Y Cyfarfod Llawn

Plenary

13/09/2023

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Dirprwy Lywydd (David Rees) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Deputy Presiding Officer (David Rees) in the Chair.

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a'r Prif Chwip
1. Questions to the Minister for Social Justice and Chief Whip

Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn y prynhawn yma. Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni fydd y cwestiynau i'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, ac mae'r cwestiwn cyntaf y prynhawn yma gan Tom Giffard. 

Good afternoon and welcome, all, to this afternoon's Plenary meeting. The first item on our agenda will be questions to the Minister for Social Justice, and the first question this afternoon is from Tom Giffard.

Terfynau Cyflymder 20 mya a'r Gwasanaethau Brys
20 mph Speed Limits and Emergency Services

1. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch effaith terfynau cyflymder cyffredinol o 20 mya ar waith yr heddlu a'r gwasanaethau tân? OQ59873

1. What discussions has the Minister had with the Minister for Climate Change regarding the impact of blanket 20 mph speed limits on the work of the police and fire services? OQ59873

8. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r heddlu ynglŷn â goblygiadau'r terfyn cyflymder o 20 mya sydd ar y gweill yng Nghymru arnynt hwy? OQ59870

8. What discussions has the Minister had with the police regarding the implications for them of the forthcoming blanket 20 mph speed limits in Wales? OQ59870

Diolch yn fawr am eich cwestiwn. 

Thank you very much for your question. 

Deputy Presiding Officer, I understand that you've given your permission for questions 1 and 8 to be grouped. So, in response, the new 20 mph speed limit is not a blanket limit. Emergency services were part of the 20 mph taskforce that made the recommendation for 20 mph to become the default speed limit on restricted roads, and the police believe response times will not be affected, and the fire service does not foresee these changes adversely affecting their overall response times.  

Ddirprwy Lywydd, deallaf eich bod wedi caniatáu i gwestiynau 1 ac 8 gael eu grwpio. Felly, mewn ymateb, nid yw'r terfyn cyflymder 20 mya newydd yn derfyn cyffredinol. Roedd y gwasanaethau brys yn rhan o’r tasglu 20 mya a wnaeth yr argymhelliad i 20 mya ddod yn derfyn cyflymder diofyn ar ffyrdd cyfyngedig, ac mae’r heddlu o'r farn na fydd yr amseroedd ymateb yn cael eu heffeithio, ac nid yw’r gwasanaeth tân yn rhagweld y bydd y newidiadau hyn yn cael effaith andwyol ar eu hamseroedd ymateb cyffredinol.

I thank the Minister for her answer. For most people in Wales, drafting in our fire and rescue crews across the country to help enforce your blanket 20 mph scheme will seem like a barmy idea. But I note that the Fire Brigades Union had to clarify that front-line firefighters would not be called away from their duties to help out with the campaign, and that staff already doing fire safety events, such as school visits, would be involved. But one of the reasons we have fewer fires in the UK today than in decades past is because of that very important engagement and educational work carried out by the fire and rescue services across Wales. So, unless, Minister, there's an announcement from you today announcing that there are going to be more fire and rescue service personnel across Wales, I can only therefore assume that this increased work in 20 mph enforcement will lead to fewer educational and engagement sessions being carried out by the fire service, putting the people of Wales, potentially, at a higher risk. So, can you reassure the Senedd today that that will not happen?

Diolch i’r Gweinidog am ei hateb. I'r rhan fwyaf o bobl yng Nghymru, bydd defnyddio ein criwiau tân ac achub ledled y wlad i helpu i orfodi eich terfyn cyffredinol o 20 mya yn swnio fel syniad gwirion. Ond nodaf y bu'n rhaid i Undeb y Brigadau Tân egluro na fyddai diffoddwyr tân rheng flaen yn cael eu galw oddi wrth eu dyletswyddau i helpu gyda’r ymgyrch, ac mai staff sydd eisoes yn cynnal digwyddiadau diogelwch tân, megis ymweliadau ag ysgolion, a fyddai'n gwneud hynny. Ond un o’r rhesymau pam fod gennym lai o danau yn y DU heddiw nag yn y degawdau diwethaf yw oherwydd y gwaith ymgysylltu ac addysgu hynod bwysig a wneir gan y gwasanaethau tân ac achub ledled Cymru. Felly, Weinidog, oni bai eich bod yn bwriadu cyhoeddi heddiw y bydd mwy o bersonél tân ac achub yn cael eu cyflogi ledled Cymru, ni allaf ond tybio felly y bydd y cynnydd hwn yn y gwaith o orfodi'r terfyn 20 mya yn arwain at gynnal llai o sesiynau addysgol ac ymgysylltu gan y gwasanaeth tân, gan roi pobl Cymru, o bosibl, mewn mwy o berygl. Felly, a allwch chi roi sicrwydd i’r Senedd heddiw na fydd hynny’n digwydd?

Well, thank you for that supplementary question. As I said, the emergency services, including our fire service, were part of the 20 mph taskforce, and, of course, that was the taskforce that made the recommendation for 20 mph to become the default speed limit on restricted roads. 

The fire service does not foresee these changes adversely affecting their overall response times, and they are going to undertake a review by collecting six months' call-out data, so to allow them to conduct a robust evaluation of each retained fire service station response, as each fire station's location and local road layouts are different.

Also, what's important is I think education and fire safety is crucial to this. The fire service road safety team have been closely working with partner agencies and emergency service colleagues to engage with members of the public on the changes and the benefits of driving at lower speeds. But I think what is most important, which they recognise, is that 20 mph could result every year in Wales in 40 per cent fewer collisions, six to 10 lives saved, and 1,200 to 2,000 people avoiding injury. And this, of course, as the fire service is very keen to be part of, is a big step change in community safety for our generation, saving lives, encouraging more people to walk and cycle, and improving the quality of life in our communities. 

Wel, diolch am eich cwestiwn atodol. Fel y dywedais, roedd y gwasanaethau brys, gan gynnwys ein gwasanaeth tân, yn rhan o’r tasglu 20 mya, ac wrth gwrs, y tasglu hwnnw a wnaeth yr argymhelliad i 20 mya ddod yn derfyn cyflymder diofyn ar ffyrdd cyfyngedig.

Nid yw'r gwasanaeth tân yn rhagweld y bydd y newidiadau hyn yn cael effaith andwyol ar eu hamseroedd ymateb cyffredinol, ac maent yn mynd i gynnal adolygiad drwy gasglu gwerth chwe mis o ddata galwadau, i'w galluogi i gynnal gwerthusiad cadarn o ymateb pob gorsaf gwasanaeth tân wrth gefn, gan fod lleoliad pob gorsaf dân a phob cynllun ffordd lleol yn wahanol.

Hefyd, rwy'n credu ei bod hi'n bwysig fod addysg a diogelwch tân yn hanfodol i hyn. Mae tîm diogelwch ar y ffyrdd y gwasanaeth tân wedi bod yn gweithio'n agos gydag asiantaethau partner a chydweithwyr yn y gwasanaethau brys i ymgysylltu ag aelodau'r cyhoedd ar y newidiadau a manteision gyrru ar gyflymder is. Ond credaf mai’r hyn sydd bwysicaf, ac maent hwythau'n cydnabod hyn, yw y gallai 20 mya arwain bob blwyddyn yng Nghymru at 40 y cant yn llai o wrthdrawiadau, achub chwech i 10 o fywydau, a 1,200 i 2,000 o bobl yn osgoi anafiadau. Ac mae hyn, wrth gwrs, fel y mae’r gwasanaeth tân yn awyddus iawn i fod yn rhan ohono, yn newid sylweddol mewn diogelwch cymunedol i’n cenhedlaeth ni, gan achub bywydau, annog mwy o bobl i gerdded a beicio a gwella ansawdd bywyd yn ein cymunedau.

As you've just grouped questions 1 and 8, and the Member speaking to question 8 has just joined us remotely, Mark, your supplementary to question 8, please. 

Gan eich bod newydd grwpio cwestiynau 1 ac 8, a bod yr Aelod sy'n ateb cwestiwn 8 newydd ymuno â ni o bell, Mark, eich cwestiwn atodol i gwestiwn 8, os gwelwch yn dda.

Is this on fuel poverty, please?

A yw hyn ar dlodi tanwydd, os gwelwch yn dda?

No, it's on the 20 mph question—question 8.

Na, mae ar y cwestiwn 20 mya—cwestiwn 8.

Okay. Well, my opening question was what discussions the Minister has had with the police regarding the implications for them of the forthcoming blanket 20 mph speed limit in Wales, where, in a North Wales Live survey last month, 88 per cent opposed this. Behind the Welsh Government's selective evidence, we know that independent 20 mph research studies for the UK transport department found no significant safety outcome in terms of collisions and casualties, and research by Queen's University, Belfast, Edinburgh University and the University Cambridge found little impact on road safety. We know that police-recorded road accidents and Transport for Wales data show that the blanket change will mean that the accident rate on 20 mph roads would exceed 44 per cent, whilst falling to 4.2 per cent on 30 mph roads. So, what discussions has the Minister had with the police given the leaked letter from South Wales Police's assistant chief constable stating that the change would influence the speeds at which responders can get to emergencies, and the statement by the North Wales Police chief constable that her approach is going to be 

'one of deploying my resources in the areas of the highest harm...if it's an area where we've had people killed or serious injuries on a road where a 30 becomes a 20, then I'll be interested in looking at those areas.' 

Iawn. Wel, fy nghwestiwn agoriadol oedd pa drafodaethau y mae’r Gweinidog wedi’u cael gyda’r heddlu ynghylch y goblygiadau iddynt hwy yn sgil y terfyn cyflymder cyffredinol o 20 mya sydd ar fin cael ei gyflwyno yng Nghymru, gydag 88 y cant yn gwrthwynebu'r cynllun mewn arolwg gan North Wales Live fis diwethaf. Y tu ôl i dystiolaeth ddetholus Llywodraeth Cymru, gwyddom na chanfu astudiaethau ymchwil annibynnol ar 20 mya ar gyfer adran drafnidiaeth y DU unrhyw ganlyniadau diogelwch sylweddol o ran gwrthdrawiadau ac anafusion, ac na chanfu ymchwil gan Brifysgol y Frenhines, Belfast, Prifysgol Caeredin a Phrifysgol Caergrawnt fawr ddim effaith ar ddiogelwch ar y ffyrdd. Gwyddom fod damweiniau ffyrdd a gofnodwyd gan yr heddlu a data Trafnidiaeth Cymru yn dangos y bydd y newid cyffredinol yn golygu y byddai’r gyfradd ddamweiniau ar ffyrdd 20 mya yn fwy na 44 y cant, ac yn gostwng i 4.2 y cant ar ffyrdd 30 mya. Felly, pa drafodaethau y mae’r Gweinidog wedi’u cael gyda’r heddlu o ystyried y llythyr gan brif gwnstabl cynorthwyol Heddlu De Cymru a ddatgelwyd yn answyddogol, ac a oedd yn nodi y byddai’r newid yn cael effaith ar ba mor gyflym y gall ymatebwyr gyrraedd argyfyngau, a’r datganiad gan brif gwnstabl Heddlu Gogledd Cymru mai ei dull gweithredu hi fydd

'defnyddio fy adnoddau yn yr ardaloedd lle mae'r niwed mwyaf...os yw 30 yn dod yn 20 mewn ardal lle mae pobl wedi cael eu lladd neu lle mae anafiadau difrifol wedi bod ar ffordd, yna bydd gennyf ddiddordeb mewn edrych ar yr ardaloedd hynny.'

13:35

Thank you, Mark Isherwood. Well, this has been discussed at our policing partnership board, which I co-chair with the First Minister. We discussed this on 22 June of this year, and it was noted there that the police have worked closely with the team in the Welsh Government to deliver the 20 mph implementation, and, as I said in response to the first question, the emergency services were part of the taskforce that actually made the recommendation for 20 miles to become the default speed limit on restricted roads.

And can I just, again, repeat—and it had to be repeated several times yesterday in the Senedd by the First Minister and Deputy Minister—that the new 20 mph speed limit is not a blanket limit? What's important, in terms of the new default limit, is it's not a blanket 20 mile but a default speed limit for those built-up areas where pedestrians and vehicles mix, and it is likely this lower speed limit will reduce the likelihood and severity of collisions on our roads, leading to a reduction in the number of pedestrians or cyclists seriously or fatally injured, and reducing the impact on the NHS and emergency services, and that's where the emergency services have played their part in in terms of recognising the importance of this. And can I just say finally, over the first decade, it's estimated a lower speed limit will save up to 100 lives and 20,000 casualties—think of that for our emergency services—and, also, that this change comes after four years of work with local authorities, police, fire service, road safety experts to design this change in the law?

Diolch, Mark Isherwood. Wel, mae'r mater hwn wedi'i drafod ar ein bwrdd partneriaeth plismona a gyd-gadeiriaf â’r Prif Weinidog. Fe wnaethom drafod hyn ar 22 Mehefin eleni, a nodwyd yno fod yr heddlu wedi gweithio’n agos gyda’r tîm yn Llywodraeth Cymru i roi'r terfynau 20 mya ar waith, ac fel y dywedais mewn ymateb i’r cwestiwn cyntaf, roedd y gwasanaethau brys yn rhan o'r tasglu a wnaeth yr argymhelliad i 20 milltir ddod yn derfyn cyflymder diofyn ar ffyrdd cyfyngedig.

Ac a gaf fi ailadrodd, unwaith eto—a bu'n rhaid i'r Prif Weinidog a'r Dirprwy Weinidog ei ailadrodd sawl gwaith ddoe yn y Senedd—nad yw'r terfyn cyflymder 20 mya newydd yn derfyn cyffredinol? Yr hyn sy'n bwysig, o ran y terfyn cyflymder diofyn newydd, yw nad terfyn cyflymder cyffredinol o 20 mya mohono, ond terfyn cyflymder diofyn ar gyfer yr ardaloedd adeiledig lle mae cerddwyr a cherbydau'n cymysgu, ac mae'n debygol y bydd y terfyn cyflymder is hwn yn lleihau'r tebygolrwydd o wrthdrawiadau ar ein ffyrdd a'u difrifoldeb, gan arwain at ostyngiad yn nifer y cerddwyr neu feicwyr sy'n cael eu hanafu'n ddifrifol neu’n angheuol a lleihau’r effaith ar y GIG a’r gwasanaethau brys, a dyna ble mae’r gwasanaethau brys wedi chwarae eu rhan o ran cydnabod pwysigrwydd hyn. Ac a gaf fi ddweud, yn olaf, dros y degawd cyntaf, yr amcangyfrifir y bydd terfyn cyflymder is yn achub hyd at 100 o fywydau ac 20,000 o anafusion—meddyliwch am hynny ar gyfer ein gwasanaethau brys—a hefyd, fod y newid hwn yn dod ar ôl pedair blynedd o waith gydag awdurdodau lleol, yr heddlu, y gwasanaeth tân, arbenigwyr diogelwch ar y ffyrdd i gynllunio’r newid hwn yn y gyfraith?

Terfynau Cyflymder 20 mya a Hyrwyddo Ffyniant
20 mph Speed Limits and Promoting Prosperity

2. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o'r effaith y bydd terfynau cyflymder cyffredinol o 20 mya yn ei chael ar hyrwyddo ffyniant a mynd i'r afael â thlodi yng Ngorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro? OQ59881

2. What assessment has the Minister made of the impact that blanket 20 mph speed limits will have on promoting prosperity and tackling poverty in Carmarthen West and South Pembrokeshire? OQ59881

Thank you for the question As I said, and I will repeat again, the new 20 mph speed limit is not a blanket limit. It would be great if we heard an acknowledgement of that this afternoon from the Welsh Conservatives. As well as increasing social cohesion, improving physical and mental health, and reducing NHS and emergency services' workloads, as I've already outlined, it's expected to strengthen local economies through increased footfall. 

Diolch am eich cwestiwn. Fel y dywedais, ac fe ailadroddaf eto, nid terfyn cyffredinol yw'r terfyn cyflymder 20 mya newydd. Byddai’n wych pe baem yn clywed cydnabyddiaeth o hynny y prynhawn yma gan y Ceidwadwyr Cymreig. Yn ogystal â chynyddu cydlyniant cymdeithasol, gwella iechyd corfforol a meddyliol a lleihau llwyth gwaith y GIG a'r gwasanaethau brys, fel rwyf eisoes wedi'i amlinellu, disgwylir iddo gryfhau economïau lleol drwy gynyddu nifer yr ymwelwyr.

Thank you for that answer. I was joined last week on BBC Radio Cymru's Dros Ginio programme by MS Mabon ap Gwynfor, where we discussed a variety of topics, including the introduction of the 20 mph speed limit across Wales on 17 September. During this interview, I quoted the Welsh Government's own assessment that the introduction of this policy could cost the Welsh economy £4.5 billion, something that will surely hamper the prosperity of the Welsh people. However, the Member for Dwyfor Meirionnydd was quick to push back, live on air, stating that the figure was incorrect. So, given that that figure of £4.5 billion is published in black and white on page 32 of the Welsh Government's explanatory memorandum, who is correct? Is it the Member for Dwyfor Meirionnydd or the Welsh Government? 

Diolch am eich ateb. Bûm ar raglen Dros Ginio BBC Radio Cymru yr wythnos diwethaf gyda Mabon ap Gwynfor AS, lle buom yn trafod amrywiaeth o bynciau, gan gynnwys cyflwyno’r terfynau cyflymder 20 mya ledled Cymru ar 17 Medi. Yn ystod y cyfweliad hwn, dyfynnais asesiad Llywodraeth Cymru ei hun y gallai cyflwyno’r polisi hwn gostio £4.5 biliwn i economi Cymru, rhywbeth a fydd yn siŵr o amharu ar ffyniant pobl Cymru. Fodd bynnag, gwadodd yr Aelod dros Ddwyfor Meirionnydd hynny ar unwaith, yn fyw ar yr awyr, gan nodi bod y ffigur yn anghywir. Felly, o ystyried bod y ffigur hwnnw o £4.5 biliwn wedi’i gyhoeddi mewn du a gwyn ar dudalen 32 ym memorandwm esboniadol Llywodraeth Cymru, pwy sy’n gywir? Ai’r Aelod dros Ddwyfor Meirionnydd, ynteu Llywodraeth Cymru?

Well, I think this was answered very clearly by the First Minister and, indeed, the Deputy Minister in terms of the costs of implementing this once-in-a-generation opportunity to save lives. Can I just say that the lower speed limit aims to help older people, disabled people and people with additional needs to feel more able to travel independently, and organisations like RNIB Cymru and Guide Dogs—I know you support those organisations—who voiced their support for the policy change in 20 mph? And let's just look at costings and what this actually means, because, in fact, in terms of the savings that we will make—not just saving of lives, but also saving of casualties in terms of avoiding casualties—it also will save money in terms of the costing on our emergency services as well. Ninety two million pounds it's been estimated it will save. So, we know that this is an investment in community safety and it will have an economic benefit, and, I think, yesterday, the fact that the facts were laid out—. I think, I would just like to have the opportunity to repeat the words of Dr David Hanna, as Lee Waters, the Minister, outlined yesterday, from paediatric emergency at the University Hospital of Wales. It's his job to deal with the consequences of children being hit by cars traveling at 30 mph or more, and he's described the devastating, life-changing injuries children, young people and their families have to deal with as a result of road traffic collisions, more than half of which occur on roads where the speed limit is currently 30 mph—the point that was made by Mark Isherwood—and to recognise that this will save lives, reduce injuries and, of course, reduce those costs in terms of the impact on our health service as well as saving lives.

Wel, credaf i'r Prif Weinidog, ac yn wir, y Dirprwy Weinidog, ateb hyn yn glir iawn o ran costau gweithredu’r cyfle unwaith mewn cenhedlaeth hwn i achub bywydau. A gaf fi ddweud mai nod y terfyn cyflymder is yw helpu pobl hŷn, pobl anabl a phobl ag anghenion ychwanegol i deimlo'n fwy abl i deithio'n annibynnol, a bod sefydliadau fel RNIB Cymru a Cŵn Tywys Cymru—gwn eich bod yn cefnogi'r sefydliadau hynny—wedi lleisio eu cefnogaeth i'r newid polisi ar gyfer 20 mya? A gadewch inni edrych ar gostau a beth mae hyn yn ei olygu mewn gwirionedd, oherwydd fe fydd nid yn unig yn achub bywydau ac yn atal anafiadau, bydd hefyd yn arbed arian o ran costau i'n gwasanaethau brys. Amcangyfrifir y bydd yn arbed £92 miliwn. Felly, gwyddom fod hwn yn fuddsoddiad mewn diogelwch cymunedol ac y bydd yn arwain at fudd economaidd, a chredaf fod y ffaith bod y ffeithiau wedi’u nodi ddoe—. Hoffwn achub ar y cyfle i ailadrodd geiriau Dr David Hannah, fel yr amlinellodd Lee Waters, y Gweinidog, ddoe, o'r adran achosion brys pediatrig yn Ysbyty Athrofaol Cymru. Ei waith ef yw ymdrin â chanlyniadau plant yn cael eu taro gan geir sy'n teithio ar gyflymder o 30 mya neu fwy, ac mae wedi disgrifio'r anafiadau dinistriol sy'n newid bywydau y mae'n rhaid i blant, pobl ifanc a'u teuluoedd ymdopi â nhw o ganlyniad i wrthdrawiadau traffig ar y ffyrdd, gyda mwy na'u hanner yn digwydd ar ffyrdd lle mae'r terfyn cyflymder yn 30 mya ar hyn o bryd—y pwynt a wnaeth Mark Isherwood—a chydnabod y bydd hyn yn achub bywydau, yn lleihau'r nifer o anafiadau, ac wrth gwrs, yn lleihau costau o ran yr effaith ar ein gwasanaeth iechyd yn ogystal ag achub bywydau.

13:40
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr Cymraeg, Joel James.

Questions now from the party spokespeople. The Conservative spokesperson, Joel James.

Thank you, Dirprwy Lywydd. Minister, as I’m sure you and everyone here will agree, remaining mobile as we age is extremely important not only for preventing isolation and loneliness, but being able to maintain fitness and cognitive function. Free bus passes are, of course, a huge positive for older people being able to do this. However, Minister, studies have shown that there are a considerable number of challenges for older people when using the bus, most notably that they have an increased likelihood of falling when getting on and off or when the bus moves before they have found a seat. And studies have shown that this not only can lead to injury but to anxiety, fear and a loss of self-confidence when using public transport. Minister, given that we have an ageing population and buses will likely be relied upon even more in the future, what steps have you taken to work with the older people’s commissioner, disability charities and bus operators to reduce the challenges that older people face when using the bus? Thank you.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, fel rwy’n siŵr y byddwch chi a phawb yma yn cytuno, mae parhau i symud wrth inni heneiddio yn hynod o bwysig, nid yn unig er mwyn osgoi teimlo’n ynysig ac unigrwydd, ond er mwyn gallu cynnal ffitrwydd a gweithrediad gwybyddol. Mae tocynnau bws am ddim, wrth gwrs, yn gam cadarnhaol iawn i bobl hŷn allu gwneud hyn. Fodd bynnag, Weinidog, mae astudiaethau wedi dangos bod nifer sylweddol o heriau i bobl hŷn wrth ddefnyddio’r bws, yn anad dim eu bod yn fwy tebygol o gwympo wrth fynd ar neu ddod oddi ar y bws, neu pan fydd y bws yn symud cyn iddynt ddod o hyd i sedd. Ac mae astudiaethau wedi dangos y gall hyn nid yn unig arwain at anafiadau ond hefyd at orbryder, ofn a cholli hunanhyder wrth ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus. Weinidog, o ystyried bod gennym boblogaeth sy’n heneiddio ac y bydd yn debygol y bydd hyd yn oed mwy o ddibyniaeth ar fysiau yn y dyfodol, pa gamau rydych chi wedi’u cymryd i weithio gyda’r comisiynydd pobl hŷn, elusennau anableddau a gweithredwyr gwasanaethau bysiau i leihau’r heriau y mae pobl hŷn yn eu hwynebu wrth ddefnyddio'r bws? Diolch.

I thank, Dirprwy Lywydd, the Member for his question and his clear interest in what is a very important area that you're raising. For many communities in Wales, buses are the key form of public transport. I represent a constituency myself that has just one train station. For most people, access to services is through buses. So, I and the Minister for Social Justice, Jane Hutt, work very closely with all three commissioners, and there is also work in terms of the various older persons forums in terms of actually getting their lived views in terms of what we can do to build on that and improve it. And I would hope, using our partnership approach across Government at the point when we’re looking at the buses Bill, that we make sure that those voices are heard as part of that and make sure that, when we create a service fit for the future, people’s experiences in the community, of different ages, different diversities and different backgrounds, all form part of that.

Ddirprwy Lywydd, diolch i'r Aelod am ei gwestiwn a'i ddiddordeb amlwg yn y maes pwysig hwn. Bysiau yw’r math allweddol o drafnidiaeth gyhoeddus i lawer o gymunedau yng Nghymru. Rwy’n cynrychioli etholaeth fy hun a chanddi un orsaf drenau yn unig. I'r rhan fwyaf o bobl, drwy fysiau y ceir mynediad at wasanaethau. Felly, rwyf fi a’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, Jane Hutt, yn gweithio’n agos iawn gyda phob un o’r tri chomisiynydd, ac mae gwaith yn mynd rhagddo hefyd ar y gwahanol fforymau pobl hŷn, yn gwrando ar eu barn a'u profiadau, a'r hyn y gallwn ei wneud i adeiladu ar hynny a’i wella. A chan ddefnyddio ein dull partneriaeth ar draws y Llywodraeth pan fyddwn yn edrych ar y Bil bysiau, byddwn yn gobeithio ein bod yn sicrhau bod y lleisiau hynny'n cael eu clywed fel rhan o hynny a phan fyddwn yn creu gwasanaeth sy'n addas ar gyfer y dyfodol, ein bod yn sicrhau bod profiadau pobl amrywiol yn y gymuned, o wahanol oedrannau a chefndiroedd gwahanol, oll yn rhan o hynny.

I thank the Deputy Minister. In terms of the elderly being able to travel around, the Older People’s Commissioner for Wales has recently made a public statement highlighting how older people in Wales feel trapped and excluded because of a lack of public toilets. I’m sure you recognise, Deputy Minister, that current provision is woeful at best, and in Cardiff city centre, our capital city—a city that receives hundreds of thousands of visitors a year—there are only three available public toilets: one on the Hayes, one on St Mary Street and one on Castle Street. And these all close by 5 p.m., with the Castle Street toilet being closed completely on Sunday. Whilst each council across Wales has to provide a strategy for public toilets, it is evident that this policy is not working and is leaving a huge part of society isolated. With this in mind, Deputy Minister, what conversations have you had with the older people’s commissioner and the Minister for Finance and Local Government in order to provide an up-to-date national strategy to improve public toilet facilities across Wales? Thank you.

Diolch i’r Dirprwy Weinidog. O ran yr henoed yn gallu teithio o gwmpas, mae Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru wedi gwneud datganiad cyhoeddus yn ddiweddar yn tynnu sylw at sut mae pobl hŷn yng Nghymru yn teimlo eu bod yn gaeth ac wedi'u hallgáu oherwydd prinder toiledau cyhoeddus. Rwy’n siŵr eich bod yn cydnabod, Ddirprwy Weinidog, fod y ddarpariaeth bresennol yn druenus ar y gorau, ac yng nghanol Caerdydd, ein prifddinas—dinas sy’n croesawu cannoedd ar filoedd o ymwelwyr y flwyddyn—dim ond tri thoiled cyhoeddus sydd ar gael: un ar yr Ais, un ar Heol Eglwys Fair ac un ar Heol y Castell. Ac mae pob un o'r rhain yn cau erbyn 5 p.m., gyda thoiled Heol y Castell ar gau yn gyfan gwbl ar ddydd Sul. Er bod yn rhaid i bob cyngor ledled Cymru ddarparu strategaeth ar gyfer toiledau cyhoeddus, mae’n amlwg nad yw’r polisi hwn yn gweithio a’i fod yn ynysu rhan enfawr o'r gymdeithas. Gyda hyn mewn golwg, Ddirprwy Weinidog, pa sgyrsiau a gawsoch chi gyda’r comisiynydd pobl hŷn a’r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol er mwyn darparu strategaeth genedlaethol gyfredol i wella cyfleusterau toiledau cyhoeddus ledled Cymru? Diolch.

I thank the Member for his considered question, once again, on an area that we know impacts on people in communities across Wales, and the need to make sure that we have those services in place. And I know that it is a challenge in many communities. Obviously, in a capital city, you have access to other facilities—it might not just be public conveniences as well, but also ensuring that there are things like changing places and such facilities too that are accessible for everyone. And it’s certainly something that I know the Minister for Social Justice picked up in her conversation with the older person’s commissioner, but it’s something that I will certainly take forward following today. And I actually have an event next week coming up, talking at the National Pensioners Convention. So, perhaps this is something that will be on the agenda as part of that, Joel James, and I’ll make sure that it’s followed up, following questions today.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn ystyriol unwaith eto ar faes y gwyddom ei fod yn effeithio ar bobl mewn cymunedau ledled Cymru, a’r angen i sicrhau bod y gwasanaethau hynny ar waith gennym. A gwn ei bod yn her mewn llawer o gymunedau. Yn amlwg, mewn prifddinas, mae gennych fynediad at gyfleusterau eraill—efallai nad cyfleusterau cyhoeddus yn unig chwaith, ond sicrhau hefyd fod pethau fel lleoedd newid a chyfleusterau o'r fath hefyd yn hygyrch i bawb. Ac mae’n sicr yn rhywbeth y gwn i’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol ei godi yn ei sgwrs â’r comisiynydd pobl hŷn, ond mae’n rhywbeth y byddaf yn sicr yn mynd i'r afael ag ef ar ôl heddiw. Ac mewn gwirionedd, mae gennyf ddigwyddiad i ddod yr wythnos nesaf, yn siarad yng Nghonfensiwn Pensiynwyr Cenedlaethol Cymru. Felly, efallai fod hyn yn rhywbeth a fydd ar yr agenda yn rhan o hynny, Joel James, ac fe wnaf yn siŵr ei fod yn cael sylw, yn dilyn y cwestiynau heddiw.

Thank you, Deputy Minister, for that positive response. Finally, as you're aware, there remains a significant number of older people in Wales who are digitally excluded, which means that they don't have the same level of access to information as others might have. Data shows that around a third of people aged 75 and over are not online, and a third of people aged over 60 do not have a smartphone. This excludes so many people from potentially living a full life. With the phasing out of analogue telephone lines and the introduction of digital phone lines, there seems to be an unique opportunity to help encourage those who are digitally excluded to embrace new technologies and increase awareness of the many options that are available to them. With this in mind, what steps are you taking to work with the telecommunications industry and relevant education providers and charities to help raise awareness amongst the older generation of the benefits of embracing digital technology? Thank you.

Diolch am eich ymateb cadarnhaol, Ddirprwy Weinidog. Yn olaf, fel y gwyddoch, mae nifer sylweddol o hyd o bobl hŷn yng Nghymru wedi'u hallgáu'n ddigidol, sy'n golygu nad oes ganddynt yr un lefel o fynediad at wybodaeth ag y gallai fod gan eraill. Dengys data nad yw oddeutu traean o bobl 75 oed a hŷn ar-lein, ac nad oes gan draean o bobl dros 60 oed ffôn clyfar. Mae hyn yn allgáu cymaint o bobl rhag y posibilrwydd o fyw bywyd llawn. Wrth i linellau ffôn analog gael eu disodli'n raddol gan linellau ffôn digidol, ymddengys bod cyfle unigryw i helpu i annog y rheini sydd wedi’u hallgáu’n ddigidol i ddefnyddio technolegau newydd a chynyddu ymwybyddiaeth o’r llu o opsiynau sydd ar gael iddynt. Gyda hyn mewn golwg, pa gamau rydych yn eu cymryd i weithio gyda’r diwydiant telathrebu ac elusennau a darparwyr addysg perthnasol i helpu i godi ymwybyddiaeth ymhlith y genhedlaeth hŷn o fanteision defnyddio technoleg ddigidol? Diolch.

13:45

In terms of digital inclusion, we have a strategy right across Government, working with those communities most likely to be excluded, so making sure that they have the support available and perhaps the training to access digital services, whether that's at home or within a public facility, like a library near where they live. But we also recognise that, as well as actually supporting people to have the confidence and the resources to access digital facilities and digital services, we must ensure that, actually, when we are doing things as a Government and working with other partners—public sector organisations, the many third sector organisations that we know support people and provide the support in communities—things aren't just done digitally as well. We are very conscious that things need to be provided in a format that is accessible to everybody, and that's where we work through our various forums and through our equality streams and action plans to ensure that that support and access is there as part of our digital inclusion strategy, but also to make sure that we don't just do things digitally and that there are other people there.

But the Member raises an important point, in that, as technology evolves, we need to evolve our approach in terms of how we make sure that nobody else is excluded, and that people take those challenges as opportunities as well. So, we're able to work with partners across local government and those service providers to ensure that people do have access to those facilities, whether it's actually making sure that reconditioned equipment is readily available as well, and that people have—. You know, not everybody has somebody to help—perhaps they're the older generation in their family—and to teach them how to use modern technology. And perhaps I could've done with that—. She'll probably kill me for calling her 'older' now, but with my mum, sometimes, we have actually recorded our own little help videos for how to re-tune the television and things like that. But it's making sure that things are there for everybody and that people have the support in place when they perhaps don't have a member of the family there to help them do that.

O ran cynhwysiant digidol, mae gennym strategaeth ar draws y Llywodraeth i weithio gyda’r cymunedau sydd fwyaf tebygol o gael eu hallgáu, felly sicrhau bod y cymorth ar gael iddynt ac efallai’r hyfforddiant i gael mynediad at wasanaethau digidol, boed hynny gartref neu mewn cyfleuster cyhoeddus, fel llyfrgell yn agos i'w cartrefi. Ond yn ogystal â chefnogi pobl i gael yr hyder a'r adnoddau i gael mynediad at gyfleusterau digidol a gwasanaethau digidol, rydym hefyd yn cydnabod bod yn rhaid inni sicrhau, pan fyddwn yn gwneud pethau fel Llywodraeth ac yn gweithio gyda phartneriaid eraill—sefydliadau'r sector cyhoeddus, y llu o sefydliadau trydydd sector y gwyddom eu bod yn cefnogi pobl ac yn darparu cymorth mewn cymunedau—nad yn ddigidol yn unig y gwneir pethau ychwaith. Rydym yn ymwybodol iawn fod angen darparu pethau mewn fformat sy’n hygyrch i bawb, a dyna ble rydym yn gweithio drwy ein hamryw fforymau a thrwy ein ffrydiau cydraddoldeb a chynlluniau gweithredu i sicrhau bod y cymorth a’r mynediad hwnnw yno fel rhan o’n strategaeth cynhwysiant digidol, ond hefyd i sicrhau nad yn ddigidol yn unig rydym yn gwneud pethau a bod pobl eraill yno.

Ond mae’r Aelod yn codi pwynt pwysig, sef, wrth i dechnoleg esblygu, fod angen inni esblygu ein hymagwedd o ran sut rydym yn sicrhau nad oes unrhyw un arall yn cael eu hallgáu, a bod pobl yn ymgymryd â'r heriau a’r cyfleoedd hynny hefyd. Felly, gallwn weithio gyda phartneriaid ar draws llywodraeth leol a'r darparwyr gwasanaethau hynny i sicrhau bod gan bobl fynediad at y cyfleusterau hynny, boed drwy sicrhau bod offer wedi'i adnewyddu ar gael yn rhwydd hefyd, a bod gan bobl—. Wyddoch chi, nid oes gan bawb rywun i'w helpu—efallai mai nhw yw'r genhedlaeth hŷn yn eu teulu—a'u haddysgu sut i ddefnyddio technoleg fodern. Ac efallai y gallwn i fod wedi gwneud â hynny—. Mae’n siŵr y bydd yn fy lladd am ei galw’n ‘hŷn’ nawr, ond gyda fy mam, weithiau, rydym wedi recordio ein fideos ein hunain i'w helpu i wybod sut i aildiwnio’r teledu a phethau felly. Ond mae hyn yn ymwneud â sicrhau bod pethau yno i bawb a bod y gefnogaeth ar waith i bobl nad oes ganddynt aelod o'r teulu yno i'w helpu.

Llefarydd Plaid Cymru, Sioned Williams.

Plaid Cymru spokesperson, Sioned Williams.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Prynhawn da, Weinidog.

Thank you, Dirprwy Lywydd. Good afternoon, Minister.

We've seen a very worrying further rise in anti-refugee sentiment over the summer, with far right groups causing unrest and preaching racist hatred in Llanelli, fuelled by the rhetoric and actions of the UK Government and their inappropriate plans to place hundreds of asylum seekers in the Stradey Park Hotel. Refugees are also experiencing racism and humiliation when trying to access the free public transport for which they are eligible. I've received reports of people being refused travel by bus drivers, even though they've showed their biometric residence permit cards to prove eligibility, and then suffering racist verbal abuse as a result, and this sort of refusal is a common occurrence according to those who support refugees, and one that I have raised with you previously.

People believe that the explanation of the free travel scheme on the Welsh Government website is too unclear and that some bus and train services apparently think that the scheme only applies to certain nationalities. Refugees are being traumatised, and many are too intimidated to use the buses. So, Minister, what is the Government doing to tackle racist hate crime aimed at those who we should be ensuring are welcome in our nation? And will you commit to contacting all the bus and train companies that operate in Wales to make sure that they're complying with the Government's free travel scheme, that they understand the guidance, that they train their drivers to ensure that the rights of refugees are expected and also investigate any incidences of refusal causing such distress and discrimination?

Rydym wedi gweld rhagor o gynnydd sy'n peri cryn bryder mewn teimladau gwrth-ffoaduriaid dros yr haf, gyda grwpiau asgell dde eithafol yn peri aflonyddwch ac yn pregethu casineb hiliol yn Llanelli, wedi’u harfogi gan rethreg a gweithredoedd Llywodraeth y DU a’u cynlluniau annoeth i anfon cannoedd o geiswyr lloches i Westy Parc y Strade. Mae ffoaduriaid hefyd yn wynebu hiliaeth a gwaradwydd wrth geisio cael mynediad at y cludiant cyhoeddus am ddim y mae ganddynt hawl iddo. Rwyf wedi clywed adroddiadau am yrwyr bysiau yn gwrthod pobl, er eu bod wedi dangos eu cardiau preswylio biometrig i brofi eu bod yn gymwys, ac yna’n dioddef cam-drin geiriol hiliol o ganlyniad, ac mae gwrthod pobl fel hyn yn rhywbeth cyffredin yn ôl y rheini sy’n cefnogi ffoaduriaid, ac yn fater rwyf eisoes wedi’i godi gyda chi.

Mae pobl o'r farn fod yr esboniad o’r cynllun teithio am ddim ar wefan Llywodraeth Cymru yn rhy aneglur a bod rhai gwasanaethau bysiau a threnau yn credu, yn ôl pob golwg, nad yw'r cynllun ond yn berthnasol i genhedloedd penodol. Mae ffoaduriaid yn cael eu trawmateiddio, ac mae llawer ohonynt yn rhy ofnus i ddefnyddio'r bysiau. Felly, Weinidog, beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud i fynd i'r afael â throseddau casineb hiliol sydd wedi'u hanelu at y rheini y dylem fod yn sicrhau bod croeso iddynt yn ein gwlad? Ac a wnewch chi ymrwymo i gysylltu â'r holl gwmnïau bysiau a threnau sy'n gweithredu yng Nghymru i sicrhau eu bod yn cydymffurfio â chynllun teithio am ddim y Llywodraeth, eu bod yn deall y canllawiau, eu bod yn hyfforddi eu gyrwyr i sicrhau bod hawliau ffoaduriaid yn cael eu parchu, ac ymchwilio i unrhyw achosion o wrthod pobl sy'n achosi cymaint o drallod a gwahaniaethu?

Diolch yn fawr am eich cwestiwn pwysig iawn.

Thank you very much for that important question.

It has been a summer when I have been involved, as Minister for Social Justice, in addressing these very issues. We are a nation of sanctuary—that's what we seek to be. And although we obviously don't have all the powers, we have to influence UK Government, we have to raise our concerns, but we also have to take responsibility where we have got power, resources and policies.

Can I just say also that I absolutely support and agree with the points that you've made about the rise of the far right coming here to Wales, stirring up hatred? We believe in hope not hate. We stand up to racism. We stand up to racism every year, when many of us join in a procession through Cardiff, and I'm always very proud to join the chants and shouting, which say, 'Refugees are welcome here. Refugees are welcome here'. So, we are making our representations to the Home Office, particularly about the appalling way they've been handling the situation, and us being willing, with local authorities, to support asylum seekers.

I met with all the leaders of local authorities in July, including Carmarthenshire and counties and areas where there have been real challenges, and they all want to play their part. We're committed to a dispersal strategy across the whole of Wales. I say this to Home Office Ministers: we are working with local government, we're working with the Wales Strategic Migration Partnership, so we're committed to playing a full, proportionate part in accommodating asylum seekers in Wales, in partnership.

The issue where we can, obviously, support and enable—indeed, we have a real challenge financially, of course, in terms of UK Government and our spending settlement, leaving this £900 million hole—we've been working on the welcome ticket in terms of the public transport scheme, which, of course, was extended until the end of July and then, working again with the Deputy Minister for Climate Change, in terms of how we can move that forward. Because the welcome ticket—and I met with Ukrainian refugees on Saturday in Caerphilly—makes a huge difference to integration in terms of access to work, education.

Can I just finally say that yesterday I met with—sorry, Monday, I met with the Deputy Minister for Climate Change and Transport for Wales to discuss the anti-racist Wales action plan. Because they have got to implement this. They were committed and they're working with Race Council Cymru for training for their staff, for their workforce, because we cannot tolerate racism in our public transport, from the workforce and, indeed, from passengers.

Dros yr haf, fel Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, rwyf wedi bod yn mynd i’r afael â’r union faterion hyn. Rydym yn genedl noddfa—dyna rydym yn ceisio bod. Ac er nad oes gennym yr holl bwerau wrth gwrs, mae'n rhaid inni ddylanwadu ar Lywodraeth y DU, mae'n rhaid inni fynegi ein pryderon, ond mae'n rhaid inni hefyd gymryd cyfrifoldeb lle mae gennym bwerau, adnoddau a pholisïau.

A gaf fi ddweud hefyd fy mod yn cefnogi ac yn cytuno'n llwyr â'r pwyntiau rydych wedi'u gwneud am gynnydd yr asgell dde eithafol yn dod yma i Gymru, gan ennyn casineb? Rydym yn credu mewn gobaith, nid casineb. Rydym yn sefyll yn erbyn hiliaeth. Rydym yn sefyll yn erbyn hiliaeth bob blwyddyn, pan fydd llawer ohonom yn ymuno ar orymdaith drwy Gaerdydd, ac rwyf bob amser yn falch iawn o ymuno â'r siantiau a'r gweiddi, gan ddweud, 'Mae croeso i ffoaduriaid yma. Mae croeso i ffoaduriaid yma'. Felly, rydym yn cyflwyno ein sylwadau i'r Swyddfa Gartref, yn enwedig ynglŷn â'r ffordd warthus y maent wedi bod yn ymdrin â'r sefyllfa, a dweud ein bod yn barod, gydag awdurdodau lleol, i gefnogi ceiswyr lloches.

Cyfarfûm ag arweinwyr yr holl awdurdodau lleol ym mis Gorffennaf, gan gynnwys sir Gaerfyrddin a siroedd ac ardaloedd lle bu heriau gwirioneddol, ac mae pob un ohonynt yn awyddus i chwarae eu rhan. Rydym wedi ymrwymo i strategaeth wasgaru ar draws Cymru gyfan. Dywedaf hyn wrth Weinidogion y Swyddfa Gartref: rydym yn gweithio gyda llywodraeth leol, rydym yn gweithio gyda Phartneriaeth Ymfudo Strategol Cymru, felly rydym wedi ymrwymo i chwarae rhan lawn a chymesur yn rhoi llety i geiswyr lloches yng Nghymru, mewn partneriaeth.

Y mater y gallwn, yn amlwg, ei gefnogi a’i alluogi—yn wir, mae gennym her ariannol wirioneddol wrth gwrs, o ran Llywodraeth y DU a’n setliad gwariant, sy'n gadael twll o £900 miliwn—rydym wedi bod yn gweithio ar y tocyn croeso o ran y cynllun trafnidiaeth gyhoeddus, a gafodd ei ymestyn, wrth gwrs, tan ddiwedd mis Gorffennaf, ac yna, gan weithio eto gyda’r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd, o ran sut y gallwn symud hynny yn ei flaen. Oherwydd mae'r tocyn croeso—a chyfarfûm â ffoaduriaid o Wcráin ddydd Sadwrn yng Nghaerffili—yn gwneud gwahaniaeth enfawr i integreiddio o ran mynediad at waith, addysg.

A gaf fi ddweud, yn olaf, imi gyfarfod ddoe—mae'n ddrwg gennyf, ddydd Llun, cyfarfûm â'r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd a Trafnidiaeth Cymru i drafod cynllun gweithredu Cymru wrth-hiliol. Oherwydd mae'n rhaid iddynt roi hyn ar waith. Roeddent yn ymroddedig ac maent yn gweithio gyda Race Council Cymru ar hyfforddiant ar gyfer eu staff, ar gyfer eu gweithlu, gan na allwn oddef hiliaeth ar ein trafnidiaeth gyhoeddus, gan y gweithlu, nac yn wir, gan deithwyr.

13:50

Diolch, Weinidog. Mae adroddiad newydd Sefydliad Bevan a gyhoeddwyd rhai wythnosau yn ôl yn dangos bod nifer y bobl sy'n ei chael hi'n anodd cael dau ben llinyn ynghyd yn dal i fod yn hynod o uchel: 15 y cant yn ei chael hi'n anodd i brynu hanfodion bywyd bob dydd, 26 y cant yn bwyta llai neu'n hepgor prydiau, a 29 y cant wedi gorfod benthyg mwy o arian. Mae'n amlwg o'r adroddiad bod yr argyfwng economaidd hefyd yn taro rhai grwpiau yn arbennig o galed: pobl ar fudd-daliadau, pobl sy'n rhentu cartrefi, pobl anabl a theuluoedd gyda phlant dan 18. Wrth gwrs, mae'r effaith groesdoriadol yna yn creu darlun hyd yn oed yn fwy tywyll.

Mae'r adroddiad yn ei gwneud hi'n glir bod angen cefnogaeth wedi ei thargedu ar y bobl yma, ac er bod y gronfa gymorth ddewisol ar gael, mae'r adroddiad yn dweud dyw hi ddim yn ddigonol i gefnogi aelwydydd y gaeaf hwn o gymharu â'r llynedd pan oedd mwy o gymorth ar gael. Gyda chasgliadau'r adroddiad yn tynnu sylw at ddiffyg cynnydd o ran lleihau effaith yr argyfwng costau byw, beth yw cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer helpu pobl â'r argyfwng y gaeaf hwn, yn enwedig y grwpiau hynny y nodwyd y bydd yn cael eu heffeithio fwyaf, er mwyn sicrhau bydd pobl yn medru rhoi bwyd ar y ford a chadw'n dwym y gaeaf yma?

Thank you, Minister. A new report by the Bevan Foundation published some weeks ago shows that many people are finding it difficult to make ends meet, and that number remains very high: 15 per cent are having difficulty in buying the essentials of daily life, 26 per cent are eating less or are skipping meals, and 29 per cent have had to borrow money. It's clear from the report that the economic crisis is hitting some groups particularly hard: those on benefits, those renting homes, disabled people and families with children under 18. Of course, the intersectional impact is creating an even bleaker picture.

The report makes it clear that we need targeted support for these people, and although the discretionary support fund is available, the report says that it isn't enough to support homes this winter as compared to last winter when there was more support available. With the conclusions of the report highlighting a lack of progress in terms of reducing the impact of the cost-of living crisis, what are the Welsh Government's plans for helping people with the crisis this winter, particularly those groups noted that will be most affected, in order to ensure that people will be able to put food on the table and keep warm this winter?

Thank you for that also very important question. I'm very aware of the snapshot of poverty report for summer 2023. Just, of course, to record that during this financial year and the last we provided targeted support worth more than £3.3 billion to help mitigate the cost-of-living crisis. But that was because we did have the money in the 2022-23 budget, and as I've just said now, it's £900 million lower in real terms than expected at the time of the 2021 spending review. So, there are very difficult decisions, but can I say that the whole Cabinet is recognising that tackling poverty and inequality is a priority in our decision making?

For me, one of the most important lifelines is the discretionary assistance fund, and I think the discretionary assistance fund in itself is proving to reach out and to provide that access to people who most need it, and I would say that that includes people who are particularly needing those emergency payments. You know we reformed the discretionary assistance fund—we've enabled it to be increased by inflation by 11 per cent for those payments—but also, importantly, in the much more longer term, we're working through our co-operation agreement on work in progress about how we administer welfare in Wales, and the important meeting we held with the Bevan Foundation and Policy in Practice to take that work forward.

Diolch am y cwestiwn pwysig hwnnw hefyd. Rwy'n ymwybodol iawn o'r adroddiad cipolwg ar dlodi ar gyfer haf 2023. Dylid nodi, wrth gwrs, ein bod wedi darparu gwerth mwy na £3.3 biliwn o gymorth wedi'i dargedu yn ystod y flwyddyn ariannol hon a'r ddiwethaf i helpu i liniaru'r argyfwng costau byw. Ond roedd hynny oherwydd bod gennym arian yng nghyllideb 2022-23, ac fel rwyf newydd ei ddweud, mae £900 miliwn yn is mewn termau real na'r hyn roeddem yn ei ddisgwyl adeg adolygiad o wariant 2021. Felly, mae penderfyniadau anodd iawn i'w gwneud, ond a gaf fi ddweud bod y Cabinet cyfan yn cydnabod bod trechu tlodi ac anghydraddoldeb yn flaenoriaeth yn ein penderfyniadau?

I mi, un o’r pethau pwysicaf yw’r gronfa cymorth dewisol, a chredaf fod y gronfa cymorth dewisol ynddi’i hun yn estyn allan ac yn darparu mynediad i’r bobl sydd ei angen fwyaf, a byddwn yn dweud bod hynny’n cynnwys pobl sydd angen y taliadau brys hynny'n arbennig. Fe wyddoch inni ddiwygio’r gronfa cymorth dewisol—rydym wedi gallu ei chynyddu 11 y cant yn unol â chwyddiant ar gyfer y taliadau hynny—ond hefyd, yn bwysig, yn llawer mwy hirdymor, rydym yn gweithio drwy ein cytundeb cydweithio ar waith sydd ar y gweill ynghylch sut rydym yn gweinyddu lles yng Nghymru, a’r cyfarfod pwysig a gynhaliwyd gennym gyda Sefydliad Bevan a Policy in Practice i fwrw ymlaen â’r gwaith hwnnw.

Tlodi Tanwydd
Fuel Poverty

3. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i liniaru tlodi tanwydd? OQ59888

3. What is the Welsh Government doing to alleviate fuel poverty? OQ59888

13:55

Diolch yn fawr, Joyce Watson. The Welsh Government’s support package includes the Warm Homes programme, which improves home energy efficiency for the long term, but we also provide short-term relief through our discretionary assistance fund and our support via the Fuel Bank Foundation partners to provide vouchers to those experiencing fuel crisis.

Diolch yn fawr, Joyce Watson. Mae pecyn cymorth Llywodraeth Cymru yn cynnwys rhaglen Cartrefi Clyd, sy’n gwella effeithlonrwydd ynni cartref yn y tymor hir, ond rydym hefyd yn darparu rhyddhad tymor byr drwy ein cronfa cymorth dewisol a’n cymorth drwy bartneriaid y Sefydliad Banc Tanwydd i ddarparu talebau i’r rheini sy’n profi argyfwng tanwydd.

I thank you for that answer, Minister. Energy bills have doubled in the past three years and the research from Warm Winter Campaign shows how the cost-of-energy crisis is affecting households, with 13 million adults in the UK now falling behind on bills or finding their repayments a heavy burden, with household debt up 66 per cent since 2017 and more than 9 million adults living in cold, damp homes last winter, and cases of hypothermia having surged by 36 per cent. We all know it’s a crisis made in Downing Street, but the Welsh Government does what it can to alleviate the burden, and you’ve named some of those just now.

So, Minister, ahead of the introduction of the new price cap in October, which will see energy bills similar to those energy bills last year, but people having less ability to pay because the Tories crashed the economy, can you outline how Welsh Government support will be targeted this winter?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Mae biliau ynni wedi dyblu yn y tair blynedd diwethaf, ac mae ymchwil gan y Warm Winter Campaign yn dangos sut mae’r argyfwng costau ynni yn effeithio ar aelwydydd, gyda 13 miliwn o oedolion yn y DU bellach ar ei hôl hi gyda'u biliau neu’n ystyried eu had-daliadau yn faich trwm, gyda dyled cartrefi wedi cynyddu 66 y cant ers 2017 a mwy na 9 miliwn o oedolion yn byw mewn cartrefi oer, llaith y gaeaf diwethaf, a chydag achosion o hypothermia wedi cynyddu 36 y cant. Gŵyr pob un ohonom ei fod yn argyfwng a wnaed yn Stryd Downing, ond mae Llywodraeth Cymru yn gwneud popeth yn ei gallu i leddfu’r baich, ac rydych newydd nodi rhai o’r camau hynny.

Felly, Weinidog, cyn cyflwyno’r cap prisiau newydd ym mis Hydref, a fydd yn golygu biliau ynni tebyg i’r biliau ynni y llynedd, ond gyda phobl yn llai abl i dalu gan fod y Torïaid wedi chwalu’r economi, a wnewch chi amlinellu sut y bydd cymorth gan Lywodraeth Cymru yn cael ei dargedu y gaeaf hwn?

Diolch yn fawr, Joyce Watson—a really important question following on from the questions from Sioned Williams prior to this. It is a crisis made in Downing Street. We’ve allocated significant funding; I won’t go over the figures again. Our evaluation of the support that we give shows that around 75 per cent of households were expected to be supported in some way, but nearly twice as much actually does go to the households at the bottom half of the income distribution compared with the top half. But of course, that significant funding is no longer with us.

I would like to just give some figures in terms of access to the discretionary assistance fund, particularly for rural areas, and I know all Members will be interested in this. Since April of this year, we’ve actually paid out £179,000 in emergency assistance payments. This is payment for the basics of life: food, fuel, the basics of life, through those independent emergency payments, and it is important to recognise also off-grid fuel payments—the latest statistics show off-grid awards, with 672 made between 1 May and 31 July, totalling £135,000.FootnoteLink We have actually got geographical and socioeconomic data relating to DAF, and we’re going to get more figures on that shortly, which I will publish. But what we can do is make DAF work. But I would also say the Warm Homes programme is critically important, and I continue to call on the UK Government to help those hit hardest by the crisis and I hope we can all share this call across this Chamber for the UK Government to move forward on the social tariff. They did agree—Grant Shapps said he would look at the social tariff. It’s been dropped as far as we can see. I’m writing to the new Secretary of State. Can we join forces in the Senedd to say we would like them to look at and to introduce a social tariff, because that would offer permanent support for low income households.

Diolch yn fawr, Joyce Watson—cwestiwn pwysig iawn, yn dilyn y cwestiynau blaenorol gan Sioned Williams. Mae'n argyfwng a wnaed yn Stryd Downing. Rydym wedi dyrannu cyllid sylweddol; nid wyf am ailadrodd y ffigurau eto. Mae ein gwerthusiad o’r cymorth a roddwn yn dangos bod disgwyl i oddeutu 75 y cant o aelwydydd gael cymorth mewn rhyw ffordd, ond mae bron i ddwywaith cymaint yn mynd i’r aelwydydd yn hanner gwaelod y dosbarthiad incwm o gymharu â’r hanner uchaf. Ond wrth gwrs, nid yw’r cyllid sylweddol hwnnw gennym bellach.

Hoffwn nodi rhai ffigurau o ran mynediad at y gronfa cymorth dewisol, yn enwedig ar gyfer ardaloedd gwledig, a gwn y bydd gan bob Aelod ddiddordeb yn hyn. Ers mis Ebrill eleni, rydym wedi talu £179,000 mewn taliadau cymorth mewn argyfwng. Mae'r rhain yn daliadau am hanfodion bywyd: bwyd, tanwydd, hanfodion bywyd, drwy’r taliadau cymorth mewn argyfwng annibynnol hynny, ac mae’n bwysig cydnabod taliadau tanwydd oddi ar y grid hefyd—mae’r ystadegau diweddaraf yn dangos bod cyfanswm y dyfarniadau tanwydd oddi ar y grid, gyda 672 wedi’u gwneud rhwng 1 Mai a 31 Gorffennaf, yn £135,000.FootnoteLink Mae gennym ddata daearyddol ac economaidd-gymdeithasol sy'n ymwneud â'r gronfa cymorth dewisol, a byddwn yn cael mwy o ffigurau ar hynny cyn bo hir y byddaf yn eu cyhoeddi. Ond yr hyn y gallwn ei wneud yw gwneud i'r gronfa cymorth dewisol weithio. Ond hoffwn ddweud hefyd fod rhaglen Cartrefi Clyd yn hollbwysig, ac rwy’n parhau i alw ar Lywodraeth y DU i helpu’r rheini sy’n cael eu taro galetaf gan yr argyfwng, ac rwy'n gobeithio y gall pob un ohonom rannu’r alwad hon ar draws y Siambr i Lywodraeth y DU symud ymlaen gyda'r tariff cymdeithasol. Fe wnaethant gytuno—dywedodd Grant Shapps y byddai'n edrych ar y tariff cymdeithasol. Mae hynny wedi'i anghofio, yn ôl pob golwg. Rwy'n ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol newydd. A gawn ni ymuno â’n gilydd yn y Senedd i ddweud yr hoffem pe baent yn ystyried ac yn cyflwyno tariff cymdeithasol, gan y byddai hynny’n cynnig cymorth parhaol i aelwydydd incwm isel.

Unless we recognise that the energy price crisis was made in the Kremlin, we’ll never be able to tackle this responsibly. But during the most recent meeting of the cross-party group on fuel poverty and energy efficiency, I asked the climate change Minister how likely it was that the Welsh Government’s new Warm Homes programme, including the successor scheme to the Nest fuel poverty scheme, will be up and running before this winter. The Minister replied it was very difficult to say and it would depend on the outcome of the procurement, who the contractors are, and how much tooling up they’d got to do. As we’re now nearing the winter months, National Energy Action Cymru have called for the Welsh Government to ensure their new demand-led scheme to replace Nest is operational as soon as possible and state that in future years, it’ll be vital the scheme receives as much funding as possible. Could this Minister therefore provide an update on when the Welsh Government now intends to launch its new Warm Homes programme, including the successor to Nest?

Oni bai ein bod yn cydnabod bod yr argyfwng prisiau ynni wedi’i greu yn y Kremlin, ni fyddwn byth yn gallu mynd i’r afael â hyn yn gyfrifol. Ond yn ystod cyfarfod diweddaraf y grŵp trawsbleidiol ar dlodi tanwydd ac effeithlonrwydd ynni, gofynnais i’r Gweinidog newid hinsawdd pa mor debygol oedd hi y byddai rhaglen Cartrefi Clyd newydd Llywodraeth Cymru, gan gynnwys y cynllun olynol i gynllun tlodi tanwydd Nyth, yn weithredol cyn y gaeaf hwn. Atebodd y Gweinidog ei bod yn anodd iawn dweud ac y byddai’n dibynnu ar ganlyniad y caffael, pwy yw’r contractwyr, a faint o waith paratoi y byddai’n rhaid iddynt ei wneud. A ninnau’n agosáu at fisoedd y gaeaf, mae National Energy Action Cymru wedi galw ar Lywodraeth Cymru i sicrhau bod eu cynllun seiliedig ar alw newydd i gymryd lle Nyth yn weithredol cyn gynted â phosibl ac wedi datgan y bydd yn hanfodol, yn y blynyddoedd i ddod, fod y cynllun yn derbyn cymaint o arian â phosibl. A wnaiff y Gweinidog hwn felly roi’r wybodaeth ddiweddaraf ynglŷn â phryd y mae Llywodraeth Cymru bellach yn bwriadu lansio ei rhaglen Cartrefi Clyd newydd, gan gynnwys y rhaglen olynol i Nyth?

14:00

Thank you, Mark Isherwood, chair of the cross-party group, of course. The invitation to tender for our new Warm Homes programme demand-led scheme has recently been issued. We're on track to move to contract award and begin mobilisation this year. We'll continue to provide free advice on energy-saving measures to those who need it, and signpost households. But can I just say again—and you know this across this Chamber—that the next iteration of the Warm Homes programme will focus on the worst first, meaning that eligible families living in the least energy efficient homes will receive support to improve the fabric of their homes and improvements to their heating systems. 

Diolch i chi, Mark Isherwood, cadeirydd y grŵp trawsbleidiol, wrth gwrs. Mae'r gwahoddiad i dendro ar gyfer ein cynllun Cartrefi Clyd newydd, sy'n seiliedig ar alw, wedi cael ei gyhoeddi'n ddiweddar. Rydym ar y trywydd cywir i ddyfarnu contract a dechrau ar y gwaith eleni. Byddwn yn parhau i ddarparu cyngor am ddim ar fesurau arbed ynni i'r rhai sydd ei angen ac yn cyfeirio aelwydydd. Ond a gaf fi ddweud eto—ac rydych yn gwybod hyn ar draws y Siambr—bydd iteriad nesaf y rhaglen Cartrefi Clyd yn canolbwyntio ar y gwaethaf yn gyntaf, sy'n golygu y bydd teuluoedd cymwys sy'n byw yn y cartrefi lleiaf effeithlon o ran ynni yn cael cymorth i wella ffabrig eu cartrefi a gwelliannau i'w systemau gwresogi. 

Unigrwydd ac Unigedd
Loneliness and Isolation

4. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'i chael gyda Chomisiynydd Pobl Hŷn Cymru ynghylch lleihau unigrwydd ac unigedd ymhlith pobl hŷn? OQ59860

4. What discussions has the Minister had with the Older People's Commissioner for Wales about reducing loneliness and isolation amongst older people? OQ59860

Thank you for your question, Natasha Asghar. I regularly meet with the older people's commissioner to discuss equality issues. However, the issues of loneliness and social isolation are the responsibility of the Deputy Minister for Social Services. So, I will ask her to write to you in response to your question as well.FootnoteLink

Diolch am eich cwestiwn, Natasha Asghar. Rwy'n cyfarfod yn rheolaidd â'r comisiynydd pobl hŷn i drafod materion cydraddoldeb. Fodd bynnag, y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol sy'n gyfrifol am unigrwydd ac ynysigrwydd cymdeithasol. Felly, fe ofynnaf iddi ysgrifennu atoch mewn ymateb i'ch cwestiwn hefyd.FootnoteLink

Thank you so much for your answer, Minister. As I'm sure you're aware, Wales is facing drastic cuts to bus services as a result of this Government's decision to withdraw vital funding for the sector. We've already seen major cuts in operations here in Cardiff and it's estimated that almost 10 per cent of bus routes have been axed over the summer. Age Cymru has warned that loneliness and isolation could increase amongst older people as a result of the reduction in bus services. Buses, I'm sure you can agree, are a lifeline for many elderly people, who use them to get to vital appointments, go and see friends and family, and simply to just get out and about. I'm sure, Minister, just like me, you were deeply concerned to hear this stark warning. The last thing we want to see is an increase in loneliness and isolation here in Wales. We need to see this Government protect our bus services, just like your Senedd 2021 manifesto promised, not slash them and leave our elderly people behind. Minister, in light of your talks with the Older People's Commissioner for Wales, have you raised concerns with the Deputy Minister for Climate Change about the terrible impact of the cuts in bus services, which have happened on his watch, and the impact it will have on our elderly population? And if not, will you commit to doing just that, as this is an incredibly serious situation? Thank you.

Diolch yn fawr iawn am eich ateb, Weinidog. Fel y gwyddoch, mae Cymru yn wynebu toriadau llym i wasanaethau bysiau o ganlyniad i benderfyniad y Llywodraeth hon i ddiddymu cyllid hanfodol i'r sector. Rydym eisoes wedi gweld toriadau mawr mewn gweithrediadau yma yng Nghaerdydd ac amcangyfrifir bod bron i 10 y cant o lwybrau bysiau wedi'u torri dros yr haf. Mae Age Cymru wedi rhybuddio y gallai unigrwydd ac ynysigrwydd gynyddu ymhlith pobl hŷn o ganlyniad i'r gostyngiad mewn gwasanaethau bysiau. Rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno fod bysiau yn achubiaeth i lawer o bobl oedrannus sy'n eu defnyddio i gyrraedd apwyntiadau hanfodol, i fynd i weld ffrindiau a theulu, ac yn syml i deithio o gwmpas. Rwy'n siŵr, Weinidog, yn union fel fi, eich bod yn bryderus iawn o glywed y rhybudd llwm hwn. Y peth olaf rydym eisiau ei weld yw cynnydd mewn unigrwydd ac ynysigrwydd yma yng Nghymru. Mae angen inni weld y Llywodraeth hon yn diogelu ein gwasanaethau bysiau, yn union fel y gwnaeth eich maniffesto Senedd 2021 ei addo, yn hytrach na'u torri a gadael ein pobl oedrannus ar ôl. Weinidog, yng ngoleuni eich trafodaethau gyda Chomisiynydd Pobl Hŷn Cymru, a ydych wedi codi pryderon gyda'r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd am effaith ofnadwy y toriadau mewn gwasanaethau bysiau, sydd wedi digwydd o dan ei oruchwyliaeth ef, a'r effaith y bydd yn ei gael ar ein poblogaeth oedrannus? Ac os na, a wnewch chi ymrwymo i wneud hynny, oherwydd mae hon yn sefyllfa hynod ddifrifol? Diolch.

There's no doubt that access in terms of travel for older people is critically important, and for many people it is the bus service that they look to. And, indeed, also we have a very effective community transport system and service across Wales as well. With your support for buses, I would hope that we could see that the Welsh Conservatives will fully support the legislation when it comes forward from the Deputy Minister—fully support the fact that we need to have regulation of our bus services, which we lost. I recall, knowing how long ago this was, in the 1980s, one of Thatcher's—. Deregulating buses, we've never recovered from it. But can I also hope that you will, as well as supporting our bus service Bill, actually join with us as well in making our representation to the UK Government? We cannot repeat and support the schemes that we supported with our bus services support when our budget is £900 million less in real terms this financial year as a result of the UK Government settlement. So, you can't call on us to do these things without backing our legislation and backing our funding calls. 

Nid oes amheuaeth fod mynediad pobl hŷn at drafnidiaeth yn hanfodol bwysig, ac i lawer o bobl, y gwasanaeth bysiau y maent yn ei ddefnyddio. Ac yn wir, mae gennym system a gwasanaeth trafnidiaeth gymunedol effeithiol iawn ledled Cymru hefyd. Gyda'ch cefnogaeth i'r gwasanaeth bysiau, byddwn yn gobeithio gweld y Ceidwadwyr Cymreig yn llwyr gefnogi'r ddeddfwriaeth pan gaiff ei chyflwyno gan y Dirprwy Weinidog—yn llwyr gefnogi'r ffaith bod angen inni reoleiddio ein gwasanaethau bysiau, rhywbeth y gwnaethom ei golli. Rwy'n cofio, gan wybod pa mor bell yn ôl oedd hyn, yn yr 1980au, un o bolisïau Thatcher—. Dadreoleiddio bysiau, nid ydym erioed wedi dod dros hynny. Ond a gaf fi hefyd obeithio y byddwch, yn ogystal â chefnogi ein Bil gwasanaethau bysiau, yn ymuno â ni i wneud ein sylwadau i Lywodraeth y DU? Ni allwn ailadrodd a chefnogi'r cynlluniau a gefnogwyd gennym gyda'n cymorth gwasanaethau bysiau pan fo'n cyllideb £900 miliwn yn llai mewn termau real y flwyddyn ariannol hon o ganlyniad i setliad Llywodraeth y DU. Felly, ni allwch alw arnom i wneud y pethau hyn heb gefnogi ein deddfwriaeth a chefnogi ein galwadau ariannol. 

Before I call the next speaker, can I ask the Government's backbenches to make sure I can hear the Minister, please? Similarly, the opposition in this sense as well. Vikki Howells.

Cyn i mi alw ar y siaradwr nesaf, a gaf fi ofyn i feinciau cefn y Llywodraeth sicrhau fy mod yn gallu clywed y Gweinidog, os gwelwch yn dda? Yn yr un modd, gofynnaf i'r gwrthbleidiau wneud yr un peth. Vikki Howells.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Minister, I was delighted to visit Bryncynon Strategy over the summer recess, which is a long-established local charity serving the communities of the lower Cynon valley. One of the many brilliant schemes that they run is a befriending project to tackle loneliness and isolation amongst older residents. This project is funded by the Coalfields Regeneration Trust's coalfields community grant scheme, which is itself funded by Welsh Government. Minister, there are so many schemes in our communities tackling loneliness and isolation that are either directly or indirectly funded by Welsh Government, so I'd like to thank you for your commitment to invest in this area. Will you also join with me in thanking the staff and volunteers at the Bryncynon Strategy for all the work they are doing through their befriending project within the lower Cynon valley?

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, roeddwn yn falch iawn o ymweld â Strategaeth Bryncynon dros doriad yr haf, sef elusen leol hirsefydlog sy'n gwasanaethu cymunedau cwm Cynon isaf. Un o'r nifer o gynlluniau gwych y maent yn eu gweithredu yw prosiect cyfeillio i fynd i'r afael ag unigrwydd ac ynysigrwydd ymhlith trigolion hŷn. Mae'r prosiect hwn yn cael ei ariannu gan gynllun grant cymunedol meysydd glo Ymddiriedolaeth Adfywio'r Meysydd Glo, sy'n cael ei ariannu gan Lywodraeth Cymru. Weinidog, mae cymaint o gynlluniau yn ein cymunedau sy'n mynd i'r afael ag unigrwydd ac ynysigrwydd naill ai'n cael eu hariannu'n uniongyrchol neu'n anuniongyrchol gan Lywodraeth Cymru, felly hoffwn ddiolch i chi am eich ymrwymiad i fuddsoddi yn y maes hwn. A wnewch chi hefyd ymuno â mi i ddiolch i'r staff a'r gwirfoddolwyr yn Strategaeth Bryncynon am yr holl waith y maent yn ei wneud drwy eu prosiect cyfeillio yng nghwm Cynon isaf?

Thank you very much. Diolch yn fawr, Vikki Howells, because I was very pleased to visit the Cynon valley and to see the good work of the coalfields grant scheme and to recognise that that was also funded by the Welsh Government. This goes back to what we are doing with the powers and resources, however limited they are, and we are supporting those on the front line. It's those community-based organisations that actually support people, older people, and they offer vital services to tackle loneliness and isolation. And I think specifically in the Cynon valley, you've got the wider range of entertainment afternoons for older people, hot meals again. Post COVID, we're still doing—. Volunteers are doing that work, but it has to have some underpinning of public funding, and I'm glad that Welsh Government is playing its part.

Diolch yn fawr iawn. Diolch yn fawr, Vikki Howells, oherwydd roeddwn yn falch iawn o ymweld â chwm Cynon a gweld gwaith da cynllun grant y meysydd glo, a chydnabod bod hwnnw hefyd yn cael ei ariannu gan Lywodraeth Cymru. Mae hyn yn mynd yn ôl i'r hyn rydym yn ei wneud gyda'r pwerau a'r adnoddau, ni waeth pa mor gyfyngedig ydynt, ac rydym yn cefnogi'r rhai ar y rheng flaen. Mewn gwirionedd, y sefydliadau cymunedol hynny sy'n cefnogi pobl, pobl hŷn, ac maent yn cynnig gwasanaethau hanfodol i fynd i'r afael ag unigrwydd ac ynysigrwydd. Ac rwy'n credu'n benodol yng nghwm Cynon, mae gennych yr ystod ehangach o brynhawniau adloniant i bobl hŷn, prydau poeth eto. Ar ôl COVID, rydym yn dal i wneud—. Mae gwirfoddolwyr yn gwneud y gwaith hwnnw, ond mae'n rhaid cael rhywfaint o arian cyhoeddus yn sail iddo, ac rwy'n falch fod Llywodraeth Cymru yn chwarae ei rhan.

14:05
Banciau Bwyd
Foodbanks

5. Pa gefnogaeth sydd yn cael ei ddarparu i fanciau bwyd yng Nghanol De Cymru i sicrhau eu bod yn parhau i fedru ateb y galw? OQ59864

5. What support is provided to foodbanks in South Wales Central to ensure that they continue to be able to meet people's needs? OQ59864

Diolch yn fawr am eich cwestiwn. Rydyn ni wedi cefnogi'r gwaith o ddatblygu partneriaethau bwyd traws sector ledled Cymru, gan ei gwneud yn bosibl cydlynu gweithgarwch yn ymwneud â bwyd ar lawr gwlad i helpu i fynd i'r afael ag achosion gwaelodol tlodi bwyd. Bydd hyn yn cefnogi mentrau lleol fel banciau bwyd, ac yn sicrhau bod adnoddau yn targedu'r anghenion mwyaf.

Thank you very much for that question. We have supported the development of cross-sector food partnerships across Wales, enabling the co-ordination of on-the-ground food-related activity to help to tackle the root causes of food poverty. This will support local initiatives such as foodbanks and will ensure that resources are targeted at areas of greatest need.

Diolch yn fawr iawn, Weinidog. Yn anffodus, fel y gwyddom, mae effaith yr argyfwng costau byw yn dal i bwyso'n drwm ar deuluoedd ledled Cymru. Dengys arolwg diweddar gan Gyngor ar Bopeth bod 43 y cant o bobl yn bryderus iawn neu'n poeni rywfaint am eu gallu i siopa bwyd dros y chwe mis nesaf, ac yn ôl y Sefydliad Bevan mae chwarter o bobl yng Nghymru un ai yn peidio â bwyta rhai prydau neu'n bwyta prydau llawer llai.

Dros yr haf hwn, gwelodd banciau bwyd yn fy rhanbarth gynnydd yn y niferoedd roeddent yn eu cefnogi, yn arbennig felly cynnydd yn nifer y blant oedd angen bwyd. Sut ydych chi felly yn gweithio gyda banciau bwyd i gasglu'r data hwn ac i ddeall pam mae yna gynnydd—oes yna rai polisïau megis y diwedd o ran y cynllun bwyd dros y gwyliau haf ac ati—er mwyn sicrhau bod ganddyn nhw ddigon o fwyd i ateb y galw, ond hefyd ein bod ni'n sicrhau bod pobl yn gwybod sut mae cael gafael ar fwyd? Oherwydd un o'r pethau roedd banciau bwyd lleol yn rhannu efo fi oedd bod nifer yn dweud, 'Doedden ni ddim yn gwybod bod hyn ar gael' neu, 'Doedden ni ddim yn gwybod sut oedd cael mynediad atoch chi.' Felly, er bod y gwaith yma'n digwydd mae'n amlwg dyw'r neges ddim allan yn y fanna, ac mae yna bobl yn llwgu ledled Cymru.

Thank you very much, Minister. Unfortunately, as we know, the impact of the cost-of-living crisis is still weighing heavily on families across Wales. A recent survey by Citizens Advice shows that 43 per cent of people are very concerned or somewhat concerned about being able to shop for food over the next six months, and according to the Bevan Foundation a quarter of people in Wales are either skipping certain meals or are eating much smaller meals.

Over this summer, a number of the foodbanks in my region saw an increase in the numbers that they were supporting, and particularly an increase in the number of children who needed food. How do you therefore work with foodbanks to gather data and also to understand why there's an increase—are there policies such as the end of the summer food scheme, for example—in order to ensure that they have enough food to meet demand, but to also ensure that people know how to obtain food? Because one of the things that local foodbanks shared with me was that a number of people said, 'I didn't know this was available' or, 'I didn't know how to gain access to it.' So, even though this work is happening, it's obvious that the message isn't out there, and people are starving across Wales.

Diolch yn fawr. You're absolutely right. I spent the summer visiting, meeting groups, going to communities. I went to Rhymney valley foodbank in July, and Baobab Bach in Bridgend with Luke Fletcher and Huw Irranca-Davies, earlier on this year. We did have a food poverty round-table last year to make sure we have all stakeholders, all partners, working together. You'll be aware of Food Sense Wales. I've met with them to look at how food partnerships are progressing. This is joint working between the food partnerships, local authorities, partners such as Public Health Wales, local health boards and we have to—. Because so much good community work is going on.

But I think, crucially, as well, it's working with the Minister for rural affairs, the Trefnydd, on the community food strategy. But foodbanks, of course, do some much more. They are absolutely vital to the community. They provide financial and welfare signposting and advice, cost-of-living advice. But can I just say also that there's been a real pressure on, actually, access to food? You'll have heard that from your food banks, because FareShare—. They redistributed nearly 1,500 tonnes of good food surplus last year, but they've had a short-term issue in supply over the last four or five months. So, I'm continuing to work with all of those who are working in this field.

And can I say I also in the summer was very pleased to visit and see how well some of the holiday enrichment schemes were providing food as well as fun in our schools across Wales?

Diolch yn fawr. Rydych yn hollol gywir. Treuliais yr haf yn ymweld â chymunedau ac yn cyfarfod â grwpiau. Euthum i fanc bwyd Cwm Rhymni ym mis Gorffennaf, a Baobab Bach ym Mhen-y-bont ar Ogwr gyda Luke Fletcher a Huw Irranca-Davies yn gynharach eleni. Cawsom gyfarfod bord gron ar dlodi bwyd y llynedd i sicrhau bod yr holl randdeiliaid, pob partner, yn gweithio gyda'i gilydd. Fe fyddwch yn ymwybodol o Synnwyr Bwyd Cymru. Rwyf wedi cyfarfod â nhw i edrych ar sut mae partneriaethau bwyd yn datblygu. Gwaith ar y cyd rhwng y partneriaethau bwyd yw hwn, awdurdodau lleol, partneriaid fel Iechyd Cyhoeddus Cymru a byrddau iechyd lleol ac mae'n rhaid i ni—. Oherwydd mae cymaint o waith cymunedol da yn mynd rhagddo.

Ond rwy'n credu, yn hollbwysig hefyd, ei fod yn golygu gweithio gyda'r Gweinidog materion gwledig, y Trefnydd, ar y strategaeth bwyd cymunedol. Ond mae banciau bwyd, wrth gwrs, yn gwneud llawer mwy. Maent yn gwbl hanfodol i'r gymuned. Maent yn darparu cyngor ariannol a chyfeirio at les. Ond a gaf fi ddweud hefyd fod pwysau gwirioneddol wedi bod ar fynediad at fwyd? Fe fyddwch wedi clywed gan eich banciau bwyd, oherwydd mae FareShare—. Fe wnaethant ailddosbarthu bron i 1,500 tunnell o fwyd dros ben da y llynedd, ond maent wedi cael problem yn y tymor byr gyda'r cyflenwad dros y pedwar neu bum mis diwethaf. Felly, rwy'n parhau i weithio gyda phawb sy'n gweithio yn y maes hwn.

Ac a gaf fi ddweud hefyd fy mod yn falch iawn o fod wedi ymweld ag ysgolion a gweld pa mor dda roedd rhai o'r cynlluniau gwella gwyliau'r haf yn darparu bwyd yn ogystal â hwyl ledled Cymru?

Costau Byw
The Cost of Living

6. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddelio efo’r premiwm costau byw sy’n wynebu trigolion mewn cymunedau gwledig yn Arfon, fel sydd wedi ei amlygu mewn adroddiad diweddar gan Sefydliad Bevan? OQ59879

6. What action is the Welsh Government taking to deal with the cost-of-living premium facing residents in rural communities in Arfon, as highlighted in a recent report by the Bevan Foundation? OQ59879

Diolch yn fawr am eich cwestiwn. Rwy'n croesawu'r adroddiad ac yn cytuno ein bod am barhau i dargedu’r cymorth y gallwn ei ddarparu i'r rhai sydd ei angen fwyaf, gan wneud popeth o fewn ein gallu i gefnogi pobl drwy'r argyfwng costau byw. Byddwn hefyd yn parhau i bwyso ar Llywodraeth y Deyrnas Unedig i gynyddu y cymorth i aelwydydd yn ystod y cyfnod hwn.

Thank you very much for your question. I welcome the report and agree that we will continue to target the support that we can provide to those who need it the most, doing all that we can to support people through the cost-of-living crisis. We will also continue to press the UK Government to increase its support for households at this time.

14:10

Mae yr adroddiad gan y Sefydliad Bevan, a gomisiynwyd gan yr Aelod Seneddol Hywel Williams, Plaid Cymru Arfon, mae o'n cyfeirio at y ffaith bod yna bremiwm costau byw yn bodoli i bobl mewn cymunedau gwledig yn Arfon. Hynny ydy bod y sefyllfa sydd yn anodd iawn i lawer beth bynnag yn cael ei gwneud hyd yn oed yn waeth yn sgil nifer o ffactorau sy'n gysylltiedig â chymunedau gwledig eu natur. Mae'r ffactorau yma'n cynnwys isadeiledd trafnidiaeth gyhoeddus gwael, costau trafnidiaeth uchel, costau tai uchel, costau ynni uchel oherwydd ansawdd gwael y stoc dai, diffyg mynediad at siopau ac archfarchnadoedd, ac felly costau prynu bwyd yn mynd yn uwch, ac yn y blaen. Ydy polisïau lliniaru'r argyfwng costau byw sydd ar waith gan eich Llywodraeth yn wir gydnabod y premiwm gwledig yma yn ddigonol?

The Bevan Foundation report, which was commissioned by MP Hywel Williams, representing Plaid Cymru in Arfon, refers to the fact that there is a cost-of-living premium facing people in rural communities in Arfon. That is to say that the situation, which is very difficult for many in any case, is exacerbated as a result of a number of factors related to rurality. These factors include poor public transport infrastructure, high transport costs, high housing costs, high energy costs because of the poor condition of the housing stock, lack of access to shops and supermarkets, and therefore the cost of food is higher, and so on and so forth. Now, in terms of the mitigation policies for the cost-of-living crisis put in place by your Government, do they really acknowledge this rural premium adequately?

Diolch yn fawr Siân Gwenllian, and I was very pleased—. I think it was the day after or the day I came to the Eisteddfod that this report was published, and I thought it was an excellent report, and I thought the recommendations could apply for not just Gwynedd, but across Wales. I thought what was very interesting is that they came up with findings and solutions, and those are local solutions, for example like how to strengthen the economy, addressing low pay in Arfon. I felt that these were very, very—. And I'm sure it's being followed through now as a result of the MP's commissioning of this work with Bevan Foundation. It obviously involves all the statutory authorities, but also social enterprise and communities. But, obviously, we need to learn from this report as far as not just addressing that in terms of the cost-of-living premium for Arfon, but also for Wales.

And I look forward to the recommendations in the report that's coming from us. We've had a technical advisory group working on the cost-of-living crisis so that that can assist us in looking at where our priorities need to be. But, absolutely, you're right, the high transport costs—we've just been discussing that. But also accessing warm homes and also food and childcare. Can I just say, in terms of food, Gwynedd received £97,000 in December last year to support the development of a food partnership, which I hope is working with local partners? And looking at DAF also, during July, 460 awards were made from the discretionary assistance fund in Gwynedd, totalling more than £68,000 in grants to those in most need, and £315,000 allocated in Gwynedd to help with the cost of school uniform and equipment. So, those are important figures, just in terms of highlighting how that funding is reaching people facing those cost-of-living premium prices.

Diolch yn fawr Siân Gwenllian, ac roeddwn yn falch iawn—. Rwy'n credu mai'r diwrnod ar ôl neu'r diwrnod y deuthum i'r Eisteddfod y cyhoeddwyd yr adroddiad hwn, ac roeddwn yn credu ei fod yn adroddiad ardderchog, ac roeddwn yn meddwl y gallai'r argymhellion fod yn berthnasol, nid yn unig i Wynedd, ond ledled Cymru. Roeddwn yn credu ei bod yn ddiddorol iawn eu bod wedi cynnig canfyddiadau ac atebion, ac mae'r rheini'n atebion lleol, er enghraifft sut i gryfhau'r economi, mynd i'r afael â chyflogau isel yn Arfon. Roeddwn yn teimlo bod y rhain yn hynod—. Ac rwy'n siŵr fod camau'n cael eu gwneud nawr o ganlyniad i'r ffaith bod yr AS wedi comisiynu'r gwaith hwn gyda Sefydliad Bevan. Mae'n amlwg yn cynnwys yr holl awdurdodau statudol, ond mae hefyd yn cynnwys mentrau cymdeithasol a chymunedau. Ond yn amlwg, mae angen inni ddysgu o'r adroddiad hwn fel nad ydym ond yn mynd i'r afael â hynny o ran y premiwm costau byw ar gyfer Arfon, ond i Gymru hefyd.

Ac edrychaf ymlaen at yr argymhellion yn yr adroddiad sydd i ddod gennym ni. Mae gennym grŵp cyngor technegol yn gweithio ar yr argyfwng costau byw fel y gall hwnnw ein cynorthwyo i edrych ar ble i flaenoriaethu. Ond yn hollol, rydych yn iawn, y costau trafnidiaeth uchel—rydym newydd fod yn trafod hynny. Ond hefyd cael mynediad at gartrefi cynnes yn ogystal â bwyd a gofal plant. A gaf fi ddweud, o ran bwyd, fod Gwynedd wedi derbyn £97,000 ym mis Rhagfyr y llynedd i gefnogi datblygiad partneriaeth fwyd y gobeithiaf ei fod yn gweithio gyda phartneriaid lleol? Ac o edrych ar y gronfa cymorth dewisol hefyd, yn ystod mis Gorffennaf, gwnaed 460 o ddyfarniadau o'r gronfa cymorth dewisol yng Ngwynedd, cyfanswm o dros £68,000 mewn grantiau i'r rhai mwyaf anghenus, a dyrannwyd £315,000 yng Ngwynedd i helpu gyda chost gwisg ysgol ac offer. Felly, mae'r rheini'n ffigurau pwysig, o ran tynnu sylw at sut mae'r cyllid hwnnw'n cyrraedd pobl sy'n wynebu'r prisiau premiwm costau byw hynny.

Thank you to Siân Gwenllian for again raising the issues that many in our rural communities face at this time. Of course, Welsh Government do have a number of levers that they could be pulling to support people in our rural communities at the moment, and one such example, of course, is the local government funding formula, which Welsh Government has responsibility for. We know that delivering services in our rural communities and the ability of people to access those services in rural communities that councils provide is much more difficult for rural communities than it is in urban areas. And it's been the case for many years, and a number of MSs in this Chamber and a number of councillors have raised it with Welsh Government on a number of occasions. So, I wonder, again, whether the funding formula will be looked at to properly reflect the pressures that our local authorities are under in serving our rural communities and making sure that those people aren't struggling at the moment.

Diolch i Siân Gwenllian am godi'r materion y mae llawer yn ein cymunedau gwledig yn eu hwynebu ar hyn o bryd. Wrth gwrs, mae gan Lywodraeth Cymru nifer o ysgogiadau y gallent fod yn eu defnyddio i gefnogi pobl yn ein cymunedau gwledig ar hyn o bryd, ac un enghraifft o'r fath, wrth gwrs, yw'r fformiwla gyllido llywodraeth leol y mae Llywodraeth Cymru yn gyfrifol amdani. Gwyddom fod darparu gwasanaethau yn ein cymunedau gwledig a gallu pobl i gael mynediad at y gwasanaethau y mae cynghorau'n eu darparu mewn cymunedau gwledig yn llawer anos i gymunedau gwledig nag mewn ardaloedd trefol. Ac mae hyn wedi bod yn wir ers blynyddoedd lawer, ac mae nifer o Aelodau o'r Senedd yn y Siambr hon a nifer o gynghorwyr wedi'i godi gyda Llywodraeth Cymru ar sawl achlysur. Felly, unwaith eto, tybed a fyddwch yn edrych ar y fformiwla gyllido er mwyn adlewyrchu'n briodol y pwysau y mae ein hawdurdodau lleol yn eu hwynebu wrth wasanaethu ein cymunedau gwledig a sicrhau nad yw'r bobl hynny mewn trafferthion ar hyn o bryd.

Can I just put the record straight about our funding for local government? Thank you, Sam Rowlands, for that question. Welsh Government core funding for local government has increased by 7.9 per cent in this financial year, to over £5.5 billion, and that funding can be used flexibly by local authorities to provide services in response to these needs and also, importantly, the council tax reduction scheme. So, I'm going to quote the figures from Gwynedd, because we've been looking at Gwynedd. In 2022-23, 8,449 households in Gwynedd received support through the council tax reduction scheme, with 6,723 households paying no council tax. So, I think we need to look at where we are and what we're doing in terms of the local government settlement and how we can help people in terms of meeting those costs of council tax.

A gaf fi egluro'r sefyllfa mewn perthynas â'n cyllid ar gyfer llywodraeth leol? Diolch yn fawr am y cwestiwn, Sam Rowlands. Mae cyllid craidd Llywodraeth Cymru ar gyfer llywodraeth leol wedi cynyddu 7.9 y cant yn y flwyddyn ariannol hon, i dros £5.5 biliwn, a gall awdurdodau lleol ddefnyddio'r cyllid hwnnw'n hyblyg i ddarparu gwasanaethau mewn ymateb i'r anghenion hyn a hefyd, yn bwysig, cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor. Felly, rwyf am ddyfynnu'r ffigurau o Wynedd, oherwydd rydym wedi bod yn edrych ar Wynedd. Yn 2022-23, cafodd 8,449 o aelwydydd yng Ngwynedd gymorth drwy gynllun gostyngiadau'r dreth gyngor, gyda 6,723 o aelwydydd wedi'u heithrio rhag talu'r dreth gyngor. Felly, rwy'n credu bod angen inni edrych ar ein sefyllfa a beth rydym yn ei wneud o ran y setliad llywodraeth leol a sut y gallwn helpu pobl i dalu costau'r dreth gyngor.

14:15
Pobl o Wcráin sy'n Ceisio Diogelwch yng Nghymru
People from Ukraine Seeking Safety in Wales

7. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gefnogaeth i bobl o Wcráin sy'n ceisio diogelwch yng Nghymru? OQ59893

7. Will the Minister make a statement on support for people from Ukraine seeking safety in Wales? OQ59893

Diolch yn fawr, Alun Davies. As a nation of sanctuary, we aim to ensure all people seeking sanctuary in Wales are welcomed from day one of their arrival. We are continuing to support guests, helping them to move on into longer term accommodation and be supported in our communities.

Diolch yn fawr, Alun Davies. Fel cenedl noddfa, ein nod yw sicrhau bod pawb sy'n ceisio noddfa yng Nghymru yn cael eu croesawu o'r diwrnod cyntaf y maent yn cyrraedd. Rydym yn parhau i gynorthwyo gwesteion, gan eu helpu i symud ymlaen i lety mwy hirdymor a chael eu cefnogi yn ein cymunedau.

I'm grateful to the Minister for that response. I think Members across the whole Chamber continue to welcome this support and the leadership of the Counsel General on these matters. Mick Antoniw has made a great commitment to supporting the people of Ukraine. We visited Ukraine at the beginning of the summer recess, along with representatives, in fact, of the south Wales National Union of Mineworkers, and we met with representatives of the miners' leaders in Ukraine to continue the support and the links between the people of Wales and the people of Ukraine. The Welsh Government has, since the beginning of this conflict, demonstrated a very real depth of support for people here in Wales who are fleeing Putin's illegal war and demonstrating that the nation of sanctuary concept is a reality as well.

As we face the second anniversary of this war in the next six months, we do need to redouble our efforts both to provide support for people from Ukraine who are here in Wales, but also to continue to build the support from the people of Wales for the people of Ukraine to ensure that that support remains robust. At the beginning of next month, there will be a plaque unveiled in the national library in Kiev, commemorating the work of Gareth Jones. I know that the Welsh Government also has other activities planned over the coming months to demonstrate the reality of these links between our two countries. I'd be grateful if the Minister could make a statement outlining all the work that the Welsh Government is continuing to do to provide support for people from Ukraine and in Ukraine.

Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am yr ymateb hwnnw. Rwy'n credu bod Aelodau ar draws y Siambr gyfan yn parhau i groesawu'r gefnogaeth hon ac arweinyddiaeth y Cwnsler Cyffredinol ar y materion hyn. Mae Mick Antoniw wedi gwneud ymrwymiad mawr i gefnogi pobl Wcráin. Buom yn ymweld ag Wcráin ar ddechrau toriad yr haf, ynghyd â chynrychiolwyr o Undeb Cenedlaethol Glowyr De Cymru, ac fe wnaethom gyfarfod â chynrychiolwyr arweinwyr y glowyr yn Wcráin i barhau â'r gefnogaeth a'r cysylltiadau rhwng pobl Cymru a phobl Wcráin. Ers dechrau'r gwrthdaro hwn, mae Llywodraeth Cymru wedi dangos cefnogaeth ddofn i bobl yma yng Nghymru sy'n ffoi rhag rhyfel anghyfreithlon Putin a dangos bod y cysyniad o genedl noddfa yn realiti hefyd.

Wrth inni wynebu ail ben blwydd y rhyfel hwn yn ystod y chwe mis nesaf, mae angen inni ddyblu ein hymdrechion i ddarparu cefnogaeth i bobl o Wcráin sydd yma yng Nghymru, a pharhau hefyd i adeiladu'r gefnogaeth gan bobl Cymru i bobl Wcráin er mwyn sicrhau bod y gefnogaeth honno'n parhau i fod yn gadarn. Ddechrau'r mis nesaf, bydd plac yn cael ei ddadorchuddio yn y llyfrgell genedlaethol yn Kiev i goffáu gwaith Gareth Jones. Gwn fod gan Lywodraeth Cymru weithgareddau eraill wedi'u cynllunio dros y misoedd nesaf i ddangos realiti'r cysylltiadau hyn rhwng ein dwy wlad. Byddwn yn ddiolchgar pe gallai'r Gweinidog wneud datganiad yn amlinellu'r holl waith y mae Llywodraeth Cymru yn parhau i'w wneud i ddarparu cefnogaeth i bobl o Wcráin ac yn Wcráin.

Diolch yn fawr, Alun Davies. Can I also take the opportunity to acknowledge the leadership of our Counsel General, Mick Antoniw, and yourself, and the visits you've made and continue to make, visiting in the recess to deliver vital aid? And I assure you that I'm making a statement next week on the nation of sanctuary. Of course, I'll be updating you on our support for people who are here from Ukraine—I met with them in Caerphilly last Saturday—but also what we can do to support Ukraine, and obviously the people who struggle in Ukraine today.

Diolch yn fawr, Alun Davies. A gaf fi hefyd achub ar y cyfle i gydnabod arweinyddiaeth ein Cwnsler Cyffredinol, Mick Antoniw, a chi'ch hun, a'r ymweliadau rydych chi wedi'u gwneud ac yn parhau i'w gwneud, gan ymweld ag Wcráin yn ystod y toriad i ddarparu cymorth hanfodol? A hoffwn eich sicrhau y byddaf yn gwneud datganiad yr wythnos nesaf ar y genedl noddfa. Wrth gwrs, byddaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i chi am ein cefnogaeth i bobl sydd wedi dod yma o Wcráin—cyfarfûm â nhw yng Nghaerffili ddydd Sadwrn diwethaf—ond hefyd yr hyn y gallwn ei wneud i gefnogi Wcráin, ac yn amlwg y bobl sy'n ei chael hi'n anodd yn Wcráin heddiw.

I want to echo the comments about the leadership shown by the Counsel General and indeed my colleague from Blaenau Gwent. I think it is important that we continue to maintain cross-party support for the action that's been taken by the Welsh Government and indeed the UK Government in respect of the response to the illegal invasion of Ukraine. It is only right that we should offer sanctuary to those people who have been fleeing the violence, and we have given them a warm welcome, I believe, in Wales, and that's something we can be very proud of. 

One of the organisations that's been very active in extending that warm welcome in north Wales, of course, has been Link International, which I know has done an awful lot to ensure that people who have arrived in north Wales from Ukraine have been able to keep in touch with one another, have been able to engage at a local community level with one another, in a way that they wouldn't have had the opportunity to do before. There are many faith-based organisations as well, which, through their civic contacts in Ukraine and Wales, have also been able to afford those opportunities. Will you join me in thanking Link International and those faith-based organisations that have been working to that end, and can you tell us specifically what further support you'll make available to them so that they can keep up that excellent work?

Hoffwn adleisio'r sylwadau am yr arweinyddiaeth a ddangoswyd gan y Cwnsler Cyffredinol ac yn wir fy nghyd-Aelod o Flaenau Gwent. Credaf ei bod yn bwysig ein bod yn parhau i gynnal cefnogaeth drawsbleidiol i'r camau a gymerwyd gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU yn wir mewn perthynas â'r ymateb i'r ymosodiad anghyfreithlon ar Wcráin. Nid yw ond yn iawn ein bod yn cynnig noddfa i'r bobl sydd wedi bod yn ffoi rhag y trais, ac rwy'n credu ein bod wedi rhoi croeso cynnes iddynt yng Nghymru, ac mae hynny'n rhywbeth y gallwn fod yn falch iawn ohono. 

Un o'r sefydliadau sydd wedi bod yn weithgar iawn yn estyn y croeso cynnes hwnnw yng ngogledd Cymru, wrth gwrs, yw Link International, a gwn eu bod wedi gwneud llawer iawn i sicrhau bod pobl sydd wedi cyrraedd gogledd Cymru o Wcráin wedi gallu cadw mewn cysylltiad â'i gilydd, wedi gallu ymgysylltu â'i gilydd ar lefel gymunedol leol, mewn ffordd na fyddent wedi cael cyfle i'w wneud o'r blaen. Mae yna lawer o sefydliadau ffydd hefyd, sydd, drwy eu cysylltiadau dinesig yn Wcráin a Chymru, wedi gallu hwyluso'r cyfleoedd hynny. A wnewch chi ymuno â mi i ddiolch i Link International a'r sefydliadau ffydd sydd wedi bod yn gweithio i'r perwyl hwnnw, ac a allwch chi ddweud wrthym yn benodol pa gymorth pellach y byddwch chi'n ei ddarparu iddynt fel y gallant barhau â'r gwaith rhagorol hwnnw?

Thank you very much, Darren Millar. I regularly meet with Link International. I meet with all the third sector organisations. We also, obviously, are funding key partners like the Welsh Refugee Council and Housing Justice Cymru. British Red Cross play a crucial role as well. So, just to reassure you that that is ongoing support. It's about collaboration; it's about voluntary effort; it's about commitment to the nation of sanctuary.

Diolch yn fawr iawn, Darren Millar. Rwy'n cyfarfod â Link International yn rheolaidd. Rwy'n cyfarfod â phob sefydliad trydydd sector. Rydym hefyd yn ariannu partneriaid allweddol fel Cyngor Ffoaduriaid Cymru a Housing Justice Cymru. Mae'r Groes Goch Brydeinig yn chwarae rhan hanfodol hefyd. Felly, hoffwn eich sicrhau bod honno'n gefnogaeth barhaus. Mae'n ymwneud â chydweithio; mae'n ymwneud ag ymdrech wirfoddol; mae'n ymwneud ag ymrwymiad i'r genedl noddfa.

Ac yn olaf, cwestiwn 9, Rhianon Passmore.

Finally, question 9, Rhianon Passmore.

Y Post Brenhinol
Royal Mail

9. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o berfformiad y Post Brenhinol wrth ddarparu ei wasanaethau statudol yng Nghymru? OQ59894

9. What assessment has the Welsh Government made of the performance of the Royal Mail in delivering its statutory services in Wales? OQ59894

Whilst Royal Mail matters are not devolved to Wales, Welsh Government regularly meets with both representatives of Royal Mail and the workforce. We recognise the crucial role that services provided by Royal Mail makes to communities across Wales and the need for the postal service to remain accessible and able to be fit for purpose.

Er nad yw materion y Post Brenhinol wedi'u datganoli i Gymru, mae Llywodraeth Cymru yn cyfarfod yn rheolaidd â chynrychiolwyr y Post Brenhinol a'r gweithlu. Rydym yn cydnabod y rôl hanfodol y mae gwasanaethau a ddarperir gan y Post Brenhinol yn ei chwarae mewn cymunedau ledled Cymru a'r angen i'r gwasanaeth post barhau i fod yn hygyrch ac yn addas i'r diben.

14:20

Diolch. Minister, my constituents in Islwyn were disappointed last week when Royal Mail announced that a book of first-class stamps will now cost £10. This is the second time in six months that Royal Mail have raised prices, despite their failure to hit delivery targets. And that increase means that the price of a first-class stamp is now 31 per cent higher than it was in March—that's an increase of more than four times the rate of inflation. And earlier this year, Royal Mail's former chief executive Simon Thompson resigned, but with a £650,000 pay-off for his failed leadership. This month, we found out that the Royal Mail has failed also to hit its delivery targets in every UK postcode this summer. So, whilst Ofcom is investigating Royal Mail for failing to meet those statutory targets in 2023, the dangers of this awful performance have serious consequences, and for important institutions such as our NHS, where missed hospital appointments are becoming a common occurrence, with poor communication to patients. So, Minister, the Royal Mail, we know, was once a proud national public service that delivered for Welsh residents, and it's now the emblem of Tory privatisation and it's about the bottom line, which is failure. Minister, what actions can the Welsh Government take to make Royal Mail fulfil its statutory duty across Wales?

Diolch. Weinidog, cafodd fy etholwyr yn Islwyn siom yr wythnos diwethaf pan gyhoeddodd y Post Brenhinol y bydd llyfr o stampiau dosbarth cyntaf bellach yn costio £10. Dyma'r ail dro mewn chwe mis i'r Post Brenhinol godi prisiau, er gwaethaf eu methiant i gyrraedd targedau danfon. Ac mae'r cynnydd hwnnw'n golygu bod pris stamp dosbarth cyntaf bellach 31 y cant yn uwch nag ym mis Mawrth—mae hwnnw'n gynnydd o fwy na phedair gwaith y gyfradd chwyddiant. Ac yn gynharach eleni, ymddiswyddodd cyn-brif weithredwr y Post Brenhinol, Simon Thompson, gyda thaliad o £650,000 am ei arweinyddiaeth aflwyddiannus. Y mis hwn, cawsom wybod bod y Post Brenhinol hefyd wedi methu cyrraedd ei dargedau danfon ym mhob cod post yn y DU yr haf hwn. Felly, er bod Ofcom yn ymchwilio i'r Post Brenhinol am fethu cyrraedd y targedau statudol hynny yn 2023, mae'r perfformiad ofnadwy hwn yn arwain at ganlyniadau difrifol, ac i sefydliadau pwysig fel ein GIG, lle mae methu apwyntiadau ysbyty yn dod yn fwyfwy cyffredin, a chyfathrebu gwael â chleifion. Felly, Weinidog, fe wyddom fod y Post Brenhinol ar un adeg yn wasanaeth cyhoeddus cenedlaethol balch a oedd yn darparu ar gyfer trigolion Cymru, ac mae bellach yn emblem o breifateiddio Torïaidd, ac yn y bôn, mae'n fethiant. Weinidog, pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i sicrhau bod y Post Brenhinol yn cyflawni ei ddyletswydd statudol ledled Cymru?

Dirprwy Lywydd, can I thank Rhianon Passmore for bringing this to the attention of the Senedd on behalf of her constituents? I know they will be concerns reflected in communities right across Wales. The Member hits the nail on the head as to how we've seen Royal Mail go from a public service, and the impact that years of privatisation are having on not just the services that are provided, but those people who provide the services, who are very proud to work for Royal Mail and recognise the key role they have as public servants in many communities, particularly more rural communities in Wales. And I very much share the concerns the Member has around the rise in postage costs—so rapidly in recent months—and I will make sure that I raise this issue and the service standards the next time I meet with representatives of Royal Mail.

I know that the performance of Royal Mail has been receiving regular scrutiny too from the Labour spokespeople in Westminster, and I'm sure that the Member will agree with me that, in all key services where powers are still reserved, people will be better served when Welsh Labour Ministers here can work together with Labour Ministers in Westminster for the benefit of people across Wales.

Ddirprwy Lywydd, a gaf fi ddiolch i Rhianon Passmore am dynnu sylw'r Senedd at y mater hwn ar ran ei hetholwyr? Rwy'n gwybod y bydd y pryderon hyn yn cael eu hadlewyrchu mewn cymunedau ledled Cymru. Mae'r Aelod yn taro'r hoelen ar ei phen o ran sut rydym wedi gweld y Post Brenhinol yn mynd o fod yn wasanaeth cyhoeddus, a'r effaith y mae blynyddoedd o breifateiddio yn ei chael, nid yn unig ar y gwasanaethau a ddarperir, ond ar y bobl sy'n darparu'r gwasanaethau, sy'n falch iawn o weithio i'r Post Brenhinol ac sy'n cydnabod y rôl allweddol sydd ganddynt fel gweision cyhoeddus mewn llawer o gymunedau, yn enwedig cymunedau mwy gwledig yng Nghymru. Ac rwy'n rhannu'r pryderon sydd gan yr Aelod ynghylch y cynnydd mewn costau postio—mor sydyn yn ystod y misoedd diwethaf—a byddaf yn sicrhau fy mod yn codi'r mater hwn a'r safonau gwasanaeth y tro nesaf y byddaf yn cyfarfod â chynrychiolwyr y Post Brenhinol.

Gwn fod perfformiad y Post Brenhinol wedi bod yn destun craffu rheolaidd gan lefarwyr Llafur yn San Steffan, ac rwy'n siŵr y bydd yr Aelod yn cytuno â mi, ym mhob gwasanaeth allweddol lle mae'r pwerau'n dal i fod wedi'u cadw'n ôl, y bydd pobl yn cael eu gwasanaethu'n well pan fydd Gweinidogion Llafur Cymru yma yn gallu cydweithio â Gweinidogion Llafur yn San Steffan er budd pobl ledled Cymru.

Diolch i'r Gweinidog a'r Dirprwy Weinidog.

I thank the Minister and the Deputy Minister.

2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad
2. Questions to the Counsel General and Minister for the Constitution

Eitem 2 heddiw yw cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol a Gweinidog y Cyfansoddiad, ac yn gyntaf, cwestiwn 1, Delyth Jewell.

Item 2 this afternoon is questions to the Counsel General and Minister for the Constitution, and the first question is from Delyth Jewell.

Mwynglawdd Glo Brig Ffos-y-frân
Ffos-y-frân Opencast Mine

1. Pa gyngor cyfreithiol a roddodd y Cwnsler Cyffredinol i Lywodraeth Cymru ynghylch mwynglawdd glo brig Ffos-y-frân ym Merthyr Tudful pan barhaodd i weithredu ar ôl i'w drwydded mwyngloddio ddod i ben ym mis Medi 2022? OQ59886

1. What legal advice did the Counsel General provide to the Welsh Government regarding the Ffos-y-frân opencast mine in Merthyr Tydfil when it continued to operate after its mining licence expired in September 2022? OQ59886

I thank the Member for the question. Planning enforcement was initially a matter for the local planning authority, Merthyr Tydfil County Borough Council. Because legal proceedings by Coal Action Network are ongoing, the Member will appreciate that I'm unable to comment further.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Yn wreiddiol, mater i'r awdurdod cynllunio lleol, Cyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful, oedd gorfodaeth cynllunio. Oherwydd bod achosion cyfreithiol gan y Rhwydwaith Gweithredu Glo yn parhau, bydd yr Aelod yn deall na allaf wneud sylwadau pellach.

Thank you for that response. There's clearly something wrong with our planning system that has allowed the company operating Ffos-y-frân to keep extracting coal for a year, and counting, after it was told to stop. Now, during that period, the local council failed to issue a stop notice, and I take into account, Counsel General, what you've just said, but I would ask whether the Welsh Government could have intervened. I understand that the Government would have needed to consult with the council before itself issuing a stop notice, but I'm not sure whether that would have required the Welsh Government to sit and wait and watch the illegal activity continue for a year.

I understand that because of the ongoing action you may not be able to comment on this case specifically, but could you tell us at what point you'd be able to be in a position to tell the Chamber whether the legal advice that was provided to the Welsh Government took account of the urgent need to stop the extraction of around 1,000 tonnes of coal a day and how necessary stopping that has been, and remains to be, for the sake of our collective climate? When would you be in a position, please, to publish that advice, and how do you think the law could be strengthened in future to make sure that something like this doesn't happen again?

Diolch am yr ateb hwnnw. Mae'n amlwg fod rhywbeth o'i le ar ein system gynllunio o ystyried ei bod wedi caniatáu i'r cwmni sy'n gweithredu Ffos-y-frân barhau i gloddio glo am flwyddyn, a mwy, ar ôl iddynt ddweud wrthynt am roi'r gorau iddi. Nawr, yn ystod y cyfnod hwnnw, methodd y cyngor lleol gyhoeddi hysbysiad stop, ac rwy'n ystyried, Gwnsler Cyffredinol, yr hyn rydych newydd ei ddweud, ond hoffwn ofyn a allai Llywodraeth Cymru fod wedi ymyrryd. Rwy'n deall y byddai angen i'r Llywodraeth ymgynghori â'r cyngor cyn cyhoeddi hysbysiad stop, ond nid wyf yn siŵr a fyddai hynny wedi golygu bod angen i Lywodraeth Cymru eistedd ac aros a gwylio'r gweithgarwch anghyfreithiol yn parhau am flwyddyn.

Oherwydd yr achos sydd ar y gweill, rwy'n deall efallai na fyddwch yn gallu gwneud sylwadau ar yr achos hwn yn benodol, ond a allech chi ddweud wrthym pa pryd y byddwch chi mewn sefyllfa i ddweud wrth y Siambr a oedd y cyngor cyfreithiol a roddwyd i Lywodraeth Cymru yn ystyried yr angen brys i atal codi tua 1,000 tunnell o lo y dydd a pha mor angenrheidiol oedd stopio hynny, a pha mor angenrheidiol yw hynny o hyd, er mwyn yr hinsawdd i bawb ohonom? Pryd fyddwch chi mewn sefyllfa, os gwelwch yn dda, i gyhoeddi'r cyngor hwnnw, a sut ydych chi'n meddwl y gallai'r gyfraith gael ei chryfhau yn y dyfodol i wneud yn siŵr nad oes unrhyw beth tebyg yn digwydd eto?

14:25

Well, it's not the practice to publish legal advice between myself as Counsel General and the Government, but you are correct in respect of the fact that because of those ongoing legal proceedings, it's not appropriate to comment further. There can, of course, be further comments once the legal action is concluded, once the outcome of that is known. Perhaps I could just refer you to the comments that were made in response to the question to the First Minister yesterday.  

Wel, nid yw'n arfer i gyhoeddi cyngor cyfreithiol rhyngof fi fel Cwnsler Cyffredinol a'r Llywodraeth, ond rydych chi'n gywir nad yw'n briodol gwneud sylw pellach oherwydd yr achos cyfreithiol sy'n mynd rhagddo. Wrth gwrs, gellir gwneud sylwadau pellach pan ddaw'r achos cyfreithiol i ben, pan fydd canlyniad hynny'n hysbys. Efallai y gallaf eich cyfeirio at y sylwadau a wnaed mewn ymateb i'r cwestiwn i'r Prif Weinidog ddoe.  

Yr Ymchwiliad Statudol i Achos Lucy Letby
The Statutory Inquiry into the Lucy Letby Case

2. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda chymheiriaid Llywodraeth y DU ynghylch yr ymchwiliad statudol i achos Lucy Letby? OQ59885

2. What discussions has the Welsh Government had with UK Government counterparts about the statutory inquiry into the Lucy Letby case? OQ59885

Thank you for the question. Officials have had some very early discussions with officials from the Department of Health and Social Care, and the Welsh Government will co-operate fully and transparently with the independent inquiry to ensure that we learn every possible lesson from this distressing case. 

Diolch am y cwestiwn. Mae swyddogion wedi cael trafodaethau cynnar iawn gyda swyddogion o'r Adran Iechyd a Gofal Cymdeithasol, a bydd Llywodraeth Cymru yn cydweithredu'n llawn ac yn dryloyw gyda'r ymchwiliad annibynnol i sicrhau ein bod yn dysgu pob gwers bosibl o'r achos trallodus hwn. 

Can I thank the Counsel General for updating the Chamber today, and also his commitment on behalf of the Welsh Government to co-operate fully with the inquiry into this harrowing Lucy Letby inquiry? Counsel General, families need answers, they deserve answers, and they also need full openness, transparency and candour from the Countess of Chester Hospital and those who previously worked there when answering questions in relation to this case. I was pleased that the UK Government accepted calls from me, accepted calls from Samantha Dixon, the MP for the City of Chester, and others in relation to a statutory inquiry. I think that is a particularly important step forward in getting these answers, but what we now need to ensure, Counsel General, is that the families have access to fully funded legal teams when taking part in this inquiry. Can I ask you what conversations you can have with UK counterparts to ensure that the legal costs associated with the Letby inquiry are met by the UK Government, and not the families affected?

A gaf fi ddiolch i'r Cwnsler Cyffredinol am roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Siambr heddiw, a hefyd am ei ymrwymiad ar ran Llywodraeth Cymru i gydweithredu'n llawn â'r ymchwiliad i achos trallodus Lucy Letby? Gwnsler Cyffredinol, mae angen atebion ar deuluoedd, maent yn haeddu atebion, ac maent hefyd angen i Ysbyty Iarlles Caer, a'r rheini a oedd yn arfer gweithio yno, fod yn gwbl agored, tryloyw a gonest wrth ateb cwestiynau mewn perthynas â'r achos hwn. Roeddwn yn falch fod Llywodraeth y DU wedi derbyn galwadau gennyf, wedi derbyn galwadau gan Samantha Dixon, Aelod Seneddol Dinas Caer, ac eraill mewn perthynas ag ymchwiliad statudol. Rwy'n credu bod hwnnw'n gam arbennig o bwysig ymlaen i ddod o hyd i'r atebion hyn, ond Gwnsler Cyffredinol, mae angen inni sicrhau nawr fod gan y teuluoedd fynediad at dimau cyfreithiol wedi'u hariannu'n llawn wrth gymryd rhan yn yr ymchwiliad hwn. A gaf fi ofyn i chi pa sgyrsiau y gallwch eu cael gyda swyddogion cyfatebol y DU i sicrhau bod y costau cyfreithiol sy'n gysylltiedig ag ymchwiliad Letby yn cael eu talu gan Lywodraeth y DU, ac nid y teuluoedd yr effeithiwyd arnynt?

Thank you. You raise a number of really important points that have also related to other issues to do with the postal service, to do with Hillsborough, and so on. I think it's probably appropriate just at this stage that all the thoughts and condolences, I'm sure, of everyone in this Chamber are with the families that have been affected. I think for those who are not directly affected, even just to think about the circumstances of what happened is distressing. So, how the families cope with that is obviously very, very difficult.

Welsh officials have had initial discussions with their counterparts on the statutory inquiry, in particular through our chief nursing officer. Further engagement is planned. I will come on to the legal support issue in a minute, but just perhaps for the record also, officials wrote to the chief executive on 25 August following the verdict and in advance of a more formal review and inquiry, to ask them to take stock, and to be assured that the mechanisms that we do have in place in support of quality and safety of all those who use these services are robust and well implemented across all organisations.

The duty of candour and quality, of course, we introduced with our Health and Social Care (Quality and Engagement) (Wales) Act 2020, and the duty of candour certainly builds upon our ongoing work to try and embed a culture of openness and transparency across NHS Wales, and to strengthen the 'Putting Things Right' process. As a result of the Letby case, the Welsh Government has issued a framework for speaking up safely in NHS Wales earlier than was originally planned. It will be kept under active review for the next 12 months to ensure that it remains fit for purpose. And NHS organisations are expected to develop action plans to address any gaps upon considering the framework for speaking up safely. The framework will be published formally shortly, with a written statement from the Minister for Health and Social Services. 

On the issue of the statutory inquiry, I have long supported the view that the crux of the problem really is that people should have proper access to full legal aid within those. There have been discussions, of course, on the Victims and Prisoners Bill that is currently going through Parliament, with regard to the issue of independent public advocates and so on. That is something I have discussed with the Ministry of Justice. It's ongoing because we're not satisfied it's by any stretch clear enough yet how it would work and how it would relate to devolved services. I did make yesterday, with the under-secretary in the Ministry of Justice, the point that the crux really is that legal aid should be available in full for people. Those who are core participants within a statutory inquiry, of course—and I hope this will apply to all those families who are involved, or want to be involved—will be able to apply for financial support through the inquiry process. I hope that happens, and that's certainly something that would have my support. 

Diolch. Rydych yn codi nifer o bwyntiau pwysig iawn sydd hefyd yn berthnasol i faterion eraill yn ymwneud â'r gwasanaeth post, yn ymwneud â Hillsborough, ac yn y blaen. Rwy'n credu ei bod yn briodol dweud, ar hyn o bryd, fod pawb yn y Siambr hon, rwy'n siŵr, yn cydymdeimlo â'r teuluoedd yr effeithiwyd arnynt. I'r rhai nad ydynt wedi cael eu heffeithio'n uniongyrchol, rwy'n credu bod hyd yn oed meddwl am amgylchiadau'r hyn a ddigwyddodd yn peri gofid. Felly, wrth gwrs, mae'n anodd iawn dychmygu sut mae'r teuluoedd yn ymdopi â hynny.

Mae swyddogion Cymreig wedi cael trafodaethau cychwynnol gyda'u swyddogion cyfatebol ar yr ymchwiliad statudol, yn enwedig drwy ein prif swyddog nyrsio. Mae mwy o ymgysylltu wedi'i gynllunio. Byddaf yn symud ymlaen at y pwynt am gymorth cyfreithiol mewn munud, ond efallai er mwyn y cofnod hefyd, ysgrifennodd swyddogion at y prif weithredwr ar 25 Awst yn dilyn y dyfarniad a chyn cynnal adolygiad ac ymchwiliad mwy ffurfiol, i ofyn iddynt bwyso a mesur, a chael sicrwydd bod y mecanweithiau sydd gennym ar waith i gefnogi ansawdd a diogelwch pawb sy'n defnyddio'r gwasanaethau hyn yn gadarn ac yn cael eu gweithredu'n dda ar draws pob sefydliad.

Fe wnaethom gyflwyno'r ddyletswydd gonestrwydd ac ansawdd fel rhan o Ddeddf Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Ansawdd ac Ymgysylltu) (Cymru) 2020, ac mae'r ddyletswydd gonestrwydd yn sicr yn adeiladu ar ein gwaith parhaus i geisio ymgorffori diwylliant o fod yn agored a thryloyw ar draws GIG Cymru, ac i gryfhau'r broses 'Gweithio i Wella'. O ganlyniad i achos Letby, mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi fframwaith ar gyfer codi llais heb ofn yn GIG Cymru yn gynt nag a fwriadwyd yn wreiddiol. Bydd yn cael ei adolygu'n weithredol am y 12 mis nesaf i sicrhau ei fod yn parhau i fod yn addas i'r diben. Ac mae disgwyl i sefydliadau'r GIG ddatblygu cynlluniau gweithredu i fynd i'r afael ag unrhyw fylchau wrth ystyried y fframwaith ar gyfer codi llais heb ofn. Bydd y fframwaith yn cael ei gyhoeddi'n ffurfiol yn fuan, gyda datganiad ysgrifenedig gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol. 

Ar yr ymchwiliad statudol, rwyf wedi cefnogi'r farn ers amser maith mai craidd y broblem mewn gwirionedd yw y dylai pobl gael mynediad priodol at gymorth cyfreithiol llawn mewn perthynas â'r rheini. Mae trafodaethau wedi bod, wrth gwrs, ar y Bil Dioddefwyr a Charcharorion sy'n mynd drwy'r Senedd ar hyn o bryd, mewn perthynas ag eiriolwyr cyhoeddus annibynnol ac yn y blaen. Mae hynny'n rhywbeth rwyf wedi'i drafod gyda'r Weinyddiaeth Gyfiawnder. Mae'n fater parhaus oherwydd nid ydym yn fodlon ei bod yn ddigon clir o gwbl hyd yn hyn sut y byddai'n gweithio a sut y byddai'n berthnasol i wasanaethau datganoledig. Ddoe, gyda'r is-ysgrifennydd yn y Weinyddiaeth Gyfiawnder, fe wneuthum y pwynt mai craidd y peth mewn gwirionedd yw y dylai cymorth cyfreithiol fod ar gael yn llawn i bobl. Bydd y rhai sy'n gyfranogwyr craidd mewn ymchwiliad statudol, wrth gwrs—ac rwy'n gobeithio y bydd hyn yn berthnasol i'r holl deuluoedd sy'n gysylltiedig, neu sydd eisiau cymryd rhan—yn gallu gwneud cais am gymorth ariannol drwy broses yr ymchwiliad. Rwy'n gobeithio y bydd hynny'n digwydd, ac yn sicr buaswn yn cefnogi hynny. 

14:30
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Galwaf nawr ar lefarwyr y pleidiau. Yn gyntaf, llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Mark Isherwood. 

I now call on the party spokespeople. First of all, the Welsh Conservative spokesperson, Mark Isherwood. 

Diolch. I'm unfortunately stuck at home having tested COVID-positive once again, and was therefore unable to attend this lunchtime's Legal Services Board's reshaping legal services in Wales event, at which I understand you spoke. Their reshaping legal services strategy sets out their ambition to make sure regulation supports access to legal services for everyone who needs them, especially those individuals and small businesses whose needs are too often unmet. Although this states that the UK Ministry of Justice's legal support strategy set a new path for overhauling the legal support system, and that its emphasis on early intervention solutions like legal support hubs and focus on innovation is welcome, it lists a number of challenges, including achieving fairer outcomes for people experiencing greater disadvantage. What consideration have you therefore given to the needs of autistic and disabled people, who regularly contact me after failing to obtain representation from lawyers willing to take on their complex cases, with the relevant expertise, or both, when senior local authority officials have failed in their statutory duties to them, made false statements about them, or both?

Diolch. Yn anffodus, rwy'n gaeth gartref ar ôl cael prawf COVID positif unwaith eto, ac felly nid oeddwn yn gallu mynychu digwyddiad ail-lunio gwasanaethau cyfreithiol yng Nghymru y Bwrdd Gwasanaethau Cyfreithiol a gynhaliwyd amser cinio, lle rwy'n deall eich bod wedi siarad. Mae eu strategaeth ail-lunio gwasanaethau cyfreithiol yn nodi eu huchelgais i sicrhau bod rheoleiddio'n cefnogi mynediad at wasanaethau cyfreithiol i bawb sydd eu hangen, yn enwedig unigolion a busnesau bach y mae eu hanghenion yn aml heb eu diwallu. Er bod hyn yn nodi bod strategaeth cymorth cyfreithiol Gweinyddiaeth Gyfiawnder y DU wedi gosod llwybr newydd ar gyfer ailwampio'r system cymorth cyfreithiol, a bod y pwyslais ar atebion ymyrraeth gynnar fel canolfannau cymorth cyfreithiol a ffocws ar arloesi i'w groesawu, mae'n rhestru nifer o heriau, gan gynnwys cyflawni canlyniadau tecach i bobl sy'n wynebu mwy o anfantais. Pa ystyriaeth a roddwyd gennych felly i anghenion pobl awtistig ac anabl sy'n cysylltu â mi yn rheolaidd ar ôl methu cael cynrychiolaeth gan gyfreithwyr sy'n barod i ymgymryd â'u hachosion cymhleth, neu gyda'r arbenigedd perthnasol, neu'r ddau, pan fo uwch swyddogion awdurdodau lleol wedi methu yn eu dyletswyddau statudol tuag atynt, neu wedi gwneud datganiadau ffug amdanynt, neu'r ddau?

Thank you for your question and the very fair point you raise with regard to those that have a particular need of access to legal services but difficulty in accessing them. Of course, the issue of public law is equally important.

Firstly, I hope you're feeling well soon. I'm sure you will be and you'll be back in your seat in this Chamber next week, I would hope. 

In terms of access, of course, the crux of the problem initially is that, since 2013, since the legal aid Act that your party brought in, legal aid has been savaged. At a stroke, in the first year after legal aid cuts were made, £350 million was knocked off. So, what you do actually have is a whole series of people who no longer have access to legal aid who would have had access to legal aid previously. Legal aid is something that is not devolved to us. We've tried to make some repair to that through the single advice fund, and, of course, that is available to all families and people living in Wales. We've put £11 million into that. I don't think it is a substitute for proper legal aid, and I hope where you're coming to is to support the view that, really, legal aid does need to be reviewed, it does need to be extended, it does need to be made available to people. 

One of the areas I'm very keen to support, which will also be relevant in terms of the point you've raised, is with regard to law centres and pro bono work and so on. There are those who do provide free legal services; that's very valuable. The Speakeasy Law Centre, one of the participants in the Legal Services Board event today, talked very strongly about the support and representations that they give. It is one of the issues that I actually raised yesterday with the under-secretary from the Ministry of Justice in terms of the fact that we have to look innovatively at other ways of ensuring that people have access to justice whoever they are—whether the issue is with the Welsh Government, whether it's the local authority, with whoever it is. The sad fact is that, as a result of the legal aid Act that was introduced in 2013, 80 per cent of the population probably no longer have access to legal support in the way they might have done previously. There are many people—the most vulnerable in our society—who basically no longer have that. We do the best we can. It's not a devolved area, but we nevertheless recognise its impact in so many areas of our devolved responsibilities. 

Diolch am eich cwestiwn a'r pwynt teg iawn rydych chi'n ei godi ynglŷn â'r rhai sydd angen mynediad penodol at wasanaethau cyfreithiol ond sy'n ei chael hi'n anodd cael mynediad atynt. Wrth gwrs, mae mater cyfraith gyhoeddus yr un mor bwysig.

Yn gyntaf, gobeithio y byddwch chi'n teimlo'n well yn fuan. Rwy'n siŵr y byddwch ac y byddwch yn ôl yn eich sedd yn y Siambr hon yr wythnos nesaf, gobeithio. 

O ran mynediad, wrth gwrs, craidd y broblem i ddechrau, ers 2013, ers y Ddeddf cymorth cyfreithiol a gyflwynwyd gan eich plaid chi, yw bod cymorth cyfreithiol wedi'i dynnu'n gareiau. Mewn amrantiad, yn y flwyddyn gyntaf ar ôl i doriadau cymorth cyfreithiol gael eu gwneud, cafodd £350 miliwn ei dynnu'n ôl. Felly, yr hyn sydd gennych mewn gwirionedd yw llu o bobl nad oes ganddynt fynediad at gymorth cyfreithiol mwyach, pobl a fyddai wedi cael mynediad at gymorth cyfreithiol o'r blaen. Mae cymorth cyfreithiol yn rhywbeth nad yw wedi ei ddatganoli i ni. Rydym wedi ceisio unioni hynny rywfaint drwy'r gronfa gynghori sengl, ac wrth gwrs, mae honno ar gael i bob teulu ac unigolyn sy'n byw yng Nghymru. Rydym wedi rhoi £11 miliwn tuag at honno. Nid wyf yn credu ei bod yn cymryd lle cymorth cyfreithiol priodol, ac rwy'n gobeithio eich bod yn cefnogi'r farn fod angen adolygu cymorth cyfreithiol, fod angen ei ymestyn, fod angen iddo fod ar gael i bobl. 

Un o'r meysydd rwy'n awyddus iawn i'w cefnogi, a fydd hefyd yn berthnasol yng nghyd-destun y pwynt rydych chi wedi'i godi, yw canolfannau cyfraith a gwaith pro bono ac yn y blaen. Mae yna rai sy'n darparu gwasanaethau cyfreithiol am ddim; mae hynny'n werthfawr iawn. Siaradodd Canolfan y Gyfraith Speakeasy, un o'r cyfranogwyr yn nigwyddiad y Bwrdd Gwasanaethau Cyfreithiol heddiw, yn gryf iawn am y gefnogaeth a'r gynrychiolaeth y maent yn eu darparu. Mae'n un o'r materion a godais ddoe gyda'r is-ysgrifennydd o'r Weinyddiaeth Gyfiawnder ynghylch y ffaith bod yn rhaid inni edrych yn arloesol ar ffyrdd eraill o sicrhau bod gan bobl fynediad at gyfiawnder pwy bynnag ydynt—p'un a yw'n fater sy'n ymwneud â Llywodraeth Cymru, â'r awdurdod lleol, neu bwy bynnag. Y ffaith drist amdani, o ganlyniad i'r Ddeddf cymorth cyfreithiol a gyflwynwyd yn 2013, yw nad oes gan 80 y cant o'r boblogaeth fynediad at gymorth cyfreithiol yn y ffordd y gallai fod wedi bod yno iddynt o'r blaen. Mae yna lawer o bobl—y rhai mwyaf bregus yn ein cymdeithas—nad oes ganddynt hynny bellach. Rydym yn gwneud ein gorau. Nid yw'n faes datganoledig, ond serch hynny rydym yn cydnabod ei effaith mewn cymaint o'r meysydd lle mae gennym gyfrifoldebau datganoledig. 

14:35

Thank you. Of course, as the Legal Services Board documents, as referred to earlier, they themselves reference legal aid is being reviewed. I know, from previous exchanges with you, that you've been having some input into that. But the issue I highlight applies also where people have been eligible for legal aid but have still been unable to secure legal representation because of the complexity and specialism of the law applying to their situation.

However, moving on, in the context of access to justice, and as you stated in your address at the Bevan Foundation's summer social, justice is not just the system of courts and judges where laws are enforced; it's as much about, or should be as much about, the delivery of social justice. You also stated that, although the Welsh Government is working with the UK Ministry of Justice on the establishment of an alternative women's residential centre in Wales, this is yet to happen. How can you reconcile this with the fact that, although it was the UK Government that published a female offenders strategy to divert vulnerable female offenders away from short prison sentences wherever possible, invest in community services and establish five pilot residential women centres, including one in Wales, it was the Minister for Social Justice here who subsequently wrote to Members announcing that one of these centres would be near Swansea in Wales, and who could not answer how this would help vulnerable women offenders in north, mid and west Wales to access the services they need closer to home, and, further, that Swansea's planning committee subsequently refused this?  

Diolch. Wrth gwrs, fel y mae'r Bwrdd Gwasanaethau Cyfreithiol yn nodi, ac fel y nodwyd yn gynharach, maent hwy eu hunain yn cyfeirio at y ffaith bod cymorth cyfreithiol yn cael ei adolygu. Rwy'n gwybod, o sgyrsiau blaenorol gyda chi, fod gennych rywfaint o fewnbwn yn hynny. Ond mae'r mater rwy'n tynnu sylw ato hefyd yn cyfeirio at bobl sydd wedi bod yn gymwys i gael cymorth cyfreithiol ond nad ydynt wedi gallu sicrhau cynrychiolaeth gyfreithiol er hynny oherwydd cymhlethdod ac arbenigedd y gyfraith sy'n berthnasol i'w sefyllfa.

Fodd bynnag, i symud ymlaen, yng nghyd-destun mynediad at gyfiawnder, ac fel y nodwyd gennych yn eich anerchiad yn nigwyddiad haf Sefydliad Bevan, mae cyfiawnder yn ymwneud â mwy na system llysoedd a barnwyr lle caiff cyfreithiau eu rhoi mewn grym; mae'n ymwneud lawn cymaint, neu fe ddylai ymwneud lawn cymaint, â'r modd y darperir cyfiawnder cymdeithasol. Roeddech chi hefyd yn dweud, er bod Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Gweinyddiaeth Gyfiawnder y DU ar sefydlu canolfan breswyl amgen i fenywod yng Nghymru, nad yw hynny wedi digwydd eto. Sut y gallwch chi gysoni hyn gyda'r ffaith, er mai Llywodraeth y DU a gyhoeddodd strategaeth troseddwyr benywaidd i ddargyfeirio troseddwyr benywaidd bregus rhag dedfrydau byr o garchar lle bynnag y bo modd, buddsoddi mewn gwasanaethau cymunedol a sefydlu pum canolfan breswyl beilot i fenywod, gan gynnwys un yng Nghymru, sut y gallwch chi gysoni hyn â'r ffaith mai'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yma a ysgrifennodd at yr Aelodau wedyn i gyhoeddi y byddai un o'r canolfannau hyn ger Abertawe yng Nghymru, ac na allai ateb sut y byddai hyn yn helpu troseddwyr benywaidd bregus yng ngogledd, canolbarth a gorllewin Cymru i gael mynediad at y gwasanaethau sydd eu hangen arnynt hwy yn nes at adref, ac ymhellach, fod pwyllgor cynllunio Abertawe wedi gwrthod hyn?  

Thank you for that question. Just on that very last point on Swansea's planning committee, I think there has now been an appeal against that and the inspectorate has now overruled that, so it looks as though that centre will now actually be proceeding. That's my understanding of the current position.

But on the point you raise in terms of centres elsewhere and access across Wales, I thank you for probably putting part of the case for the devolution of justice, because that would enable us to actually plan things in Wales, whereas we don't actually have any control over it. The Minister for Social Justice, Jane Hutt, and I went round the various prisons and so on. We went round Eastwood Park in Bristol, we've been round Berwyn. I think we've got other visits that are planned. Of course, those are not areas where we have any responsibility or authority over, but we nevertheless work to engage with them, because we provide, for example, the education services, we provide the health services within those. But we recognise very much the situation with, for example, Eastwood Park, which is a women's prison, where the actual governor of the prison told us that every prisoner that was in that particular prison was a victim. That highlights, really, the social justice issues.

I do have to say that I have real concerns over the current state of not only the prison estate, but the fact that since 2010 the prison population has doubled from about 45,000 to just under 90,000. So, in the 13 years of this Government and its handling of the justice system and the prison system, we've had the most appalling increase in the number of prisoners. Wales has probably the highest level of imprisonment of its citizens in the whole of Europe. That is one of the reasons why we really do think there needs to be a review of justice and the devolution of justice so we can actually look at, I think, some of the broader alternatives and the social justice elements that you're referring to, which I think are at the heart of the reason why we want to see justice devolved. 

Diolch am y cwestiwn. Ar y pwynt olaf ynglŷn â phwyllgor cynllunio Abertawe, credaf y bu apêl yn erbyn hynny bellach ac mae'r arolygiaeth bellach wedi dyfarnu yn erbyn hynny, felly mae'n ymddangos bod y ganolfan honno'n mynd rhagddi. Dyna fy nealltwriaeth i o'r sefyllfa bresennol.

Ond ar y pwynt a godwch ynghylch canolfannau mewn mannau eraill a mynediad ledled Cymru, diolch i chi am roi rhan o'r achos dros ddatganoli cyfiawnder, oherwydd byddai hynny'n ein galluogi i gynllunio pethau yng Nghymru mewn gwirionedd, lle nad oes gennym unrhyw reolaeth dros hynny ar hyn o bryd. Aeth y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, Jane Hutt, a minnau o amgylch y gwahanol garchardai ac yn y blaen. Fe aethom o amgylch Eastwood Park ym Mryste, fe aethom o amgylch Berwyn. Rwy'n credu bod gennym ymweliadau eraill wedi'u cynllunio. Wrth gwrs, nid yw'r rheini'n fannau lle mae gennym unrhyw gyfrifoldeb neu awdurdod drostynt, ond rydym yn gweithio i ymgysylltu â nhw er hynny, oherwydd rydym yn darparu'r gwasanaethau addysg, er enghraifft, rydym yn darparu'r gwasanaethau iechyd yn y rheini. Ond rydym yn bendant yn cydnabod y sefyllfa gydag Eastwood Park, er enghraifft, sy'n garchar i fenywod, lle dywedodd llywodraethwr y carchar wrthym fod pob carcharor a oedd yn y carchar penodol hwnnw yn ddioddefydd. Mae hynny'n amlygu'r problemau cyfiawnder cymdeithasol mewn gwirionedd.

Rhaid imi ddweud bod gennyf bryderon gwirioneddol ynghylch cyflwr presennol nid yn unig ystad y carchardai, ond y ffaith bod poblogaeth y carchardai wedi dyblu ers 2010 o tua 45,000 i ychydig o dan 90,000. Felly, yn ystod 13 mlynedd y Llywodraeth hon a'r modd yr ymdriniodd â'r system gyfiawnder a'r system garchardai, rydym wedi cael y cynnydd mwyaf ofnadwy yn nifer y carcharorion. Mae'n debyg mai Cymru sydd â'r lefel uchaf o garchariadau ymhlith ei dinasyddion drwy Ewrop gyfan. Dyna un o'r rhesymau pam ein bod yn meddwl o ddifrif fod angen adolygu cyfiawnder a datganoli cyfiawnder fel y gallwn edrych ar rai o'r dewisiadau amgen ehangach a'r elfennau cyfiawnder cymdeithasol rydych chi'n cyfeirio atynt, sy'n ganolog i'r rheswm pam ein bod am weld cyfiawnder yn cael ei ddatganoli. 

Might I suggest, in that context, and as we raised in the committee inquiry I was party to many years ago, that custodial sentencing levels in Wales are higher in Welsh courts than in English courts under the same legal system? There were questions there that we highlighted 15 years ago.

You also referred positively in your presentation to the Bevan Foundation to a pilot drug and alcohol court, funded jointly by the Welsh Government and the UK Ministry of Justice, and to a similar pilot under way in north Wales to tackle the issue of private family court hearings as part of a problem-resolving, dispute-resolution approach, which is part of a UK Ministry of Justice pilot. However, despite your repeated references to the delivery of social justice by such UK Ministry of Justice programmes, you concluded by describing the devolution of justice as the way forward. If, as it appears from your repeated public statements, including earlier today, you’re basing this upon your perception of different policy approaches by governments at a particular point in time, rather than long-established geographical and operational reality, how can you justify this when, for example, and in the context of your previous response, Wales has the highest proportion of children in the UK in care, and one of the highest proportions of children looked after by any state in the world—devolved services—and when, during their visit to HMP Eastwood Park women’s prison, members of the Senedd’s Equality and Social Justice Committee were told that when released from the prison to services in Wales, nine out of 10 Welsh inmates go on to reoffend, compared to one in 10 of those from England?

A gaf fi awgrymu, yn y cyd-destun hwnnw, ac fel y nodwyd gennym yn ymchwiliad y pwyllgor roeddwn yn rhan ohono flynyddoedd lawer yn ôl, fod lefelau dedfrydau o garchar yng Nghymru yn uwch yn llysoedd Cymru nag yn llysoedd Lloegr o dan yr un system gyfreithiol? Roedd cwestiynau yno a godwyd gennym 15 mlynedd yn ôl.

Fe wnaethoch chi hefyd gyfeirio'n gadarnhaol yn eich cyflwyniad i Sefydliad Bevan at dreialu llys cyffuriau ac alcohol wedi'i ariannu ar y cyd gan Lywodraeth Cymru a Gweinyddiaeth Gyfiawnder y DU, ac at dreial tebyg sydd ar y gweill yng ngogledd Cymru i fynd i'r afael â materion gwrandawiadau llysoedd teulu preifat fel rhan o ddull datrys anghydfod, datrys problemau, sy'n rhan o gynllun peilot gan Weinyddiaeth Gyfiawnder y DU. Fodd bynnag, er gwaethaf eich cyfeiriadau mynych at ddarparu cyfiawnder cymdeithasol gan raglenni o'r fath gan Weinyddiaeth Gyfiawnder y DU, daethoch i ben trwy ddisgrifio datganoli cyfiawnder fel y ffordd ymlaen. Os ydych chi, fel y mae'n ymddangos o'ch datganiadau cyhoeddus mynych, gan gynnwys yn gynharach heddiw, yn seilio hyn ar eich canfyddiad o wahanol ddulliau polisi gan lywodraethau ar bwynt penodol mewn amser, yn hytrach na realiti daearyddol a gweithredol hirsefydlog, sut y gallwch chi gyfiawnhau hyn pan, er enghraifft, ac yng nghyd-destun eich ymateb blaenorol, pan fo gan Gymru'r gyfran uchaf o blant yn y DU mewn gofal, ac un o'r cyfrannau uchaf o blant sy'n derbyn gofal gan unrhyw wladwriaeth yn y byd—gwasanaethau datganoledig—a phan ddywedwyd wrth aelodau o Bwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol y Senedd yn ystod eu hymweliad â charchar menywod Eastwood Park, fod naw o bob 10 carcharor yng Nghymru yn mynd rhagddynt i aildroseddu ar ôl cael eu rhyddhau o'r carchar i wasanaethau yng Nghymru, o'i gymharu ag un o bob deg o'r rheini yn Lloegr?

14:40

I’m not quite sure what the question is out of that. If I might just refer to what you were saying about the pathfinder project, which is the one you’re referring to in north Wales, that is an MOJ-funded project. It does, of course, involve very heavily the Children and Family Court Advisory and Support Service Cymru. An element of that project is also in the south-west. That project has proved incredibly successful. The Minister for Social Justice and I met up there with some of the key judges within that, and I can tell you that not only do they think the project has been very successful, but also it’s partly been successful because of the ability of all the devolved agencies and bodies to be able to engage collectively in problem solving. And, again, one of the interesting developments up in north Wales also is the development now of a new law centre up there that is going to focus mainly on women’s and domestic abuse issues initially. But I think that goes hand in hand.

In terms of the children in care issue, well, of course, we don’t control the family courts; we don’t control the decisions that are made in those courts. There are, of course, I think, very valid issues that will be addressed I think by other Ministers in respect of the delivery of those services—why there may be divergences from one area to another. What I think there is is common agreement, probably across parties and across everyone in this Chamber, that we don’t want to see people going into the care system. We want to see children staying with their parents or with their mothers. There are many factors that affect that, but it is not solely a question as to what happens in terms of the care system; there’s also a question of how that engages with the court system and the support that’s available.

Nid wyf yn hollol siŵr beth yw'r cwestiwn o hynny. Os caf gyfeirio at yr hyn roeddech chi'n ei ddweud am y prosiect braenaru, sef yr un rydych chi'n cyfeirio ato yng ngogledd Cymru, mae hwnnw'n brosiect a ariennir gan y Weinyddiaeth Gyfiawnder. Wrth gwrs, mae'n ymwneud yn helaeth iawn â Gwasanaeth Cynghori a Chynorthwyo Llys i Blant a Theuluoedd Cymru. Mae elfen o'r prosiect hwnnw hefyd i'w gael yn y de-orllewin. Mae'r prosiect hwnnw wedi bod yn hynod o lwyddiannus. Cyfarfu'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a minnau â rhai o'r barnwyr allweddol o fewn hynny, a gallaf ddweud wrthych nid yn unig eu bod yn credu bod y prosiect wedi bod yn llwyddiannus iawn, ond hefyd mae wedi bod yn llwyddiannus yn rhannol oherwydd gallu'r holl asiantaethau a chyrff datganoledig i allu ymgysylltu â'i gilydd i ddatrys problemau. Ac unwaith eto, un o'r datblygiadau diddorol i fyny yng ngogledd Cymru hefyd yw datblygu canolfan y gyfraith newydd i fyny yno sy'n mynd i ganolbwyntio'n bennaf ar faterion menywod a cham-drin domestig i ddechrau. Ond rwy'n credu bod hynny'n mynd law yn llaw.

O ran plant mewn gofal, wel, wrth gwrs, nid ni sy'n rheoli'r llysoedd teulu; nid ni sy'n rheoli'r penderfyniadau a wneir yn y llysoedd hynny. Wrth gwrs, rwy'n credu y bydd cwestiynau dilys iawn yn cael sylw gan Weinidogion eraill mewn perthynas â darparu'r gwasanaethau hynny—pam y gallai fod gwahaniaethau rhwng un ardal a'r llall. Yr hyn rwy'n credu sydd i'w gael yw cytundeb cyffredinol, ar draws y pleidiau ac ar draws pawb yn y Siambr hon mae'n debyg, nad ydym am weld pobl yn mynd i mewn i'r system ofal. Rydym eisiau gweld plant yn aros gyda'u rhieni neu gyda'u mamau. Mae yna lawer o ffactorau sy'n effeithio ar hynny, ond nid mater o beth sy'n digwydd gyda'r system ofal yn unig ydyw; mae yna gwestiwn hefyd ynglŷn â sut mae hynny'n ymwneud â'r system llysoedd a'r cymorth sydd ar gael.

Llefarydd Plaid Cymru, Delyth Jewell.

Plaid Cymru spokesperson, Delyth Jewell.

Diolch, Dirprwy Lywydd. I declare an interest because my mother is one of the Women Against State Pension Inequality about whom I'm about to ask a question. Can I thank the Counsel General for the meeting he held with me over the summer alongside Welsh representatives of the 1950s women who've been denied their pensions? Whilst we don't have a responsibility over pensions here, as it's a reserved matter, we do have a responsibility as a Senedd to represent and advocate for the women of Wales. After that meeting, could you, Counsel General, provide an update on any news that you've received from the all-party parliamentary group on state pension inequality in Westminster and from the UK Government about the scandalous plight that is still facing these women?

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n datgan diddordeb oherwydd bod fy mam yn un o'r Menywod yn erbyn Anghydraddoldeb Pensiwn y Wladwriaeth rwyf ar fin gofyn cwestiwn yn ei gylch. A gaf fi ddiolch i'r Cwnsler Cyffredinol am y cyfarfod a gynhaliodd gyda mi dros yr haf gyda chynrychiolwyr Cymreig menywod y 1950au y gwrthodwyd eu pensiynau iddynt? Er nad oes gennym gyfrifoldeb dros bensiynau yma am ei fod yn fater a gadwyd yn ôl, mae gennym gyfrifoldeb fel Senedd i gynrychioli ac eirioli dros fenywod Cymru. Ar ôl y cyfarfod hwnnw, Gwnsler Cyffredinol, a wnewch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf am unrhyw newyddion a gawsoch gan y grŵp seneddol hollbleidiol ar anghydraddoldeb pensiwn y wladwriaeth yn San Steffan a chan Lywodraeth y DU am y sefyllfa warthus sy'n dal i wynebu'r menywod hyn?

Firstly, thank you for the question and thank you for the consistency with which you’ve raised this issue that’s been kept on the radar here. As you know, the Welsh Government has written on a number of occasions to the UK Government, particularly now to the ombudsman in terms of the consideration of the agreement that the original reports were unacceptable and didn't actually do justice to the issue. I think that is the issue that we're waiting for the outcome of at the moment. All of us will know WASPI women; there are so many of them. The crux, as I said, in this, of course, is the way in which the matter was dealt with was certainly an injustice, in my view, as a breach of the contract people have when they enter into the pension system, when they enter into the work system—to suddenly change and move the goalposts just as people are beginning to approach their retirement age.

What I can assure you is I think that everyone in this Chamber is very much supportive of justice for those women. We look forward to a favourable outcome in respect of the ombudsman work. We will use whatever influence we have to try to speed that up, to try to encourage that that be resolved as quickly as possible. So many women have passed on before hearing the outcome of all this incredible campaigning work that was going on, and I’m very happy to continue to engage with any further information that would useful as time goes on. 

Yn gyntaf, diolch am y cwestiwn a diolch am fynd ati'n gyson i godi'r mater hwn sydd wedi'i gadw ar y radar yma. Fel y gwyddoch, mae Llywodraeth Cymru wedi ysgrifennu nifer o weithiau at Lywodraeth y DU, yn enwedig nawr at yr ombwdsmon ynghylch ystyried y cytundeb fod yr adroddiadau gwreiddiol yn annerbyniol ac nad oeddent yn gwneud cyfiawnder â'r mater mewn gwirionedd. Rwy'n credu mai dyna rydym yn aros am ganlyniad iddo ar hyn o bryd. Bydd pob un ohonom yn adnabod menywod sy'n gwrthwynebu anghydraddoldeb pensiwn y wladwriaeth (WASPI); mae yna gymaint ohonynt. Craidd hyn, fel y dywedais, yw bod y ffordd yr ymdriniwyd â'r mater yn sicr yn anghyfiawnder yn fy marn i, yn dorri contract â phobl pan fyddant yn mynd i mewn i'r system bensiwn, pan fyddant yn mynd i mewn i'r system waith—i newid yn sydyn a symud y pyst gôl wrth i bobl ddechrau nesáu at eu hoed ymddeol.

Gallaf eich sicrhau fy mod yn credu bod pawb yn y Siambr hon yn gefnogol iawn i gyfiawnder i'r menywod hynny. Rydym yn edrych ymlaen at ganlyniad ffafriol mewn perthynas â gwaith yr ombwdsmon. Byddwn yn defnyddio unrhyw ddylanwad sydd gennym i geisio cyflymu hynny, i geisio annog hynny i gael ei ddatrys cyn gynted â phosibl. Mae cymaint o fenywod wedi marw cyn clywed canlyniad yr holl waith ymgyrchu anhygoel sydd wedi digwydd, ac rwy'n hapus iawn i barhau i weithredu ar unrhyw wybodaeth bellach a fyddai'n ddefnyddiol wrth i amser fynd yn ei flaen. 

14:45

Diolch, Counsel General. Can I thank you for all the work that you have undertaken in this area? And I join you in paying tribute to the brave campaigners, who have not given up in spite of the fact that, as you've alluded to, so many women have died before the outcome of their compensation has actually been arrived at. I'm very glad that you have written to the ombudsman and I, alongside you, await what they will say in response. There are so many campaigners who have taken hope from the words that you have said in this place. So, could you commit again now, please, as you've just done, that whatever the political colour of the Westminster Government after the next election, you'll continue to push for improvements for women born in the 1950s, and that you would stand alongside the pledge that was signed by the Labour leader, Keir Starmer, last year for the need for fair and fast compensation for 1950s women? I would again thank you sincerely for all that you have done in leading on this issue. 

Diolch, Gwnsler Cyffredinol. A gaf fi ddiolch i chi am yr holl waith rydych chi wedi'i wneud yn y maes hwn? Ac rwy'n ymuno â chi i dalu teyrnged i'r ymgyrchwyr dewr, nad ydynt wedi rhoi'r gorau iddi er bod cymaint o fenywod wedi marw cyn i ganlyniad eu hiawndal gael ei gyrraedd. Rwy'n falch iawn eich bod wedi ysgrifennu at yr ombwdsmon ac rwyf fi, gyda chi, yn aros i glywed beth fydd ganddynt i'w ddweud mewn ymateb. Mae cymaint o ymgyrchwyr wedi cael eu calonogi gan y geiriau a ddywedoch chi yn y lle hwn. Felly, a wnewch chi ymrwymo eto nawr, os gwelwch yn dda, fel rydych chi newydd ei wneud, y byddwch chi, beth bynnag yw lliw gwleidyddol Llywodraeth San Steffan ar ôl yr etholiad nesaf, yn parhau i wthio am welliannau i fenywod a anwyd yn y 1950au, ac y byddech chi'n cefnogi'r addewid a lofnodwyd gan yr arweinydd Llafur, Keir Starmer, y llynedd am yr angen am iawndal teg a chyflym i fenywod y 1950au? Hoffwn ddiolch yn ddiffuant unwaith eto am bopeth rydych chi wedi'i wneud wrth arwain ar y mater hwn. 

Well, certainly my position, my analysis of what has happened, doesn’t change. There is of course a new shadow pensions Minister, I think, Gill Furniss, Member of Parliament. I’m sure the position of the Welsh Government remains the same—that there’s been an injustice and we want to see that injustice resolved. We think that the correct way to resolve it is actually through a proper decision by the ombudsman, of recognising that Parliament got it wrong and that the Government got it wrong, and the way the matter was handled was wrong, and that therefore there are consequences that flow from that, and that should be in terms of trying to properly compensate all those who were affected.

Wel, yn sicr nid yw fy safbwynt i, fy nadansoddiad i o'r hyn sydd wedi digwydd, yn newid. Wrth gwrs, mae yna Weinidog pensiynau newydd yr wrthblaid, rwy'n credu, yr Aelod Seneddol Gill Furniss. Rwy'n siŵr fod safbwynt Llywodraeth Cymru yn aros yr un fath—fod yna anghyfiawnder wedi bod ac rydym am weld yr anghyfiawnder hwnnw'n cael ei ddatrys. Credwn mai'r ffordd gywir i'w ddatrys mewn gwirionedd yw trwy benderfyniad cywir gan yr ombwdsmon, i gydnabod bod Senedd y DU wedi ei gael yn anghywir a bod y Llywodraeth wedi ei gael yn anghywir, a bod y ffordd y cafodd y mater ei drin yn anghywir, ac felly bod canlyniadau'n deillio o hynny, a dylai hynny olygu ceisio digolledu pawb yr effeithiwyd arnynt yn briodol.

Canolfannau Cyngor Cyfreithiol
Legal Advice Centres

3. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi canolfannau cyngor cyfreithiol? OQ59877

3. What steps is the Welsh Government taking to support legal advice centres? OQ59877

The Welsh Government has long recognised the vitally important role of legal advice providers in the third sector and the legal sector in supporting people across Wales, including the most vulnerable, as evidenced by our single advice fund and our support for the development of the legal sector in Wales.

Ers amser maith, mae Llywodraeth Cymru wedi cydnabod rôl hanfodol bwysig darparwyr cyngor cyfreithiol yn y trydydd sector a'r sector cyfreithiol yn cefnogi pobl ledled Cymru, gan gynnwys y rhai mwyaf agored i niwed, fel y gwelir gan ein cronfa gynghori sengl a'n cefnogaeth i ddatblygu'r sector cyfreithiol yng Nghymru.

Diolch, Cwnsler Cyffredinol. Dwi’n aml yn cyfeirio etholwyr at y canolfannau cyngor cyfreithiol anhygoel sydd gennym ni yng Nghaerdydd, ond, yn ddiweddar, dwi wedi gweld nifer cynyddol yn dychwelyd yn dweud nad oes capasiti gyda'r canolfannau cyfreithiol i’w cynorthwyo. Nawr, yn dilyn eich ateb chi i Mark Isherwood, dwi’n gwybod am eich diddordeb chi a’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yn y mater yma, a bod Llywodraeth Cymru yn rhoi £11 miliwn i ganolfannau cyngor cyfreithiol yng Nghymru, ond mae’n amlwg nad yw nifer o bobl yn derbyn y cyngor sydd ei angen arnyn nhw. I gymharu â hyn, mae’r £10 miliwn y mae Llywodraeth San Steffan wedi’i ychwanegu at gyngor cyfreithiol tai yn swnio'n hynod o bitw, yn enwedig o ystyried y toriadau dwfn sydd wedi bod. Nawr, gwn fod y gyllideb yn hynod o dynn, gwn fod cyfiawnder heb ei ddatganoli, ond a oes modd i Lywodraeth Cymru gydweithio efallai'n agosach gyda'r canolfannau, gyda’r proffesiynau a gydag ysgolion cyfreithiol i ehangu’r ddarpariaeth sydd ar gael, oherwydd ar hyn o bryd, fel rŷch chi’n gwybod, Cwnsler Cyffredinol, nid yw nifer o’r bobl fwyaf bregus yn ein cymdeithas yn derbyn y cyngor y maen nhw ei angen? Diolch yn fawr. 

Thank you, Counsel General. I often refer constituents to these incredible legal advice centres that we have in Cardiff, but recently I've seen an increasing number returning saying that there is no capacity at these centres to support them. Now, following on from your response to Mark Isherwood, I know about your interest, and the Minister for Social Justice's interest, in this issue, and that the Welsh Government is providing £11 million to legal advice centres in Wales. But it's clear that many people aren't getting the advice that they need. Compared to this, the £10 million that the Westminster Government has added to housing legal aid sounds tiny, particularly given the deep cuts that have been experienced. Now, I know that the budget is very tight indeed, and I know that justice is not devolved, but would it be possible for the Welsh Government to perhaps work more closely with these centres and with the professions, and with law schools, in order to expand the provision available, because at the moment, as you will know, Counsel General, many of the most vulnerable people in our society aren't receiving the advice that they need? Thank you. 

Thank you again for raising this particular point. Of course, one of the real unfortunate developments over the past decade or so has actually been, as a consequence of legal aid cuts since the 2013 Act, the demise of law centres—law centres that were so important in so many of our communities. The number of legal aid cases to help people get early advice dropped from almost a million in 2009-10 to just 130,000 in 2020-21, and the number of advice agencies and law centres doing this work has fallen by 59 per cent.

What I said, of course, in the legal services board event today in the Senedd is that one of the advantages of having legal advice available to people on a whole range of social issues, from housing, to debt, to rent and accommodation and so on and so forth, is that what you get out of that, of course, are lawyers who are committed to that work and who've developed the expertise and specialism in that work, and they go on to continue to be able to provide that work.

The point you're raising now is a very valid one. For example, in terms of immigration advice within Wales, we are now in a crisis stage, in terms of the number of lawyers who are available to actually do that sort of work. It may well be that, in the not-too-distant future, we don't have any lawyers who are able to do that work and we don't have enough lawyers to do this sort of representation and give this sort of advice in a whole series of other areas. Now, we have supported financially, through the Chartered Institute of Legal Executives system, in terms of some training. Of course, we are in a very, very difficult financial position, but I have certainly raised with the Under-Secretary and with the Ministry of Justice, just about on every occasion, and the last occasion was actually yesterday, that we have to start looking at law centres and how they can be accredited and funded more easily through the legal aid system. But, also, we equally need to look at how we actually co-ordinate all of the different bodies that collectively give specialist advice in one way or another. Effectively, what we do need to look at is the creation of an embryonic legal advice and support system that builds on the single advice fund. That is not easy in this environment. Again, it's one of the reasons why we've asked for the devolution of some of these areas. But, there is work that is ongoing and I'll happily discuss that with you as time goes on and again in this environment.

Diolch unwaith eto am godi'r pwynt penodol hwn. Wrth gwrs, un o'r datblygiadau anffodus iawn dros y degawd diwethaf o ganlyniad i doriadau cymorth cyfreithiol ers Deddf 2013, diflaniad canolfannau'r gyfraith—canolfannau'r gyfraith a oedd mor bwysig mewn cymaint o'n cymunedau. Gostyngodd nifer yr achosion cymorth cyfreithiol i helpu pobl i gael cyngor cynnar o bron i filiwn yn 2009-10 i ddim ond 130,000 yn 2020-21, ac mae nifer yr asiantaethau cynghori a chanolfannau'r gyfraith sy'n gwneud y gwaith hwn wedi gostwng 59 y cant.

Yr hyn a ddywedais yn nigwyddiad y bwrdd gwasanaethau cyfreithiol heddiw yn y Senedd yw mai un o fanteision cael cyngor cyfreithiol ar gael i bobl ar ystod eang o faterion cymdeithasol, o dai i ddyled, i rent a llety ac yn y blaen, yw mai'r hyn a gewch allan o hynny, wrth gwrs, yw cyfreithwyr sy'n ymroddedig i'r gwaith hwnnw ac sydd wedi datblygu arbenigedd yn y gwaith hwnnw, ac maent yn mynd yn eu blaenau i barhau i allu darparu'r gwaith hwnnw.

Mae'r pwynt rydych chi'n ei godi nawr yn un dilys iawn. Er enghraifft, gyda chyngor mewnfudo yng Nghymru, rydym bellach mewn cyfnod o argyfwng o ran nifer y cyfreithwyr sydd ar gael i wneud y math hwnnw o waith. Mae'n ddigon posibl na fydd gennym unrhyw gyfreithwyr sy'n gallu gwneud y gwaith hwnnw yn y dyfodol agos, ac nid oes gennym ddigon o gyfreithwyr i wneud y math hwn o gynrychiolaeth a rhoi'r math hwn o gyngor mewn nifer fawr o feysydd eraill. Nawr, rydym wedi rhoi cefnogaeth ariannol i hyfforddiant drwy system Sefydliad Siartredig y Gweithredwyr Cyfreithiol. Wrth gwrs, rydym mewn sefyllfa ariannol anodd iawn ond rwy'n sicr wedi codi gyda'r Is-Ysgrifennydd a chyda'r Weinyddiaeth Gyfiawnder, ar bob achlysur, a'r tro diwethaf oedd ddoe, fod yn rhaid inni ddechrau edrych ar ganolfannau'r gyfraith a sut y gellir eu hachredu a'u hariannu'n haws trwy'r system cymorth cyfreithiol. Ond hefyd, mae angen inni edrych ar sut rydym yn cydlynu'r holl wahanol gyrff sydd gyda'i gilydd yn rhoi cyngor arbenigol mewn rhyw ffordd neu'i gilydd. I bob pwrpas, yr hyn y mae angen inni edrych arno yw creu system cyngor a chymorth cyfreithiol embryonig sy'n adeiladu ar y gronfa gynghori sengl. Nid yw hyn yn hawdd yn yr amgylchedd hwn. Unwaith eto, dyma un o'r rhesymau pam ein bod wedi gofyn am ddatganoli rhai o'r meysydd hyn. Ond mae yna waith sy'n mynd rhagddo a byddaf yn hapus i drafod hynny gyda chi wrth i amser fynd yn ei flaen ac unwaith eto yn yr amgylchedd hwn.

14:50
Cyflwr Stad y Llysoedd
The Condition of the Court Estate

4. Pa drafodaethau mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi eu cael gyda'r Weinyddiaeth Gyfiawnder ynglŷn â chyflwr stad y llysoedd yng Nghymru? OQ59874

4. What discussions has the Counsel General had with the Ministry of Justice regarding the condition of the court estate in Wales? OQ59874

Thank you for your question. I have discussed the condition of the court estate with the justice Minister, Lord Bellamy, in our regular meetings on many occasions, and I have raised this issue in writing with the new Lord Chancellor. I continue to press the Ministry of Justice about the need for investment in the Welsh court infrastructure.

Diolch am eich cwestiwn. Rwyf wedi trafod cyflwr ystad y llysoedd gyda'r Gweinidog cyfiawnder, yr Arglwydd Bellamy, yn ein cyfarfodydd rheolaidd ar sawl achlysur, ac rwyf wedi codi'r mater hwn yn ysgrifenedig gyda'r Arglwydd Ganghellor newydd. Rwy'n parhau i bwyso ar y Weinyddiaeth Gyfiawnder ynghylch yr angen i fuddsoddi yn seilwaith llysoedd Cymru.

I hope to visit the civil courts and the magistrates' courts in Cardiff myself so that I can familiarise myself with the facilities available for those seeking resolution of their concerns to ensure that they are accommodated with the dignity they deserve. But, I am concerned that this ongoing issue that has clearly not been resolved, despite your excellent conversations with Lord Bellamy, has been exacerbated by the presence of reinforced autoclaved aerated concrete in so many public buildings, in England in the main. Asbestos, rightly identified by Rhianon Passmore yesterday as a major worry for all custodians of public buildings, has the potential to exacerbate an already deteriorating condition of the public realm. So, what hope do you have that the courts, particularly those in Cardiff, which are my concern, are actually going to be able to get any attention to this matter, given the problems we are seeing in schools in England?

Rwy'n gobeithio ymweld â'r llysoedd sifil a'r llysoedd ynadon yng Nghaerdydd fy hun fel y gallaf ymgyfarwyddo â'r cyfleusterau sydd ar gael i'r rhai sy'n ceisio datrys eu pryderon er mwyn sicrhau eu bod yn cael eu trin gyda'r urddas y maent yn ei haeddu. Ond rwy'n pryderu bod y mater parhaus hwn nad yw wedi'i ddatrys, yn amlwg, er gwaethaf eich sgyrsiau gwych gyda'r Arglwydd Bellamy, wedi cael ei waethygu gan bresenoldeb concrit awyredig awtoclafiedig cydnerth, RAAC, mewn cymaint o adeiladau cyhoeddus, yn Lloegr yn bennaf. Mae gan asbestos, y nododd Rhianon Passmore yn briodol ddoe ei fod yn bryder mawr i holl geidwaid adeiladau cyhoeddus, botensial i waethygu cyflwr eiddo cyhoeddus sydd eisoes yn dirywio. Felly, pa obaith sydd gennych chi y bydd y llysoedd, yn enwedig y rhai yng Nghaerdydd, sy'n destun pryder i mi, yn gallu cael unrhyw sylw i'r mater hwn, o ystyried y problemau a welwn mewn ysgolion yn Lloegr?

Thank you, you raise a very valid point and, of course, the court in question I think is within your constituency, so it's a matter not only of concern more broadly, but also in terms of your constituency responsibilities. As you say, it is a reserved matter, but, of course, so many people in Wales are actually engaged within that—people who work within it, and families have to go into the civil justice centre. It is not fit for purpose; it's recognised that it's not fit for purpose. I can say that, when I have had discussions, the response I'm given is that, 'Well, there are some places that are even worse'. A point I'd come back with is that, 'Well, that's not a matter for us.' But, the fact is that this is the capital city of Wales and we don't have a fit-for-purpose civil justice centre. I've been around the court, I've met with the judiciary and I've met with those who work within it. There's common agreement that what is not happening is money being made available to make it fit for purpose.

It is not the only court. I attended the civil courts in Newport, and I have to say that I was quite astonished at the state of those as well. In fairness to Lord Bellamy, he has actually been visiting those courts and he's well aware of it. He doesn't hold the purse strings. The new Lord Chancellor has said that we must invest in the infrastructure of the court estate. I've written to him welcoming that particular statement and asking him to ensure that he takes into account the situation of the estate within Wales.

With regard to RAAC, I have made enquiries. I'm not aware that RAAC is an issue within the court estate within Wales, certainly not in terms of the information that I have so far. I think seven courts have been identified across the England-and-Wales area, but I don't know what the state or the extent is yet of all the investigations into those buildings.

Diolch, rydych yn codi pwynt dilys iawn ac wrth gwrs, rwy'n credu bod y llys dan sylw yn eich etholaeth chi, felly mae'n fater o bryder nid yn unig yn ehangach, ond hefyd o ran eich cyfrifoldebau etholaethol. Fel y dywedwch, mae'n fater a gadwyd yn ôl, ond wrth gwrs, mae cymaint o bobl yng Nghymru wedi'u cynnwys yn hynny mewn gwirionedd—pobl sy'n gweithio yno, ac mae'n rhaid i deuluoedd fynd i'r ganolfan cyfiawnder sifil. Nid yw'n addas i'r diben; cydnabyddir nad yw'n addas i'r diben. Yn y trafodaethau a gaf, gallaf ddweud mai'r ymateb a roddir i mi yw, 'Wel, mae yna rai lleoedd sydd hyd yn oed yn waeth'. Un pwynt y byddwn yn dod yn ôl arno yw, 'Wel, nid mater i ni yw hynny.' Ond y gwir amdani yw mai dyma brifddinas Cymru ac nid oes gennym ganolfan cyfiawnder sifil sy'n addas i'r diben. Rwyf wedi bod o gwmpas y llys, rwyf wedi cyfarfod â'r barnwyr ac rwyf wedi cyfarfod â'r rhai sy'n gweithio yno. Ceir cytundeb cyffredinol nad oes arian yn cael ei ryddhau i'w wneud yn addas i'r diben.

Nid dyma'r unig lys. Mynychais y llysoedd sifil yng Nghasnewydd, ac mae'n rhaid imi ddweud fy mod wedi fy synnu at gyflwr y rheini hefyd. Er tegwch i'r Arglwydd Bellamy, mae wedi bod yn ymweld â'r llysoedd hynny ac mae'n ymwybodol iawn o hyn. Nid yn ei ddwylo ef y mae'r arian. Mae'r Arglwydd Ganghellor newydd wedi dweud bod yn rhaid inni fuddsoddi yn seilwaith ystad y llysoedd. Rwyf wedi ysgrifennu ato yn croesawu'r datganiad hwnnw ac yn gofyn iddo sicrhau ei fod yn ystyried sefyllfa'r ystad yng Nghymru.

Mewn perthynas â RAAC, rwyf wedi gwneud ymholiadau. Nid wyf yn ymwybodol fod RAAC yn broblem yn ystad y llysoedd yng Nghymru, yn sicr nid o ran y wybodaeth sydd gennyf hyd yma. Rwy'n credu bod saith llys wedi'u nodi ar draws ardal Cymru a Lloegr, ond nid wyf yn gwybod beth yw cyflwr na graddau hynny eto o'r holl ymchwiliadau i'r adeiladau hynny.

14:55
Cymru a'r Undeb Ewropeaidd
Wales and the European Union

5. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch y berthynas bosibl rhwng Cymru a'r UE? OQ59890

5. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government regarding potential relationships between Wales and the EU? OQ59890

Thank you for your question. The Welsh Government remains committed to long-standing relationships with EU partners, and also maximising the benefits of the trade and co-operation agreement, supported through our international strategy, appointed representatives on Europe and participation in a range of EU regional networks. We welcome the UK’s overdue association to the Horizon and Copernicus programmes.

Diolch am eich cwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru yn parhau i fod yn ymrwymedig i berthynas hirsefydlog â phartneriaid yr UE, a hefyd i sicrhau'r manteision mwyaf posibl o'r cytundeb masnach a chydweithredu, a gefnogir trwy ein strategaeth ryngwladol, cynrychiolwyr penodedig ar Ewrop a chymryd rhan mewn ystod o rwydweithiau rhanbarthol yr UE. Rydym yn croesawu cysylltiad y DU yn hwyr yn y dydd â rhaglenni Horizon a Copernicus.

I'm grateful to the Counsel General for that. We are witnessing, of course, the collapse of Brexit, not only with UK capitulation and rejoining Horizon two years too late, but we're also seeing the UK failing to deliver basic customs checks, the UK failing to deliver its own standards and having to adopt EU standards for the sale of goods. So, we're seeing, on every promise made back in 2016, UK policy collapsing. We have a review, of course, of the trade and co-operation agreement beginning in May 2026. It's important that Wales has a strong voice and is represented in the structures of that agreement and the structures that create accountability for the relationship, not only over that agreement but the wider UK-EU relationship. At the moment, the situation certainly is far from being one that would be welcomed on most sides of this Chamber. Is it possible for the Welsh Government to begin work now on a policy response to the review of the trade and co-operation agreement and to ensure that Wales has a strong voice in these EU-UK structures, but also that we begin preparing for the UK rejoining the EU?

Rwy'n ddiolchgar i'r Cwnsler Cyffredinol am hynny. Wrth gwrs, rydym yn gweld cwymp Brexit, nid yn unig gydag ildiad y DU ac ailymuno â Horizon ddwy flynedd yn rhy hwyr, ond rydym hefyd yn gweld y DU yn methu cyflawni archwiliadau tollau sylfaenol, y DU yn methu cyflawni ei safonau ei hun a gorfod mabwysiadu safonau'r UE ar gyfer gwerthu nwyddau. Felly, rydym yn gweld polisi'r DU yn methu ar bob addewid a wnaed yn ôl yn 2016. Mae gennym adolygiad o'r cytundeb masnach a chydweithredu yn dechrau ym mis Mai 2026. Mae'n bwysig fod gan Gymru lais cryf a'i bod yn cael ei chynrychioli yn strwythurau'r cytundeb hwnnw a'r strwythurau sy'n creu atebolrwydd am y berthynas, nid yn unig dros y cytundeb hwnnw ond perthynas ehangach y DU a'r UE. Ar hyn o bryd, mae'r sefyllfa yn sicr ymhell o fod yn un a fyddai'n cael ei chroesawu gan y rhan fwyaf o'r Siambr hon. A yw'n bosibl i Lywodraeth Cymru ddechrau gweithio nawr ar ymateb polisi i'r adolygiad o'r cytundeb masnach a chydweithredu a sicrhau bod gan Gymru lais cryf yn y strwythurau hyn rhwng yr UE a'r DU, ond hefyd ein bod yn dechrau paratoi ar gyfer gweld y DU yn ailymuno â'r UE?

Thank you for your supplementary question and also, again, thanks to you and others within this Chamber who have carried on the work on, I suppose, the vicarious body that's been set up to keep some relationship going after we had to leave the Committee of the Regions. I think that work and that engagement—. It is vitally important that we don't lose those connections and that we maintain them as best we can in what is not an ideal situation. Again, one of the issues that was very important and was part of the programme for government was, of course, that we kept the Brussels office operating, and I think that is a very important indicator and will become increasingly important again now, particularly as regards the Horizon programme, as well. And we might hope, at some stage in the future, to see developments in respect of Erasmus as well.

The trade and co-operation agreement, I think, is scheduled to be reviewed by 2025, and, of course, the extent to which it will lead to further change is going to depend significantly on the new European Commission and Parliament that will be in place from mid to late 2024, and on the outcome, I suppose, of the UK general election, which is due by no later than January 2025. So, in the meantime, the Welsh Government is committed to ensuring that those existing structures work effectively and that we maximise the benefits of the existing trade and co-operation agreement. The inter-ministerial group on UK-EU relations, which is chaired by the Foreign, Commonwealth and Development Office of the UK Government, is a useful opportunity for Welsh Government to raise issues. I can confirm that the Welsh Government are also engaged with UK Government counterparts in the development of the UK positions on a range of UK-EU committees provided by the trade and co-operation agreement to explore and resolve issues relating to the trade and co-operation agreement's operations. I think the nub is that we are in a position where a number of consequences of Brexit are being recognised that have to be resolved. That process has started. There is momentum there. I'm hopeful it will continue and no doubt those processes have changed. I suspect it may lead to much greater co-operation in the near future.

Diolch i chi am eich cwestiwn atodol a hefyd, unwaith eto, diolch i chi ac i eraill yn y Siambr sydd wedi parhau â'r gwaith ar y corff dirprwyol sydd wedi'i sefydlu i gynnal rhyw fath o berthynas ar ôl inni orfod gadael Pwyllgor y Rhanbarthau. Rwy'n credu bod y gwaith hwnnw a'r ymgysylltiad hwnnw—. Mae'n hanfodol bwysig nad ydym yn colli'r cysylltiadau hynny a'n bod yn eu cynnal cystal ag y gallwn mewn sefyllfa nad yw'n ddelfrydol. Unwaith eto, un o'r materion a oedd yn bwysig iawn ac a oedd yn rhan o'r rhaglen lywodraethu oedd ein bod yn cadw swyddfa Brwsel yn weithredol, ac rwy'n credu bod hynny'n arwydd pwysig iawn ac y daw'n fwyfwy pwysig eto nawr, yn enwedig mewn perthynas â rhaglen Horizon. Ac ar ryw adeg yn y dyfodol, gallwn obeithio gweld datblygiadau mewn perthynas ag Erasmus hefyd.

Rwy'n credu bod y cytundeb masnach a chydweithredu i fod i gael ei adolygu erbyn 2025, ac wrth gwrs, bydd i ba raddau y bydd yn arwain at newid pellach yn dibynnu'n sylweddol ar y Comisiwn Ewropeaidd a'r Senedd newydd a fydd ar waith rhwng canol a diwedd 2024, ac ar ganlyniad etholiad cyffredinol y DU, mae'n debyg, sydd i'w ddisgwyl erbyn mis Ionawr 2025 fan bellaf. Felly, yn y cyfamser, mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i sicrhau bod y strwythurau presennol hynny'n gweithio'n effeithiol a'n bod yn manteisio i'r eithaf ar fuddion y cytundeb masnach a chydweithredu presennol. Mae'r grŵp rhyngweinidogol ar gysylltiadau rhwng y DU a'r UE, sy'n cael ei gadeirio gan Swyddfa Dramor, Cymanwlad a Datblygu Llywodraeth y DU, yn gyfle defnyddiol i Lywodraeth Cymru godi materion. Gallaf gadarnhau bod Llywodraeth Cymru hefyd yn ymgysylltu â chymheiriaid yn Llywodraeth y DU i ddatblygu safbwyntiau'r DU ar ystod o bwyllgorau'r DU-UE a ddarperir gan y cytundeb masnach a chydweithredu i archwilio a datrys materion sy'n ymwneud â gweithrediadau'r cytundeb masnach a chydweithredu. Hanfod hyn, rwy'n credu, yw ein bod mewn sefyllfa lle mae nifer o ganlyniadau Brexit yn cael eu cydnabod fel rhai y mae'n rhaid eu datrys. Mae'r broses honno wedi dechrau. Mae momentwm yno. Rwy'n gobeithio y bydd yn parhau ac mae'n siŵr fod y prosesau hynny wedi newid. Rwy'n tybio y gallai arwain at lawer mwy o gydweithredu yn y dyfodol agos.

15:00

I laughed and smiled to myself when I saw the order paper and the question from the Member for Blaenau Gwent, because it reminded me of a time that he and I travelled to Brussels as part of the UK-EU Parliamentary Partnership Assembly, where I found myself becoming a staunch Brexiteer to counterbalance the Member for Blaenau Gwent's Europhile style. But it was interesting that both you and the Member for Blaenau Gwent mentioned Horizon, and I think it's right that we celebrate that the UK has now rejoined Horizon under better terms than we had when we were members of the European Union. So, does the Counsel General agree with me that the binary, polarising chat of Brexit either being the best thing in the world ever or the end of the world as we know it is not helpful, it's polarising and it does a disservice to celebrating successes that UK Government and other Governments have when they negotiate with the European Union? And on the Member for Blaenau Gwent's discussion about rejoining the European Union, does the Counsel General agree with the EU's assessment that any country looking to rejoin the European Union must also sign up to the Euro and single currency?

Fe wneuthum chwerthin a gwenu wrthyf fy hun pan welais y papur trefn a'r cwestiwn gan yr Aelod dros Flaenau Gwent, oherwydd roedd yn fy atgoffa o'r adeg y gwnaeth ef a minnau deithio i Frwsel fel rhan o Gynulliad Partneriaeth Seneddol y DU a'r UE, lle roeddwn yn teimlo fy hun yn troi'n gefnogwr Brexit pybyr er mwyn gwrthbwyso natur 'Ewrogarol' yr Aelod dros Flaenau Gwent. Ond roedd yn ddiddorol eich bod chi a'r Aelod dros Flaenau Gwent wedi sôn am Horizon, ac rwy'n credu ei bod yn iawn ein bod yn dathlu bod y DU bellach wedi ailymuno â Horizon o dan delerau gwell na phan oeddem yn aelodau o'r Undeb Ewropeaidd. Felly, a yw'r Cwnsler Cyffredinol yn cytuno â mi nad yw'r sgwrs ddeuol a phegynol sy'n datgan mai Brexit naill ai yw'r peth gorau yn y byd neu ddiwedd y byd fel y gwyddom amdano yn ddefnyddiol. Mae'n begynol ac mae'n gwneud cam â'r llwyddiannau y mae Llywodraeth y DU a Llywodraethau eraill yn eu cael wrth drafod gyda'r Undeb Ewropeaidd? Ac ar drafodaeth yr Aelod dros Flaenau Gwent am ailymuno â'r Undeb Ewropeaidd, a yw'r Cwnsler Cyffredinol yn cytuno ag asesiad yr UE fod yn rhaid i unrhyw wlad sy'n dymuno ailymuno â'r Undeb Ewropeaidd fabwysiadu'r Ewro ac arian sengl hefyd?

Well, what—[Interruption.]

Wel, beth—[Torri ar draws.]

I will ask the Member to allow the Minister to respond.

Gofynnaf i'r Aelod ganiatáu i'r Gweinidog ymateb.

As far as I'm aware there are no discussions on any clear matters in terms of the issue of rejoining. Whatever personal views I or others may have, that is not on the agenda at the moment. I think what is on the agenda is, actually, damage limitations with regard to the consequences of Brexit. Horizon now, which was always an area that was under continual review between the various Governments, was incredibly successful, and the UK played a significant part in it, and the years that we've been out of it—it will take a long time to repair that damage and to get back into the position that we were in. I think, in several years' time, it may be an area that we will want to review how successful it has been. It is always better being on the inside of an organisation like Horizon 2020 and working within it than coming from the outside on an ancillary basis. The crux of the matter is, though, it was an absolutely disastrous mistake not to stay in Horizon 2020 when we had the opportunity, even with Brexit.

Cyn belled ag y gwn, nid oes unrhyw drafodaethau ar unrhyw fater clir yn ymwneud ag ailymuno. Pa bynnag farn bersonol sydd gennyf fi neu eraill, nid yw hynny ar yr agenda ar hyn o bryd. Rwy'n credu mai'r hyn sydd ar yr agenda, mewn gwirionedd, yw ceisio lleihau'r niwed yn sgil canlyniadau Brexit. Roedd Horizon, a oedd bob amser yn faes a oedd yn cael ei adolygu'n barhaus gan y gwahanol Lywodraethau, yn hynod lwyddiannus, a chwaraeodd y DU ran sylweddol ynddo, ac mae'r blynyddoedd nad ydym wedi bod yn rhan ohono—bydd yn cymryd amser hir i atgyweirio'r niwed hwnnw a dychwelyd i'r sefyllfa roeddem ynddi. Rwy'n credu, ymhen sawl blwyddyn, y gallai fod yn faes y byddwn am adolygu pa mor llwyddiannus y bu. Mae bob amser yn well bod yn rhan o sefydliad fel Horizon 2020 a gweithio o'i fewn yn hytrach na dod o'r tu allan ar sail ategol. Ond craidd y mater oedd mai camgymeriad hollol drychinebus oedd peidio ag aros yn Horizon 2020 pan gawsom gyfle i wneud hynny, hyd yn oed gyda Brexit.

Cartrefi Preswyl mewn Parciau
Residential Park Homes

6. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i ddarparu i Lywodraeth Cymru ynghylch lleihau cyfradd y comisiwn o werthu cartrefi preswyl mewn parciau? OQ59861

6. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government about reducing the commission rate from the sale of residential park homes? OQ59861

Thank you for your question. The Mobile Homes (Wales) Act 2013 and the Mobile Homes (Selling and Gifting) (Wales) Regulations 2014 prescribe the maximum amount of commission that is payable to the site owner by the new occupier upon sale of a mobile home. That maximum amount is currently set at 10 per cent. 

Diolch am eich cwestiwn. Mae Deddf Cartrefi Symudol (Cymru) 2013 a Rheoliadau Cartrefi Symudol (Gwerthu a Rhoi yn Anrheg) (Cymru) 2014 yn rhagnodi uchafswm y comisiwn sy'n daladwy i berchennog y safle gan y meddiannydd newydd ar ôl gwerthu cartref symudol. Ar hyn o bryd, yr uchafswm hwn yw 10 y cant. 

Thank you. Of course, calls have been made by a number of my constituents now to establish whether this rate can be reduced or abolished. I remember from my time here when Peter Black brought this through, and, at the time, it was concerning many mobile home owners and sellers about this high commission rate. Now, I found out that the Welsh Government commissioned financial analysis to inform its decision on 5 June 2018 to lower the commission rate by one percentage point per year over a five-year period until it was reduced to a maximum of 5 per cent of the purchase price, which I'm sure everyone would agree is a more—. It's more fair and balanced. However, that change didn't go ahead. In fact, in January 2019, on the application of the British Holiday & Home Parks Association and a park owner, the administrative court for Wales gave permission for a judicial review of the Welsh Government's decision. So, in light of the previous judicial review, would you arrange, Counsel General, for legal advice to be provided to the Welsh Government and this Welsh Parliament on the legality of charging the maximum commission rate? Thank you.

Diolch. Wrth gwrs, mae nifer o fy etholwyr bellach wedi gwneud galwadau i weld a ellir lleihau'r gyfradd hon neu ei diddymu. Rwy'n cofio o fy amser yma pan gododd Peter Black hyn ac ar y pryd, roedd cyfradd uchel y comisiwn yn peri pryder i lawer o berchnogion a gwerthwyr cartrefi symudol. Nawr, deallais fod Llywodraeth Cymru wedi comisiynu dadansoddiad ariannol i lywio ei phenderfyniad ar 5 Mehefin 2018 i ostwng cyfradd y comisiwn un pwynt canran y flwyddyn dros gyfnod o bum mlynedd nes iddi gael ei gostwng i uchafswm o 5 y cant o'r pris prynu, ac rwy'n siŵr y byddai pawb yn cytuno ei fod yn fwy—. Mae'n fwy teg a chytbwys. Fodd bynnag, ni wnaeth y newid hwn ddigwydd. Mewn gwirionedd, ym mis Ionawr 2019, ar gais Cymdeithas Parciau Gwyliau a Pharciau Cartrefi Prydain a pherchennog parc, rhoddodd llys gweinyddol Cymru ganiatâd i adolygiad barnwrol o benderfyniad Llywodraeth Cymru. Felly, yng ngoleuni'r adolygiad barnwrol blaenorol, a fyddech yn trefnu, Gwnsler Cyffredinol, i gyngor cyfreithiol gael ei roi i Lywodraeth Cymru a Senedd Cymru ar gyfreithlondeb codi uchafswm cyfradd y comisiwn? Diolch.

15:05

Well, can I just say that I understand that you are representing your constituents, residential mobile home site owners, but I think any question on proposals for the future of the commission rate payable on the sale of residential mobile homes really needs to be addressed to the Minister for Climate Change. Should mobile home residents have any queries about the terms of their site residency, including commission rates, there is the leasehold advisory service who can offer free and impartial advice. It's not appropriate for me to talk about legal advice that may or may not be engaged between myself and the Welsh Government. The issue of policy that you are specifically raising, though, is something, really, that needs to be addressed to the Minister for Climate Change.

Wel, a gaf fi ddweud fy mod yn deall eich bod yn cynrychioli eich etholwyr, perchnogion safleoedd cartrefi symudol preswyl, ond rwy'n credu bod angen cyfeirio unrhyw gwestiwn ynglŷn â chynigion ar gyfer dyfodol cyfradd y comisiwn sy'n daladwy wrth werthu cartrefi symudol preswyl at y Gweinidog Newid Hinsawdd. Os oes gan breswylwyr cartrefi symudol unrhyw ymholiadau am delerau preswyl eu safle, gan gynnwys cyfraddau comisiwn, ceir y gwasanaeth cynghori ar lesddaliadau a all gynnig cyngor diduedd am ddim. Nid yw'n briodol imi siarad am gyngor cyfreithiol a allai fod rhyngof fi a Llywodraeth Cymru neu beidio. Mae'r mater polisi rydych yn ei godi'n benodol, serch hynny, yn rhywbeth y mae angen ei gyfeirio at y Gweinidog Newid Hinsawdd mewn gwirionedd.

Data ar y System Gyfiawnder
Data on the Justice System

7. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol ddatganiad am argaeledd data sydd wedi'u datgrynhoi ar y system gyfiawnder yng Nghymru? OQ59875

7. Will the Counsel General make a statement on the availability of disaggregated data on the justice system in Wales? OQ59875

Thank you for your question. We continue to work alongside the Ministry of Justice on the provision of disaggregated data. We are also taking forward our own work—notably we published a dashboard on youth justice on 31 August. This will be the first of a series of Welsh justice dashboards.

Diolch am eich cwestiwn. Rydym yn parhau i weithio ochr yn ochr â'r Weinyddiaeth Gyfiawnder ar ddarparu data sydd wedi'i ddatgrynhoi. Rydym hefyd yn bwrw ymlaen â'n gwaith ein hunain—yn fwyaf arbennig, fe gyhoeddasom ddangosfwrdd ar gyfiawnder ieuenctid ar 31 Awst. Hwn fydd y cyntaf o gyfres o ddangosfyrddau cyfiawnder yng Nghymru.

Diolch, Counsel General. That's really good to hear, because as we know, via the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales, also known as the Williams-McAllister commission, and the Brown report, we have heard and read vital discussions and recommendations about the constitutional future of Wales. One of the key points of these discussions is of course the fact that justice is currently not devolved in Wales, despite most of it being devolved in Scotland and Northern Ireland. So, one of the key first steps to righting this imbalance would be to begin devolving both youth justice and probation service, which would also help with some of what we were discussing earlier on about women in prisons as well.

But currently, Counsel General, due to the nature of the lack of devolution in Wales, much of the data on justice is only available in a way that groups England and Wales together, and as such, we are unable to determine a clear picture of the justice system in Wales alone. I actually wanted to come back to Mark Isherwood: one of the statistics that you used earlier on from the equality and social justice report—it was actually nine out of 10 Welsh women are more likely to relapse into substance misuse if they don't receive support straight from prison, not that Welsh women are more likely to reoffend than English women. I'd like to set that straight; it's unfair and inaccurate to say that. The problem that we have is that, at the moment, it's just, all we know is that 70.7 per cent of women reoffend within one year after they receive a short custodial sentence, but that's women in England and Wales. Therefore, Counsel General, would you be able to confirm what steps the Welsh Government has taken thus far in terms of detangling this data from England and establishing a clear picture of the future of the justice system in Wales? Diolch.

Diolch, Gwnsler Cyffredinol. Mae dda iawn clywed hynny, oherwydd fel y gwyddom, trwy'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru, a elwir hefyd yn gomisiwn Williams-McAllister, ac adroddiad Brown, rydym wedi clywed a darllen trafodaethau ac argymhellion hanfodol am ddyfodol cyfansoddiadol Cymru. Un o brif bwyntiau'r trafodaethau hyn wrth gwrs yw'r ffaith nad yw cyfiawnder wedi'i ddatganoli yng Nghymru ar hyn o bryd, er bod y rhan fwyaf ohono wedi ei ddatganoli yn yr Alban a Gogledd Iwerddon. Felly, un o'r camau cyntaf allweddol tuag at unioni'r anghydbwysedd hwn fyddai dechrau datganoli gwasanaeth cyfiawnder ieuenctid a gwasanaeth prawf, a fyddai hefyd yn helpu gyda pheth o'r hyn roeddem yn ei drafod yn gynharach am fenywod mewn carchardai hefyd.

Ond ar hyn o bryd, Gwnsler Cyffredinol, oherwydd natur y diffyg datganoli yng Nghymru, mae llawer o'r data ar gyfiawnder ond ar gael mewn ffordd sy'n grwpio Cymru a Lloegr, ac oherwydd hynny, ni allwn bennu darlun clir o'r system gyfiawnder yng Nghymru ar ei phen ei hun. Roeddwn eisiau dychwelyd at Mark Isherwood: ynglŷn ag un o'r ystadegau a ddefnyddiwyd gennych yn gynharach o'r adroddiad ar gydraddoldeb a chyfiawnder cymdeithasol—mewn gwirionedd, dylai fod wedi dweud bod naw o bob 10 o fenywod o Gymru yn fwy tebygol o ailddechrau camddefnyddio sylweddau os nad ydynt yn cael cymorth yn syth o'r carchar, nid bod menywod o Gymru yn fwy tebygol o aildroseddu na menywod o Loegr. Hoffwn gywiro hynny; mae'n annheg ac yn anghywir i ddweud hynny. Y broblem sydd gennym ar hyn o bryd yw mai'r cyfan a wyddom yw bod 70.7 y cant o fenywod yn aildroseddu o fewn blwyddyn ar ôl iddynt gael dedfryd fer o garchar, ond menywod yng Nghymru a Lloegr yw hynny. Felly, Gwnsler Cyffredinol, a fyddech yn gallu cadarnhau pa gamau mae Llywodraeth Cymru wedi'u cymryd hyd yma i ddatglymu'r data hwn o Loegr a sefydlu darlun clir o ddyfodol y system gyfiawnder yng Nghymru? Diolch.

Thank you very much, and thank you for that clarification of those points that were made earlier. One of the areas of concern we do have, of course, is that we are only now really seeing some of the work from within Cardiff University, getting an understanding of some of the issues around imprisonment rates, and not only the scale of them, but also, over the past year, the significant increase in the rate of imprisonment of women from Wales. So, it's a very serious issue. It's an issue that I and the Minister for Social Justice have been discussing with various bodies, with various agencies. We have developed as best we can our own system in terms of interactive dashboards to bring together and, I think, make more accessible the justice data that there actually is, to extract it from the various sources where it is. The first of these dashboards focused on youth justice; that was published on 31 August and this makes data available about youth justice easier to find in one place. Analysts are currently developing the remaining dashboards that will deal with areas such as courts, prisons, crime recurrences, legal aid, workforce statistics, and again, with the view of making these publicly available.

But it does move away from a point that I raised yesterday with the Under-Secretary from the Ministry of Justice, Lord Bellamy, at the inter-ministerial group meeting, and that is: we do need much better data in order to develop justice policy, and this will become an issue that is much more important as parts of the justice system are increasingly devolved to us, as we expect to happen, to have the data that enables you to develop the social policy. If you don't know what's happening, if you don't know what the rates of imprisonment are, what the reasons are, the backgrounds of the people who are there, the people who are coming into the court system and how long the court systems take, and so on, it is very difficult to work out how you actually engage all the agencies together, how you actually develop a policy that is aimed at primarily keeping people out of the justice system but then ensuring that if they are in the justice system that it works as effectively and as efficiently and in as rehabilitative a way as can be possible.

So, it is an ongoing battle. I hope you will continue to raise and monitor these issues, because I think they are becoming increasingly important. We raise them on every occasion that we can. It is, of course, dependent on access to other systems and to the Ministry of Justice. There aren't particular disagreements with the need for it, but making it actually happen at the moment is one of the products of having a very centralised justice system, unfortunately.

Diolch yn fawr iawn, a diolch am yr eglurhad ar y pwyntiau a wnaed yn gynharach. Un o'r meysydd sy'n peri pryder, wrth gwrs, yw mai dim ond nawr y gwelwn beth o'r gwaith gan Brifysgol Caerdydd, a chael dealltwriaeth o rai o'r materion sy'n gysylltiedig â chyfraddau carcharu, ac nid yn unig eu maint, ond hefyd, dros y flwyddyn ddiwethaf, y cynnydd sylweddol yng nghyfradd carcharu menywod o Gymru. Felly, mae'n fater difrifol iawn. Mae'n fater rwyf fi a'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol wedi bod yn ei drafod gyda gwahanol gyrff a chyda gwahanol asiantaethau. Rydym wedi mynd ati, cystal ag y gallwn, i ddatblygu ein system ein hunain o ddangosfyrddau rhyngweithiol i grynhoi'r data cyfiawnder sydd ar gael a'i wneud yn fwy hygyrch, rwy'n credu, er mwyn ei dynnu o'r gwahanol ffynonellau lle mae'n bodoli. Roedd y cyntaf o'r dangosfyrddau hyn yn canolbwyntio ar gyfiawnder ieuenctid; cyhoeddwyd hwnnw ar 31 Awst ac mae hwn yn ei gwneud hi'n haws dod o hyd i'r data sydd ar gael am gyfiawnder ieuenctid mewn un lle. Ar hyn o bryd, mae dadansoddwyr yn datblygu'r dangosfyrddau sy'n weddill a fydd yn ymdrin â meysydd fel llysoedd, carchardai, troseddu rheolaidd, cymorth cyfreithiol, ystadegau'r gweithlu, gyda'r bwriad, unwaith eto, o sicrhau bod y rhain ar gael i'r cyhoedd.

Ond mae'n symud oddi wrth y pwynt a godais ddoe gyda'r Is-Ysgrifennydd o'r Weinyddiaeth Gyfiawnder, yr Arglwydd Bellamy, yng nghyfarfod y grŵp rhyngweinidogol, sef: mae angen data llawer gwell arnom er mwyn datblygu polisi cyfiawnder, a bydd hyn yn dod yn fater llawer pwysicach wrth i rannau o'r system gyfiawnder gael eu datganoli fwyfwy i ni, fel rydym yn ei ddisgwyl, a chael y data sy'n eich galluogi i ddatblygu'r polisi cymdeithasol. Os nad ydych yn gwybod beth sy'n digwydd, os nad ydych yn gwybod beth yw'r cyfraddau carcharu, beth yw'r rhesymau, cefndiroedd y bobl sydd yno, y bobl sy'n mynd i mewn i system y llysoedd a pha mor hir mae systemau'r llysoedd yn ei gymryd, ac ati, mae'n anodd iawn datrys sut rydych yn cysylltu'r holl asiantaethau â'i gilydd, sut rydych yn datblygu polisi sydd â'r nod o gadw pobl allan o'r system gyfiawnder yn bennaf, ond wedyn, os ydynt yn y system gyfiawnder, polisi sy'n sicrhau ei bod yn gweithio'n effeithiol ac effeithlon ac mewn ffordd sy'n adsefydlu cymaint â phosibl.

Felly, mae'n frwydr barhaus. Rwy'n gobeithio y byddwch yn parhau i godi a monitro'r materion hyn, oherwydd credaf eu bod yn dod yn fwyfwy pwysig. Rydym yn eu codi ar bob achlysur y gallwn. Wrth gwrs, mae'n ddibynnol ar fynediad at systemau eraill ac at y Weinyddiaeth Gyfiawnder. Nid oes anghytundeb arbennig ynghylch yr angen amdano, ond mae gwneud iddo ddigwydd ar hyn o bryd yn un o ganlyniadau cael system gyfiawnder ganolog iawn, yn anffodus.

15:10

Byddwn yn gorffen gyda chwestiwn 8. Alun Davies.

And we'll conclude with question 8. Alun Davies. 

Y Setliad Datganoli
The Devolution Settlement

8. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o effaith bosibl newid Llywodraeth y DU ar y setliad datganoli? OQ59891

8. What assessment has the Counsel General made of the possible impact of a change of UK Government on the devolution settlement? OQ59891

Well, I hope that any new UK Government would pursue a different path and that they would support the devolution settlement and collaborative inter-governmental working, instead of undermining the constitution and the union of the United Kingdom. 

Wel, rwy'n gobeithio y byddai unrhyw Lywodraeth newydd yn y DU yn dilyn llwybr gwahanol ac y byddent yn cefnogi'r setliad datganoli a'r cydweithio rhynglywodraethol, yn hytrach na thanseilio'r cyfansoddiad ac undeb y Deyrnas Unedig. 

I'm grateful to the Counsel General for that response. What has become clear in recent months, over the summer, is that there is a clear assumption in all quarters across the United Kingdom that we are heading towards a change of UK Government at the next general election. I think it's clear to everybody that there is no way that the Conservative Government is going to be re-elected. Now, whilst this will be welcomed in certainly most parts of this Chamber, it is also an opportunity for us to prepare and to refresh our constitutional policy for the new United Kingdom Government and for the Welsh Government to make a very clear statement of what its priorities will be for the new United Kingdom Government. And any incoming Labour Government of the United Kingdom will require, I think, a very clear statement of constitutional policy so that we can collectively support the incoming Labour Government and to ensure that this place, as you say, has the respect it deserves from the basis of its mandate.

Rwy'n ddiolchgar i'r Cwnsler Cyffredinol am yr ymateb hwnnw. Mae wedi dod yn amlwg yn ystod y misoedd diwethaf, dros yr haf, fod yna ragdybiaeth glir ym mhob cwr o'r Deyrnas Unedig ein bod yn anelu at newid yn Llywodraeth y DU yn yr etholiad cyffredinol nesaf. Rwy'n credu ei bod yn amlwg i bawb nad oes unrhyw ffordd y bydd y Llywodraeth Geidwadol yn cael ei hailethol. Nawr, er y bydd hyn yn cael ei groesawu yn y rhan fwyaf o'r Siambr hon yn sicr, mae hefyd yn gyfle inni baratoi ac adnewyddu ein polisi cyfansoddiadol ar gyfer Llywodraeth newydd y Deyrnas Unedig ac i Lywodraeth Cymru wneud datganiad clir iawn o beth fydd ei blaenoriaethau i Lywodraeth newydd y Deyrnas Unedig. Ac rwy'n credu y bydd angen datganiad clir iawn o bolisi cyfansoddiadol ar unrhyw Lywodraeth Lafur newydd yn y Deyrnas Unedig fel y gallwn eu cefnogi ar y cyd a sicrhau bod y lle hwn, fel y dywedwch, yn cael y parch y mae'n ei haeddu ar sail ei fandad.

Well, thank you for that comment. You make good points, and you made specific reference, I think, to the report that was commissioned by Sir Keir Starmer. It was his report, the Gordon Brown report; it was a report that he wanted. It is one that has been accepted and has significant consequence. We also have our own independent commission that will be reporting at the end of this year, which will also no doubt deal with a number of those particular points. 

What is very clear is that there are different perceptions as to how inter-governmental relations are actually working. There is no doubt in my view that one of the consequences of the Energy Bill going through in the way it has, without legislative consent from Wales, is that it is basically yet another breach—significant breach—of Sewel. But a further breach because it goes beyond arguing that the changes are a consequence of leaving the EU or constitutional issues, this is just a matter where the UK Government has turned around and said, 'Well, we don't agree. We're going to do it anyway.'

And we talk about Sewel, but we should also be talking about the fact that the Sewel convention is in statute. It is there in legislation, and there are significant consequences I think to continual breaches of constitutional relations. None of this is really mentioned in the UK Government's report on inter-governmental relations. Their annual report is a bit like a brochure inviting you to join the British Airways executive lounge. In fact, it says at the end, on legislative consent mechanisms,

'a total of 18 legislative consent motions...across 13 pieces of legislation, were passed by the devolved legislatures on the advice of the devolved administrations.'

Welsh Government has published its own inter-institutional relations report on the agreement between the Welsh Government and on the inter-governmental relations. I'll just read one part of that, which I think summarises it:

'There have been areas in which constructive joint work and dialogue has been possible with the UK Government, for example in relation to aspects of responding to the COVID-19 pandemic, and in relation to Ukraine.'

'However, the UK government’s attempts to undermine the devolution settlement and its continued disrespect for the Welsh Government and the Senedd during much of this period has impaired intergovernmental working and damaged the union of the United Kingdom.'

What I would hope with an incoming Government is that there will be an opportunity to refresh and put on a secure footing the constitutional convention to give it some status legally, so that it cannot be overridden at whim, which is what's happening at the moment, and that there will be also further developments in terms of the broader constitutional relationship between us. It's one that has to be respected and seen as being important to the future of the UK. At the moment, the fact that it is not being fully respected, I think, in the long term, is something that eats away at the unity that exists between the four nations of the UK.

Diolch am y sylw hwnnw. Rydych chi'n gwneud pwyntiau da, ac fe wnaethoch chi gyfeirio'n benodol, rwy'n credu, at yr adroddiad a gomisiynwyd gan Syr Keir Starmer. Ei adroddiad ef ydoedd, adroddiad Gordon Brown; roedd yn adroddiad yr oedd am ei gael. Mae'n un sydd wedi'i dderbyn ac mae ganddo effaith sylweddol. Mae gennym hefyd ein comisiwn annibynnol ein hunain a fydd yn adrodd ar ddiwedd y flwyddyn hon, ac a fydd hefyd yn sicr o ymdrin â nifer o'r pwyntiau penodol hynny. 

Yr hyn sy'n amlwg iawn yw bod yna wahanol ganfyddiadau ynglŷn â sut mae cysylltiadau rhynglywodraethol yn gweithio. Yn fy marn i, nid oes amheuaeth mai un o ganlyniadau pasio'r Bil Ynni yn y ffordd y cafodd ei basio, heb gydsyniad deddfwriaethol gan Gymru, yw ei fod unwaith eto yn y bôn yn tramgwyddo yn erbyn Sewel, a hynny'n sylweddol. Ond mae'n tramgwyddo ymhellach am ei fod yn mynd y tu hwnt i ddadlau bod y newidiadau'n ganlyniad i adael yr UE neu faterion cyfansoddiadol, mae'n enghraifft lle mae Llywodraeth y DU wedi dweud yn syml, 'Wel, nid ydym yn cytuno. Rydym yn mynd i'w wneud beth bynnag.'

Ac rydym yn sôn am Sewel, ond dylem hefyd fod yn siarad am y ffaith bod confensiwn Sewel yn statudol. Mae yno mewn deddfwriaeth, ac mae yna ganlyniadau sylweddol, rwy'n credu, i dramgwyddo'n barhaus yn erbyn y berthynas gyfansoddiadol. Nid oes sôn am hyn mewn gwirionedd yn adroddiad Llywodraeth y DU ar gysylltiadau rhynglywodraethol. Mae eu hadroddiad blynyddol ychydig fel llyfryn yn eich gwahodd i ymuno â lolfa breifat British Airways. Mewn gwirionedd, mae'n dweud ar y diwedd, ar fecanweithiau cydsyniad deddfwriaethol,

'ceir cyfanswm o 18 o gynigion cydsyniad deddfwriaethol...ar gyfer 13 darn o ddeddfwriaeth, wedi eu pasio gan y deddfwrfeydd datganoledig ar gyngor y gweinyddiaethau datganoledig.'

Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi ei hadroddiad cysylltiadau rhyngsefydliadol ei hun ar y cytundeb rhwng Llywodraeth Cymru ac ar y cysylltiadau rhynglywodraethol. Fe ddarllenaf un rhan ohono, ac rwy'n credu, ei fod yn ei grynhoi:

'Mae meysydd lle mae cydweithio a deialog adeiladol wedi bod yn bosibl gyda Llywodraeth y DU, er enghraifft mewn perthynas ag agweddau ar ymateb i bandemig Covid-19, ac mewn perthynas ag Wcráin.'

'Fodd bynnag, mae ymdrechion Llywodraeth y DU i danseilio’r setliad datganoli a’i diffyg parch parhaus at Lywodraeth Cymru a’r Senedd yn ystod llawer o’r cyfnod hwn wedi amharu ar waith rhynglywodraethol ac wedi niweidio undeb y Deyrnas Unedig.'

Yr hyn y byddwn yn ei obeithio gyda Llywodraeth newydd yw y bydd cyfle i adnewyddu'r confensiwn cyfansoddiadol a rhoi sylfaen ddiogel iddo er mwyn rhoi rhywfaint o statws iddo yn gyfreithiol fel na ellir ei ddiystyru yn fympwyol, sef yr hyn sy'n digwydd ar hyn o bryd, ac y bydd datblygiadau pellach hefyd o ran y berthynas gyfansoddiadol ehangach rhyngom. Mae'n un y mae'n rhaid ei pharchu a'i hystyried yn bwysig i ddyfodol y DU. Ar hyn o bryd, rwy'n credu bod y ffaith nad yw'n cael ei pharchu'n llawn yn rhywbeth sydd, yn hirdymor, yn erydu'r undod sy'n bodoli rhwng pedair cenedl y DU.

15:15
3. Cwestiynau i Gomisiwn y Senedd
3. Questions to the Senedd Commission

Eitem 3 sydd nesaf, y cwestiynau i Gomisiwn y Senedd. Bydd pob cwestiwn yn cael ei ateb gan Joyce Watson. Cwestiwn 1, Mike Hedges.

Item 3 is next, questions to the Senedd Commission. All questions will be answered by Joyce Watson. Question 1, Mike Hedges.

Diogelwch System E-bost y Senedd
The Security of the Senedd's E-mail System

1. A wnaiff y Comisiwn ddatganiad am ddiogelwch system e-bost y Senedd? OQ59866

1. Will the Commission make a statement on the security of the Senedd's e-mail system? OQ59866

I thank you for your question. The Commission employs a broad range of technical measures to safeguard the security of the Senedd's e-mail system. These measures augment the standard security protections applied by the system supplier. Human error remains the greatest threat to our e-mail security. Therefore, technical protections are underpinned by regular training and internal phishing tests for system users to raise awareness, identify vulnerabilities and strengthen our defences against genuine threats. The Commission provides specific training and awareness sessions for Members, but attendance could be better. The Commission will deliver a two-day cyber security event in November, including sessions from a number of well-respected external experts. I would encourage all Members to attend this to understand more about the current threats and the actions that we are taking to mitigate these.

Diolch am eich cwestiwn. Mae'r Comisiwn yn defnyddio ystod eang o fesurau technegol i warchod diogelwch system e-bost y Senedd. Mae'r mesurau hyn yn ychwanegu at yr amddiffyniadau diogelwch safonol a ddefnyddir gan gyflenwr y system. Camgymeriadau dynol yw'r bygythiad mwyaf i ddiogelwch ein system e-bost o hyd. Felly, mae amddiffyniadau technegol yn cael eu hategu gan hyfforddiant rheolaidd a phrofion gwe-rwydo mewnol i ddefnyddwyr y system er mwyn codi ymwybyddiaeth, adnabod gwendidau a chryfhau ein hamddiffynfeydd rhag bygythiadau gwirioneddol. Mae'r Comisiwn yn darparu sesiynau hyfforddi ac ymwybyddiaeth penodol i Aelodau, ond gallai presenoldeb fod yn well. Bydd y Comisiwn yn cyflwyno digwyddiad seiberddiogelwch deuddydd o hyd ym mis Tachwedd, gan gynnwys sesiynau gan nifer o arbenigwyr allanol uchel eu parch. Carwn annog yr holl Aelodau i fynychu'r sesiwn er mwyn deall mwy am y bygythiadau presennol a'r camau rydym yn eu cymryd i'w lliniaru.

Can I thank Joyce Watson for that response? I also believe the system is as secure as any other in the public sector. Civil servants in the education department have stated it is not secure enough to share school governor agendas and reports. Does the Commission know why they do not consider it secure, and will they discuss with the Welsh Government education staff where they consider the weaknesses are?

A gaf fi ddiolch i Joyce Watson am yr ymateb hwnnw? Rwyf hefyd yn credu bod y system mor ddiogel ag unrhyw un arall yn y sector cyhoeddus. Mae gweision sifil yn yr adran addysg wedi dweud nad yw'n ddigon diogel i rannu agendâu ac adroddiadau llywodraethwyr ysgol. A yw'r Comisiwn yn gwybod pam nad ydynt yn ei ystyried yn ddiogel, ac a fyddant yn trafod gyda staff addysg Llywodraeth Cymru lle maent yn ystyried bod yna wendidau?

I think it's an odd situation I think is all I can say, because what I do know is that there is a high level of technical protection. We apply the latest security fixes to address vulnerabilities and weaknesses; strong access controls including multifactor authentication for user logins, to prevent unauthorised access to e-mail accounts; robust e-mail filtering and anti-malware solutions to prevent malicious content, including spam phishing attempts and malware. We have enforced encryption of e-mail communications, which protects data from eavesdropping and unauthorised access, with comprehensive back-up and recovery to ensure data can be restored in case of data loss. So, I don't really understand how this has happened, and I think I would advise Mike, the Senedd Member, to write to the Commission so that we can look at and investigate and give you a more rounded answer into how this has happened.

Rwy'n credu mai'r cyfan y gallaf ei ddweud yw ei bod yn sefyllfa od, oherwydd yr hyn rwy'n ei wybod yw bod lefel uchel o amddiffyniad technegol. Rydym yn defnyddio'r atebion diogelwch diweddaraf i fynd i'r afael â gwendidau; mesurau rheoli mynediad cryf gan gynnwys dilysu aml-ffactor wrth i ddefnyddwyr fewngofnodi, er mwyn atal mynediad heb awdurdod i gyfrifon e-bost; hidlo e-byst ac atebion gwrthfaleiswedd i atal cynnwys maleisus, gan gynnwys ymdrechion gwe-rwydo sbam a maleiswedd. Rydym wedi gorfodi amgryptio cyfathrebiadau dros e-bost, sy'n diogelu data rhag clustfeinio a mynediad heb awdurdod, gyda phrosesau cadw data wrth gefn ac adfer data cynhwysfawr er mwyn sicrhau y gellir adfer data a gollir. Felly, nid wyf yn deall yn iawn sut mae hyn wedi digwydd, ac rwy'n credu y buaswn yn cynghori Mike, yr Aelod o'r Senedd, i ysgrifennu at y Comisiwn fel y gallwn edrych ar hynny ac ymchwilio iddo, a rhoi ateb mwy cyflawn i chi ynglŷn â sut y digwyddodd hyn.

Y Senedd a Sefydliadau'r UE
The Senedd and EU Institutions

2. Sut y bydd y Comisiwn yn hwyluso cysylltiadau agosach a dyfnach rhwng y Senedd a sefydliadau'r UE? OQ59892

2. How will the Commission facilitate closer and deeper relationships between the Senedd and the institutions of the EU? OQ59892

I thank you for that question. Engagement with the EU is a key strand of the Commission's international framework. Commission staff support Member and committee engagement in a range of new UK-EU structures, which include the UK Committee of the Regions contact group and the UK-EU Parliamentary Partnership Assembly. And the Senedd also has hosted a number of inward visits from EU institutions and organisations that provide valuable opportunities to further develop relationships. Most recently, these included hosting visits from the EU's ambassador to the UK, the Conference of Peripheral Maritime Regions' Atlantic Arc conference, and the EU's European Economic and Social Committee.

Diolch ichi am y cwestiwn hwnnw. Mae ymgysylltu â'r UE yn elfen allweddol o fframwaith rhyngwladol y Comisiwn. Mae staff y Comisiwn yn cefnogi ymgysylltiad Aelodau a phwyllgorau ag ystod o strwythurau newydd y DU a'r UE, sy'n cynnwys grŵp cyswllt Pwyllgor Rhanbarthau'r DU a Chynulliad Partneriaeth Seneddol y DU a'r UE. Ac mae'r Senedd hefyd wedi cynnal nifer o ymweliadau gan sefydliadau'r UE sy'n darparu cyfleoedd gwerthfawr i feithrin cysylltiadau pellach. Yn fwyaf diweddar, roedd y rhain yn cynnwys cynnal ymweliadau gan lysgennad yr UE i'r DU, cynhadledd Bwa'r Iwerydd Cynhadledd y Rhanbarthau Morol Ymylol, a Phwyllgor Economaidd a Chymdeithasol Ewrop.

15:20

I'm grateful for that response. The independent remuneration board seems to be doing its best to prevent Members travelling anywhere outside Cardiff Bay and, over the last few years, we've seen this place becoming increasingly Cardiff Bay centric, and that's something I very much, and I'm sure other Members very much, regret. Members on all sides of the Chamber will want to see greater scrutiny and greater accountability of all the different structures and bodies and processes that currently exist to manage the relationship between the United Kingdom and the EU. Members will also want Wales to be represented in its own right in many of the institutions and bodies that currently exist within that relationship. It is important, then, and perhaps more important today than it has been in the past, that the Commission doesn't simply respond to requests to host visits, but actually is more proactive to enabling committees and Members to visit institutions of the European Union, to have those conversations, but also to structurally hold all of those people and Ministers, whether they happen to sit here or elsewhere, to account for the management of these relationships. That is something that I hope the Commission will regard as a priority in the coming months and years.

Rwy'n ddiolchgar am yr ateb hwnnw. Mae'n ymddangos bod y bwrdd taliadau annibynnol yn gwneud ei orau i atal Aelodau rhag teithio i unrhyw le y tu hwnt i Fae Caerdydd, a dros y blynyddoedd diwethaf, rydym wedi gweld y sefydliad hwn yn canoli ei sylw fwyfwy ar Fae Caerdydd, ac mae hynny'n rhywbeth rwy'n gresynu ato'n fawr, ac rwy'n siŵr fod Aelodau eraill yn gresynu at hynny hefyd. Bydd Aelodau ar bob ochr i'r Siambr am weld mwy o graffu a mwy o atebolrwydd am yr holl strwythurau, cyrff a phrosesau gwahanol sy'n bodoli ar hyn o bryd i reoli'r berthynas rhwng y Deyrnas Unedig a'r UE. Bydd yr Aelodau hefyd am i Gymru gael ei chynrychioli yn ei rhinwedd ei hun yn llawer o'r sefydliadau a'r cyrff sy'n bodoli yn y berthynas honno ar hyn o bryd. Mae'n bwysig, felly, ac efallai'n bwysicach heddiw nag y bu yn y gorffennol, nad yw'r Comisiwn ond yn ymateb i geisiadau i gynnal ymweliadau yn unig, ond ei fod yn fwy rhagweithiol wrth alluogi pwyllgorau ac Aelodau i ymweld â sefydliadau'r Undeb Ewropeaidd, i gael y sgyrsiau hynny, ond hefyd i ddwyn yr holl bobl a Gweinidogion hynny i gyfrif yn strwythurol, p'un a ydynt yn eistedd yma neu yn rhywle arall, am reoli'r cysylltiadau hyn. Dyna rywbeth rwy'n gobeithio y bydd y Comisiwn yn ei ystyried yn flaenoriaeth yn ystod y misoedd a'r blynyddoedd nesaf.

In answer to your question, and you said particularly about the rem board, my understanding is the rem board has made no decision in relation to international visits. There may be some confusion following the review of the determination, which removed references to Brussels and European Parliament, but they were merely, I've been assured, technical wording changes and have no bearing on resource. For committee business, the relevant section of the rem board's determination states this is a matter for the Commission, and there has been no freeze on spending via the determination. But, if Members wish to make arrangements for visits abroad, they can apply in advance for this to be funded through the determination provided the journey is necessarily undertaken to enable the performance of the Member's duties and meets the requirements of that.

In terms of budgeting, and a lot of this is about budgeting, the Commission is still in the process of assessing in detail the impact of making a cost-of-living payment to staff, and part of this will be examining what requires prioritisation within the resources available. There will be some difficult decisions to be made, but the Member's comments will be noted and fed back into that process.  

I ateb eich cwestiwn, ac roeddech chi'n nodi'r bwrdd taliadau yn benodol, fy nealltwriaeth i yw nad yw'r bwrdd taliadau wedi gwneud unrhyw benderfyniad mewn perthynas ag ymweliadau rhyngwladol. Efallai y bydd rhywfaint o ddryswch yn dilyn yr adolygiad o'r penderfyniad, a oedd yn dileu cyfeiriadau at Frwsel a Senedd Ewrop, ond cefais fy sicrhau mai newidiadau technegol i eiriad yn unig oeddent ac nad oes ganddynt unrhyw effaith ar adnoddau. Ar gyfer busnes pwyllgorau, mae'r adran berthnasol ym mhenderfyniad y bwrdd taliadau yn nodi mai mater i'r Comisiwn yw hwn, ac ni chafodd gwariant ei rewi trwy'r penderfyniad. Ond os yw'r Aelodau'n dymuno gwneud trefniadau ar gyfer ymweliadau tramor, gallant wneud cais ymlaen llaw i ariannu hynny drwy'r penderfyniad cyhyd â bod y daith o reidrwydd yn cael ei chynnal i alluogi cyflawni dyletswyddau'r Aelod ac yn bodloni gofynion hynny.

O ran cyllidebu, ac mae llawer o hyn yn ymwneud â chyllidebu, mae'r Comisiwn yn dal i fod wrthi'n asesu'n fanwl beth yw effaith gwneud taliad costau byw i staff, a rhan o hyn fydd archwilio beth sydd angen ei flaenoriaethu o fewn yr adnoddau sydd ar gael. Bydd rhai penderfyniadau anodd i'w gwneud, ond caiff sylwadau'r Aelod eu nodi a'u bwydo'n ôl i mewn i'r broses honno.  

Ymgysylltu Pobl Cymru â Democratiaeth Cymru
Engaging the People of Wales in Welsh Democracy

3. Pa asesiad y mae'r Comisiwn wedi'i wneud o'r effaith y mae'r Senedd wedi'i chael o ran ymgysylltu pobl Cymru â democratiaeth Cymru ers datganoli? OQ59883

3. What assessment has the Commission made of the impact of the Senedd in engaging the people of Wales in Welsh democracy since devolution? OQ59883

Our communications and engagement strategy places greater emphasis on gathering the impact of our work. We're conducting audience research to gather insights into knowledge and public perception of the Senedd, with the latest survey finding that 97 per cent were aware of the Senedd, with 64 per cent recognising how issues close to them are affected by Welsh laws. And we've introduced new ways of capturing feedback from audiences, like customer surveys for visitors and attendees at our events. And we've also introduced tools to monitor the reach of our social media and media coverage. We'll conduct an evaluation of our communications and engagement strategy at the end of this Senedd.

Mae ein strategaeth gyfathrebu ac ymgysylltu yn rhoi rhagor o bwyslais ar grynhoi effaith ein gwaith. Rydym yn cynnal ymchwil cynulleidfa i gasglu mewnwelediad i wybodaeth y cyhoedd am y Senedd, a'u canfyddiad ohoni, gyda'r arolwg diweddaraf yn canfod bod 97 y cant yn ymwybodol o'r Senedd a 64 y cant yn cydnabod sut mae cyfreithiau Cymru yn effeithio ar faterion sy'n agos atynt. Ac rydym wedi cyflwyno ffyrdd newydd o gasglu adborth gan gynulleidfaoedd, fel arolygon cwsmeriaid ar gyfer ymwelwyr a mynychwyr ein digwyddiadau. Ac rydym hefyd wedi cyflwyno offer i fonitro cyrhaeddiad ein cyfryngau cymdeithasol a sylw yn y cyfryngau. Byddwn yn cynnal gwerthusiad o'n strategaeth gyfathrebu ac ymgysylltu ar ddiwedd y Senedd hon.

I think engaging the people of Wales in our democracy is a vital part of the work of every Senedd Member, as well as the institution itself, and I'm sure all Senedd Members are keen to encourage people from their constituency to visit the Senedd and to engage in the work of the Welsh Parliament in various ways. But there is a lot of work to do, and turnout in Senedd elections, for example, as with other elections, is disappointing and something that we need to improve. I believe that the education programme and school visits are very positive in this respect, and it's great to see the children that come along so regularly to the Senedd. But I wonder whether, in analysing the engagement of the institution with the people of Wales, it's possible to identify particular groups, particular sections within society, that are not engaging as much as others, whether it's possible to look at those demographics and perhaps particularly promote engagement to those people who perhaps are less involved than others. 

Rwy'n credu bod ennyn diddordeb pobl Cymru yn ein democratiaeth yn rhan hanfodol o waith pob Aelod o'r Senedd, yn ogystal â'r sefydliad ei hun, ac rwy'n siŵr fod holl Aelodau'r Senedd yn awyddus i annog pobl o'u hetholaeth i ymweld â'r Senedd ac i gymryd rhan yng ngwaith Senedd Cymru mewn gwahanol ffyrdd. Ond mae llawer o waith i'w wneud, ac mae'r nifer sy'n pleidleisio yn etholiadau'r Senedd, er enghraifft, fel gydag etholiadau eraill, yn siomedig ac yn rhywbeth y mae angen inni ei wella. Credaf fod y rhaglen addysg ac ymweliadau ysgolion yn gadarnhaol iawn yn hyn o beth, ac mae'n wych gweld y plant sy'n dod draw mor rheolaidd i'r Senedd. Ond wrth ddadansoddi ymgysylltiad y sefydliad â phobl Cymru, tybed a yw'n bosibl nodi grwpiau penodol, rhannau penodol o'r gymdeithas, nad ydynt yn ymgysylltu cymaint ag eraill, a yw'n bosibl edrych ar y ddemograffeg a hyrwyddo ymgysylltiad â'r bobl sydd efallai'n llai tebygol o gymryd rhan nag eraill. 

15:25

I accept exactly what you're saying, and I think that evaluation is necessary and would prove useful. In October, we are hosting a big event by WEN Wales, and it will be called 'We belong here', and it's specifically aimed at engaging people from all backgrounds, albeit women in this case, to make sure that they understand fully what it is we are doing and, hopefully, to encourage them to take part in that and become more aware of that.

We do also, of course, have the Youth Parliament structure, which is fed back into schools, and there is a wide range of differing backgrounds in terms of the membership of that Youth Parliament, but we are always striving to ensure that access and knowledge of the work of the Senedd is as good as it can be, and we will take your request back. Thank you.

Rwy'n derbyn yr hyn a ddywedwch yn llwyr, ac rwy'n credu bod angen gwerthuso ac y byddai'n ddefnyddiol. Ym mis Hydref, rydym yn cynnal digwyddiad mawr gan Rwydwaith Cydraddoldeb Menywod Cymru, a bydd yn cael ei alw'n 'Lle i ni', a'i fwriad penodol yw ymgysylltu â phobl o bob cefndir, menywod yn yr achos hwn, i wneud yn siŵr eu bod yn deall yn iawn yr hyn a wnawn a'u hannog, gobeithio, i gymryd rhan yn hynny a dod yn fwy ymwybodol o hynny.

Mae gennym strwythur y Senedd Ieuenctid hefyd wrth gwrs, sy'n bwydo'n ôl i ysgolion, ac mae ystod eang o gefndiroedd gwahanol yn rhan o aelodaeth y Senedd Ieuenctid honno, ond rydym bob amser yn ymdrechu i sicrhau bod mynediad a gwybodaeth am waith y Senedd cystal ag y gall fod, ac fe fyddwn yn ystyried eich cais. Diolch.

4. Cwestiynau Amserol
4. Topical Questions

Yr eitem nesaf yw cwestiynau amserol, a bydd y cwestiwn cyntaf gan Mabon ap Gwynfor.

The next item is the topical questions, and the first will be asked by Mabon ap Gwynfor.

Diogelwch yr Ystâd Iechyd
The Safety of the Health Estate

1. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad ar ddiogelwch yr ystâd iechyd yn dilyn y newyddion bod digwyddiad mawr wedi ei ddatgan yn Ysbyty Llwynhelyg ym mis Awst? TQ832

1. Will the Minister provide an update on the safety of the health estate following the news that a major incident was declared at Withybush Hospital in August? TQ832

Diolch yn fawr. Mae sicrhau bod ystâd yr NHS yng Nghymru yn saff yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru. Mae fy swyddogion wedi bod yn gweithio'n agos gyda byrddau iechyd a'r trusts yn ogystal â chynghorwyr arbenigol o gylch presenoldeb RAAC—reinforced autoclaved aerated concrete—ar draws y gwasanaeth iechyd i sicrhau bod cleifion, staff, ac ymwelwyr yn aros yn saff.

Thank you very much. Ensuring that the NHS estate in Wales is safe is a priority for the Welsh Government. My officials have been working closely with health boards and the trusts as well as expert advisers on the presence of RAAC—reinforced autoclaved aerated concrete—across the health service to ensure that patients, staff and visitors stay safe.

Diolch i'r Gweinidog am yr ateb. Mae'n ddiddorol, onid ydy, fod pawb yn siarad am RAAC rŵan, a diogelwch adeiladau, yn dilyn cyhoeddiad Gillian Keegan am ysgolion yn Lloegr ar ddechrau mis Medi, ond bod neb wedi meddwl ddwywaith am ddiogelwch cleifion Cymru pan dorrodd y newyddion fod ward am gau yn Ysbyty llwynhelyg oherwydd peryglon RAAC. Yn wir, oherwydd cyhoeddiad RAAC Keegan, roedd y Gweinidog addysg yma yng Nghymru yn teimlo'r angen i wneud cyhoeddiad am ddiogelwch ysgolion Cymru ddoe, ond eto dydyn ni ddim wedi cael cyhoeddiad am yr ystâd iechyd yng Nghymru, heb sôn am adeiladau cyhoeddus eraill Cymru. Ond rydym ni'n gwybod o gyfarfod Bwrdd Iechyd Betsi Cadwaladr nôl ar ddechrau eleni mai dim ond 62 y cant o adeiladau'r bwrdd yno sydd yn operationally safe, ac mae swyddogion byrddau iechyd yn dweud wrthyf i mai cost cyfalaf atgyweirio'r ystâd ydy un o'r heriau mwyaf sydd yn eu hwynebu. Felly, ydy'r Gweinidog yn medru rhoi sicrwydd inni fod yna raglen o waith ar y gweill i atgyweirio'r ystâd, nid yn unig drwy edrych ar RAAC, ond yr amryfal broblemau eraill sydd yna? Beth ydy'r amserlen er mwyn sicrhau bod yr adeiladau yn yr ystâd iechyd yn ddiogel? A pha gyfalaf ychwanegol sydd ar gael er mwyn cario allan y gwaith atgyweirio angenrheidiol? Yn olaf, a fyddwn ni'n gweld rhagor o wardiau neu adeiladau eraill yn yr ystâd yn cau yn fyr rybudd oherwydd pryderon am ddiogelwch?

I thank the Minister for that response. It's interesting that everyone is now talking about RAAC and building safety following an announcement by Gillian Keegan about schools in England at the beginning of September, but nobody had thought twice about patient safety in Wales when the news broke that a ward was to close at Withybush hospital because of the dangers of RAAC. Indeed, because of Keegan's RAAC announcement, the education Minister here in Wales felt the need to make a statement on the safety of Welsh schools yesterday, however, we've had no announcement on the health estate in Wales, never mind other public buildings in Wales. But we know from meeting Betsi Cadwaladr University Health Board at the beginning of this year that only 62 per cent of health board buildings there are operationally safe, and health board officials tell me that the capital cost of repairing the estate is one of the greatest challenges facing them. So, can the Minister provide us an assurance that there is a programme of work in place to remediate the estate, not only looking just at RAAC, but also the other problems that exist? What's the timetable for ensuring that the buildings in the health estate are safe? And what additional capital is available to carry out this necessary work? Finally, will we see more wards or other estate buildings closing at short notice because of concerns about safety?

Wel, diolch yn fawr. Nawr, dwi'n deall bod hwn wedi efallai fod yn rhywfaint o sypreis i rai aelodau o'r cyhoedd, ond yn sicr roedden ni'n ymwybodol iawn o hwn fel problem fel Llywodraeth, ac rŷn ni wedi bod yn cadw golwg barcud ar y sefyllfa.

Well, I thank you. I understand that this has been something of a surprise to some members of the public, but certainly we were very aware of this as a problem as a Government, and we have been keeping an eagle eye on this situation.

We had commissioned some specialist structural engineer reports in November. On 20 February this year, shared services—that is the group that commissions work, so that we have work across the whole of the NHS that is commissioned and procured, so that we have a once-for-Wales approach—wrote out to all of the NHS organisations to ask them for enhanced assurances on where RAAC was located, making sure that mitigation and safety measures had been identified and implemented, and making sure there's robust monitoring for the future. So, all of this has been in place since February in relation to the NHS.

Now, what I can tell you in relation to what we found is that there are two areas where there were significant concerns: Withybush was one of them; we've known about that for a while. On 18 August, I visited Withybush just to have a look at exactly what the condition of the RAAC was. Six wards have been closed as a result of the presence of RAAC in Withybush. Many patients have been relocated to South Pembrokeshire Hospital, and already, £12.8 million has been given for initial mitigation for support in Withybush and to make safe.

The other area that we're particularly concerned about is Nevill Hall Hospital in Abergavenny. Mitigation and safety measures, so there's still work to do on that, but it's not in a clinical area, and those areas we're a bit more confident about. 

There's a small part of Bronglais Hospital in a remote plant room where RAAC has been identified, but it's only authorised personnel who have access to that part. And in Llanfairfechan, RAAC was identified in a canteen at Bryn y Neuadd, but that was decommissioned in January. So, we're fully confident so far in terms of the big concerns that those are the areas that we have to focus on, and we're on it, I think, in relation to the NHS.

Roeddem wedi comisiynu adroddiadau gan beiriannydd strwythurol arbenigol ym mis Tachwedd. Ar 20 Chwefror eleni, ysgrifennodd y cydwasanaethau—sef y grŵp sy’n comisiynu gwaith, fel bod gennym waith ar draws y GIG cyfan sy’n cael ei gomisiynu a’i gaffael, fel bod gennym ddull gweithredu 'unwaith i Gymru'—at holl sefydliadau’r GIG i ofyn iddynt am fwy o sicrwydd ynglŷn â ble roedd RAAC wedi'i ganfod, gan sicrhau bod mesurau lliniaru a diogelwch wedi’u nodi a’u rhoi ar waith, a sicrhau bod mesurau monitro cadarn ar waith ar gyfer y dyfodol. Felly, mae hyn oll wedi bod yn weithredol ers mis Chwefror mewn perthynas â’r GIG.

Nawr, yr hyn y gallaf ei ddweud wrthych mewn perthynas â'r hyn a welsom yw bod dau fan lle roedd pryderon sylweddol: ysbyty Llwynhelyg oedd un ohonynt; rydym yn gwybod am hynny ers tro. Ar 18 Awst, ymwelais ag ysbyty Llwynhelyg i gael golwg ar beth yn union oedd cyflwr y RAAC. Mae chwe ward wedi'u cau o ganlyniad i bresenoldeb RAAC yn ysbyty Llwynhelyg. Mae llawer o gleifion wedi’u symud i Ysbyty De Sir Benfro, ac eisoes, mae £12.8 miliwn wedi’i ddarparu i gefnogi mesurau lliniaru cychwynnol yn ysbyty Llwynhelyg ac i’w wneud yn ddiogel.

Y lleoliad arall rydym yn arbennig o bryderus yn ei gylch yw Ysbyty Nevill Hall yn y Fenni. Mesurau lliniaru a diogelwch, felly, mae gwaith i'w wneud ar hynny o hyd, ond nid yw mewn man clinigol, ac rydym ychydig yn fwy hyderus ynghylch y mannau hynny.

Mae RAAC wedi'i ganfod mewn rhan fach o Ysbyty Bronglais, mewn ystafell beiriannau anghysbell, ond dim ond personél awdurdodedig sy'n cael mynd i'r rhan honno. Ac yn Llanfairfechan, daethpwyd o hyd i RAAC mewn ffreutur yn Bryn y Neuadd, ond cafodd hwnnw ei ddadgomisiynu ym mis Ionawr. Felly, rydym yn gwbl hyderus hyd yn hyn o ran y pryderon mawr mai dyna'r mannau y mae'n rhaid inni ganolbwyntio arnynt, ac rwy'n credu ein bod yn mynd i'r afael â'r mater mewn perthynas â'r GIG.

15:30

Minister, as you will appreciate, I'll be focusing my comments on Withybush hospital, and asking questions on the presence of RAAC at the site. Now, yesterday, I called for a statement on this matter, and so I'm pleased that we now have an opportunity to better understand the Welsh Government's actions on this issue. I have concerns that Hywel Dda University Health Board, and possibly the Welsh Government, have known about this since 2019, and that little action had taken place to address the problem until an expert survey in May 2023 revealed the need to take urgent safety measures. Therefore, perhaps the Minister can confirm exactly when the health board notified the Welsh Government of the problem at Withybush hospital. If the Welsh Government has known since 2019, what exactly has the Government and the health board done since then to address this problem in the last four years?

Secondly, as you've said, Minister, six wards have been closed off, and many patients and staff have, quite rightly, been moved to South Pembrokeshire Hospital in Pembroke Dock, temporarily. Now, it's vital that this is a temporary move and not an opportunity to once again centralise services away from Withybush hospital permanently. So, can you, Minister, provide a cast-iron guarantee today that any services that have been temporarily relocated will be returned to Withybush hospital once it's safe to do so?

And finally, Dirprwy Lywydd, I want to put on record my thanks to the staff at Withybush hospital who have been affected and continue to be impacted by this matter. It's crucial that there is some understanding of the timescales involved in resolving this problem, so that those staff can plan and co-ordinate service delivery. Therefore, can you, Minister, update us on the latest discussions you've had with the health board regarding the time it may take to return services to Withybush hospital? Some reports have speculated that three wards may be reopened by Christmas, and the remaining three by April. And so, I'd be grateful if you could confirm whether that is still the case, or have there been any further developments on this front?

Weinidog, fel y byddwch yn deall, byddaf yn canolbwyntio fy sylwadau ar ysbyty Llwynhelyg, ac yn gofyn cwestiynau am bresenoldeb RAAC ar y safle. Nawr, ddoe, gelwais am ddatganiad ar y mater, ac felly rwy'n falch fod gennym gyfle nawr i ddeall camau gweithredu Llywodraeth Cymru ar y mater hwn yn well. Mae gennyf bryderon fod Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda, ac o bosibl Llywodraeth Cymru, wedi gwybod am hyn ers 2019, ac mai ychydig iawn o gamau a gymerwyd i fynd i’r afael â’r broblem tan i arolwg arbenigol ym mis Mai 2023 nodi bod angen rhoi mesurau diogelwch brys ar waith. Felly, efallai y gall y Gweinidog gadarnhau pryd yn union y dywedodd y bwrdd iechyd wrth Lywodraeth Cymru am y broblem yn ysbyty Llwynhelyg. Os yw Llywodraeth Cymru wedi gwybod ers 2019, beth yn union mae’r Llywodraeth a’r bwrdd iechyd wedi’i wneud ers hynny i fynd i’r afael â’r broblem yn y pedair blynedd ddiwethaf?

Yn ail, fel rydych wedi’i ddweud, Weinidog, mae chwe ward wedi’u cau, ac mae llawer o gleifion a staff, yn gwbl briodol, wedi’u symud dros dro i Ysbyty De Sir Benfro yn Noc Penfro. Nawr, mae'n hanfodol mai cam dros dro yw hwn ac nid cyfle i ganoli gwasanaethau mewn man gwahanol i ysbyty Llwynhelyg yn barhaol unwaith eto. Felly, Weinidog, a wnewch chi roi addewid cadarn heddiw y bydd unrhyw wasanaethau sydd wedi cael eu hadleoli dros dro yn dychwelyd i ysbyty Llwynhelyg pan fydd hi'n ddiogel i wneud hynny?

Ac yn olaf, Ddirprwy Lywydd, hoffwn gofnodi fy niolch i'r staff yr effeithiwyd arnynt yn ysbyty Llwynhelyg ac sy'n parhau i gael eu heffeithio gan y mater hwn. Mae'n hanfodol cael rhywfaint o ddealltwriaeth o'r amserlenni ar gyfer datrys y broblem hon, fel y gall y staff gynllunio a chydgysylltu'r broses o ddarparu gwasanaethau. Felly, Weinidog, a allwch chi roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni am y trafodaethau diweddaraf a gawsoch gyda’r bwrdd iechyd ynghylch yr amser y gallai gymryd i wasanaethau ddychwelyd i ysbyty Llwynhelyg? Mae rhai adroddiadau wedi amcangyfrif y gellid ailagor tair ward erbyn y Nadolig, a’r tair arall erbyn mis Ebrill. Ac felly, buaswn yn ddiolchgar pe gallech gadarnhau bod hynny'n dal yn wir, neu a oes unrhyw ddatblygiadau pellach wedi bod yn hyn o beth?

Diolch yn fawr iawn. And I will be issuing a written statement following this debate today. I know that the Minister yesterday suggested that I had put out a statement. That was because I thought I had, actually, because I've been responding to a lot of media reports in relation to RAAC. So, apologies if I hadn't done a formal statement, but I have been trying to keep members of the public informed in relation in particular to the situation in Withybush hospital, where I know a lot of people have big concerns, and I would also like to put on record my thanks for the huge efforts that have been made by staff in Withybush hospital to make that situation safe.

Now, I am very keen to make sure that there is an understanding of the timeline of what's been happening. This, as I say, has not come as a surprise to us. This is not something that came as a surprise to us in August. We have been on this ever since there was an alert in May 2019, which told us that there were potential risks posed by RAAC. What happened then was that the NHS organisations were tasked with undertaking investigations to try and identify the presence of RAAC across the whole of the Welsh NHS estate. In June 2022, the Welsh Government appointed a specialist structural engineer to review those reports, just to make sure they were absolutely accurate. Those were completed in November 2022. A further request was made in February this year, in terms of making sure we followed up on that engineer's report, and those reports are currently ongoing, they're being completed, they've been collected, they're being reviewed, so all of that is still happening, but we know we've identified where the biggest problems are already. Since February, as I say, we have identified where the biggest problems are and there's been huge work done to make sure that we're on it.

In terms of what happens next, as I say, I visited in August, and it was interesting to see how quickly the hospital had moved to shore up and make sure that lots and lots of poles were put in place to make sure that there was no danger of ceilings falling. So, the initial safety issues, I think—we can be confident that that's in the right place. Of course we had to decant people from those particular wards. There is a huge effort being made to make sure now that we address the issues of RAAC in those wards. It's not going to be cheap and it's not going to be fast, but, yes, as you say, we're hoping that three of those wards will be reopened, hopefully, by the end of this year. But obviously we'll have to see what they find as they go along, so I think we're confident in that. So, the intention is very much to reopen those wards, if possible, but obviously we have to make sure that we do not put people back into a hospital setting if there is the slightest chance that it is unsafe.

Diolch yn fawr iawn. A byddaf yn cyhoeddi datganiad ysgrifenedig yn dilyn y ddadl hon heddiw. Gwn fod y Gweinidog wedi awgrymu ddoe y dylwn fod wedi gwneud datganiad. Roedd hynny oherwydd fy mod yn credu fy mod eisoes wedi gwneud hynny mewn gwirionedd, gan fy mod wedi bod yn ymateb i lawer o adroddiadau ar y cyfryngau mewn perthynas â RAAC. Felly, ymddiheuriadau am beidio â bod wedi gwneud datganiad ffurfiol, ond rwyf wedi bod yn ceisio rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r cyhoedd, yn enwedig mewn perthynas â’r sefyllfa yn ysbyty Llwynhelyg, lle gwn fod gan lawer o bobl bryderon mawr, a hoffwn gofnodi fy niolch hefyd am yr ymdrechion enfawr a wnaed gan staff yn ysbyty Llwynhelyg i wneud y sefyllfa honno’n ddiogel.

Nawr, rwy'n awyddus iawn i sicrhau y ceir dealltwriaeth o amserlen yr hyn sydd wedi bod yn digwydd. Fel y dywedaf, nid yw hyn wedi bod yn syndod i ni. Nid yw hyn yn rhywbeth a oedd yn syndod i ni ym mis Awst. Rydym wedi bod yn ymwybodol o hyn ers cael rhybudd ym mis Mai 2019, a ddywedodd wrthym fod risgiau posibl yn gysylltiedig â RAAC. Yr hyn a ddigwyddodd wedyn oedd bod sefydliadau’r GIG wedi cael y dasg o gynnal ymchwiliadau i geisio canfod presenoldeb RAAC ar draws holl ystad GIG Cymru. Ym mis Mehefin 2022, penododd Llywodraeth Cymru beiriannydd strwythurol arbenigol i adolygu’r adroddiadau hynny, er mwyn sicrhau eu bod yn gwbl gywir. Cwblhawyd y rheini ym mis Tachwedd 2022. Gwnaed cais pellach ym mis Chwefror eleni i sicrhau ein bod yn gwneud gwaith dilynol ar adroddiad y peiriannydd hwnnw, ac mae’r adroddiadau hynny’n mynd rhagddynt ar hyn o bryd, maent yn cael eu cwblhau, maent wedi’u casglu, maent yn cael eu hadolygu, felly mae hynny oll yn dal i ddigwydd, ond gwyddom ein bod eisoes wedi nodi lle mae'r problemau mwyaf. Ers mis Chwefror, fel y dywedaf, rydym wedi nodi lle mae'r problemau mwyaf, ac mae cryn dipyn o waith wedi'i wneud i sicrhau ein bod yn mynd i'r afael â'r mater.

O ran yr hyn sy'n digwydd nesaf, fel y dywedaf, fe ymwelais ym mis Awst, ac roedd yn ddiddorol gweld pa mor gyflym roedd yr ysbyty wedi mynd ati i sicrhau bod llawer iawn o bolion wedi'u gosod i sicrhau nad oedd perygl y byddai'r nenfydau'n cwympo. Felly, y materion diogelwch cychwynnol—credaf y gallwn fod yn hyderus fod hynny yn y lle iawn. Wrth gwrs, roedd yn rhaid inni symud pobl o'r wardiau hynny. Mae ymdrech enfawr yn mynd rhagddi i sicrhau nawr ein bod yn mynd i'r afael â materion RAAC yn y wardiau hynny. Nid yw’n mynd i fod yn rhad ac nid yw’n mynd i fod yn gyflym, ond ydym, fel y dywedwch, rydym yn gobeithio y bydd tair o’r wardiau hynny’n cael eu hailagor, gobeithio, erbyn diwedd y flwyddyn. Ond yn amlwg, bydd yn rhaid inni weld beth y dônt o hyd iddo wrth chwilio, felly credaf ein bod yn hyderus yn hynny o beth. Felly, y bwriad yn bendant iawn yw ailagor y wardiau hynny, os yn bosibl, ond yn amlwg, mae'n rhaid inni sicrhau nad ydym yn rhoi pobl yn ôl mewn lleoliad ysbyty os oes unrhyw berygl o gwbl ei fod yn anniogel.

15:35

I thank you for your statement, and it is important to remember the £12.8 million mitigation funds that have gone into Withybush. And it is also right to recognise the work that has been done and the effort and commitment by all staff to step up and keep services running wherever that was possible. Of course, the question here that people want to know is: are those services that currently can't be provided in Withybush being provided as close to home as is possible? And they will seek answers to that. But I'd also like to thank the chief executive, who called an emergency meeting of all the politicians to let us know what was happening and who has kept us informed and updated, like you have yourself, Minister, so that we could understand and relay that understanding back out into the community. And that is my request here, that we play our part also—all of us—in keeping people informed in such a way that we don't leave them concerned about their situation. 

Diolch am eich datganiad, ac mae’n bwysig cofio’r £12.8 miliwn o arian lliniaru sydd wedi'i wario ar ysbyty Llwynhelyg. Ac mae hefyd yn briodol cydnabod y gwaith a wnaed ac ymdrech ac ymrwymiad yr holl staff i gamu i'r adwy a chadw gwasanaethau'n weithredol lle bynnag roedd hynny'n bosibl. Wrth gwrs, y cwestiwn yr hoffai pobl wybod yr ateb iddo yw: a yw’r gwasanaethau hynny na ellir eu darparu yn ysbyty Llwynhelyg ar hyn o bryd yn cael eu darparu mor agos i’w cartrefi â phosibl? A byddant yn ceisio cael atebion i hynny. Ond hoffwn ddiolch hefyd i’r prif weithredwr, a ddaeth â'r holl wleidyddion ynghyd i roi gwybod i ni beth oedd yn digwydd, ac sydd wedi rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni, fel rydych chi wedi'i wneud, Weinidog, fel y gallwn ddeall a throsglwyddo'r ddealltwriaeth honno yn ôl i'r gymuned. A dyna fy nghais yma, ein bod ninnau hefyd yn chwarae ein rhan—pob un ohonom—i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i bobl yn y fath fodd fel nad ydym yn eu gadael yn bryderus am eu sefyllfa.

Diolch yn fawr, Joyce, and you're quite right: we consider this to be something we have to respond to very quickly. Making sure our hospitals are safe is fundamental. So, we have had to raid our capital budgets to find that £12.8 million. That £12.8 million will now not be available to spend on some of the other projects that we had hoped to spend it on, but there is an absolute priority to keep people safe. So, yes, there is a need to keep the public informed as well, and that's why I have been trying to give a commentary, certainly in the press, over the summer, just to make sure that people are reassured that we are on top of this issue—we're taking it very seriously. As I say, it's not come as a surprise to us, but once we found the detail and the potential for danger, then of course we acted as soon as we were aware of it.

Diolch yn fawr, Joyce, ac rydych yn llygad eich lle: rydym yn ystyried hyn yn rhywbeth y mae'n rhaid inni ymateb iddo yn gyflym iawn. Mae sicrhau bod ein hysbytai yn ddiogel yn hanfodol. Felly, rydym wedi gorfod ysbeilio ein cyllidebau cyfalaf i ddod o hyd i’r £12.8 miliwn hwnnw. Ni fydd y £12.8 miliwn ar gael i'w wario nawr ar rai o'r prosiectau eraill roeddem wedi gobeithio ei wario arnynt, ond mae cadw pobl yn ddiogel yn flaenoriaeth hollbwysig. Felly, oes, mae angen rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r cyhoedd hefyd, a dyna pam fy mod wedi bod yn ceisio rhoi sylwebaeth, yn sicr yn y wasg, dros yr haf, er mwyn sicrhau tawelwch meddwl i bobl ein bod yn mynd i'r afael â'r mater hwn—rydym o ddifrif yn ei gylch. Fel y dywedaf, nid yw wedi bod yn syndod i ni, ond ar ôl inni weld y manylion a'r perygl posibl, yna wrth gwrs fe wnaethom weithredu cyn gynted ag y daethom yn ymwybodol ohono.

15:40

Diolch, Weinidog. Bydd y cwestiwn amserol nesaf gan Peredur Owen Griffiths. 

Thank you, Minister. The next topical question is from Peredur Owen Griffiths.

Cyllideb Llywodraeth Cymru
The Welsh Government Budget

2. A wnaiff y Gweinidog roi diweddariad ar gyllideb 2023-24 Llywodraeth Cymru, yng ngoleuni sylwebaeth barhaus gan Weinidogion yn y cyfryngau dros yr haf? TQ836

2. Will the Minister provide an update on the Welsh Government’s 2023-24 budget, in light of continued commentary by Ministers via the media over the summer? TQ836

We've been considering where spending can be delayed, deferred, reprioritised and reduced. We are working to minimise the impacts of making difficult decisions to ensure that public services continue to have the funding needed so that we do not breach our budget, which would create a more difficult situation next year.

Rydym wedi bod yn ystyried lle mae modd oedi, gohirio, ailflaenoriaethu a lleihau gwariant. Rydym yn gweithio i leihau effeithiau gwneud penderfyniadau anodd i sicrhau bod gwasanaethau cyhoeddus yn parhau i gael y cyllid sydd ei angen fel nad ydym yn torri ein cyllideb, a fyddai’n creu sefyllfa fwy anodd y flwyddyn nesaf.

Diolch am yr ateb yna.

Thank you for that response.

Over the summer, we were notified that the Cabinet were working through the summer on measures to mitigate the financial constraints that affected the current budget and which are likely to influence the design of the next budget. And we fully appreciate the extremely challenging circumstances that the Welsh Government currently faces from a financial perspective: the implosion of the UK economy by the Truss administration and the subsequent implosion of a new wave of austerity measures by the Sunak administration have pushed public finances, which were already in a precarious state, to breaking point. It’s for a good reason therefore that the current budget was described by the Government as the most difficult in the devolved era.

We’ve been informed on many occasions that the Welsh Government’s current budget is £900 million lower in real terms compared to when it was originally set during the UK Government's 2021 spending review. And I’m grateful for your explanation this morning in the Finance Committee as to how that figure was calculated and that a further statement will be coming in due course.

Given the events that have transpired since the UK Government’s spring budget, including the downward trajectory of consumer prices index inflation since June, could the Minister clarify to the Senedd how this deficit is currently being factored into the aforementioned Cabinet work on mitigating financial pressures, and to what extent you expect it to inform the design of the subsequent budget? And can you confirm the overall total quantum of the saving that you’re currently asking your Cabinet colleagues to find within their budget lines, and what figure are you working to? Are you looking for £900 million in total savings; and then, could you split that by revenue and capital? At times of financial hardship like these, where every single penny counts, enabling effective transparent scrutiny of the Welsh Government's budgetary decisions becomes even more important. Diolch yn fawr.

Dros yr haf, dywedwyd wrthym fod y Cabinet yn gweithio drwy’r haf ar fesurau i liniaru’r cyfyngiadau ariannol sy’n effeithio ar y gyllideb bresennol ac sy’n debygol o ddylanwadu ar gynllun y gyllideb nesaf. Ac rydym yn llwyr ddeall yr amgylchiadau hynod heriol y mae Llywodraeth Cymru yn eu hwynebu ar hyn o bryd o safbwynt ariannol: mae'r llanast a wnaeth gweinyddiaeth Truss o economi'r DU a'r ffaith bod gweinyddiaeth Sunak wedi rhoi ton newydd o fesurau cyni ar waith wedi hynny wedi golygu bod cyllid cyhoeddus, a oedd eisoes mewn cyflwr ansefydlog, bellach mewn sefyllfa enbyd. Am reswm da felly, disgrifiwyd y gyllideb bresennol gan y Llywodraeth fel yr un anoddaf ers datganoli.

Rydym wedi clywed droeon fod cyllideb bresennol Llywodraeth Cymru £900 miliwn yn is mewn termau real o gymharu â’r adeg y’i gosodwyd yn wreiddiol yn ystod adolygiad o wariant Llywodraeth y DU yn 2021. Ac rwy'n ddiolchgar am eich esboniad y bore yma yn y Pwyllgor Cyllid ynglŷn â sut y cyfrifwyd y ffigur hwnnw, ac y bydd datganiad pellach yn dod maes o law.

O ystyried y digwyddiadau ers cyllideb y gwanwyn Llywodraeth y DU, gan gynnwys gostyngiad chwyddiant y mynegai prisiau defnyddwyr ers mis Mehefin, a allai’r Gweinidog egluro i’r Senedd sut mae’r diffyg hwn yn cael ei gynnwys ar hyn o bryd yng ngwaith y Cabinet a grybwyllwyd eisoes ar liniaru pwysau ariannol, ac i ba raddau rydych yn disgwyl iddo lywio cynllun y gyllideb ddilynol? Ac a allwch gadarnhau cyfanswm yr arbediad rydych yn gofyn i'ch cyd-Aelodau o'r Cabinet ddod o hyd iddo o fewn eu llinellau gwariant, ac yn ôl pa ffigur rydych yn gweithio? A ydych yn chwilio am gyfanswm o £900 miliwn o arbedion; ac yna, a allech chi rannu hynny yn ôl refeniw a chyfalaf? Ar adegau o galedi ariannol fel y rhain, lle mae pob ceiniog yn cyfrif, mae galluogi craffu tryloyw ac effeithiol ar benderfyniadau cyllidebol Llywodraeth Cymru yn dod yn bwysicach fyth. Diolch yn fawr.

I'm very grateful for the question and also for the opportunity in committee earlier on today to be able to set out some of the work that the Welsh Government is doing to try and meet that gap that we now have in our finances as a result, as you've described, of the period of austerity, the mismanagement of the economy, and particularly the impact that inflation is having on our budgets.

Over the course of the summer, the Welsh Government has been meeting regularly and I've been meeting with my colleagues on an individual basis as well, to understand the pressures within those departments. And I think that the fact that we've done work relatively early on in the financial year is really important because we have a monthly monitoring process where my officials are informed by our groups right across Government of what the pressures are and what the potential overspend or underspend is on all of their budgets, so we actually have really, really good visibility on what's happening in the budgets across Government, and it became very evident early on that inflation was having a big impact. So, we thought we needed to take some remedial action and do so before decisions have become so locked in that actually our room for manoeuvre is reduced.

So, it's been a really helpful piece of work. I wish I could say more today. It is my intention to give a full update to the Senedd on the work that we've been doing, but we still have yet to agree the package across Government, and I'm really clear that it has to be a cross-Government piece of work and a cross-Government-derived solution to the challenge.

In terms of the £900 million, just to reassure colleagues that I'm not looking for £900 million to be reprioritised across Government; we're looking at what else we can do. We have to consider assumptions around, for example, NHS pay consequentials. We're really keen that we finally have some clarity from the UK Government on that particular point when we meet as a Finance: Interministerial Standing Committee next week. I spoke to the Deputy First Minister of Scotland again just today, and she was very keen that we take that opportunity to really press the UK Government for that clarity. When we have that, then we can factor that into our decisions, and it might mean that we have some different choices to make. So, there is some clarity that we need yet before we're able to bring forward the package and describe it in more detail to colleagues.

Rwy’n ddiolchgar iawn am eich cwestiwn, a hefyd am y cyfle yn y pwyllgor yn gynharach heddiw i allu nodi peth o’r gwaith mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i geisio llenwi’r bwlch sydd gennym bellach yn ein cyllid o ganlyniad, fel rydych wedi’i ddisgrifio, i'r cyfnod o gyni, camreoli'r economi, ac yn enwedig yr effaith y mae chwyddiant yn ei chael ar ein cyllidebau.

Dros yr haf, mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn cyfarfod yn rheolaidd, ac rwyf wedi bod yn cyfarfod â fy nghyd-Aelodau'n unigol hefyd, i ddeall y pwysau o fewn yr adrannau hynny. A chredaf fod y ffaith ein bod wedi gwneud gwaith yn gymharol gynnar yn y flwyddyn ariannol yn bwysig iawn gan fod gennym broses fonitro fisol lle mae fy swyddogion yn cael gwybod gan ein grwpiau ar draws y Llywodraeth beth yw’r pwysau a beth yw’r gorwariant neu danwariant posibl ar bob un o'u cyllidebau, felly mewn gwirionedd, gallwn weld yn eithriadol o glir beth sy'n digwydd yn y cyllidebau ar draws y Llywodraeth, a daeth yn amlwg iawn yn gynnar iawn fod chwyddiant yn cael effaith fawr. Felly, roeddem o'r farn fod angen inni gymryd rhai camau unioni, a gwneud hynny cyn i benderfyniadau ddod mor derfynol fel bod gennym lai o le i symud.

Felly, mae wedi bod yn waith defnyddiol iawn. Carem pe gallwn ddweud mwy heddiw. Fy mwriad yw rhoi diweddariad llawn i’r Senedd ar y gwaith y buom yn ei wneud, ond nid ydym wedi cytuno eto ar y pecyn ar draws y Llywodraeth, ac rwy’n glir iawn fod yn rhaid iddo fod yn waith trawslywodraethol ac yn ateb trawslywodraethol i'r her.

O ran y £900 miliwn, hoffwn sicrhau fy nghyd-Aelodau nad wyf yn dymuno gweld £900 miliwn yn cael ei ailflaenoriaethu ar draws y Llywodraeth; rydym yn edrych ar beth arall y gallwn ei wneud. Mae’n rhaid inni ystyried rhagdybiaethau ynghylch, er enghraifft, cyllid canlyniadol mewn perthynas â chyflogau'r GIG. Rydym yn awyddus iawn i gael rhywfaint o eglurder o'r diwedd gan Lywodraeth y DU ar y pwynt penodol hwnnw pan fyddwn yn cyfarfod fel Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol ar Gyllid yr wythnos nesaf. Siaradais â Dirprwy Brif Weinidog yr Alban eto heddiw, ac roedd hi'n awyddus iawn inni fanteisio ar y cyfle i bwyso ar Lywodraeth y DU am yr eglurder hwnnw. Pan gawn hynny, gallwn ei gynnwys yn ein penderfyniadau, a gallai olygu bod gennym ddewisiadau gwahanol i’w gwneud. Felly, mae angen rhywfaint o eglurder arnom eto cyn y gallwn gyflwyno'r pecyn a'i ddisgrifio'n fanylach i'n cyd-Aelodau.

15:45

Until this morning, I believed the Welsh Government got the actual income from the Welsh rates of income tax in-year, rather than just the Office for Budget Responsibility estimate; I thank the Minister for earlier correcting that misunderstanding. But for every additional £10 million paid to civil servants in England paying basic tax, the Treasury receives £2 million in tax, creating a net cost to the Treasury of £8 million. In Wales, the £10 million stays the same, while Treasury still gets the £2 million in tax. The Welsh Government receives nothing until tax reconciliation occurs, which can take up to three years. Is the Minister happy with this system? If not, is any representation being made to correct this?

Tan y bore yma, roeddwn dan yr argraff fod Llywodraeth Cymru yn cael yr incwm o gyfraddau treth incwm Cymru yn ystod y flwyddyn, yn hytrach na dim ond amcangyfrif y Swyddfa Cyfrifoldeb Cyllidebol; diolch i’r Gweinidog am gywiro’r gamddealltwriaeth honno yn gynharach. Ond am bob £10 miliwn ychwanegol a delir i weision sifil yn Lloegr sy’n talu treth sylfaenol, mae’r Trysorlys yn cael £2 filiwn mewn treth, gan greu cost net o £8 miliwn i’r Trysorlys. Yng Nghymru, mae’r £10 miliwn yn aros yr un fath, tra bo'r Trysorlys yn dal i gael y £2 filiwn mewn treth. Nid yw Llywodraeth Cymru yn cael unrhyw beth tan y broses gysoni treth, a all gymryd hyd at dair blynedd. A yw’r Gweinidog yn fodlon gyda’r system hon? Os nad yw'n fodlon, a oes unrhyw sylwadau'n cael eu gwneud i unioni hyn?

I'm really grateful for those comments and also for the discussion that we h