeini cadarn ac rydym yn ymateb yn adeiladol i argymhellion gan Archwilio Cymru, y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus a'r bwrdd teithio llesol. Rydym hefyd yn gweithio'n agos gyda chyd-bwyllgorau corfforedig, Trafnidiaeth Cymru, cynghorau unigol a'r trydydd sector i gynnal momentwm. Rydym eisoes yn ymgorffori teithio llesol mewn penderfyniadau ar iechyd, tai, cynllunio, addysg a'r hinsawdd, ac rydym yn canolbwyntio'n benodol ar gynlluniau hygyrch cynhwysol sy'n fuddiol i'r rhai sy'n dibynnu ar gerdded, olwyno a beicio at drafnidiaeth gyhoeddus.
I gloi: mae Cymru wedi gwneud cynnydd gwirioneddol ers pasio'r Ddeddf, ond rhaid i'r degawd nesaf ganolbwyntio ar gyflawni ar raddfa fawr, llwybrau mwy diogel at ysgolion a thrafnidiaeth gyhoeddus, rhwydweithiau mwy cydgysylltiedig a phartneriaeth gref ar lefelau cenedlaethol, rhanbarthol a lleol. Diolch yn fawr iawn.
Mark Isherwood i ymateb i'r ddadl.
Mark Isherwood to reply to the debate.
Diolch. Thanks to all contributors. Lee Waters—forthright, as we have come to expect, particularly on an issue close to his heart—recognised—. Well, thank you for recognising that the recommendations were sensible, if a little underwhelming. You used the term 'pedestrian', cycling an old, relevant term, given the scale of the challenge. On the need for cultural change, hopefully I showed with the evidence we got, particularly from Slovenia, that that needs to be done with communities, because you won't get the cultural and behavioural change if you try to do this on a top-down basis, no matter how good the buy-in from local public bodies. You said that this is a multigenerational project, of course it is. You talked about the need to tackle the orthodox culture in local authorities, but I hope you also recognise the barriers that local authorities identified to us, and the difference in expertise and resource between them. And you called for real levers to hold corporate joint committees to account. Obviously, there's no point in doing anything unless you have proper monitoring and intervention processes in place. The ability to achieve net-zero targets was referred to, being diluted by Welsh Government. That's for the Cabinet Secretary to respond to, I think, more than us.
Peredur Owen Griffiths, thanks very much for your contribution. You stated that the Welsh Government is underperforming in this area and that the lack of robust output data makes it difficult to assess whether the public investment is working—very much endorsing our evidence—and that active travel infrastructure must work for everyone, involving disabled people and older people right from the design stage, otherwise it won't be about everyone, it will be about a certain section of the community to the disadvantage of others. And all of that within an integrated transport system.
John Griffiths understandably highlights the fact that the Act is dear to his heart, because he was the Minister who took it through, as I remember, actually; I was here. The implementation, however, has not been what it should have been and progress is under threat. There's no future guarantee of funding for active travel. Of course, that happens whenever there's an election and a Government change. But the long-term preventative benefits of active travel may not be seen as being as crucial as, perhaps, filling potholes, which of course is also true. So, this is going to be a policy and delivery challenge for the 96 new Members after May. He referred to the behaviour change programme, which of course Lee Waters referred to, and to the cultural change—and I refer you to my previous response—but also the need for something more local within national frameworks, and concurred with the committee's view on the importance of Transport for Wales in active travel.
I thank the Cabinet Secretary for his response. As we would all expect from his Tigger-ish approach to everything, he began with a very upbeat presentation, focusing on the positive—that's not an insult, I love Tigger—and said that investment and demand for schemes continue to grow. That's clearly a positive. He said that the committee is right to highlight that there are still challenges ahead, especially in relation to data, which we covered in some depth. Referring to Slovenia, he said that we must put citizens at the heart of active travel and listen to them. Absolutely. If we don't make this bottom-up and make it entirely top-down, no matter what resource is put in, it won't stick. Transport for Wales is working with Welsh Government to put national resources into local authorities to address the auditor general's recommendations. That's positive, but there's much still to do, as he said.
Are we out of time? We are. So, I'll conclude on that point by thanking everybody again and reinforcing the key committee message. It was apparent to us that, whilst there have been successes, there do remain significant challenges, exacerbated by capacity constraints, a lack of robust data to support delivery, and a lack of focus on cultural and behavioural change. So, it's for the next Senedd and next Welsh Government to focus on that, and that will be captured in our committee legacy report. Diolch yn fawr.
Diolch. Diolch i'r holl gyfranwyr. Fe wnaeth Lee Waters gydnabod—yn ddi-lol, fel yr ydym wedi dod i'w ddisgwyl, yn enwedig ar fater sy'n agos at ei galon—. Wel, diolch am gydnabod bod yr argymhellion yn synhwyrol, os ychydig yn llai na syfrdanol. Fe wnaethoch chi ddefnyddio'r term 'pedestraidd', hen derm, ond un perthnasol o ystyried maint yr her. Ar yr angen am newid diwylliannol, gobeithio fy mod wedi dangos gyda'r dystiolaeth a gawsom, yn enwedig o Slofenia, fod angen gwneud hynny gyda chymunedau, oherwydd ni chewch y newid diwylliannol ac ymddygiadol os ceisiwch wneud hyn o'r brig i lawr, ni waeth pa mor dda y bo cefnogaeth cyrff cyhoeddus lleol. Fe ddywedoch chi fod hwn yn brosiect amlgenhedlaeth, ac wrth gwrs ei fod. Fe wnaethoch chi siarad am yr angen i fynd i'r afael â'r diwylliant uniongred mewn awdurdodau lleol, ond rwy'n gobeithio eich bod chi hefyd yn cydnabod y rhwystrau y mae awdurdodau lleol wedi'u nodi, a'r gwahaniaeth rhyngddynt o ran arbenigedd ac adnoddau. Ac fe wnaethoch chi alw am ysgogiadau go iawn i ddwyn cyd-bwyllgorau corfforedig i gyfrif. Yn amlwg, nid oes unrhyw bwynt gwneud unrhyw beth oni bai bod gennych brosesau monitro ac ymyrraeth priodol ar waith. Cyfeiriwyd at y gallu i gyflawni targedau sero net, a'u bod yn cael eu glastwreiddio gan Lywodraeth Cymru. Mater i'r Ysgrifennydd Cabinet ymateb iddo yw hynny, rwy'n credu, yn fwy na ni.
Peredur Owen Griffiths, diolch yn fawr iawn am eich cyfraniad. Fe ddywedoch chi fod Llywodraeth Cymru yn tanberfformio yn y maes hwn a bod diffyg data cadarn ar allbwn yn ei gwneud hi'n anodd asesu a yw'r buddsoddiad cyhoeddus yn gweithio—sy'n cefnogi ein tystiolaeth ni—a bod yn rhaid i seilwaith teithio llesol weithio i bawb, gan gynnwys pobl anabl a phobl hŷn o'r cam cynllunio, neu ni fydd ar gyfer pawb, bydd yn ymwneud â rhan benodol o'r gymuned er anfantais i eraill. A hynny i gyd o fewn system drafnidiaeth integredig.
Mae John Griffiths yn ddealladwy yn tynnu sylw at y ffaith bod y Ddeddf yn annwyl ganddo, am mai ef oedd y Gweinidog a aeth â hi drwodd, fel y cofiaf, mewn gwirionedd; roeddwn i yma. Fodd bynnag, nid yw'r gweithrediad wedi bod yr hyn y dylai fod ac mae cynnydd dan fygythiad. Nid oes sicrwydd o gyllid ar gyfer teithio llesol yn y dyfodol. Wrth gwrs, mae hynny'n digwydd pryd bynnag y ceir etholiad a newid Llywodraeth. Ond efallai na fydd manteision ataliol hirdymor teithio llesol yn cael eu gweld mor hanfodol â llenwi tyllau yn y ffyrdd efallai, sydd hefyd yn wir wrth gwrs. Felly, mae hon yn mynd i fod yn her o ran polisi a chyflawniad i'r 96 Aelod newydd ar ôl mis Mai. Cyfeiriodd at y rhaglen newid ymddygiad, y cyfeiriodd Lee Waters ati wrth gwrs, a'r newid diwylliannol—ac rwy'n eich cyfeirio at fy ateb blaenorol—ond hefyd at yr angen am rywbeth mwy lleol o fewn fframweithiau cenedlaethol, a chytunodd â barn y pwyllgor ynghylch pwysigrwydd Trafnidiaeth Cymru i deithio llesol.
Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ymateb. Fel y byddem i gyd yn ei ddisgwyl o'i ymagwedd Tigger-aidd at bopeth, dechreuodd gyda chyflwyniad optimistaidd iawn, gan ganolbwyntio ar y cadarnhaol— nid sarhad yw hynny, rwy'n dwli ar Tigger—a dywedodd fod buddsoddiad a galw am gynlluniau'n parhau i dyfu. Mae hynny'n amlwg yn gadarnhaol. Dywedodd fod y pwyllgor yn iawn i dynnu sylw at y ffaith bod heriau o'n blaenau o hyd, yn enwedig mewn perthynas â data, a gafodd gryn dipyn o sylw gennym. Gan gyfeirio at Slofenia, dywedodd fod yn rhaid inni roi dinasyddion yn y canol gyda theithio llesol a gwrando arnynt. Yn hollol. Os na wnawn hyn o'r gwaelod i fyny a'i wneud yn gyfan gwbl o'r brig i lawr, ni waeth faint o arian a roddir tuag ato, ni fydd yn gweithio. Mae Trafnidiaeth Cymru yn gweithio gyda Llywodraeth Cymru i roi adnoddau cenedlaethol i awdurdodau lleol i fynd i'r afael ag argymhellion yr archwilydd cyffredinol. Mae hynny'n gadarnhaol, ond mae llawer i'w wneud o hyd, fel y dywedodd.
A yw'r amser ar ben? Ydy. Felly, rwyf am orffen ar y pwynt hwnnw drwy ddiolch i bawb unwaith eto ac atgyfnerthu neges allweddol y pwyllgor. Roedd yn amlwg i ni, er bod llwyddiannau wedi bod, fod yna heriau sylweddol o hyd, wedi'u gwaethygu gan gyfyngiadau capasiti, diffyg data cadarn i gefnogi cyflawniad, a diffyg ffocws ar newid diwylliannol ac ymddygiadol. Felly, mater i'r Senedd nesaf a Llywodraeth nesaf Cymru fydd canolbwyntio ar hynny, a bydd hynny'n cael ei gynnwys yn adroddiad etifeddiaeth ein pwyllgor. Diolch yn fawr.
Y cwestiwn yw: a ddylid nodi adroddiad y pwyllgor? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to note the committee's report. Does any Member object? There is no objection. Therefore, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw dadl ar adroddiad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar wasanaethau offthalmoleg yng Nghymru. Galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor i wneud y cynnig. Peter Fox.
The next item on our agenda is a debate on the Health and Social Care Committee's report on ophthalmology services in Wales. I call on the Chair of the committee to move the motion. Peter Fox.
Cynnig NDM9152 Peter Fox
Cynnig bod y Senedd:
Yn nodi adroddiad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol ‘Ymchwiliad i wasanaethau offthalmoleg yn Nghymru’ a osodwyd ar 28 Tachwedd 2025.
Motion NDM9152 Peter Fox
To propose that the Senedd:
Notes the Health and Social Care Committee report ‘Inquiry into Ophthalmology Services in Wales’ that was laid on 28 November 2025.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Dirprwy Lywydd. I move the report on behalf of the Health and Social Care Committee.
'I'm likely to be condemned to lose my sight by inaction.'
Those were the words of one patient living with macular degeneration who gave evidence to our inquiry into ophthalmology services in Wales. They are very difficult words to hear. Half of all sight loss is avoidable with early detection and timely treatment. Yet, by the end of December last year, more than 78,000 patients at the greatest risk of permanent sight loss were waiting longer than they should for sight-saving treatments. And demand is rising.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n cynnig yr adroddiad ar ran y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol.
'Rwy'n debygol o gael fy nghondemnio i golli fy ngolwg drwy ddiffyg gweithredu.'
Dyna eiriau un claf a oedd yn byw gyda dirywiad macwlaidd a roddodd dystiolaeth i'n hymchwiliad i wasanaethau offthalmoleg yng Nghymru. Maent yn eiriau anodd iawn i'w clywed. Gellir osgoi hanner yr holl golli golwg drwy ganfod cynnar a thriniaeth amserol. Eto, erbyn diwedd mis Rhagfyr y llynedd, roedd mwy na 78,000 o gleifion â'r perygl mwyaf o golli golwg yn barhaol yn aros yn hirach nag y dylent am driniaethau sy'n achub golwg. Ac mae'r galw'n cynyddu.
Ophthalmology continues to be one of the busiest out-patient specialities, and its services are under significant pressure. During the course of our inquiry, we heard powerful evidence from individuals, and the charities that represent them, about the emotional toll that delayed treatment has on their lives. They described the anxiety and fear of losing their sight whilst waiting for treatment. They also told us about the practical consequences of delayed treatment, affecting their independence and their ability to work, in turn leading to financial strain and mental health issues.
The prolonged waiting times in this area, and the risk of severe vision impairment or sight loss from delayed treatment, were the reason the committee decided to undertake our inquiry. We invited written evidence from stakeholders and held a series of oral sessions. I would like to take this opportunity to place on record the committee's thanks to all those who contributed to our inquiry, and particularly to those patients who shared their experiences with us.
Our report made 17 recommendations, which highlighted the urgent attention needed to tackle the delays in ophthalmology services and prevent avoidable sight loss. They were aimed not just at the long-term transformation of services, but also at more immediate actions to increase capacity, strengthen governance and improve transparency.
It is very disappointing, then, that in his response to our report, the Cabinet Secretary has accepted only three of these recommendations in full, with the remainder either accepted in part or not addressed directly. I'll come on to this last point later on. Overall, Cabinet Secretary, the committee felt that your response does not address the urgency highlighted in our report, particularly our concerns about avoidable sight loss. Instead, your response focuses more on longer term governance and national transformation, and defers several key decisions, and there is little in the way of immediate commitments or concrete timelines.
The Royal College of Ophthalmologists felt the same way. They said, and I quote:
'the Welsh Government’s response to the report displays a concerning lack of urgency to the huge challenges facing ophthalmology services. The number of highest risk patients waiting for an ophthalmology appointment has reduced by less than 2% over the last 12 months, with most missing their target appointment date and almost 160,000 still waiting for an appointment.'
The Royal National Institute of Blind People was also critical of the lack of urgency in your response, Cabinet Secretary, saying that your response,
'does not address the clinical risk of avoidable permanent harm being caused to patients right now.'
Our report recognises the significant work already under way to reform primary care optometry, and the progress that has been made as a result. However, this focus on optometry has not been accompanied by the same level of attention on the well-known challenges within ophthalmology. We heard of the deep frustrations amongst eye care professionals about the lack of an electronic patient record and referral system, the unsuitability of the estate, and ongoing problems with recruiting and retaining staff. Our report emphasises the significant need for modernisation of secondary eye care to improve patient outcomes and manage increasing demand.
The national clinical strategy for ophthalmology is the long-term blueprint for this work, and the Cabinet Secretary has been clear that progress must be made in implementing the strategy. But the evidence we heard about the critical situation with ophthalmology services and waiting times led us to conclude that a stronger, more outcome-focused approach is needed. That is why our report called for a number of urgent, short-term measures aimed at protecting patients already waiting beyond their own clinically safe time frames. We recommended that the Cabinet Secretary establish a cross-sector oversight board before the election, to track progress with implementation on the national clinical strategy and to escalate risks and delivery.
The Cabinet Secretary, however, declined, saying this was not the best option whilst governance structures between the Welsh Government and NHS Wales Performance and Improvement are being reviewed. The Royal College of Ophthalmologists said this decision was worrying and that it was concerned about the absence of a clearly defined oversight structure ahead of new governance arrangements. Hywel Dda University Health Board felt that without a dedicated oversight board, the Welsh Government risked the improvement of eye care services being restricted and progress hampered. These are strongly worded concerns from stakeholders, Cabinet Secretary. I urge you to reflect on them, as I'm sure you will, and reconsider your decision not to put in place interim oversight arrangements until the new governance arrangements are in place.
As regards investment, we made a number of recommendations, particularly around secondary care investment and workforce training. These reflected the seriousness of the evidence we heard about—outdated and unsuitable hospital facilities, leaking roofs, cramped spaces, and broken equipment. We called for the Welsh Government to commit to a multi-year ring-fenced investment programme for secondary care to match the significant £30 million recurrent funding provided to primary care. Despite the Cabinet Secretary acknowledging that ophthalmology is one of the most challenged specialities, he did not commit to any new investment for secondary care ophthalmology, saying that further funding decisions will follow a baseline assessment of current spend. Cabinet Secretary, significant and sustainable investment in secondary eye care services, where clinical risk is greatest, is essential to improving patient outcomes. Without such a commitment from the Welsh Government, it is hard to see how change of any real significance will be achieved.
As regards workforce, our report highlights that gaps in the ophthalmology workforce are central to the backlog. Our recommendations, which were supported by stakeholders, were aimed at addressing these issues and called for an increase in ophthalmology speciality training places and publication of a strategic cross-professional workforce plan by February this year. The Cabinet Secretary did not respond to some of our recommendations about the workforce, saying that they fell outside the direct remit of the Welsh Government, and that HEIW were best placed to respond to them. We do not consider this to be an acceptable position, particularly given all that we know about the challenges facing the ophthalmology workforce. Cabinet Secretary, we must have a direct response from you to recommendations 13, 14, 16 and 17.
Regarding digital services, our report highlighted the serious problems with delays in delivery of the OpenEyes electronic patient record and an electronic patient referral system, despite an £8.5 million investment. The Cabinet Secretary told us that the system will be rolled out across all health boards by March 2026, but has declined our call to make an oral statement in March about progress. Instead, he has only committed to providing a written statement. Cabinet Secretary, given the ambitious timeline and the scale of change required in this area, I ask that you reconsider your decision and agree to make an oral statement on the subject so that Members have the opportunity to question you on it.
In bringing my remarks to a close, Dirprwy Lywydd, I want to emphasise that strong and urgent actions are needed now by the Welsh Government to provide the best possible outcomes for patients, especially those at the greatest risk of preventable sight loss. I look forward to the rest of the debate, Dirprwy Lywydd. Thank you.
Mae offthalmoleg yn parhau i fod yn un o'r arbenigeddau cleifion allanol prysuraf, ac mae ei wasanaethau o dan bwysau sylweddol. Yn ystod ein hymchwiliad, clywsom dystiolaeth bwerus gan unigolion, a'r elusennau sy'n eu cynrychioli, am y dreth emosiynol y mae oedi cyn cael triniaeth yn ei chael ar eu bywydau. Fe wnaethant ddisgrifio'r pryder a'r ofn o golli eu golwg wrth aros am driniaeth. Fe wnaethant ddweud wrthym hefyd am ganlyniadau ymarferol oedi cyn cael triniaeth, sy'n effeithio ar eu hannibyniaeth a'u gallu i weithio, gan arwain at straen ariannol a phroblemau iechyd meddwl.
Yr amseroedd aros hir yn y maes, a'r risg o amhariad difrifol ar y golwg neu golli golwg yn sgil oedi cyn cael triniaeth, oedd y rheswm pam y penderfynodd y pwyllgor gyflawni ein hymchwiliad. Gwnaethom wahodd tystiolaeth ysgrifenedig gan randdeiliaid a chynhaliwyd cyfres o sesiynau llafar. Hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i gofnodi diolch y pwyllgor i bawb a gyfrannodd at ein hymchwiliad, ac yn enwedig i'r cleifion a rannodd eu profiadau gyda ni.
Gwnaeth ein hadroddiad 17 o argymhellion, a oedd yn tynnu sylw at y brys sydd ei angen i fynd i'r afael â'r oedi mewn gwasanaethau offthalmoleg ac atal colli golwg y mae modd ei osgoi. Cawsant eu hanelu nid yn unig at drawsnewid gwasanaethau yn y tymor hir, ond hefyd at gamau mwy uniongyrchol i gynyddu capasiti, cryfhau llywodraethiant a gwella tryloywder.
Mae'n siomedig iawn, felly, mai tri yn unig o'r argymhellion hyn a gafodd eu derbyn yn llawn gan Ysgrifennydd y Cabinet yn ei ymateb i'n hadroddiad, gyda'r gweddill naill ai wedi eu derbyn yn rhannol neu heb gael sylw uniongyrchol. Fe ddof at y pwynt olaf hwn yn nes ymlaen. Ar y cyfan, Ysgrifennydd y Cabinet, teimlai'r pwyllgor nad yw eich ymateb yn mynd i'r afael â'r brys a amlygwyd yn ein hadroddiad, yn enwedig ein pryderon am golli golwg y mae modd ei osgoi. Yn hytrach, mae eich ymateb yn canolbwyntio mwy ar lywodraethiant mwy hirdymor a thrawsnewid cenedlaethol, ac yn gohirio sawl penderfyniad allweddol, ac nid oes fawr ddim ar ffurf ymrwymiadau uniongyrchol neu amserlenni pendant.
Roedd Coleg Brenhinol yr Offthalmolegwyr yn teimlo'r un fath. Roeddent yn dweud:
'mae'n bryderus fod ymateb Llywodraeth Cymru i'r adroddiad yn dangos diffyg brys ynghylch yr heriau enfawr sy'n wynebu gwasanaethau offthalmoleg. Mae nifer y cleifion risg uchaf sy'n aros am apwyntiad offthalmoleg wedi gostwng llai na 2% dros y 12 mis diwethaf, gyda'r mwyafrif yn colli eu dyddiad apwyntiad targed a bron i 160,000 yn dal i aros am apwyntiad.'
Roedd y Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol Pobl Ddall hefyd yn feirniadol o'r diffyg brys yn eich ymateb, Ysgrifennydd y Cabinet, gan ddweud nad oedd eich ymateb,
'yn mynd i'r afael â'r risg glinigol o niwed parhaol y mae modd ei osgoi i gleifion ar hyn o bryd.'
Mae ein hadroddiad yn cydnabod y gwaith sylweddol sydd eisoes ar y gweill i ddiwygio optometreg gofal sylfaenol, a'r cynnydd sydd wedi'i wneud o ganlyniad. Fodd bynnag, nid oes yr un lefel o sylw i heriau cyfarwydd mewn offthalmoleg i gyd-fynd â'r ffocws hwn ar optometreg. Clywsom am y rhwystredigaethau dwfn ymhlith gweithwyr gofal llygaid proffesiynol ynglŷn â diffyg cofnod electronig am gleifion a system atgyfeirio electronig, anaddasrwydd yr ystad, a phroblemau parhaus gyda recriwtio a chadw staff. Mae ein hadroddiad yn pwysleisio'r angen sylweddol i foderneiddio gofal llygaid eilaidd er mwyn gwella canlyniadau cleifion a rheoli galw cynyddol.
Y strategaeth glinigol genedlaethol ar gyfer offthalmoleg yw'r glasbrint hirdymor ar gyfer y gwaith hwn, ac mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi bod yn glir fod angen gwneud cynnydd ar weithredu'r strategaeth. Ond cawsom ein harwain gan y dystiolaeth a glywsom am y sefyllfa ddifrifol gyda gwasanaethau ac amseroedd aros offthalmoleg i'r casgliad fod angen dull cryfach, sy'n canolbwyntio mwy ar ganlyniadau. Dyna pam y geilw ein hadroddiad am nifer o fesurau brys tymor byr gyda'r nod o ddiogelu cleifion sydd eisoes yn aros y tu hwnt i'w fframiau amser diogel yn glinigol eu hunain. Fe wnaethom argymell y dylai Ysgrifennydd y Cabinet sefydlu bwrdd trosolwg traws-sector cyn yr etholiad, i olrhain cynnydd ar weithredu'r strategaeth glinigol genedlaethol ac i uwchgyfeirio risgiau a chyflawniad.
Fodd bynnag, fe wrthododd Ysgrifennydd y Cabinet, gan ddweud nad dyma'r opsiwn gorau tra bod strwythurau llywodraethu rhwng Llywodraeth Cymru a Perfformiad a Gwella GIG Cymru yn cael eu hadolygu. Dywedodd Coleg Brenhinol yr Offthalmolegwyr fod y penderfyniad hwn yn bryderus a'i fod yn pryderu am absenoldeb strwythur trosolwg wedi'i ddiffinio'n glir cyn trefniadau llywodraethu newydd. Roedd Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda o'r farn fod Llywodraeth Cymru, heb fwrdd trosolwg pwrpasol, yn creu perygl o gyfyngu ar wella gwasanaethau gofal llygaid a rhwystro cynnydd. Mae'r rhain yn eiriau cryf gan randdeiliaid, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n eich annog i fyfyrio arnynt, fel rwy'n siŵr y gwnewch chi, ac ailystyried eich penderfyniad i beidio â rhoi trefniadau trosolwg interim ar waith nes y bydd y trefniadau llywodraethu newydd yn eu lle.
O ran buddsoddiad, fe wnaethom nifer o argymhellion, yn enwedig ynghylch buddsoddiad mewn gofal eilaidd a hyfforddi'r gweithlu. Roedd y rhain yn adlewyrchu difrifoldeb y dystiolaeth y clywsom amdani—cyfleusterau ysbyty hen ac anaddas, toeau'n gollwng, gofod cyfyng, ac offer wedi torri. Fe wnaethom alw ar Lywodraeth Cymru i ymrwymo i raglen fuddsoddi aml-flwyddyn wedi'i neilltuo ar gyfer gofal eilaidd i gyd-fynd â'r cyllid cylchol sylweddol o £30 miliwn a ddarperir i ofal sylfaenol. Er bod Ysgrifennydd y Cabinet yn cydnabod bod offthalmoleg yn un o'r arbenigeddau mwyaf heriol, ni wnaeth ymrwymo i unrhyw fuddsoddiad newydd ar gyfer offthalmoleg gofal eilaidd, gan ddweud y bydd penderfyniadau cyllido pellach yn dilyn asesiad sylfaenol o'r gwariant cyfredol. Ysgrifennydd y Cabinet, mae buddsoddiad sylweddol a chynaliadwy mewn gwasanaethau gofal llygaid eilaidd, lle mae'r risg glinigol fwyaf, yn hanfodol i wella canlyniadau cleifion. Heb ymrwymiad o'r fath gan Lywodraeth Cymru, mae'n anodd gweld sut y gellir cyflawni newid o unrhyw arwyddocâd gwirioneddol.
O ran gweithlu, mae ein hadroddiad yn tynnu sylw at y ffaith bod bylchau yn y gweithlu offthalmoleg yn ganolog i'r ôl-groniad. Roedd ein hargymhellion, a gefnogwyd gan randdeiliaid, wedi'u hanelu at fynd i'r afael â'r materion hyn ac yn galw am gynnydd mewn lleoedd hyfforddi arbenigol mewn offthalmoleg a chyhoeddi cynllun gweithlu trawsbroffesiynol strategol erbyn mis Chwefror eleni. Ni wnaeth Ysgrifennydd y Cabinet ymateb i rai o'n hargymhellion ynglŷn â'r gweithlu, gan ddweud eu bod y tu allan i gylch gwaith uniongyrchol Llywodraeth Cymru, ac mai Addysg a Gwella Iechyd Cymru sydd yn y sefyllfa orau i ymateb iddynt. Nid ydym yn ystyried hon yn sefyllfa dderbyniol, yn enwedig o ystyried popeth a wyddom am yr heriau sy'n wynebu'r gweithlu offthalmoleg. Ysgrifennydd y Cabinet, rhaid inni gael ymateb uniongyrchol gennych i argymhellion 13, 14, 16 a 17.
O ran gwasanaethau digidol, tynnodd ein hadroddiad sylw at y problemau difrifol gyda'r oedi cyn cyflwyno cofnod electronig am gleifion OpenEyes a system electronig ar gyfer atgyfeirio cleifion, er gwaethaf buddsoddiad o £8.5 miliwn. Dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet wrthym y bydd y system yn cael ei chyflwyno ar draws pob bwrdd iechyd erbyn mis Mawrth 2026, ond mae wedi gwrthod ein galwad i wneud datganiad llafar ym mis Mawrth am gynnydd. Yn hytrach, nid yw ond wedi ymrwymo i ddarparu datganiad ysgrifenedig. Ysgrifennydd y Cabinet, o ystyried yr amserlen uchelgeisiol a maint y newid sy'n ofynnol yn y maes hwn, gofynnaf i chi ailystyried eich penderfyniad a chytuno i wneud datganiad llafar ar y pwnc fel bod Aelodau'n cael cyfle i'ch holi yn ei gylch.
Wrth ddod â fy sylwadau i ben, Ddirprwy Lywydd, hoffwn bwysleisio bod angen camau cryf ar frys gan Lywodraeth Cymru nawr i ddarparu'r canlyniadau gorau posib i gleifion, yn enwedig y rhai sy'n wynebu'r risg fwyaf o golli golwg y mae modd ei osgoi. Edrychaf ymlaen at weddill y ddadl, Ddirprwy Lywydd. Diolch.
Mae'r adroddiad yma'n dod ar adeg gwbl bwysig. Mae'r pwysau ar wasanaethau llygaid yn cynyddu, mae'r rhestrau aros yn ymestyn, ac mae canlyniadau'r oedi yn bryderus o ddifrifol i gleifion. Mae bron i 80,000 o bobl yn aros am driniaeth, yr ail nifer uchaf o unrhyw arbenigedd, ac mae hynny'n cyfrif am tua un o bob wyth ar y rhestr aros. Ac yn y maes yma, nid anghyfleustra yn unig ydy oedi—fe all olygu colli golwg.
Mae'r Llywodraeth wedi gosod targed o 95 y cant o gleifion sydd yn y categori risg uchaf, sef R1, i dderbyn triniaeth o fewn y cyfnod aros delfrydol. Ond, fel y saif pethau, mae hanner y cleifion yn methu cael triniaeth o fewn yr amser targed. Yn ardal Betsi Cadwaladr, mae hi'n waeth fyth, gyda bron i 60 y cant yn aros yn rhy hir am driniaeth. Dyna'r realiti. A phan gofiwn ni fod 129,000 o bobl eisoes yn byw gyda diffyg golwg yng Nghymru, a bod y nifer yna'n debygol o godi i 146,000 erbyn diwedd y degawd, yna does dim syndod bod llywydd Coleg Brenhinol yr Offthalmolegwyr wedi rhybuddio ein bod yn wynebu ton gynyddol o ddallineb.
Mae'r pwyllgor yn iawn, felly: mae angen gweithredu mewn misoedd, nid blynyddoedd. Ond, unwaith eto, yn hytrach na chymryd yr awenau a gosod arweiniad clir, fe gawsom ni ymateb gwan arall gan y Llywodraeth: oedi, a gwthio penderfyniadau i'r Llywodraeth nesaf. Er enghraifft, fe wnaethon nhw wrthod yr argymhelliad cwbl synhwyrol i sefydlu bwrdd goruchwylio traws-sector cyn yr etholiad—cam syml, cam ymarferol, a ddylai fod yn sylfaen i'r strategaeth glinigol newydd. Unwaith eto, rydyn ni'n gweld yr un patrwm: dim brys, dim cydlynu clir, dim atebolrwydd pendant. Maen nhw'n dweud bod angen adolygu strwythurau llywodraethu cyn sefydlu bwrdd. Ond pam nad ellid gwneud y ddau beth yma gyda'i gilydd? Mae hynny'n swnio fel esgus, nid rheswm.
Dwi'n croesawu'r ffaith bod symudiad o'r diwedd ar gofnod electronig—maes lle mae Cymru wedi bod ar ei hôl hi ers blynyddoedd. Ond mae angen mwy nag ymrwymiadau llafar annelwig; mae angen amserlen glir a diweddariad cyhoeddus ar y cynnydd yma, yn enwedig cyn yr etholiad.
Yn y pen draw, fodd bynnag, y gweithlu ydy'r broblem graidd. Mae gennym ni lai na dau offthalmolegydd ymgynghorol fesul 100,000 o bobl. Mi ddylai'r ffigwr yna fod yn dri. Dyna'r bwlch sydd gennym ni. Dyna'r pwysau. Ac nid yw'n syndod, felly, fod yna fylchau pan fo arian yn cael ei wario ar gytundebau preifat tymor byr, yn hytrach nag ar adeiladu capasiti'r gwasanaeth iechyd ei hun. Dyna'r broblem sylfaenol: atebion byrdymor i broblemau hirdymor.
Mae'r problemau recriwtio wedi cymhlethu oherwydd bod y broses flaenorol, lle byddai meddygon hyfforddedig yn gwneud cais penodol i weithio yng Nghymru, wedi cael ei disodli gan un system ar gyfer y Deyrnas Gyfunol gyfan. Mae hyn wedi lleihau'r sicrwydd y bydd meddygon hyfforddedig yn aros yma i weithio. Mewn gwirionedd, gall hyd at draean ofyn am drosglwyddiad allan o Gymru erbyn mis Awst.
Felly, gadewch i ni fod yn glir: ni ellir datrys y rhestrau aros heb adeiladu'r gweithlu. Mae'r ddau beth yn mynd law yn llaw. Dyna pam ein bod ni'n credu mewn rhwydwaith cenedlaethol o hybiau llawdriniaethol, gan gynnwys canolfannau rhagoriaeth ar gyfer offthalmoleg, er mwyn meithrin y gweithlu yma yng Nghymru ac i wneud y gwasanaeth iechyd cenedlaethol yn lle deniadol i weithio ynddo. Os na wnawn ni adeiladu'r capasiti rŵan, bydd y canlyniadau'n parhau i waethygu, a'r rhai fydd yn talu'r pris fydd ein cleifion. Diolch.
This report comes at a critical time. The pressure on eye care services is increasing, waiting lists are lengthening, and the results of these delays are worryingly concerning for patients. Over 80,000 people are waiting for treatment, the second highest figure for any specialism, and that accounts for almost one in every eight people on waiting lists. And in this field, delay doesn't just mean inconvenience—it can mean sight loss.
The Government has set a target for 95 per cent of patients in the highest risk category, namely R1, to receive treatment within the ideal waiting time. But, as things currently stand, half of all patients do not receive treatment within the target time. In the Betsi Cadwaladr area, the situation is even worse, with almost 60 per cent waiting too long for treatment. That's the reality. And when we remember that 129,000 people are already living with impaired sight in Wales, and that that number is likely to increase to 146,000 by the end of the decade, there can be little surprise that the president of the Royal College of Ophthalmologists has warned that we are facing a growing wave of blindness.
The committee is, therefore, right: we need action within months, not years. But, once again, rather than taking the reins and showing clear leadership, we received yet another weak response from the Government: delay, and leaving decisions to the next Government. For example, they rejected an eminently sensible recommendation to establish a cross-sector oversight board before the election—a simple step, a practical step that should be the basis for a new clinical strategy. Once again, we see the same pattern emerging: no sense of urgency, no clear co-ordination, no robust accountability. They say that there is a need to review governance structures before establishing such a board. But why can't both things be done together? This sounds like an excuse, rather than a reason.
I welcome the fact that there is movement at last on electronic records—an area in which Wales has been behind the curve for years. But we need more than ambiguous verbal commitments; we need a clear timetable and a public update on progress in this area, especially before the election.
Ultimately, however, the workforce is the core issue. We have fewer than two consultant ophthalmologists per 100,000 people. That figure should be three. That's the gap that we have in Wales. That's the pressure. And it's little wonder, therefore, that there are such gaps when money is spent on short-term private contracts, rather than on building the health service's own capacity. That's the fundamental issue: short-term solutions to long-term problems.
The recruitment problems have been further complicated because the previous process, where trained medics would make a specific application to work in Wales, has been replaced by a single system for the whole of the United Kingdom. This has reduced the certainty that trained medics will stay to work here. In reality, up to a third could request for a transfer away from Wales by August.
So, let us be clear: the waiting lists cannot be resolved without building the workforce. The two things go hand in hand. That's why we believe in a national network of surgical hubs, including centres of excellence in ophthalmology, to develop the workforce here in Wales and to make the national health service an attractive place to work. If we don't build the capacity now, the outcomes will continue to worsen, and it will be patients who pay the price. Thank you.
Daeth y Llywydd i’r Gadair.
The Llywydd took the Chair.
I want to thank my fellow committee members and support team for their work on this particular report. As we've heard, our overriding finding is the immediacy of the situation. Action is needed urgently to address delays in services and prevent avoidable sight loss in Wales. The national clinical strategy for ophthalmology, commissioned by the Welsh Government, gives us a clear blueprint to do so, and the Cabinet Secretary has accepted the need for robust cross-sector governance and effective management to deliver it.
Recent reforms, most notably the Wales general ophthalmic service contract, are already delivering improvements. Community optometry is a central plank, enabling optometrists and dispensing opticians to deliver services that would have previously sat with secondary care. Similarly, the extension of the certified vision impairment service last June, enabling optometrists to officially certify vision impairment for all types of eye conditions, is a welcome innovation, and it's the first of its kind in the UK.
The Welsh Government investment of £3 million announced in October, on top of the £3.9 million uplift last year, has, of course, helped reduce hospital pressures further still. More than 3,000 appointments per month have moved from hospitals to community optometry, and there's a target of 30,000 additional appointments. Dan McGhee of the Federation of Optometrists and Dispensing Opticians told us that the new contract was supporting more practices to offer services that help to prevent patients from needing to go into hospital, and that this has especially benefited patients in rural areas who might have found it difficult to get to a hospital.
In the Betsi Cadwaladr area, for example, the expansion of community care and the increase in the number of optometrists qualified in independent prescribing is easing pressures on hospital eye departments in that area. And the Welsh Government has targeted the backlog of cataract surgeries too, as part of a £120 million waiting times funding package announced by the health Secretary last June.
But the delays in hospital-based care cannot be glossed over. Eighty thousand highest-risk patients are waiting beyond clinically safe time frames for treatment, and that is truly unacceptable. It's also untenable, because demand is projected to rise by 40 per cent over the next 20 years, driven by an ageing population and chronic conditions like diabetes and glaucoma. It was also found that uneven access to services is often the case and rurality is a continual challenge.
Marian Williams from the Macular Society provided evidence to us of the lack of support for patients who are required to travel long distances for treatment, describing the experience of patients who had to travel more than 100 miles for injections with very little support for transport. She also said that while some hospitals were offering treatments on weekends to reduce the waiting times—and that, of course, is extremely welcome, and I've welcomed it here many times—there is, of course, in some parts of Wales, a complete lack of public transport at the weekend. Although that offer is very welcome for those who can get there, maybe if we could see a way of addressing helping those who can't get there, that would be particularly useful. I ask the Cabinet Secretary to help those patients to access the transport that has been highlighted to us by the witnesses, and that that be considered alongside clinical service reviews. Thank you.
Hoffwn ddiolch i fy nghyd-aelodau o'r pwyllgor a'r tîm cymorth am eu gwaith ar yr adroddiad hwn. Fel y clywsom, ein canfyddiad pennaf yw brys y sefyllfa. Mae angen gweithredu ar frys i fynd i'r afael ag oedi mewn gwasanaethau ac atal colli golwg y mae modd ei osgoi yng Nghymru. Mae'r strategaeth glinigol genedlaethol ar gyfer offthalmoleg, a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru, yn rhoi glasbrint clir i ni wneud hynny, ac mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi derbyn yr angen am lywodraethu traws-sector cadarn a rheolaeth effeithiol i'w gyflawni.
Mae diwygiadau diweddar, a chontract gwasanaeth offthalmig cyffredinol Cymru yn enwedig, eisoes yn cyflawni gwelliannau. Mae optometreg gymunedol yn elfen ganolog, sy'n galluogi optometryddion ac optegwyr cyflenwi i ddarparu gwasanaethau a fyddai wedi digwydd drwy ofal eilaidd o'r blaen. Yn yr un modd, mae ehangu'r gwasanaeth amhariad ar y golwg ardystiedig fis Mehefin diwethaf, sy'n galluogi optometryddion i ardystio amhariad ar y golwg yn swyddogol ar gyfer pob math o gyflyrau llygaid, yn arloesedd i'w groesawu, a dyma'r cyntaf o'i fath yn y DU.
Mae'r buddsoddiad o £3 miliwn gan Lywodraeth Cymru a gyhoeddwyd ym mis Hydref, ar ben y cynnydd o £3.9 miliwn y llynedd, wedi helpu i leihau pwysau ar ysbytai ymhellach. Mae mwy na 3,000 o apwyntiadau y mis wedi symud o ysbytai i optometreg gymunedol, ac mae yna darged o 30,000 o apwyntiadau ychwanegol. Dywedodd Dan McGhee o'r Ffederasiwn Optometryddion ac Optegwyr Cyflenwi wrthym fod y contract newydd yn cefnogi mwy o bractisau i gynnig gwasanaethau sy'n helpu i atal cleifion rhag yr angen i fynd i'r ysbyty, a bod hyn wedi bod o fudd arbennig i gleifion mewn ardaloedd gwledig a allai fod wedi ei chael hi'n anodd cyrraedd ysbyty.
Yn ardal Betsi Cadwaladr, er enghraifft, mae ehangu gofal cymunedol a'r cynnydd yn nifer yr optometryddion sy'n gymwys mewn presgripsiynu annibynnol yn lleddfu'r pwysau ar adrannau llygaid ysbytai yn yr ardal honno. Ac mae Llywodraeth Cymru wedi targedu ôl-groniad llawdriniaethau cataract hefyd, yn rhan o becyn ariannu amseroedd aros gwerth £120 miliwn a gyhoeddwyd gan yr Ysgrifennydd Iechyd fis Mehefin diwethaf.
Ond ni ellir anwybyddu'r oedi mewn gofal ysbyty. Mae 80,000 o gleifion sydd â'r risg uchaf yn aros y tu hwnt i fframiau amser sy'n ddiogel yn glinigol am driniaeth, ac mae hynny'n wirioneddol annerbyniol. Mae hefyd yn anghynaladwy, oherwydd rhagwelir y bydd y galw yn codi 40 y cant dros yr 20 mlynedd nesaf, wedi'i ysgogi gan boblogaeth sy'n heneiddio a chyflyrau cronig fel diabetes a glawcoma. Canfuwyd hefyd fod mynediad at wasanaethau'n aml yn anwastad ac mae natur wledig ardaloedd yn her barhaus.
Rhoddodd Marian Williams o'r Gymdeithas Facwlaidd dystiolaeth i ni o'r diffyg cefnogaeth i gleifion y mae'n ofynnol iddynt deithio pellteroedd hir i gael triniaeth, gan ddisgrifio profiad cleifion a oedd yn gorfod teithio mwy na 100 milltir am bigiadau heb fawr o gymorth o ran cludiant. Dywedodd hefyd, er bod rhai ysbytai'n cynnig triniaethau ar benwythnosau i leihau'r amseroedd aros—ac wrth gwrs, mae croeso mawr i hynny, ac rwyf wedi ei groesawu yma sawl gwaith—mewn rhai rhannau o Gymru wrth gwrs, mae trafnidiaeth gyhoeddus yn brin ar y penwythnos. Er bod y cynnig hwnnw'n cael ei groesawu'n fawr i'r rhai sy'n gallu cyrraedd yno, pe gallem weld ffordd o helpu'r rhai na allant gyrraedd yno, byddai hynny'n arbennig o ddefnyddiol. Gofynnaf i Ysgrifennydd y Cabinet helpu'r cleifion hynny i gael y drafnidiaeth y soniodd y tystion wrthym amdani, a bod ystyriaeth i hynny ochr yn ochr ag adolygiadau o'r gwasanaethau clinigol. Diolch.
Yr Ysgrifennydd Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol nawr i gyfrannu—Jeremy Miles.
The Cabinet Secretary for Health and Social Care now to contribute—Jeremy Miles.
Llywydd, I thank the Health and Social Care Committee for its report on hospital ophthalmology services. The committee's work highlights an area of care that affects large numbers of people across Wales. Demand for these services, as we've heard, is rising due to an ageing population, increasing prevalence of long-term conditions and the need for more complex lifelong management of eye disease. Wales has real strengths in this area. We were the first part of the UK to commit to whole-system integrated eye care pathways. But there are areas where improvement has been too slow and performance must be strengthened.
Before outlining the reforms under way, I want to highlight the progress already made. Long waits of more than 104 weeks have fallen by 97 per cent since 2023. Several health boards have established high-volume cataract hubs. The roll-out of WGOS optometry pathways is releasing secondary care capacity and enabling more timely care for the highest risk patients. The ophthalmology clinical implementation network has delivered all-Wales pathways, standardised job descriptions and surgical optimisation work.
In primary and community care, Wales leads the way. Our services are ambitious and they're forward thinking. The optometry contract in Wales is the most progressive in the UK. It has become a model that other nations are looking to, demonstrating how community-based expertise can transform care.
The move to integrated eye care is now embedded in our planning framework and set out in the remit letter to NHS organisations for 2026-2027. This deliberate shift to community-facing pathways, supported by optometrists with enhanced skills, aims to deliver more care closer to home, ensuring earlier intervention and making sure hospital ophthalmology services focus on those who genuinely need specialist expertise. Our community by design transformation programme is central to this work. Health boards must demonstrate how they are shifting activity from hospital ophthalmology into community optometry. This reflects our ambition to build a sustainable person-centred system aligned with 'A Healthier Wales', underpinned by the future approach for optometry and the ophthalmology strategy, and supported through national governance. All-Wales integrated eye care will formalise national expectations, support consistency and ensure the whole system from referral to follow-up operates with shared standards and accountability.
Llywydd, the committee has also highlighted the importance of digital transformation, and we acknowledge the concerns that have been raised. Digitally enabled integrated pathways are essential to safe care, improved planning and better outcomes, but it hasn't progressed consistently or at the pace that we expected. We are addressing this directly by commissioning NHS Performance and Improvement and Digital Health and Care Wales to lead work on national data standards and wider digital requirements. Cardiff and Vale University Health Board has now completed full deployment of OpenEyes across all ophthalmology sub-specialties, and neighbouring health boards are accelerating their roll-out. Ensuring consistent digital adoption across Wales is a priority.
The committee also highlights fragility in ophthalmology sub-specialty workforces and, again, we recognise this. The long-term solution lies both in recruitment and in rebalancing the system. This means using the full range of skills of ophthalmologists, optometrists, orthoptists, ophthalmic nurses and other professionals. It also means addressing unwarranted variation, whether in access, timely follow-up or in-service configuration, and these principles, again, are firmly embedded in the remit letter for 2026-2027.
NHS Performance and Improvement has been tasked with taking a more directive role where national consistency is required, with a clear focus on quality assurance. To support sustainability, Health Education and Improvement Wales will continue to lead on workforce planning and training expansion while the Welsh Government and NHS Performance and Improvement provide the strategic oversight, accountability and the investment required to secure the workforce of the future.
Llywydd, looking at performance, we've made substantial progress in reducing long waits for hospital-based care and for appointments over the last 12 months, supported by our £120 million planned care programme. The NHS must now sustain this improvement to ensure that people's journey from referral to treatment is swift, consistent across Wales and based on the efficient use of resources. Delivering more care in local communities is key to reducing pressure on out-patient services. New digital tools will improve prioritisation, reduce duplication and support prevention and early intervention, which are all critical to reducing long-term harm.
The committee has set out a range of recommendations, and Members have raised important issues today. I thank you for your contributions and for your commitment to improving eye care in Wales. We'll continue building an integrated, equitable, modern, digitally enabled eye care system. We'll keep producing variation and maintain a relentless focus on safety and quality to improve outcomes for patients. We'll continue supporting our workforce and championing the leadership and innovation shown by the optometry profession in Wales, a profession that has played a central role in placing Wales at the forefront of eye care reform in the UK.
Lywydd, diolch i'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol am ei adroddiad ar wasanaethau offthalmoleg ysbytai. Mae gwaith y pwyllgor yn tynnu sylw at faes gofal sy'n effeithio ar nifer fawr o bobl ledled Cymru. Mae'r galw am y gwasanaethau hyn, fel y clywsom, yn cynyddu oherwydd poblogaeth sy'n heneiddio, nifer cynyddol o gyflyrau hirdymor a'r angen am reoli clefyd llygaid gydol oes mwy cymhleth. Mae gan Gymru gryfderau gwirioneddol yn y maes hwn. Ni oedd y rhan gyntaf o'r DU i ymrwymo i lwybrau gofal llygaid integredig system gyfan. Ond mae yna feysydd lle mae gwelliant wedi bod yn rhy araf ac mae'n rhaid cryfhau perfformiad.
Cyn amlinellu'r diwygiadau sydd ar y gweill, rwyf am dynnu sylw at y cynnydd sydd eisoes wedi'i wneud. Mae amseroedd aros hir o fwy na 104 wythnos wedi gostwng 97 y cant ers 2023. Mae sawl bwrdd iechyd wedi sefydlu canolfannau cataract ar gyfer trin niferoedd mawr o bobl. Mae cyflwyno llwybrau optometreg Gwasanaethau Offthalmig Cyffredinol Cymru yn rhyddhau capasiti gofal eilaidd ac yn ei gwneud hi'n bosib darparu gofal mwy amserol i'r cleifion risg uchaf. Mae rhwydwaith gweithredu clinigol offthalmoleg wedi darparu llwybrau Cymru gyfan, disgrifiadau swyddi safonol a gwaith optimeiddio llawfeddygol.
Ym maes gofal sylfaenol a chymunedol, Cymru sy'n arwain y ffordd. Mae ein gwasanaethau'n uchelgeisiol ac maent yn flaengar. Y contract optometreg yng Nghymru yw'r mwyaf blaengar yn y DU. Mae wedi dod yn fodel y mae cenhedloedd eraill yn edrych arno, gan ddangos sut y gall arbenigedd cymunedol drawsnewid gofal.
Mae'r symudiad tuag at ofal llygaid integredig bellach wedi'i wreiddio yn ein fframwaith cynllunio ac wedi'i nodi yn y llythyr cylch gwaith i sefydliadau'r GIG ar gyfer 2026-2027. Nod y newid bwriadol hwn i lwybrau yn y gymuned, gyda chefnogaeth optometryddion â sgiliau uwch, yw darparu mwy o ofal yn nes at adref, gan sicrhau ymyrraeth gynharach a sicrhau bod gwasanaethau offthalmoleg ysbytai yn canolbwyntio ar y rhai â gwir angen arbenigedd arbenigol. Mae ein rhaglen trawsnewid cymunedol drwy gynllunio yn ganolog i'r gwaith hwn. Rhaid i fyrddau iechyd ddangos sut y maent yn symud gweithgaredd o offthalmoleg ysbyty i optometreg gymunedol. Mae hyn yn adlewyrchu ein huchelgais i adeiladu system gynaliadwy sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn i gyd-fynd â 'Cymru Iachach', wedi'i hategu gan y dull o weithredu yn y dyfodol ar gyfer optometreg a'r strategaeth offthalmoleg, a'i chefnogi drwy lywodraethiant cenedlaethol. Bydd gofal llygaid integredig Cymru gyfan yn ffurfioli disgwyliadau cenedlaethol, yn cefnogi cysondeb ac yn sicrhau bod y system gyfan o atgyfeirio i apwyntiadau dilynol yn gweithredu gyda safonau ac atebolrwydd a rennir.
Lywydd, mae'r pwyllgor hefyd wedi tynnu sylw at bwysigrwydd trawsnewid digidol, ac rydym yn cydnabod y pryderon sydd wedi'u codi. Mae llwybrau integredig wedi'u hwyluso'n ddigidol yn hanfodol i ofal diogel, gwell cynllunio a chanlyniadau gwell, ond nid yw wedi symud ymlaen yn gyson nac ar y cyflymder yr oeddem yn ei ddisgwyl. Rydym yn mynd i'r afael â hyn yn uniongyrchol drwy gomisiynu Perfformiad a Gwella GIG ac Iechyd a Gofal Digidol Cymru i arwain gwaith ar safonau data cenedlaethol a gofynion digidol ehangach. Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro bellach wedi cwblhau'r gwaith o osod OpenEyes yn llawn ar draws yr holl is-arbenigeddau offthalmoleg, ac mae byrddau iechyd cyfagos yn cyflymu'r broses o'u cyflwyno. Mae sicrhau bod technoleg ddigidol yn cael ei mabwysiadu'n gyson ledled Cymru yn flaenoriaeth.
Mae'r pwyllgor hefyd yn tynnu sylw at fregusrwydd mewn gweithluoedd is-arbenigedd offthalmoleg ac unwaith eto, rydym yn cydnabod hyn. Yr ateb hirdymor yw recriwtio ac ailgydbwyso'r system. Mae hyn yn golygu defnyddio ystod lawn o sgiliau offthalmolegwyr, optometrwyr, orthoptwyr, nyrsys offthalmig a gweithwyr proffesiynol eraill. Mae hefyd yn golygu mynd i'r afael ag amrywiadau diangen, o ran mynediad, apwyntiadau dilynol amserol neu gyfluniad gwasanaeth, ac mae'r egwyddorion hyn, unwaith eto, wedi'u hymgorffori'n gadarn yn y llythyr cylch gwaith ar gyfer 2026-2027.
Mae Perfformiad a Gwella'r GIG wedi cael y dasg o ysgwyddo rôl fwy cyfarwyddol lle mae angen cysondeb cenedlaethol, gyda ffocws clir ar sicrhau ansawdd. Er mwyn cefnogi cynaliadwyedd, bydd Addysg a Gwella Iechyd Cymru yn parhau i arwain ar gynllunio'r gweithlu ac ehangu hyfforddiant tra bod Llywodraeth Cymru a Perfformiad a Gwella'r GIG yn darparu'r trosolwg strategol, yr atebolrwydd a'r buddsoddiad sydd ei angen i sicrhau gweithlu'r dyfodol.
Lywydd, wrth edrych ar berfformiad, rydym wedi gwneud cynnydd sylweddol ar leihau amseroedd aros hir am ofal ysbyty ac am apwyntiadau dros y 12 mis diwethaf, gyda chefnogaeth ein rhaglen gofal wedi'i gynllunio gwerth £120 miliwn. Rhaid i'r GIG gynnal y gwelliant hwn nawr i sicrhau bod taith pobl o atgyfeirio i driniaeth yn gyflym, yn gyson ledled Cymru ac yn seiliedig ar ddefnydd effeithlon o adnoddau. Mae darparu mwy o ofal mewn cymunedau lleol yn allweddol i leihau'r pwysau ar wasanaethau cleifion allanol. Bydd offer digidol newydd yn gwella blaenoriaethu, yn lleihau dyblygu ac yn cefnogi atal ac ymyrraeth gynnar, sydd oll yn hanfodol i leihau niwed hirdymor.
Mae'r pwyllgor wedi nodi ystod o argymhellion, ac mae'r Aelodau wedi codi materion pwysig heddiw. Diolch i chi am eich cyfraniadau ac am eich ymrwymiad i wella gofal llygaid yng Nghymru. Byddwn yn parhau i adeiladu system gofal llygaid sy'n integredig, yn deg, yn fodern, ac wedi'i hwyluso'n ddigidol. Byddwn yn parhau i gynhyrchu amrywiaeth ac yn cadw ffocws di-baid ar ddiogelwch ac ansawdd i wella canlyniadau i gleifion. Byddwn yn parhau i gefnogi ein gweithlu ac yn hyrwyddo'r arweinyddiaeth a'r arloesedd a ddangosir gan y proffesiwn optometreg yng Nghymru, proffesiwn sydd wedi chwarae rhan ganolog yn rhoi Cymru ar y blaen o ran diwygio gofal llygaid yn y DU.
Y Cadeirydd i ymateb—Peter Fox.
The Chair to reply—Peter Fox.
Thanks, Llywydd. Can I thank everybody who's taken part in the debate today? It's a really important debate, and I know we have people who've joined us who will be watching in today in our new Chamber, as we discuss this. It's such an important area, because unlike so many other things in the health system, when you lose your sight and can't get your treatment, you lose it forever, and that is life changing. If you've got a bad hip or a bad knee, you're in pain and you'll tolerate it, but it's not going to change your life in the way that losing your eyesight can. That's why it was so important that we did this inquiry. I thank all of the people who came in and gave evidence and contributed to the inquiry, because it was so important that we did this.
Can I thank my colleagues on the committee for their dedication and desire to get underneath this? I thank you for your contributions, and Mabon, you reiterated the problems again—how sight can be lost and half of the patients not receiving treatment, and how much worse it is up in the north. That can't continue. We do need that oversight board to make sure we can see real delivery, and highlighting that stark figure that we found in early parts of the inquiry, where we only had something like 1.7 ophthalmologists per 100,000, when the recommended number is three per 100,000. Well, of course we're going to be struggling if we can't find those professionals.
Joyce, thank you for highlighting the immediacy of this situation and how important it is, and sharing again that we have a clear blueprint to change things through the national clinical strategy. You pointed out some good practice that has been happening—and we acknowledge that—around cataracts. But you also shared how it's an untenable situation to continue as we are, and we need firm action. And highlighting some of those difficulties that patients found in accessing services—having to go, sometimes, hundreds of miles to get their treatment, and our call on Government to help with that, and I acknowledge what the Cabinet Secretary said.
Cabinet Secretary, I know this is a challenging area, and you pointed out some of the strengths and strides that may have been made in this area. Sadly, this isn't feeling like it to the people on the ground who have been waiting those long times for treatment, who are really worried for their future lives and how they will develop. We acknowledge the investment in the work in primary care, but we need to see that matched in secondary care as well. There's clearly a mismatch between those two areas, and we ask you to look again at the recommendations that we've made.
It is important and I know you acknowledge the importance of the digital OpenEyes system being rolled out. I know it hasn't moved as fast as you would like—as fast as any of us would like—but it sounds like we might be getting some progress and we'll see some action on that. The sooner that can be rolled out across all health boards—that will be important.
So, can I thank everybody once again for contributing? And Cabinet Secretary, if you can think again on some of those key recommendations that really taxed us, we would appreciate that. Diolch yn fawr.
Diolch, Lywydd. A gaf i ddiolch i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl heddiw? Mae'n ddadl bwysig iawn, ac rwy'n gwybod bod gennym ni bobl sydd wedi ymuno â ni a fydd yn gwylio heddiw yn ein Siambr newydd, wrth i ni drafod hyn. Mae'n faes mor bwysig, oherwydd yn wahanol i gymaint o bethau eraill yn y system iechyd, pan fyddwch chi'n colli eich golwg ac yn methu cael eich triniaeth, rydych chi'n ei golli am byth, ac mae hynny'n newid bywyd. Os oes gennych glun drwg neu ben-glin drwg, rydych chi mewn poen a byddwch chi'n ei oddef ond nid yw'n mynd i newid eich bywyd yn y ffordd y gall colli eich golwg ei wneud. Dyna pam ei bod mor bwysig ein bod ni'n gwneud yr ymchwiliad hwn. Diolch i'r holl bobl a ddaeth i mewn i roi tystiolaeth a chyfrannu at yr ymchwiliad, oherwydd roedd mor bwysig ein bod ni wedi gwneud hyn.
A gaf i ddiolch i fy nghyd-aelodau o'r pwyllgor am eu hymroddiad a'u hawydd i archwilio hyn? Diolch i chi am eich cyfraniadau, a Mabon, fe wnaethoch chi ailadrodd y problemau eto—sut y gellir colli golwg a hanner y cleifion nad ydynt yn derbyn triniaeth, a chymaint gwaeth yw hi i fyny yn y gogledd. Ni all hynny barhau. Mae angen y bwrdd trosolwg hwnnw arnom i wneud yn siŵr y gallwn weld cyflawniad go iawn, ac amlygu'r ffigur syfrdanol a ganfuom yn rhannau cynnar yr ymchwiliad, lle nad oedd gennym ond rhywbeth fel 1.7 o offthalmolegwyr i bob 100,000 o bobl, pan fo'r nifer a argymhellir yn dri i bob 100,000. Wel, wrth gwrs ein bod ni'n mynd i gael anawsterau os na allwn ddod o hyd i'r gweithwyr proffesiynol hynny.
Joyce, diolch am dynnu sylw at frys y sefyllfa a pha mor bwysig yw hi, a rhannu eto fod gennym lasbrint clir i newid pethau drwy'r strategaeth glinigol genedlaethol. Fe wnaethoch chi dynnu sylw at arfer da sydd wedi bod yn digwydd—ac rydym yn cydnabod hynny—ar gataractau. Ond fe wnaethoch chi hefyd rannu sut y mae'n annerbyniol i'r sefyllfa barhau fel y mae, ac mae angen gweithredu cadarn. A thynnu sylw at rai o'r anawsterau y mae cleifion yn eu cael i gyrraedd gwasanaethau—gorfod mynd gannoedd o filltiroedd weithiau i gael eu triniaeth, a'n galwad ar y Llywodraeth i helpu gyda hynny, ac rwy'n cydnabod yr hyn a ddywedodd Ysgrifennydd y Cabinet.
Ysgrifennydd y Cabinet, rwy'n gwybod bod hwn yn faes heriol, ac fe wnaethoch chi dynnu sylw at rai o'r cryfderau a'r camau a allai fod wedi'u gwneud yn y maes hwn. Yn anffodus, nid yw'n teimlo felly i'r bobl ar lawr gwlad sydd wedi bod yn aros am amser hir am driniaeth, pobl sy'n poeni am eu bywydau yn y dyfodol a sut y byddant yn datblygu. Rydym yn cydnabod y buddsoddiad yn y gwaith mewn gofal sylfaenol, ond mae angen inni weld buddsoddiad cyfatebol mewn gofal eilaidd hefyd. Mae'n amlwg fod anghysondeb rhwng y ddau faes, a gofynnwn i chi edrych eto ar yr argymhellion a wnaethom.
Mae'n bwysig, ac rwy'n gwybod eich bod chi'n cydnabod pwysigrwydd y system OpenEyes ddigidol sy'n cael ei chyflwyno. Rwy'n gwybod nad yw wedi symud mor gyflym ag yr hoffech chi—mor gyflym ag y byddai unrhyw un ohonom yn hoffi—ond mae'n edrych yn debyg efallai y gwelwn rywfaint o gynnydd ac y gwelwn rywfaint o weithredu ar hynny. Gorau po gyntaf y gellir ei chyflwyno ar draws pob bwrdd iechyd—bydd hynny'n bwysig.
Felly, a gaf i ddiolch i bawb unwaith eto am gyfrannu? Ac Ysgrifennydd y Cabinet, os gallwch chi feddwl eto am rai o'r argymhellion allweddol a oedd yn peri fwyaf o drafferth i ni, byddem yn gwerthfawrogi hynny. Diolch yn fawr.
Y cwestiwn yw: a ddylid nodi adroddiad y pwyllgor? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Na. Felly, mae hynna wedi ei dderbyn.
The proposal is to note the committee's report. Does any Member object? There is no objection, therefore that is agreed.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Jane Hutt, gwelliant 2 yn enwau James Evans a Laura Anne Jones, a gwelliant 3 yn enw Heledd Fychan. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliannau 2 a 3 eu dad-ddethol. Os derbynnir gwelliant 2, caiff gwelliant 3 ei ddad-dethol.
The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Jane Hutt, amendment 2 in the names of James Evans and Laura Anne Jones, and amendment 3 in the name of Heledd Fychan. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected. If amendment 2 is agreed, amendment 3 will be deselected.
Eitem 12 yw'r eitem nesaf. Dadl y Ceidwadwyr yw hon ar y gwasanaeth iechyd a gofal cymdeithasol. Believe it or not, Peter Fox i wneud y cynnig.
Item 12 is the next item, the Welsh Conservatives debate on the NHS and social care. Believe it or not, Peter Fox to move the motion.
Cynnig NDM9164 Paul Davies
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn nodi:
a) y pwysau parhaus ar y GIG yng Nghymru, gan gynnwys amseroedd aros gormodol am driniaeth, oedi o ran ymateb ambiwlansys, adrannau brys gorlawn, a'r defnydd o ofal mewn coridor;
b) pryderon a godwyd gan glinigwyr a chleifion ynghylch diogelwch a chapasiti ar gyfer cleifion ar draws system iechyd a gofal cymdeithasol Cymru; ac
c) yr angen am weithredu brys, system gyfan i adfer perfformiad a hyder y cyhoedd.
2. Yn gresynu bod perfformiad y GIG yng Nghymru, ar ôl 27 mlynedd o Lywodraeth Lafur Cymru, yn parhau i fod ymhlith y gwaethaf yn y Deyrnas Unedig o ran amseroedd aros a mynediad at driniaeth.
3. Yn credu bod maint yr her yn gofyn am ymateb brys i gynyddu capasiti, gwella llif cleifion a chryfhau gwytnwch ar draws gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol.
4. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:
a) datgan argyfwng iechyd cenedlaethol i sbarduno gweithredu ar unwaith ar draws y GIG a gofal cymdeithasol;
b) ailagor wardiau ysbytai cymunedol caeedig i ddarparu gofal cam-i-lawr ac adsefydlu, a gwella llif cleifion;
c) adolygu a chynyddu capasiti gwelyau ysbyty a darpariaeth ymchwydd;
d) sefydlu tîm adfer pwrpasol i GIG Cymru i hyrwyddo gwelliannau mewn amseroedd aros a pherfformiad gofal brys;
e) dod â'r arfer o ofal mewn coridor i ben a dynodi aros 12 awr mewn adrannau brys fel digwyddiadau 'byth';
f) gwella recriwtio, cadw a hyfforddi meddygon, deintyddion, nyrsys a bydwragedd;
g) ehangu canolfannau llawfeddygol a chapasiti diagnostig i leihau rhestrau aros;
h) gwella mynediad at wasanaethau meddygon teulu, gan gynnwys argaeledd apwyntiadau saith diwrnod; ac
i) cyhoeddi cynllun gweithlu a seilwaith hirdymor i foderneiddio'r GIG a'r system gofal cymdeithasol yng Nghymru.
Motion NDM9164 Paul Davies
To propose that the Senedd:
1. Notes:
a) the continuing pressures on the NHS in Wales, including excessive waiting times for treatment, ambulance response delays, overcrowded emergency departments, and the use of corridor care;
b) concerns raised by clinicians and patients regarding patient safety and capacity across the Welsh health and social care system; and
c) the need for urgent, system-wide action to restore performance and public confidence.
2. Regrets that, after 27 years of Welsh Labour Government, NHS performance in Wales remains among the worst in the United Kingdom for waiting times and access to treatment.
3. Believes that the scale of the challenge requires an emergency response to increase capacity, improve patient flow and strengthen resilience across health and social care services.
4. Calls on the Welsh Government to:
a) declare a national health emergency to trigger immediate action across the NHS and social care;
b) reopen closed community hospital wards to provide step-down and rehabilitation care, and improve patient flow;
c) review and increase hospital bed capacity and surge provision;
d) establish a dedicated NHS Wales recovery team to drive improvements in waiting times and emergency care performance;
e) end the practice of corridor care and designate 12-hour waits in emergency departments as never events;
f) improve recruitment, retention and training of doctors, dentists, nurses and midwives;
g) expand surgical hubs and diagnostic capacity to reduce waiting lists;
h) improve access to GP services, including seven-day appointment availability; and
i) publish a long-term workforce and infrastructure plan to modernise the NHS and social care system in Wales.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
I put another hat on for a second. Diolch, Llywydd, and I move the motion in the name of Paul Davies. Llywydd, this motion is about acknowledging something that people right across Wales already know: that our NHS is under extraordinary strain. Every one of us in this Chamber will have constituents who are waiting too long—waiting for an ambulance, waiting in emergency departments, or waiting months, sometimes years, for treatment.
When constituents start describing hospitals as war zones, or say they fear people might even die in a waiting room, as they have actually said, we should all pause and reflect. These sorts of statements tell us something has gone seriously wrong with our health system. It's a fact that after 27 years of a Labour-led Government in Wales, NHS performance remains amongst the worst in the United Kingdom for waiting times and access to treatment. Nearly 750,000 patient pathways remain open. Over 5,000 people have been waiting more than two years for treatment compared to only a couple of hundred in England, and behind these figures are people in pain, pain that has lasted too long. Whilst pressures exist everywhere, after nearly three decades in charge of health policy, it is no longer credible to say this is someone or something else's fault, blaming the previous UK Government or COVID. Devolution brought responsibility, and with responsibility must come accountability.
Llywydd, this motion calls for a national health emergency to be declared, as until it's recognised there is a problem, the focus and resources will not be directed toward addressing these huge issues. And for those here who think we're wrong, tell me: if 12-hour waits in emergency departments are not an emergency, what is? If ambulances queueing outside hospitals because there are no beds available is not an emergency, what is? And if corridor care has become routine, what exactly would qualify? It is about time the Government recognised the scale of the challenge and responded accordingly.
A Welsh Conservative Government would declare that emergency on day one, not as a headline, but as a catalyst to reopen closed community hospital wards and improve patient flow, to urgently review bed capacity and surge provision, to establish a dedicated NHS Wales recovery team focused solely on delivery, to expand surgical hubs and diagnostics so we can finally reduce waiting lists, to improve recruitment and retention so staff feel valued and supported, as our staff are our greatest asset, and to publish a long-term workforce and infrastructure plan so that we are not having the same debate in five years' time. Because, clearly, one of the greatest failings over recent years has been resilience. Too little spare capacity, too little contingency planning, too little focus on prevention and productivity. Even the Bevan Commission has pointed to the level of inefficiency in the system, resources that could be better used to support front-line care.
It's a fact that, historically, this Government has not allocated enough resources to our health system. The Welsh Government, aided by Plaid Cymru, have made their spending choices over the years, which have consequently led to the situation the NHS now faces. For us Conservatives, health would be and is a top priority, the first call on public spending. We have to get our healthcare right before anything else, because when people cannot access timely care, little else matters to them.
Now, Reform will offer anger but no plans on anything, and if they do announce something, it has probably come from ours. Plaid will offer criticism of Labour and everyone else, but no reflection on their own record. But the public are looking for answers, not excuses. The Welsh Conservatives have put forward a comprehensive plan to increase capacity, modernise services, strengthen prevention and restore performance. It is grounded in conversations with clinicians and health professionals. It recognises that staff are working incredibly hard, but that the system around them is failing, and it clearly identifies that managed decline is not acceptable.
Llywydd, this debate has to be about more than statistics. It has to be about dignity too. It is about ensuring that when someone calls for an ambulance, it arrives promptly; that when somebody attends an emergency department, they are treated in a bed, not a corridor; that when somebody is told that they need surgery, they are not left waiting for years. This should not be too much to ask. The people of Wales deserve an NHS that is safe, resilient and timely. They deserve honesty about the scale of the challenge, and they deserve a Government prepared to act with urgency, but sadly we are not seeing it.
Our motion is a statement that the status quo is not good enough and things have to change. It is time to admit the emergency and it is time to put things right. I ask Members to support our motion. Diolch.
Fe wneuthum wisgo het arall am eiliad. Diolch, Lywydd, ac rwy'n gwneud y cynnig yn enw Paul Davies. Lywydd, mae'r cynnig hwn yn ymwneud â chydnabod rhywbeth y mae pobl ledled Cymru eisoes yn ei wybod: fod ein GIG o dan straen eithriadol. Bydd gan bob un ohonom yn y Siambr hon etholwyr sy'n aros yn rhy hir—yn aros am ambiwlans, yn aros mewn adrannau brys, neu'n aros misoedd, blynyddoedd weithiau, am driniaeth.
Pan fydd etholwyr yn dechrau disgrifio ysbytai fel parthau rhyfel, neu'n dweud eu bod yn ofni y gallai pobl farw mewn ystafell aros, fel y maent wedi dweud mewn gwirionedd, dylem i gyd oedi a myfyrio. Mae'r mathau hyn o ddatganiadau'n dweud wrthym fod rhywbeth wedi mynd o'i le yn ddifrifol gyda'n system iechyd. Mae'n ffaith, ar ôl 27 mlynedd o lywodraeth dan arweiniad Llafur yng Nghymru, fod perfformiad y GIG yn parhau i fod ymhlith y gwaethaf yn y Deyrnas Unedig o ran amseroedd aros a mynediad at driniaeth. Mae bron i 750,000 o lwybrau cleifion yn parhau i fod ar agor. Mae dros 5,000 o bobl wedi bod yn aros dros ddwy flynedd am driniaeth o'i gymharu â dim ond ychydig gannoedd yn Lloegr, a'r tu ôl i'r ffigurau hyn mae pobl mewn poen, poen sydd wedi para'n rhy hir. Er bod pwysau ym mhobman, ar ôl bron i dri degawd yn gyfrifol am bolisi iechyd, nid yw bellach yn gredadwy i ddweud mai bai rhywun neu rywbeth arall yw hyn, gan feio Llywodraeth flaenorol y DU neu COVID. Daeth datganoli â chyfrifoldeb yn ei sgil, a rhaid cael atebolrwydd law yn llaw â chyfrifoldeb.
Lywydd, mae'r cynnig hwn yn galw am ddatgan argyfwng iechyd cenedlaethol, oherwydd hyd nes y cydnabyddir bod yna broblem, ni fydd y ffocws a'r adnoddau'n cael eu cyfeirio at fynd i'r afael â'r problemau enfawr hyn. Ac i'r rhai yma sy'n meddwl ein bod ni'n anghywir, dywedwch hyn wrthyf: os nad yw amseroedd aros o 12 awr mewn adrannau brys yn argyfwng, beth sydd? Os nad yw ambiwlansys yn ciwio y tu allan i ysbytai am nad oes gwelyau ar gael yn argyfwng, beth sydd? Ac os yw gofal mewn coridorau wedi dod yn arferol, beth yn union fyddai'n gymwys i'w alw'n argyfwng? Mae'n bryd i'r Llywodraeth gydnabod maint yr her ac ymateb yn unol â hynny.
Byddai Llywodraeth Geidwadol yng Nghymru yn datgan yr argyfwng hwnnw ar y diwrnod cyntaf, nid fel pennawd, ond fel catalydd i ailagor wardiau ysbytai cymunedol sydd wedi'u cau a gwella llif cleifion, adolygu capasiti gwelyau a darpariaeth ymchwydd ar frys, sefydlu tîm adfer pwrpasol GIG Cymru sy'n canolbwyntio'n llwyr ar gyflawni, ehangu canolfannau llawfeddygol a diagnosteg fel y gallwn leihau rhestrau aros o'r diwedd, gwella recriwtio a chadw staff fel bod staff yn teimlo'u bod yn cael eu gwerthfawrogi a'u cefnogi, gan mai ein staff yw ein hased mwyaf, a chyhoeddi cynllun gweithlu a seilwaith hirdymor fel nad ydym yn cael yr un ddadl ymhen pum mlynedd. Oherwydd, yn amlwg, un o'r methiannau mwyaf dros y blynyddoedd diwethaf yw gwydnwch. Dim digon o gapasiti dros ben, dim digon o gynlluniau wrth gefn, dim digon o ffocws ar atal a chynhyrchiant. Mae hyd yn oed Comisiwn Bevan wedi tynnu sylw at lefel yr aneffeithlonrwydd yn y system, adnoddau y gellid eu defnyddio'n well i gefnogi gofal rheng flaen.
Mae'n ffaith nad yw'r Llywodraeth hon wedi dyrannu digon o adnoddau i'n system iechyd. Mae Llywodraeth Cymru, gyda chymorth Plaid Cymru, wedi gwneud eu dewisiadau gwariant dros y blynyddoedd, sydd wedi arwain yn sgil hynny at y sefyllfa sy'n wynebu'r GIG nawr. I ni Geidwadwyr, byddai iechyd yn brif flaenoriaeth, yr alwad gyntaf ar wariant cyhoeddus. Rhaid inni gael ein gofal iechyd yn iawn cyn unrhyw beth arall, oherwydd pan na all pobl gael mynediad at ofal amserol, nid oes fawr o ddim arall yn bwysig iddynt.
Nawr, bydd Reform yn cynnig dicter heb unrhyw gynlluniau ar gyfer unrhyw beth, ac os ydynt yn cyhoeddi rhywbeth, mae'n debyg y bydd wedi dod o'n gwaith ni. Bydd Plaid Cymru'n beirniadu Llafur a phawb arall, ond heb ystyriaeth o'u cyflawniad eu hunain. Ond mae'r cyhoedd yn chwilio am atebion, nid esgusodion. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi cyflwyno cynllun cynhwysfawr i gynyddu capasiti, moderneiddio gwasanaethau, cryfhau atal ac adfer perfformiad. Mae'n seiliedig ar sgyrsiau gyda chlinigwyr a gweithwyr iechyd proffesiynol. Mae'n cydnabod bod staff yn gweithio'n anhygoel o galed, ond bod y system o'u cwmpas yn methu, ac mae'n nodi'n glir nad yw dirywiad wedi'i reoli yn dderbyniol.
Lywydd, rhaid i'r ddadl hon ymwneud â mwy nag ystadegau. Rhaid iddi ymwneud ag urddas hefyd. Mae'n ymwneud â sicrhau, pan fydd rhywun yn ffonio am ambiwlans, ei fod yn cyrraedd yn brydlon; pan fydd rhywun yn mynychu adran frys, eu bod yn cael eu trin mewn gwely, nid mewn coridor; pan ddywedir wrth rywun eu bod angen llawdriniaeth, nad ydynt yn cael eu gadael i aros am flynyddoedd. Ni ddylai hyn fod yn ormod i'w ofyn. Mae pobl Cymru yn haeddu GIG sy'n ddiogel, yn wydn ac yn amserol. Maent yn haeddu gonestrwydd am faint yr her, ac maent yn haeddu Llywodraeth sy'n barod i weithredu ar frys, ond yn anffodus nid ydym yn ei weld.
Mae ein cynnig yn ddatganiad nad yw'r status quo yn ddigon da a bod rhaid i bethau newid. Mae'n bryd cyfaddef yr argyfwng ac mae'n bryd unioni pethau. Gofynnaf i'r Aelodau gefnogi ein cynnig. Diolch.
Rwyf wedi dethol y gwelliannau i'r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliannau 2 a 3 yn cael eu dad-ddethol. Os derbynnir gwelliant 2, bydd gwelliant 3 yn cael ei ddad-ddethol. Dwi'n galw ar y Ysgrifennydd Cabinet dros iechyd i gynnig gwelliant 1 yn ffurfiol.
I have selected the amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected. If amendment 2 is agreed, amendment 3 will be deselected. I call on the Cabinet Secretary for health to move amendment 1 formally.
Gwelliant 1—Jane Hutt
Dileu popeth a rhoi yn ei le:
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn nodi
a) buddsoddiad mwy nag erioed Llywodraeth Cymru yn GIG Cymru, sy’n golygu bod Cymru'n gwario 9 y cant yn fwy y pen ar iechyd nag yn Lloegr;
b) bod y rhestr aros ar gyfer gofal a gynlluniwyd wedi gostwng am saith mis yn olynol a bod arosiadau dwy flynedd ar eu hisaf ers mis Chwefror 2021;
c) bod oedi wrth drosglwyddo cleifion o ambiwlansys bron chwarter yn is ym mis Ionawr 2026 o'i gymharu â blwyddyn yn ôl; a
d) bod y nifer uchaf erioed o staff clinigol yn cael eu cyflogi yn y GIG.
2. Yn croesawu'r camau sydd wedi’u cymryd i gynyddu tryloywder ac atebolrwydd yn y GIG, gan gynnwys fframweithiau uwchgyfeirio newydd ar gyfer y byrddau iechyd a’r cyfarfodydd atebolrwydd cyhoeddus gyda sefydliadau GIG Cymru.
Amendment 1—Jane Hutt
Delete all and replace with:
To propose that the Senedd:
1. Notes
a) the Welsh Government’s record investment in NHS Wales, which means Wales spends 9 per cent more per person on health than in England;
b) the waiting list for planned care has fallen for seven months in a row and two-year waits are at their lowest since February 2021;
c) ambulance handover delays were almost a quarter lower in January 2026 compared to a year ago; and
d) record numbers of clinical staff are employed in the NHS.
2. Welcomes steps taken to increase transparency and accountability in the NHS, including new health board escalation frameworks and the public accountability meetings with NHS Wales organisations.
Cynigiwyd gwelliant 1.
Amendment 1 moved.
Yn ffurfiol.
Formally.
Wedi'i wneud. Felly, James Evans nesaf, i gynnig gwelliant 2. James Evans.
Done. And James Evans next, to move amendment 2. James Evans.
Gwelliant 2—James Evans, Laura Anne Jones
Dileu popeth ar ôl pwynt 1 a rhoi yn ei le:
Yn credu y dylai'r GIG bob amser aros yn ddi-dâl ar y pwynt cyflwyno.
Yn gresynu bod 27 mlynedd o Lywodraethau Llafur Cymru gyda chefnogaeth Plaid Cymru wedi arwain at rai o ystadegau gwaethaf y GIG yn y Deyrnas Unedig.
Yn cydnabod, yn ôl ystadegau iechyd diweddaraf y GIG a gyhoeddwyd ar 19 Chwefror:
a) bod perfformiad ymateb ambiwlansys wedi gwaethygu ar gyfer amseroedd ymateb galwadau coch canolrifol a 90ain canradd yn ogystal ag amseroedd ymateb galwadau porffor y 90ain canradd;
b) bod rhestrau aros dwy flynedd y GIG yng Nghymru yn parhau i fod bron i 24 gwaith yn hirach na'r rhestr gyfatebol yn Lloegr, er gwaethaf eu poblogaeth sylweddol uwch; ac
c) bod 11,392 o gleifion wedi aros dros 12 awr mewn adrannau brys yng Nghymru ym mis Ionawr, er gwaethaf y ffaith mai'r targed yw dim cleifion yn aros dros 12 awr.
Yn galw ar Lywodraeth Cymru i leihau rhestrau aros y GIG a gwella perfformiad y GIG drwy:
a) cynnal adolygiad cynhwysfawr o drefniadau llywodraethiant, arweinyddiaeth ac atebolrwydd ar draws holl sefydliadau'r GIG yng Nghymru, gyda'r bwriad o gryfhau goruchwyliaeth, gwella perfformiad, a sicrhau safonau gofal cyson i gleifion; a
b) torri gwastraff a biwrocratiaeth i sicrhau bod arian trethdalwyr yn cyrraedd rheng flaen y GIG.
Amendment 2—James Evans, Laura Anne Jones
Delete all after point 1 and replace with:
Believes that the NHS should always remain free at the point of delivery.
Regrets that 27 years of Plaid Cymru-backed Welsh Labour Governments has resulted in some of the worst NHS statistics in the United Kingdom.
Recognises that, as of the latest NHS health statistics published on 19 February:
a) ambulance response performance has worsened for both median and 90th percentile red call response times as well as the 90th percentile purple call response times;
b) two-year NHS waiting lists in Wales remain nearly 24 times longer than the equivalent list in England, despite their significantly larger population; and
c) 11,392 patients waited over 12 hours in Welsh emergency departments in January, despite the fact that the target is zero patients waiting over 12 hours.
Calls on the Welsh Government to reduce NHS waiting lists and improve the performance of the NHS by:
a) undertaking a comprehensive review of governance, leadership, and accountability arrangements across all NHS organisations in Wales, with a view to strengthening oversight, improving performance, and ensuring consistent standards of care for patients; and
b) cutting waste and bureaucracy to ensure that taxpayers’ money reaches the NHS frontline.
Cynigiwyd gwelliant 2.
Amendment 2 moved.
Diolch, Llywydd. I move the amendments tabled in my name. Next week, Reform will publish the much-anticipated and much-talked-about manifesto for Wales, and health—[Interruption.] And health and—[Interruption.] You need to calm down; I've only just got going. And health and social care will be at its centre, and today's debate exposes why it's necessary.
Let us begin with the principle that we'll never allow to be distorted: Reform UK believe that the NHS must always remain free at the point of delivery. And anyone implying that—. Anyone undermining that principle is engaging in deliberate scaremongering and avoiding defending a failing record. [Interruption.] I'll take an intervention, Janet, once I've made some progress.
But the record of this Government is indefensible. For 26 years, Plaid Cymru-backed Welsh Labour Government has controlled health policy in Wales—26 years of appointing health boards that are failing, 26 years of setting targets, 26 years of allocating budget. The system is broken, and it's broken on their watch. The latest statistics are not selective snapshots; they are a pattern. Ambulance response performance has worsened across the median and ninetieth percentile measures for the most serious calls. When someone dials 999 in life-threatening emergencies, they wait longer. And I had a constituent who was downgraded because of a system that's in the Welsh ambulance service. That person has subsequently died.
Two-year waiting lists remain nearly 24 times longer than in England, despite England having around 18 times the population. That is not a marginal gap; it's a gulf. And in a single month, over 11,000 patients waited over 12 hours in Welsh emergency departments. The target for this Welsh Government is zero, yet the Government ask us to applaud incremental progress while thousands are left on trolleys for half a day or more.
The Government amendment is also a masterclass in deflection. It points to spending levels as if a larger cheque automatically produces better care for people in Wales. Wales may spend more per head, but the public experience longer waits. Outcomes matter more than inputs, and the Cabinet Secretary needs to acknowledge that.
The Plaid Cymru amendment retreats into its usual familiar territory, blaming austerity and Brexit, but health is devolved, governance is devolved, workforce planning is devolved, and service configuration is devolved also. After supporting Labour budgets and propping up the Labour administration here for years, it's not credible now that you pose yourselves as an outsider to the system—a system that you have helped sustain over the years.
The Welsh Conservatives' diagnosis at least acknowledges the crisis, but their treatment plan is superficial. And, yes, Janet, I will take an intervention.
Diolch, Lywydd. Rwy'n cynnig y gwelliannau a gyflwynwyd yn fy enw i. Yr wythnos nesaf, bydd Reform yn cyhoeddi'r maniffesto ar gyfer Cymru y bu llawer o ddisgwyl a siarad amdano, a bydd iechyd—[Torri ar draws.] A bydd iechyd a—[Torri ar draws.] Mae angen i chi dawelu; newydd ddechrau ydw i. A bydd iechyd a gofal cymdeithasol yn ganolog ynddo, ac mae'r ddadl heddiw yn datgelu pam ei fod yn angenrheidiol.
Gadewch inni ddechrau gyda'r egwyddor na fyddwn byth yn caniatáu iddi gael ei hystumio: mae Reform UK yn credu bod yn rhaid i'r GIG bob amser aros am ddim pryd a lle bynnag y caiff ei ddarparu. Ac mae unrhyw un sy'n awgrymu—. Mae unrhyw un sy'n tanseilio'r egwyddor honno yn codi bwganod yn fwriadol ac yn amddiffyn hanes o fethiant. [Torri ar draws.] Fe wnaf dderbyn ymyriad pan fyddaf wedi gwneud rhywfaint o gynnydd, Janet.
Ond ni ellir amddiffyn cyflawniad y Llywodraeth hon. Am 26 mlynedd, mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi'i chefnogi gan Blaid Cymru wedi rheoli polisi iechyd yng Nghymru—26 mlynedd o benodi byrddau iechyd sy'n methu, 26 mlynedd o osod targedau, 26 mlynedd o ddyrannu cyllideb. Mae'r system wedi torri, ac mae wedi torri o dan eu gwyliadwriaeth nhw. Nid cipluniau dethol yw'r ystadegau diweddaraf, ond patrwm. Mae perfformiad ymateb ambiwlans wedi gwaethygu ar draws y mesurau canolrifol a'r naw degfed canradd ar gyfer y galwadau mwyaf difrifol. Pan fydd rhywun yn deialu 999 mewn argyfwng sy'n peryglu bywyd, maent yn aros yn hirach. Ac roedd gennyf etholwr a gafodd ei israddio oherwydd system a geir yng ngwasanaeth ambiwlans Cymru. Bu farw'r person hwnnw wedyn.
Mae rhestrau aros dwy flynedd yn parhau i fod bron i 24 gwaith yn hirach nag yn Lloegr, er bod gan Loegr tua 18 gwaith y boblogaeth. Nid bwlch ymylol yw hwnnw; mae'n fwlch enfawr. Ac mewn un mis, roedd dros 11,000 o gleifion yn aros dros 12 awr yn adrannau brys Cymru. Y targed ar gyfer Llywodraeth Cymru yw sero, ond mae'r Llywodraeth yn gofyn inni gymeradwyo cynnydd tra bod miloedd yn cael eu gadael ar drolïau am hanner diwrnod neu fwy.
Mae gwelliant y Llywodraeth hefyd yn ddosbarth meistr mewn tynnu sylw oddi ar yr hyn sy'n bwysig. Mae'n nodi lefelau gwariant fel pe bai siec fwy yn awtomatig yn cynhyrchu gwell gofal i bobl Cymru. Efallai y bydd Cymru'n gwario mwy y pen, ond mae'r cyhoedd yn aros yn hirach. Mae canlyniadau'n bwysicach na mewnbwn, ac mae angen i Ysgrifennydd y Cabinet gydnabod hynny.
Mae gwelliant Plaid Cymru yn cilio i'w diriogaeth gyfarwydd arferol, gan feio cyni a Brexit, ond mae iechyd wedi ei ddatganoli, mae llywodraethiant wedi ei ddatganoli, mae cynllunio'r gweithlu wedi ei ddatganoli, ac mae cyflunio gwasanaethau wedi ei ddatganoli hefyd. Ar ôl cefnogi cyllidebau Llafur a chynnal y weinyddiaeth Lafur yma ers blynyddoedd, nid yw'n gredadwy nawr eich bod chi'n gosod eich hun y tu allan i'r system—system yr ydych chi wedi helpu i'w chynnal dros y blynyddoedd.
Mae diagnosis y Ceidwadwyr Cymreig o leiaf yn cydnabod yr argyfwng, ond mae eu cynllun triniaeth yn arwynebol. Iawn, Janet, fe dderbyniaf ymyriad.
Thank you, James. Although you're sat on these benches, you have, of course, moved on to another political party, but I fully remember well when you stood here saying those same words and you were proud as a Welsh Conservative of the policies on health that you'd helped us to create. Tell me: how many of those policies now will be copied and pasted into the Reform manifesto that you're going to launch next week?
Diolch, James. Er eich bod chi'n eistedd ar y meinciau hyn, rydych chi, wrth gwrs, wedi symud at blaid wleidyddol arall, ond rwy'n cofio'n iawn pan oeddech chi'n sefyll yma'n dweud yr un geiriau ac roeddech chi'n falch fel Ceidwadwr Cymreig o'r polisïau iechyd yr oeddech chi wedi ein helpu i'w creu. Dywedwch wrthyf: faint o'r polisïau hynny nawr fydd yn cael eu copïo a'u gludo i mewn i'r maniffesto Reform y byddwch chi'n ei lansio yr wythnos nesaf?
Well, Janet, it's actually quite good that you've made this intervention, because it allows me to raise a point. The policies that I put forward were actually policies that were asked for by the industry, and what I've actually seen is a total rewrite by the leader, Darren Millar. So, unfortunately, I think you need to go back and look at who is actually writing your manifesto—a manifesto of false promises.
Declaring a national health emergency may generate the headlines, but they talk also about building new hospitals. That may sound bold, but we are already facing a huge maintenance backlog across the NHS estate here in Wales, and that's almost running to almost £1 billion. Ageing buildings, critical repairs and outdated infrastructure are not optional extras. What we need to have is promising buildings, ones that are modern, fully operational, because, otherwise, the announcements that the Conservatives are making are theatre and not policy, and they're not delivery.
First, what we want to have is to demand a comprehensive review of governance and leadership across the NHS in Wales. Health boards cannot continue to operate in a culture of missed targets carrying no meaningful consequences. Leadership must be accountable for patient outcomes, not shielded by process or bureaucracy.
Second, we'll call for cutting waste and unnecessary administration, so that funding reaches the front line and every £1 is not tied up in duplication. We'll cut management structures and consultancy contracts to make sure that every £1 that we save is reducing waiting lists and improving emergency care.
Third, we'll insist on restoring patient flow by strengthening community provision and tackling delayed discharge. You cannot fix A&E while beds remain blocked and ambulances queued outside. Fourth, we'll advocate for a realistic capital strategy—not one that's focused on brand-new shiny buildings, but one that clears the maintenance backlog, modernises existing infrastructure, that expands where it's justified and affordable. That's what we will do.
Through all of this, we'll maintain that founding principle that the NHS is free at the point of delivery, no compromises. After nearly three decades of Labour control, supported by Plaid Cymru, who now reach for that emergency rhetoric, Wales deserves more than recycled arguments and compelling press releases. What Wales needs—
Wel, Janet, mae'n eithaf da eich bod wedi gwneud yr ymyriad hwn, oherwydd mae'n caniatáu i mi godi pwynt. Mae'r polisïau a gyflwynais yn bolisïau y gofynnwyd amdanynt gan y diwydiant, a'r hyn a welais mewn gwirionedd oedd ailysgrifennu llwyr gan yr arweinydd, Darren Millar. Felly, yn anffodus, rwy'n credu bod angen i chi fynd yn ôl ac edrych ar bwy sy'n ysgrifennu eich maniffesto chi mewn gwirionedd—maniffesto o addewidion ffug.
Efallai y bydd datgan argyfwng iechyd cenedlaethol yn creu penawdau, ond maent yn sôn hefyd am adeiladu ysbytai newydd. Efallai fod hynny'n swnio'n feiddgar, ond rydym eisoes yn wynebu ôl-groniad cynnal a chadw enfawr ar draws ystad y GIG yma yng Nghymru, ffigur o bron i £1 biliwn. Nid ychwanegiadau dewisol yw adeiladau sy'n heneiddio, atgyweiriadau allweddol a seilwaith sydd wedi dyddio. Yr hyn sydd angen i ni ei gael yw adeiladau addawol, rhai sy'n fodern, yn gwbl weithredol, oherwydd, fel arall, theatr yw'r cyhoeddiadau y mae'r Ceidwadwyr yn eu gwneud, nid polisi na chyflawniad.
Yn gyntaf, rydym am fynnu adolygiad cynhwysfawr o lywodraethiant ac arweinyddiaeth ar draws y GIG yng Nghymru. Ni all byrddau iechyd barhau i weithredu mewn diwylliant o dargedau wedi'u methu heb unrhyw ganlyniadau ystyrlon. Rhaid i arweinyddiaeth fod yn atebol am ganlyniadau cleifion, nid cael ei gwarchod gan broses neu fiwrocratiaeth.
Yn ail, byddwn yn galw am dorri gwastraff a gweinyddiaeth ddiangen, fel bod cyllid yn cyrraedd y rheng flaen ac nad yw pob £1 yn wedi ei chlymu mewn dyblygu. Byddwn yn torri strwythurau rheoli a chontractau ymgynghori i wneud yn siŵr fod pob £1 yr ydym yn ei harbed yn lleihau rhestrau aros ac yn gwella gofal brys.
Yn drydydd, byddwn yn mynnu bod llif cleifion yn cael ei adfer drwy gryfhau'r ddarpariaeth gymunedol a mynd i'r afael ag oedi cyn rhyddhau o'r ysbyty. Ni allwch drwsio gwasanaeth damweiniau ac achosion brys tra bod gwelyau'n parhau i fod wedi'u blocio ac ambiwlansys yn ciwio y tu allan. Yn bedwerydd, byddwn yn dadlau dros strategaeth gyfalaf realistig—nid un sy'n canolbwyntio ar adeiladau sgleiniog newydd sbon, ond un sy'n clirio'r ôl-groniad cynnal a chadw, yn moderneiddio seilwaith presennol, sy'n ehangu lle mae'n gyfiawn ac yn fforddiadwy i wneud hynny. Dyna fyddwn ni'n ei wneud.
Drwy hyn i gyd, byddwn yn cynnal yr egwyddor sylfaenol fod y GIG am ddim pryd a lle bynnag y caiff ei ddarparu, a hynny'n ddigyfaddawd. Ar ôl bron i dri degawd o reolaeth Llafur, gyda chefnogaeth Plaid Cymru, sydd bellach yn estyn am rethreg argyfwng, mae Cymru'n haeddu mwy na dadleuon wedi'u hailgylchu a datganiadau cymhellol i'r wasg. Yr hyn sydd ei angen ar Gymru—
Daeth y Dirprwy Lywydd i’r Gadair.
The Deputy Presiding Officer took the Chair.
James. Time, now, please.
James. Mae'n bryd i chi orffen, nawr, os gwelwch yn dda.
It deserves structural reform. It deserves financial honesty. And it deserves a Government that stands up for Wales, and, after May, that Government will be Reform UK.
Mae'n haeddu diwygio strwythurol. Mae'n haeddu gonestrwydd ariannol. Ac mae'n haeddu Llywodraeth sy'n sefyll dros Gymru, ac ar ôl mis Mai, Reform UK fydd y Llywodraeth honno.
Galwaf ar Mabon ap Gwynfor i gynnig gwelliant 3, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.
I call on Mabon ap Gwynfor to move amendment 3, tabled in the name of Heledd Fychan.
Gwelliant 3—Heledd Fychan
Dileu popeth ar ôl pwynt 2 a rhoi’n ei le:
Yn gresynu:
a) at effaith polisïau llymder Llywodraeth Geidwadol flaenorol y DU ar ganlyniadau iechyd yng Nghymru; a
b) at effaith Brexit ar brisiau cyffuriau ar gyfer y GIG
Yn credu bod Llafur a’r Ceidwadwyr wedi dangos eu bod yn gwbl anaddas fel gwarchodwyr y GIG.
Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:
a) gweithredu adroddiad Plaid Cymru ar ddiwygiadau llywodraethiant yn y GIG, ‘System Iechyd Cymru: Atebolrwydd, Perfformiad a Diwylliant’;
b) gweithredu cynllun Plaid Cymru i fynd i’r afael ag argyfwng rhestrau aros Llafur, a gyhoeddwyd ym mis Ionawr 2025;
c) hyrwyddo datblygiad y rhaglen i sefydlu Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol i Gymru, a ddechreuwyd gan Blaid Cymru;
d) cryfhau gofal sylfaenol drwy gynyddu’r gyfran o gyllideb Cymru sy’n cael ei gwario ar Wasanaethau Meddygol Cyffredinol ac adolygu’r fformiwla Carr-Hill; ac
e) cyflwyno diwygiadau deddfwriaethol i fynd i’r afael ag oediadau rhyddhau cleifion o’r ysbyty gan ryddhau llefydd gwelyau sbâr yn fwy effeithlon.
Amendment 3—Heledd Fychan
Delete all after point 2 and replace with:
Regrets:
a) the impact of the austerity policies of the previous Conservative UK Government on health outcomes in Wales; and
b) the impact of Brexit on drug prices for the NHS.
Believes that both Labour and the Conservatives have shown themselves to be thoroughly unsuited as guardians of the NHS.
Calls on the Welsh Government to:
a) implement Plaid Cymru's report on governance reforms in the NHS, ‘The Welsh Health System: Accountability, Performance and Culture’;
b) implement Plaid Cymru’s plan to address Labour’s waiting list crisis, published in January 2025;
c) advance the development of the programme to establish a National Care Service for Wales, started by Plaid Cymru;
d) strengthen primary care through increasing the portion of the Welsh budget spent on General Medical Services and reviewing the Carr-Hill formula; and
e) introduce legislative reforms to address delayed hospital discharges and therefore more efficiently unlock spare bed space.
Cynigiwyd gwelliant 3.
Amendment 3 moved.
Diolch, Dirprwy Lywydd. The Conservatives have spoken a great deal so far about their so-called plan to fix the NHS after 27 years of Labour mismanagement. But let's be clear: this isn't a plan, it's a shopping list—a string of aspirations loosely stitched together with no serious explanation of delivery, no costings, no cultural reform and no acknowledgement of the damage that their own party has inflicted on the very system they now claim they want to rescue. And credibility matters. This is the party that cheered on 14 years of brutal austerity from their colleagues in the UK Government—policies that hollowed out public services and did real, measurable damage. Independent research links post-2010 austerity to tens of thousands of excess deaths, widening life-expectancy gaps, rising child poverty and worsening mental health. This isn't ideology. It's evidence. And it's evidence that the Conservatives refuse to confront.
This is the party that shrugged through partygate, tolerated PPE cronyism and championed a hard Brexit that has driven up medicine costs and piled further pressure onto stretched health budgets. They continue to defend the two-child benefit cap, entrenching poverty, one of the strongest predictors of ill health. They're proposing up to £1 billion of unfunded cuts to the Welsh budget, while voting against an additional £100 million for our NHS. And perhaps most tellingly, their health platform was shaped for two years by a Member who has since defected to Reform UK, a party flirting with anti-science rhetoric and privatisation fantasies.
The Tory plan for the NHS unveiled last week is built on sand. They've dreamed up a reserve service without consulting a single retired professional, leaving us to wonder how on earth the volunteer army is supposed to keep up with modern clinical qualifications and training. They want to call 12-hour waits 'never events', without understanding why these events happen and without providing the resources to fix the problem—just a new name, but no solution.
To top it off, they want to spend more, hiking the health share of the budget well beyond its current 55 per cent, all while slashing the very tax base that we need to survive. It's a mathematical fairy tale that gives the Conservatives the fiscal credibility of a counterfeit £3 note. So, when the Conservatives lecture this Chamber about seriousness, they should forgive us for not being overawed.
But public frustration isn't confined to them. After nearly three decades of Labour stewardship in Wales, we face long waiting lists, inconsistent standards, corridor care becoming normalised and a culture too often defined by firefighting rather than improving outcomes. Between Conservative hypocrisy and Labour complacency, many people have reached a simple conclusion: neither Westminster party has shown itself fit to be the guardian of our NHS in Wales.
That's why our amendment is important. It recognises that austerity and Brexit can't be airbrushed out of this debate, and that neither Labour nor the Conservatives have demonstrated the understanding of the clear leadership our health service now requires. Plaid Cymru doesn't just talk about plans; we publish them. Our report, 'The Welsh Health System: Accountability, Performance and Culture' sets out practical governance reforms developed with senior clinicians—
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae'r Ceidwadwyr wedi siarad llawer hyd yma am eu cynllun i drwsio'r GIG ar ôl 27 mlynedd o gamreoli Llafur. Ond gadewch inni fod yn glir: nid cynllun yw hwn, ond rhestr siopa—cyfres o ddyheadau wedi'u pwytho at ei gilydd yn llac heb esboniad difrifol o sut y cânt eu cyflawni, dim costio, dim diwygio diwylliannol a dim cydnabyddiaeth o'r niwed y mae eu plaid eu hunain wedi'i achosi i'r union system y maent bellach yn honni eu bod am ei hachub. Ac mae hygrededd yn bwysig. Dyma'r blaid a gymeradwyodd 14 mlynedd o gyni creulon gan eu cymheiriaid yn Llywodraeth y DU—polisïau a wnaeth ddiberfeddu gwasanaethau cyhoeddus a gwneud niwed go iawn y gellir ei fesur. Mae ymchwil annibynnol yn cysylltu cyni ôl-2010 â degau o filoedd o farwolaethau ychwanegol, bylchau cynyddol mewn disgwyliad oes, tlodi plant cynyddol ac iechyd meddwl gwaeth. Nid ideoleg yw hyn ond tystiolaeth. Ac mae'n dystiolaeth y mae'r Ceidwadwyr yn gwrthod ei hwynebu.
Dyma'r blaid a gododd ei hysgwyddau drwy 'partygate', a oddefodd ffrindgarwch adeg y sgandal cyfarpar diogelwch personol a hyrwyddo Brexit caled sydd wedi codi costau meddyginiaeth ac wedi llwytho pwysau pellach ar gyllidebau iechyd sydd dan bwysau. Maent yn parhau i amddiffyn y cap dau blentyn ar fudd-daliadau, gan ddyfnhau tlodi, un o ragfynegyddion cryfaf salwch. Maent yn argymell hyd at £1 biliwn o doriadau heb eu hariannu i gyllideb Cymru, gan bleidleisio yn erbyn £100 miliwn ychwanegol i'n GIG. Ac yn fwyaf arwyddocaol efallai, cafodd eu platfform iechyd ei siapio am ddwy flynedd gan Aelod sydd ers hynny wedi symud at Reform UK, plaid sy'n fflyrtio â rhethreg wrth-wyddoniaeth a ffantasïau ynghylch preifateiddio.
Mae'r cynllun Torïaidd ar gyfer y GIG a ddadorchuddiwyd yr wythnos diwethaf wedi'i adeiladu ar dywod. Maent wedi meddwl am wasanaeth wrth gefn heb ymgynghori ag un gweithiwr proffesiynol wedi ymddeol, gan adael inni feddwl sut ar y ddaear y mae'r fyddin wirfoddol i fod i gadw i fyny â chymwysterau a hyfforddiant clinigol modern. Maent eisiau galw amseroedd aros 12 awr yn ddigwyddiadau 'byth', heb ddeall pam y mae'r digwyddiadau hyn yn digwydd a heb ddarparu'r adnoddau i ddatrys y broblem—enw newydd yn unig, a dim ateb.
I goroni'r cyfan, maent eisiau gwario mwy, gan godi cyfran iechyd y gyllideb ymhell y tu hwnt i'w 55 y cant presennol, gan dorri'r union sylfaen dreth sydd ei hangen arnom i oroesi. Mae'n stori dylwyth teg fathemategol sy'n rhoi'r un hygrededd cyllidol â phapur £3 ffug i'r Ceidwadwyr. Felly, pan fydd y Ceidwadwyr yn pregethu wrth y Siambr hon am ddifrifoldeb, dylent faddau i ni am beidio â chael ein syfrdanu.
Ond nid yw rhwystredigaeth y cyhoedd wedi'i chyfyngu iddynt hwy. Ar ôl bron i dri degawd o stiwardiaeth Lafur yng Nghymru, rydym yn wynebu rhestrau aros hir, safonau anghyson, gofal mewn coridorau'n cael ei normaleiddio a diwylliant sy'n rhy aml wedi'i ddiffinio gan ymladd problemau wrth iddynt godi yn hytrach na gwella canlyniadau. Rhwng rhagrith y Ceidwadwyr a hunanfodlonrwydd Llafur, mae llawer o bobl wedi dod i gasgliad syml: nid yw'r naill blaid San Steffan na'r llall wedi dangos ei bod yn addas i fod yn warcheidwad ein GIG yng Nghymru.
Dyna pam y mae ein gwelliant yn bwysig. Mae'n cydnabod na ellir dileu cyni na Brexit o'r ddadl hon, ac nad yw Llafur na'r Ceidwadwyr wedi dangos y ddealltwriaeth o'r arweinyddiaeth glir sydd ei hangen ar ein gwasanaeth iechyd nawr. Nid siarad am gynlluniau'n unig y mae Plaid Cymru yn ei wneud; rydym yn eu cyhoeddi. Mae ein hadroddiad, 'System Iechyd Cymru: Atebolrwydd, Perfformiad a Diwylliant' yn nodi diwygiadau llywodraethu ymarferol a ddatblygwyd gydag uwch glinigwyr—
Mabon—. I know you're in the new Chamber and it's easier to see the Members opposite, but I would like to hear the Member actually contribute and not be drowned out by the voices on my right.
Mabon—. Rwy'n gwybod eich bod yn y Siambr newydd a'i bod yn haws gweld yr Aelodau gyferbyn, ond hoffwn glywed yr Aelod yn cyfrannu heb i'w lais gael ei foddi gan y lleisiau ar fy llaw dde.
Frustration at the polls, I'm sure.
Our plan sets out practical governance reforms developed with senior clinicians clarifying the remit of the NHS executive, or NHS Wales Performance and Improvement, as it's now known, strengthening pan-Wales leadership for our hospital care, simplifying targets so that they align with resources, and embedding systematic collaboration between health boards. That's how you fix the foundations.
We've also published a comprehensive plan to tackle the waiting list crisis, not through sticking plasters, but by building sustainable capacity. A national surgical hub programme would clear the backlog whilst strengthening long-term resilience and ending Labour's false economy of paying over the odds for the independent sector. And we've delivered. In this Senedd term, Plaid Cymru's influence has secured Wales's first 24/7 mental health crisis hub, progress towards a national care service and over £100 million in additional NHS funding, which stabilised the outlook compared to the cliff edge we were facing. That's the difference between slogans and substance.
The next election will be a battle for the future of our NHS: on one side, populism that toys with privatisation and anti-science dogma; on another, managerial drift. Or we choose a different path: an NHS renewed, publicly owned, free at the point of need, clearly led and equipped for the challenges ahead. If we are serious about restoring our health service to being the pride of our nation, then our amendment is the honest starting point, and Plaid Cymru is the credible choice to deliver it.
Rhwystredigaeth ynghylch yr arolygon barn, rwy'n siŵr.
Mae ein cynllun ni'n nodi diwygiadau llywodraethu ymarferol a ddatblygwyd gydag uwch glinigwyr i egluro cylch gwaith gweithrediaeth y GIG, neu Perfformiad a Gwella GIG Cymru fel y'i gelwir erbyn hyn, gan gryfhau arweinyddiaeth Cymru gyfan ar gyfer ein gofal ysbyty, symleiddio targedau fel eu bod yn cyd-fynd ag adnoddau, ac ymgorffori cydweithredu systematig rhwng byrddau iechyd. Dyna sut y mae trwsio'r sylfeini.
Rydym hefyd wedi cyhoeddi cynllun cynhwysfawr i fynd i'r afael â'r argyfwng rhestr aros, nid drwy osod plastr, ond drwy adeiladu capasiti cynaliadwy. Byddai rhaglen ganolfannau llawfeddygol genedlaethol yn clirio'r ôl-groniad gan gryfhau gwydnwch hirdymor ar yr un pryd a rhoi diwedd ar economi ffug Llafur o dalu mwy na'r disgwyl i'r sector annibynnol. Ac rydym wedi cyflawni. Yn nhymor y Senedd hon, mae dylanwad Plaid Cymru wedi sicrhau hyb argyfwng iechyd meddwl 24/7 cyntaf Cymru, cynnydd tuag at wasanaeth gofal cenedlaethol a dros £100 miliwn o gyllid ychwanegol i'r GIG, a sefydlogodd y rhagolygon o'i gymharu â'r ymyl dibyn yr oeddem yn ei wynebu. Dyna'r gwahaniaeth rhwng sloganau a sylwedd.
Bydd yr etholiad nesaf yn frwydr dros ddyfodol ein GIG: ar un ochr, poblyddiaeth sy'n chwarae gyda phreifateiddio a dogma wrth-wyddoniaeth; ar y llall, rheolaeth ddatgysylltiedig. Neu gallwn ddewis llwybr gwahanol: GIG wedi'i adnewyddu, sy'n eiddo i'r cyhoedd, am ddim pryd a lle bynnag y bo'i angen, wedi'i arwain yn glir a'i gyfarparu ar gyfer yr heriau sydd o'n blaenau. Os ydym o ddifrif ynglŷn ag adfer ein gwasanaeth iechyd i fod yn destun balchder ein cenedl, ein gwelliant ni yw'r man cychwyn gonest, a Phlaid Cymru yw'r dewis credadwy i'w gyflawni.
I'm pleased to have the opportunity to speak in this debate today and share the concerns of families across Wales who are frightened by what they are experiencing in our NHS and social care system. As a north Wales Member, this debate is timely, as the Betsi Cadwaladr University Health Board just posted its worst emergency department performance figures on record. Almost 70 per cent of patients spend more than four hours in A&E, and a third of arrivals spend more than 12 hours in A&E without being admitted. The pressure on Glan Clwyd Hospital could have been relieved years ago had the Welsh Government built the community hospital in Rhyl when they said they would. Instead, they sat on their hands for 13 years and finally decided to act now, conveniently just a few weeks before an election, with a watered-down plan for a hospital with just 14 beds—a fraction of what was originally offered to my constituents. People can see through this con and they know they have been short-changed.
In Wales today, almost 600,000 people are waiting for treatment. That's nearly one in four of our population stuck somewhere on a pathway. More than 5,200 people have waited over two years to start treatment, compared to just 223 in England, with a population 18 times larger. So, if the Member for Dwyfor Meirionydd is comparing that to the Tories in England, why did they get rid of two-year waits during those 14 years of Government and we are still languishing at the bottom of the league table?[Interruption.] Yes, Mark.
Rwy'n falch o gael cyfle i siarad yn y ddadl hon heddiw a rhannu pryderon teuluoedd ledled Cymru sy'n ofni ynghylch yr hyn y maent yn ei brofi yn ein GIG a'n system gofal cymdeithasol. Fel Aelod o ogledd Cymru, mae'r ddadl hon yn amserol, gan fod Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr newydd gyhoeddi ei ffigurau perfformiad gwaethaf erioed ar gyfer perfformiad adrannau achosion brys. Mae bron i 70 y cant o gleifion yn treulio mwy na phedair awr mewn adrannau damweiniau ac achosion brys, ac mae traean o'r rhai sy'n cyrraedd yn treulio mwy na 12 awr mewn adrannau damweiniau ac achosion brys heb gael eu derbyn. Gallai'r pwysau ar Ysbyty Glan Clwyd fod wedi cael ei leddfu flynyddoedd yn ôl pe bai Llywodraeth Cymru wedi adeiladu'r ysbyty cymunedol yn y Rhyl pan wnaethant ddweud y byddent yn gwneud hynny. Yn hytrach, fe wnaethant oedi am 13 mlynedd a phenderfynu gweithredu nawr o'r diwedd, ychydig wythnosau cyn etholiad, yn gyfleus, gyda chynllun wedi'i lastwreiddio ar gyfer ysbyty gyda dim ond 14 gwely—rhan fach iawn o'r hyn a gynigiwyd yn wreiddiol i fy etholwyr. Mae pobl yn gallu gweld drwy'r twyll ac maent yn gwybod eu bod wedi cael cam.
Yng Nghymru heddiw, mae bron i 600,000 o bobl yn aros am driniaeth. Mae hynny bron yn un o bob pedwar o'n poblogaeth sy'n sownd ar lwybr yn rhywle. Mae mwy na 5,200 o bobl wedi aros dros ddwy flynedd i ddechrau triniaeth, o'i gymharu â dim ond 223 yn Lloegr, gyda phoblogaeth 18 gwaith yn fwy. Felly, os yw'r Aelod dros Ddwyfor Meirionydd yn cymharu hynny â'r Torïaid yn Lloegr, sut y maent hwy wedi cael gwared ar amseroedd aros o ddwy flynedd yn ystod y 14 mlynedd o Lywodraeth a'n bod ninnau'n dihoeni ar waelod y tabl? [Torri ar draws.] Ie, Mark.
Would you agree that the 2013 proposal for the Royal Alexandra Hospital always proposed beds, which would also have included the step-down, to start replacing those they destroyed when they closed the community hospital?
A fyddech chi'n cytuno bod cynnig 2013 ar gyfer Ysbyty Brenhinol Alexandra bob amser wedi argymell gwelyau, a fyddai hefyd wedi cynnwys y gwelyau cam-i-lawr, i ddechrau cymryd lle'r rhai a ddiddymwyd ganddynt pan wnaethant gau'r ysbyty cymunedol?
Yes, absolutely, Mark. Yes, it was originally 30 beds and it was closed in 2009 for, supposedly, fire hazard reasons, but those findings weren't endorsed by North Wales Fire and Rescue Service, and they did the same at Denbigh infirmary, where they closed 13 beds, to my memory, for the same reasons, and those weren't identified either by north Wales fire service. And the human cost is devastating. [Interruption.] Yes, I will take an intervention, yes.
Yn hollol, Mark. Ie, 30 o welyau oedd yno'n wreiddiol ac fe'i caewyd yn 2009 am resymau'n ymwneud â pherygl tân mae'n debyg, ond ni chafodd y canfyddiadau hynny eu cefnogi gan Wasanaeth Tân ac Achub Gogledd Cymru, a gwnaethant yr un peth yn ysbyty Dinbych, lle caewyd 13 gwely, yn ôl yr hyn a gofiaf, am yr un rhesymau, ac ni chafodd y rheini eu nodi chwaith gan wasanaeth tân gogledd Cymru. Ac mae'r gost ddynol yn ddinistriol. [Torri ar draws.] Iawn, fe wnaf dderbyn ymyriad.
Do you accept that, during Tory rule and austerity, we've seen life expectancy decrease and 30,000 excess deaths as a direct consequence of Tory-driven austerity?
A ydych chi'n derbyn, yn ystod rheolaeth a chyni'r Torïaid, ein bod wedi gweld disgwyliad oes yn gostwng a 30,000 o farwolaethau ychwanegol fel canlyniad uniongyrchol i gyni ariannol a arweiniwyd gan y Torïaidd?
Well, I'm quoting waiting time figures, which is obviously pertinent to this debate. You've decided to talk about public services in general. I'm sticking to the subject of the tabled debate.
So, our freedom of information request revealed that almost 40,000 patients died while waiting for treatment since the 2021 Senedd elections. We are talking about parents, partners and grandparents who never made it to the front of the queue. The former health Minister, now First Minister, pledged to eliminate two-year waits by March 2023, and again by March 2024. Both promises were broken, and waits are still rising.
People are asked why the Welsh Government bothers to set targets, because I can't think of a single one that they've actually met. In A&E, the target is that 95 per cent of patients should be seen within four hours, and the reality is just 63 per cent, with over 11,000 people waiting more than 12 hours in a single month. Ambulance red call response times are now the worst on record. Cancer treatment's performance is failing, not improving, but the Welsh Government's priority has not been to fix the NHS, it's been net-zero virtue signalling and constitutional tinkering. How Welsh Labour thinks it's appropriate to call for greater powers to be devolved to this Senedd when their performance on core issues like health is poor just beggars belief for me.
Even doctors agree that the system is in crisis, with the BMA council chair, Dr Tom Dolphin, saying last year that health services across the UK are in deep crisis, but here in Wales the crisis is sharper and longer lasting.
The solutions being put forward by other parties are not providing much reassurance. Reform UK have no serious plan, they have platformed anti-vaccine conspiracy theorists and quackery. Every policy they do announce gets contradicted five minutes later by one of their other spokespersons. They've offered no solution to the healthcare emergency in Wales. And Plaid Cymru want independence, which would rip £21 billion a year out of the Welsh public finances, while promising a national care service they have no idea how they will fund.
Deputy Llywydd, Wales deserves a serious recovery plan and that's why the Welsh Conservatives have published our health manifesto, which offers serious and practical solutions to fix what is broken: declare a national health emergency to drive urgent action; reopen closed community hospital wards to free up beds and speed up discharge; expand surgical hubs and diagnostic capacity; end corridor care; and recruit and retain staff with proper workforce planning, not empty slogans.
We'd also cut the red tape strangling front-line care. The Bevan Commission, as Peter Fox has mentioned, showed that up to 30 per cent of NHS resources are wasted on what staff call silly rules, duplicated paperwork, outdated IT systems and approval chains that delay decisions. Nurses and doctors are spending hours filling out forms instead of treating patients. Tackling issues like this may make a huge difference and would free up clinicians to spend more time with patients.
Labour tell us this is the best they can do, but if this is Welsh Labour at their best, I don't want to see them at their worst. After more than 26 years of a Labour Welsh Government—
Wel, rwy'n dyfynnu ffigurau amseroedd aros, sy'n amlwg yn berthnasol i'r ddadl hon. Rydych chi wedi penderfynu siarad am wasanaethau cyhoeddus yn gyffredinol. Rwy'n cadw at bwnc y ddadl a gyflwynwyd.
Felly, datgelodd ein cais rhyddid gwybodaeth fod bron i 40,000 o gleifion wedi marw wrth aros am driniaeth ers etholiadau'r Senedd 2021. Rydym yn siarad am rieni, partneriaid a neiniau a theidiau na lwyddodd i gyrraedd blaen y ciw. Addawodd y cyn-Weinidog iechyd, sydd bellach yn Brif Weinidog, y byddai'n dileu amseroedd aros o ddwy flynedd erbyn mis Mawrth 2023, ac eto erbyn mis Mawrth 2024. Torrwyd y ddau addewid, ac mae'r amseroedd aros yn dal i gynyddu.
Gofynnir i bobl pam y mae Llywodraeth Cymru'n trafferthu gosod targedau, oherwydd ni allaf feddwl am un y maent wedi'i gyflawni mewn gwirionedd. Ar gyfer adrannau damweiniau ac achosion brys, y targed yw y dylid gweld 95 y cant o gleifion o fewn pedair awr, a dim ond 63 y cant yw'r realiti, gyda dros 11,000 o bobl yn aros mwy na 12 awr mewn un mis. Amseroedd ymateb ambiwlansys i alwadau coch yw'r rhai gwaethaf a gofnodwyd erioed. Mae perfformiad triniaethau canser yn methu, nid yn gwella, ond nid blaenoriaeth Llywodraeth Cymru yw trwsio'r GIG, ond yn hytrach, brolio rhinweddau mewn perthynas â sero net a thincran cyfansoddiadol. Ni allaf ddirnad sut y mae Llafur Cymru yn meddwl ei bod yn briodol galw am ddatganoli mwy o bwerau i'r Senedd hon pan fo'u perfformiad ar faterion craidd fel iechyd mor wael.
Mae hyd yn oed meddygon yn cytuno bod y system mewn argyfwng, gyda chadeirydd cyngor Cymdeithas Feddygol Prydain, Dr Tom Dolphin, yn dweud y llynedd fod gwasanaethau iechyd ledled y DU mewn argyfwng dwfn, ond yma yng Nghymru mae'r argyfwng yn fwy clir a hirhoedlog.
Nid yw'r atebion sy'n cael eu cynnig gan bleidiau eraill yn rhoi llawer o sicrwydd. Nid oes gan Reform UK unrhyw gynllun difrifol, maent wedi rhoi platfform i ddamcaniaethwyr cynllwyn gwrth-frechlynnau a chrachfeddygaeth. Mae pob polisi y maent yn ei gyhoeddi'n cael ei wrth-ddweud bum munud yn ddiweddarach gan un o'u llefarwyr eraill. Nid ydynt wedi cynnig unrhyw ateb i'r argyfwng gofal iechyd yng Nghymru. Ac mae Plaid Cymru eisiau annibyniaeth, a fyddai'n rhwygo £21 biliwn y flwyddyn allan o gyllid cyhoeddus Cymru, gan addo gwasanaeth gofal cenedlaethol nad oes ganddynt syniad sut y byddant yn ei ariannu.
Ddirprwy Lywydd, mae Cymru'n haeddu cynllun adfer difrifol a dyna pam y mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi cyhoeddi ein maniffesto iechyd, sy'n cynnig atebion difrifol ac ymarferol i drwsio'r hyn sydd wedi torri: datgan argyfwng iechyd cenedlaethol i ysgogi gweithredu brys; ailagor wardiau ysbytai cymunedol sydd wedi'u cau i ryddhau gwelyau a chyflymu rhyddhau o'r ysbyty; ehangu canolfannau llawfeddygol a chapasiti diagnostig; rhoi diwedd ar ofal mewn coridorau; a recriwtio a chadw staff gyda chynlluniau priodol ar gyfer y gweithlu, nid sloganau gwag.
Byddem hefyd yn torri'r fiwrocratiaeth sy'n tagu gofal rheng flaen. Fel y soniodd Peter Fox, dangosodd Comisiwn Bevan fod hyd at 30 y cant o adnoddau'r GIG yn cael eu gwastraffu ar yr hyn y mae staff yn ei alw'n rheolau gwirion, dyblygu gwaith papur, systemau TG sy'n hen a chadwyni cymeradwyo sy'n oedi penderfyniadau. Mae nyrsys a meddygon yn treulio oriau'n llenwi ffurflenni yn hytrach na thrin cleifion. Gall mynd i'r afael â materion fel hyn wneud gwahaniaeth enfawr a byddai'n rhyddhau clinigwyr i dreulio mwy o amser gyda chleifion.
Mae Llafur yn dweud wrthym mai dyma'r gorau y gallant ei wneud, ond os mai Llafur Cymru ar eu gorau yw hyn, nid wyf eisiau eu gweld ar eu gwaethaf. Ar ôl mwy na 26 mlynedd o Lywodraeth Llafur Cymru—
Twenty-seven.
Saith ar hugain.
—propped up by Plaid Cymru—27, I should say, thank you, Janet—propped up—
—wedi'u cynnal gan Blaid Cymru—27, dylwn ddweud, diolch, Janet—wedi'u cynnal—
You need to finish now, Gareth, please.
Mae angen i chi orffen nawr, Gareth, os gwelwch yn dda.
—by Plaid Cymru and the Lib Dems, we've been left with a health service that's completely crippled by incompetent leadership. The Welsh Conservatives offer a clear choice; we are not offering pipe dreams like Plaid Cymru, and, unlike Reform, we actually have a clear, practical plan to fix the health service and get it working for the people of Wales. Thank you very much.
—gan Blaid Cymru a'r Democratiaid Rhyddfrydol, cawsom wasanaeth iechyd wedi ei lesteirio'n llwyr gan arweinyddiaeth anghymwys. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn cynnig dewis clir; nid ydym yn cynnig breuddwydion fel y mae Plaid Cymru yn ei wneud, ac yn wahanol i Reform, mae gennym gynllun clir, ymarferol i drwsio'r gwasanaeth iechyd a'i gael i weithio i bobl Cymru. Diolch yn fawr.
Another week, another Conservative debate on the NHS. The same recycled lines, the same tired talking points. We need to stop talking our wonderful NHS down. There are many people that are receiving good care in our NHS, and if we want to recruit and retain doctors, nurses and allied health professionals, we must value them, back them and speak with pride about the service that they provide to everybody. That is how we keep wards open, that's how we need to keep our NHS functioning.
In north Wales, our health board is one of the most important employers. It's working with the north Wales tertiary alliance and our medical schools to create clear pathways into employment, training local people, retaining talent and strengthening services for the future.
I am proud that we have passed a Welsh Labour budget that invests in front-line services, in local government and in health. The Conservatives and Reform voted against it. Had that budget not passed, we would have faced more uncertainty and the continuing austerity that we had before. Ninety per cent of the Welsh Government's budget goes on public services, and 55 per cent goes on health spending. It's around 9 per cent more per person on health than in England. If the UK Conservatives had remained in Government, Wales would have been billions of pounds worse off because of austerity continuing. Reform too repeat the familiar claim that more efficiencies can be made, but you cannot cut your way to better health care.
Thankfully, we now have a change of direction, a UK Labour Government that believes in public services, which is working with the Welsh Labour Government to bring down waiting lists and provide much-needed funding into Wales. And thanks to that investment from the new Labour Government and the Welsh Government's £120 million plan, waiting lists for planned care have fallen for seven consecutive months. Two-year waits are at their lowest since February 2021.
After the pandemic, some pathways had stretched as far as seven years. It's taken a while to bring them down. Now people tell me their operations have been brought forward; they speak about pain relief clinics, physiotherapy and national exercise referral schemes that are genuinely transforming their way of life. These are really positive stories.
On Monday, I was delighted to welcome further investment in the Royal Alexandra Hospital. With planning permission now secured, thanks to Denbighshire County Council, completion expected next year, it's actually going to happen. Thanks to its modular design, it will be able to accommodate up to 20,000 A&E visits a year, helping to ease pressure on Ysbyty Glan Clwyd. It will include an expanded dental unit and x-ray department and 14 intermediate care beds, equivalent to 220 patient stays per year, or around 4,500 bed stays. We also have, as was mentioned earlier, the new Flint care home, Tŷ Croes Atti, and 56 care beds in the community where we need them.
For too long, progress was held back by the shackles of Conservative austerity, rising inflation following the Truss budget and the unprecedented strain of the pandemic that can't be ignored. But now, with additional capital funding from the UK Labour Government, a Welsh Government committed to investment and partnership with the Labour-run Denbighshire council, we are seeing what can be achieved when Governments work together.
Alongside this, the new orthopaedic hospital in Llandudno will open in April, which is part of a £62.5 million investment with those two schemes in modern facilities for north Wales. I recently visited the cancer research unit in Bangor, where groundbreaking work on new therapies is under way. Researchers spoke warmly about how welcome the new medical school in Bangor has been, strengthening collaboration, attracting talent and building a pipeline of future clinicians.
In north Wales, we have 24-hour district nursing, working in partnership with Marie Curie as well, so that's about making sure people are cared for in their own home. This is something I learned on Monday. There's also been a £10 million investment in cancer care at Ysbyty Glan Clwyd, which has been awarded the Tessa Jowell Brain Cancer Mission 'centre of excellence' status, a mark of the highest standards in patient care and research.
And we're investing in people as well as buildings: the new medical training school for allied health professionals in Wrexham is opening doors for those choosing a new path. I've seen personally my own niece change her career from being a school administrator to training to be a mental health nurse. She describes it as challenging, yes, but deeply rewarding and fulfilling. She's really pleased she's made that change.
This is what happens when we choose investment over decline, partnership over division, and pride over pessimism. Our NHS is not perfect, but it's precious, it's worth defending, and we've got to carry on investing in it. Thank you.
Wythnos arall, dadl Geidwadol arall am y GIG. Yr un brawddegau wedi'u hailgylchu, yr un pwyntiau siarad treuliedig. Mae angen inni roi'r gorau i ladd ar ein GIG gwych. Mae yna lawer o bobl sy'n cael gofal da yn ein GIG, ac os ydym am recriwtio a chadw meddygon, nyrsys a gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd, rhaid inni eu gwerthfawrogi, eu cefnogi a siarad â balchder am y gwasanaeth y maent yn ei ddarparu i bawb. Dyna sut y mae cadw wardiau ar agor, dyna sut y mae angen inni gadw ein GIG yn weithredol.
Yng ngogledd Cymru, ein bwrdd iechyd yw un o'r cyflogwyr pwysicaf. Mae'n gweithio gyda chynghrair drydyddol gogledd Cymru a'n hysgolion meddygol i greu llwybrau clir i gyflogaeth, gan hyfforddi pobl leol, cadw dawn a chryfhau gwasanaethau ar gyfer y dyfodol.
Rwy'n falch ein bod wedi pasio cyllideb Lafur Cymru sy'n buddsoddi mewn gwasanaethau rheng flaen, mewn llywodraeth leol ac mewn iechyd. Pleidleisiodd y Ceidwadwyr a Reform yn ei herbyn. Pe na bai'r gyllideb honno wedi'i phasio, byddem wedi wynebu mwy o ansicrwydd a'r cyni parhaus a oedd gennym o'r blaen. Mae 90 y cant o gyllideb Llywodraeth Cymru yn mynd ar wasanaethau cyhoeddus, a 55 y cant yn mynd ar wariant iechyd. Mae oddeutu 9 y cant yn fwy y pen ar iechyd nag yn Lloegr. Pe bai Ceidwadwyr y DU wedi parhau'n Llywodraeth, byddai Cymru wedi bod biliynau o bunnoedd yn waeth ei byd am fod cyni'n parhau. Mae Reform hefyd yn ailadrodd yr honiad cyfarwydd y gellir gwneud mwy o arbedion effeithlonrwydd, ond ni allwch dorri eich ffordd i well gofal iechyd.
Diolch byth, mae gennym newid cyfeiriad nawr, Llywodraeth Lafur yn y DU sy'n credu mewn gwasanaethau cyhoeddus, sy'n gweithio gyda Llywodraeth Lafur Cymru i dorri rhestrau aros a darparu cyllid mawr ei angen i Gymru. A diolch i'r buddsoddiad hwnnw gan y Llywodraeth Lafur newydd a chynllun £120 miliwn Llywodraeth Cymru, mae rhestrau aros ar gyfer gofal wedi'i gynllunio wedi gostwng saith mis yn olynol. Mae amseroedd aros o ddwy flynedd ar eu hisaf ers mis Chwefror 2021.
Ar ôl y pandemig, roedd rhai llwybrau wedi ymestyn cyn belled â saith mlynedd. Mae wedi cymryd amser i'w torri. Nawr mae pobl yn dweud wrthyf fod eu llawdriniaethau yn cael eu cynnig yn gynt na'r disgwyl; maent yn siarad am glinigau lleddfu poen, ffisiotherapi a'r cynlluniau cenedlaethol i atgyfeirio cleifion i wneud ymarfer corff sy'n trawsnewid eu ffordd o fyw. Mae'r rhain yn gadarnhaol iawn.
Ddydd Llun, roedd yn bleser croesawu buddsoddiad pellach yn Ysbyty Brenhinol Alexandra. Gyda chaniatâd cynllunio wedi'i sicrhau erbyn hyn, diolch i Gyngor Sir Ddinbych, a disgwyl y bydd wedi'i gwblhau y flwyddyn nesaf, mae'n mynd i ddigwydd. Diolch i'w gynllun modiwlaidd, bydd yn gallu darparu ar gyfer hyd at 20,000 o ymweliadau damweiniau ac achosion brys y flwyddyn, gan helpu i leddfu'r pwysau ar Ysbyty Glan Clwyd. Fe fydd yn cynnwys uned ddeintyddol estynedig ac adran belydr-x a 14 gwely gofal canolraddol, sy'n cyfateb i 220 o arosiadau cleifion y flwyddyn, neu tua 4,500 o arosiadau gwelyau. Hefyd, fel y soniwyd yn gynharach, mae gennym gartref gofal newydd y Fflint, Tŷ Croes Atti, a 56 o welyau gofal yn y gymuned lle mae eu hangen arnom.
Am ormod o amser, câi cynnydd ei lesteirio gan hualau cyni'r Ceidwadwyr, chwyddiant cynyddol yn dilyn cyllideb Truss a straen ddigynsail y pandemig na ellir ei hanwybyddu. Ond nawr, gyda chyllid cyfalaf ychwanegol gan Lywodraeth Lafur y DU, Llywodraeth Cymru sydd wedi ymrwymo i fuddsoddiad a phartneriaeth gyda Chyngor Sir Ddinbych sy'n cael ei redeg gan Lafur, gwelwn beth y gellir ei gyflawni pan fydd Llywodraethau'n gweithio gyda'i gilydd.
Ochr yn ochr â hyn, bydd yr ysbyty orthopedig newydd yn Llandudno yn agor ym mis Ebrill, rhan o fuddsoddiad o £62.5 miliwn gyda'r ddau gynllun hynny mewn cyfleusterau modern ar gyfer gogledd Cymru. Yn ddiweddar, ymwelais â'r uned ymchwil canser ym Mangor, lle mae gwaith arloesol ar therapïau newydd ar y gweill. Siaradodd ymchwilwyr yn gynnes am y croeso i'r ysgol feddygol newydd ym Mangor, gan gryfhau cydweithredu, denu talent ac adeiladu llif o glinigwyr y dyfodol.
Yng ngogledd Cymru, mae gennym nyrsys ardal 24 awr, gan weithio mewn partneriaeth â Marie Curie hefyd, felly mae hynny'n ymwneud â sicrhau bod pobl yn cael gofal yn eu cartref eu hunain. Mae hyn yn rhywbeth a ddysgais ddydd Llun. Cafwyd buddsoddiad o £10 miliwn hefyd mewn gofal canser yn Ysbyty Glan Clwyd, sydd wedi derbyn statws 'canolfan ragoriaeth' Cenhadaeth Canser yr Ymennydd Tessa Jowell, sy'n arwydd o'r safonau uchaf mewn gofal cleifion ac ymchwil.
Ac rydym yn buddsoddi mewn pobl yn ogystal ag adeiladau: mae'r ysgol hyfforddiant meddygol newydd ar gyfer gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd yn Wrecsam yn agor ei drysau i'r rhai sy'n dewis llwybr newydd. Rwyf wedi gweld fy nith fy hun yn newid ei gyrfa o fod yn weinyddwr ysgol i hyfforddi i fod yn nyrs iechyd meddwl. Mae hi'n ei ddisgrifio fel cam heriol, ydy, ond yn werth chweil a boddhaol iawn. Mae hi'n falch iawn ei bod wedi gwneud y newid hwnnw.
Dyma beth sy'n digwydd pan fyddwn yn dewis buddsoddiad yn hytrach na dirywiad, partneriaeth yn hytrach na rhaniadau, a balchder yn hytrach na phesimistiaeth. Nid yw ein GIG yn berffaith, ond mae'n werthfawr, mae'n werth ei ddiogelu, ac mae'n rhaid inni barhau i fuddsoddi ynddo. Diolch.
I don't know about the rest of the Siambr, but I'm getting a feeling of déjà vu, and you're quite right, Carolyn: it is us, the Welsh Conservatives, who regularly bring debate, scrutiny and challenge to this Welsh Labour Government about the appalling health service that we still have here in Wales. And I am not talking about the doctors, the nurses, the cleaners or anything like that. They are fantastic, working. And do you know? I get representations from them, Dirprwy Lywydd, about how bad the working conditions are in the health board in my constituency.
We've have been here so many times before, debating the dire state of the Welsh NHS, calling out Labour. It is you who have presided over 27 years of failure, with patients paying the price for Labour's ineptitude, and nothing has changed. And I can't let Plaid Cymru off the hook here, because you've supported all the budgets. You've have worked in coalition, you've actually been in Government for some of those years. [Interruption.] Well, you mention Margaret Thatcher regularly and she was 40 years ago.
It should not be the case that the public has become numb to the depressing fact that Wales has the longest waiting times for treatment of all four UK nations; a lack of hospital beds; and 12-hour—God, you're lucky if it's 12 hours in Ysbyty Glan Clwyd. I hear regularly of it being 48 hours, or 72 hours even, I've heard from constituents. People are coming out almost with bed sores after being on chairs all that time. And A&E waits have made corridor care the norm and not a 'might happen'. Since the last Senedd election, almost 40,000 people—and I was the one who put the first FOI in asking how many people had died on treatment waiting lists, and that figure was 8,500—but across Wales almost 40,000 people who have been waiting for treatment have died.
The former Labour health Minister failed to meet her own targets on waiting lists and is now the First Minister of Wales. So, we do know that failure is no barrier to progression in Welsh Labour. But the people of Wales should not and will not accept failure in our health service any more.
It won't be easy, but the Welsh Conservatives will fix the mess that Labour will leave behind in May, as we will prioritise getting our health system working as it should for Wales and our long-suffering constituents. We are the only party with a credible plan to fix the Welsh NHS. So, whatever you're bringing forward next week in terms of your party, James, I don't believe it. Our long-term workforce and infrastructure plan will modernise the NHS and social care system in Wales like never before.
We will immediately declare a health emergency and take action to overhaul the Welsh NHS to create more hospital beds to replace the 4,000 that have been lost that wouldn't have been lost under a Welsh Conservative Government. We will create community hospital wards to improve patient flow into hospitals, and we will end corridor care to get the 580,000 people who are currently awaiting treatment the care they desperately need. And I am really proud, and I said this at our Welsh Conservative conference a few days ago—
Nid wyf yn gwybod am weddill y Siambr, ond rwy'n cael teimlad o déjà vu, ac rydych chi'n hollol iawn, Carolyn: ni, y Ceidwadwyr Cymreig, sy'n dod â thrafodaeth, craffu a her yn rheolaidd i Lywodraeth Lafur Cymru am y gwasanaeth iechyd ofnadwy sy'n dal i fod gennym yma yng Nghymru. Ac nid wyf yn sôn am y meddygon, y nyrsys, y glanhawyr nac unrhyw beth felly. Maent hwy'n wych, yn gweithio. Rwy'n cael sylwadau ganddynt, Ddirprwy Lywydd, ynglŷn â pha mor wael yw'r amodau gwaith yn y bwrdd iechyd yn fy etholaeth.
Rydym wedi bod yma gymaint o weithiau o'r blaen, yn trafod cyflwr enbyd GIG Cymru, yn beirniadu Llafur. Chi sydd wedi llywyddu dros 27 mlynedd o fethiant, gyda chleifion yn talu'r pris am analluogrwydd Llafur, ac nid oes dim wedi newid. Ac nid yw Plaid Cymru'n ddi-fai, oherwydd rydych chi wedi cefnogi'r holl gyllidebau. Rydych chi wedi gweithio mewn clymblaid, rydych chi wedi bod mewn Llywodraeth am rai o'r blynyddoedd hynny. [Torri ar draws.] Wel, rydych chi'n sôn am Margaret Thatcher yn rheolaidd ac roedd hi 40 mlynedd yn ôl.
Ni ddylai'r cyhoedd fod yn ddideimlad yn wyneb y ffaith ddigalon mai Cymru sydd â'r amseroedd aros hiraf am driniaeth o bob un o bedair gwlad y DU; diffyg gwelyau ysbyty; a 12 awr—mawredd, rydych chi'n lwcus os yw'n 12 awr yn Ysbyty Glan Clwyd. Rwy'n clywed yn rheolaidd ei fod yn 48 awr, neu'n 72 awr hyd yn oed, clywais hynny gan etholwyr. Bron nad yw pobl yn dod allan gyda briwiau gwely ar ôl bod yn eistedd ar gadair drwy'r amser hwnnw. Ac mae amseroedd aros damweiniau ac achosion brys wedi gwneud gofal mewn coridorau'n norm ac nid yn rhywbeth 'a allai ddigwydd'. Ers etholiad diwethaf y Senedd, mae bron i 40,000 o bobl—a fi oedd yr un a roddodd y cais rhyddid gwybodaeth cyntaf i mewn i ofyn faint o bobl oedd wedi marw wrth aros ar restrau aros am driniaeth, a'r ffigur hwnnw oedd 8,500—ond ar draws Cymru mae bron i 40,000 o bobl a fu'n aros am driniaeth wedi marw.
Methodd y cyn-Weinidog iechyd Llafur gyrraedd ei thargedau ei hun ar restrau aros ac mae bellach yn Brif Weinidog Cymru. Felly, gwyddom nad yw methiant yn rhwystr i allu camu ymlaen yn Llafur Cymru. Ond ni ddylai pobl Cymru, ac ni fydd pobl Cymru'n derbyn methiant yn ein gwasanaeth iechyd mwyach.
Ni fydd yn hawdd, ond fe fydd y Ceidwadwyr Cymreig yn trwsio'r llanast y bydd Llafur yn ei adael ar ôl ym mis Mai, gan y byddwn yn rhoi blaenoriaeth i gael ein system iechyd i weithio fel y dylai i Gymru a'n hetholwyr hirddioddefus. Ni yw'r unig blaid sydd â chynllun credadwy i drwsio GIG Cymru. Felly, beth bynnag y byddwch chi'n ei gyflwyno yr wythnos nesaf o ran eich plaid, James, nid wyf yn ei gredu. Bydd ein cynllun gweithlu a seilwaith hirdymor yn moderneiddio'r GIG a'r system gofal cymdeithasol yng Nghymru fwy nag erioed o'r blaen.
Byddwn yn datgan argyfwng iechyd ar unwaith ac yn rhoi camau ar waith i ailwampio GIG Cymru i greu mwy o welyau ysbyty yn lle'r 4,000 sydd wedi'u colli na fyddent wedi cael eu colli o dan Lywodraeth Geidwadol yng Nghymru. Byddwn yn creu wardiau ysbytai cymunedol i wella llif cleifion i mewn i ysbytai, a byddwn yn rhoi diwedd ar ofal mewn coridorau i roi'r gofal sydd ei angen arnynt i'r 580,000 o bobl sydd ar hyn o bryd yn aros am driniaeth. Ac rwy'n falch iawn, a dywedais hyn yng nghynhadledd y Ceidwadwyr Cymreig ychydig ddyddiau'n ôl—
Will you take an intervention, Janet?
A wnewch chi dderbyn ymyriad, Janet?
Yes, just let me say this. I support wholeheartedly the BEDS campaign—a campaign that is led by medical professionals. We will listen to the experts to put things right, putting patient care back at the front and centre of the NHS, instead of unachievable energy net-zero targets and virtue signalling policies that have taken much-needed funds as well as our doctors and nurses away from the front line.
Gwnaf, gadewch i mi ddweud hyn. Rwy'n cefnogi ymgyrch Rhoi Diwedd ar Ofal Mewn Coridorau (BEDS) yn llwyr—ymgyrch sy'n cael ei harwain gan weithwyr proffesiynol meddygol. Byddwn yn gwrando ar yr arbenigwyr i wneud pethau'n iawn, gan roi gofal cleifion yn ôl ar y blaen yn y GIG, yn hytrach na thargedau ynni sero net nad ydynt yn gyraeddadwy a pholisïau brolio rhinweddau sydd wedi mynd ag arian mawr ei angen yn ogystal â'n meddygon a'n nyrsys i ffwrdd o'r rheng flaen.
Thank you, Janet. It was just on the point you were making about corridor care. When you were mentioning that in your remarks, Members were moaning and groaning from other benches. Does that show to you just the lack of ambition that some parties have to reduce corridor care and end it, and an acceptance of actual failure, that the Welsh Government are actually issuing guidance on corridor care?
Diolch, Janet. Ar y pwynt roeddech chi'n ei wneud am ofal mewn coridorau, pan oeddech chi'n sôn am hynny yn eich sylwadau, roedd Aelodau'n cwyno ac yn ochneidio oddi ar y meinciau eraill. A yw hynny'n dangos i chi y diffyg uchelgais sydd gan rai pleidiau i leihau gofal mewn coridorau a rhoi diwedd arno, a derbyniad o fethiant, a bod Llywodraeth Cymru yn cyhoeddi canllawiau ar ofal mewn coridorau mewn gwirionedd?
Yes, I acknowledge that. And what really annoys me is when we have these debates and there's all this denial. You are in denial. In two weeks' time, somebody else from one of your benches might bring forward some concerns about healthcare, but won't support us when we have a plan to solve it.
The British Dental Association are unhappy with the new dental contract. They feel they've not been heard. Less than 5 per cent of dentists feel that the contract is even workable. My Welsh Conservative colleagues have frequently called out the flaws—[Interruption.]—with the new dental contract and for the concerns of the BDA to be addressed. We support their calls to properly fund the dental contract.
Wales is tired of coming last when it comes to public services and is tired of a broken NHS, with health boards in special measures being standard. We deserve, and so do our constituents, so much more than the consistent failure in health—
Ydw, rwy'n cydnabod hynny. A'r hyn sy'n fy mlino yw'r holl wadu sy'n digwydd pan gawn y dadleuon hyn. Rydych chi'n gwadu'r gwirionedd. Ymhen pythefnos, efallai y bydd rhywun arall oddi ar un o'ch meinciau'n cyflwyno pryderon am ofal iechyd, ond ni wnewch ein cefnogi ni pan fydd gennym gynllun i'w datrys.
Mae Cymdeithas Ddeintyddol Prydain yn anhapus â'r contract deintyddol newydd. Maent yn teimlo nad ydynt wedi cael eu clywed. Mae nifer y deintyddion sy'n teimlo bod modd gweithredu'r contract hyd yn oed yn llai na 5 y cant. Mae fy nghyd-Aelodau o blith y Ceidwadwyr Cymreig wedi tynnu sylw'n fynych at y diffygion—[Torri ar draws.]—gyda'r contract deintyddol newydd ac wedi galw am fynd i'r afael â phryderon Cymdeithas Ddeintyddol Prydain. Rydym yn cefnogi eu galwadau i ariannu'r contract deintyddol yn iawn.
Mae Cymru wedi blino ar ddod yn olaf o ran gwasanaethau cyhoeddus ac mae wedi blino ar GIG toredig, gyda byrddau iechyd mewn mesurau arbennig yn norm. Rydym ni a'n hetholwyr yn haeddu cymaint mwy na'r methiant cyson mewn iechyd—
Janet, you need to conclude now, please.
Janet, mae angen i chi ddod i ben nawr, os gwelwch yn dda.
—that we've had under the current administration. Vote Welsh Conservative on 7 May, and before that by postal vote. Diolch yn fawr.
—a gawsom o dan y weinyddiaeth bresennol. Pleidleisiwch i'r Ceidwadwyr Cymreig ar 7 Mai, a chyn hynny drwy bleidlais bost. Diolch yn fawr.
Did you know that in Powys no-one is waiting more than two years for treatment? Did you know that? Did you know, also, that nobody is waiting more than a year for a first out-patient appointment? That's a claim that's repeatedly made by the health Secretary, who has made that claim over the past 12 months. Well, it's fantastic news, isn't it? It's very impressive—almost unbelievable. In fact, if I were the health Secretary, I would want to be presenting those headline statistics as well.
But there's a problem. None of it's true. It's a false claim. It's not just misleading; it's blatantly inaccurate. What is the truth? The truth is here. I got a letter from Powys health board yesterday. The truth is, as Powys health board set out, that there are hundreds of people waiting more than one year for their first out-patient appointment, and for over two years for treatment. But more bizarrely, the Welsh Government knows this themselves as well.
I put a written question in to the health Secretary earlier this month. I asked how many people have been waiting longer than a year for their first out-patient appointment and over two years for treatment. The Minister responded:
'there were no patient pathways provided by Powys Teaching Health Board waiting longer than one year for a first outpatient appointment or two years for NHS treatment.'
He then goes on to say:
'Some pathways for Powys residents are provided by other health boards in Wales'
and
'there were 40 pathways for Powys residents provided by other health boards which were waiting longer than one year for a first outpatient appointment, and 185 waiting longer than two years for treatment.'
The health Secretary, I can hear, is saying that this is not news. Well, why do you make misleading statements, then? Get your act together, health Secretary. It is terribly disrespectful to those people who are waiting on a waiting list. The health Secretary finishes his written statement by saying this:
'Some Powys residents have pathways provided by NHS England trusts. The Welsh Government does not hold data on these pathways.'
So, the Welsh Government is celebrating that no-one is waiting for over two years for treatment, and at the same time admitting they don't actually know how many people are waiting for treatment, which raises another point: why don't you know that? You are funding Powys health board to run health services in Powys. Surely you should know how many residents in Powys are waiting for treatment, and where they're waiting, and how long they're waiting for. You should know this to inform policy. But worse than that, not only do you not know that, you're then making the claim that nobody's waiting more than two years, which is an inaccurate claim.
When I raise this with the health Secretary, he responds that I and other Members are expected to know that when he makes these claims, he's working on a different data set, and he's explained this many times. I understand that. But you do not recognise that Powys does not have a district general hospital of its own, and when you're making these statements, and you say that I should understand this—. You are making, Cabinet Secretary, this claim in Government press releases, and you have been for the last 12 months, to the public; not to Senedd Members, to the public—
A oeddech chi'n gwybod nad oes neb ym Mhowys yn aros mwy na dwy flynedd am driniaeth? A oeddech chi'n gwybod hynny? A oeddech chi'n gwybod, hefyd, nad oes neb yn aros mwy na blwyddyn am apwyntiad cleifion allanol cyntaf? Dyna honiad sy'n cael ei wneud dro ar ôl tro gan yr Ysgrifennydd iechyd, sydd wedi gwneud yr honiad hwnnw dros y 12 mis diwethaf. Wel, mae'n newyddion gwych, onid yw? Mae'n drawiadol iawn—bron yn anghredadwy. Mewn gwirionedd, pe bawn i'n Ysgrifennydd Iechyd, buaswn innau eisiau cyflwyno'r ystadegau hynny hefyd.
Ond mae yna broblem. Nid oes dim ohono'n wir. Mae'n honiad ffug. Nid camarweiniol yn unig ydyw; mae'n anghywir. Beth yw'r gwir? Mae'r gwir yma. Cefais lythyr gan fwrdd iechyd Powys ddoe. Y gwir, fel y nododd bwrdd iechyd Powys, yw bod cannoedd o bobl yn aros dros flwyddyn am eu hapwyntiad cleifion allanol cyntaf, a dros ddwy flynedd am driniaeth. Ond yn fwy rhyfedd, mae Llywodraeth Cymru'n gwybod hyn eu hunain hefyd.
Gofynnais gwestiwn yn ysgrifenedig i'r Ysgrifennydd iechyd yn gynharach y mis hwn. Gofynnais faint o bobl sydd wedi bod yn aros mwy na blwyddyn am eu hapwyntiad cleifion allanol cyntaf a dros ddwy flynedd am driniaeth. Atebodd y Gweinidog:
'nid oedd unrhyw lwybrau cleifion a ddarparwyd gan Fwrdd Iechyd Addysgu Powys yn aros mwy na blwyddyn am apwyntiad cleifion allanol cyntaf neu ddwy flynedd am driniaeth GIG.'
Yna mae'n mynd rhagddo i ddweud:
'Mae rhai llwybrau i drigolion Powys yn cael eu darparu gan fyrddau iechyd eraill yng Nghymru'
ac
'roedd 40 o lwybrau trigolion ym Mhowys a oedd yn cael eu darparu gan fyrddau iechyd eraill yn aros mwy na blwyddyn am apwyntiad cleifion allanol cyntaf, a 185 yn aros mwy na dwy flynedd am driniaeth.'
Gallaf glywed yr Ysgrifennydd Iechyd yn dweud nad yw hyn yn newyddion. Wel, pam eich bod chi'n gwneud datganiadau camarweiniol, felly? Dewch wir, Ysgrifennydd iechyd. Mae'n ofnadwy o amharchus i'r bobl sy'n aros ar restr aros. Mae'r Ysgrifennydd iechyd yn gorffen ei ddatganiad ysgrifenedig drwy ddweud hyn:
'Mae gan rai o drigolion Powys lwybrau a ddarperir gan ymddiriedolaethau GIG Lloegr. Nid yw Llywodraeth Cymru yn cadw data ar y llwybrau hyn.'
Felly, mae Llywodraeth Cymru yn dathlu nad oes neb yn aros dros ddwy flynedd am driniaeth, ac ar yr un pryd yn cyfaddef nad ydynt yn gwybod faint o bobl sy'n aros am driniaeth, sy'n codi pwynt arall: pam nad ydych chi'n gwybod hynny? Rydych chi'n ariannu bwrdd iechyd Powys i redeg gwasanaethau iechyd ym Mhowys. Yn sicr, dylech wybod faint o drigolion Powys sy'n aros am driniaeth, a ble maent yn aros, a pha mor hir y maent yn aros. Dylech wybod hyn i lywio polisi. Ond yn waeth na hynny, nid yn unig nad ydych chi'n gwybod hynny, rydych chi wedyn yn gwneud yr honiad nad oes neb yn aros mwy na dwy flynedd, sy'n honiad anghywir.
Pan fyddaf yn codi hyn gyda'r Ysgrifennydd iechyd, mae'n ateb bod disgwyl i mi ac Aelodau eraill wybod pan fydd yn gwneud yr honiadau hyn, ei fod yn gweithio ar set ddata wahanol, a'i fod wedi esbonio hyn sawl gwaith. Rwy'n deall hynny. Ond nid ydych yn cydnabod nad oes gan Bowys ysbyty cyffredinol dosbarth ei hun, a phan fyddwch chi'n gwneud y datganiadau hyn, ac rydych chi'n dweud y dylwn i ddeall hyn—. Rydych chi'n gwneud yr honiad hwn, Ysgrifennydd y Cabinet, yn y datganiadau i'r wasg gan y Llywodraeth, ac rydych chi wedi bod yn gwneud hynny dros y 12 mis diwethaf, i'r cyhoedd; nid i Aelodau'r Senedd, i'r cyhoedd—
It's true.
Mae'n wir.
It is true, yes—thank you for acknowledging that—but you don't give any context. You make that statement without providing any wider context.
And bizarrely, when I raise it with the business manager, I'm the one that has to be careful on the language I'm using. It's the Government that's providing misleading statements, not me. If the health Secretary wants me to stop sounding like a broken record, I would say this: apologise, correct the record, and commit to providing accurate statements in the future. All you need to do, health Secretary, if you want to continue providing the data set as you are, is to just provide the wider context that your figures do not include the fact that many people are waiting in other health board areas in Wales and in England.
Please do not play with statistics, because behind every statistic there's a person, often waiting in pain. It's deeply disrespectful to the hundreds of people who are on a waiting list to hear such misleading claims, and it shows that the Welsh Government does not have a sufficient understanding of Powys health board as a health board without a district general hospital.
It remains disappointing that the Welsh Government does not recognise the dependence of Powys residents on hospitals in England in their statements, their performance data, or in the way that they provide funding and how funding is allocated to reduce waiting times. I hope that I'll get a proper response from the health Secretary in making his closing comments, and that he will accept that, in future, he will make sure that statements are made with context and accuracy.
Mae'n wir, ydy—diolch am gydnabod hynny—ond nid ydych chi'n rhoi unrhyw gyd-destun. Rydych chi'n gwneud y datganiad hwnnw heb ddarparu unrhyw gyd-destun ehangach.
Ac yn rhyfedd, pan fyddaf yn ei godi gyda'r rheolwr busnes, fi yw'r un sy'n gorfod bod yn ofalus gyda'r iaith rwy'n ei defnyddio. Y Llywodraeth sy'n darparu datganiadau camarweiniol, nid fi. Os yw'r Ysgrifennydd iechyd eisiau i mi roi'r gorau i swnio fel record wedi torri, rwy'n dweud hyn: ymddiheurwch, cywirwch y cofnodion, ac ymrwymwch i ddarparu datganiadau cywir yn y dyfodol. Y cyfan sydd angen i chi ei wneud, Ysgrifennydd iechyd, os ydych am barhau i ddarparu'r set ddata fel rydych chi'n ei wneud, yw darparu'r cyd-destun ehangach nad yw eich ffigurau chi'n cynnwys y ffaith bod llawer o bobl yn aros mewn ardaloedd byrddau iechyd eraill yng Nghymru ac yn Lloegr.
Peidiwch â chwarae gydag ystadegau, oherwydd y tu ôl i bob ystadegyn mae yna unigolyn yn aml yn aros mewn poen. Mae'n amharchus iawn i'r cannoedd o bobl sydd ar restr aros i glywed honiadau camarweiniol o'r fath, ac mae'n dangos nad oes gan Lywodraeth Cymru ddealltwriaeth ddigonol o fwrdd iechyd Powys fel bwrdd iechyd heb ysbyty cyffredinol dosbarth.
Mae'n parhau i fod yn siomedig nad yw Llywodraeth Cymru'n cydnabod dibyniaeth trigolion Powys ar ysbytai yn Lloegr yn eu datganiadau, yn eu data perfformiad, nac yn y ffordd y maent yn darparu cyllid a sut y caiff cyllid ei ddyrannu i leihau amseroedd aros. Rwy'n gobeithio y caf ymateb priodol gan yr Ysgrifennydd iechyd wrth iddo wneud ei sylwadau cloi, ac y bydd yn derbyn, yn y dyfodol, y bydd yn gwneud yn siŵr fod datganiadau'n cael eu gwneud gyda chyd-destun a chywirdeb.
What a bit of fun for a Wednesday afternoon, eh? A little bit of back and forth, a little bit of debate and banter. Because it shouldn't be fun. We're talking about people's lives here. We are talking about statistics, and behind each statistic is an individual waiting in pain, waiting with a loved one in pain for that treatment that they require.
I'd like to start, Dirprwy Lywydd, by dispelling some of the myths and thanking NHS staff and everybody that works within our NHS for the immense work that they do. We're often criticised that we're doing down Wales, we're doing down the NHS. No, quite the opposite—we want Wales and the NHS to be better than it is. We want ambition, to see it improve, not do it down and always focus on the negatives. The problem is the only things we can ever focus on, because there are so many of them, Dirprwy Lywydd, are negatives. We're at the bottom of every league table, be that in the NHS, in education, and in the economy.
But I do not think Wales has an NHS anymore. It has seven health boards doing things differently, each one doing things on its own accord. The Cabinet Secretary and previous Cabinet Secretaries have always highlighted that it's up to health boards to deliver the services—'We are the ones just providing the policy framework in which they deliver it.' I think that's nonsense now. I think it's become quite apparent that the system in which the NHS is being redistributed under 27 years of Labour rule is, quite frankly, bureaucratic and messy. Because where does the accountability lie?
A gentleman has sent an FOI in, in which he has cc'd myself and my colleague Paul Davies, asking how on earth do we get rid of those who are serving in our health boards, who are leading those health boards. Because there's no accountability there. You then come to an election time, and you vote for a Government that you want in power. That winning party then puts a Cabinet Secretary for health in, and then they stand up and say, 'Well, it is not up to us. It is the health boards who deliver the services.'
That brings me to the pertinent point as to what is happening in west Wales at the moment, with the redistribution—. No, sorry, not redistribution, the centralisation of services away from Bronglais and, once again, away from Withybush Hospital. Like every family in Pembrokeshire, I have a link with Withybush Hospital. I was born there, my brother was born there, both my grandparents passed away there, and that hospital has kept my mother and father alive. So, I owe a debt of gratitude to that hospital, and I will never be patronised by a First Minister or be told that I'm spreading mistruths or being whatever the word she used to describe it, that we're scaremongering, when we're standing up for the constituents, the very same constituents that she too was elected to represent.
Then there's the irony of announcing these brand-new facilities in north Wales and, in the same breath, saying 'bringing services closer to the communities', when only days earlier Hywel Dda was talking about centralising services away from communities into a hospital that is no longer fit for purpose at Glangwili. I know Glangwili. It's in my constituency. It's old, it's outdated, it's overcrowded, and it's just not fit for purpose in the system that it's in. So why is it that this health board has been given carte blanche by this Government, by a Cabinet Secretary for health, to proceed with a policy of centralisation of services into a hospital no longer fit for purpose? Where does the accountability lie? That is a question that no-one has an answer for.
I’m so frustrated, once again, that when we have NHS debates, it's used as a political football, back and forth. Yes, we know we're in the election season. I think Lloyd Warburton is counting down on Twitter how many days there are to go—71 days to go. People are fed up now of politics and the NHS being used as that political football. Because, as we've said, it is life and death, Dawn. This is life and death. The Minister is laughing here. The Minister is laughing on a point of life and death. This is what's so frustrating.
I came into this place in 2021 thinking if a good idea is a good idea, perhaps in a small Senedd of only 60, it might be picked up and said, 'Do you know what? Actually, that’s a good idea and we can progress that.' We, in our 2021 manifesto, had surgical hubs as a manifesto commitment. Mabon stood up earlier and said they’ve got a brand-new idea of surgical hubs. We had that in 2021. Why did it take so long for this Government to introduce surgical hubs when they were brought forward by a UK Conservative Government to get rid of the backlog after the pandemic? A good idea is a good idea regardless of where it comes from, so why don't we focus on good ideas rather than the politic of it? Because at the end of the day, this is people's livelihoods, life and death, and families are now fed up of all this back and forth. Thank you, Dirprwy Lywydd.
Am ychydig o hwyl ar brynhawn Mercher, onid e? Ychydig o ddadlau yn ôl ac ymlaen, ychydig o herian. Ond ni ddylai fod yn hwyl. Rydym siarad am fywydau pobl yma. Rydym yn siarad am ystadegau, a'r tu ôl i bob ystadegyn mae unigolyn yn aros mewn poen, yn aros gydag anwylyd mewn poen am y driniaeth sydd ei hangen arnynt.
Hoffwn ddechrau, Ddirprwy Lywydd, drwy chwalu rhai o'r mythau a diolch i staff y GIG a phawb sy'n gweithio yn ein GIG am y gwaith aruthrol y maent yn ei wneud. Cawn ein beirniadu'n aml ein bod ni'n lladd ar Gymru, ein bod ni'n lladd ar y GIG. Na, i'r gwrthwyneb—rydym eisiau i Gymru a'r GIG wneud yn well nag y maent yn ei wneud. Rydym eisiau uchelgais, ei weld yn gwella, nid lladd arno a chanolbwyntio bob amser ar yr elfennau negyddol. Y broblem yw mai'r unig bethau y gallwn ni ganolbwyntio arnynt byth, oherwydd bod cymaint ohonynt, Ddirprwy Lywydd, yw'r elfennau negyddol. Rydym ar waelod pob tabl, boed hynny gyda'r GIG, addysg, neu'r economi.
Ond nid wyf yn credu bod gan Gymru GIG mwyach. Mae ganddi saith bwrdd iechyd yn gwneud pethau'n wahanol, pob un yn gwneud pethau ar ei ben ei hun. Mae Ysgrifennydd y Cabinet ac Ysgrifenyddion y Cabinet blaenorol bob amser wedi nodi mai mater i fyrddau iechyd yw darparu'r gwasanaethau—'Ni sy'n darparu'r fframwaith polisi iddynt hwy ei gyflawni o'i fewn.' Rwy'n credu bod hynny'n nonsens nawr. Rwy'n credu ei bod wedi dod yn eithaf amlwg fod y system lle mae'r GIG yn cael ei ailddosbarthu o dan 27 mlynedd o reolaeth Lafur yn fiwrocrataidd ac yn anniben. Oherwydd ble mae'r atebolrwydd?
Mae gŵr bonheddig wedi anfon cais rhyddid gwybodaeth i mewn, lle mae wedi fy nghynnwys i a fy nghyd-Aelod Paul Davies yn yr e-bost, yn gofyn sut ar y ddaear y cawn ni wared ar y rhai sy'n gwasanaethu yn ein byrddau iechyd, sy'n arwain y byrddau iechyd hynny. Oherwydd nid oes unrhyw atebolrwydd yno. Rydych chi wedyn yn dod at amser etholiad, ac rydych chi'n pleidleisio dros Lywodraeth yr ydych chi ei heisiau mewn grym. Yna mae'r blaid fuddugol honno'n rhoi Ysgrifennydd Cabinet dros iechyd i mewn, ac maent yn codi ac yn dweud, 'Wel, nid yw'n fater i ni. Y byrddau iechyd sy'n darparu'r gwasanaethau.'
Daw hynny â mi at y pwynt perthnasol ynglŷn â'r hyn sy'n digwydd yng ngorllewin Cymru ar hyn o bryd, gydag ailddosbarthu—. Na, mae'n ddrwg gennyf, nid ailddosbarthu, ond canoli gwasanaethau i ffwrdd o Fronglais ac unwaith eto, i ffwrdd o Ysbyty Llwynhelyg. Fel pob teulu yn sir Benfro, mae gennyf gysylltiad ag Ysbyty Llwynhelyg. Cefais fy ngeni yno, cafodd fy mrawd ei eni yno, bu farw fy mam-gu a fy nhad-cu yno, ac mae'r ysbyty hwnnw wedi cadw fy mam a fy nhad yn fyw. Felly, rwy'n ddiolchgar i'r ysbyty hwnnw, ac nid wyf am adael i unrhyw Brif Weinidog ddweud wrthyf yn nawddoglyd fy mod i'n lledaenu camwirionedd, neu beth bynnag yw'r gair a ddefnyddiodd i'w ddisgrifio, ein bod ni'n codi bwganod, pan fyddwn yn sefyll dros yr etholwyr, yr union etholwyr y cafodd hithau hefyd ei hethol i'w cynrychioli.
Yna mae'r eironi o gyhoeddi'r cyfleusterau newydd sbon hyn yng ngogledd Cymru a dweud yn yr un gwynt am 'ddod â gwasanaethau'n agosach at y cymunedau', pan oedd Hywel Dda, ddyddiau yn gynt, yn sôn am ganoli gwasanaethau i ffwrdd o gymunedau mewn ysbyty nad yw'n addas i'r diben mwyach yng Nglangwili. Rwy'n adnabod Glangwili. Mae yn fy etholaeth i. Mae'n hen, mae wedi dyddio, mae'n orlawn, ac nid yw'n addas i'r diben yn y system y mae ynddi. Felly pam y mae'r bwrdd iechyd hwn wedi cael carte blanche gan y Llywodraeth hon, gan Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd, i fwrw ymlaen â pholisi o ganoli gwasanaethau mewn ysbyty nad yw'n addas i'r diben mwyach? Ble mae'r atebolrwydd? Dyna gwestiwn nad oes gan neb ateb iddo.
Rwy'n teimlo mor rhwystredig, unwaith eto, pan fydd gennym ddadleuon am y GIG, ei fod yn cael ei ddefnyddio fel pêl-droed wleidyddol, yn ôl ac ymlaen. Fe wyddom ei bod yn dymor etholiad arnom. Rwy'n credu bod Lloyd Warburton yn cyfrif ar Twitter faint o ddyddiau sydd i fynd—71 diwrnod i fynd. Mae pobl wedi cael llond bol ar wleidyddiaeth a'r GIG yn cael ei ddefnyddio fel pêl-droed wleidyddol. Oherwydd, fel rydym wedi dweud, mae'n fater o fywyd a marwolaeth, Dawn. Mater o fyw a marw. Mae'r Gweinidog yn chwerthin. Mae'r Gweinidog yn chwerthin ar bwynt ynghylch byw a marw. Dyma sydd mor rhwystredig.
Deuthum i'r lle hwn yn 2021 yn meddwl os yw syniad da yn syniad da, efallai mewn Senedd fach o ddim ond 60, y gellid ei godi a dweud, 'Wyddoch chi beth? Mewn gwirionedd, mae hwnnw'n syniad da a gallwn symud ymlaen â hynny.' Yn ein maniffesto yn 2021, roedd gennym ganolfannau llawfeddygol fel ymrwymiad maniffesto. Cododd Mabon yn gynharach a dweud bod ganddynt syniad newydd sbon am ganolfannau llawfeddygol. Cawsom hynny yn 2021. Pam y cymerodd hi gymaint o amser i'r Llywodraeth hon gyflwyno canolfannau llawfeddygol pan gawsant eu cyflwyno gan Lywodraeth Geidwadol y DU i gael gwared ar yr ôl-groniad ar ôl y pandemig? Mae syniad da yn syniad da o ble bynnag y daw, felly pam nad ydym yn canolbwyntio ar syniadau da yn hytrach na gwleidyddiaeth y peth? Oherwydd yn y pen draw, dyma fywoliaeth pobl, bywyd a marwolaeth, ac mae teuluoedd wedi cael llond bol bellach ar yr holl ddadlau yn ôl ac ymlaen. Diolch, Ddirprwy Lywydd.
Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol, Jeremy Miles.
I call on the Cabinet Secretary for Health and Social Care, Jeremy Miles.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n croesawu'r cyfle hwn i roi ar gofnod unwaith eto y cynnydd rŷn ni wedi'i wneud yn ystod un o'r cyfnodau mwyaf heriol yn hanes y gwasanaeth iechyd.
Bum mlynedd yn ôl, ar ôl yr etholiad diwethaf, roeddem ni'n dal i fod yng nghanol y pandemig. Roedd gweithdrefnau rheoli heintiau caeth ar waith, ac roedd wardiau a gwelyau mewn unedau gofal dwys yn llawn o bobl gyda COVID-19. Mae'r pandemig wedi cael effaith tymor hir a pharhaol ar y gwasanaeth iechyd a'i staff. Mae'r gwasanaeth yn dal i adfer hyd heddiw o effeithiau'r camau y cymeron ni i sicrhau ei fod e'n gallu ailgyfeirio ei wasanaethau tuag at y pandemig mwyaf ers ffliw Sbaen.
Yn ystod y pum mlynedd ddiwethaf, rŷn ni wedi wynebu argyfwng costau byw yn sgil chwyddiant parhaus uchel a chanlyniadau cyllideb ddifrifol Liz Truss a'i hapchwarae gyda'r economi. Fe wnaeth agwedd ddi-hid y Torïaid at gyllid cyhoeddus y wlad ac effaith niweidiol degawd o gyni amddifadu'r gwasanaeth iechyd o fuddsoddiad hanfodol. Dim ond ar ôl i Lywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig ddod i rym ddwy flynedd yn ôl cafodd y sefyllfa ei datrys. [Torri ar draws.] Wrth gwrs.
Thank you, Dirprwy Lywydd. I welcome this opportunity to put on record once again the progress that we have made during one of the most challenging periods in the history of the health service.
Five years ago, after the last election, we were still in the midst of the pandemic. There were strict rules in place on disease control, and wards in intensive care were full of people suffering COVID-19. The pandemic has had a long-term and permanent impact on the health service and its staff. The service is still recovering today from the impact of the steps we took to ensure that we could actually deal with the greatest pandemic since the Spanish flu.
In the past five years, we have suffered a cost-of-living crisis as a result of constant high inflation and the terrible efforts of Liz Truss in her budget and her gambling with the economy. The Tories' careless control of public funds actually deprived the health service of crucial investment. It was only after the Labour Government came to power in the UK two years ago that the situation was resolved. [Interruption.] Of course.
Rydych chi'n rhoi darlun o sefyllfa ac yn esbonio yn eich tyb chi pam fod y rhestrau aros a'r sefyllfa fel maen nhw, ond, wrth gwrs, mae'r un sefyllfa wedi bod yn wir cyn belled ag y mae'r Alban yn y cwestiwn, a Lloegr a Gogledd Iwerddon. Pam, felly, fod y sefyllfa yn waeth yng Nghymru?
You set out a situation and explain in your opinion why waiting lists and this situation have come about, but, of course, the situation has been the same in Scotland, England and Northern Ireland. Why, therefore, is the situation worse in Wales?
Dwi'n mynd i fynd ymlaen i esbonio'r sefyllfa yng Nghymru a beth rŷn ni'n gwneud amdani.
Wrth i'r pandemig gilio, mae'r galw am ofal y gwasanaeth iechyd wedi cynyddu. Mae poblogaeth sy'n heneiddio, cyflyrau sydd yn fwyfwy cymhleth, ac anghenion iechyd meddwl sy'n tyfu i gyd wedi cyfrannu at set o heriau sy'n newid trwy'r amser i'n gwasanaeth iechyd ymdopi â nhw.
Er gwaetha'r pwysau digynsail a gwasgfa'r Torïaid ar gyllid cyhoeddus, rŷn ni wedi diogelu gwariant ar iechyd. Mae Cymru'n gwario 9 y cant yn fwy y pen ar iechyd na Lloegr. Mae penderfyniadau cyllido yng Nghymru yn adlewyrchu blaenoriaethau Cymru. Rŷn ni wedi dewis diogelu gwasanaethau cyffredinol, presgripsiynau am ddim, a chynllunio iechyd a gofal cymdeithasol mewn ffordd integredig. Rŷn ni wedi diogelu capasiti llawfeddygol, ac wedi buddsoddi yn hynny. Mae hyn yn cynnwys canolfan lawfeddygol newydd gwerth £29.4 miliwn yn y gogledd, a fydd yn darparu 1,900 o lawdriniaethau yn flwyddyn pan fydd hi'n agor ym mis Ebrill.
Rŷn ni wedi cadarnhau cyllid ar gyfer y ganolfan ddiagnostig ranbarthol newydd ym Mharc Iechyd Llantrisant. Bydd canolfan ganser newydd Felindre'n cael ei chwblhau erbyn gwanwyn y flwyddyn nesaf, ac mae £38 miliwn wedi'i fuddsoddi i'r uned radiotherapi lloeren yn Ysbyty Nevill Hall. Erbyn hyn, mae gwasanaethau orthopedig penodol wedi'u clustnodi ar gyfer rhanbarth y de-orllewin, ac mae'r gwelyau orthopedig penodol wedi'u clustnodi yn Ysbyty Tywysoges Cymru wedi cefnogi mwy na 1,000 o lawdriniaethau ers mis Medi. Rŷn ni'n buddsoddi £13.9 miliwn mewn ail sganiwr PET yn Ysbyty Singleton, ac mae cyllid wedi'i glustnodi ar gyfer sganiwr PET newydd yn Ysbyty Glan Clwyd.
I will go on to explain the situation in Wales and what we are doing about it.
As the pandemic abated, the call on health services has increased. Complex diseases and mental health problems have all contributed to a set of challenges that are constantly changing within our health service, and our health service has to cope with them.
Despite the unprecedented pressure and the Tories' pressure on public spending, we have safeguarded spending on health. Wales spends 9 per cent more per capita on health than England, and funding decisions in Wales reflect the priorities of Wales. We have chosen to safeguard general services, free prescriptions and health and social care planning in an integrated manner. We have safeguarded surgical capacity and have invested in that. That includes a new surgical centre worth £29.4 million in north Wales that will provide 1,900 surgeries per year when it opens in April.
We have secured funding for the new regional diagnostic centre at Llantrisant Health Park. A new cancer centre in Velindre will be completed by spring of next year, and £38 million has been invested in the satellite radiotherapy centre at Nevill Hall Hospital. Now, orthopaedic services have been allocated for the south-west, and orthopaedic beds designated to the Princess of Wales Hospital have supported over 1,000 operations since September. We have invested £13.9 million in a second PET scanner in Singleton Hospital, and funding has been allocated for a new PET scanner at Ysbyty Glan Clwyd.
Dirprwy Lywydd, over the last year, we have intensified our focus on reducing the longest waits as part of our £120 million plan, and on improving system flow. This is delivering results. Two-year waits have fallen significantly to their lowest level since February 2021. In some specialties, the longest waits have been cut by more than half in a single year. The overall waiting list has fallen for seven months in a row. The number of—[Interruption.] Certainly.
Ddirprwy Lywydd, dros y flwyddyn ddiwethaf, rydym wedi dwysáu ein ffocws ar leihau'r amseroedd aros hiraf fel rhan o'n cynllun £120 miliwn, ac ar wella llif y system. Mae hyn yn cyflawni canlyniadau. Mae amseroedd aros o ddwy flynedd wedi gostwng yn sylweddol i'w lefel isaf ers mis Chwefror 2021. Mewn rhai arbenigeddau mae'r amseroedd aros hiraf wedi'u torri fwy na hanner mewn un flwyddyn. Mae'r rhestr aros gyffredinol wedi gostwng saith mis yn olynol. Mae nifer—[Torri ar draws.] Yn sicr.
Thank you, Cabinet Secretary. You made reference to the £120 million to help reduce waiting times last year. I note that that has been allocated across different health boards—Aneurin Bevan £15 million, Betsi Cadwaladr £24 million, Cardiff and Vale £20 million. Powys health board had just £115,000. That is 0.1 per cent of that £120 million. Can you explain why that is?
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Fe wnaethoch chi gyfeirio at y £120 miliwn i helpu i leihau amseroedd aros y llynedd. Nodaf fod hynny wedi'i ddyrannu ar draws gwahanol fyrddau iechyd—Aneurin Bevan £15 miliwn, Betsi Cadwaladr £24 miliwn, Caerdydd a'r Fro £20 miliwn. Dim ond £115,000 a gafodd bwrdd iechyd Powys. Dyna 0.1 y cant o'r £120 miliwn. A allwch chi esbonio pam?
As the Member has mentioned himself in several other interventions and contributions, Powys does not have the full breadth of services that other health boards deliver in Wales, and therefore the contribution that they require to meet their targets is going to be less, inevitably. [Interruption.] Of course.
Fel y soniodd yr Aelod ei hun mewn sawl ymyriad a chyfraniad arall, nid oes gan Bowys yr ehangder llawn o wasanaethau y mae byrddau iechyd eraill yn eu darparu yng Nghymru, ac felly bydd y cyfraniad sydd ei angen arnynt i gyrraedd eu targedau yn anochel yn llai. [Torri ar draws.] Wrth gwrs.
Do you accept, though, that the health board still has to pay other providers, whether in England or in Wales, for that service, so surely that should be recognised?
Ond a ydych chi'n derbyn bod y bwrdd iechyd yn dal i orfod talu darparwyr eraill, boed yn Lloegr neu yng Nghymru, am y gwasanaeth hwnnw, felly oni ddylid cydnabod hynny?
It is indeed recognised in the funding that we do provide to them.
I'll make further progress, Dirprwy Lywydd, if I may. The overall waiting list has fallen for seven months in a row. The number of people waiting for NHS treatment is at its lowest level in almost three years. Just over 32,700 people are waiting more than a year for their first out-patient appointment—the lowest level since September 2020. Several health boards have successfully focused action on hospital discharge and patient flow. In planned care, we're delivering more treatments a month than at the same point last year. A huge amount of work is being done by an army of dedicated NHS staff working through the week, at weekends and in the evenings, and I thank them all. Are we where we want to be? No. Are we moving in the right direction? Yes. We continue to support the NHS to make long-term changes by increasing theatre productivity, collaborating regionally, harnessing innovation, streamlining referrals and out-patients and making better use of independent sector capacity where it's appropriate.
Now, we've heard the inevitable calls today that a health emergency must be called. All slogans, no substance. It's shallow Tory performative politics at its worst. The question is not whether there are pressures—[Interruption.] It is a slogan. And then we heard the contribution from the anti-NHS Reform Member. James Evans sat on these benches for years calling for a health emergency; no sooner had he fallen into the arms of Nigel Farage that he claimed to have been told to say it by other Conservatives. It puts in mind what barristers say in courtrooms when they have a dodgy witness on the stand—'Was he lying then or is he lying now?' The question is not whether there are—[Interruption.] Yes, certainly, James.
Mae'n cael ei gydnabod yn y cyllid a ddarparwn iddynt.
Fe wnaf gynnydd pellach, Ddirprwy Lywydd, os caf. Mae'r rhestr aros gyffredinol wedi gostwng saith mis yn olynol. Mae nifer y bobl sy'n aros am driniaeth y GIG ar ei lefel isaf ers bron i dair blynedd. Mae ychydig dros 32,700 o bobl yn aros mwy na blwyddyn am eu hapwyntiad cleifion allanol cyntaf—y lefel isaf ers mis Medi 2020. Mae sawl bwrdd iechyd wedi llwyddo i ganolbwyntio ar ryddhau o'r ysbyty a llif cleifion. Mewn gofal wedi'i gynllunio, rydym yn darparu mwy o driniaethau y mis nag ar yr un pwynt y llynedd. Mae llawer iawn o waith yn cael ei wneud gan fyddin o staff ymroddedig y GIG sy'n gweithio drwy'r wythnos, ar benwythnosau a chyda'r nos, ac rwy'n diolch iddynt i gyd. A ydym ni lle rydym eisiau bod? Nac ydym. A ydym yn symud i'r cyfeiriad cywir? Ydym. Rydym yn parhau i gefnogi'r GIG i wneud newidiadau hirdymor drwy gynyddu cynhyrchiant theatr, cydweithio'n rhanbarthol, harneisio arloesedd, symleiddio atgyfeiriadau a chleifion allanol a gwneud gwell defnydd o gapasiti sector annibynnol lle mae'n briodol.
Nawr, fe glywsom y galwadau anochel heddiw fod yn rhaid datgan argyfwng iechyd. Sloganau, heb unrhyw sylwedd. Gwleidyddiaeth berfformiadol fas y Torïaid ar ei gwaethaf. Nid a oes yna bwysau yw'r cwestiwn—[Torri ar draws.] Slogan ydyw. Ac yna clywsom y cyfraniad gan yr Aelod Reform gwrth-GIG. Eisteddodd James Evans ar y meinciau hyn am flynyddoedd yn galw am ddatgan argyfwng iechyd; cyn gynted ag y syrthiodd i freichiau Nigel Farage honnodd fod Ceidwadwyr eraill wedi dweud wrtho am ei ddweud. Mae'n atgoffa rhywun o'r hyn y mae bargyfreithwyr yn ei ddweud yn y llysoedd pan fydd ganddynt dyst amheus yn rhoi tystiolaeth—'A oedd yn dweud celwydd bryd hynny neu a yw'n dweud celwydd nawr?' Nid a oes yna—[Torri ar draws.] Iawn, yn sicr, James.
You said I was anti-NHS. My family work in the NHS. I care deeply about the NHS. Please reflect on those comments, they're absolutely disgusting.
Fe ddywedoch chi fy mod yn erbyn y GIG. Mae fy nheulu'n gweithio yn y GIG. Rwy'n poeni'n fawr am y GIG. Myfyriwch ar y sylwadau hynny, maent yn gwbl ffiaidd.
The point I'm making, as Members here will recognise, is that this Member stood on these benches calling for one policy and then moved a seat across there and said he never believed in that policy. The point I'm making is that it's difficult to give any credit whatsoever to any claims of support for the NHS from the Reform Member in light of that.
The question, Dirprwy Lywydd, is not whether there are pressures—the same pressures that are being felt across the UK—it's how we respond to them. And our response has been to invest in people, in the service and in new models of care that move more support closer to home, just as we were discussing in the debate about the Health and Social Care Committee report on ophthalmology services earlier.
We've grown the workforce to the point where there are record numbers of people working in the Welsh NHS. Since 2021, we've also increased training places for doctors, nurses and allied health professionals. We've supported international recruitment, whilst strengthening domestic training pipelines. We've implemented new retention initiatives and flexible working policies to keep experienced staff in the service. That matters, because behind every statistic is a professional doing their utmost for patients. They deserve our respect, our thanks and our support. We've also reformed how care is delivered to support people to live well in their own communities, with the support they need as close to home as possible.
Dirprwy Lywydd, performance is not just about waiting times, it's about outcomes and it's about equity. Wales continues to deliver high-quality care in many, many areas—vaccination uptake, screening participation and primary care access for urgent needs. Since 2021, we've restored and expanded screening programmes disrupted by COVID.
Health outcomes in Wales are closely linked to deprivation. Since 2021, we've aligned health investment with our broader commitments on tackling poverty, improving housing and supporting social care. Yesterday, I announced the next steps in our Marmot nation. Merthyr Tydfil, Denbighshire and Neath Port Talbot will be early adopters of the Marmot principles to tackle health inequalities. The three councils will receive a package of funding over two years to develop health equity systems and spread good practice.
Dirprwy Lywydd, I've always been clear with the NHS about what it needs to do to improve timely and safe access to care. But our approach is to do that by always providing it with the support, the resources and the encouragement it needs to improve. We will champion the excellent and spread the good work that happens every day in every part of our health service all over Wales. And we'll continue to do that with those who know their service best—the staff, its patients and our local communities.
Y pwynt rwy'n ei wneud, fel y bydd yr Aelodau yma'n ei gydnabod, yw bod yr Aelod hwn wedi sefyll ar y meinciau hyn yn galw am un polisi ac yna wedi symud sedd i'r fan acw a dweud nad oedd erioed yn credu yn y polisi hwnnw. Y pwynt rwy'n ei wneud yw ei bod hi'n anodd rhoi unrhyw hygrededd o gwbl i unrhyw honiadau o gefnogaeth i'r GIG gan yr Aelod Reform yng ngoleuni hynny.
Y cwestiwn, Ddirprwy Lywydd, yw nid a oes pwysau—yr un pwysau ag sy'n cael ei deimlo ledled y DU—ond sut rydym yn ymateb iddo. A'n hymateb fu buddsoddi mewn pobl, yn y gwasanaeth ac mewn modelau gofal newydd sy'n symud mwy o gefnogaeth yn nes at adref, yn union fel y buom yn ei drafod yn gynharach yn y ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar wasanaethau offthalmoleg.
Rydym wedi tyfu'r gweithlu i'r pwynt lle mae mwy o bobl nag erioed yn gweithio yn GIG Cymru. Ers 2021, rydym hefyd wedi cynyddu nifer y lleoedd hyfforddi i feddygon, nyrsys a gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd. Rydym wedi cefnogi recriwtio rhyngwladol, gan gryfhau cynlluniau hyfforddi domestig ar yr un pryd. Rydym wedi rhoi mentrau cadw staff newydd ar waith, yn ogystal â pholisïau gweithio hyblyg i gadw staff profiadol yn y gwasanaeth. Mae hynny'n bwysig, oherwydd y tu ôl i bob ystadegyn, mae gweithiwr proffesiynol sy'n gwneud eu gorau glas ar ran cleifion. Maent yn haeddu ein parch, ein diolch a'n cefnogaeth. Rydym hefyd wedi diwygio'r ffordd y caiff gofal ei ddarparu i gefnogi pobl i fyw'n dda yn eu cymunedau eu hunain, gyda'r cymorth sydd ei angen arnynt mor agos at adref â phosib.
Ddirprwy Lywydd, mae perfformiad yn ymwneud â mwy nag amseroedd aros yn unig, mae a wnelo â chanlyniadau ac mae a wnelo â thegwch. Mae Cymru’n parhau i ddarparu gofal o ansawdd uchel mewn llawer iawn o feysydd—y niferoedd sy'n cael brechiadau, cyfranogiad mewn sgrinio a mynediad at ofal sylfaenol ar gyfer anghenion brys. Ers 2021, rydym wedi adfer ac ehangu rhaglenni sgrinio y tarfwyd arnynt gan COVID.
Mae cysylltiad agos rhwng canlyniadau iechyd yng Nghymru ac amddifadedd. Ers 2021, rydym wedi alinio buddsoddiad iechyd â'n hymrwymiadau ehangach i fynd i'r afael â thlodi, gwella tai a chefnogi gofal cymdeithasol. Ddoe, cyhoeddais gamau nesaf ein cenedl Marmot. Bydd Merthyr Tudful, sir Ddinbych a Chastell-nedd Port Talbot yn fabwysiadwyr egwyddorion Marmot cynnar i fynd i'r afael ag anghydraddoldebau iechyd. Bydd y tri chyngor yn derbyn pecyn o gyllid dros ddwy flynedd i ddatblygu systemau tegwch iechyd a lledaenu arferion da.
Ddirprwy Lywydd, rwyf bob amser wedi dweud yn glir wrth y GIG beth sydd angen iddo ei wneud i wella mynediad amserol a diogel at ofal. Ond ein dull gweithredu ni bob amser yw gwneud hynny drwy roi'r cymorth, yr adnoddau a'r anogaeth sydd eu hangen arno i wella. Byddwn yn hyrwyddo'r rhagorol ac yn lledaenu'r gwaith da sy'n mynd rhagddo bob dydd ym mhob rhan o'n gwasanaeth iechyd ledled Cymru. A byddwn yn parhau i wneud hynny gyda'r rhai sy'n adnabod eu gwasanaeth orau—y staff, ei gleifion a'n cymunedau lleol.
Galwaf ar Tom Giffard i ymateb i'r ddadl.
I call on Tom Giffard to reply to the debate.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd, and thank you to everybody that participated in this evening's debate on the NHS here in the Senedd. And let me start by thanking the staff, I think, who work in our NHS, staff who go above and beyond every single day in our NHS. And when we speak to our constituents about their experiences of the NHS, they identify the things that they feel are wrong, but the one thing they never identify as being a problem in our NHS is the hard work and dedication of the staff that they come across in our NHS. But those staff, just like those patients that experience the NHS every day, have to do so in an incredibly difficult environment. Those miracles they perform are miracles because they're doing it in the context of 27 years of a Welsh Labour Government, who've delivered 12-hour A&E waits, ambulances regularly being queued outside hospitals, the longest NHS waits anywhere in the UK, including many over two years, GP appointments not available and care that takes place in corridors. That is the record of 27 years of a Welsh Labour Government—the so-called party of the NHS has delivered all of that. Clearly, things need to change and, I think, Dirprwy Lywydd, it is apt that the first Welsh Conservative debate in this new Senedd Chamber is on the NHS, because it's a visual indication, is it not, about the priorities and the choices that we as politicians face in the decisions that we make. Because there is a contrast, isn't there, and this new Chamber highlights it.
We want to prioritise the NHS. We put forward a plan to fix our NHS, and yet it has not been fixed. In 2021, just four years ago, there was a co-operation agreement—some call it a coalition—between Plaid Cymru and the Labour Party. Plaid Cymru could have asked, in that deal, for anything that they wanted at all, and the No. 1 priority of our constituents would've been to fix some of these chronic issues in our NHS, but they didn't choose to do that, Dirprwy Lywydd. They prioritised more politicians over fixing our national health service. [Interruption.] That's the choice that they made, and yet we are sat in a brand-new Senedd Chamber whilst our hospitals crumble outside those doors. [Interruption.] That is the visualisation of the choices that Plaid Cymru make.
Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd, a diolch i bawb a gymerodd ran yn y ddadl ar y GIG yma yn y Senedd heno. A gadewch imi ddechrau drwy ddiolch i'r staff sy'n gweithio yn ein GIG, staff sy'n mynd y tu hwnt i'r galw bob dydd yn ein GIG. A phan fyddwn yn siarad â'n hetholwyr am eu profiadau o'r GIG, maent yn nodi'r pethau y teimlant eu bod yn anghywir, ond yr un peth nad ydynt byth yn ei nodi fel problem yn ein GIG yw gwaith caled ac ymroddiad y staff y dônt ar eu traws yn ein GIG. Ond mae'n rhaid i'r aelodau hynny o staff, yn union fel y cleifion sy'n dibynnu ar y GIG bob dydd, ddioddef amgylchedd anhygoel o anodd. Mae'r gwyrthiau y maent yn eu cyflawni yn wyrthiau am eu bod yn eu cyflawni yng nghyd-destun 27 mlynedd o Lywodraeth Lafur Cymru, sydd wedi darparu amseroedd aros o 12 awr mewn adrannau damweiniau ac achosion brys, ambiwlansys yn ciwio'n rheolaidd y tu allan i ysbytai, yr arosiadau GIG hiraf yn unrhyw le yn y DU, gan gynnwys llawer dros ddwy flynedd, diffyg argaeledd apwyntiadau meddyg teulu a gofal mewn coridorau. Dyna hanes 27 mlynedd o Lywodraeth Lafur Cymru—dyna y mae plaid honedig y GIG wedi'i gyflawni. Yn amlwg, mae angen i bethau newid a chredaf ei bod yn briodol, Ddirprwy Lywydd, fod y ddadl gyntaf gan y Ceidwadwyr Cymreig yn Siambr newydd y Senedd yn ddadl ar y GIG, gan ei bod yn arwydd gweledol, onid yw, o'r blaenoriaethau a'r dewisiadau rydym ni fel gwleidyddion yn eu hwynebu yn y penderfyniadau a wnawn. Oherwydd mae cyferbyniad, onid oes, ac mae'r Siambr newydd hon yn tynnu sylw at hynny.
Rydym eisiau blaenoriaethu'r GIG. Fe wnaethom gyflwyno cynllun i drwsio ein GIG, ac eto nid yw wedi'i drwsio. Yn 2021, gwta bedair blynedd yn ôl, cafwyd cytundeb cydweithio—mae rhai'n cyfeirio ato fel clymblaid—rhwng Plaid Cymru a'r Blaid Lafur. Gallai Plaid Cymru fod wedi gofyn, yn y cytundeb hwnnw, am unrhyw beth yr oeddent ei eisiau, a phrif flaenoriaeth ein hetholwyr fyddai datrys rhai o'r problemau cronig yn ein GIG, ond ni wnaethant ddewis gwneud hynny, Ddirprwy Lywydd. Fe wnaethant flaenoriaethu mwy o wleidyddion dros drwsio ein gwasanaeth iechyd gwladol. [Torri ar draws.] Dyna'r dewis a wnaethant, ac eto rydym yn eistedd mewn Siambr Senedd newydd sbon tra bo'n hysbytai'n dadfeilio y tu allan i'r drysau hynny. [Torri ar draws.] Dyna'r darlun o'r dewisiadau y mae Plaid Cymru yn eu gwneud.
I will ask all Members—[Interruption.] I will ask all Members on both sides of the Chamber to calm down, please. I would like to listen to the response from the Member closing the debate, and I would like to actually hear what he is saying, because I can't at the moment, because the voices from the left and the right are outspeaking him, shall we say. Tom, finish it off, please.
Gofynnaf i bob Aelod—[Torri ar draws.] Gofynnaf i bob Aelod ar ddwy ochr y Siambr dawelu, os gwelwch yn dda. Hoffwn wrando ar ymateb yr Aelod sy'n cau'r ddadl, a hoffwn glywed yr hyn y mae'n ei ddweud, gan na allaf ei glywed ar hyn o bryd, am fod y lleisiau o'r chwith a'r dde yn ei foddi. Tom, gorffennwch, os gwelwch yn dda.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. [Interruption] Yes. Of course.
Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. [Torri ar draws] Iawn. Wrth gwrs.
You decided to come to an agreement with the Government on this year's budget. Did you succeed in anything in that discussion? No. Was there anything about health in that discussion? No. You don't know what it means to come to an agreement. Of course we would have tried to come to an agreement. We're different parties. We couldn't come to an agreement on everything; we did on mental health, and we achieved something. What have you achieved in 27 years?
Fe benderfynoch chi ddod i gytundeb â'r Llywodraeth ar y gyllideb eleni. A wnaethoch chi lwyddo gydag unrhyw beth yn y drafodaeth honno? Naddo. A oedd unrhyw beth am iechyd yn y drafodaeth honno? Nac oedd. Nid ydych chi'n gwybod beth y mae dod i gytundeb yn ei olygu. Wrth gwrs y byddem wedi ceisio dod i gytundeb. Rydym yn bleidiau gwahanol. Ni allem ddod i gytundeb ar bopeth; fe ddaethom i gytundeb ar iechyd meddwl, ac fe wnaethom gyflawni rhywbeth. Beth ydych chi wedi'i gyflawni mewn 27 mlynedd?
Well, we pushed for many things, including our plan for the NHS, but of course we did not come to an agreement with the Labour Party, because, as usual, Plaid and Labour find themselves back together again at the end of a budget negotiation. As night follows day, Labour follow Plaid and Plaid follow Labour. And if Plaid are serious about having a plan to fix our NHS, they need to come clean about how they would fund it if their independence agenda was pursued. A loss of £21 billion in tax revenue, £7,000 per person, and they cannot, for a second, answer how they would plug that gap. It would mean real-terms cuts to our NHS if we pursued independence. That is the reality.
Now, we move on from Plaid Cymru to the contribution from Reform today, the contribution from James Evans and from Reform. Look, I know James has been making a lot of decisions recently about his future employment, and that has been the driving force, but if I'd known, James, that you were capable of a performance like that, I'd have taken you to the comedy club down the road quite a long time ago. Because it is clear, is it not, that Reform do believe in that privatisation agenda that you said they didn't. Because it wasn't that long ago that you said:
'My Welsh Conservative colleagues and I all agree with an NHS that is free at point of delivery, which supports patients right the way across the country, no matter what their circumstances and how they access the system.'
I have been alarmed by Reform UK's version of moving our NHS to a French-based insurance system, actually asking people, the most vulnerable people in our society, to pay for their healthcare, or, if they've got pre-existing conditions, not getting health insurance at all, allowing those people to suffer and die on waiting lists just because it doesn't fit a certain political narrative of Reform. I know my party have no plans to move to this model—your party at the time—and I'd hope that the Welsh Government has no plans to move to this model, because I don't want to see our NHS being sold on the stock market just to further Nigel Farage's own political career. That's what you said in July. What do you believe in February?
Wel, fe wnaethom bwyso am lawer o bethau, gan gynnwys ein cynllun ar gyfer y GIG, ond wrth gwrs, ni ddaethom i gytundeb â'r Blaid Lafur, oherwydd, fel arfer, mae Plaid Cymru a Llafur yn ôl gyda'i gilydd unwaith eto ar ddiwedd trafodaethau cyllidebol. Yn anochel, mae Llafur yn dilyn Plaid Cymru a Phlaid Cymru yn dilyn Llafur. Ac os yw Plaid Cymru o ddifrif ynglŷn â chael cynllun i drwsio ein GIG, mae angen iddynt ddweud y gwir ynglŷn â sut y byddent yn ei ariannu pe baent yn mynd ar drywydd eu hagenda annibyniaeth. Colli £21 biliwn mewn refeniw treth, £7,000 y pen, ac ni allant, am eiliad, ateb sut y byddent yn llenwi'r bwlch hwnnw. Byddai'n golygu toriadau mewn termau real i'n GIG pe baem yn dod yn wlad annibynnol. Dyna'r realiti.
Nawr, symudwn ymlaen o Blaid Cymru at y cyfraniad gan Reform heddiw, y cyfraniad gan James Evans a chan Reform. Edrychwch, gwn fod James wedi bod yn gwneud llawer o benderfyniadau yn ddiweddar ynglŷn â'i gyflogaeth yn y dyfodol, a dyna fu'r ysgogiad dros hyn, ond pe bawn i wedi gwybod, James, eich bod yn gystal perfformiwr, buaswn wedi mynd â chi i'r clwb comedi i lawr y lôn amser maith yn ôl. Oherwydd mae'n amlwg, onid yw, fod Reform yn credu yn yr agenda breifateiddio y dywedoch chi nad oeddent yn credu ynddi. Oherwydd heb fod mor bell yn ôl â hynny, fe ddywedoch chi:
'Mae fy nghyd-Aelodau yn y Ceidwadwyr Cymreig a minnau oll yn cytuno â GIG sydd am ddim yn y man lle caiff ei ddarparu, sy'n cefnogi cleifion ar draws y wlad, beth bynnag y bo'u hamgylchiadau a sut y cânt fynediad at y system.'
Cefais fy mrawychu gan fersiwn Reform UK o newid ein GIG i system yswiriant debyg i'r un sydd ganddynt yn Ffrainc, lle gofynnir i bobl, y bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas, dalu am eu gofal iechyd, neu os oes ganddynt gyflyrau sy'n bodoli eisoes, ni allant gael yswiriant iechyd o gwbl, gan ganiatáu i'r bobl hynny ddioddef a marw ar restrau aros ddim ond am nad yw'n cyd-fynd â naratif gwleidyddol penodol Reform. Gwn nad oes gan fy mhlaid innau—eich plaid chi ar y pryd—unrhyw gynlluniau i newid i'r model hwn, a buaswn yn gobeithio nad oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw gynlluniau i newid i'r model hwn, gan nad wyf am weld ein GIG yn cael ei werthu ar y farchnad stoc er mwyn hyrwyddo gyrfa wleidyddol Nigel Farage. Dyna a ddywedoch chi ym mis Gorffennaf. Beth ydych chi'n ei gredu ym mis Chwefror?
There's a great old saying, isn't there, Tom: a wise person can change their mind and a fool doesn't know how to. I class you in that bracket. But let's actually get back to some reality here. I'm actually very interested in some of the Welsh Conservatives' amendments, because they talk a lot about ministerial accountability and structure. Sam Kurtz talked a bit about it. But I was actually looking in the rewritten manifesto that was launched, and there's nothing in there about change in ministerial accountability. There's nothing in there about the structure of the NHS and moving the dial. All that's in it is about creating a new NHS quango that's going to cost millions of pounds. That isn't going to fix the NHS. I've seen the light. Unfortunately, some people on those benches wanted to see the light but couldn't come across. Unfortunately, what I've seen and what I've heard is a party in Reform that wants to change Wales, improve our NHS, and that's why I'm here.
Mae hen ddywediad gwych, onid oes, Tom: gall unigolyn doeth newid ei feddwl ond nid yw ffŵl yn gwybod sut i wneud hynny. Rwy’n eich rhoi chi yn y categori hwnnw. Ond gadewch inni ddychwelyd at rywfaint o realiti yma. Mae gennyf gryn ddiddordeb yn rhai o welliannau'r Ceidwadwyr Cymreig, mewn gwirionedd, gan eu bod yn siarad llawer am atebolrwydd a strwythur gweinidogol. Siaradodd Sam Kurtz ychydig am hynny. Ond roeddwn yn edrych ar y maniffesto diwygiedig a lansiwyd, ac nid oes unrhyw beth ynddo ynglŷn â newid i atebolrwydd gweinidogol. Nid oes unrhyw beth ynddo ynglŷn â strwythur y GIG a symud y deial. Y cyfan sydd ynddo yw creu cwango GIG newydd a fydd yn costio miliynau o bunnoedd. Nid yw hynny'n mynd i drwsio'r GIG. Rwyf wedi gweld y golau. Yn anffodus, roedd rhai pobl ar y meinciau hynny eisiau gweld y golau ond ni allent ddod draw. Yn anffodus, yr hyn a welais ac a glywais yn Reform yw plaid sydd eisiau newid Cymru, gwella ein GIG, a dyna pam fy mod i yma.
Well, as usual, Reform are not on top of the detail because you've missed, clearly, the NHS leadership register that was part of that. And you talk about accountability. You and Reform should be absolutely accountable for the quotes that you've made and the things that you have said. I, like you, fear the privatisation agenda under a Reform Government. You believed that in July, and for political , you no longer believe it now.
Now, it is very clear, isn't it, that Wales has a choice between a broken NHS under 27 years of a Labour Government. And when they look to choose who will be able to fix that after those 27 years, when they look at change, they will look at the choices that those parties have made during that time. They have three choices to make. They have a choice between a party that, when they had the power to do something about it, didn't choose to fix our NHS but chose more politicians, and a party that continues, time after time, in their own words, to choose privatisation. Or they can pick a party, the only party, with a plan to fix our NHS. That is the Welsh Conservative agenda. That is how we'll fix our NHS and that, Dirprwy Lywydd, is how we'll fix Wales.
Wel, fel arfer, nid yw Reform wedi darllen y manylion gan eich bod yn amlwg wedi methu cofrestr arweinyddiaeth y GIG a oedd yn rhan o hynny. Ac rydych chi'n sôn am atebolrwydd. Dylech chi a Reform fod yn gwbl atebol am eich dyfyniadau a'r pethau rydych chi wedi'u dweud. Rwyf i, fel chi, yn ofni'r agenda breifateiddio o dan Lywodraeth Reform. Roeddech chi'n credu hynny ym mis Gorffennaf, ac er hwylustod gwleidyddol, nid ydych yn ei gredu nawr.
Mae'n gwbl amlwg, onid yw, fod gan Gymru ddewis rhwng GIG wedi torri o dan 27 mlynedd o Lywodraeth Lafur. A phan fyddant yn edrych i ddewis pwy fydd yn gallu ei drwsio ar ôl 27 mlynedd, pan fyddant yn edrych ar newid, byddant yn edrych ar y dewisiadau y mae'r pleidiau hynny wedi'u gwneud yn y cyfnod hwnnw. Mae ganddynt dri dewis i'w gwneud. Mae ganddynt ddewis rhwng plaid a ddewisodd beidio â thrwsio ein GIG pan oedd ganddynt bŵer i wneud rhywbeth yn ei gylch, ond a ddewisodd fwy o wleidyddion, a phlaid sy'n parhau, dro ar ôl tro, yn eu geiriau eu hunain, i ddewis preifateiddio. Neu gallant ddewis plaid, yr unig blaid, sydd â chynllun i drwsio ein GIG. Dyna agenda'r Ceidwadwyr Cymreig. Dyna sut y byddwn yn trwsio ein GIG, Ddirprwy Lywydd, a dyna sut y byddwn yn trwsio Cymru.
Before I ask the question, many of my constituents tell me they do not like the behaviour they see in Prime Minister's questions in London, when they're baying and shouting at each other across the Chamber. We have several weeks up to an election, which I appreciate, but it doesn't help us when we see the same behaviour here. So, I will ask all Members to reflect, and all parties to reflect upon our behaviour in the Chamber in the remaining weeks of this Senedd.
Cyn imi ofyn y cwestiwn, mae llawer o fy etholwyr yn dweud wrthyf nad ydynt yn hoffi'r ymddygiad a welant yn y cwestiynau i Brif Weinidog y DU yn Llundain, pan fyddant yn cyfarth ac yn gweiddi ar ei gilydd ar draws y Siambr. Mae gennym etholiad mewn ychydig wythnosau, ac rwy'n derbyn hynny, ond nid yw'n ein helpu pan welwn yr un ymddygiad yma. Felly, rwy'n gofyn i bob Aelod ystyried, ac i bob plaid fyfyrio ar ein hymddygiad yn y Siambr yn yr wythnosau sy'n weddill o'r Senedd hon.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.
The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] There is objection. Therefore, we'll defer voting under this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Eitem 13, cynnig i amrywio trefn ystyried gwelliannau Cyfnod 3 y Bil Iaith Arwyddion Prydain (Cymru). Galwaf ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig yn ffurfiol—Jane Hutt.
Item 13 is a motion to vary the order of consideration of Stage 3 amendments to the British Sign Language (Wales) Bill. I call on a member of the Business Committee to move the motion formally—Jane Hutt.
Cynnig NDM9166 Elin Jones
Cynnig bod Senedd Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 26.36:
Yn cytuno i waredu’r adrannau a’r atodlenni i'r Bil Iaith Arwyddion Prydain (Cymru) yng Nghyfnod 3 yn y drefn ganlynol:
a) Adrannau 1-6;
b) Atodlen 1;
c) Adrannau 7-12;
d) Teitl hir.
Motion NDM9166 Elin Jones
To propose that Senedd Cymru, in accordance with Standing Order 26.36:
Agrees to dispose of sections and schedules to the British Sign Language (Wales) Bill at Stage 3 in the following order:
a) Sections 1-6;
b) Schedule 1;
c) Sections 7-12;
d) Long title.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
I move.
Rwy'n cynnig.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? There is no objection. Therefore, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
A dyma ni'n cyrraedd y cyfnod pleidleisio. Oni bai fod tri Aelod yn dymuno i mi ganu'r gloch, symudwn yn syth i'r cyfnod pleidleisio.
And that brings us to voting time. Unless three Members wish for the bell to be rung, I will proceed directly to voting time.
Mae'r bleidlais gyntaf heno ar eitem 9, cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog—rhannu swydd Cadeirydd pwyllgor. Galwaf am bleidlais ar y cynnig yn enw Elin Jones. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 33, neb yn ymatal, 12 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi ei dderbyn.
The first vote this evening is on item 9, the motion to amend Standing Orders—committee Chair job sharing. I call for a vote on the motion tabled in the name of Elin Jones. Open the vote. Close the vote. In favour 33, no abstentions, and 12 against. Therefore, the motion is agreed.
Eitem 9. Cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog: Rhannu Swydd Cadeirydd Pwyllgor: O blaid: 33, Yn erbyn: 12, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig
Item 9. Motion to amend Standing Orders: Committee Chair Job Sharing: For: 33, Against: 12, Abstain: 0
Motion has been agreed
Bydd y bleidlais nesaf ar eitem 12, dadl y Ceidwadwyr Cymreig. Galwaf am bleidlais ar y cynnig yn enw Paul Davies. Os gwrthodir y cynnig, byddwn ni'n pleidleisio ar y gwelliannau a gyflwynwyd i'r cynnig. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 11, neb yn ymatal, 35 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi'i wrthod.
We will next vote on item 12, the Welsh Conservatives debate. I call for a vote on the motion in the name of Paul Davies. If the proposal is not agreed, we will then vote on the amendments tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. In favour 11, no abstentions, 35 against. Therefore, the motion is not agreed.
Eitem 12. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Y GIG a gofal cymdeithasol. Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 11, Yn erbyn: 35, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y cynnig
Item 12. Welsh Conservatives Debate - NHS and social care. Motion without amendment : For: 11, Against: 35, Abstain: 0
Motion has been rejected
Galwaf nawr am bleidlais ar welliant 1, yn enw Jane Hutt. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliannau 2 a 3 yn cael eu dad-ddethol. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. Fel sy'n ofynnol o dan Reol Sefydlog 6.20, rwy'n arfer fy mhleidlais bwrw i bleidleisio yn erbyn y gwelliant—mae'r bleidlais yn gyfartal. O blaid 23, neb yn ymatal, 24 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 1 wedi'i wrthod.
I now call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Jane Hutt. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected. Open the vote. Close the vote. As required under Standing Order 6.20, I exercise my casting vote against the amendment, as the vote is tied. In favour 23, no abstentions, 24 against. Therefore, amendment 1 is not agreed.
Eitem 12. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Y GIG a gofal cymdeithasol. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt.: O blaid: 23, Yn erbyn: 23, Ymatal: 0
Gan fod nifer y pleidleisiau yn gyfartal, defnyddiodd y Dirprwy Lywydd ei bleidlais fwrw yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii).
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 12. Welsh Conservatives Debate - NHS and social care. Amendment 1, tabled in the name of Jane Hutt.: For: 23, Against: 23, Abstain: 0
As there was an equality of votes, the Deputy Presiding Officer used his casting vote in accordance with Standing Order 6.20(ii).
Amendment has been rejected
Galwaf nawr am bleidlais ar welliant 2, yn enw James Evans. Os derbynnir gwelliant 2, bydd gwelliant 3 yn cael ei ddad-ddethol. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid dau, neb yn ymatal, 44 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 2 wedi'i wrthod.
I now call for a vote on amendment 2, tabled in the name of James Evans. If amendment 2 is agreed, amendment 3 will be deselected. Open the vote. Close the vote. In favour two, no abstentions, 44 against. Therefore, amendment 2 is not agreed.
Eitem 12. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Y GIG a gofal cymdeithasol. Gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw James Evans.: O blaid: 2, Yn erbyn: 44, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 12. Welsh Conservatives Debate - NHS and social care. Amendment 2, tabled in the name of James Evans.: For: 2, Against: 44, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Galwaf am bleidlais ar welliant 3, yn enw Heledd Fychan. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 10, neb yn ymatal, 36 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 3 wedi'i wrthod.
I now call for a vote on amendment 3, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. In favour 10, no abstentions and 36 against. Therefore, amendment 3 is not agreed.
Eitem 12. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Y GIG a gofal cymdeithasol. Gwelliant 3, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan.: O blaid: 10, Yn erbyn: 36, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 12. Welsh Conservatives Debate - NHS and social care. Amendment 3, tabled in the name of Heledd Fychan.: For: 10, Against: 36, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Gan nad yw'r Senedd wedi derbyn y cynnig heb ei ddiwygio, nag wedi derbyn y gwelliannau a gyflwynwyd i'r cynnig, caiff y cynnig, felly, ei wrthod.
Dyna ddiwedd ar ein pleidleisio ni heno.
As the Senedd has not agreed the motion without amendment, and has not agreed the amendments tabled to the motion, the motion is therefore not agreed.
That concludes voting for this evening.
Byddwn ni'n symud yn awr i'r ddadl fer, a galwaf ar Buffy Williams i siarad.
We will now move to the short debate, and I call on Buffy Williams to speak.
For those Members leaving the Chamber, please do so quietly. Buffy.
I'r Aelodau sy'n gadael y Siambr, gwnewch hynny'n dawel os gwelwch yn dda. Buffy.
Diolch, Dirprwy Lywydd. When we think about sport, we instantly think about competition, winning or losing, the big moments we watch on tv, the drama and the pride, the euphoria and the heartbreak. We think of events like the 6 Nations or the Winter Olympics, huge occasions that bring people together and create heroes. Those moments matter, because it’s those moments that build our role models.
In Rhondda, we’re incredibly proud of the athletes who inspire the next generation: footballers like Cian Ashford, representing Cardiff City; Welsh rugby internationals like Cam Winnett, Keiron Assiratti and Tomos Williams; professional female footballers like Gemma Evans, representing Wales and Liverpool; coaches like Robert Page, leading Cymru to the World Cup; and Chris Jones, whose dedication to young players through Rhondda schools rugby has shaped generations, and whose recent MBE is recognition not just of a personal commitment, but of the value of grass-roots sport itself.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Pan fyddwn yn meddwl am chwaraeon, rydym yn meddwl ar unwaith am gystadlu, ennill neu golli, yr eiliadau mawr a welwn ar y teledu, y ddrama a'r balchder, yr ewfforia a'r torcalon. Rydym yn meddwl am ddigwyddiadau fel y Chwe Gwlad neu Gemau Olympaidd y Gaeaf, achlysuron enfawr sy'n dod â phobl ynghyd ac yn creu arwyr. Mae'r eiliadau hynny'n bwysig, gan mai'r eiliadau hynny sy'n adeiladu ein modelau rôl.
Yn y Rhondda, rydym yn hynod falch o'r athletwyr sy'n ysbrydoli'r genhedlaeth nesaf: pêl-droedwyr fel Cian Ashford, sy'n cynrychioli clwb Dinas Caerdydd; chwaraewyr rygbi rhyngwladol Cymru fel Cam Winnett, Keiron Assiratti a Tomos Williams; pêl-droedwyr benywaidd proffesiynol fel Gemma Evans, sy'n cynrychioli Cymru a Lerpwl; hyfforddwyr fel Robert Page, a arweiniodd Gymru i Gwpan y Byd; a Chris Jones, y mae ei ymroddiad i chwaraewyr ifanc drwy rygbi ysgolion y Rhondda wedi siapio cenedlaethau, ac y mae ei MBE diweddar yn gydnabyddiaeth nid yn unig o ymrwymiad personol, ond o werth chwaraeon llawr gwlad.
They show our young people what's possible, that talent can grow from our communities and reach the biggest stages. But the reality is that sport in Rhondda is about so much more than elite competition. Because, for most people, sport isn't about lifting trophies, it's about belonging, connection and community. So, my first question to the Minister is this: how is the Welsh Government ensuring that investment in elite success is matched by sustained support for the grass-roots systems that make those success stories possible in the first place?
Dirprwy Lywydd, when we talk about team sports, of course we talk about teams, but not just the ones on the pitch. A real team includes coaches giving up evenings after work, parents standing on the touchline in the rain or in a packed sports centre, grandparents making the post-match or post-dance-competition dinner, volunteers running the tuck shop, committee members filling in funding forms on a Friday night, and the family car that becomes a changing room on wheels, with muddy boots or sweaty kits ruining the seats on the way home from training. Sport is multigenerational because of this. It connects people across all ages, and these contributions are the foundation that grass-roots sports stands on. So, I ask the Minister: how is the Welsh Government working with partners to properly support the volunteers who sustain grass-roots sport, and what practical help is available to ensure community clubs remain viable for our future generations?
Another thing that defines grass-roots sports in Rhondda is inclusion. Sport in our communities doesn't show participants a red card; it opens the club door and welcomes with open arms. We see this through the incredible work of Rhondda Polar Bears, providing opportunities for swimmers with learning disabilities to participate, achieve and belong. We see it in Rhondda Netball, who, I'm sure, are the largest female sports club in Wales, creating space, confidence and leadership opportunities for girls and women, and our work towards finding a permanent home for them continues. We see it in RSD Dance Cheer & Gymnastics, taking young people from our Valleys onto the international stages, giving them experiences they may never otherwise have imagined across different countries. And we see the opportunity not just in participation, but in pathways into careers, including apprenticeships in sport provided through Urdd Gobaith Cymru, helping young people build skills, confidence and a future rooted in their communities and language.
Grass-roots sports creates opportunity that is inclusive, accessible and life-changing. So, my next question to the Minister is: what targeted support is available to ensure inclusive community clubs, particularly those supporting disabled participants, expanding opportunities for women and girls, and developing future careers in sport, have the resources and the facilities they need to grow?
While team sports often take the spotlight, we must also recognise individual achievement. Because, in Rhondda, not only do we produce strong teams, we produce exceptional individuals. In disciplines like kickboxing and bare-knuckle boxing, local Rhondda athletes have achieved world and European titles. We see weekly darts tournaments happening across our communities, including in the Baden in Ynyshir, thanks to Emrys Darts. Rhondda tennis club in Treorchy have quality courts and a bustling new clubhouse, and soon we'll see professional boxer Rhys Edwards take to the ring in Cardiff for his British title fight. These successes grow from grass-roots environments, places like Penygraig and Maerdy boxing clubs, just as much as team sports do. So, I ask the Minister: what support exists for individual sports at grass-roots level, particularly those that may not always receive the same visibility or facility access as larger team sports?
Sport in Rhondda is always evolving. We see new teams forming and new activities emerging. We are seeing rounders teams being established, like Meet the Fachers and Rounder Twist. We are seeing social sports like walking football and rugby growing, with Wattstown Warriors one of the most successful teams. And the benefits are not just physical. We know that community sport supports mental health, builds resilience and reduces isolation. It gives people structure, routine and connection. Clubs and teams become places where people talk, share and support one another, often without even realising that that's what is happening. So, I ask the Minister: how are grass-roots sports being recognised as part of Wales's wider mental health and preventative health strategy? And what funding is available to support clubs delivering well-being benefits in their communities?
Dirprwy Lywydd, when we look at the full picture, one thing becomes very clear: grass-roots and community sport isn't just competition, winning or losing; it's infrastructure, it's health support, it's youth engagement and it's opportunity. In Valleys communities like Rhondda, where geography shapes opportunity, access to quality facilities matters enormously. We've seen the positive impact that investment and partnerships can bring, like the all-weather pitches in Ferndale, Baglan and the Rhondda Fach sports centre, as well as the state-of-the-art gym at Ystrad sports centre, and the fantastic new pool refurbishment in Maerdy.
We have two teams, Cambrian United and Ynyshir Albions, in the JD Cymru South League, with trailblazers driving progress: Phil Williams, whose dedication has led to an all-weather pitch and exciting plans to build on the fantastic facilities in Cambrian; and Cei Mason, who is hard at work with plans to build a brand-new community facility in Ynyshir. I feel extremely fortunate to be on that journey with them, as well as, more recently, Ton Pentre AFC, which is a club full of history, and now, once again, full of energy and enthusiasm to deliver their exciting plans over the next five years.
I recently met with Wales rugby international Tom James, who has opened a gym in Porth. Tom has exciting plans to work with young people in Rhondda, and I'm looking forward to supporting his endeavours long into the future. We continue to look forward, through partnership working, to make an all-weather rugby pitch a reality at Coleg y Cymoedd in Llwynypia—a project that would transform access to players and clubs across the whole of Rhondda.
So, my final questions to the Minister are these: how is the Welsh Government working with local authorities to ensure that communities like Rhondda have access to high-quality modern sporting facilities? And what long-term investment is planned to ensure that grass-roots clubs across all sports have the infrastructure that they need not just to survive, but to thrive?
Dirprwy Lywydd, communities like mine have never lacked commitment, they've never lacked pride and they've never lacked people willing to give of their time for others. Grass-roots sport in Rhondda reflects the very best of who we are—supportive, resilient and selfless. The question isn't whether grass-roots sport matters. We know that it does. The question is whether we'll continue to invest in it, support it and recognise it for the vital role it plays in communities like mine—like all of ours. Because, when grass-roots sports thrive, communities thrive. Diolch.
Maent yn dangos i'n pobl ifanc beth sy'n bosib, y gall talent dyfu o'n cymunedau a chyrraedd y llwyfannau mwyaf. Ond y gwir amdani yw bod chwaraeon yn y Rhondda yn ymwneud â chymaint mwy na chystadlu elît. Oherwydd, i'r rhan fwyaf o bobl, nid mater o godi cwpan yw chwaraeon, mae a wnelo â pherthyn, cysylltiad a chymuned. Felly, fy nghwestiwn cyntaf i'r Gweinidog yw hwn: sut y mae Llywodraeth Cymru’n sicrhau bod yr un buddsoddiad mewn cymorth parhaus i systemau llawr gwlad ag sydd i lwyddiant elît, gan mai dyna sy'n gwneud y llwyddiannau hynny'n bosib yn y lle cyntaf?
Ddirprwy Lywydd, pan siaradwn am chwaraeon tîm, wrth gwrs, rydym yn siarad am dimau, ond nid y timau ar y cae yn unig. Mae tîm go iawn yn cynnwys hyfforddwyr yn rhoi ei nosweithiau ar ôl bod yn y gwaith, rhieni'n sefyll ar yr ystlys yn y glaw neu mewn canolfan chwaraeon lawn, neiniau a theidiau yn gwneud bwyd ar ôl y gêm neu ar ôl y gystadleuaeth ddawns, gwirfoddolwyr yn rhedeg y siop fyrbrydau, aelodau'r pwyllgor yn llenwi ffurflenni cyllid ar nos Wener, a'r car teuluol sy'n dod yn ystafell newid ar olwynion, gydag esgidiau mwdlyd neu wisgoedd chwyslyd yn difetha'r seddi ar y ffordd adref o'r sesiwn hyfforddi. Mae chwaraeon yn amlgenhedlaeth oherwydd hyn. Mae'n cysylltu pobl ar draws pob oed, a'r cyfraniadau hyn yw sylfeini chwaraeon llawr gwlad. Felly, gofynnaf i'r Gweinidog: sut y mae Llywodraeth Cymru’n gweithio gyda phartneriaid i gefnogi'r gwirfoddolwyr sy'n cynnal chwaraeon llawr gwlad, a pha gymorth ymarferol sydd ar gael i sicrhau bod clybiau cymunedol yn parhau i fod yn hyfyw i genedlaethau'r dyfodol?
Peth arall sy'n diffinio chwaraeon llawr gwlad yn y Rhondda yw cynhwysiant. Nid yw chwaraeon yn ein cymunedau yn dangos cerdyn coch i gyfranogwyr; mae'n agor drws y clwb ac yn eu croesawu â breichiau agored. Rydym yn gweld hyn drwy waith anhygoel Rhondda Polar Bears, sy'n darparu cyfleoedd i nofwyr ag anableddau dysgu gymryd rhan, cyflawni a pherthyn. Rydym yn ei weld yn Pêl-rwyd Rhondda, sef y clwb chwaraeon menywod mwyaf yng Nghymru, rwy'n siŵr, sy'n creu lle, hyder a chyfleoedd arweinyddiaeth i ferched a menywod, ac mae ein gwaith i ddod o hyd i gartref parhaol iddynt yn parhau. Rydym yn ei weld yn RSD Dance Cheer & Gymnastics, sy'n mynd â phobl ifanc o'n Cymoedd i'r llwyfannau rhyngwladol, gan roi profiadau iddynt yn y gwahanol wledydd na fyddent byth wedi'u dychmygu fel arall. A gwelwn gyfle nid yn unig mewn cyfranogiad, ond mewn llwybrau i yrfaoedd, gan gynnwys prentisiaethau mewn chwaraeon a ddarperir drwy Urdd Gobaith Cymru, gan helpu pobl ifanc i feithrin sgiliau, hyder a dyfodol wedi'i wreiddio yn eu cymunedau a'u hiaith.
Mae chwaraeon ar lawr gwlad yn creu cyfleoedd sy'n gynhwysol, yn hygyrch ac yn newid bywydau. Felly, fy nghwestiwn nesaf i'r Gweinidog yw: pa gymorth wedi'i dargedu sydd ar gael i sicrhau bod gan glybiau cymunedol cynhwysol, yn enwedig y rhai sy'n cefnogi cyfranogwyr anabl, sy'n ehangu cyfleoedd i fenywod a merched, ac sy'n datblygu gyrfaoedd yn y dyfodol mewn chwaraeon, yr adnoddau a'r cyfleusterau sydd eu hangen arnynt i dyfu?
Er bod chwaraeon tîm yn aml yn cael y prif sylw, rhaid inni gydnabod llwyddiannau unigolion hefyd. Oherwydd yn y Rhondda, nid yn unig ein bod yn cynhyrchu timau cryf, rydym yn cynhyrchu unigolion eithriadol yn ogystal. Mewn disgyblaethau fel cic-focsio a bocsio heb fenig, mae athletwyr lleol o'r Rhondda wedi ennill teitlau byd ac Ewropeaidd. Rydym yn gweld pencampwriaethau dartiau wythnosol ar draws ein cymunedau, gan gynnwys yn y Baden yn Ynyshir, diolch i Emrys Darts. Mae gan glwb tenis y Rhondda yn Nhreorci gyrtiau o safon a chlwb newydd godidog, a chyn bo hir byddwn yn gweld y bocsiwr proffesiynol Rhys Edwards yn camu i'r cylch yng Nghaerdydd ar gyfer ei ornest am y teitl Prydeinig. Mae'r llwyddiannau hyn yn tyfu o amgylcheddau llawr gwlad, lleoedd fel clybiau bocsio Pen-y-graig a'r Maerdy, yn union fel y mae chwaraeon tîm yn ei wneud. Felly, gofynnaf i'r Gweinidog: pa gymorth sydd ar gael i chwaraeon unigolion ar lawr gwlad, yn enwedig y rhai nad ydynt bob amser efallai'n cael yr un sylw neu fynediad at gyfleusterau â chwaraeon tîm mwy?
Mae chwaraeon yn y Rhondda'n esblygu’n gyson. Rydym yn gweld timau newydd yn cael eu ffurfio a gweithgareddau newydd yn dod i’r amlwg. Gwelwn dimau rownderi'n cael eu sefydlu, fel Meet the Fachers a Rounder Twist. Gwelwn chwaraeon cymdeithasol fel rygbi a phêl-droed dan gerdded yn tyfu, gyda Wattstown Warriors yn un o’r timau mwyaf llwyddiannus. Ac nid manteision corfforol yn unig sydd i hyn. Gwyddom fod chwaraeon cymunedol yn cefnogi iechyd meddwl, yn meithrin gwydnwch ac yn lleihau ynysigrwydd. Mae’n rhoi strwythur, trefn a chysylltiad i bobl. Mae clybiau a thimau’n dod yn lleoedd lle mae pobl yn siarad, yn rhannu ac yn cefnogi ei gilydd, yn aml heb sylweddoli mai dyna sy’n digwydd. Felly, gofynnaf i’r Gweinidog: sut y mae chwaraeon llawr gwlad yn cael eu cydnabod yn rhan o strategaeth iechyd meddwl ac iechyd ataliol ehangach Cymru? A pha gyllid sydd ar gael i gefnogi clybiau sy’n darparu manteision lles yn eu cymunedau?
Ddirprwy Lywydd, pan edrychwn ar y darlun llawn, mae un peth yn glir iawn: nid ymwneud â chystadlu, ennill neu golli'n unig y mae chwaraeon cymunedol a chwaraeon llawr gwlad; mae'n ymwneud â seilwaith, cymorth iechyd, ymgysylltiad ag ieuenctid a chyfle. Yng nghymunedau'r Cymoedd fel y Rhondda, lle mae daearyddiaeth yn siapio cyfle, mae mynediad at gyfleusterau o safon yn eithriadol o bwysig. Rydym wedi gweld yr effaith gadarnhaol y gall buddsoddiad a phartneriaethau ei chael, fel y caeau pob tywydd yng Nglynrhedynog, Baglan a chanolfan chwaraeon Rhondda Fach, yn ogystal â'r gampfa o'r radd flaenaf yng nghanolfan chwaraeon Ystrad, a'r gwaith adnewyddu gwych ar y pwll nofio yn y Maerdy.
Mae gennym ddau dîm, Cambrian United ac Ynyshir Albions, yng Nghynghrair JD Cymru South, gydag unigolion arloesol yn llywio'r cynnydd: Phil Williams, y mae ei ymroddiad wedi arwain at gae pob tywydd a chynlluniau cyffrous i adeiladu ar y cyfleusterau gwych yn Cambrian United; a Cei Mason, sy'n gweithio'n galed ar gynlluniau i adeiladu cyfleuster cymunedol newydd sbon yn Ynyshir. Rwy'n teimlo'n ffodus iawn i fod ar y daith honno gyda nhw, yn ogystal â Chlwb Pêl-droed Ton Pentre, yn fwy diweddar, sy'n glwb llawn hanes, ac sydd bellach, unwaith eto, yn llawn egni a brwdfrydedd i gyflawni eu cynlluniau cyffrous dros y pum mlynedd nesaf.
Yn ddiweddar, cyfarfûm â Tom James, chwaraewr rygbi rhyngwladol dros Gymru, sydd wedi agor campfa yn Porth. Mae gan Tom gynlluniau cyffrous i weithio gyda phobl ifanc yn y Rhondda, ac edrychaf ymlaen at gefnogi ei ymdrechion ymhell i'r dyfodol. Rydym yn parhau i edrych ymlaen, drwy weithio mewn partneriaeth, at wneud cae rygbi pob tywydd yn realiti yng Ngholeg y Cymoedd yn Llwynypia—prosiect a fyddai'n trawsnewid mynediad i chwaraewyr a chlybiau ar draws y Rhondda.
Felly, fy nghwestiynau olaf i'r Gweinidog yw'r rhain: sut y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag awdurdodau lleol i sicrhau bod gan gymunedau fel y Rhondda fynediad at gyfleusterau chwaraeon modern o ansawdd uchel? A pha fuddsoddiad hirdymor sydd wedi'i gynllunio i sicrhau bod gan glybiau llawr gwlad ar draws pob camp y seilwaith sydd ei angen arnynt nid yn unig i oroesi, ond i ffynnu?
Ddirprwy Lywydd, nid yw cymunedau fel fy un i erioed wedi bod yn brin o ymrwymiad, nid ydynt erioed wedi bod yn brin o falchder ac nid ydynt erioed wedi bod yn brin o bobl sy'n fodlon rhoi eu hamser i eraill. Mae chwaraeon llawr gwlad yn y Rhondda yn adlewyrchu'r gorau ohonom—pobl gefnogol, anhunanol a gwydn. Nid a yw chwaraeon llawr gwlad yn bwysig yw'r cwestiwn. Fe wyddom eu bod yn bwysig. Y cwestiwn yw a ydym yn mynd i barhau i fuddsoddi ynddynt, eu cefnogi a'u cydnabod am y rôl hanfodol y maent yn ei chwarae mewn cymunedau fel fy un i—fel cymunedau pob un ohonom. Oherwydd, pan fydd chwaraeon llawr gwlad yn ffynnu, mae cymunedau'n ffynnu. Diolch.
Galwaf ar y Gweinidog Diwylliant, Sgiliau a Phartneriaeth Gymdeithasol i ymateb i'r ddadl—Jack Sargeant.
I call on the Minister for Culture, Skills and Social Partnership to reply to the debate—Jack Sargeant.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. I'm grateful to Buffy Williams for leading this short debate and highlighting all of the fantastic sports on offer in her constituency and the work that is ongoing there by volunteers.
Llywydd, I had the pleasure of talking to her predecessor, or one of her predecessors, in this place, the chair of the Cambrian United advisory board, Leighton Andrews, recently, when the Cambrian team and the organisation won at the Careers Wales valued partners awards, showing that sports clubs go much beyond the on-field duties in their local communities.
I want to start where the Member started, by thanking and acknowledging the people who make grass-roots sports possible—the volunteers, the coaches, the organisations—those local champions who give their time and energy week in, week out. Without them, there would be no community clubs, no local teams and no opportunities for people of all ages to be active in their local communities.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n ddiolchgar i Buffy Williams am arwain y ddadl fer hon a thynnu sylw at yr holl chwaraeon gwych sydd ar gael yn ei hetholaeth a'r gwaith a wneir yno gan wirfoddolwyr.
Lywydd, yn ddiweddar cefais y pleser o siarad â'i rhagflaenydd, neu un o'i rhagflaenwyr yn y lle hwn, cadeirydd bwrdd cynghori Cambrian United, Leighton Andrews, pan enillodd tîm Cambrian a'r sefydliad yng ngwobrau partneriaid gwerthfawr Gyrfa Cymru, gan ddangos bod clybiau chwaraeon yn mynd ymhell y tu hwnt i'w dyletswyddau ar y cae yn eu cymunedau lleol.
Hoffwn ddechrau lle dechreuodd yr Aelod, drwy ddiolch a chydnabod y bobl sy'n gwneud chwaraeon llawr gwlad yn bosib—y gwirfoddolwyr, yr hyfforddwyr, y sefydliadau—yr arwyr lleol sy'n rhoi eu hamser a'u hegni wythnos ar ôl wythnos. Hebddynt hwy, ni fyddai unrhyw glybiau cymunedol, unrhyw dimau lleol nac unrhyw gyfleoedd i bobl o bob oed fod yn egnïol yn eu cymunedau lleol.
Will the Minister give way?
A wnaiff y Gweinidog ildio?
I will.
Gwnaf.
I'm very grateful to you for giving way, and for indulging me, Dirprwy Lywydd. I just want to put on record my thanks to Ty Francis and Lukas Gamble, who set up Jersey for All, basically supporting grass-roots teams to have brand new kit and facilitating them with that, which I think is extraordinary, what they've done over the only seven or so years since they launched that.
Secondly, yesterday I hosted Christopher McEwen of Pembroke and Pembroke Dock Amateur Boxing Club in the Pierhead for a showing of the documentary, Fighters, which basically goes into the support given for disabled people to feel empowered through amateur boxing. So, I'd welcome the opportunity to sit with you, Minister, to discuss that programme that Christopher McEwen is leading on in more detail and how we can possibly roll it out across Wales.
Rwy'n ddiolchgar iawn i chi am ildio, ac am eich amynedd, Ddirprwy Lywydd. Rwyf eisiau diolch i Ty Francis a Lukas Gamble, a sefydlodd Jersey for All, sydd yn y bôn yn cefnogi timau llawr gwlad i gael cit newydd sbon a hwyluso hynny iddynt, sy'n rhyfeddol yn fy marn i, yr hyn y maent wedi'i wneud dros y cwta saith mlynedd ers iddynt ei lansio.
Yn ail, ddoe fe groesawais Christopher McEwen o Glwb Bocsio Amatur Penfro a Doc Penfro yn y Pierhead ar gyfer dangosiad o'r rhaglen ddogfen, Fighters, sy'n edrych ar y gefnogaeth a roddir i bobl anabl i deimlo eu bod wedi'u grymuso drwy focsio amatur. Felly, buaswn yn croesawu'r cyfle i eistedd gyda chi, Weinidog, i drafod y rhaglen y mae Christopher McEwen yn arwain arni yn fanylach a sut y gallwn ei chyflwyno ledled Cymru.
I'll happily discuss with the Member, Dirprwy Lywydd, and I'll add my thanks to both organisations for the work that they're doing. I'll come on, I hope, to talk about barriers and inclusion further on, so if I could make some progress, Deputy Presiding Officer.
Grass-roots and community sport matters because it delivers far more than participation alone, as we've already heard. It supports physical and mental well-being, helping people stay active and improve their quality of life. It plays a preventative role, supporting healthier lifestyles long before people reach crisis point. It also delivers social value. Community clubs bring people together, they reduce isolation, they create safe, welcoming spaces where people feel they belong and welcomed. For many people, and many young people in particular, sport provides structure. It provides positive role models and it provides a sense of purpose. Importantly, Dirprwy Lywydd, grass-roots sport supplies life chances, and our approach is not simply just about participation numbers.
As the Member said in her opening question, I think, our successes at elite level do not happen without the grass-roots investment. Without grass-roots clubs providing opportunities across communities in Wales, we wouldn't be able to produce the individuals to perform and succeed on the international stage. For example, without investing in floodlights three years ago, and again in solar panels this year, Penygraig RFC may not be as sustainable going forward, supporting all those young boys and girls at the start of their sporting journey.
Dirprwy Lywydd, the Member mentioned the importance of mental health in her contribution. I was pleased to launch a new Welsh Government initiative last year in partnership with Mind and UK Coaching. We have funded 1,000 mental health awareness training courses for community football clubs, working closely with the Football Association of Wales. Three hundred and fifty clubs and coaches have taken that opportunity up, enhancing the role that they can play in supporting vulnerable people in their communities. Dirprwy Lywydd, I did this because I saw the power of sport and the role that sport can play when Connah's Quay Town in my own constituency launched a well-being section in response to losing a player of theirs and my best friend of 20 years, Jamie Wynne, to suicide. More recently, we have worked to roll this initiative out to rugby clubs, and I encourage every rugby club, every football club in Wales and every Member of this Senedd to encourage their community clubs to take part in this training.
I agree with the Member when the Member points to the role that volunteering plays. Volunteering is key to the success of all our grass-roots clubs in Wales. We work closely with delivery partners across the country, including local authorities, national governing bodies and the voluntary sector, to ensure that support reaches communities where it can make the greatest difference.
The point that both Members who spoke in the debate have raised is a point on inclusion. Inclusion is a key priority for the Welsh Government, addressing the barriers that prevent some people from taking part, whether those barriers relate to cost, confidence, accessibility or location. Grass-roots sport must be open to everyone, regardless of their background or circumstance. An example is the FAW's PAWB fund, which has supported 1,000 young people at 417 clubs across Wales, and there are similar programmes in rugby and in other sports, as well as contributions from others, as Sam Kurtz has pointed out.
We know, Dirprwy Lywydd, that community-led solutions are so important to addressing those barriers. It is local clubs, local people and local organisations that understand their communities best. Our role as a Government, with Sport Wales, is to enable and support our clubs by investing in them. We have done this by investing over £59 million-worth of capital funding through Sport Wales in new and upgraded facilities in communities this Senedd term. An example of a project that has benefited from this investment is a third generation pitch in Coleg y Cymoedd that the Member's constituents will know well. I am pleased that we have increased this funding into next year, allowing further investment in sporting facilities across the country in the future.
Rwy'n hapus i drafod gyda'r Aelod, Ddirprwy Lywydd, ac fe ychwanegaf fy niolch i'r ddau sefydliad am y gwaith y maent yn ei wneud. Fe siaradaf am rwystrau a chynhwysiant yn nes ymlaen, felly os caf wneud rhywfaint o gynnydd, Ddirprwy Lywydd.
Mae chwaraeon llawr gwlad a chymunedol yn bwysig oherwydd eu bod yn cyflawni llawer mwy na chyfranogiad yn unig, fel y clywsom eisoes. Mae'n cefnogi lles corfforol a meddyliol, gan helpu pobl i gadw'n egnïol a gwella ansawdd eu bywyd. Mae'n chwarae rôl ataliol, gan gefnogi ffyrdd iachach o fyw ymhell cyn i bobl gyrraedd pwynt argyfwng. Mae hefyd yn darparu gwerth cymdeithasol. Daw clybiau cymunedol â phobl at ei gilydd, maent yn lleihau ynysigrwydd, maent yn creu mannau diogel, croesawgar lle mae pobl yn teimlo'u bod yn perthyn ac yn cael eu croesawu. I lawer o bobl, a llawer o bobl ifanc yn arbennig, mae chwaraeon yn darparu strwythur. Mae'n darparu modelau rôl cadarnhaol ac mae'n darparu ymdeimlad o bwrpas. Yn bwysig, Ddirprwy Lywydd, mae chwaraeon llawr gwlad yn darparu cyfleoedd bywyd, ac nid ymwneud yn unig â'r niferoedd sy'n cyfranogi y mae ein dull ni o weithredu.
Fel y dywedodd yr Aelod yn ei chwestiwn agoriadol, nid yw ein llwyddiannau ar lefel elît yn digwydd heb y buddsoddiad ar lawr gwlad. Heb glybiau llawr gwlad sy'n darparu cyfleoedd ar draws cymunedau yng Nghymru, ni fyddem yn gallu cynhyrchu'r unigolion i berfformio a llwyddo ar y llwyfan rhyngwladol. Er enghraifft, heb fuddsoddi mewn llifoleuadau dair blynedd yn ôl, ac eto mewn paneli solar eleni, efallai na fyddai Clwb Rygbi Pen-y-graig mor gynaliadwy ar gyfer y dyfodol, gan gefnogi'r holl fechgyn a merched ifanc hynny ar ddechrau eu taith yn y byd chwaraeon.
Ddirprwy Lywydd, soniodd yr Aelod am bwysigrwydd iechyd meddwl yn ei chyfraniad. Roeddwn yn falch o lansio menter newydd gan Lywodraeth Cymru y llynedd mewn partneriaeth â Mind a UK Coaching. Rydym wedi ariannu 1,000 o gyrsiau hyfforddi ymwybyddiaeth iechyd meddwl ar gyfer clybiau pêl-droed cymunedol, gan weithio'n agos gyda Chymdeithas Bêl-droed Cymru. Mae 350 o glybiau a hyfforddwyr wedi manteisio ar y cyfle, gan wella'r rôl y gallant ei chwarae yn cefnogi pobl agored i niwed yn eu cymunedau. Ddirprwy Lywydd, gwneuthum hyn am fy mod wedi gweld pŵer chwaraeon a'r rôl y gall chwaraeon ei chwarae pan lansiodd clwb Cei Connah yn fy etholaeth adran lesiant mewn ymateb i golli un o'u chwaraewyr a fy ffrind gorau ers 20 mlynedd, Jamie Wynne, i hunanladdiad. Yn fwy diweddar, rydym wedi gweithio i gyflwyno'r fenter hon i glybiau rygbi, ac rwy'n annog pob clwb rygbi, pob clwb pêl-droed yng Nghymru a phob Aelod o'r Senedd hon i annog eu clybiau cymunedol i gymryd rhan yn yr hyfforddiant hwn.
Rwy'n cytuno â'r Aelod pan fo'n tynnu sylw at y rôl y mae gwirfoddoli'n ei chwarae. Mae gwirfoddoli'n allweddol i lwyddiant ein holl glybiau llawr gwlad yng Nghymru. Rydym yn gweithio'n agos gyda phartneriaid cyflenwi ledled y wlad, gan gynnwys awdurdodau lleol, cyrff llywodraethu cenedlaethol a'r sector gwirfoddol, i sicrhau bod cymorth yn cyrraedd cymunedau lle gall wneud y gwahaniaeth mwyaf.
Y pwynt y mae'r ddau Aelod a siaradodd yn y ddadl wedi'i godi yw'r un am gynhwysiant. Mae cynhwysiant yn flaenoriaeth allweddol i Lywodraeth Cymru, gan fynd i'r afael â'r rhwystrau sy'n atal rhai pobl rhag cymryd rhan, boed y rhwystrau hynny'n ymwneud â chost, hyder, hygyrchedd neu leoliad. Rhaid i chwaraeon llawr gwlad fod yn agored i bawb, beth bynnag y bo'u cefndir neu eu hamgylchiadau. Un enghraifft yw cronfa PAWB Cymdeithas Bêl-droed Cymru, sydd wedi cefnogi 1,000 o bobl ifanc mewn 417 o glybiau ledled Cymru, ac mae rhaglenni tebyg mewn rygbi ac mewn chwaraeon eraill, yn ogystal â chyfraniadau gan eraill, fel y nododd Sam Kurtz.
Ddirprwy Lywydd, fe wyddom fod atebion a arweinir gan y gymuned mor bwysig i fynd i'r afael â'r rhwystrau hynny. Clybiau lleol, pobl leol a sefydliadau lleol sy'n deall eu cymunedau orau. Ein rôl ni fel Llywodraeth, gyda Chwaraeon Cymru, yw galluogi a chefnogi ein clybiau drwy fuddsoddi ynddynt. Rydym wedi gwneud hyn drwy fuddsoddi gwerth dros £59 miliwn o gyllid cyfalaf drwy Chwaraeon Cymru mewn cyfleusterau newydd ac wedi'u huwchraddio mewn cymunedau yn ystod tymor y Senedd hon. Un enghraifft o brosiect sydd wedi elwa o'r buddsoddiad hwn yw cae trydedd genhedlaeth yng Ngholeg y Cymoedd y bydd etholwyr yr Aelod yn gyfarwydd iawn ag ef. Rwy'n falch ein bod wedi cynyddu'r cyllid i mewn i'r flwyddyn nesaf, gan ganiatáu buddsoddiad pellach mewn cyfleusterau chwaraeon ledled y wlad yn y dyfodol.
Dirprwy Lywydd, a further example of investment in our community clubs is through Sport Wales's energy saving grant. This scheme has invested more than £5.4 million in 307 projects in the past three years alone. On average, each club has saved around £3,000 in energy bills per year. I was honoured, just this week, to visit one such scheme in Llay Miners Welfare Institute to see the investments in solar panels and heating installations that have made a real difference to those clubs who play from there. I'll offer the Member some examples in her constituency: installation of solar panels at Phoenix Dance and Gymnastics and at Aberdare Golf Club through the energy saving grant scheme; floodlighting at Ton Pentre FC through the Be Active Wales fund.
But, Dirprwy Lywydd, we don't just invest through Sport Wales. We also invest through the Welsh Government's community facilities programme. It provides capital grants to help community organisations, including sports clubs, to improve their facilities. The grants help to ensure that community-run buildings and green spaces will be fit for the future. We've seen major grants—£250,000 in Menai Bridge Cricket Club in Ynys Môn, and £300,000 in Fairwater RFC in Cardiff. We've seen examples across the country again. These clubs have used the funding to provide better facilities not just for their players, but for their wider community.
Dirprwy Lywydd, grass-roots sport does not sit in isolation. It's impact spans health, education, community development and social partnership. It's why we continue to work across the Government and with our partners to align sport and physical activity to wider policy objectives. We know that, beyond the obvious, immediate benefits to health and social well-being for our communities, the investment that we make in sport contributes to an ecosystem with pathways to performance at elite level and success for Cymru on the world stage.
I'm personally proud of the work this Government has done to harness the benefits of our national teams' success, including the £1 million partner support fund, delivering activity across the country, celebrating the success of our women's football team in the UEFA Euros last summer. The funding supported a range of events, creative projects and learning resources to highlight Welsh talent, whilst building a legacy that will inspire future generations and promote greater participation in sport and culture that continues way beyond any tournament.
It's not just success elsewhere that we celebrate. Wales has been and will continue to be the backdrop to major sporting events attracting global interest. We have been clear as a Government that we must make the most of these opportunities to deliver long-term impact. So, when the AIG Women's Open and the best women golfers in the world came to the Royal Porthcawl this summer, we opened a £1 million women's golf legacy fund to address some of the barriers faced by women and girls in the sport, including better and more inclusive changing facilities. I had the honour of seeing this in action in Wrexham just a few weeks ago.
Dirprwy Lywydd, in December, I announced an additional investment of £2.5 million in sporting facilities across the country, funding various new and innovative projects, including major facilities upgrades and support for elite pathways. We included in that a £1 million fund for the FAW to develop girls' and grass-roots facilities at Dragon Park in Newport, including a new 3G pitch. This was described by the FAW's chief executive as an important legacy of the women's Euros and a catalyst for future growth.
Dirprwy Lywydd, in closing, I want to do two things: I want to confirm that the Welsh Government remains committed to working in partnership to ensure that sport at community level continues to change lives, continues to strengthen communities, and continues to help deliver healthier, more active futures for our Valleys and for the whole of Wales. And, Dirprwy Lywydd, I said I wanted to do two things: my second thing, in closing, is to wish Rhys Edwards all the very best from this Senedd and from the Welsh Government in his upcoming title fight in Cardiff.
Ddirprwy Lywydd, enghraifft arall o fuddsoddiad yn ein clybiau cymunedol yw grant arbed ynni Chwaraeon Cymru. Mae'r cynllun hwn wedi buddsoddi mwy na £5.4 miliwn mewn 307 o brosiectau yn ystod y tair blynedd diwethaf yn unig. Ar gyfartaledd, mae pob clwb wedi arbed tua £3,000 ar filiau ynni y flwyddyn. Cefais yr anrhydedd, yr wythnos hon, o ymweld ag un cynllun o'r fath yn Sefydliad Lles Glowyr Llai i weld y buddsoddiadau mewn paneli solar a gosodiadau gwresogi sydd wedi gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i'r clybiau sy'n chwarae oddi yno. Fe wnaf gynnig rhai enghreifftiau i'r Aelod yn ei hetholaeth hi: gosod paneli solar yn Phoenix Dance and Gymnastics ac yng Nghlwb Golff Aberdâr drwy'r cynllun grant arbed ynni ; llifoleuadau yng Nghlwb Pêl-droed Ton Pentre drwy gronfa Be Active Cymru.
Ond Ddirprwy Lywydd, nid drwy Chwaraeon Cymru yn unig y byddwn yn buddsoddi. Rydym hefyd yn buddsoddi drwy raglen cyfleusterau cymunedol Llywodraeth Cymru. Mae'n darparu grantiau cyfalaf i helpu sefydliadau cymunedol, gan gynnwys clybiau chwaraeon, i wella eu cyfleusterau. Mae'r grantiau'n helpu i sicrhau y bydd adeiladau cymunedol a mannau gwyrdd yn addas ar gyfer y dyfodol. Rydym wedi gweld grantiau mawr—£250,000 yng Nghlwb Criced Porthaethwy ar Ynys Môn, a £300,000 yng Nghlwb Rygbi Tyllgoed yng Nghaerdydd. Rydym wedi gweld enghreifftiau ledled y wlad eto. Mae'r clybiau hyn wedi defnyddio'r cyllid i ddarparu gwell cyfleusterau nid yn unig i'w chwaraewyr, ond i'w cymuned ehangach.
Ddirprwy Lywydd, nid yw chwaraeon llawr gwlad yn bodoli'n annibynnol ar bopeth arall. Mae eu heffaith yn rhychwantu iechyd, addysg, datblygu cymunedol a phartneriaeth gymdeithasol. Dyna pam ein bod yn parhau i weithio ar draws y Llywodraeth a chyda'n partneriaid i alinio chwaraeon a gweithgarwch corfforol ag amcanion polisi ehangach. Y tu hwnt i'r manteision amlwg uniongyrchol i iechyd a lles cymdeithasol i'n cymunedau, fe wyddom fod y buddsoddiad a wnawn mewn chwaraeon yn cyfrannu at ecosystem sydd â llwybrau at berfformiad ar lefel elît a llwyddiant i Gymru ar lwyfan y byd.
Yn bersonol, rwy'n falch o'r gwaith y mae'r Llywodraeth hon wedi'i wneud i harneisio manteision llwyddiant ein timau cenedlaethol, gan gynnwys y gronfa cymorth i bartneriaid gwerth £1 filiwn sy'n cyflwyno gweithgareddau ledled y wlad i ddathlu llwyddiant ein tîm pêl-droed menywod yn Ewros UEFA yr haf diwethaf. Cefnogodd y cyllid amrywiaeth o ddigwyddiadau, prosiectau creadigol ac adnoddau dysgu i dynnu sylw at dalent Cymru, gan adeiladu gwaddol a fydd yn ysbrydoli cenedlaethau'r dyfodol ac yn hyrwyddo mwy o gyfranogiad mewn chwaraeon a diwylliant sy'n parhau ymhell y tu hwnt i unrhyw bencampwriaeth.
Nid llwyddiant mewn mannau eraill yn unig a ddathlwn. Mae Cymru wedi bod ac fe fydd yn parhau i fod yn gefndir i ddigwyddiadau chwaraeon mawr sy'n denu diddordeb byd-eang. Rydym wedi bod yn glir fel Llywodraeth fod yn rhaid inni wneud y gorau o'r cyfleoedd hyn i gael effaith hirdymor. Felly, pan ddaeth pencampwriaeth agored AIG i fenywod a'r golffwyr benywaidd gorau yn y byd i glwb golff Brenhinol Porthcawl yr haf hwn, fe wnaethom agor cronfa gwaddol golff i fenywod gwerth £1 filiwn i fynd i'r afael â rhai o'r rhwystrau sy'n wynebu menywod a merched yn y gamp, gan gynnwys cyfleusterau newid gwell a mwy cynhwysol. Cefais yr anrhydedd o weld hyn ar waith yn Wrecsam ychydig wythnosau yn ôl.
Ddirprwy Lywydd, ym mis Rhagfyr, cyhoeddais fuddsoddiad ychwanegol o £2.5 miliwn mewn cyfleusterau chwaraeon ledled y wlad, i ariannu amryw o brosiectau newydd ac arloesol, gan gynnwys gwaith uwchraddio mawr i gyfleusterau a chymorth ar gyfer llwybrau elît. Fe wnaethom gynnwys cronfa gwerth £1 filiwn yn hynny ar gyfer Cymdeithas Bêl-droed Cymru i ddatblygu cyfleusterau llawr gwlad ac i ferched ym Mharc y Ddraig yng Nghasnewydd, gan gynnwys cae 3G newydd. Disgrifiwyd hyn gan brif weithredwr Cymdeithas Bêl-droed Cymru fel gwaddol pwysig i Ewros y menywod a chatalydd ar gyfer twf yn y dyfodol.
Ddirprwy Lywydd, i gloi, rwyf am wneud dau beth: rwyf am gadarnhau bod Llywodraeth Cymru yn parhau i fod yn ymrwymedig i weithio mewn partneriaeth i sicrhau bod chwaraeon ar lefel gymunedol yn parhau i newid bywydau, yn parhau i gryfhau cymunedau, ac yn parhau i helpu i ddarparu dyfodol iachach a mwy egnïol i'n Cymoedd ac i Gymru gyfan. A Ddirprwy Lywydd, dywedais fy mod eisiau gwneud dau beth: fy ail beth, i gloi, yw dymuno'r gorau i Rhys Edwards ar ran y Senedd hon a Llywodraeth Cymru yn yr ornest bencampwriaeth a gynhelir yng Nghaerdydd cyn hir.
Diolch i'r Gweinidog ac i Buffy, a daw hynny â thrafodion heddiw i ben. Diolch yn fawr.
Thank you, Minister and Buffy, and that brings today's proceedings to a close. Thank you.
Daeth y cyfarfod i ben am 18:10.
The meeting ended at 18:10.