Y Cyfarfod Llawn

Plenary

30/11/2021

Cynnwys

Contents

Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd
1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister
2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 2. Business Statement and Announcement
3. Datganiad gan y Gweinidog Newid Hinsawdd: y Cynllun Gweithredu Digartrefedd 3. Statement by the Minister for Climate Change: The Homelessness Action Plan
4. Datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Cymru Iachach 4. Statement by the Minister for Health and Social Services: A Healthier Wales
5. Datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Y Wybodaeth Ddiweddaraf am COVID-19 5. Statement by the Minister for Health and Social Services: Update on COVID-19
6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol: Cymru o Blaid Pobl Hŷn: Ein Strategaeth ar gyfer Cymdeithas sy'n Heneiddio 6. Statement by the Deputy Minister for Social Services: Age Friendly Wales: Our strategy for an Ageing Society
7. Datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Diwrnod AIDS y Byd 7. Statement by the Minister for Health and Social Services: World AIDS Day
8. Datganiad gan y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol: Diwrnod Rhyngwladol ar gyfer Pobl Anabl 8. Statement by the Minister for Social Justice: International Day of Disabled People
9., 10., 11., 12., 13., 14., 15., 16. & 17. Rheoliadau Cyd-bwyllgorau Corfforedig (Cyffredinol) (Rhif 2) (Cymru) 2021; Rheoliadau Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016 (Awdurdodau Cyhoeddus sy’n ddarostyngedig i’r Ddyletswydd Bioamrywiaeth a Chydnerthedd Ecosystemau) 2021; Rheoliadau Rheoliadau Safonau'r Gymraeg (Rhif 1) 2015 (Diwygio) 2021; Rheoliadau Rheoliadau Safonau'r Gymraeg (Rhif 1) 2015 (Diwygio) 2021; Rheoliadau Deddf Cefn Gwlad a Hawliau Tramwy 2000 (Ystyr Corff Cyhoeddus) (Cymru) 2021; Rheoliadau Deddf Parciau Cenedlaethol a Mynediad i Gefn Gwlad 1949 (Ystyr Corff Cyhoeddus) (Cymru) 2021; Rheoliadau Cyd-bwyllgorau Corfforedig (Diwygio Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015) 2021; Rheoliadau Mesur Plant a Theuluoedd (Cymru) 2010 (Diwygio'r rhestr o awdurdodau Cymreig) 2021; Rheoliadau'r Strategaeth Tlodi Plant (Cyd-bwyllgorau Corfforedig) (Cymru) 2021 9., 10., 11., 12., 13., 14., 15., 16. & 17. The Corporate Joint Committees (General) (No. 2) (Wales) Regulations 2021; The Environment (Wales) Act 2016 (Public Authorities subject to the Biodiversity and Resilience of Ecosystems Duty) Regulations 2021; The Equality Act 2010 (Authorities subject to a duty regarding Socio-economic Inequalities) (No. 2) (Wales) Regulations 2021; The Welsh Language Standards (No. 1) Regulations 2015 (Amendment) Regulations 2021; The Countryside and Rights of Way Act 2000 (Meaning of Public Body) (Wales) Regulations 2021; The National Parks and Access to the Countryside Act 1949 (Meaning of Public Body) (Wales) Regulations 2021; The Corporate Joint Committees (Amendment of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015) Regulations 2021; The Children and Families (Wales) Measure 2010 (Amendment to the List of Welsh Authorities) Regulations 2021; The Child Poverty Strategy (Corporate Joint Committees) (Wales) Regulations 2021
18. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol ar Fil yr Heddlu, Troseddu, Dedfrydu a’r Llysoedd 18. Legislative Consent Motion on the Police, Crime, Sentencing and Courts Bill
19. Cyfnod Pleidleisio 19. Voting Time

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Prynhawn da, bawb, a chroeso i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi angen nodi ychydig o bwyntiau. Cynhelir y cyfarfod hwn ar ffurf hybrid, gyda rhai Aelodau yn y Siambr ac eraill yn ymuno drwy gyswllt fideo. Bydd yr holl Aelodau sy'n cymryd rhan yn nhrafodion y Senedd, ble bynnag y bônt, yn cael eu trin yn gyfartal. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y Cyfarfod Llawn yma, ac mae'r rheini wedi eu nodi ar eich agenda. 

Good afternoon and welcome to this Plenary session. Before we begin, I need to set out a few points. The meeting will be held in a hybrid format, with some Members in the Senedd Chamber and others joining by video-conference. All Members participating in proceedings of the Senedd, wherever they may be, will be treated equally. A Plenary meeting held using video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's Plenary meeting, and these are set out on your agenda.  

1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog
1. Questions to the First Minister

Y cwestiynau i'r Prif Weinidog yw'r eitem gyntaf y prynhawn yma, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Llyr Gruffydd. 

The first item today is questions to the First Minister, and the first question is from Llyr Gruffydd. 

Cynllun Dychwelyd Ernes
Deposit-return Scheme

1. Pryd mae'r Prif Weinidog yn disgwyl i Gymru gael cynllun dychwelyd ernes gweithredol? OQ57293

1. When does the First Minister expect Wales to have an operational deposit-return scheme? OQ57293

Llywydd, yn gynharach yn y mis hwn, cafodd pwerau i weithredu cynllun dychwelyd ernes eu datganoli i Gymru. Yn gynnar yn y flwyddyn newydd, byddwn yn cyhoeddi ein dyluniad ar gyfer cynllun o’r fath a’r dyddiad yr ydym ni’n bwriadu ei roi ar waith.

Llywydd, earlier this month, powers to implement a deposit-return scheme were devolved to Wales. Early in the new year, we will publish our design for such a scheme and its intended implementation date.

Wel, mi edrychwn ni ymlaen yn fawr iawn i weld beth yw'r dyddiad yna. Wrth gwrs, y trasiedi yw ein bod ni wedi colli blynyddoedd i bob pwrpas. Rŷn ni wedi bod yn sôn am gynllun dychwelyd ernes i Gymru ers bron i ddegawd, ac, wrth gwrs, rŷn ni dal yn sôn am gynllun dychwelyd ernes i Gymru.

Nawr, mi benderfynoch chi, wrth gwrs, redeg proses ymgynghorol ar y cyd gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Beth petai uchelgais Llywodraeth y Deyrnas Unedig o safbwynt sgôp y cynllun maen nhw'n mynd i'w gyhoeddi, pan fyddan nhw'n penderfynu, yn wahanol iawn i'r uchelgais sydd gennym ni yma yng Nghymru? Rydych chi wedi dweud mewn cyd-destunau eraill fod Cymru wastad yn gweithredu'n fwyaf effeithiol, a'r Senedd yma yn gweithredu'n fwyaf effeithiol, pan fyddwn ni'n dod â datrysiadau Cymreig i gwrdd â'r heriau sy'n ein hwynebu ni. Felly, am ba hyd ŷch chi'n hapus i aros i Boris Johnson gael ei act at ei gilydd, yn hytrach na chyflwyno, unwaith ac am byth, gynllun dychwelyd ernes i Gymru?

Well, we'll look forward very much to hearing that date. The tragedy is that we've lost years to all intents and purposes. We've been talking about a deposit-return scheme for Wales for almost a decade, and we're still talking about such a scheme for Wales.

Now, you decided, of course, to run a joint consultation process with the UK Government. What if the UK Government's ambition in terms of the scope of their proposals, when they do decide, is very different to the ambition that we have here in Wales? You've said in other contexts that Wales always operates most effectively, and this Senedd operates most effectively, when we bring Welsh solutions to meet the challenges we face. So, for how long are you happy to wait for Boris Johnson to get his act together, rather than introducing, once and for all, a deposit-return scheme for Wales?

Wel, y peth cyntaf, Llywydd, oedd i gymryd y pwerau. Heb y pwerau, does dim cyfle gyda ni i gael unrhyw fath o gynllun, a dydy hwnna ddim yn ein dwylo ni fel Senedd; mae'n rhaid i ni dynnu'r pwerau nôl i fan hyn i gael cynllun, a dyna beth sydd wedi digwydd drwy gydweithio â phobl eraill. Rŷn ni wedi bod yn cydweithio nid jest gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig, ond gyda Llywodraeth Gogledd Iwerddon hefyd, i dynnu'r gwersi mas o'r gwaith maen nhw'n ei wneud. 

Mae natur y ffin rhyngom ni a Lloegr, Llywydd, yn golygu ei bod hi'n bwysig i ni drio creu gymaint o dir cyffredin ag sy'n bosibl, i helpu'r cynllun, a'r bobl sy'n rhedeg y cynllun ar y tir, i'w wneud e mewn ffordd sy'n gweithio i ni ac i bobl yma yng Nghymru. Ac mae nifer fawr o bethau ymarferol i feddwl amdanyn nhw, a chynllun Cymreig fydd e pan fyddwn ni'n dod ymlaen â'r cynllun. Fel, dwi'n siŵr, mae'r Aelod yn ymwybodol, roedd Llywodraeth yr Alban, yn gynharach yn y mis hwn, wedi gorfod gohirio gweithredu ar eu cynllun nhw. Nawr, mae'r pwerau i gyd gyda nhw, so doedd hwnna ddim yn broblem iddyn nhw. Maen nhw wedi wynebu nifer o broblemau ymarferol ac maen nhw wedi tynnu eu cynllun nhw yn ôl. 

Rŷn ni eisiau bwrw ymlaen i gydweithio â phobl eraill i gael datrys nifer o'r problemau ymarferol—cynhyrchu'r cynllun, penodi gweinyddwyr nid er elw, cytuno ar lefelau ernes hyblyg, er enghraifft—a'r bwriad yw, yn gynnar yn y flwyddyn newydd, i ddod nôl i'r Senedd gyda'r cynllun i ni yma yng Nghymru. 

Well, the first step, Llywydd, was for us to take the powers. Without the powers, there'd be no opportunity for us to have any kind of scheme, and that is not in our hands as a Senedd; we have to draw the powers back to this place in order to be able to have a scheme, and that's what has occurred in collaboration with others. We have been collaborating not only with the United Kingdom Government, but with the Northern Ireland Government, to learn from the lessons in the work that they have done. 

Then nature of the border between us and England means that it's important for us to endeavour to create as much common ground as possible between us in order to facilitate the scheme, and the people who run the scheme on the ground, in a way that works for us and for the people here in Wales. And there are a number of practical issues to consider, and it will be a Welsh scheme when we bring it forward. As, I am certain, the Member is aware, the Scottish Executive, earlier this month, had to defer implementing their scheme. They have all the powers, and so that wasn't an issue for them, but they have faced a number of practical problems and they had to withdraw their scheme. 

We wish to proceed to collaborate with other people in order to resolve a number of practical issues—to produce the scheme, to appoint not-for-profit operators, and to agree flexible deposit levels, for example—and then, early in the new year, to return to the Senedd with a scheme for us here in Wales. 

First Minister, last November, I was incredibly proud to have brought forward a legislative proposal for a Bill that would make provisions to introduce a DRS and, importantly, a majority vote went through to back those proposals. Now, in the first Climate Change, Environment and Infrastructure Committee meeting of the sixth Senedd, I was pleased also to secure a further commitment from your Minister for Climate Change that the Welsh Government will ensure that any DRS would be all in. Not only would this ensure compatibility with the UK, but between 77 per cent and 83 per cent of survey participants reported that they would use a DRS on most occasions for the five types of containers explored, including plastic bottles, glass bottles, metal cans for all soft drinks, alcoholic drinks and milk-based products. With this in mind, and given the autumn deadline for laying legislation that you committed to in reply to my FMQ in June, what efforts—and I know that you've mentioned this here today—have you made to review  the cost impact of operating an all-in DRS on local authorities? And, for anyone who's carried out beach cleans, too often we see many bottle caps and lids left strewn, affecting our marine environment. Given that the Marine Conservation Society's 2021 Great British beach clean found 18.7 caps and lids—

Prif Weinidog, fis Tachwedd diwethaf, roeddwn i'n hynod o falch o fod wedi cyflwyno cynnig deddfwriaethol ar gyfer Bil a fyddai'n gwneud darpariaethau i gyflwyno cynllun dychwelyd ernes ac, yn bwysig, cafwyd pleidlais fwyafrifol i gefnogi'r cynigion hynny. Nawr, yng nghyfarfod cyntaf Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith y chweched Senedd, roeddwn i hefyd yn falch o sicrhau ymrwymiad pellach gan eich Gweinidog Newid Hinsawdd y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau y byddai unrhyw gynllun dychwelyd ernes yn drwyadl. Yn ogystal â sicrhau cydnawsedd â'r DU, dywedodd rhwng 77 y cant ac 83 y cant o'r rhai a gymerodd ran mewn arolwg y bydden nhw'n defnyddio cynllun dychwelyd ernes ar y rhan fwyaf o adegau ar gyfer y pum math o gynwysyddion a gafodd eu harchwilio, gan gynnwys poteli plastig, poteli gwydr, caniau metel ar gyfer yr holl ddiodydd meddal, diodydd alcoholig a chynhyrchion sy'n seiliedig ar laeth. O ystyried hyn, ac o gofio dyddiad terfyn yr hydref ar gyfer gosod deddfwriaeth y gwnaethoch chi ymrwymo iddi wrth ymateb i fy nghwestiwn i chi ym mis Mehefin, pa ymdrechion—ac rwy'n gwybod eich bod chi wedi sôn am hyn yma heddiw—ydych chi wedi eu gwneud i adolygu effaith gost gweithredu cynllun dychwelyd ernes trwyadl ar awdurdodau lleol? Ac, i unrhyw un sydd wedi gwneud gwaith glanhau traethau, yn rhy aml rydym ni'n gweld llawer o dopiau a chaeadau poteli wedi eu gadael ym mhob man, gan effeithio ar ein hamgylchedd morol. O gofio bod ymgyrch glanhau traethau Prydain Fawr 2021 y Gymdeithas Cadwraeth Forol wedi canfod 18.7 o dopiau a chaeadau—

13:35

Okay, we do need to get to the question now, please. We're only on question 1.

Iawn, mae angen i ni gyrraedd y cwestiwn nawr, os gwelwch yn dda. Dim ond ar gwestiwn 1 ydym ni.

—per 100m-stretch of Welsh beach, will you incorporate, as well as the bottles themselves, the caps in the return scheme? Thanks.

—fesul pob darn 100 metr o draethau Cymru, a wnewch chi ymgorffori, yn ogystal â'r poteli eu hunain, y topiau yn y cynllun dychwelyd? Diolch.

I thank the Member for those questions and for her consistent interest in this whole topic. She will be very familiar with the scheme that was tried out in Conwy earlier in the year, and a great deal of learning has been taken from that, as well as a pilot scheme in Northern Ireland, and the work that was done previously in the Wirral that I know she is aware of. So, we will be bringing forward proposals. I'm afraid they will be in the early new year now, rather than the autumn, because of the delay in the powers being transferred to us. We'll respond to the consultation that was held back between March and June of this year. It will address a number of the points that the Member has raised this afternoon, and she is right to draw attention to the Marine Conservation Society report, which was published only a week or so ago, Llywydd. It does show a drop in some forms of litter, particularly those where there's been concerted governmental action—cotton buds, for example, and single-use plastic bags. But 75 per cent of litter collected on beaches was plastic or polystyrene, and bottle caps were very prominent in the litter that was collected. It definitely does demonstrate the need for us to act both in relation to deposit-return schemes and also this Government's commitment to bring forward legislation to ban the most commonly littered single-use plastics, which we look forward to bringing in front of the Senedd later in this term.

Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiynau yna ac am ei diddordeb cyson yn y pwnc hwn yn gyffredinol. Bydd hi'n gyfarwydd iawn â'r cynllun a gafodd ei dreialu yng Nghonwy yn gynharach yn y flwyddyn, a dysgwyd llawer iawn o'r gwaith hwnnw, yn ogystal â chynllun treialu yng Ngogledd Iwerddon, a'r gwaith a gafodd ei wneud yn flaenorol yn Wirral yr wyf i'n gwybod ei bod hi'n ymwybodol ohono. Felly, byddwn yn cyflwyno cynigion. Mae arnaf ofn y byddan nhw ar ddechrau'r flwyddyn newydd bellach, yn hytrach na'r hydref, oherwydd yr oedi cyn trosglwyddo'r pwerau i ni. Byddwn yn ymateb i'r ymgynghoriad a gafodd ei gynnal rhwng mis Mawrth a mis Mehefin eleni. Bydd yn mynd i'r afael â nifer o'r pwyntiau y mae'r Aelod wedi eu codi y prynhawn yma, ac mae'n iawn i dynnu sylw at adroddiad y Gymdeithas Cadwraeth Forol, a gafodd ei gyhoeddi ryw wythnos yn unig yn ôl, Llywydd. Mae yn dangos gostyngiad i rai mathau o sbwriel, yn enwedig y rhai lle bu gweithredu llywodraethol ar y cyd—ffyn cotwm, er enghraifft, a bagiau plastig untro. Ond roedd 75 y cant o'r sbwriel a gafodd ei gasglu ar draethau yn blastig neu'n bolystyren, ac roedd topiau poteli yn amlwg iawn yn y sbwriel a gafodd ei gasglu. Mae'n bendant yn dangos yr angen i ni weithredu o ran cynlluniau dychwelyd ernes a hefyd ymrwymiad y Llywodraeth hon i gyflwyno deddfwriaeth i wahardd y plastigau untro mwyaf cyffredin, ac edrychwn ymlaen at gyflwyno gerbron y Senedd yn ddiweddarach y tymor hwn.

Tlodi Plant
Child Poverty

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad ar strategaeth y Llywodraeth i ddileu tlodi plant? OQ57286

2. Will the First Minister make a statement on the Government's strategy to eradicate child poverty? OQ57286

Diolch yn fawr i Sioned Williams am y cwestiwn, Llywydd. Er y rhwystrau sydd wedi eu creu gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig, byddwn ni’n bwrw ymlaen gyda’r mesurau sydd yn ein rhaglen lywodraethu a’r cytundeb cydweithio gyda Phlaid Cymru i fynd i’r afael â thlodi plant yng Nghymru.

May I thank Sioned Williams very much for the question, Llywydd? Despite the head winds created by the United Kingdom Government, we will pursue the measures set out in our programme for government and the co-operation agreement with Plaid Cymru to bear down on child poverty in Wales.

Diolch, Brif Weinidog. Hoffwn longyfarch Plaid Cymru a Llywodraeth Cymru am lunio cytundeb cydweithredu blaengar a chynhwysfawr a fydd yn gwneud gwahaniaeth cadarnhaol i fywydau pobl Cymru, ac o ran taclo tlodi plant yn benodol. Rwyf fi, ers cael fy ethol, ac eraill ym Mhlaid Cymru, wedi holi'r Prif Weinidog am ehangu prydau bwyd am ddim lawer gwaith yn y lle hwn, ac mae grwpiau gwrthdlodi fel Sefydliad Bevan ac eraill wedi bod yn ymgyrchu'n galed drosto. Mae'r cytundeb cydweithio'n nodi bod hyn yn gam pellach tuag at ein nod ar y cyd na ddylai'r un plentyn fod yn llwglyd—nod rwy'n ei rannu a'i groesawu. O ystyried y nod hwn, yn ogystal â'r ffaith bod bron i 10,000 o blant ysgol uwchradd sy'n byw mewn tlodi yn cael eu hamddifadu o brydau ysgol am ddim, ydy'r Prif Weinidog yn cytuno â fi y dylid anelu hefyd at gyflwyno prydau ysgol am ddim i holl blant ysgolion uwchradd, pan fo adnoddau yn caniatáu? Yn ogystal, oni bai y bydd cynnydd yn y lwfans cynhaliaeth addysg, sy'n cynnig cefnogaeth hanfodol i oedolion ifanc mewn addysg o aelwydydd incwm isel, fe fydd, erbyn diwedd y cyfnod o dair blynedd, wedi cael ei rewi am 20 mlynedd mewn termau real. A wnaiff y Prif Weinidog, felly, amlinellu cynlluniau'r Llywodraeth i'w gynyddu? Diolch.

Thank you, First Minister. I'd like to congratulate Plaid Cymru and the Welsh Government for drawing up an innovative and comprehensive co-operation agreement, which will make a positive difference to the lives of the people of Wales, in terms of tackling child poverty particularly. Since being elected, I and others in Plaid Cymru have questioned the First Minister on expanding free school meals many times in this place. And anti-poverty groups, such as the Bevan Foundation, have been campaigning hard for this. The co-operation agreement notes that this is a further step towards our shared aim that no child should go hungry in Wales, and that is to be welcomed. Now, given this ambition, as well as the fact that almost 10,000 secondary school children living in poverty are being deprived of free school meals, does the First Minister agree with me that we should also aim towards introducing free school meals for all secondary school pupils, when resources allow? In addition, unless there is an increase in the educational maintenance allowance, which provides crucial support for young adults in education from low-income households, then, by the end of the period of three years, it will have been frozen for 20 years in real terms. Will the First Minister therefore outline the Government's plans to increase this? Thank you.

Diolch yn fawr am y cwestiwn, wrth gwrs, a diolch i'r Aelod am beth ddywedodd hi am y cytundeb. A nawr mae cyfleon gyda ni i gymryd camau pellach, drwy ymestyn prydau ysgol am ddim ac ymestyn darpariaeth gofal plant. Bydd y Llywodraeth yn canolbwyntio ar beth sydd yn y cytundeb, achos mae hwnna'n heriol ac uchelgeisiol, ond nawr rŷn ni'n gallu cydweithio i wneud beth mae'r cytundeb yn ei ddweud. Bydd popeth rydyn ni'n mynd i'w wneud yn gallu gwneud mwy i amddiffyn ein plant rhag tlodi. Wrth gwrs, mae mwy o bethau yn y dyfodol rydym yn gallu meddwl amdanynt, ac roedd nifer o bwyntiau pwysig gan yr Aelod. Ond i ni, fel Llywodraeth, y peth pwysig i ni yw i ganolbwyntio ar y pethau sydd yn y cytundeb ac i fwrw ymlaen i roi popeth ar waith. 

Thank you very much for that question, of course, and I thank the Member for what she said about the agreement. We now have opportunities to take further steps, by extending free school meals and childcare provision. The Government will focus on what is contained in the agreement, because that is challenging and ambitious, but now we're able to co-operate in order to do what the agreement says it will do. Everything that we do will do more to protect our children from poverty. Naturally, there are more things that we could do in future—that we can think of doing—and the Member made a number of important points. But the important thing for us, as a Government, is to focus on those issues included in the agreement and to implement all of those. 

13:40

First Minister, as with the free school meals, of course, and it is welcome, but doesn't it concern you, like with your pilot for universal basic income, that millionaires will be benefiting from it? Do you think this is the real best use of resources for really tackling poverty in Wales head on? You've had 20 years, First Minister, to make your mark here in Wales, and yet this Government has delivered nothing in this regard. In fact, child poverty has increased to 1 in 3 children. That's 200,000 children still left in poverty here in Wales. What steps, what action are you taking, apart from those things, to really tackle poverty head on here?  

Prif Weinidog, yn yr un modd â'r prydau ysgol am ddim, wrth gwrs, ac mae i'w groesawu, ond onid yw'n peri pryder i chi, fel gyda'ch cynllun treialu ar gyfer incwm sylfaenol cynhwysol, y bydd miliwnyddion yn elwa arno? A ydych chi'n credu mai dyma'r defnydd gorau gwirioneddol o adnoddau ar gyfer mynd i'r afael â thlodi yng Nghymru yn uniongyrchol? Rydych chi wedi cael 20 mlynedd, Prif Weinidog, i wneud eich marc yma yng Nghymru, ac eto nid yw'r Llywodraeth hon wedi cyflawni dim yn hyn o beth. A dweud y gwir, mae tlodi plant wedi cynyddu i 1 o bob 3 phlentyn. Mae hynny'n 200,000 o blant sy'n dal i fod wedi eu gadael mewn tlodi yma yng Nghymru. Pa gamau, pa gamau gweithredu ydych chi'n eu cymryd, ar wahân i'r pethau hynny, i fynd i'r afael yn wirioneddol â thlodi yn uniongyrchol yma?

Well, Llywydd, I've explained previously on the floor of the Senedd that, as far as child poverty is concerned, the devolution period can be very easily divided into two periods. In the first period, the first decade, with a Labour Government at Westminster working with a Labour Government here, child poverty fell year after year during that period. It is in the last 10 years, with her Government in charge at Westminster, that we have seen child poverty grow not just here in Wales, but across the whole of the United Kingdom. Their latest and most cruel measure being to deprive children in families dependent on universal credit from that extra £20 a week on which they depended. If you want to know why child poverty has risen across the United Kingdom, then you simply have to look at the direct and deliberate actions that her party has taken while it has been in Government. 

And I entirely reject what the Member said in opening. It's always been the Tory party policy that services should be reserved for poor people, and yet we know perfectly well what that leads to: services reserved for poor people quickly become poor services. We rely, wherever we can, on universal services in which everybody has a stake, and everybody wants those services to be as good as they possibly can be. And where there are millionaires, the tax system is there to deal with them to make sure that, if they get the benefit, as I would wish them to, of universal services, they pay that money back through the tax system to go on supporting others. That is the way, Llywydd, in which to make sure that children in poor families are not just separated off from the rest of society and made the beneficiaries of the benign concern of the Conservative Party, but to make sure that they are properly included with every other child in everything that we would wish to see a child in Wales have as part of their citizenship.   

Wel, Llywydd, rwyf i wedi esbonio o'r blaen ar lawr y Senedd, cyn belled ag y mae tlodi plant yn y cwestiwn, y gellir rhannu'r cyfnod datganoli yn ddau gyfnod yn hawdd iawn. Yn y cyfnod cyntaf, y degawd cyntaf, gyda Llywodraeth Lafur yn San Steffan yn gweithio gyda Llywodraeth Lafur yma, gostyngodd tlodi plant flwyddyn ar ôl blwyddyn yn ystod y cyfnod hwnnw. Yn ystod y 10 mlynedd diwethaf, gyda'i Llywodraeth hi wrth y llyw yn San Steffan, yr ydym ni wedi gweld tlodi plant yn cynyddu nid yn unig yma yng Nghymru, ond ar draws y Deyrnas Unedig gyfan. Eu mesur diweddaraf a mwyaf creulon yw amddifadu plant mewn teuluoedd sy'n dibynnu ar gredyd cynhwysol o'r £20 yr wythnos ychwanegol hwnnw yr oedden nhw'n dibynnu arno. Os ydych chi eisiau gwybod pam mae tlodi plant wedi cynyddu ar draws y Deyrnas Unedig, yna'r cwbl y mae'n rhaid i chi ei wneud yw edrych ar y camau uniongyrchol a bwriadol y mae ei phlaid hi wedi eu cymryd yn ystod ei chyfnod mewn Llywodraeth. 

Ac rwy'n gwrthod yn llwyr yr hyn a ddywedodd yr Aelod wrth agor. Polisi'r blaid Dorïaidd erioed yw y dylid cadw gwasanaethau ar gyfer pobl dlawd, ac eto rydym ni'n gwybod yn iawn yr hyn y mae hynny yn arwain ato: mae gwasanaethau sy'n cael eu cadw ar gyfer pobl dlawd yn troi'n wasanaethau gwael yn gyflym. Rydym ni'n dibynnu, lle bynnag y gallwn, ar wasanaethau cynhwysol y mae gan bawb ran ynddyn nhw, ac mae pawb eisiau i'r gwasanaethau hynny fod cystal ag y gallan nhw fod. A lle ceir miliwnyddion, mae'r system dreth yno i ymdrin â nhw i wneud yn siŵr, os byddan nhw'n elwa, fel y byddwn i'n dymuno iddyn nhw ei wneud, o wasanaethau cynhwysol, eu bod yn talu'r arian hwnnw yn ôl drwy'r system dreth i barhau i gynorthwyo pobl eraill. Dyna'r ffordd, Llywydd, o wneud yn siŵr nad yw plant mewn teuluoedd tlawd yn cael eu gwahanu oddi wrth weddill cymdeithas ac yn cael eu gwneud yn fuddiolwyr pryder diwerth y Blaid Geidwadol, ond i wneud yn siŵr eu bod nhw'n cael eu cynnwys yn briodol gyda phob plentyn arall ym mhob dim yr hoffem ni weld plentyn yng Nghymru yn ei gael yn rhan o'u dinasyddiaeth.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from the Party Leaders

Ar ran y Ceidwawyr Cymreig nawr, Paul Davies, i ofyn cwestiynau'r arweinwyr. 

On behalf of the Welsh Conservatives, Paul Davies, to ask leaders' questions. 

Diolch, Llywydd. First Minister, the latest NHS figures show that Wales's health services are struggling, with A&E waiting times and ambulance response times recently recorded at their worst ever levels. The vice-president of the Royal College of Emergency Medicine Wales, Dr Suresh Pillai, has said that 709 patients in Wales in 2020-21 alone have died as a direct result of crowding and long stays. He also said that,

'These deaths were preventable; the government, Boards and NHS leaders must understand and act now to ensure that the current crisis does not deepen and lead to more avoidable excess deaths.'

First Minister, do you agree with Dr Pillai's comments that these deaths were preventable? 

Diolch, Llywydd. Prif Weinidog, mae ffigurau diweddaraf y GIG yn dangos bod gwasanaethau iechyd Cymru yn ei chael hi'n anodd, wrth i amseroedd aros ac amseroedd ymateb ambiwlansys gofnodi eu lefelau gwaethaf erioed yn ddiweddar. Mae is-lywydd Coleg Brenhinol Meddygaeth Frys Cymru, Dr Suresh Pillai, wedi dweud bod 709 o gleifion yng Nghymru yn 2020-21 yn unig wedi marw o ganlyniad uniongyrchol i orlenwi ac arosiadau hir. Dywedodd hefyd,

'Roedd modd atal y marwolaethau hyn; mae'n rhaid i'r llywodraeth, Byrddau ac arweinwyr y GIG ddeall a gweithredu nawr i sicrhau nad yw'r argyfwng presennol yn gwaethygu ac yn arwain at ragor o farwolaethau y byddai modd eu hosgoi.'

Prif Weinidog, a ydych chi'n cytuno â sylwadau Dr Pillai y gellid atal y marwolaethau hyn?

No, I don't in that simplistic way, Llywydd. The Member, of course, is right that the NHS in Wales is struggling under the demands that it is currently having to address, and that is about to get worse and more difficult because of the new variant that has already arrived in the United Kingdom. The health service is dealing with the impact of a global pandemic, with the delays in treatment that that has inevitably created. It is dealing with all the everyday things that we expect it to do—delivering the flu vaccination programme in primary care, for example—and, at the same time, it is responding to record levels of demand through the emergency system and through A&E departments. I think it is very important—and in this way, I have agreed in the past with advice from the college of emergency medicine—that that has to be seen as a problem, not just at the front door at the hospital, but for the hospital as a whole, and that the whole system has to find a way of responding to the very many pressures that the service is currently under. I think it is a very sobering truth, Llywydd, that these problems are about to get even more challenging over the coming weeks as we try and respond to the latest twist and turn in the very challenging story of coronavirus.

Nac ydw, nid yn y ffordd or-syml honno, Llywydd. Mae'r Aelod, wrth gwrs, yn iawn bod y GIG yng Nghymru yn ei chael hi'n anodd o dan y gofynion y mae'n rhaid iddo fynd i'r afael â nhw ar hyn o bryd, ac mae hynny ar fin gwaethygu a mynd yn fwy anodd oherwydd yr amrywiolyn newydd sydd eisoes wedi cyrraedd y Deyrnas Unedig. Mae'r gwasanaeth iechyd yn ymdrin ag effaith pandemig byd-eang, gyda'r oediadau i driniaeth y mae hynny wedi eu creu yn anochel. Mae'n ymdrin â'r holl bethau bob dydd yr ydym ni'n disgwyl iddo eu gwneud—darparu'r rhaglen brechu rhag y ffliw mewn gofal sylfaenol, er enghraifft—ac, ar yr un pryd, mae'n ymateb i'r lefelau uchaf erioed o alw drwy'r system frys a thrwy adrannau damweiniau ac achosion brys. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn—ac yn hyn o beth, rwyf i wedi cytuno yn y gorffennol â chyngor gan y coleg meddygaeth frys—fod yn rhaid ystyried hynny yn broblem, nid yn unig wrth ddrws blaen yr ysbyty, ond i'r ysbyty yn ei gyfanrwydd, a bod yn rhaid i'r system gyfan ddod o hyd i ffordd o ymateb i'r pwysau niferus iawn sydd ar y gwasanaeth ar hyn o bryd. Rwy'n credu ei bod yn wirionedd difrifol iawn, Llywydd, bod y problemau hyn ar fin mynd yn fwy heriol byth dros yr wythnosau nesaf wrth i ni geisio ymateb i'r troadau a'r troellau diweddaraf yn stori heriol iawn coronafeirws.

13:45

First Minister, the reality is that action needs to be taken, and taken very quickly. As we move into winter, there will be further pressures on our NHS services, and with the news that there is a new COVID variant in the UK, it's crucial now that the Welsh Government has a plan to ensure that waiting times are addressed and preventable deaths aren't taking place. 

The latest statistics show that the average time spent in emergency departments was three hours and seven minutes, which is a new record high, and they also show that ambulance performance against the eight-minute response target was the lowest on record at 50 per cent, which was down from 52.3 per cent in the previous month. Dr Pillai has warned that not only does bed capacity need to be addressed, there is also a shortfall of staff of around 100 emergency medicine consultants along with vital emergency medicine nurses, junior and other supporting staff. So, First Minister, will you now commit to restoring bed capacity back to pre-pandemic levels, and will you also commit to publishing a long-term workforce plan that recruits staff and also retains them as well?

Prif Weinidog, y gwir amdani yw bod angen gweithredu, a hynny yn gyflym iawn. Wrth i ni symud i'r gaeaf, bydd pwysau pellach ar wasanaethau'r GIG, a gyda'r newyddion bod amrywiolyn COVID newydd yn y DU, mae'n hanfodol nawr bod gan Lywodraeth Cymru gynllun i sicrhau y rhoddir sylw i amseroedd aros ac nad yw marwolaethau y gellir eu hatal yn digwydd.

Mae'r ystadegau diweddaraf yn dangos mai'r amser cyfartalog a gafodd ei dreulio mewn adrannau achosion brys oedd tair awr a saith munud, sef y ffigur uchaf erioed, ac maen nhw hefyd yn dangos bod perfformiad ambiwlansys o ran y targed ymateb o wyth munud yr isaf erioed, sef 50 y cant, a oedd i lawr o 52.3 y cant yn y mis blaenorol. Mae Dr Pillai wedi rhybuddio nid yn unig bod angen rhoi sylw i gapasiti gwelyau, ond bod diffyg staff o tua 100 o feddygon ymgynghorol brys hefyd, ynghyd â nyrsys meddygaeth frys hanfodol, staff iau a staff ategol eraill. Felly, Prif Weinidog, a wnewch chi ymrwymo nawr i ddychwelyd adfer capasiti gwelyau yn ôl i'r lefelau cyn y pandemig, ac a wnewch chi hefyd ymrwymo i gyhoeddi cynllun gweithlu hirdymor sy'n recriwtio staff ac yn eu cadw nhw hefyd?

Llywydd, more people work in the Welsh NHS today than at any other time in its history, and that includes more doctors, more nurses, more physiotherapists, more occupational therapists, and all the team that go into providing services for the Welsh public. That is the result of continued investment by successive Welsh Governments in our NHS and in its workforce. There are record numbers of people not simply employed, but in training as well—more nurses in training, more professionals allied to medicine in training—than in any time in our history.

We've published those plans every single year and they demonstrate the result of that investment. There have been more beds available during the COVID crisis as a result of the field hospital capacity and the other additional capacity that we have made available through considerable extra investment, and enormous efforts by people who work in the service to make that physical capacity available and then to find people to provide the services alongside it. When the pandemic is over and we are able to return to the levels of activity that we were able to see in the Welsh NHS prior to its onset, then of course we will need to make sure that we have the physical capacity to go alongside the additional members of staff that we will have recruited in the meantime. 

Llywydd, mae mwy o bobl yn gweithio yn GIG Cymru heddiw nag ar unrhyw adeg arall yn ei hanes, ac mae hynny yn cynnwys mwy o feddygon, mwy o nyrsys, mwy o ffisiotherapyddion, mwy o therapyddion galwedigaethol, a'r holl dîm sy'n cyfrannu at ddarparu gwasanaethau i'r cyhoedd yng Nghymru. Mae hynny o ganlyniad i fuddsoddiad parhaus gan Lywodraethau Cymru olynol yn ein GIG ac yn ei weithlu. Mae'r nifer uchaf erioed o bobl nid yn unig yn cael eu cyflogi, ond yn cael eu hyfforddi hefyd—mwy o nyrsys yn cael eu hyfforddi, mwy o weithwyr proffesiynol sy'n gysylltiedig â meddygaeth yn cael eu hyfforddi—nag ar unrhyw adeg yn ein hanes.

Rydym ni wedi cyhoeddi'r cynlluniau hynny bob un flwyddyn ac maen nhw'n dangos canlyniad y buddsoddiad hwnnw. Bu mwy o welyau ar gael yn ystod argyfwng COVID o ganlyniad i gapasiti ysbytai maes a'r capasiti ychwanegol arall yr ydym ni wedi sicrhau ei fod ar gael drwy fuddsoddiad ychwanegol sylweddol, ac ymdrechion enfawr gan bobl sy'n gweithio yn y gwasanaeth i sicrhau bod y capasiti ffisegol hwnnw ar gael ac yna i ddod o hyd i bobl i ddarparu'r gwasanaethau ochr yn ochr ag ef. Pan fydd y pandemig ar ben a gallwn ni ddychwelyd i'r lefelau o weithgarwch yr oeddem ni'n gallu eu gweld yn GIG Cymru cyn iddo ddechrau, yna wrth gwrs bydd angen i ni wneud yn siŵr bod gennym ni'r capasiti ffisegol i fynd ochr yn ochr â'r aelodau staff ychwanegol y byddwn ni wedi eu recriwtio yn y cyfamser.

First Minister, it's quite clear that you need to prioritise tackling these backlogs, and if the Welsh Government wanted to prioritise this issue we'd have seen some commitment to addressing the problems in the NHS in your coalition agreement with Plaid Cymru. Instead, you chose to prioritise more constitutional reform, more politicians, and even the creation of a broadcasting authority, despite it not being within this Government's remit. Nothing of the people's priorities—the need for urgent intervention to support our health services—and there was certainly no mention of a Wales-wide COVID-specific inquiry.

Now, you will have seen the comments of the Older People's Commissioner for Wales, who has also argued for a specific Welsh public inquiry, as she believes it would provide the best opportunity for older people to be listened to, have their experiences and views valued, and their questions answered, and I hope you listen to her, because we need to see some answers and accountability.

First Minister, last week the abuse of patients and the culture of bullying and intimidation that has occurred in the NHS in north Wales was raised with you, and there were no real answers or accountability from this Government. This week, I've asked you about what your Government is doing to tackle waiting times and stop preventable deaths from taking place. Again, no real answers or accountability, and now, the older people's commissioner has joined calls for a Wales-wide COVID inquiry. Will we now get some answers and accountability, First Minister, or will you continue to oppose a Welsh public inquiry and deny the people of Wales the answers that they deserve?  

Prif Weinidog, mae'n gwbl eglur bod angen i chi flaenoriaethu mynd i'r afael â'r ôl-groniadau hyn, a phe bai Llywodraeth Cymru yn dymuno blaenoriaethu'r mater hwn byddem ni wedi gweld rhywfaint o ymrwymiad i fynd i'r afael â phroblemau'r GIG yn eich cytundeb clymblaid gyda Phlaid Cymru. Yn hytrach, fe wnaethoch chi ddewis blaenoriaethu mwy o ddiwygio cyfansoddiadol, mwy o wleidyddion, a hyd yn oed creu awdurdod darlledu, er nad yw'n rhan o gylch gwaith y Llywodraeth hon. Nid oedd dim am flaenoriaethau'r bobl—yr angen am ymyrraeth frys i gefnogi ein gwasanaethau iechyd—ac yn sicr nid oedd dim sôn am ymchwiliad Cymru gyfan yn ymwneud â COVID yn benodol.

Nawr, byddwch chi wedi gweld sylwadau Comisiynydd Pobl Hŷn Cymru, sydd hefyd wedi dadlau dros ymchwiliad cyhoeddus penodol i Gymru, gan ei bod yn credu y byddai'n rhoi'r cyfle gorau i bobl hŷn gael eu clywed, i  deimlo gwerthfawrogiad o'u profiadau a'u safbwyntiau, a chael atebion i'w cwestiynau, ac rwy'n gobeithio y gwnewch chi wrando arni hi, oherwydd bod angen i ni weld atebion ac atebolrwydd.

Prif Weinidog, codwyd cam-drin cleifion a'r diwylliant o fwlio a bygwth sydd wedi digwydd yn y GIG yn y gogledd gyda chi yr wythnos diwethaf, ac nid oedd unrhyw atebion nac atebolrwydd gwirioneddol gan y Llywodraeth hon. Yr wythnos hon, rwyf i wedi gofyn i chi am yr hyn y mae eich Llywodraeth yn ei wneud i fynd i'r afael ag amseroedd aros ac atal marwolaethau y gellir eu hatal rhag digwydd. Unwaith eto, nid oes dim atebion nac atebolrwydd gwirioneddol, a bellach, mae'r comisiynydd pobl hŷn wedi ymuno â galwadau am ymchwiliad COVID Cymru gyfan. A fyddwn ni'n cael atebion ac atebolrwydd nawr, Prif Weinidog, neu a fyddwch chi'n parhau i wrthwynebu ymchwiliad cyhoeddus i Gymru ac atal pobl Cymru rhag cael yr atebion y maen nhw'n eu haeddu?

13:50

Llywydd, the Member would do better not to read out his pre-prepared scripts for us, because then he would have had a chance to listen to the answers rather than reading out what he was going to say, whatever the answer happened to be. I'm afraid his questions today are tired and inaccurate. He hasn't read—or if he has read, he hasn't understood—the agreement that we have struck with Plaid Cymru. [Interruption.] I'm very happy to dare to explain to him that when he says things to me that are clearly inaccurate, it's part of my job here to help him to understand a bit better than he does the nature of that agreement. The agreement, as others who've taken more trouble will understand, is a limited and specific agreement on a range of very important matters that we have agreed with another party in the Chamber. There are many, many other things that Government does that are part of our programme for government that we will move ahead with, and any party in this Chamber will be entitled to take a contrary view on those matters should they choose to do so. That's the nature of this agreement—a specific Wales-only made and bespoke to Wales. 

On his final points, I've seen the older person commissioner's letter. I'm also pleased to say that I've received a letter from the Prime Minister in the last week in which he provides a series of commitments about the nature of the public inquiry that is intended; commitments to the involvement of devolved Governments in the appointment of the chair, and in the terms of reference for the inquiry; a commitment that the inquiry will respond positively to the points that I made to him in my letter when I set out what people in Wales would need to see in a UK inquiry. I received today as well a letter from the First Minister of Scotland, in which she outlines her support for the points made by me in my letter to the Prime Minister, and re-emphasises the need for the UK inquiry to commit to representing the issues that people in different parts of the United Kingdom will quite rightly want to see such an inquiry undertake.

So, I draw some confidence from the correspondence that I've received from the Prime Minister and from the First Minister of Scotland. There is still a great deal of work to do, Llywydd, to make sure that those commitments are delivered in practice, and that we do see an inquiry that has the best chance of providing the best possible answers that people in Wales quite rightly want to see raised and answered, but, for the time being, I think the assurances that the Prime Minister's letter sets out take us further down that path, and I continue to be committed to working alongside the UK Government on this matter so that people in Wales have an inquiry in which they can have proper confidence, and will give them answers that they quite rightly seek.  

Llywydd, byddai'n well pe na bai'r Aelod yn darllen ei sgriptiau a baratowyd ymlaen llaw i ni, oherwydd wedyn byddai wedi cael cyfle i wrando ar yr atebion yn hytrach na darllen yr hyn yr oedd yn mynd i'w ddweud, beth bynnag oedd yr ateb yn digwydd bod. Mae arnaf ofn bod ei gwestiynau heddiw yn flinedig ac yn anghywir. Nid yw wedi darllen—neu os ydyw wedi darllen, nid yw wedi deall—y cytundeb yr ydym ni wedi ei daro gyda Phlaid Cymru. [Torri ar draws.] Rwy'n hapus iawn i fentro egluro iddo, pan fydd yn dweud pethau wrthyf sy'n amlwg yn anghywir, ei bod yn rhan o fy swydd i yma i'w helpu i ddeall ychydig yn well nag y mae natur y cytundeb hwnnw. Mae'r cytundeb, fel y bydd eraill sydd wedi mynd i fwy o drafferth yn ei ddeall, yn gytundeb cyfyngedig a phenodol ar amrywiaeth o faterion pwysig iawn yr ydym ni wedi cytuno arnyn nhw gyda phlaid arall yn y Siambr. Ceir llawer iawn o bethau eraill y mae'r Llywodraeth yn eu gwneud sy'n rhan o'n rhaglen lywodraethu y byddwn ni'n bwrw ymlaen â nhw, a bydd gan unrhyw blaid yn y Siambr hon hawl i gyflwyno safbwynt i'r gwrthwyneb ar y materion hynny os byddan nhw'n dewis gwneud hynny. Dyna natur y cytundeb hwn—wedi ei lunio yn benodol i Gymru yn unig ac wedi ei deilwra i Gymru.

O ran ei bwyntiau olaf, rwyf i wedi gweld llythyr y comisiynydd pobl hŷn. Rwyf i hefyd yn falch o ddweud fy mod i wedi derbyn llythyr gan Brif Weinidog y DU yn ystod yr wythnos ddiwethaf lle mae'n darparu cyfres o ymrwymiadau ynghylch natur yr ymchwiliad cyhoeddus arfaethedig; ymrwymiadau i gynnwys Llywodraethau datganoledig yn y broses o benodi'r cadeirydd, ac yng nghylch gorchwyl yr ymchwiliad; ymrwymiad y bydd yr ymchwiliad yn ymateb yn gadarnhaol i'r pwyntiau y gwnes i iddo yn fy llythyr pan nodais yr hyn y byddai angen i bobl yng Nghymru ei weld mewn ymchwiliad ar gyfer y DU. Cefais lythyr hefyd heddiw gan Brif Weinidog yr Alban, lle mae'n amlinellu ei chefnogaeth i'r pwyntiau a wnaed gen i yn fy llythyr at Brif Weinidog y DU, ac yn ail-bwysleisio’r angen i ymchwiliad y DU ymrwymo i gynrychioli'r materion y bydd pobl mewn gwahanol rannau o'r Deyrnas Unedig eisiau gweld, a hynny yn gwbl briodol, ymchwiliad o'r fath yn ei wneud.

Felly, rwy'n cymryd rhywfaint o hyder o'r ohebiaeth yr wyf i wedi ei chael gan Brif Weinidog y DU a gan Brif Weinidog yr Alban. Mae llawer iawn o waith i'w wneud o hyd, Llywydd, i wneud yn siŵr bod yr ymrwymiadau hynny yn cael eu cyflawni yn ymarferol, a'n bod ni'n gweld ymchwiliad sydd â'r cyfle gorau o ddarparu'r atebion gorau posibl y mae pobl yng Nghymru yn dymuno eu gweld, a hynny yn gwbl briodol, yn cael eu codi a'u hateb, ond, am y tro, rwy'n credu bod y sicrwydd y mae llythyr Prif Weinidog y DU yn ei roi yn mynd â ni ymhellach i lawr y llwybr hwnnw, ac rwy'n parhau i fod wedi ymrwymo i weithio ochr yn ochr â Llywodraeth y DU ar y mater hwn fel bod pobl yng Nghymru yn cael ymchwiliad y gallan nhw fod yn gwbl hyderus ynddo, ac a fydd yn rhoi atebion iddyn nhw y maen nhw'n chwilio yn gwbl briodol amdanyn nhw.

Arweinydd Plaid Cymru, Adam Price. 

Leader of Plaid Cymru, Adam Price. 

Diolch yn fawr, Llywydd. Fel y gwyddoch, Brif Weinidog, mae'r ffair aeaf yn digwydd yn Llanelwedd ar hyn o bryd. Y bore yma, fe fûm yno yn gynnar iawn. Roedd e'n gyfle gwych i gael cyfarfod yn uniongyrchol gydag amaethwyr a gyda chynrychiolwyr y gymuned. Y neges yn glir roeddwn i'n gael o sector sydd yn wynebu cymaint o bwysau o wahanol gyfeiriadau oedd bod angen sefydlogrwydd ar y diwydiant yn y cyfnod hynod heriol yma. A fyddech chi, Brif Weinidog, yn ategu y neges hynny, ac ydych chi'n cytuno gyda ni ym Mhlaid Cymru, er mwyn galluogi ffermydd i fod yn gynaliadwy yn amgylcheddol, a chwarae eu rhan nhw yn gwireddu cyfraniad Cymru fel gwlad i ddelio â'r argyfwng hinsawdd, er enghraifft, bod angen i ffermwyr hefyd gael cynaliadwyedd economaidd?  

Thank you very much, Llywydd. As you know, First Minister, the winter fair is happening in Llanelwedd at the moment. I was there very early this morning, and it was a wonderful opportunity to speak face to face with farmers and representatives of that community. The clear message that I heard there from a sector facing so many different pressures from so many different directions was that they needed stability in the industry during this most challenging of times. First Minister, would you endorse that message, and do you agree with us in Plaid Cymru that in order to allow farmers to be environmentally sustainable, and to play their part in delivering Wales's contribution in dealing with the climate emergency, for example, that farmers also need to have economic sustainability? 

Wel, Llywydd, a allaf i ddechrau drwy longyfarch pob un sydd wedi bod yn rhan o greu gŵyl y gaeaf yn Llanelwedd, mewn ffordd sy'n addas i'r cyd-destun rŷm ni'n wynebu? Fe gefais i gyfle i siarad gyda'r Gweinidog, Lesley Griffiths, am ei hymweliad hi i Lanelwedd ddoe, a dwi'n falch i glywed popeth oedd yn ei le i helpu pobl i fynd at y ffair mewn ffordd ddiogel. Ac wrth gwrs, dwi'n gwybod bod y cyd-destun presennol yn un heriol i'r ffermwyr yng Nghymru ar ôl Brexit, yn y cyd-destun coronafeirws, ac yn y blaen. Mae pethau yn newid, Llywydd, ym maes amaethyddiaeth. Mae'n rhaid i bethau newid. Ond wrth gwrs rŷn ni'n cydnabod y ffaith fod sefydlogrwydd yn bwysig i ffermwyr hefyd, so rŷn ni, fel rhan o'r cytundeb gyda Phlaid Cymru, yn mynd i fwrw ymlaen i gydweithio yn agos gyda'r bobl yn y sector i baratoi am y dyfodol, dyfodol ble rŷn ni'n gallu talu ffermwyr am y pethau pwysig iddyn nhw eu gwneud i'n helpu ni yng nghyd-destun newid hinsawdd. So, trwy gydweithio, trwy glywed beth mae pobl yn y maes yn dweud, a thrwy chynllunio yn agos gyda'n gilydd, dwi'n hyderus y gallwn ni greu dyfodol i'r sector ond hefyd i'w wneud e mewn ffordd sydd yn rhoi sefydlogrwydd ond hefyd sy'n creu posibiliadau newydd i'r sector sy'n mynd i helpu ni i gyd gyda'r sialens rŷn ni i gyd yn wynebu yn newid hinsawdd.

Well, Llywydd, may I begin by congratulating everybody that has been part of creating the winter fair in Builth Wells, in a way that is appropriate to the context? I had an opportunity to speak to the Minister, Lesley Griffiths, about her visit to Builth Wells yesterday, and I am very pleased to hear about everything that was in place to assist people to be able to go and attend the fair in a safe manner. And, of course, I know that the current context is a very challenging one for farmers in Wales following Brexit, and in the context of coronavirus and so on. Things are changing, Llywydd, in the world of agriculture. Things have to change. But of course we acknowledge the fact that stability is also important for farmers, too, and so we, through our agreement with Plaid Cymru, are going to proceed to work closely and collaborate closely with people in the sector to prepare for the future, a future where we'll be able to pay farmers for the important things that they will be doing to assist us in the context of climate change. So, through the collaboration and by listening to what people in the field are telling us and by planning carefully together, I am confident that we can create a future for the sector, but also to do it in a manner which does offer stability, but also creates new possibilities for the sector that will help us all with the challenge that we all face with climate change.

13:55

Un o'r heriau penodol sy'n wynebu'r gymuned amaethyddol ar hyn o bryd yw bod cwmnïau ariannol byd eang yn dod i mewn i gymunedau gwledig ar hyn o bryd ac yn prynu tir amaethyddol i blannu coed er mwyn prynu credydau carbon. Fe gefais i ar ddeall y bore yma gan un o'r undebau amaethyddol fod gwerthwyr tir nawr yn galw ffermwyr o ddim unman, fel petai—cold calling—mewn ymgais i'w cymell nhw i werthu eu tir i gwmnïau buddsoddi. A allwch chi, Brif Weinidog, roi sicrwydd bod y Llywodraeth yn ystyried bod yr ymgais yma, sy'n gwneud mwy dros elw, a dweud y gwir, na chynaliadwyedd, mewn gwirionedd, yn groes i'n syniad ni yng Nghymru o gynaliadwyedd, yn groes i Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, ac mai ein nod ni fel cenedl arweiniol yn y maes yma yw cefnogi perchnogaeth a rheolaeth leol o fesurau i helpu cynlluniau o ran yr hinsawdd, fel rŷm ni'n bwriadu gwneud, wrth gwrs, o ran generadu ynni adnewyddol i'r un graddau?

One of the specific challenges facing the agricultural community at the moment is that multinational financial companies are coming into rural communities and purchasing agricultural land for the planting of trees in order to buy carbon credits. I was given to understand this morning from one of the agricultural unions that those selling land are now cold calling farmers in an attempt to encourage them to sell their land to investment firms. First Minister, can you provide an assurance that the Government believes that this effort, which speaks more to profit than sustainability, if truth be told, is contrary to our concept here in Wales of sustainability, is contrary to the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, and that our aim as a nation taking a lead in this area is to encourage local ownership of measures to assist the climate, as we intend to do, of course, in terms of generating sustainable energy to the same extent?

Wel, Llywydd, mae'r Gweinidog, Julie James, a'r Gweinidog, Lesley Griffiths, wedi cwrdd gyda'r undebau i drafod beth rŷm ni'n clywed sy'n mynd ymlaen ar hyn o bryd. Y peth pwysig i ni yw i gasglu'r wybodaeth, i fod yn glir am y sefyllfa a beth sydd yn digwydd yn y maes. A dweud y gwir, dŷn ni ddim cweit yn siŵr eto beth yn union sydd yn mynd ymlaen, ond rŷn ni eisiau cydweithio gyda'r undebau a phobl eraill i gasglu'r wybodaeth. Rŷn ni wedi dod â grŵp o bobl gyda'i gilydd i'n helpu ni, ac mae hwnna yn cynrychioli pobl sy'n gweithio yn y maes, i feddwl am sut y gallwn ni dynnu buddsoddiadau i mewn i'r maes. Bydd rhaid inni wneud hynny, ond ei wneud e mewn ffordd sy'n mynd gydag ein polisïau ni, nid yn erbyn nhw, ac wrth gwrs, rŷm ni'n ymwybodol i'w wneud e fel yna. Rŷn ni eisiau ei wneud e drwy weithio gyda chymunedau lleol, i fod yn glir am berchnogaeth y tir yma yng Nghymru, ond hefyd, ble gallwn ni—. Ac mae'n bwysig inni ei wneud e; gallwn ni ddim dod at ein huchelgais yn y maes hwn heb dynnu pobl eraill ac arian arall i mewn i'r sector. Dyna beth rŷn ni eisiau trafod gyda'r bobl, i gynllunio gyda nhw, ac fel dywedais i, i dynnu at ei gilydd y wybodaeth, y wybodaeth go iawn am beth sy'n mynd ymlaen ar hyn o bryd.

Well, Llywydd, the Minister, Julie James and the Minister, Lesley Griffiths, have met with unions to discuss what we hear is actually happening at present. The important thing for us is to collect this information to be clear about the situation and what is actually happening in this field. To be honest, we're not quite sure as yet what exactly is going on, but we want to collaborate with the unions and other people to collect this information. We have brought a group of people together to assist us in this, and they represent people working in the field, so that we can think and consider how we can attract investment into the field. We will have to do that, but to do so in a way that goes hand in hand with the policies rather than militates against them, and we're aware we have to do it like that. We want to do it in a collaborative fashion with the local communities, so that we can be clear about the ownership of this land in Wales, but also, where we can—. And it's important for us to do this; we cannot attain our ambition in this field without bringing other people and other funding into the sector. That is what we wish to discuss with these other people, to plan with them, and draw together the real authentic information about what's happening at present.
 

14:00

We've even recently heard some Conservatives in this Senedd raising their voices against multinational corporations buying up Welsh agricultural land. It's great to see the Tories as late converts against the unbridled operation of the free market, and I think Welsh agriculture, beset by all these pressures at the moment, needs a bit of a united front. But the wider attempt to present the Tory party as defending Welsh farming sticks in the throat of many farmers. When they were promised in the 2019 manifesto that the Conservatives would guarantee the annual budget of farmers in every year of the next Parliament, what have we had but the opposite: the promise of a cut every year in this comprehensive spending review? So much so that, actually, as the FUW point out, by 2025, it's going to be—[Interruption.]—Welsh agriculture allocation is going to be £248 million worse off. I'm all in favour of finding common ground, but let's be clear who the common enemy is: a Westminster Government that has betrayed farmers and farming in Wales time and time again.

Rydym ni hyd yn oed wedi clywed yn ddiweddar rhai Ceidwadwyr yn y Senedd hon yn codi eu lleisiau yn erbyn corfforaethau rhyngwladol yn prynu tir amaethyddol Cymru. Mae'n wych gweld y Torïaid yn cael tröedigaeth hwyr yn erbyn gweithrediad anghyfyngedig y farchnad rydd, ac rwy'n credu bod angen ychydig o undod ar fyd amaeth Cymru, sydd o dan yr holl bwysau hyn ar hyn o bryd. Ond mae'r ymgais ehangach i gyflwyno'r blaid Dorïaidd fel un sy'n amddiffyn ffermio Cymru yn anodd ei lyncu i lawer o ffermwyr. Pan gawson nhw addewid ym maniffesto 2019 y byddai'r Ceidwadwyr yn sicrhau cyllideb flynyddol ffermwyr ym mhob blwyddyn y Senedd nesaf, beth ydym ni wedi ei gael ond y gwrthwyneb: yr addewid o doriad bob blwyddyn yn yr adolygiad cynhwysfawr hwn o wariant? Cymaint felly, mewn gwirionedd, fel y mae Undeb Amaethwyr Cymru yn ei nodi, erbyn 2025, mae'n mynd i fod yn—[Torri ar draws.] —mae dyraniad amaethyddiaeth Cymru yn mynd i fod £248 miliwn yn llai. Rwyf i'n llwyr o blaid dod o hyd i dir cyffredin, ond gadewch i ni fod yn eglur pwy yw'r gelyn cyffredin: Llywodraeth yn San Steffan sydd wedi bradychu ffermwyr a ffermio yng Nghymru dro ar ôl tro.

Well, Llywydd, the leader of Plaid Cymru had an opportunity to go to Llanelwedd today. I spent Friday evening in the company of Clwb Cinio Caerfyrddin, and a very fine evening it was too. I was surrounded by people who work in the farming industry, and what Adam Price said was absolutely what was reflected to me. These are people who feel very, very badly let down by the promises that were made to them—[Interruption.] I can assure the Member that nitrate vulnerable zones were not mentioned to me once, but what was mentioned to me repeatedly were the promises that they felt were made to them in the run-up to the referendum in 2016. Plenty of people on those benches were very willing to make those promises in those days. You remember them: 'Not a penny less', 'An absolute guarantee'—£137 million taken away from the Welsh rural economy by your party this year alone, and more cuts to come in every year, every single year, of the comprehensive spending review. Where was the 'absolute guarantee' of 'not a penny less' that those people heard from you then? No wonder—. No wonder, no wonder—[Interruption.] I think the—[Interruption.] I can't hear the Member, Llywydd, but he appears to be impersonating a traffic policeman. This may be another ambition on those benches.

What I am pointing to, Llywydd, is what the leader of Plaid Cymru said, the anger that is felt—[Interruption.]—the anger that is felt in rural communities at the promises that were made to them and the way in which they have been let down ever since—money taken away from them; trade deals struck in other parts of the world with no regard whatsoever about the impact that they will have on the rural economy here in Wales. No wonder—[Interruption.]—no wonder that, when you meet people from those communities, they go out of their way to tell you their anger and their disappointment at the Conservative Party here in Wales.

Wel, Llywydd, cafodd arweinydd Plaid Cymru gyfle i fynd i Lanelwedd heddiw. Treuliais i nos Wener yng nghwmni Clwb Cinio Caerfyrddin, a noson braf iawn oedd hi hefyd. Roedd pawb o fy nghwmpas yn bobl sy'n gweithio yn y diwydiant ffermio, a'r hyn a ddywedodd Adam Price oedd yr hyn a gafodd ei adlewyrchu i mi yn sicr. Dyma bobl sy'n teimlo eu bod wedi eu siomi yn fawr iawn gan yr addewidion a gafodd eu gwneud iddyn nhw—[Torri ar draws.] Gallaf sicrhau'r Aelod nad oedd sôn am barthau perygl nitradau wrthyf i unwaith, ond yr hyn a gafodd ei grybwyll i mi dro ar ôl tro oedd yr addewidion yr oedden nhw o'r farn y cafodd eu gwneud iddyn nhw yn y cyfnod cyn y refferendwm yn 2016. Roedd digonedd o bobl ar y meinciau yna yn barod iawn i wneud yr addewidion hynny yn y dyddiau hynny. Rydych chi'n eu cofio nhw: 'Dim ceiniog yn llai', 'Sicrwydd pendant'—£137 miliwn yn cael ei gymryd oddi ar economi wledig Cymru gan eich plaid chi eleni yn unig, a rhagor o doriadau i ddod bob blwyddyn, bob un blwyddyn, o'r adolygiad cynhwysfawr o wariant. Ble oedd y 'sicrwydd pendant' o 'ddim ceiniog yn llai' a glywodd y bobl hynny gennych chi bryd hynny? Nid oes dim rhyfedd—. Nid oes dim rhyfedd, dim rhyfedd—[Torri ar draws.] yn fy marn i—[Torri ar draws.] Allaf i ddim clywed yr Aelod, Llywydd, ond mae'n ymddangos ei fod yn dynwared plismon traffig. Efallai fod hwn yn uchelgais arall ar y meinciau yna.

Yr hyn yr wyf i'n cyfeirio ato, Llywydd, yw'r hyn a ddywedodd arweinydd Plaid Cymru, y dicter sy'n cael ei deimlo—[Torri ar draws.]—y dicter sy'n cael ei deimlo mewn cymunedau gwledig ynglyn â'r addewidion a gafodd eu gwneud iddyn nhw a'r ffordd y maen nhw wedi eu siomi byth ers hynny—cymryd arian oddi wrthyn nhw;  taro cytundebau masnach mewn rhannau eraill o'r byd heb unrhyw ystyriaeth o gwbl o'r effaith y byddan nhw'n ei chael ar yr economi wledig yma yng Nghymru. Nid oes dim rhyfedd—[Torri ar draws.]—nodd oes dim rhyfedd, pan fyddwch chi'n cyfarfod â phobl o'r cymunedau hynny, eu bod nhw'n mynd allan o'u ffordd i ddweud wrthych chi am eu dicter a'u siom yn y Blaid Geidwadol yma yng Nghymru.

Busnesau Bach
Small Businesses

3. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i helpu busnesau bach i dyfu yn Ogwr? OQ57300

3. What is the Welsh Government doing to help small businesses to grow in Ogmore? OQ57300

Llywydd, as the cornerstone of communities across Wales, we remain wholly committed to supporting small businesses in Ogmore and all parts of Wales to prosper, sustain and grow through key services, including Business Wales and the Development Bank of Wales.

Llywydd, fel conglfaen cymunedau ledled Cymru, rydym yn parhau i fod wedi ymrwymo yn llwyr i gefnogi busnesau bach yn Ogwr a phob rhan o Gymru i ffynnu, i gynnal ac i dyfu drwy wasanaethau allweddol, gan gynnwys Busnes Cymru a Banc Datblygu Cymru.

Diolch yn fawr iawn, Prif Weinidog. Over the whole of this month, in the lead up to Small Business Saturday, I and my good colleague Chris Elmore MP have been showcasing dozens upon dozens upon dozens of incredible, diverse businesses in manufacturing, construction, professional services, high-street retailers and more right across the length and breadth of the Ogmore consistency. We've been urging people to use these local businesses in the run-up to Christmas, but also throughout the year, whether it's buying the annual festive lunch or preparing the annual tax return or building that new extension too. So, First Minister, if we're going to build this stronger, greener, fairer Wales, it's important that small businesses are playing their part too and supported to do so, so the funding announced last week by the economy Minister to our small businesses to help them develop, decarbonise and grow is really important. What assessment have you made of the impact that this £45 million fund will have on small businesses in Wales and in boosting our greener and fairer economic recovery?

Diolch yn fawr iawn, Prif Weinidog. Dros y mis cyfan hwn, yn y cyfnod cyn Dydd Sadwrn Busnesau Bach, rwyf i a fy nghyd-Aelod da Chris Elmore AS wedi bod yn arddangos dwsinau ar ddwsinau ar ddwsinau o fusnesau anhygoel ac amrywiol ym meysydd gweithgynhyrchu, adeiladu, gwasanaethau proffesiynol, manwerthwyr ar y stryd fawr a mwy ar hyd a lled etholaeth Ogwr. Rydym ni wedi bod yn annog pobl i ddefnyddio'r busnesau lleol hyn yn y cyfnod cyn y Nadolig, ond hefyd drwy gydol y flwyddyn, boed hynny i brynu'r cinio Nadolig blynyddol neu'n paratoi'r ffurflen dreth flynyddol neu'n adeiladu'r estyniad newydd hwnnw hefyd. Felly, Prif Weinidog, os ydym ni'n mynd i adeiladu'r Gymru gryfach, wyrddach a thecach hon, mae'n bwysig bod busnesau bach yn chwarae eu rhan hefyd ac yn cael eu cefnogi i wneud hynny, felly mae'r cyllid a gyhoeddodd Gweinidog yr economi yr wythnos diwethaf ar gyfer ein busnesau bach i'w helpu i ddatblygu, datgarboneiddio a thyfu yn bwysig iawn. Pa asesiad ydych chi wedi ei gynnal o'r effaith y bydd y gronfa £45 miliwn hon yn ei chael ar fusnesau bach yng Nghymru ac o ran hybu ein hadferiad economaidd gwyrddach a thecach?

14:05

I thank Huw Irranca-Davies for that. I, like him, look forward to being with small businesses on Saturday next—Small Business Saturday—and to be talking to businesses about the help that they've received already from the Welsh Government and the new help that was announced by my colleague Vaughan Gething last week. The point of that assistance, Llywydd, is to help those businesses to reinvest to create the conditions in which, post pandemic, they will be able to develop and grow. And as the Member will know, it's a key partnership with our local authorities that are there on the ground—very pleased to see that Labour-led Bridgend had advertised the new grant scheme on their website immediately on its publication and drew attention to the particular focus of the scheme on creating new and local supply chains so that small businesses can reinforce one another and help one another on that path to recovery.

Alongside all of that, Llywydd, we go on doing the other things that the Government does to make sure that we support economic recovery here in Wales, whether that's the young person's guarantee—and we know that many small businesses are the first place where a young person may get their footing on the ladder into employment—or in the continued investment we make in the foundational economy here in Wales, those businesses that are there day in, day out, year in, year out on our high streets and that provide not just valuable employment and very important economic opportunities, but, as we've often heard here in the Chamber, give those towns and those localities their character, make them places where people want to go and want to be. And I look forward very much, as I know Huw Irranca-Davies does, to being out there on Saturday in support of that whole agenda.

Rwy'n diolch i Huw Irranca-Davies am hynna. Rwyf i, fel yntau, yn edrych ymlaen at fod gyda busnesau bach ddydd Sadwrn nesaf—Dydd Sadwrn Busnesau Bach—a chael siarad â busnesau am y cymorth y maen nhw eisoes wedi ei gael gan Lywodraeth Cymru a'r cymorth newydd y cyhoeddodd fy nghyd-Weinidog Vaughan Gething yr wythnos diwethaf. Diben y cymorth hwnnw, Llywydd, yw helpu'r busnesau hynny i ail-fuddsoddi i greu'r amodau lle byddan nhw, ar ôl y pandemig, yn gallu datblygu a thyfu. Ac fel y bydd yr Aelod yn gwybod, mae'n bartneriaeth allweddol â'n hawdurdodau lleol sydd yno ar lawr gwlad—rwy'n falch iawn o weld bod Pen-y-bont ar Ogwr dan arweiniad Llafur wedi hysbysebu'r cynllun grant newydd ar eu gwefan yn syth ar ôl ei gyhoeddi ac wedi tynnu sylw at bwyslais penodol y cynllun ar greu cadwyni cyflenwi newydd a lleol fel y gall busnesau bach atgyfnerthu ei gilydd a helpu ei gilydd ar y llwybr hwnnw at adferiad.

Ochr yn ochr â hynny i gyd, Llywydd, rydym ni'n parhau i wneud y pethau eraill y mae'r Llywodraeth yn eu gwneud i wneud yn siŵr ein bod ni'n cefnogi adferiad economaidd yma yng Nghymru, boed hynny drwy'r warant i bobl ifanc—ac rydym ni'n gwybod mai llawer o fusnesau bach yw'r lle cyntaf y gall person ifanc gael ei droed ar yr ysgol i gyflogaeth—neu'r buddsoddiad parhaus yr ydym ni'n ei wneud yn yr economi sylfaenol yma yng Nghymru. Y busnesau hynny sydd yno ddydd ar ôl dydd, blwyddyn ar ôl blwyddyn ar ein strydoedd mawr ac sy'n darparu nid yn unig cyflogaeth werthfawr a chyfleoedd economaidd pwysig iawn, ond, fel yr ydym ni wedi ei glywed yn aml yma yn y Siambr, yn rhoi i'r trefi a'r ardaloedd hynny eu cymeriad, yn eu gwneud yn lleoedd lle mae pobl eisiau mynd ac eisiau bod. Ac rwy'n edrych ymlaen yn fawr iawn, fel y gwn y mae Huw Irranca-Davies, i fod allan yno ddydd Sadwrn i gefnogi'r agenda gyfan honno.

First Minister, as we look ahead to Small Business Saturday, as you have, I'd like to acknowledge as well the amazing perseverance of small businesses here in Wales, particularly in my region of South Wales West. These companies, many of which are family-run, turn over approximately £46 billion each year, which is more than double the entire Welsh Government's annual budget. As well as providing 62.5 per cent of all employment in Wales, small businesses also reinvest a higher rate of the revenue back into the local economy, which boosts the overall prosperity of an area. So, with that in mind, I think it's disappointing to see Welsh companies still paying the highest business rates in the whole of Great Britain, with Wales applying a higher multiplier on rateable value than either England or Scotland. How can it possibly be in keeping with the spirit of Small Business Saturday to leave Welsh companies at a competitive disadvantage to their UK counterparts?

At a time when our small businesses and high streets are attempting to recover from the pandemic and many are facing increased competition from online retailers as well, we simply can't afford to stifle small and family-owned companies with higher taxes. So, whilst the temporary COVID support from Welsh Government is welcome, by its very nature, it is temporary. So, what action is the Welsh Government taking to reduce the burden of business rates on small businesses in Wales to allow them to thrive?

Prif Weinidog, wrth i ni edrych ymlaen at ddydd Sadwrn Busnesau Bach, fel yr ydych chi wedi ei wneud, hoffwn i gydnabod hefyd ddyfalbarhad anhygoel busnesau bach yma yng Nghymru, yn enwedig yn fy rhanbarth i, sef Gorllewin De Cymru. Mae'r cwmnïau hyn, lle mae llawer ohonyn nhw'n wedi eu rhedeg gan deuluoedd, yn gwneud tua £46 biliwn bob blwyddyn, sy'n fwy na dwywaith holl gyllideb flynyddol Llywodraeth Cymru. Yn ogystal â darparu 62.5 y cant o'r holl gyflogaeth yng Nghymru, mae busnesau bach hefyd yn ail-fuddsoddi cyfradd uwch o'r refeniw yn ôl yn yr economi leol, sy'n hybu ffyniant cyffredinol ardal. Felly, gyda hynny mewn golwg, rwy'n credu ei bod hi'n destun siom gweld cwmnïau o Gymru yn dal i dalu'r ardrethi busnes uchaf ym Mhrydain Fawr gyfan, gan fod Cymru yn defnyddio lluosydd uwch ar werth ardrethol na Lloegr neu'r Alban. Sut yn y byd y mae gadael cwmnïau o Gymru o dan anfantais gystadleuol â'u cymheiriaid yn y DU yn cyd-fynd ag ysbryd Dydd Sadwrn Busnesau Bach?

Ar adeg pan fo'n busnesau bach a'n strydoedd mawr yn ceisio adfer ar ôl y pandemig ac mae llawer yn wynebu mwy o gystadleuaeth gan fanwerthwyr ar-lein hefyd, ni allwn fforddio gwasgu cwmnïau bach a theuluol gyda threthi uwch. Felly, er bod y cymorth COVID dros dro gan Lywodraeth Cymru i'w groesawu, yn ôl ei union natur, mae dros dro. Felly, pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i leihau baich ardrethi busnes ar fusnesau bach yng Nghymru i ganiatáu iddyn nhw ffynnu?

Well, Llywydd, I don't agree with what the Member said. Wales has the most generous scheme of business rate support anywhere in the United Kingdom, and that isn't just at the moment, when Welsh businesses have had a year's guarantee of a holiday from business rates compared to the six months that they were offered in England, but that is at any time—70 per cent of small businesses in Wales don't pay business rates at all. And we are committed—and I know the finance Minister has already made this clear—to using the consumer prices index, not the retail price index, as the way in which we will gear business rates in the future, and that will bring many tens of millions of pounds of relief to small businesses here in Wales.

Where I will agree with what the Member has said, Llywydd, in his phrase, is the 'amazing persistence' of small businesses and the actions that they've taken to deal with the pandemic. On Friday last week, before going to Carmarthen, I was in Llanelli, Llywydd, and I visited Jenkins Bakery there to help celebrate their one hundredth anniversary; it's a firm established exactly 100 years ago this year. It was very heartening to hear from the company of the way in which, despite the real challenges that they faced at the height of the pandemic and the difficult decisions they'd had to make to keep their business afloat, by now they were reinvesting, rehiring, making a future for that business so that it will last well into the next century. That is a tribute to the amazing persistence of the people who run the company and the people who work for it, and I'm quite sure that that is emblematic of the way that so many small businesses in Wales have worked to keep going and find a future, despite the astonishing challenges we've all had to face.

Wel, Llywydd, nid wyf i'n cytuno â'r hyn a ddywedodd yr Aelod. Cymru sydd â'r cynllun cymorth ardrethi busnes mwyaf hael yn unman yn y Deyrnas Unedig, ac nid dim ond ar hyn o bryd y mae hynny, pan fo busnesau Cymru wedi cael sicrwydd o flwyddyn o wyliau o ardrethi busnes o'i chymharu â'r chwe mis y cawson nhw ei gynnig yn Lloegr, ond mae hynny ar unrhyw adeg—nid yw 70 y cant o fusnesau bach yng Nghymru yn talu ardrethi busnes o gwbl. Ac rydym ni wedi ymrwymo—ac rwy'n gwybod bod y Gweinidog cyllid eisoes wedi gwneud hyn yn eglur—i ddefnyddio'r mynegai prisiau defnyddwyr, nid y mynegai prisiau manwerthu, fel y ffordd y byddwn ni'n pennu ardrethi busnes yn y dyfodol, a bydd hynny yn arwain at ddegau lawer o filiynau o bunnoedd o ryddhad i fusnesau bach yma yng Nghymru.

Yr hyn y gwnaf i gytuno ag ef o'r hyn y mae'r Aelod wedi ei ddweud, Llywydd, o ran ei ymadrodd, yw 'dyfalbarhad anhygoel' busnesau bach a'r camau y maen nhw wedi eu cymryd i ymdrin â'r pandemig. Ddydd Gwener yr wythnos diwethaf, cyn mynd i Gaerfyrddin, bues i yn Llanelli, Llywydd, ac ymwelais â Jenkins Bakery yno i helpu i ddathlu eu canmlwyddiant; mae'n gwmni a gafodd ei sefydlu union 100 mlynedd yn ôl eleni. Roedd hi'n galonogol iawn clywed gan y cwmni am y ffordd yr oedden nhw, er gwaethaf yr heriau gwirioneddol iddyn nhw eu hwynebu ar anterth y pandemig a'r penderfyniadau anodd y bu'n rhaid iddyn nhw eu gwneud i gadw eu busnes yn fyw, bellach yn ail-fuddsoddi, yn ail-gyflogi, yn gwneud dyfodol i'r busnes hwnnw er mwyn iddo barhau ymhell i'r ganrif nesaf. Mae hynny yn deyrnged i ddyfalbarhad anhygoel y bobl sy'n rhedeg y cwmni a'r bobl sy'n gweithio iddo, ac rwy'n eithaf sicr bod hynny yn nodweddiadol o'r ffordd y mae cynifer o fusnesau bach yng Nghymru wedi gweithio i ddal ati a dod o hyd i ddyfodol, er gwaethaf yr heriau syfrdanol y bu'n rhaid i ni i gyd eu hwynebu.

14:10
Gweithwyr Gofal Cymdeithasol
Social Care Workers

4. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i gynyddu nifer y gweithwyr gofal cymdeithasol yng Nghymru? OQ57301

4. What action is the Welsh Government taking to increase the number of social care workers in Wales? OQ57301

I thank the Member for that important question, Llywydd. Improved remuneration, free training and professional recognition are amongst the actions being taken, with partners, to help build the social care workforce in Wales.

Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn pwysig yna, Llywydd. Mae gwell cydnabyddiaeth ariannol, hyfforddiant am ddim a chydnabyddiaeth broffesiynol ymysg y camau sy'n cael eu cymryd, gyda phartneriaid, i helpu i adeiladu'r gweithlu gofal cymdeithasol yng Nghymru.

Data published earlier this month show that the pressure on our health and care system continues to grow. Social care workers play an essential role in supporting the most vulnerable in our communities and help alleviate pressure on their NHS colleagues. I was so pleased to see their hard work recognised by Rhondda Cynon Taf council, which has committed to providing all of its contracted adult independent social care workers, as well as all direct payment recipients, with the real living wage by December.

It's absolutely right that social care workers receive a fair day's pay for a fair day's work. We know that the pandemic has taken its toll on us all, our health and care service and our local authorities in particular. Given this, will the First Minister please meet with the Minister for local government and our local government colleagues to discuss the possibility of providing immediate financial support to local authorities before Christmas to help meet the social care and NHS challenges this winter? 

Mae data a gafodd eu cyhoeddi yn gynharach y mis hwn yn dangos bod y pwysau ar ein system iechyd a gofal yn parhau i dyfu. Mae gweithwyr gofal cymdeithasol yn chwarae rhan hanfodol wrth gynorthwyo'r rhai mwyaf agored i niwed yn ein cymunedau a helpu i leddfu'r pwysau ar eu cydweithwyr yn y GIG. Roeddwn i mor falch o weld eu gwaith caled yn cael ei gydnabod gan gyngor Rhondda Cynon Taf, sydd wedi ymrwymo i ddarparu'r cyflog byw gwirioneddol erbyn mis Rhagfyr i bob un o'i weithwyr gofal cymdeithasol i oedolion annibynnol sydd wedi eu contractio, yn ogystal â'r holl dderbynwyr taliadau uniongyrchol.

Mae'n gwbl gywir bod gweithwyr gofal cymdeithasol yn cael diwrnod teg o dâl am ddiwrnod teg o waith. Rydym ni'n gwybod bod y pandemig wedi effeithio ar bob un ohonom ni, ein gwasanaeth iechyd a gofal a'n hawdurdodau lleol yn arbennig. O gofio hyn, a wnaiff y Prif Weinidog gyfarfod â'r Gweinidog llywodraeth leol a'n cydweithwyr llywodraeth leol i drafod y posibilrwydd o ddarparu cymorth ariannol ar unwaith i awdurdodau lleol cyn y Nadolig i helpu i ymateb i heriau gofal cymdeithasol a GIG y gaeaf hwn?

Llywydd, I thank Buffy Williams for that. She's absolutely right to point to the vital importance of the social care workforce and the pressures that it too is under. There are actions that could be taken to help us to alleviate that. On 12 October, Ministers here, together with their counterparts in Scotland and Northern Ireland, wrote to the UK Government on immigration matters, including social care. I raised directly with the Prime Minister the urgent need to have social care on the shortage occupation list. This is a problem not just in Wales but right across the United Kingdom, exacerbated in England by the loss of, as the UK Government itself estimates, 40,000 workers to the sector on 11 November, when compulsory vaccination became part of the repertoire across our border.

I join the Member absolutely, Llywydd, in congratulating RCT council on moving ahead with paying the real living wage. We'll have more to say about that, of course, when our budget is laid next month. As to immediate help, we published £40 million-worth of additional help in the recovery fund in September; a further £42 million to deal with social care pressures last month; and, by today, we expect to have had all of the plans in from our regional partnership boards for investment from that fund—£10 million to those regional partnership boards where health and social care agencies come together—and hope that those plans will allow us to release that money to them as soon as possible so that they can start making the difference we know the sector needs to see.

Llywydd, rwy'n diolch i Buffy Williams am hynna. Mae hi'n llygad ei lle i dynnu sylw at bwysigrwydd hanfodol y gweithlu gofal cymdeithasol a'r pwysau sydd arno hefyd. Mae yna gamau y gellid eu cymryd i'n helpu i leddfu hynny. Ar 12 Hydref, ysgrifennodd Gweinidogion yma, ynghyd â'u cymheiriaid yn yr Alban a Gogledd Iwerddon, at Lywodraeth y DU ar faterion mewnfudo, gan gynnwys gofal cymdeithasol. Codais yn uniongyrchol â Phrif Weinidog y DU yr angen dybryd i gael gofal cymdeithasol ar y rhestr o alwedigaethau prinder. Mae hon yn broblem nid yn unig yng Nghymru ond ledled y Deyrnas Unedig, sydd wedi ei gwaethygu yn Lloegr drwy golli, fel y mae Llywodraeth y DU ei hun yn ei amcangyfrif, 40,000 o weithwyr yn y sector ar 11 Tachwedd, pan ddaeth brechu gorfodol yn rhan o'r rhaglen dros ein ffin.

Rwy'n sicr yn ymuno â'r Aelod, Llywydd, i longyfarch cyngor RhCT ar fwrw ymlaen a thalu'r cyflog byw gwirioneddol. Bydd gennym ni fwy i'w ddweud am hynny, wrth gwrs, pan fydd ein cyllideb yn cael ei gosod y mis nesaf. O ran cymorth ar unwaith, fe wnaethom ni gyhoeddi gwerth £40 miliwn o gymorth ychwanegol yn y gronfa adfer ym mis Medi; £42 miliwn arall i ymdrin â phwysau gofal cymdeithasol y mis diwethaf; ac, erbyn heddiw, rydym yn disgwyl y byddwn ni wedi cael yr holl gynlluniau gan ein byrddau partneriaeth rhanbarthol ar gyfer buddsoddiad o'r gronfa honno—£10 miliwn i'r byrddau partneriaeth rhanbarthol hynny lle mae asiantaethau iechyd a gofal cymdeithasol yn dod at ei gilydd—ac yn gobeithio y bydd y cynlluniau hynny yn caniatáu i ni ryddhau'r arian hwnnw iddyn nhw cyn gynted â phosibl fel y gallan nhw ddechrau gwneud y gwahaniaeth yr ydym ni'n gwybod y mae angen ar y sector ei weld.

Bwyd Lleol ar gyfer Prydau Ysgol
Locally Grown Food in School Meals

5. Pa gynlluniau sydd gan Lywodraeth Cymru i gynyddu faint o fwyd sydd wedi'i dyfu'n lleol a ddefnyddir mewn prydau ysgol? OQ57302

5. What plans does the Welsh Government have to increase the amount of locally grown food in school meals? OQ57302

I thank Jenny Rathbone for that, Llywydd. We are committed to increasing the amount of locally grown food in school meals, benefiting local economies through sustainable and responsible procurement and supply chains. An extension to the successful Big Bocs Bwyd project, for example, was included in this month's announcement of our new household support fund.

Rwy'n diolch i Jenny Rathbone am hynny, Llywydd. Rydym ni wedi ymrwymo i gynyddu cyfran y bwyd sydd wedi ei dyfu yn lleol sydd mewn prydau ysgol, a fydd o fudd i economïau lleol drwy gaffael a chadwyni cyflenwi cynaliadwy a chyfrifol. Er enghraifft, cafodd estyniad i'r prosiect Bocs Bwyd Mawr llwyddiannus ei gynnwys yn y cyhoeddiad y mis hwn o'n cronfa cymorth i aelwydydd newydd.

First Minister, you'll be aware that I'm one of the greatest fans of the really important commitment to ensure all primary school children are going to be getting a free school meal in the future, but I don’t underestimate the challenges involved in that—getting the right personnel who know how to cook, as well as ensuring that it is affordable in the long term. It seems to me essential that we ask our local authorities to clarify exactly how many tonnes of potatoes and carrots and all the other things that go into food for school children they are going to need in the future, so that we can get our farmers to grow those things rather than having to source them from elsewhere, because in that way we are both nourishing our children as well as nourishing our local economy. So, I just wondered what conversations have been had with local education authorities on how to really start planning this important matter.

Prif Weinidog, byddwch chi'n ymwybodol fy mod i'n un o gefnogwyr mwyaf yr ymrwymiad pwysig iawn i sicrhau y bydd pob plentyn ysgol gynradd yn cael pryd ysgol am ddim yn y dyfodol, ond rwy'n gwbl ymwybodol o'r heriau sy'n gysylltiedig â hynny—cael y personél cywir sy'n gwybod sut i goginio, yn ogystal â sicrhau ei fod yn fforddiadwy yn y tymor hir. Mae'n ymddangos i mi yn hanfodol ein bod ni'n gofyn i'n hawdurdodau lleol egluro faint yn union o dunelli o datws a moron a'r holl bethau eraill sy'n mynd i mewn i fwyd i blant ysgol y bydd eu hangen arnyn nhw yn y dyfodol, er mwyn i ni allu cael ein ffermwyr i dyfu'r pethau hynny yn hytrach na gorfod cael gafael arnyn nhw o rywle arall, oherwydd wedyn rydym ni'n rhoi maeth i'n plant yn ogystal â meithrin ein heconomi leol. Felly, roeddwn i'n meddwl tybed pa sgyrsiau sydd wedi digwydd gydag awdurdodau addysg lleol ar sut i ddechrau cynllunio'r mater pwysig hwn o ddifrif.

14:15

I thank Jenny Rathbone for those really important points, and for her very strong support for school meals per se, but also the quality and the nature of those meals. The Member, I know, will be aware of Carmarthenshire council’s challenge fund project, which we funded through the foundational economy fund—a really excellent project led by the local authority in partnership with the local health board and the local university. It highlighted a number of really important opportunities, but it did also expose some of the real practical challenges, to which Jenny Rathbone has just drawn attention—problems of menu design, of public kitchens, and of the lack of processing capacity. So, all the milk used in schools in Carmarthenshire is Welsh milk, but some of that milk has to be taken, not just outside the county, but sometimes outside the country, in order to be processed and bottled. The local authority is committed to doing some work to see whether processing capacity, co-operatively based, could be recreated in the county. And the need to develop the Welsh horticulture sector, which the Member has often spoke about on the floor of the Senedd, was one of the lessons drawn from the challenge fund experience as well.

So, a lot of work has gone on, Llywydd, to identify the issues that need to be resolved if we are to make sure that the expansion in free school meals is accompanied by an uplift in the capacity of Welsh indigenous suppliers to then be part of all of that. Caerphilly council leads for the Welsh Local Government Association on public sector food, and I know that it is currently very directly engaged, for example, with Castell Howell, to see where there are opportunities to substitute Welsh suppliers for some of the suppliers that are currently used, not just in school meals, but in the wider public food sector. There are real opportunities there, but some very genuine, practical issues that will have to be resolved if those opportunities are to be properly realised.

Rwy'n diolch i Jenny Rathbone am y pwyntiau pwysig iawn yna, ac am ei chefnogaeth gref iawn i brydau ysgol yn gyffredinol, ond hefyd i ansawdd a natur y prydau hynny. Rwy'n gwybod y bydd yr Aelod yn ymwybodol o brosiect cronfa her Cyngor Sir Gaerfyrddin, y gwnaethom ei ariannu drwy'r gronfa economi sylfaenol—prosiect gwirioneddol ragorol wedi ei arwain gan yr awdurdod lleol mewn partneriaeth â'r bwrdd iechyd lleol a'r brifysgol leol. Tynnodd sylw at nifer o gyfleoedd pwysig iawn, ond amlygodd hefyd rai o'r heriau ymarferol gwirioneddol, y mae Jenny Rathbone newydd dynnu sylw atyn nhw—problemau llunio bwydlenni, ceginau cyhoeddus, a diffyg capasiti prosesu. Felly, llaeth o Gymru yw'r holl laeth a ddefnyddir mewn ysgolion yn sir Gaerfyrddin, ond mae'n rhaid mynd â rhywfaint o'r llaeth hwnnw, nid yn unig y tu allan i'r sir, ond weithiau y tu allan i'r wlad, er mwyn ei brosesu a'i botelu. Mae'r awdurdod lleol wedi ymrwymo i wneud rhywfaint o waith i weld pa un a ellid ail-greu capasiti prosesu, ar sail gydweithredol, yn y sir. Ac roedd yr angen i ddatblygu sector garddwriaeth Cymru, y mae'r Aelod wedi sôn amdano yn aml ar lawr y Senedd, yn un o'r gwersi a gafodd eu dysgu o brofiad y gronfa her hefyd.

Felly, mae llawer o waith wedi ei wneud, Llywydd, i nodi'r problemau y mae angen eu datrys os ydym ni am wneud yn siŵr bod y gwaith o ehangu prydau ysgol am ddim yn cael ei ategu gan gynnydd i gapasiti cyflenwyr cynhenid Cymru i fod yn rhan o hynny i gyd wedyn. Mae cyngor Caerffili yn arwain Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru o ran bwyd yn y sector cyhoeddus, ac rwy'n gwybod ei fod yn ymwneud yn uniongyrchol iawn ar hyn o bryd, er enghraifft, â Castell Howell, i weld lle ceir cyfleoedd i ddisodli rhai o'r cyflenwyr sy'n cael eu defnyddio ar hyn o bryd â chyflenwyr o Gymru, nid yn unig o ran prydau ysgol, ond yn y sector bwyd cyhoeddus ehangach. Ceir cyfleoedd gwirioneddol yno, ond rhai problemau ymarferol, dilys iawn y bydd yn rhaid eu datrys os yw'r cyfleoedd hynny am gael eu gwireddu yn briodol.

Theatrau
Theatres

6. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi theatrau i adfer o'r pandemig? OQ57267

6. How is the Welsh Government supporting theatres to recover from the pandemic? OQ57267

I thank the Member for that, Llywydd. Theatres have been strongly supported in Wales during the pandemic, both from the £93 million cultural recovery fund and the freelancer fund—a recovery stream uniquely available in Wales. Theatr Hafren in the Member's own constituency has benefited from more than £300,000 of that recovery funding.

Rwy'n diolch i'r Aelod am hynna, Llywydd. Mae theatrau wedi cael cefnogaeth gref yng Nghymru yn ystod y pandemig, o'r gronfa adfer diwylliannol gwerth £93 miliwn a'r gronfa gweithwyr llawrydd—ffrwd adfer sydd ar gael yn unigryw yng Nghymru. Mae Theatr Hafren yn etholaeth yr Aelod ei hun wedi elwa ar fwy na £300,000 o'r cyllid adfer hwnnw.

Can I thank the First Minister for his answer? I appreciate him mentioning Theatr Hafren in my own constituency as well. The current cultural recovery fund came to an end at the end of September, so I appreciate we’re talking about support that has been available up to the end of September. My question, I suppose, is in regard to the future in terms of supporting theatres, because there are some huge challenges for theatres and arts centres, of course. The challenge is to get audiences back into the buildings in sufficient capacity to make productions financially viable. There's also a challenge with additional staffing for events and in processing refunds that have to take place due to people cancelling, due to having to self-isolate, which, of course, is quite understandable. So, can I ask, First Minister, when the industry can expect some information on the next round of funding that’s needed to address the specific challenges that they’re currently facing as they come out of the pandemic?

A gaf i ddiolch i'r Prif Weinidog am ei ateb? Rwy'n ei werthfawrogi yn sôn am Theatr Hafren yn fy etholaeth i hefyd. Daeth y gronfa adfer diwylliannol bresennol i ben ddiwedd mis Medi, felly rwy'n sylweddoli ein bod ni'n sôn am gymorth sydd wedi bod ar gael hyd at ddiwedd mis Medi. Mae fy nghwestiwn, mae'n debyg, yn ymwneud â'r dyfodol o ran cynorthwyo theatrau, oherwydd ceir rhai heriau enfawr i theatrau a chanolfannau celfyddydol, wrth gwrs. Yr her yw cael cynulleidfaoedd yn ôl i'r adeiladau mewn niferoedd digonol i wneud cynyrchiadau yn hyfyw yn ariannol. Ceir her hefyd o ran staffio ychwanegol ar gyfer digwyddiadau ac o ran prosesu ad-daliadau y mae'n rhaid eu gwneud oherwydd bod pobl yn canslo, oherwydd bod yn rhaid iddyn nhw hunanynysu, sydd, wrth gwrs, yn gwbl ddealladwy. Felly, a gaf i ofyn, Prif Weinidog, pryd y gall y diwydiant ddisgwyl rhywfaint o wybodaeth am y rownd nesaf o gyllid sydd ei angen i fynd i'r afael â'r heriau penodol y maen nhw'n eu hwynebu ar hyn o bryd wrth iddyn nhw ddod allan o'r pandemig?

I thank the Member for that important question, Llywydd. He's absolutely right that, by the end of September, the £30 million, which was the second phase of the cultural recovery fund, had all been allocated. I spoke to the senior Welsh Government officials who have worked on the cultural recovery fund yesterday. They have been working with the Arts Council of Wales to consider whether a further round of support for cultural venues is required. They told me that they expected to have advice to Ministers before the end of this week as a result of those discussions, and then it will be for Ministers, including of course the finance Minister, to see what can be done to offer any further support to the sector, focused on business survival, in the way that Russell George has suggested. You know, these are very tough times for the live arts, and if there are venues where survival is the name of the game and we are able to support them, then the advice Ministers will need to do so will be with them very shortly indeed.

Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn pwysig yna, Llywydd. Mae'n llygad ei le bod y £30 miliwn, sef ail gam y gronfa adfer diwylliannol, i gyd wedi ei ddyrannu erbyn diwedd mis Medi. Siaradais ag uwch swyddogion Llywodraeth Cymru sydd wedi gweithio ar y gronfa adfer diwylliannol ddoe. Maen nhw wedi bod yn gweithio gyda Chyngor Celfyddydau Cymru i ystyried a oes angen rownd arall o gymorth ar gyfer lleoliadau diwylliannol. Fe wnaethon nhw ddweud wrthyf eu bod nhw'n disgwyl cael cyngor i Weinidogion cyn diwedd yr wythnos hon o ganlyniad i'r trafodaethau hynny, ac yna mater i Weinidogion, gan gynnwys y Gweinidog cyllid wrth gwrs, fydd gweld beth y gellir ei wneud i gynnig unrhyw gymorth arall i'r sector, gan ganolbwyntio ar oroesiad busnesau, yn y ffordd y mae Russell George wedi awgrymu. Wyddoch chi, mae hwn yn gyfnod anodd iawn i'r celfyddydau byw, ac os oes lleoliadau sydd â'r brif her o oroesi a'n bod ni'n gallu eu cynorthwyo nhw, yna bydd y cyngor sydd ei angen ar Weinidogion i wneud hynny gyda nhw yn fuan iawn, iawn.

14:20

Diolch i'r Prif Weinidog am yr ateb yna. Dwi'n mynd i orfod dod â'r sesiwn i ben dros dro oherwydd bod yna faterion technegol sy'n golygu bod yr hyn sy'n digwydd yn y Siambr ddim yn cael ei gyflwyno i'r rheini sydd ar Zoom, ac felly rŷn ni'n mynd i gymryd toriad byr technegol a byddwn ni'n dod nôl i gwestiwn 7 gan Alun Davies. Felly, toriad byr nawr.

I thank the First Minister for that response. I am going to have to temporarily suspend the session because there are technical issues that mean that what's happening in the Chamber isn't heard by those on Zoom, and therefore we will take a short technical break and we will return to question 7 from Alun Davies. So, a short break.

Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 14:21.

Plenary was suspended at 14:21.

14:25

Ailymgynullodd y Senedd am 14:26, gyda'r Llywydd yn y Gadair.

The Senedd reconvened at 14:26, with the Llywydd in the Chair.

Cwestiwn 7 sydd nesaf, felly. Alun Davies.

Question 7 is next. Alun Davies.

Gwasanaethau Cyhoeddus ym Mlaenau Gwent
Public Services in Blaenau Gwent

7. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ddarparu gwasanaethau cyhoeddus ym Mlaenau Gwent? OQ57273

7. Will the First Minister make a statement on the delivery of public services in Blaenau Gwent? OQ57273

Llywydd, I am grateful to all our colleagues working in public services across Wales, including Blaenau Gwent, for their commitment to the delivery of services in our communities. They're crucial in helping protect our people and, indeed, our way of life, as well as supporting our nation's recovery from the COVID pandemic.

Llywydd, rwy'n ddiolchgar i'n holl gydweithwyr sy'n gweithio ym maes gwasanaethau cyhoeddus ledled Cymru, gan gynnwys Blaenau Gwent, am eu hymrwymiad i ddarparu gwasanaethau yn ein cymunedau. Maen nhw'n hanfodol i helpu i amddiffyn ein pobl ac, yn wir, ein ffordd o fyw, yn ogystal â chynorthwyo adferiad ein gwlad ar ôl pandemig COVID.

I'm grateful to the First Minister for that response. You will remember that, last week, I asked him about the transport services that serve the borough of Blaenau Gwent, and I want to return to that this afternoon. I'm sure he will have shared the distress of our Conservative colleagues to discover that the 'Union Connectivity Review', commissioned by the United Kingdom Government, supported his approach and the Welsh Government's approach to the Burns review and to investment in public transport in and around the south-east Wales corridors to deliver connectivity for Blaenau Gwent and for other parts of the region. Does he agree with me that, since Wales is the only part of the United Kingdom not receiving significant investment in rail services as a direct consequence of decisions taken by the UK Tory Government, the only way in which Wales can catch up with investment in rail services is through the devolution of rail infrastructure to the Welsh Government?

Rwy'n ddiolchgar i'r Prif Weinidog am yr ateb yna. Byddwch chi'n cofio i mi ei holi yr wythnos diwethaf am y gwasanaethau trafnidiaeth sy'n gwasanaethu bwrdeistref Blaenau Gwent, a hoffwn i ddychwelyd at hynny y prynhawn yma. Rwy'n siŵr y bydd wedi rhannu trallod ein cyd-Aelodau Ceidwadol o ddarganfod bod yr 'Adolygiad o Gysylltedd yr Undeb', a gafodd ei gomisiynu gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig, yn cefnogi ei ddull ef a dull Llywodraeth Cymru o ymdrin ag adolygiad Burns a buddsoddiad mewn trafnidiaeth gyhoeddus yng nghoridorau'r de-ddwyrain a'r cyffiniau i sicrhau cysylltedd i Flaenau Gwent ac i rannau eraill o'r rhanbarth. A yw'n cytuno â mi, gan mai Cymru yw'r unig ran o'r Deyrnas Unedig nad yw'n cael buddsoddiad sylweddol mewn gwasanaethau rheilffyrdd o ganlyniad uniongyrchol i benderfyniadau a wnaed gan Lywodraeth Dorïaidd y DU, mai'r unig ffordd y gall Cymru ddal i fyny â buddsoddiad mewn gwasanaethau rheilffyrdd yw drwy ddatganoli seilwaith rheilffyrdd i Lywodraeth Cymru?

Well, Llywydd, I thank Alun Davies for that. I was very pleased to see the full Hendy review, Llywydd. I was pleased to see the way that it endorsed the Welsh approach to improving transport across Wales, that it should be multi-modal, that it should involve working with partners, and of course Alun Davies is right: the Hendy review does endorse the recommendations of the Burns review in south Wales, as well as calling for electrification of the railway line in north Wales as well. I do hope that we will now see the United Kingdom Government implementing the recommendations of its own review. Too often in Wales, we have seen reviews by the Conservative Government not followed through, as in the case of the Swansea bay tidal lagoon, to cite just one example.

Where the railway is already in the hands of the Senedd, Llywydd, we have made major investments—transformative investments—that will make a real difference in Blaenau Gwent and in other communities in Wales. If we had more powers, provided—provided—we had the investment needed to go alongside them, then I am sure that, as Sir Peter Hendy said, devolution has been good for transport policy making, and it would be even better if we had the scope that the Member referred to in order to do even more, to make sure that services to his community and others would be made in decisions close to people who understand those communities and know what they need for the future.

Wel, Llywydd, rwy'n diolch i Alun Davies am hynna. Roeddwn i'n falch iawn o weld adolygiad llawn Hendy, Llywydd. Roeddwn i'n falch o weld y ffordd yr oedd yn cymeradwyo dull Cymru o wella trafnidiaeth ledled Cymru, y dylai fod yn aml-foddol, y dylai gynnwys gweithio gyda phartneriaid, ac wrth gwrs mae Alun Davies yn iawn: mae adolygiad Hendy yn cymeradwyo argymhellion adolygiad Burns yn y de, yn ogystal â galw am drydaneiddio'r rheilffordd yn y gogledd hefyd. Rwyf i yn gobeithio y byddwn ni'n gweld Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn gweithredu argymhellion ei hadolygiad ei hun bellach. Yn rhy aml yng Nghymru, rydym ni wedi gweld adolygiadau gan y Llywodraeth Geidwadol heb i gamau dilynol gael eu cymryd ar eu sail, fel yn achos morlyn llanw bae Abertawe, i roi un enghraifft yn unig.

Lle mae'r rheilffordd eisoes yn nwylo'r Senedd, Llywydd, rydym ni wedi gwneud buddsoddiadau mawr—buddsoddiadau trawsnewidiol—a fydd yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol ym Mlaenau Gwent ac mewn cymunedau eraill yng Nghymru. Pe bai gennym ni fwy o bwerau, cyn belled—cyn belled—ag y bo'r buddsoddiad sydd ei angen i fynd ochr yn ochr â nhw gennym ni, yna rwy'n siŵr, fel y dywedodd Syr Peter Hendy, y bu datganoli yn dda ar gyfer llunio polisïau trafnidiaeth, a byddai hyd yn oed yn well pe bai gennym ni'r gallu y cyfeiriodd yr Aelod ato er mwyn gwneud hyd yn oed mwy, i wneud yn siŵr y byddai gwasanaethau i'w gymuned ef ac eraill yn cael eu gwneud mewn penderfyniadau sy'n agos at bobl sy'n deall y cymunedau hynny ac yn gwybod beth sydd ei angen arnyn nhw ar gyfer y dyfodol.

14:30

Cwestiwn 8 yn olaf, Jack Sargeant. 

And finally, question 8, Jack Sargeant. 

Yr Argyfwng Hinsawdd
The Climate Emergency

8. Sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod plant a phobl ifanc yn ymwybodol o ddifrifoldeb yr argyfwng hinsawdd? OQ57283

8. How is the Welsh Government is ensuring children and young people are aware of the gravity of the climate emergency? OQ57283

The Welsh Government funds a number of initiatives in Wales in this area, including Keep Wales Tidy’s eco-schools programme, empowering young people to make positive environmental changes to their school and community, and to take action on climate change. 

Mae Llywodraeth Cymru yn ariannu nifer o fentrau yng Nghymru yn y maes hwn, gan gynnwys rhaglen eco-sgolion Cadwch Gymru'n Daclus, gan rymuso pobl ifanc i wneud newidiadau amgylcheddol cadarnhaol i'w hysgol a'u cymuned, a gweithredu ar newid hinsawdd.

Diolch yn fawr iawn, Prif Weinidog. I'm very grateful for the work the Welsh Government is doing on this issue in leading the way. In my own constituency, Ysgol Golftyn are a prime example of leading the way on this particular issue. I was written to by every year 2 pupil from the school just recently, and I was invited to the school to answer challenging questions about climate change. The letters and the questions raised the importance of recycling and concerns about the melting polar ice caps and the impact it has on wildlife, and in particular, polar bears. When I attended the school last Friday to answer these seriously challenging questions by the year 2 pupils, I was impressed by their knowledge and understanding. So, First Minister, will you pass your congratulations on to the pupils and staff at Ysgol Golftyn in Alyn and Deeside, and will you ask your officials to look at the work they are doing as the best practice of Wales on climate change issues for pupils and school staff?

Diolch yn fawr iawn, Prif Weinidog. Rwy'n ddiolchgar iawn am y gwaith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud ar y mater hwn wrth arwain y ffordd. Yn fy etholaeth i, mae Ysgol Golftyn yn enghraifft wych o arwain y ffordd ar y mater penodol hwn. Gwnaeth pob disgybl blwyddyn 2 o'r ysgol ysgrifennu ataf i'n ddiweddar, a chefais wahoddiad i'r ysgol i ateb cwestiynau heriol am newid hinsawdd. Cododd y llythyrau a'r cwestiynau bwysigrwydd ailgylchu a phryderon ynghylch y capiau iâ pegynol yn toddi a'r effaith y mae'n ei chael ar fywyd gwyllt, ac yn arbennig, eirth gwyn. Pan ymwelais â'r ysgol ddydd Gwener diwethaf i ateb y cwestiynau heriol iawn hyn gan ddisgyblion blwyddyn 2, cefais fy synnu gan eu gwybodaeth a'u dealltwriaeth. Felly, Prif Weinidog, a wnewch chi longyfarch y disgyblion a'r staff yn Ysgol Golftyn yn Alun a Glannau Dyfrdwy, ac a wnewch chi ofyn i'ch swyddogion ystyried y gwaith y maen nhw'n ei wneud fel arfer gorau Cymru ar faterion newid hinsawdd i ddisgyblion a staff ysgolion?

I thank Jack Sargeant, Llywydd, for all of that, and absolutely pass my congratulations to those young people for their commitment to this agenda and their interest in it. I think that they are typical of young people in all parts of Wales. I've had the privilege of visiting a number of schools to talk directly to young people about these matters. I took part, with a number of ministerial colleagues, in discussions with young people on Universal Children's Day only a week ago. You never meet a group of young people without them asking you those challenging questions about what adults are doing to secure a future for them free from the fear of what climate change would do in their lives. 

I think we are absolutely right, Llywydd, to be proud of the way in which children and young people in Wales are not simply aware of the gravity of the climate emergency, but are committed to helping to do something about it. The young climate ambassadors who represented Wales at the COP conference in Glasgow were an absolute credit to themselves and to Wales. They really made a difference in taking the message and being those challenging individuals that we need, and they've come back and taken part last week in climate change Week here in Wales—a major event; 110 speakers, 25 sessions, over 3,000 people registered online, and sessions run directly by young people themselves. Not only do they ask challenging questions of us, but they are there trying to create answers to that great global challenge that faces us all. It's great to hear of the way in which young people in Alyn and Deeside are also part of that great national effort. 

Rwy'n diolch i Jack Sargeant, Llywydd, am hynny i gyd, ac ar bob cyfrif, estynnwch fy llongyfarchiadau i'r bobl ifanc hynny am eu hymrwymiad i'r agenda hon a'u diddordeb ynddi. Rwy'n credu ei bod yn nodweddiadol o bobl ifanc ym mhob rhan o Gymru. Rwyf i wedi cael y fraint o ymweld â nifer o ysgolion i siarad yn uniongyrchol â phobl ifanc am y materion hyn. Cymerais ran, gyda nifer o gyd-Weinidogion, mewn trafodaethau gyda phobl ifanc ar Ddiwrnod Byd-eang y Plant wythnos yn ôl. Nid ydych byth yn cwrdd â grŵp o bobl ifanc heb iddyn nhw ofyn y cwestiynau heriol hynny i chi ynghylch yr hyn y mae oedolion yn ei wneud i sicrhau dyfodol iddyn nhw yn rhydd rhag ofn yr hyn y byddai newid yn yr hinsawdd yn ei wneud yn eu bywydau.

Rwy'n credu ein bod ni'n hollol gywir, Llywydd, i fod yn falch o'r ffordd nad bod yn ymwybodol yn unig y mae plant a phobl ifanc yng Nghymru o ddifrifoldeb yr argyfwng hinsawdd yn unig, ond eu bod wedi ymrwymo i helpu i wneud rhywbeth yn ei gylch. Roedd y llysgenhadon hinsawdd ifanc a gynrychiolodd Gymru yn y gynhadledd COP yn Glasgow yn glod llwyr iddyn nhw eu hunain ac i Gymru. Gwnaethon nhw wahaniaeth gwirioneddol o ran cyflwyno'r neges a bod yr unigolion heriol hynny sydd eu hangen arnom ni, ac maen nhw wedi dychwelyd ac wedi cymryd rhan yr wythnos diwethaf yn yr Wythnos Newid Hinsawdd yma yng Nghymru—digwyddiad mawr; 110 o siaradwyr, 25 o sesiynau, dros 3,000 o bobl wedi cofrestru ar-lein, a sesiynau wedi eu cynnal yn uniongyrchol gan bobl ifanc eu hunain. Yn ogystal â gofyn cwestiynau heriol i ni, maen nhw hefyd yno yn ceisio creu atebion i'r her fyd-eang fawr honno sy'n ein hwynebu ni i gyd. Mae'n wych clywed am y ffordd y mae pobl ifanc yn Alun a Glannau Dyfrdwy hefyd yn rhan o'r ymdrech genedlaethol fawr honno.

2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf fydd y datganiad a chyhoeddiad busnes, a dwi'n galw ar y Trefnydd i wneud y datganiad hwnnw. Lesley Griffiths. 

The next item is the business statement and announcement and I call on the Trefnydd to make that statement. Lesley Griffiths. 

Member
Lesley Griffiths MS 14:34:00
Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd

Diolch, Llywydd. I've made three changes to today's agenda. Firstly, the Minister for Health and Social Services will make a statement to update Members on COVID-19, and as a result, the statement on 'A Healthier Wales' has been postponed until 11 January. Secondly, the Minister for Social Justice will make a statement on international day of disabled people. And finally, the debate on the legislative consent motion on the Police, Crime, Sentencing and Courts Bill has been postponed until 11 January. Draft business for the next three weeks is set out on the business statement and announcement, which can be found amongst the meeting papers available to Members electronically. 

Diolch, Llywydd. Rwyf i wedi gwneud tri newid i'r agenda heddiw. Yn gyntaf, bydd y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn gwneud datganiad i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am COVID-19, ac o ganlyniad, mae'r datganiad ar 'Cymru Iachach' wedi ei ohirio tan 11 Ionawr. Yn ail, bydd y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol yn gwneud datganiad ar ddiwrnod rhyngwladol pobl anabl. Ac yn olaf, mae'r ddadl ar y cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar Fil yr Heddlu, Troseddu, Dedfrydu a'r Llysoedd wedi ei gohirio tan 11 Ionawr. Mae'r busnes drafft ar gyfer y tair wythnos nesaf wedi ei nodi ar y datganiad a'r cyhoeddiad busnes, sydd i'w weld ymysg y papurau cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau'n electronig.

I'll just declare an interest as an elected member of Conwy County Borough Council. Trefnydd, I'd like to call for a Welsh Government statement providing an update on the COVID hardship funding for local councils in Wales. As has been mentioned a number of times across the Chamber, the good work that local authorities have carried out throughout the COVID-19 pandemic, keeping people safe, and providing vital services in our communities—. It's also worth noting the support that Welsh Government have provided through the COVID hardship fund to local authorities, making sure that those services can continue as best as possible. But I'd like to receive a statement providing an update on that COVID hardship fund that local authorities have been receiving, and, importantly, the capacity of this fund to deal with what are going to be likely further pressures due to COVID-19 before the end of this financial year, and, if possible, an update on the future plans for this fund beyond March as well. Thank you.

Rwyf i'n datgan buddiant fel aelod etholedig o Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy. Trefnydd, hoffwn i alw am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru i roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y cyllid caledi COVID ar gyfer cynghorau lleol yng Nghymru. Fel y soniwyd sawl gwaith ar draws y Siambr, mae'r gwaith da y mae awdurdodau lleol wedi ei wneud drwy gydol pandemig COVID-19, gan gadw pobl yn ddiogel, a darparu gwasanaethau hanfodol yn ein cymunedau—. Mae hefyd yn werth nodi'r cymorth y mae Llywodraeth Cymru wedi ei ddarparu drwy gronfa caledi COVID i awdurdodau lleol, gan sicrhau y gall y gwasanaethau hynny barhau gystal â phosibl. Ond hoffwn i gael datganiad yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf am y gronfa caledi COVID honno y mae awdurdodau lleol wedi bod yn ei chael, ac, yn bwysig, gallu'r gronfa hon i ymdrin â'r hyn sy'n debygol o fod yn bwysau pellach oherwydd COVID-19 cyn diwedd y flwyddyn ariannol hon, ac, os yw'n bosibl, diweddariad ar gynlluniau'r gronfa hon yn y dyfodol y tu hwnt i fis Mawrth hefyd. Diolch.

14:35

Thank you very much. I absolutely agree with you that we've worked very closely in partnership with local authorities, particularly over the COVID-19 pandemic. Certainly, there are many services that wouldn't have been provided if it wasn't for their work. I'm not aware of any changes to the hardship fund at the moment. It could be that it's going to be part of our draft budget, but, if not, I will ask the Minister to update us.

Diolch yn fawr iawn. Rwy'n cytuno'n llwyr â chi ein bod ni wedi gweithio'n agos iawn mewn partneriaeth ag awdurdodau lleol, yn enwedig yn ystod pandemig COVID-19. Yn sicr, mae llawer o wasanaethau na fydden nhw wedi eu darparu oni bai am eu gwaith. Nid wyf i'n ymwybodol o unrhyw newidiadau i'r gronfa caledi ar hyn o bryd. Efallai y bydd yn rhan o'n cyllideb ddrafft, ond, os na, byddaf yn gofyn i'r Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni.

I'd like to ask for a debate in Government time to discuss the funding of rail infrastructure in Wales. The disastrous underfunding of our rail network has been highlighted by the UK Government's union connectivity review, which recommends, astonishingly, improving links with England, even though it was the UK Government itself that reneged on its promise to electrify the south Wales main line. Wales Governance Centre research, Trefnydd, shows we lost out on £0.5 billion-worth of rail funding over 10 years, due to rail infrastructure not being devolved, and HS2 will make that worse. The UK Treasury's decision to set the comparability factor for Wales at 0 per cent means we'll get nothing from HS2 expenditure. Scotland will get around £10 billion, Wales will get zero, and this when our trains are already crammed, too often late, and unreliable. So, Trefnydd, I think Members across the Chamber would welcome an opportunity to discuss this crisis and what can be done about it, before we are, in the words of Will Hayward from the Western Mail, condemned to another century of second-class rail.

Hoffwn i ofyn am ddadl yn amser y Llywodraeth i drafod ariannu seilwaith rheilffyrdd yng Nghymru. Mae tanariannu trychinebus ein rhwydwaith rheilffyrdd wedi ei amlygu gan adolygiad cysylltedd yr undeb Llywodraeth y DU, sy'n argymell, yn syfrdanol, wella cysylltiadau â Lloegr, er mai Llywodraeth y DU ei hun a wnaeth gefni ar ei haddewid i drydaneiddio prif reilffordd de Cymru. Mae ymchwil Canolfan Llywodraethiant Cymru, Trefnydd, yn dangos ein bod ni wedi colli gwerth £0.5 biliwn o gyllid rheilffyrdd dros 10 mlynedd, oherwydd nad yw seilwaith rheilffyrdd wedi ei ddatganoli, a bydd HS2 yn gwneud hynny'n waeth. Mae penderfyniad Trysorlys y DU i bennu'r ffactor cymharedd ar gyfer Cymru ar 0 y cant yn golygu na chawn ni ddim o wariant HS2. Bydd yr Alban yn cael tua £10 biliwn, bydd Cymru'n cael sero, a hyn pan fo'n trenau eisoes yn orlawn, yn rhy aml yn hwyr, ac yn annibynadwy. Felly, Trefnydd, rwy'n credu y byddai'r Aelodau ar draws y Siambr yn croesawu cyfle i drafod yr argyfwng hwn a'r hyn y byddai modd ei wneud yn ei gylch, cyn i ni, yng ngeiriau Will Hayward o'r Western Mail, gael ein condemnio i ganrif arall o reilffyrdd eilradd.

Thank you. It's certainly very disappointing to see that Wales is not going to benefit from that increased rail funding, which we'd certainly hoped to do. The Minister for Climate Change is in the Chamber with me and has heard your request. Obviously, she and the Deputy Minister for Climate Change, who has responsibility for transport, have questions next week, so I would suggest that you lay a question to them next week.

Diolch. Mae'n sicr yn siomedig iawn gweld na fydd Cymru yn elwa ar y cynnydd hwnnw mewn cyllid rheilffyrdd, fel yr oeddem ni yn sicr wedi gobeithio ei wneud. Mae'r Gweinidog Newid Hinsawdd yn y Siambr gyda mi ac mae hi wedi clywed eich cais. Yn amlwg, mae ganddi hi a'r Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd, sy'n gyfrifol am drafnidiaeth, gwestiynau yr wythnos nesaf, felly byddwn i'n awgrymu eich bod chi'n cyflwyno cwestiwn iddyn nhw yr wythnos nesaf.

We've all been caught on the hop a little by the latest iteration of COVID, with the new variant called omicron, not least Welsh citizens who were abroad at the time that we needed to bring in these extra restraints on travel. I just wondered if the Government can make a statement about the situation of the Cardiff Blues and the Scarlets, who, obviously, are going to be required, in due course, to take part in further competitions, which may be disrupted by their continuing need to quarantine. Could you say whether it is possible for the Blues to return from South Africa and quarantine here in Wales, or, if not, what the situation is for them?

Rydym ni i gyd wedi cael ein dal rhywfaint gan yr iteriad diweddaraf o COVID, gyda'r amrywiolyn newydd o'r enw omicron, yn enwedig dinasyddion Cymru a oedd dramor ar y pryd pan oedd angen i ni gyflwyno'r cyfyngiadau ychwanegol hyn ar deithio. Roeddwn i'n meddwl tybed a all y Llywodraeth wneud datganiad ynghylch sefyllfa Gleision Caerdydd a'r Scarlets, a fydd, yn amlwg, yn gorfod cymryd rhan mewn cystadlaethau eraill, y gallai fod tarfu arnyn nhw yn sgil yr angen sy'n parhau iddyn nhw fod mewn cwarantin. A allech chi ddweud a yw'n bosibl i'r Gleision ddychwelyd o Dde Affrica a bod mewn cwarantin yma yng Nghymru, neu, os nad ydyn nhw, beth yw'r sefyllfa iddyn nhw?

Thank you. As I've just announced, the Minister for Health and Social Services will be giving us an update on COVID-19 this afternoon. You asked specifically about—you mentioned Cardiff Rugby and the Scarlets. Under the current regulations, we do not have the option to bring the party home before the 10-day quarantine expires, as obviously it's illegal to enter Wales if you've been in a red-list country in the past 10 days. And even if it was not the case, obviously we don't have those quarantine facilities here in Wales. The Scarlets travelling party is currently in a managed quarantine service in Belfast, where they arrived on Sunday, and they need to remain in quarantine and see through the designated 10-day period. In relation to Cardiff Blues, they still remain in South Africa, and the current position is, when travelling to the UK from a red-list country, you cannot travel directly to Wales. We do know that several members of the party are unwell, and we do wish them a speedy recovery.

Diolch. Fel yr wyf i newydd ei gyhoeddi, bydd y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am COVID-19 y prynhawn yma. Gwnaethoch chi ofyn yn benodol—gwnaethoch chi sôn am Rygbi Caerdydd a'r Scarlets. O dan y rheoliadau presennol, nid oes gennym ni'r opsiwn i ddod â'r parti adref cyn i'r cwarantin 10 diwrnod ddod i ben, gan ei bod yn amlwg yn anghyfreithlon dod i mewn i Gymru os ydych chi wedi bod mewn gwlad ar y rhestr goch yn ystod y 10 diwrnod diwethaf. A hyd yn oed os nad oedd hynny'n wir, mae'n amlwg nad oes gennym ni'r cyfleusterau cwarantin hynny yma yng Nghymru. Ar hyn o bryd mae parti teithio y Scarlets mewn gwasanaeth cwarantin wedi ei reoli yn Belfast, lle cyrhaeddon nhw ddydd Sul, ac mae angen iddyn nhw aros mewn cwarantin a mynd trwy'r cyfnod dynodedig o 10 diwrnod. O ran Gleision Caerdydd, maen nhw'n dal i fod yn Ne Affrica, a'r sefyllfa bresennol yw, wrth deithio i'r DU o wlad ar y rhestr goch, ni chewch chi deithio yn syth i Gymru. Rydym ni'n gwybod bod sawl aelod o'r parti yn sâl, ac rydym yn dymuno gwellhad buan iddyn nhw.

I don't know what it is about you, Rhys, but I seem to always call you at the wrong time. [Laughter.] Altaf Hussain, and then Rhys ab Owen.

Wn i ddim beth yw hi amdanoch chi, Rhys, ond mae'n ymddangos fy mod i bob amser yn eich galw chi ar yr adeg anghywir. [Chwerthin.] Altaf Hussain, ac yna Rhys ab Owen.

Minister, on Wednesday, a city centre public space protection order is being introduced for three months in Swansea, and will apply to behaviour such as drug taking and drunkenness. It means that alcohol and drugs being consumed on the street can be confiscated before the situation becomes a problem, and fixed-penalty notices can be issued for anti-social behaviour such as swearing and aggression. Will the Minister commit to a debate in Government time for the Senedd to consider the success of such measures? Thank you. 

Gweinidog, ddydd Mercher, mae gorchymyn diogelu mannau cyhoeddus yng nghanol y ddinas yn cael ei gyflwyno am dri mis yn Abertawe, a bydd yn berthnasol i ymddygiad fel cymryd cyffuriau a meddwi. Mae'n golygu y bydd modd atafaelu alcohol a chyffuriau sy'n cael eu defnyddio ar y stryd cyn i'r sefyllfa fynd yn broblem, ac mae modd cyflwyno hysbysiadau cosb benodedig ar gyfer ymddygiad gwrthgymdeithasol fel rhegi ac ymddygiad ymosodol. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo i ddadl yn amser y Llywodraeth i'r Senedd ystyried llwyddiant mesurau o'r fath? Diolch.

14:40

Sorry, Llywydd; I really struggled to hear. 

Mae'n ddrwg gen i, Llywydd; roeddwn i'n ei chael hi'n anodd iawn clywed.

I think there was a problem with your microphone at one point there, Altaf Hussain. I'm going to come back to you at the end of questions to see if the issue can be resolved on your microphone. I will now call Rhys ab Owen. 

Rwy'n credu roedd problem gyda'ch meicroffon ar un adeg yn y fan yna, Altaf Hussain. Rwy'n mynd i ddod yn ôl atoch chi ar ddiwedd y cwestiynau i weld a oes modd datrys y mater ar eich meicroffon. Rwy'n galw nawr ar Rhys ab Owen.

Diolch yn fawr, Llywydd. Trefnydd, i nodi dros ddwy flynedd ers cyhoeddi adroddiad y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru, cynhaliwyd cynhadledd y bore yma o dan gadeiryddiaeth Anna McMorrin, sef yr Is-weinidog dros ddioddefwyr a gwasanaethau ieuenctid. Roedd undebau llafur yno hefyd, a'r cyn Arglwydd Brif Ustus Thomas. Roedd e'n canmol y camau sydd wedi digwydd yn barod wedi cyhoeddi ei adroddiad, fel mwy o arweinyddiaeth yn y lle hwn o dan y Llywodraeth a mwy o graffu yn y Senedd. Roedd e hefyd yn canmol sefydlu Cyngor Cyfraith Cymru a sefydlu peilot llys teuluol cyffuriau ac alcohol. Ond dywedodd bod llawer eto i'w wneud. Gyda hyd at draean o'r argymhellion o fewn pŵer Llywodraeth Cymru, gan fod dwy flynedd nawr wedi pasio, a gawn ni ddatganiad ynglŷn â chynllun y Llywodraeth i weithredu'r argymhellion hynny sydd o fewn eu pŵer nhw eu hunain? Diolch yn fawr. 

Thank you very much, Llywydd. Trefnydd, to mark over two years since the publication of the Commission on Justice in Wales report, a conference was staged this morning, chaired by Anna McMorrin, the Deputy Minister for victims and youth services. The trade unions were represented, as was the former Lord Chief Justice Thomas. He praised the steps that have already been taken following the publication of his report, such as greater leadership by the Government in this place and more scrutiny in the Senedd. He also praised the establishment of the Law Council of Wales and a pilot for the family drug and alcohol court. But he said there was still yet much to be done. With as many of a third of the recommendations within the gift of Welsh Government, as two years have now passed, can we have a statement on the Government's plan to implement those recommendations within their powers? Thank you. 

Yes, I'd be very happy to ask the Minister for Social Justice to bring forward a statement. 

Byddwn, byddwn i'n hapus iawn i ofyn i'r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol gyflwyno datganiad.

I call for a Welsh Government statement on music education in Wales. Earlier this month, I had the pleasure of visiting Denbighshire Music Co-operative, a not-for-profit organisation providing quality music tuition in the Denbighshire and Wrexham areas, and winner of the Tech for Good award in the Social Business Wales awards 2021. The co-operative is run by teachers for the benefit of pupils, managed by a Denbighshire-based head of service. They provide tuition on a wide range of instruments and voice, aiming to develop each pupil's music potential according to their individual needs and aspirations. Their successful and cost-effective model meeting the health and well-being needs of children and young people deserves to be supported to continue and to grow. They told me they're only music co-operative in Wales. They named local authorities either without a music service or looking to make all music teachers redundant, and stated that only two local authorities in Wales provide a service for free-school-meal pupils, including Wrexham. They also told me that they developed a model that works, but having established a good foundation over eight years, they need sustainable funding to become a north Wales or all-Wales model, where they provide an opportunity for better, more cost-efficient service delivery, led by the co-operative members who are themselves music professionals. However, they expressed concern that the national music service being developed by the Welsh Government should not take their service back in-house, and asked whether the new national music service would include a new co-operative model with funding for co-operatives. I call for a Welsh Government statement accordingly. 

Rwy'n galw am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar addysg cerddoriaeth yng Nghymru. Yn gynharach y mis hwn, cefais i'r pleser o ymweld â menter Cerdd Cydweithredol Sir Ddinbych, sefydliad dielw sy'n darparu hyfforddiant cerddoriaeth o safon yn ardaloedd sir Ddinbych a Wrecsam, ac enillydd gwobr Tech for Good yng ngwobrau Busnes Cymdeithasol Cymru 2021. Mae'r fenter gydweithredol yn cael ei chynnal gan athrawon er budd disgyblion, a chaiff ei rheoli gan bennaeth gwasanaeth yn sir Ddinbych. Maen nhw'n darparu hyfforddiant ar amrywiaeth eang o offerynnau a llais, gyda'r nod o ddatblygu potensial cerddoriaeth pob disgybl yn unol â'u hanghenion a'u dyheadau unigol. Mae eu model llwyddiannus a chost-effeithiol sy'n diwallu anghenion iechyd a lles plant a phobl ifanc yn haeddu cefnogaeth i barhau a thyfu. Fe wnaethon nhw ddweud wrthyf mai nhw yw'r unig wasanaeth cerddoriaeth cydweithredol yng Nghymru. Gwnaethon nhw enwi awdurdodau lleol naill ai heb wasanaeth cerdd neu sy'n ceisio diswyddo pob athro cerdd, a gwnaethon nhw ddweud mai dim ond dau awdurdod lleol yng Nghymru sy'n darparu gwasanaeth i ddisgyblion sy'n cael prydau ysgol am ddim, gan gynnwys Wrecsam. Gwnaethon nhw ddweud wrthyf hefyd eu bod nhw wedi datblygu model sy'n gweithio, ond ar ôl sefydlu sylfaen dda dros wyth mlynedd, mae angen cyllid cynaliadwy arnyn nhw i fod yn fodel gogledd Cymru neu Gymru gyfan, lle maen nhw'n rhoi cyfle i ddarparu gwasanaethau gwell yn fwy cost-effeithlon, dan arweiniad yr aelodau cydweithredol sydd eu hunain yn weithwyr proffesiynol ym maes cerddoriaeth. Fodd bynnag, gwnaethon nhw fynegi pryder na ddylai'r gwasanaeth cerdd cenedlaethol sy'n cael ei ddatblygu gan Lywodraeth Cymru fynd â'u gwasanaeth yn ôl yn fewnol, a gwnaethon nhw ofyn a fyddai'r gwasanaeth cerddoriaeth cenedlaethol newydd yn cynnwys model cydweithredol newydd gyda chyllid ar gyfer mentrau cydweithredol. Rwy'n galw am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru yn unol â hynny.

Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.

Thank you. I'm obviously very well aware of the co-operative service that Mark Isherwood refers to. As you said at the end of your contribution, the national music service is a programme for government commitment for us, and is currently being developed. So, I don't think it's appropriate at this point to bring forward a statement, but I'm certain that the Minister will be very interested to hear the comments that Mark Isherwood has made—that he has brought forward from the co-operative—and I will make sure that their views are obviously taken into consideration as we bring forward the service. 

Diolch. Rwy'n amlwg yn ymwybodol iawn o'r gwasanaeth cydweithredol y mae Mark Isherwood yn cyfeirio ato. Fel y gwnaethoch chi ei ddweud ar ddiwedd eich cyfraniad, mae'r gwasanaeth cerddoriaeth cenedlaethol yn ymrwymiad y rhaglen llywodraethu i ni, ac mae'n cael ei datblygu ar hyn o bryd. Felly, nid wyf i'n credu ei bod yn briodol cyflwyno datganiad ar hyn o bryd, ond rwy'n sicr y bydd gan y Gweinidog ddiddordeb mawr mewn clywed y sylwadau y mae Mark Isherwood wedi eu gwneud—y mae wedi eu cyflwyno gan y cwmni cydweithredol—a byddaf i'n sicrhau bod eu barn yn amlwg yn cael ei hystyried wrth i ni gyflwyno'r gwasanaeth.

I'd like to ask for a statement on stop and search in Wales. A constituent of mine in Pencoed was stopped whilst leaving an under-15s football match, and my constituent himself was 15 and had no parent or guardian present with him when searched. Not only has this knocked his own confidence, but it strikes me that this is yet again a case of profiling. Whilst I accept that the Trefnydd and Minister can't comment on individual matters, I'm sure many of us have had constituents approach us with similar stories in our time here as representatives.

Hoffwn i ofyn am ddatganiad ar stopio a chwilio yng Nghymru. Cafodd un o fy etholwyr i ym Mhencoed ei stopio wrth adael gêm bêl-droed dan 15 oed, ac roedd fy etholwr ei hun yn 15 oed ac nid oedd ganddo riant na gwarcheidwad yn bresennol gydag ef pan gafodd ei chwilio. Yn ogystal â bod yn ergyd i'w hyder ei hun, mae hefyd yn fy nharo i fod hyn eto yn fater o broffilio. Er fy mod i'n derbyn na all y Trefnydd a'r Gweinidog wneud sylwadau ar faterion unigol, rwy'n siŵr bod llawer ohonom ni wedi cael etholwyr yn cysylltu â ni gyda straeon tebyg yn ein hamser yma fel cynrychiolwyr.

14:45

Thank you. Well, no, I can't comment on an individual case, and neither can the Minister. However, obviously, this is a matter for the police, which, as you're aware, is a reserved matter, but I will certainly ensure that the Minister for Social Justice has heard your comments. It might be better if you wrote directly to the Minister for Social Justice, because, clearly, she meets regularly with the four police forces.

Diolch. Wel, na, ni allaf i wneud sylw ar achos unigol, ac ni all y Gweinidog wneud hynny chwaith. Fodd bynnag, yn amlwg, mater i'r heddlu yw hwn, sydd, fel y gwyddoch chi, yn fater a gadwyd yn ôl, ond byddaf i'n sicr yn sicrhau bod y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol wedi clywed eich sylwadau. Efallai y byddai'n well pe baech chi'n ysgrifennu'n uniongyrchol at y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol, oherwydd, yn amlwg, mae'n cyfarfod yn rheolaidd â'r pedwar heddlu.

I'd like a statement from the climate change Minister, please, about storm Arwen. As many of you will know, 30,000 homes were left without power, Transport for Wales suspended the majority of its rail services, we lost church windows in Llandudno, and hundreds of trees fell, often strewn across the highways. A wind speed of 81 mph was recorded at Aberporth in Ceredigion, and, in paying tribute to our local authorities, who were very fast in coming out and helping where people had had fallen trees, I just wonder, given that we all felt that was a freak accident of nature—I fear that those kinds of storms are likely to increase, going forward, with climate change—could we have a statement from the climate change Minister on how you intend to work with local authorities to ensure they have all the things they need, should these kinds of storms again happen, possibly even over this winter? Thank you.

Hoffwn i gael datganiad gan y Gweinidog newid hinsawdd, os gwelwch yn dda, ar storm Arwen. Fel y bydd llawer ohonoch chi'n gwybod, cafodd 30,000 o gartrefi eu gadael heb bŵer, ataliodd Trafnidiaeth Cymru y rhan fwyaf o'i wasanaethau rheilffordd, gwnaethom ni golli ffenestri eglwysi yn Llandudno, a chwympodd cannoedd o goed, yn aml ar draws y priffyrdd. Cafodd cyflymder gwynt o 81mya ei gofnodi yn Aberporth yng Ngheredigion, ac, wrth dalu teyrnged i'n hawdurdodau lleol, a oedd yn gyflym iawn yn dod allan i helpu lle'r oedd pobl wedi cael coed yn cwympo, rwyf i'n meddwl tybed, o gofio ein bod ni i gyd yn teimlo bod hynny'n ddamwain natur fympwyol—rwy'n ofni bod y mathau hynny o stormydd yn debygol o gynyddu, wrth symud ymlaen, gyda newid hinsawdd—a gawn ni ddatganiad gan y Gweinidog newid hinsawdd ar sut yr ydych chi'n bwriadu gweithio gydag awdurdodau lleol i sicrhau bod ganddyn nhw'r holl bethau sydd eu hangen arnyn nhw, pe bai'r mathau hyn o stormydd yn digwydd eto, hyd yn oed dros y gaeaf hwn o bosibl? Diolch.

I think that there is no doubt that we will see many more of these storms. We have seen many more of these storms over the past few years. We've seen increased flooding, et cetera, and the Minister for Climate Change, who, obviously, is in the Chamber, works very closely with local authorities to ensure they have everything they need. Clearly, there were many houses without power, I know, not so much in my own constituency, but in the neighbouring constituency. Up until last night, even, people were still without electricity. But the Minister continues to work very closely with local authorities, with organisations such as Natural Resources Wales to see what we can do to help protect our communities in the light of these storms.

Rwy'n credu nad oes amheuaeth y gwelwn ni lawer mwy o'r stormydd hyn. Rydym ni wedi gweld llawer mwy o'r stormydd hyn yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Rydym ni wedi gweld mwy o lifogydd, ac yn y blaen, ac mae'r Gweinidog Newid Hinsawdd, sydd, yn amlwg, yn y Siambr, yn gweithio'n agos iawn gydag awdurdodau lleol i sicrhau bod ganddyn nhw bopeth sydd ei angen arnyn nhw. Yn amlwg, yr oedd llawer o dai heb bŵer, rwy'n gwybod, nid cynifer yn fy etholaeth i, ond yn yr etholaeth gyfagos. Hyd at neithiwr, hyd yn oed, roedd pobl yn dal i fod heb drydan. Ond mae'r Gweinidog yn parhau i weithio'n agos iawn gydag awdurdodau lleol, gyda sefydliadau fel Cyfoeth Naturiol Cymru i weld beth allwn ni ei wneud i helpu i amddiffyn ein cymunedau yng ngoleuni'r stormydd hyn.

Trefnydd, I would like to raise the issue of drug addiction services in Wales. Following on from last week's short debate by Jayne Bryant and from the short debate I held on substance misuse earlier this term, this Government committed itself to making a compassionate approach to tackling addiction. It was heartening to hear the Deputy Minister for Mental Health and Well-being say,

'In Wales, our approach remains that of harm reduction and building strong recovery communities.'

With this clear commitment in mind, I would like a Government statement on how drug addiction programmes that were once funded by European social fund money will be carried on with when the current contracts end.

I am specifically referring to the out-of-work peer mentoring service, which comes to an end in August of next year. In my region, this programme is called Cyfle Cymru, but I know it goes by other names, depending on which part of Wales it operates in. There is talk that this pan-Wales programme will be brought in-house and absorbed into existing employability contracts. Those with experience in the field say that this will be disastrous because their clients often lead chaotic lives, have severe mental needs and need to be dealt with differently. This is not just a hunch from those in the field, because there is a precedent for this service being brought in-house before; it inevitably collapsed. The current peer-led model has been successful for five years, and it needs a commitment to extend its funding beyond the summer of next year. Diolch yn fawr.

Trefnydd, hoffwn i godi mater gwasanaethau dibyniaeth ar gyffuriau yng Nghymru. Yn dilyn y ddadl fer yr wythnos diwethaf gan Jayne Bryant a'r ddadl fer a gynhaliais i ar gamddefnyddio sylweddau yn gynharach y tymor hwn, ymrwymodd y Llywodraeth hon i greu dull tosturiol o ymdrin â dibyniaeth. Roedd yn galonogol clywed y Dirprwy Weinidog Iechyd Meddwl a Lles yn dweud,

'Yng Nghymru, lleihau niwed ac adeiladu cymunedau adfer cryf yw ein dull gweithredu o hyd.'

Gyda'r ymrwymiad clir hwn mewn golwg, hoffwn i gael datganiad gan y Llywodraeth ar sut y bydd rhaglenni dibyniaeth ar gyffuriau, y cawson nhw eu hariannu gan arian cronfa gymdeithasol Ewrop ar un adeg, yn cael eu cynnal pan ddaw'r contractau presennol i ben.

Rwy'n cyfeirio'n benodol at y gwasanaeth mentora cymheiriaid y tu allan i'r gwaith, sy'n dod i ben ym mis Awst y flwyddyn nesaf. Yn fy rhanbarth i, enw'r rhaglen hon yw Cyfle Cymru, ond rwy'n gwybod bod ganddi enwau eraill, yn dibynnu ar ba ran o Gymru y mae'n gweithredu ynddi. Mae sôn y bydd y rhaglen Gymru gyfan hon yn dod yn fewnol ac y bydd yn cael ei hymgorffori mewn contractau cyflogadwyedd sydd eisoes yn bodoli. Mae'r rhai sydd â phrofiad yn y maes yn dweud y bydd hyn yn drychinebus gan fod eu cleientiaid yn aml yn byw bywydau anhrefnus, a bod ganddyn nhw anghenion meddwl difrifol a bod angen ymdrin â nhw'n wahanol. Nid rhyw amheuaeth yn unig yw hon gan y rhai hynny yn y maes, oherwydd bod cynsail i'r gwasanaeth hwn yn cael ei ddwyn yn fewnol o'r blaen; ac yn anochel, fe wnaeth chwalu. Mae'r model presennol dan arweiniad cymheiriaid wedi bod yn llwyddiannus ers pum mlynedd, ac mae angen ymrwymiad i ymestyn ei gyllid y tu hwnt i haf y flwyddyn nesaf. Diolch yn fawr.

Thank you. You make a very important point about services and schemes that have been funded by European funding and what we are going to do to continue them, so that we don't throw all that good work away. You just gave, I think, a very clear example of such a scheme. These will be parts of discussions that the Minister for Health and Social Services, along with her deputies—so, that includes the Deputy Minister for mental health—will be having as we approach the laying of the draft budget, so more information will be given then.

Diolch. Rydych chi'n gwneud pwynt pwysig iawn ynghylch gwasanaethau a chynlluniau sydd wedi eu hariannu gan gyllid Ewropeaidd a'r hyn y byddwn ni'n ei wneud i'w parhau, fel nad ydym ni'n taflu'r holl waith da hwnnw ymaith. Rydych chi newydd roi enghraifft glir iawn, rwy'n credu, o gynllun o'r fath. Bydd y rhain yn rhannau o drafodaethau y bydd y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, ynghyd â'i dirprwyon—felly mae hynny'n cynnwys y Dirprwy Weinidog iechyd meddwl—yn eu cael wrth i ni nesáu at osod y gyllideb ddrafft, felly bydd rhagor o wybodaeth yn cael ei rhoi bryd hynny.

Gaf i ofyn am un datganiad ysgrifenedig, os gwelwch yn dda, gan Weinidog yr Economi a/neu'r Gweinidog diwylliant ynglŷn â lefel yr help ariannol neu ymarferol all gael ei roi i sinemâu, theatrau, canolfannau celfyddydol wrth iddyn nhw weithredu'r pàs COVID? Dwi'n meddwl am sefydliadau fel Canolfan Ucheldre, Theatr Fach a sinema'r Empire yn Ynys Môn, sy'n cael eu rhedeg fel mudiadau cymdeithasol a sydd jest angen ychydig o help er mwyn gwneud yn siŵr eu bod nhw'n gallu gweithredu y pasys yn effeithiol. 

May I ask for one written statement, if I may, from the Minister for Economy and/or the Minister for culture on the level of financial or practical support that can be provided to cinemas, theatres, arts centres as they operate the COVID pass? I'm thinking about organisations such as Ucheldre Centre, Theatr Fach and the Empire cinema in Anglesey, which are run as social enterprises and just need some help just in order to ensure that they can implement the passes effectively. 

Also, I'd like to ask for an oral statement by Welsh Government congratulating the people of Barbados on their transition to a republic. The country gained its independence, I think, some 55 years ago and is now taking the final step on that journey. And, speaking to the crowd on the newly renamed National Heroes Square, the Prince of Wales said:

'Emancipation, self-government and independence were your way-points. Freedom, justice and self-determination have been your guides.'

I wish Barbados well as they face their new, exciting future, just as more and more people in Wales are realising the benefits we could have from embracing the future as an independent nation. And I look forward to a positive statement from Welsh Government. 

Hefyd, hoffwn i ofyn am ddatganiad llafar gan Lywodraeth Cymru yn llongyfarch pobl Barbados ar drawsnewid i fod yn weriniaeth. Enillodd y wlad ei hannibyniaeth, rwy'n credu, ryw 55 mlynedd yn ôl ac erbyn hyn mae hi'n cymryd y cam olaf ar y daith honno. Ac wrth siarad â'r dorf ar y safle sydd newydd ei ailenwi yn Sgwâr yr Arwyr Cenedlaethol, dywedodd Tywysog Cymru:

'Rhyddfreiniad, hunanlywodraeth ac annibyniaeth oedd eich cerrig milltir. Rhyddid, cyfiawnder a hunan-benderfyniad a fu'n eich tywys.'

Rwy'n dymuno'r gorau i Barbados wrth iddyn nhw wynebu eu dyfodol newydd, cyffrous, ar yr union adeg y mae nifer cynyddol o bobl yng Nghymru yn sylweddoli'r manteision a allai ddod i ni o groesawu'r dyfodol yn genedl annibynnol. Ac rwy'n edrych ymlaen at ddatganiad adeiladol gan Lywodraeth Cymru.

14:50

Well, I don't think it would be appropriate to have a Welsh Government statement on that. 

In relation to your first point around arts and culture, you will have heard the First Minister say in his question session that he met with officials yesterday who were looking at what support, if any, or what further support, would be needed by the arts and culture sector. And I think he said the Minister was awaiting further advice before coming to a decision. 

Wel, nid wyf i o'r farn y byddai'n briodol i ni gael datganiad gan Lywodraeth Cymru ynglŷn â hynny.

O ran eich pwynt cyntaf ynghylch y celfyddydau a diwylliant, byddwch chi wedi clywed y Prif Weinidog yn dweud yn ei sesiwn gwestiynau ei fod wedi cyfarfod â swyddogion ddoe a oedd yn ystyried pa gefnogaeth, os o gwbl, neu pa gymorth pellach, y byddai ei angen ar y sector celfyddydau a diwylliant. Ac rwy'n credu iddo ef ddweud bod y Gweinidog yn aros am ragor o gyngor cyn dod i benderfyniad.

Ac yn olaf, yn ôl i Altaf Hussain. 

And finally, we'll go back to Altaf Hussain. 

Thank you very much, Deputy Presiding Officer. Minister, on Wednesday, a city-centre public space protection Order is being introduced for three months in Swansea and will apply to behaviour such as drug taking and drunkenness. It means that alcohol and drugs being consumed on the streets can be confiscated before the situation becomes a problem, and fixed-penalty notices can be issued for anti-social behaviour such as swearing and aggression. Will the Minister commit to a debate in Government time for the Senedd to consider the success of such measures? Thank you. 

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Gweinidog, ddydd Mercher, bydd Gorchymyn diogelu mannau agored cyhoeddus canol y ddinas yn cael ei gyflwyno am dri mis yn Abertawe ac fe fydd yn berthnasol i ymddygiad fel cymryd cyffuriau a meddwdod. Mae hynny'n golygu y gellir atafaelu alcohol a chyffuriau sy'n cael eu defnyddio ar y strydoedd cyn i'r sefyllfa fynd yn broblem, ac y gellir cyflwyno hysbysiadau cosb benodedig ar gyfer ymddygiad gwrthgymdeithasol fel rhegi ac ymddygiad ymosodol. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo i ddadl yn amser y Llywodraeth i'r Senedd allu ystyried llwyddiant mesurau o'r fath? Diolch i chi.

Well, it is a matter for each local authority in relation to what steps they take around zones, for instance, in relation to reducing, or banning completely, alcohol on the streets. So, I think it is up to individual local authorities and I don't really think it's right to have a statement in Government time. 

Wel, mater i bob awdurdod lleol yw hynny o ran pa gamau y maen nhw'n eu cymryd ynglŷn â pharthau, er enghraifft, o ran lleihau'r defnydd o alcohol neu ei wahardd yn llwyr ar y strydoedd. Felly, rwy'n credu mai mater i awdurdodau lleol unigol yw hwn ac nid wyf i o'r farn ei bod hi'n briodol i ni gael datganiad yn amser y Llywodraeth.

3. Datganiad gan y Gweinidog Newid Hinsawdd: y Cynllun Gweithredu Digartrefedd
3. Statement by the Minister for Climate Change: The Homelessness Action Plan

Yr eitem nesaf y prynhawn yma yw datganiad gan y Gweinidog Newid Hinsawdd: y cynllun gweithredu digartrefedd. Galwaf ar y Gweinidog, Julie James. 

The next item this afternoon is a statement by the Minister for Climate Change: the homelessness action plan. I call on the Minister, Julie James. 

Diolch, Dirprwy Lywydd. Today, I am launching the Welsh Government’s ending homelessness action plan. This is a plan that takes forward our 2019 strategy for ending homelessness and the recommendations of the expert homelessness action group. It sets the direction for how we will achieve our ambition of ending homelessness for people across Wales. I want to say at the outset, and on the eve of the co-operation agreement coming into effect, that ending homelessness is an ambition we share with Plaid Cymru. I look forward to working with my colleagues to putting this plan into action and doing all we can to make that ambition a reality.

Dirprwy Lywydd, the pandemic has touched every aspect of our lives. It has also changed how we respond to homelessness. Since March 2020, with the support of our local authorities, registered social landlords and third sector partners, we have fundamentally challenged centuries of acceptance and tolerance. The pandemic has exposed a level of homelessness previously hidden from view, but it has also allowed us to up-end established ways of working and, in doing so, it has shown us that by making a real shift in our approach we make a real and lasting difference.

I have been very clear: there will be no going back. An opportunity now exists to build on the progress made during the pandemic, to take radical action to end homelessness in Wales. The ending homelessness action plan has at its core the radical shift needed to end homelessness in Wales. To do this, we must make the system changes required to prevent homelessness and make the move to rapid rehousing so people are in temporary accommodation for the shortest possible time. This is about ensuring homelessness is prevented in most cases so that in the future it becomes a rarity. It is about shifting and transforming our homelessness and housing services so that when homelessness does occur, it is brief and people are quickly supported back into a suitable and stable home so that their experience of homelessness is not repeated.

The action plan sets a measured and strategic vision for the future of homelessness services and allows us to develop a post-pandemic model of normal. Our approach is evidence based and builds on the reports and recommendations of the expert homelessness action group, which has worked with the sector, service providers and, most importantly, with service users. This is not just a housing issue. Responsibility for ending homelessness extends beyond the dedicated homelessness and housing teams and departments. It must and will be based on an all-public-services response.

The causes of homelessness extend beyond access and availability of affordable homes. We have to address core structural issues of poverty and inequality, ensure the availability and effectiveness of universal and targeted prevention measures, effectively respond to trauma and adverse childhood experiences, mental ill health and substance misuse. This makes ending homelessness a cross-sector, cross-Government priority relevant to health, social services, education, criminal justice, community services and our wider economy. All this is recognised within the action plan, as is the need for wide-ranging legislative and policy reform. The action plan relies on partnership and preventative working; this will need to be underpinned by courage and leadership across all public services in Wales.

I accept that some of the ambitious changes we want to make, such as the focus on prevention and rapid rehousing, legislative reform and the large and sustained programme of social house building, will be challenging. This may create concern around the pace of change. I understand these concerns and I am determined that wherever further support is needed, the Welsh Government will provide it, as we have done with the record investment in the housing support grant and the social housing grant.

I expect landlords, housing development teams and planners to show urgency in how we end homelessness in Wales. I expect to see the housing needs of diverse communities and what we now know about the true scale and nature of homelessness reflected in the local housing market assessment, and those needs reflected in local authorities' housing prospectuses and programme development plans. The urgency of this is self-evident, with more than 6,900 adults and children currently living in temporary accommodation. In the short term, I expect to see all social landlords, both registered social landlords and stock holding authorities, stepping forward and playing their part in allocating housing to those most in need across Wales, and I will carefully be watching their progress on this.

Too often, housing allocation is used as a reward for good behaviour rather than an essential prerequisite for tackling social exclusion and inequality. I expect to see this change. In the longer term, to end homelessness, we need to increase housing capacity in both the social and private rented sectors. Our ambitious social house building programme is an important tool in achieving our objective of ending homelessness and shifting to rapid rehousing.

The private rented sector plays a hugely important role in the housing market, enabling people and families to find a home that is right for them. I am therefore pleased to announce today funding for the national roll-out of the leasing scheme Wales. Based on our successful pilot scheme, and worth £30 million over five years, this is a programme for government commitment and will improve access to long-term affordable housing in the private rented sector. It delivers security for tenants and confidence for landlords. Property owners will be encouraged to lease their properties to local authorities in return for a rent guarantee and additional funding to improve the condition of the property. Local authorities can then use those properties to provide affordable and good-quality accommodation for people who are at risk of or experiencing homelessness. Tenants on the scheme will benefit from longer term security of tenure at rents restricted to the local housing allowance rates, and with additional funding from Welsh Government to ensure they receive the level of support they would expect in social housing. It will strengthen links between local authorities and private sector landlords, providing pathways for households experiencing or threatened with homelessness into housing and offering financial stability and support for landlords. I do not underestimate the scale of the transformation required, but, as is clear in the programme for government and the action plan, I am completely committed to this transformation.

We have seen what we can achieve when we work together, by making sure no-one was left on the streets through the pandemic. We now need to step forward together as leaders and professionals in public service, united in not tolerating homelessness and working to ensure everyone in Wales has a place to call home. I do want to take this opportunity to thank everyone working in homelessness and housing support services for the enormous help and support they provide every day. They transform lives, they offer hope and they have undoubtedly saved many lives throughout this pandemic. My priority now is to build on this success, and this will be taken forward in collaboration with the Plaid Cymru Senedd group as part of the co-operation agreement between the Welsh Government and Plaid Cymru. Diolch yn fawr.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Heddiw, rwy'n lansio cynllun gweithredu Llywodraeth Cymru i roi terfyn ar ddigartrefedd. Cynllun yw hwn sy'n datblygu ar ein strategaeth o 2019 i roi terfyn ar ddigartrefedd ac argymhellion y grŵp gweithredu arbenigol ar ddigartrefedd. Mae'n pennu'r cyfeiriad ar gyfer cyflawni ein huchelgais o roi terfyn ar ddigartrefedd i bobl ledled Cymru. Hoffwn i ddweud ar y dechrau, ac ar y noson cyn i'r cytundeb cydweithredu ddod i rym, fod rhoi terfyn ar ddigartrefedd yn uchelgais yr ydym ni'n ei rannu gyda Plaid Cymru. Rwy'n edrych ymlaen at weithio gyda fy nghyd-Aelodau i roi'r cynllun hwn ar waith a gwneud popeth yn ein gallu i wireddu'r uchelgais hwnnw.

Dirprwy Lywydd, mae'r pandemig wedi effeithio ar bob agwedd ar ein bywydau. Mae wedi newid sut rydym ni'n ymateb i ddigartrefedd hefyd. Ers mis Mawrth 2020, gyda chefnogaeth ein hawdurdodau lleol, landlordiaid cymdeithasol cofrestredig, a phartneriaid yn y trydydd sector, rydym ni wedi herio yn ei hanfod, ganrifoedd o ymfodloni a goddefgarwch. Mae'r pandemig wedi amlygu lefel o ddigartrefedd a oedd wedi ei chuddio yn flaenorol, ond mae hefyd wedi ein galluogi i gefnu ar ffyrdd sefydledig o weithio ac, wrth wneud hynny, mae wedi dangos i ni, drwy newid ein dull gweithredu yn wirioneddol ein bod ni'n gwneud gwahaniaeth gwirioneddol a pharhaol.

Rwyf i wedi bod yn eglur iawn: ni fydd dim troi yn ôl. Mae cyfle erbyn hyn i adeiladu ar y cynnydd a wnaed yn ystod y pandemig, i gymryd camau radical i roi terfyn ar ddigartrefedd yng Nghymru. Yr hyn sydd wrth wraidd y cynllun gweithredu i roi terfyn ar ddigartrefedd yw'r angen am newid radical i roi terfyn ar ddigartrefedd yng Nghymru. I wneud hyn, mae'n rhaid i ni wneud y newidiadau angenrheidiol i'r system i atal digartrefedd a symud yn gyflym i ailgartrefu er mwyn i bobl fod mewn llety dros dro am yr amser byrraf posibl. Mae hyn yn ymwneud â sicrhau bod digartrefedd yn cael ei atal yn y rhan fwyaf o achosion er mwyn iddo fod yn beth anghyffredin yn y dyfodol. Mae'n ymwneud â thrawsnewid ein gwasanaethau digartrefedd a thai fel bod digartrefedd, pan fydd yn digwydd, yn para am amser byr, ac y bydd pobl yn cael eu cefnogi yn gyflym i'w lleoli mewn cartref addas a sefydlog fel na chaiff eu profiad o ddigartrefedd ei ailadrodd.

Mae'r cynllun gweithredu yn pennu gweledigaeth fesuredig a strategol ar gyfer dyfodol gwasanaethau digartrefedd ac yn ein galluogi i ddatblygu model ôl-bandemig o'r hyn sy'n normal. Mae ein dull gweithredu wedi ei seilio ar dystiolaeth ac mae'n adeiladu ar adroddiadau ac argymhellion y grŵp gweithredu digartrefedd arbenigol, sydd wedi gweithio gyda'r sector, darparwyr gwasanaethau ac, yn bwysicaf oll, gyda defnyddwyr y gwasanaethau. Nid mater o dai yn unig yw hwn. Mae'r cyfrifoldeb dros roi terfyn ar ddigartrefedd yn ymestyn y tu hwnt i'r timau a'r adrannau pwrpasol ar gyfer digartrefedd a thai. Mae'n rhaid i hyn fod wedi ei seilio ar ymateb gan y gwasanaethau cyhoeddus i gyd ac felly y bydd hi.

Mae achosion digartrefedd yn ymestyn y tu hwnt i nifer y cartrefi fforddiadwy sydd ar gael. Mae'n rhaid i ni fynd i'r afael â materion strwythurol craidd tlodi ac anghydraddoldeb, sicrhau bod y mesurau atal cyffredinol ac wedi eu targedu ar gael ac yn effeithiol, ymateb yn effeithiol i drawma a phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, salwch meddwl a chamddefnyddio sylweddau. Mae hyn yn gwneud rhoi terfyn ar ddigartrefedd yn flaenoriaeth draws-sector, draws-Lywodraeth sy'n berthnasol i iechyd, gwasanaethau cymdeithasol, addysg, cyfiawnder troseddol, gwasanaethau cymunedol a'n heconomi ehangach. Caiff hyn i gyd ei gydnabod yn y cynllun gweithredu, yn ogystal â'r angen am ddiwygio deddfwriaethol a pholisi yn eang. Mae'r cynllun gweithredu yn dibynnu ar bartneriaeth ac ar waith ataliol; bydd angen ategu hyn â dewrder ac arweinyddiaeth ar draws yr holl wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru.

Rwy'n derbyn y bydd rhai o'r newidiadau uchelgeisiol yr ydym yn awyddus i'w gweld, fel y pwyslais ar atal ac ailgartrefu yn gyflym, diwygio deddfwriaethol, a'r rhaglen fawr a pharhaus o adeiladu tai cymdeithasol yn heriol. Gallai hyn achosi pryder ynghylch cyflymder y newid. Rwy'n deall y pryderon hyn ac rwy'n benderfynol y bydd Llywodraeth Cymru, lle bynnag y bydd angen rhagor o gymorth, yn ei ddarparu, fel yr ydym ni wedi ei wneud gyda'r buddsoddiad mwyaf erioed yn y grant cymorth tai a'r grant tai cymdeithasol.

Rwy'n disgwyl i landlordiaid, timau datblygu tai, a chynllunwyr arddangos brys yn y ffordd yr ydym yn rhoi terfyn ar ddigartrefedd yng Nghymru. Rwy'n disgwyl gweld anghenion tai cymunedau amrywiol a'r hyn yr ydym ni'n ei wybod erbyn hyn am raddfa a natur wirioneddol digartrefedd yn cael eu hadlewyrchu yn yr asesiad o'r farchnad dai leol, a'r anghenion hynny yn cael eu hadlewyrchu mewn prosbectysau tai awdurdodau lleol a chynlluniau datblygu rhaglenni. Mae'r brys yn amlwg yn hyn o beth, gyda mwy na 6,900 o oedolion a phlant yn byw mewn llety dros dro ar hyn o bryd. Yn y tymor byr, rwy'n disgwyl gweld pob landlord cymdeithasol, y landlordiaid cymdeithasol cofrestredig a'r awdurdodau sy'n dal stoc, yn dod i'r adwy ac yn chwarae eu rhan wrth ddyrannu tai i'r rhai mwyaf anghenus ledled Cymru, a byddaf i'n gwylio eu cynnydd yn ofalus yn hyn o beth.

Yn rhy aml, defnyddir dyraniad tai yn wobr am ymddygiad da yn hytrach na bod yn rhagofyniad hanfodol ar gyfer mynd i'r afael ag allgáu ac anghydraddoldeb cymdeithasol. Rwy'n disgwyl gweld newid yn hyn o beth. Yn y tymor hwy, i roi terfyn ar ddigartrefedd, mae angen i ni gynyddu capasiti tai yn y sectorau rhentu cymdeithasol a phreifat. Mae ein rhaglen adeiladu tai cymdeithasol uchelgeisiol yn arf pwysig i gyflawni ein hamcan o roi terfyn ar ddigartrefedd a symud tuag at ailgartrefu cyflym.

Mae gan y sector rhentu preifat ran bwysig iawn yn y farchnad dai, gan alluogi pobl a theuluoedd i ddod o hyd i gartref sy'n addas iddyn nhw. Felly, mae'n bleser gen i gyhoeddi cyllid heddiw ar gyfer cyflwyniad cenedlaethol gynllun lesio Cymru. Rhaglen yw hon sy'n seiliedig ar ein cynllun treialu llwyddiannus, a gwerth £30 miliwn dros bum mlynedd, ac mae'n ymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu a fydd yn ei gwneud yn haws cael gafael ar dai fforddiadwy hirdymor yn y sector rhentu preifat. Mae'n rhoi sicrwydd i denantiaid a hyder i landlordiaid. Bydd perchnogion eiddo yn cael eu hannog i gynnig eu heiddo ar les i awdurdodau lleol yn gyfnewid am warant rent a chyllid ychwanegol i wella cyflwr yr eiddo. Yna fe all awdurdodau lleol ddefnyddio'r eiddo hynny i ddarparu llety fforddiadwy o ansawdd da i bobl ddigartref neu sydd mewn perygl o fod yn ddigartref. Bydd tenantiaid ar y cynllun yn elwa ar sicrwydd o ddeiliadaeth tymor hwy am rent sydd wedi ei gyfyngu i gyfraddau'r lwfans tai lleol, a gyda chyllid ychwanegol gan Lywodraeth Cymru i sicrhau eu bod yn cael y lefel o gymorth y bydden nhw'n ei ddisgwyl mewn tai cymdeithasol. Bydd yn cryfhau'r berthynas rhwng awdurdodau lleol a landlordiaid y sector preifat, gan agor llwybrau i dai ar gyfer aelwydydd sy'n dioddef digartrefedd neu dan fygythiad digartrefedd ac yn cynnig sefydlogrwydd a chymorth ariannol i landlordiaid. Nid wyf i'n tanbrisio maint y trawsnewid sydd ei angen, ond, fel sy'n glir yn y rhaglen lywodraethu a'r cynllun gweithredu, rwyf i wedi ymrwymo i'r trawsnewid hwn yn llwyr.

Rydym ni wedi gweld yr hyn y gallwn ni ei gyflawni pan fyddwn ni'n gweithio gyda'n gilydd, drwy sicrhau nad oedd neb yn cael ei adael ar y strydoedd drwy gydol y pandemig. Nawr, mae angen i ni gamu ymlaen gyda'n gilydd yn arweinwyr ac yn weithwyr proffesiynol ym maes gwasanaethau cyhoeddus, yn unfryd o ran peidio â goddef digartrefedd a gweithio i sicrhau bod gan bawb yng Nghymru le i'w alw'n gartref. Hoffwn i achub ar y cyfle hwn i ddiolch i bawb sy'n gweithio ym maes digartrefedd a gwasanaethau cymorth tai am y cymorth a'r gefnogaeth enfawr y maen nhw'n eu rhoi bob dydd. Maen nhw'n trawsnewid bywydau pobl, maen nhw'n estyn gobaith ac yn ddi-os maen nhw wedi achub llawer o fywydau drwy gydol y pandemig hwn. Fy mlaenoriaeth i bellach yw adeiladu ar y llwyddiant hwn, a bydd hyn yn cael ei ddwyn ymlaen mewn cydweithrediad â grŵp Seneddol Plaid Cymru yn rhan o'r cytundeb cydweithredu rhwng Llywodraeth Cymru a Phlaid Cymru. Diolch yn fawr.

14:55

Llefarydd y Ceidwadwyr, Janet Finch-Saunders.

The Conservative spokesperson, Janet Finch-Saunders.

Diolch, Dirprwy Lywydd. As a declaration of interest, I would like to refer Members and members of the public to my own register of interests.

Minister, the deepening homelessness crisis in Wales is devastating and isolating for far too many in our society. In 2019, 12,399 households were assessed as homeless, that being a 79.9 per cent increase on 2015-16. The latest data shows there were 6,935 people in temporary accommodation at the end of September 2021, of which 1,742 were dependent children. Whilst I recognise that you do triumph the new £30 million funding pot over five years for local authorities under the private rented sector leasing scheme, the fact of the matter is that this follows a five-year freeze to the HSG budget, which has exacerbated homelessness issues. 

Indeed, in its inquiry into rough-sleeping, the Senedd's Equality, Local Government and Communities Committee—and I was on it during that time—found that the lack of long-term, sustainable funding as a potential barrier to preventing and tackling rough-sleeping. Minister, first I wish to ask whether you are in a position today to amend section 2 of your high-level action table to ring-fence the increase to the housing support grant for at least three years so that long-term certainty can be provided to housing providers and homelessness prevention services.

We welcome the fact you are now acting on the Welsh Conservatives' calls for a housing first model in Wales, which works by giving people safe, clean housing immediately, whatever their needs, and giving them wraparound support. However, adequate housing is being increasingly replaced by temporary stays in B&B establishments and hotel rooms—and placing vulnerable residents in hotel rooms, having to be there whilst other families are visiting. As well as this being wholly unsuitable for the well-being of those made homeless, it is also unsustainable for the public purse. I have also got constituents in my constituency of Aberconwy who have been in temporary accommodation for 18 months; I don't know how anyone can describe that as temporary.

In FOI replies obtained by my office in the year 2021, Bridgend County Borough Council spent £1,266,253 on B&B-type accommodation. Rhondda Cynon Taf say they spent £0.5 million on such accommodation. In contrast, Public Health Wales estimates that housing first models for homeless individuals with complex needs returned £3.60 for every £1 spent, and every £1 invested in moving people out of homelessness generates £2.80 in benefits. So, it is a no-brainer. 

So, Minister, will you clarify what recent discussions you have undertaken with housing associations and local authorities under the housing first network to determine new indicators that could identify suitable properties that could be used to provide housing?

We know that approximately 67,000 people in Wales languish on a social housing waiting list for up to 18 months, which is roughly equivalent to around 20,000 households. These statistics underline that the homelessness crisis could continue to deepen if action is not taken now. And again, I wish to implore you as the Minister responsible to take urgent steps to help bring empty properties back into use for people at risk of homelessness.

The schemes that you're flagshipping today, the £25,000 incentive for landlords to bring their property back, that's been available, but how many local authorities—? Minister, can you tell us today how many local authorities have used it? According to the FOI replies that I referenced earlier, in 2020, Cardiff Council gave out only two Houses into Homes empty homes loans, Newport City Council shockingly gave out just one.

Minister, given that your statement says that you wish to strengthen links between local authorities and the private sector, can you commit to undertaking further discussions with local authorities to review how to increase the profile and successful application rate of the empty homes loans scheme?

I wish to conclude by making clear my ambition to see the appointment of a homelessness commissioner for Wales. Ideally, someone who actually has immense experience in this field. Recognsing that a Housing Support National Advisory Board has been established, I would envisage that this commissioner would head such a council to help co-ordinate and deliver outcome monitoring and strategy. As actions 13 and 14 of the plan get under way, Minister—

Diolch, Dirprwy Lywydd. I ddatgan buddiant, hoffwn i gyfeirio Aelodau a'r cyhoedd at fy nghofrestr buddiannau i fy hun.

Gweinidog, mae'r argyfwng digartrefedd cynyddol yng Nghymru yn ddinistriol ac yn ynysu llawer gormod yn ein cymdeithas. Yn 2019, cafodd 12,399 o aelwydydd eu hasesu yn ddigartref, sef cynnydd o 79.9 y cant ar 2015-16. Mae'r data diweddaraf yn dangos bod 6,935 o bobl mewn llety dros dro ar ddiwedd mis Medi 2021, ac mai plant dibynnol oedd 1,742 o'r rhain. Er fy mod i'n cydnabod eich bod chi yn gorfoleddu yn y gronfa gyllid newydd o £30 miliwn i awdurdodau lleol dros bum mlynedd o dan gynllun prydlesu'r sector rhentu preifat, y gwir amdani yw bod hyn yn dilyn pum mlynedd o rewi cyllideb y Grant Cymorth Tai, sydd wedi gwaethygu materion digartrefedd.

Yn wir, yn ei ymchwiliad i gysgu ar y stryd, canfu Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau y Senedd—ac roeddwn i ar hwnnw bryd hynny—fod diffyg cyllid cynaliadwy hirdymor yn rhwystr, o bosibl, i atal a mynd i'r afael â chysgu ar y stryd. Gweinidog, hoffwn i ofyn yn gyntaf a ydych chi mewn sefyllfa heddiw i ddiwygio adran 2 o'ch tabl gweithredu lefel uchel i neilltuo'r cynnydd i'r grant cymorth tai am o leiaf dair blynedd er mwyn gallu darparu sicrwydd hirdymor i ddarparwyr tai a gwasanaethau atal digartrefedd.

Rydym yn croesawu'r ffaith eich bod chi'n gweithredu bellach ar alwadau'r Ceidwadwyr Cymreig am fodel Tai yn Gyntaf yng Nghymru, sy'n gweithio drwy roi tai diogel a glân i bobl ar unwaith, ni waeth beth fo'u hanghenion, a rhoi cymorth cofleidiol iddyn nhw. Er hynny, mae tai boddhaol yn cael eu disodli fwyfwy gan arosiadau dros dro mewn sefydliadau gwely a brecwast ac ystafelloedd gwesty—a lleoli preswylwyr sy'n agored i niwed mewn ystafelloedd mewn gwestai, gan breswylio yno wrth i deuluoedd eraill fod yn ymwelwyr. Yn ogystal â bod yn gwbl anaddas ar gyfer lles y rhai digartref, mae'n anghynaliadwy i bwrs y wlad hefyd. Mae gen i etholwyr yn fy etholaeth i yn Aberconwy sydd wedi bod mewn llety dros dro ers 18 mis; nid wyf i'n gwybod sut y gall unrhyw un ddisgrifio hwnnw yn un dros dro.

Mewn atebion i geisiadau Rhyddid Gwybodaeth a gafwyd gan fy swyddfa i yn y flwyddyn 2021, gwariodd Cyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr £1,266,253 ar lety gwely a brecwast. Dywed Rhondda Cynon Taf eu bod nhw wedi gwario £0.5 miliwn ar lety o'r fath. Mewn cyferbyniad, mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn amcangyfrif bod modelau tai yn gyntaf ar gyfer unigolion digartref ag anghenion cymhleth wedi dychwelyd £3.60 am bob £1 a wariwyd, a bod pob £1 a gaiff ei buddsoddi mewn symud pobl allan o ddigartrefedd yn creu £2.80 mewn budd-daliadau. Felly, mae hwn yn benderfyniad amlwg.

Felly, Gweinidog, a wnewch chi egluro pa drafodaethau diweddar yr ydych chi wedi eu cael gyda chymdeithasau tai ac awdurdodau lleol o dan y rhwydwaith tai yn gyntaf i bennu dangosyddion newydd a allai nodi eiddo addas y gellid ei ddefnyddio i ddarparu tai?

Rydym ni'n gwybod bod tua 67,000 o bobl yng Nghymru ar restr aros am dai cymdeithasol am hyd at 18 mis, sy'n cyfateb yn fras i ryw 20,000 o aelwydydd. Mae'r ystadegau hyn yn tanlinellu y gallai'r argyfwng digartrefedd barhau i waethygu os na chymerir camau nawr. Ac eto, hoffwn i erfyn arnoch chi yn Weinidog cyfrifol am gymryd camau brys i helpu i sicrhau bod eiddo gwag yn cael ei ddefnyddio unwaith eto ar gyfer pobl sydd mewn perygl o fod yn ddigartref.

Mae'r cynlluniau yr ydych chi'n rhoi lle blaenllaw iddyn nhw heddiw, y cymhelliant o £25,000 i landlordiaid ddychwelyd eu heiddo, sydd wedi bod ar gael, ond faint o awdurdodau lleol—? Gweinidog, a wnewch chi ddweud wrthym ni heddiw faint o awdurdodau lleol sydd wedi defnyddio hwn? Yn ôl yr atebion Rhyddid Gwybodaeth y cyfeiriais atyn nhw'n gynharach, yn 2020, dim ond dau fenthyciad cartrefi gwag Troi Tai'n Gartrefi a roddodd Cyngor Caerdydd, a dim ond un a roddodd Cyngor Dinas Casnewydd er cywilydd.

Gweinidog, gan fod eich datganiad yn dweud eich bod chi'n dymuno cryfhau'r berthynas rhwng awdurdodau lleol a'r sector preifat, a wnewch chi ymrwymo i gynnal trafodaethau pellach gydag awdurdodau lleol i adolygu sut i gynyddu proffil a chyfradd y ceisiadau llwyddiannus o ran y cynllun benthyciadau cartrefi gwag?

Hoffwn i gloi drwy egluro fy uchelgais i o ran penodi comisiynydd digartrefedd ar gyfer Gymru. Yn ddelfrydol, dylai fod yn rhywun sydd â llawer iawn o brofiad yn y maes hwn. Gan nodi bod Bwrdd Cynghori Cenedlaethol Cymorth Tai wedi ei sefydlu, byddwn i'n rhagweld y byddai'r comisiynydd hwn yn arwain cyngor o'r fath er mwyn helpu i gydlynu a chyflawni'r gwaith o fonitro canlyniadau a'r strategaeth. Wrth i gamau gweithredu 13 a 14 y cynllun fynd rhagddyn nhw, Gweinidog—

15:00

The Member will conclude now, please.

A wnaiff yr Aelod ddod i ben nawr, os gwelwch chi'n dda?

Will you commit to meeting with me away from the Siambr so that this commissioner proposal can be discussed in some greater detail, ensuring that policy action reflects the priority required to tackle, once and for all, the root causes of homelessness? Diolch.

A wnewch chi ymrwymo i gyfarfod â mi i ffwrdd o'r Siambr er mwyn i ni gael trafod y cynnig hwn am gomisiynydd yn fanylach, gan sicrhau bod gweithredu polisi yn adlewyrchu'r flaenoriaeth angenrheidiol i fynd i'r afael ag achosion sylfaenol digartrefedd unwaith ac am byth? Diolch.

Well, as usual, Janet Finch-Saunders has read out a series of ill-thought-out statistics, many of which I've actually set out in my own statement, and made—well, I don't know quite what she was doing. She's calling for me to take action immediately—I am today launching the action plan, so I think that's about as immediate a response as you can make to a call for action. So, this is the launch of the action plan. Perhaps, Janet, if you listened to what I was saying rather than prejudging what you were going to say, you would know that.

You also said something about the freezing of the housing support grant. I think you must be confused between different grants there. We've done no such thing. We also haven't been able to give multi-annual settlements, which I think is what you were calling for, simply because, up until the current comprehensive spending review, we've only had annual budgets of our own. Now that we've got a multi-annual statement, no doubt you will see in the draft budget commitments to multi-annual funding coming forward, although I'm not going to be drawn on what the draft budget will say—Members will have to wait for my colleague, the Minister for Finance and Local Government, to make those announcements.

What we are announcing today is a radical shift in the way that we approach homelessness in Wales. Let there be no mistake: the record of the Welsh Government and the homelessness services right across Wales, including all the public sector involvement, is absolutely outstanding. What we've managed to do during the pandemic is extraordinary, and puts to shame the goings on of the Conservative Government across our border, where you have enormous numbers of people sleeping rough because they stopped the all-in policy last summer, quite shamefully. So, we have managed to do that. Yes, there are large numbers of people in temporary accommodation, because the alternative to that would be rough-sleeping, as you see in England all the time. So, you'd do well to look to your own Conservative Government there for some compassion.

You also spoke about the root causes for homelessness, one of which is poverty. I need not remind you again about the £20 removal from universal credit, about the freezing of the local housing allowance, about the scandalous multiplier for people who are working and on universal credit. So, Janet, I am taking absolutely no lessons from you about neither compassion nor ending homelessness, because your Government across the border, which you support and never criticise, has done no such thing. Here in Wales we have done something radical. We have done it in conjunction with our homelessness action group, which includes experts right across the sector. We have been praised by a diverse group of people, including Lord Deben, who's the chair of the Climate Change Committee, on our action on homelessness and poverty, and you would do well to take some lessons from that, and not come up with—I don't know quite what you were suggesting there at the end. I'm always glad to meet you outside the Chamber, Janet, but honestly, you would do well to have a look at what the action plan actually says before we have that meeting.

Wel, fel arfer, mae Janet Finch-Saunders wedi darllen cyfres o ystadegau, heb lawer o ystyriaeth, yr oeddwn i wedi nodi llawer ohonyn nhw yn fy natganiad i fy hun, ac wedi gwneud—wel, wn i ddim yn iawn beth oedd hi'n ei wneud. Mae hi'n galw arnaf i weithredu ar unwaith—rwy'n lansio'r cynllun gweithredu heddiw, felly rwy'n credu bod hynny yn ymateb mor uniongyrchol ag y gallech ei gael i alwad am weithredu. Felly, dyma lansiad y cynllun gweithredu. Efallai, Janet, pe byddech chi'n gwrando ar yr hyn yr oeddwn i'n ei ddweud yn hytrach na rhagfarnu'r hyn yr oeddech chi am ei ddweud, byddech chi'n gwybod hynny.

Fe wnaethoch chi ddweud rhywbeth hefyd am rewi'r grant cymorth tai. Mae'n rhaid eich bod chi wedi drysu rhwng gwahanol grantiau yn hynny o beth, rwy'n credu. Nid ydym ni wedi gwneud unrhyw beth o'r fath. Nid ydym ni wedi gallu rhoi setliadau amlflwydd ychwaith, sef yr hyn rwy'n credu yr oeddech chi'n galw amdano, oherwydd, yn syml, tan yr adolygiad cynhwysfawr presennol o wariant, dim ond ein cyllidebau blynyddol ni ein hunain yr ydym ni wedi eu cael. Gan fod gennym ni ddatganiad amlflwydd erbyn hyn, mae'n debyg iawn y gwelwch chi ymrwymiadau cyllideb ddrafft yn cael eu cyflwyno i gyllid amlflwydd, er na fyddaf i'n dweud dim am yr hyn y bydd y gyllideb ddrafft yn ei ddweud—bydd yn rhaid i'r Aelodau aros i fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol, wneud y cyhoeddiadau hynny.

Mae'r hyn yr ydym ni'n ei gyhoeddi heddiw yn newid radical yn ein ffordd o fynd i'r afael â digartrefedd yng Nghymru. Gadewch i ni fod yn glir: mae gan Lywodraeth Cymru a gwasanaethau digartrefedd ledled Cymru, gan gynnwys holl gyfranogiad y sector cyhoeddus, hanes eithriadol o dda. Mae'r hyn yr ydym ni wedi llwyddo i'w wneud yn ystod y pandemig yn rhyfeddol, a hynny'n cywilyddio'r Llywodraeth Geidwadol dros ein ffin, lle mae gennych chi nifer enfawr o bobl yn cysgu ar y stryd, oherwydd eu bod nhw wedi atal y polisi i gael pawb i mewn yr haf diwethaf, er mawr gywilydd. Felly, rydym ni wedi llwyddo i wneud hynny. Oes, mae yna lawer iawn o bobl mewn llety dros dro, oherwydd fel arall cysgu ar y stryd fydden nhw, fel rydych chi'n ei weld drwy'r amser yn Lloegr. Felly, peth da fyddai i chi edrych tuag at eich Llywodraeth Geidwadol chi yn y fan honno am rywfaint o dosturi.

Fe wnaethoch chi sôn hefyd am achosion sylfaenol digartrefedd, ac un ohonyn nhw yw tlodi. Nid oes angen i mi eich atgoffa chi eto am yr £20 sydd wedi ei dynnu'r o'r credyd cynhwysol, am rewi'r lwfans tai lleol, am y lluosydd gwarthus i bobl sy'n gweithio ac ar gredyd cynhwysol. Felly, Janet, nid wyf i am ddysgu unrhyw wersi o gwbl gennych chi am dosturi nac am roi terfyn ar ddigartrefedd, gan nad yw eich Llywodraeth chi dros y ffin, yr ydych chi'n ei chefnogi ac nad ydych chi byth yn ei beirniadu, wedi gwneud unrhyw beth o'r fath. Yma yng Nghymru rydym ni wedi gwneud rhywbeth radical. Rydym ni wedi gwneud hynny ar y cyd â'n grŵp gweithredu ar ddigartrefedd, sy'n cynnwys arbenigwyr o bob rhan o'r sector. Rydym ni wedi cael canmoliaeth gan grŵp amrywiol o bobl, gan gynnwys Arglwydd Deben, sy'n gadeirydd y Pwyllgor Newid Hinsawdd, am ein camau gweithredu ar ddigartrefedd a thlodi, a byddai hi'n dda o beth i chi ddysgu rhai gwersi o hynny, a pheidio â meddwl—nid wyf i'n gwybod yn iawn beth yr oeddech chi'n ei awgrymu ar y diwedd. Rwyf i bob amser yn hapus i gyfarfod â chi y tu allan i'r Siambr, Janet, ond a dweud y gwir, byddai hi'n dda o beth i chi fwrw golwg ar yr hyn y mae'r cynllun gweithredu yn ei ddweud mewn gwirionedd cyn i ni gyfarfod fel hynny.

15:05

Llefarydd Plaid Cymru, Mabon ap Gwynfor.

Plaid Cymru spokesperson, Mabon ap Gwynfor.

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Prynhawn da a diolch, Gweinidog, am y datganiad. Dirprwy Lywydd, mae o'n drist dweud, ond mae'r ystadegau digartrefedd diweddaraf yma yng Nghymru yn peintio darlun trist, a hynny yn rhannol oherwydd polisïau ciaidd Boris Johnson a'i Lywodraeth ddiegwyddor yn San Steffan. Symudwyd, er enghraifft, bron i 1,400 o bobl ddigartref mewn i lety dros dro yn ystod mis Medi, a oedd yn gynnydd o 176 ar fis Awst, gan ddod â'r cyfanswm mewn llety dros dro, fel rydyn ni wedi clywed, i oddeutu 7,000 o bobl. Roedd bron i 280 ohonyn nhw'n blant dibynnol o dan 16 oed, gan ddod â'r cyfanswm o blant dibynnol mewn llety dros dro i 1,700. Serch hynny, symudwyd llai na 500 o bobl ddigartref i lety hirdymor addas, 52 yn llai nag ym mis Awst, ac o'r unigolion a gafodd llety hirdymor addas, roedd 152 yn blant dibynnol o dan 16 oed, gostyngiad o 19 o fis Awst.

Dyna'r darlun o ddigartrefedd yng Nghymru heddiw, a dydy o ddim yn un hardd. Ond, mae yna resymau am hynny, fel rydyn ni wedi'i glywed. Dwi'n siŵr y buasech chi'n cytuno na all un gymdeithas honni i fod yn gymdeithas wâr a theg tra bod pobl yn methu cael to uwch eu pennau. Y newyddion da ydy, serch hynny, rhwng dechrau'r pandemig a diwedd Medi eleni, cafodd dros 15,000 o bobl a oedd gynt yn ddigartref gymorth i lety dros dro brys. Mae'n rhaid yma heddiw llongyfarch y gweithwyr diwyd hynny yn ein hawdurdodau lleol a'r elusennau cymorth yna sydd wedi gweithio yn ddiflino i gartrefi'r bobl yma. Ond mae hyn yn dangos graddfa'r broblem. Dwi'n siŵr bod pawb yma yn rhannu'r uchelgais o ddirwyn digartrefedd i ben, ond os ydyn ni o ddifri am wireddu hyn, yna mae'n rhaid gweld gweithredu radical, gweithredu effeithiol er mwyn cyflawni ein huchelgeisiau. Rydyn ni bellach wedi clywed droeon am y model Ffinnaidd, ac am Housing First, ond rŵan mae'n amser i ddarfod â thrafod theori ac amser gweithredu. Wedi'r cyfan, dewis gwleidyddol ydy digartrefedd, a dewis gwleidyddol ydy ei ddileu.

Mae'r ymrwymiadau a amlinellir yn y cytundeb cydweithredu rhwng y Llywodraeth a Phlaid Cymru yn uchelgeisiol a phellgyrhaeddol. Mae'r cytundeb yn nodi y dylai digartrefedd fod am gyfnod byr, yn brin ac heb ei ailadrodd. Byddwn ni'n gweithio gyda'n gilydd i ddiwygio cyfraith tai, gweithredu'r Ddeddf Rhentu Cartrefi (Cymru) 2016 er mwyn rhoi diogelwch i rentwyr, a gweithredu argymhellion y grŵp gweithredu digartrefedd. Dwi'n edrych ymlaen i gydweithio yn y meysydd yma efo chi, Weinidog, er lles pobl Cymru. 

Felly, Llywydd, yn yr ysbryd yna o gydweithio a thrafod i ganfod atebion, hoffwn i'r Gweinidog ateb rhai cwestiynau ynghylch pryderon penodol o ran digartrefedd yma yng Nghymru heddiw, a'r cynllun i roi terfyn ar ddigartrefedd. Mae cysgu ar y stryd ymhlith y dangosyddion mwyaf eithafol ac amlwg o ddigartrefedd, sydd ei hun yn ddangosydd o'r argyfwng tai yn ehangach. Dyma'r math mwyaf peryglus o ddigartrefedd. Er bod y pandemig wedi dangos fod posib gweithredu yn wahanol mewn amser byr iawn, mae yna lawer iawn mwy i'w wneud, gyda'r data diweddaraf yn dangos cynnydd mewn pobl sy'n cysgu ar y stryd yma yng Nghymru. Pa sicrwydd, Gweinidog, allwch chi roi i ni y bydd y mater o gysgu ar y stryd yn cael ei wneud yn beth sy'n perthyn i'r gorffennol, a hynny ar frys? Hefyd, a all y Gweinidog amlinellu pa gymorth penodol y bydd y Llywodraeth yn ei gynnig i bobl sy'n cysgu ar y stryd yng Nghymru? Gall cymorth o'r fath gynnwys adnabod pawb sy'n cysgu ar y stryd yn sydyn, a'u helpu am gyhyd ac mae'n ei gymryd er mwyn dod o hyd i gartref, gan gynorthwyo gyda blaendaliadau i'w helpu i gael tai diogel ac addas, yn hytrach nag ateb dros dro. Mae angen ymgorffori dull tai yn gyntaf ledled Cymru. 

Mae adroddiadau'r grŵp gweithredu digartrefedd yn nodi bod gwasanaethau cyhoeddus y tu hwnt i'r adrannau tai yn aml yn dod i gysylltiad â phobl sydd mewn perygl o ddigartrefedd, a hynny yn gynnar cyn i'r gwasanaethau tai a digartrefedd ddod ar eu traws nhw. Rhaid edrych felly yn agosach i lygad y ffynnon, upstream, er mwyn adnabod pobl ynghynt, megis ymyriadau a wnaed yn y sector iechyd, addysg, gwasanaethau cymdeithasol a chyfiawnder troseddol, er enghraifft. Weinidog, pa waith penodol sydd ar y gweill i gryfhau eich gwaith ataliol i fynd i'r afael â digartrefedd yn hyn o beth, fyny yn agosach i lygad y ffynnon, fel petai? 

A hoffwn orffen drwy sôn am gyflwyno cynllun prydlesu Cymru yn genedlaethol—rydych chi wedi sôn amdano eisoes, wrth gwrs. Fe sonioch y bydd perchnogion eiddo yn cael eu hannog i brydlesu eu heiddo i awdurdodau lleol yn gyfnewid am warant rhent a chyllid ychwanegol i wella cyflwr yr eiddo. Dwi am wybod mwy am hyn a sut y gall hyn weithio yn ymarferol, os gwelwch yn dda. Pwy fydd yn annog y perchnogion eiddo i gymryd rhan, a sut fydd hynna'n digwydd? Faint o arian ychwanegol fydd yn cael ei ddyrannu er mwyn gwella cyflwr y tai? A fydd yr arian ychwanegol ar gael i awdurdodau lleol i redeg y cynllun yma? A pa wersi ddaeth o'r cynllun peilot ddaru chi sôn amdano, a sut fydd y gwersi hyn yn llywio eich dull gweithredu yn edrych ymlaen? Diolch yn fawr iawn. 

Thank you very much, Dirprwy Lywydd. Good afternoon and thank you, Minister, for that statement. Deputy Llywydd, it's sad to say, but the latest homelessness statistics here in Wales paint a sad picture, and partly because of the cruel policies of Boris Johnson and his unprincipled Government in Westminster. For example, almost 1,400 homeless people were moved into temporary accommodation during September, which was an increase of 176 on August, bringing the total in temporary accommodation, as we've heard, to around 7,000 people, almost 280 of them being dependent children under 16, bringing the total of dependent children to 1,700. However, fewer than 500 homeless people were moved into proper accommodation, 52 in August, and of those who were given appropriate accommodation, 152 were dependent children under the age of 16, a reduction of 19 on August.

So, that's the picture of homelessness in Wales today, and it's not a pretty picture, but there are reasons for that, as we've already heard. I'm sure you would agree that no society can claim to be a fair and just society while people still don't have a roof over their heads. The good news, however, is that between the beginning of the pandemic and the end of September this year, over 15,000 people formerly homeless were assisted into urgent temporary accommodation, and we must congratulate those hard workers in our local authorities, and those charities who have worked tirelessly to house these people, but this shows the scale of the problem. I'm sure that everyone here shares the ambition of eradicating homelessness, but if we are truly to deliver this, then we must see radical action, effective action, in order to deliver our ambitions. We've now heard many times about the Finnish model and Housing First, but now is the time to stop discussing theory, and it's time for action. After all, homelessness is a political choice, and eradicating it is also a political choice.

The commitments outlined in the co-operation agreement between the Government and Plaid Cymru are ambitious and far-reaching. The agreement notes that homelessness should be only for a brief period and should not be repeated. We will work together to reform housing legislation, to implement the Renting Homes (Wales) Act 2016 in order to provide safeguards for those renters, and to implement the recommendations of the homelessness action group. I look forward to collaborating with you in this area, Minister, for the benefit of the people of Wales.

Llywydd, in that spirit of collaboration and finding solutions, I’d like the Minister to answer certain questions on specific concerns around homelessness in Wales and the plan to eradicate homelessness. Rough-sleeping is among the most extreme indicator of homelessness, which in itself is an indicator of a broader housing crisis. This is the most dangerous kind of homelessness. Although the pandemic demonstrated that we could act differently in a very brief period of time, there is a lot more to be done, with the latest data showing an increase in rough-sleepers here in Wales. What assurance, Minister, can you give us that the issue of rough-sleeping will be a thing of the past as a matter of urgency? Also, can the Minister outline what specific support the Government will provide to people who are rough-sleeping in Wales? Such support could include identifying all those sleeping rough and helping them immediately whilst they seek to find a home, helping them with benefits so that they can access appropriate housing, rather than providing temporary solutions. We need to incorporate a housing first approach across Wales.

The reports of the homelessness action group show that public services beyond housing departments often come into contact with people at risk of homelessness at an early stage, before the housing and homelessness survey actually engages with them. So, we need to look closer to home. We need to look upstream in order to identify these people sooner, such as what’s been done in health, social care, justice and crime, for example. So, Minister, what specific work is in train to help your preventative work in tackling homelessness upstream, if you like?

I would like to finish by talking about introducing a national leasing programme for Wales, which you’ve already mentioned. You mentioned that home owners will be encouraged to lease their properties to local authorities in exchange for a rental guarantee and additional funding to improve the condition of the property. I’d like to know more about this and how this can work on a practical basis. Who will encourage these property owners to participate? How will that happen? How much additional funding will be allocated to improve the state of the housing? Will additional funding be available for local authorities to run this scheme? And what lessons emerged from the pilot scheme that you mentioned and how will these lessons steer your actions? Thank you.

15:10

Diolch, Mabon. I completely agree with the basic premise of your contribution. Rough-sleeping is the scourge, the visible and most appalling form of homelessness, but there are many other sorts of homelessness, and if the pandemic has shown us anything, it's shown us the extent of that across Wales. In previous spot counts of rough-sleeping, we knew it was under counting people who were rough-sleeping. We knew particularly women weren't picked up. Women typically sleep in the day and stay awake all night for safety reasons, and so on, if they're rough-sleeping. So, we knew it was under counting, but we had no idea of the extent of that, and what the pandemic has done is shown us the true extent of that. 

The system in Wales has responded magnificently to that. If you had told me before the pandemic that we could house the number of people we've housed, temporarily or otherwise, across Wales, I would have thought that was impossible. Fortunately, at that point, we had commissioned the homelessness action group to work with us, and they had, just a few weeks before the pandemic struck, given us the first of their action plans, and they and us envisaged that that would take us three to five years to put those things in place. We put them in place in 16 weeks because everybody in Wales just was incredible. I'm just in awe of the way that they worked. But, of course, that was just temporary accommodation for most of them. Some of them were lucky enough to get permanent accommodation, but most people got temporary accommodation.

And then, what you're talking about is the churn that we've had ever since. So, as the local authorities move 500 or 600 people out each month into their permanent home, another 1,000 present across Wales, so we've got like a tap running. So, clearly, what we need to do is get upstream of that and put the preventative measures in place. But you identified in your comments about Boris Johnson's Government, one of the prime problems that we have, because one of the causes of this is poverty and debt stress. So, we have relationship breakdowns—the pandemic exacerbated that—so we'll have to put a lot of money—and that's our intention—into assisting families to stay together, and there's a swathe of things across all public services to do that, all the child and family services and social services and so on. There's specific debt and income advice that we put in place to help people maximise their income, and there are a large number of schemes—. Deputy Llywydd will be very impatient with me if I start to list them in my answer, but there are a large number of schemes there, and what we're doing is training people to access those for the families.

There are very specific mental health and substance abuse problems that people have as they fall out of housing, not necessarily at the beginning, but they fall into it, and in particular there's a pathway for people in the prison system, so we've been running a successful pilot with Cardiff prison, where we targeted people who were effectively coming round and round to make sure that we had a pathway into permanent housing for them. And yesterday I met a very, very inspirational young man called Jonathan in Mike Hedges's constituency, who'd had that kind of terrible chaotic lifestyle and is now an inspirational human being because he's got his permanent home, he had the support put around him and he's got himself onto his feet. He's proof, if we needed it, that this isn't about the individual. It's just about the terrible start they have in life and the luck they didn't have that perhaps you and I did have. So, that made me even more determined to make sure that people have that second chance to put their life back on track.

So, we do need a housing-first approach, but that's only part of a rapid rehousing approach. Housing first is a very specific set of things that we do for people with a lot of support requirements, but a rapid rehousing approach can be used for people who don't really have that and have just fallen out of housing. They don't necessarily need all the wraparound support. But that rapid rehousing is the thing. No more will we have the earned place on a ladder, where you get a reward and fall back and so on. I just don't understand how anyone ever thought that would work. It clearly doesn't work, and so we're going to come away from that.

The lease scheme that we're announcing is just our attempt to make sure that we maximise the number of houses available, and in particular we're worried about the private rented sector and the requirements for them to bring their properties up to standard from the UK Government—so, energy performance certificate E at the moment, about to go to EPC C—and our worry that the private rented sector won't be able to step up to that and will take their properties out of the private rented sector. So, this scheme is a way to guarantee them an income and give them a grant to make sure their property stays in the private rented sector and to give better security of tenure and support to the tenants there. So, it's directly aimed at that, although we would welcome any landlord that wanted to come in as part of the scheme. So, it's about—. It's got a climate change bit, if you like, because it brings those properties up, makes them better insulated, it helps fuel poverty and it gives people security of tenure. And so the amount of money available will differ depending on the property type and the condition and where we want to get it to, but this is all about maximising the number of houses available to us to make sure that people get that permanent house.

Diolch, Mabon. Rwy'n cytuno yn llwyr â chraidd y neges yn eich cyfraniad chi. Cysgu ar y stryd yw'r pla mwyaf, y math o ddigartrefedd sy'n weladwy ac yn fwyaf arswydus, ond mae llawer o fathau eraill o ddigartrefedd, ac os yw'r pandemig wedi amlygu unrhyw beth i ni, mae wedi amlygu i ni faint o hynny sy'n digwydd ledled Cymru. Mewn hap-gyfrifiadau blaenorol o nifer y bobl a oedd yn cysgu ar y stryd, roeddem ni'n gwybod eu bod yn tangyfrif nifer y bobl. Roeddem ni'n gwybod yn arbennig nad oedd menywod yn cael eu darganfod. Fel arfer, mae menywod yn cysgu yn y dydd ac yn aros ar ddi-hun drwy'r nos er diogelwch, ac ati, os ydyn nhw'n cysgu ar y stryd. Felly, roeddem ni'n gwybod ei fod yn tangyfrif, ond nid oedd gennym ni'r un syniad i ba raddau oedd hynny, a'r hyn a wnaeth y pandemig oedd dangos y graddau gwirioneddol hynny.

Mae'r system yng Nghymru wedi ymateb i hynny mewn ffordd ragorol. Pe byddech chi wedi dweud wrthyf cyn y pandemig y gallem ni gartrefu nifer y bobl y gwnaethom ni eu cartrefu, dros dro neu fel arall, ledled Cymru, byddwn i wedi credu y byddai'n amhosibl. Yn ffodus, bryd hynny, roeddem ni wedi comisiynu'r grŵp gweithredu ar ddigartrefedd i weithio gyda ni, ac roedden nhw, ychydig wythnosau cyn i'r pandemig daro, wedi rhoi'r cyntaf o'u cynlluniau gweithredu i ni, ac roedden nhw'n rhagweld, fel ninnau, y byddai'n cymryd tair i bum mlynedd i ni roi'r pethau hynny ar waith. Fe wnaethom eu rhoi ar waith mewn 16 wythnos oherwydd bod pawb yng Nghymru mor anhygoel. Rwy'n rhyfeddu at y ffordd y gwnaethon nhw weithio. Ond, wrth gwrs, dim ond llety dros dro oedd hwnnw i'r rhan fwyaf ohonyn nhw. Roedd rhai ohonyn nhw'n ddigon ffodus i gael llety parhaol, ond llety dros dro a gafodd y rhan fwyaf o bobl.

Ac yna, yr hyn yr ydych chi'n sôn amdano yw'r corddi yr ydym ni wedi ei weld byth oddi ar hynny. Felly, wrth i'r awdurdodau lleol symud 500 neu 600 o bobl allan bob mis i'w cartref parhaol, mae 1,000 arall yn dod i'r amlwg ledled Cymru, felly mae'r hyn sydd gennym ni fel dŵr yn rhedeg o dap. Felly, yn amlwg, yr hyn y mae angen i ni ei wneud yw ceisio rhoi'r mesurau ataliol ar waith ar gam cynharach. Ond fe wnaethoch chi nodi yn eich sylwadau am Lywodraeth Boris Johnson, un o'r prif broblemau sydd gennym ni, oherwydd un o achosion hyn yw tlodi a straen dyled. Felly, mae gennym ni berthynas rhwng teuluoedd yn chwalu—gwaethygodd hynny oherwydd y pandemig—felly bydd yn rhaid i ni roi llawer o arian—a dyna yw ein bwriad—i gynorthwyo teuluoedd i aros gyda'i gilydd, ac mae llawer o bethau ar draws yr holl wasanaethau cyhoeddus i wneud hynny, yr holl wasanaethau plant a theuluoedd a'r gwasanaethau cymdeithasol ac yn y blaen. Rydym ni wedi rhoi cynnig cyngor penodol ar ddyledion ac incwm i helpu pobl i wneud yn fawr o'u hincwm, ac mae llawer iawn o gynlluniau—. Bydd y Dirprwy Lywydd yn ddiamynedd iawn gyda mi os byddaf i'n dechrau eu rhestru nhw yn fy ateb i chi, ond mae yna llawer iawn o gynlluniau ar waith, a'r hyn yr ydym ni'n ei wneud yw hyfforddi pobl i allu cael gafael ar gyfer y teuluoedd.

Mae gan bobl broblemau penodol iawn o ran iechyd meddwl a chamddefnyddio sylweddau wrth iddyn nhw fynd yn ddigartref, nid ar y dechrau o reidrwydd, ond maen nhw'n syrthio i batrwm, ac yn arbennig mae yna lwybr i bobl yn y system carchardai, felly rydym ni wedi bod yn cynnal cynllun treialu llwyddiannus gyda charchar Caerdydd, lle'r oeddem ni'n targedu pobl a oedd i bob pwrpas yn dod yn ôl dro ar ôl tro i sicrhau bod gennym ni lwybr at dai parhaol ar eu cyfer. Ac fe wnes i gyfarfod â dyn ifanc ysbrydoledig iawn ddoe o'r enw Jonathan yn etholaeth Mike Hedges, a oedd wedi bod â'r math hwnnw o fywyd anhrefnus ofnadwy ac sydd erbyn hyn yn ddyn ysbrydoledig oherwydd ei fod wedi cael ei gartref parhaol, a chael y gefnogaeth o'i gwmpas ac mae'n sefyll ar ei draed ei hun. Mae ef yn brawf, os oedd angen hynny arnom, nad yw hyn yn ymwneud â'r unigolyn. Mae hyn yn ymwneud â'u cychwyn ofnadwy mewn bywyd a throeon gwael wedi hynny, yn llai ffodus na chi a minnau, efallai. Felly, fe wnaeth hynny fi hyd yn oed yn fwy penderfynol o sicrhau bod pobl yn cael ail gyfle fel hyn i roi eu bywyd yn ôl ar y trywydd iawn.

Felly, mae angen dull gweithredu tai yn gyntaf arnom ni, ond dim ond rhan o ddull ailgartrefu cyflym yw hynny. Cyfres benodol iawn yw tai yn gyntaf o bethau yr ydym ni'n eu gwneud ar gyfer pobl sydd â llawer o ofynion cymorth, ond gellir defnyddio dull ailgartrefu cyflym ar gyfer pobl nad ydyn nhw felly mewn gwirionedd ond sydd wedi colli eu cartref. Nid oes angen y cymorth cofleidiol cyfan arnyn nhw o reidrwydd. Ond yr ailgartrefu cyflym hwnnw yw'r peth hanfodol. Ni fydd gennym ni'r lle haeddiannol ar ysgol mwyach, lle'r ydych chi'n cael gwobr ac yna'n syrthio'n ôl ac ati. Nid wyf i'n deall sut y daeth unrhyw un erioed i gredu y byddai rhywbeth o'r fath yn gweithio. Mae'n amlwg nad yw'n gweithio, ac felly rydym ni am symud i ffwrdd oddi wrth hynny.

Y cynllun lesio yr ydym ni'n ei gyhoeddi yw ein hymgais ni i wneud yn sicr ein bod yn sicrhau bod y nifer mwyaf posibl o dai ar gael, ac rydym ni'n pryderu'n arbennig am y sector rhentu preifat a'r gofynion iddyn nhw sicrhau bod eu heiddo yn cyrraedd y safon gan Lywodraeth y DU—felly, tystysgrif perfformiad ynni E ar hyn o bryd, ar fin mynd yn dystysgrif perfformiad ynni C—a'n pryder ni yw na fydd y sector rhentu preifat yn gallu ateb y gofyniad hwnnw ac y byddan nhw'n tynnu eu heiddo yn ôl o'r sector rhentu preifat. Felly, mae'r cynllun hwn yn ffordd o warantu incwm iddyn nhw a rhoi grant iddyn nhw i sicrhau bod eu heiddo yn aros yn y sector rhentu preifat ac yn rhoi gwell sicrwydd o ddeiliadaeth a chymorth i'r tenantiaid yno. Felly, dyna ei nod uniongyrchol, er y byddem ni'n croesawu unrhyw landlord a oedd yn dymuno bod yn rhan o'r cynllun. Felly, mae'n ymwneud â—. Mae'n cynnwys elfen o newid hinsawdd, os hoffech chi, oherwydd ei fod yn gwella'r eiddo hynny, yn rhoi gwell inswleiddiad, mae'n gymorth rhag tlodi tanwydd ac mae'n rhoi sicrwydd deiliadaeth i bobl. Ac felly bydd y swm o arian sydd ar gael yn amrywio gan ddibynnu ar y math o eiddo a'i gyflwr a'r angen i'w wella, ond yr amcan yw cynyddu nifer y tai sydd ar gael i ni er mwyn gwneud yn siŵr bod pobl yn cael cartrefi parhaol fel hyn.

15:15

Cadeirydd y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai, John Griffiths.

Chair of the Local Government and Housing Committee, John Griffiths.

Diolch, Dirprwy Lywydd, and I thank the Minister for her statement. Our committee has agreed that scrutinising policies and actions to end homelessness is one of our main priorities over this Senedd term. Indeed, the predecessor committee, which I also chaired, welcomed the actions taken at the start of the pandemic to place people sleeping rough, and others, into temporary accommodation. Since then, large numbers of people who are homeless or threatened with homelessness have been presenting to local authorities and have been provided with temporary accommodation every month. A significant number of those people are also being found long-term permanent accommodation. So, a lot of good work has been and is being done, but of course it's vital that the progress made throughout the pandemic isn't lost, and I know that the Minister is very much aware of that. Already we’re seeing the number of people sleeping rough increasing, which is a big concern.

This week, our committee will be hearing from the Public Services Ombudsman for Wales on his report, 'Homelessness Reviewed: an open door to positive change'. I’m sure that, following that session, and indeed the Minister's statement and this discussion today, our committee will decide on its next steps in terms of continuing our scrutiny. So, today's Minister's statement is very timely for us, and of course it's very timely in terms of the threat to homeless people in Wales, given that we've had a sudden temperature drop and bad weather. Over the last week, I think that's really made people think ever more keenly as to what more can be done to help people who are faced with that desperate situation of sleeping on the streets. Obviously, real urgency is needed if we are going to enable safe spaces for people to live in away from the streets this winter.

So, I would ask the Minister what specific steps we'll be taking this winter in the light of the current circumstances—the progress made, but ongoing challenges—to help people and to prevent them sleeping rough and help them get off the streets. Also, the action plan notes the need for wide-reaching legislative reform, and I wonder whether the Minister could give an indication of when she hopes this legislation might be brought before the Senedd. Diolch yn fawr.

Diolch, Dirprwy Lywydd, ac rwy'n diolch i'r Gweinidog am ei datganiad. Mae ein pwyllgor ni wedi cytuno mai craffu ar bolisïau a chamau gweithredu i roi terfyn ar ddigartrefedd yw un o'n prif flaenoriaethau ni yn ystod tymor  y Senedd hwn. Yn wir, croesawodd y pwyllgor blaenorol, yr oeddwn i'n ei gadeirio hefyd, y camau a gafodd eu cymryd ar ddechrau'r pandemig i roi llety dros dro i bobl a oedd yn cysgu ar y stryd a phobl ddigartref eraill. Ers hynny, mae llawer iawn o bobl sy'n ddigartref neu dan fygythiad o fod yn ddigartref wedi bod yn cyflwyno'u hunain i'r awdurdodau lleol bob mis ac wedi cael llety dros dro. Mae nifer sylweddol o'r bobl hynny hefyd yn cael lle mewn llety parhaol hirdymor. Felly, mae llawer o waith da wedi ei wneud ac yn cael ei wneud, ond wrth gwrs mae hi'n hanfodol nad yw'r cynnydd a fu drwy gydol y pandemig yn cael ei golli, ac rwy'n gwybod bod y Gweinidog yn ymwybodol iawn o hynny. Rydym ni'n gweld nifer y bobl sy'n cysgu ar y stryd yn cynyddu eisoes, sy'n peri gofid mawr.

Yr wythnos hon, bydd ein pwyllgor yn clywed gan Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus Cymru ynglŷn â'i adroddiad, 'Adolygiad Digartrefedd: drws agored i newid cadarnhaol'. Rwy'n siŵr, yn dilyn y sesiwn honno, ac yn wir, datganiad y Gweinidog a'r drafodaeth hon heddiw, y bydd ein pwyllgor yn penderfynu ar ei gamau nesaf o ran parhau â'n gwaith craffu. Felly, mae datganiad y Gweinidog heddiw yn amserol iawn yn ein golwg ni, ac wrth gwrs mae'n amserol iawn o ran y bygythiad i bobl ddigartref yng Nghymru, o gofio ein bod ni wedi gweld y tymheredd yn gostwng yn sydyn a thywydd mawr. Dros yr wythnos ddiwethaf, rwy'n credu bod hynny wedi gwneud i bobl feddwl yn fwy byth am yr hyn y gellir ei wneud i helpu pobl sy'n wynebu'r sefyllfa enbyd honno o gysgu ar y strydoedd. Yn amlwg, mae gwir angen symud ar frys os ydym ni am sefydlu mannau diogel i bobl fyw oddi ar y strydoedd y gaeaf hwn.

Felly, hoffwn i ofyn i'r Gweinidog pa gamau penodol y byddwn ni'n eu cymryd y gaeaf hwn yng ngoleuni'r amgylchiadau presennol—y cynnydd a wnaed, ond yr heriau parhaus—i helpu pobl a'u hatal nhw rhag bod yn cysgu ar y stryd a'u helpu nhw oddi ar y strydoedd. Hefyd, mae'r cynllun gweithredu yn nodi'r angen am ddiwygio deddfwriaethol eang, a tybed a allai'r Gweinidog roi amcan o ba bryd y mae hi'n gobeithio y gallai'r ddeddfwriaeth hon gael ei chyflwyno gerbron y Senedd. Diolch yn fawr.

15:20

Diolch, John. I very much welcome the committee's engagement on this, and I look forward to discussing both the public audit report with you, and, indeed, the future commissioner has recently done a housing report as well, which I know the committee is aware of. I look forward to discussing that with the committee in my next evidence session.

Just in terms of the specifics, the support for rough-sleepers—I should have answered in response to Mabon as well—we have outreach workers who get to every single person who hasn't come into services to make sure that we know who they are and that they're contacted. It's not just as simple as finding them a space to live—and I know that the committee and other Members know that—many of these people who are sleeping rough have very complex needs and a deep distrust of public services and so on. So, the outreach workers, who are amazing people, need to get the trust of that person and slowly coax them into accepting services and then eventually a place to stay. The local authorities are under a duty to give everyone a place to stay. Let me note that we're not—. The local authorities are not under any instruction to keep people on the streets or anything. We are not accepting night shelters; there is no need for that kind of provision. Support services can be given to people who have a bed and a room; there's absolutely no need for the kinds of night shelters we used to see. But some people have complex needs and they will not be able to come indoors, so we work very hard with the outreach workers to make sure that they have all of the help that they're able to take given their circumstances and that coaxing continues to make sure that people come in, especially when the weather gets very, very cold.

It is sad to see the number of rough-sleepers climb a little, but we have got those outreach workers getting to them and we are very keen to get them in and into services as soon as possible. And one of the heartwarming things about the pandemic was the people you met who were very distrustful, but who came in in the pandemic and accessed services for the first time and are now back on the road to recovery, which is really great.

In terms of the legislative burden, we will be putting a White Paper out towards the end of next year, the beginning of the year after, which sets out the legislative framework that we need, but the committee will be aware of it—we need to reform the housing Act and we need to do things around priority need and intentionality and all the things that the committee will be familiar with in order to remove those barriers to housing and to place legislative duties on the local authority to give people permanent housing. So, there'll be a White Paper that I look forward to discussing with the committee in due course. 

Diolch, John. Rwy'n croesawu ymgysylltiad y pwyllgor yn fawr iawn yn hyn o beth, ac rwy'n edrych ymlaen at drafod yr adroddiad archwilio cyhoeddus gyda chi, ac, yn wir, mae'r darpar gomisiynydd wedi llunio adroddiad tai yn ddiweddar hefyd, ac rwy'n gwybod y bydd y pwyllgor yn ymwybodol o hyn. Rwy'n edrych ymlaen at drafod hynny gyda'r pwyllgor yn fy sesiwn dystiolaeth nesaf.

O ran y manylion penodol, y gefnogaeth i bobl sy'n cysgu ar y stryd—dylwn i fod wedi dweud hyn wrth ymateb i Mabon hefyd—mae gennym ni weithwyr allgymorth sy'n mynd at bob unigolyn nad yw wedi dod i geisio gwasanaethau i wneud yn siŵr ein bod ni'n gwybod pwy ydyn nhw a bod rhywun yn cysylltu â nhw. Nid yw hi mor syml â dod o hyd i le i fyw yn unig iddyn nhw—ac rwy'n gwybod bod y pwyllgor ac Aelodau eraill yn gwybod hynny—mae gan lawer o'r bobl hyn sy'n cysgu ar y stryd anghenion cymhleth iawn ac maen nhw'n amheus iawn o'r gwasanaethau cyhoeddus ac yn y blaen. Felly, mae angen i'r gweithwyr allgymorth, sy'n bobl ryfeddol, ennill ymddiriedaeth yr unigolion hynny a'u darbwyllo yn raddol i dderbyn gwasanaethau a lle i aros wedyn, yn y pen draw. Mae dyletswydd ar yr awdurdodau lleol i ddarparu llety i bawb. Gadewch i mi nodi nad ydym ni—. Nid yw'r awdurdodau lleol dan unrhyw gyfarwyddyd i gadw pobl ar y strydoedd nac unrhyw beth tebyg. Nid ydym ni'n derbyn llochesau nos; nid oes angen y math hwnnw o ddarpariaeth. Gellir rhoi gwasanaethau cymorth i bobl sydd â gwely ac ystafell; nid oes unrhyw angen o gwbl am y mathau o lochesau nos yr oeddem ni'n arfer eu gweld. Ond mae gan rai pobl anghenion cymhleth ac ni fyddan nhw'n gallu goddef bod dan do, felly rydym ni'n gweithio'n galed iawn gyda'r gweithwyr allgymorth i sicrhau eu bod yn cael yr holl gymorth y gallan nhw ei dderbyn o ystyried eu hamgylchiadau a bod y darbwyllo yn parhau i sicrhau bod pobl yn dod i mewn, yn enwedig pan fydd y tywydd yn oer ofnadwy.

Mae hi'n drist gweld nifer y bobl sy'n cysgu ar y stryd yn cynyddu rhywfaint, ond mae gennym ni'r gweithwyr allgymorth hyn yn mynd atyn nhw ac rydym ni'n awyddus iawn i'w cael nhw i mewn ac yn cael gafael ar wasanaethau cyn gynted â phosibl. Ac un o'r pethau calonogol ynglŷn â'r pandemig oedd y bobl y gwnaethoch chi gyfarfod â nhw a oedd yn amheus iawn, ond a ddaeth i mewn yn ystod y pandemig a chael gafael ar wasanaethau am y tro cyntaf ac sydd ar lwybr adferiad erbyn hyn, sy'n wirioneddol wych.

O ran y baich deddfwriaethol, byddwn ni'n cyflwyno Papur Gwyn tua diwedd y flwyddyn nesaf, neu ddechrau'r flwyddyn wedyn, i nodi'r fframwaith deddfwriaethol sydd ei angen arnom ni, ond bydd y pwyllgor yn ymwybodol ohono—mae angen i ni ddiwygio'r Ddeddf tai ac mae angen i ni wneud pethau i ymdrin ag angen blaenoriaethol a bwriadoldeb a'r holl bethau y bydd y pwyllgor yn gyfarwydd â nhw ar gyfer dileu'r rhwystrau hynny at dai a gosod dyletswyddau deddfwriaethol ar yr awdurdod lleol i roi tai parhaol i bobl. Felly, bydd Papur Gwyn yr wyf i'n edrych ymlaen at ei drafod gyda'r pwyllgor maes o law.

Thank you, Minister, for bringing today's statement here to the Chamber today. Certainly, the motives behind the action plan I certainly welcome—the desire to tackle homelessness as quickly as possible is certainly something that I'm sure we'd all want to support. Specifically, I was pleased to see the mention within the action mentioned in the statement of the opportunity for those longer tenancies, especially with, as you mentioned, the private sector landlords who could be worked with more closely, which would actually support both the landlords and those who need that space. 

I just want to focus briefly on part of your statement, and I'll quote, saying:

'This is not just a housing issue. Responsibility for ending homelessness extends beyond the dedicated homelessness and housing teams and departments; it must and will be based on an all-public-services response.'

And you go on to say that:

'This makes ending homelessness a cross-sector, cross-Government priority relevant to health, social services, education'—

et cetera, et cetera. And I absolutely agree with that. So, with that in mind, Minister, of the 16 actions in the high-level action plan, which of those do you think will do the best job of ensuring that those other ares of responsibility, of public service, will not further exacerbate some of the issues that we see in homelessness?

Diolch, Gweinidog, am ddod â'r datganiad heddiw i'r fan hon yn y Siambr heddiw. Yn sicr, rwyf i'n sicr yn croesawu'r cymhellion y tu ôl i'r cynllun gweithredu—mae'r awydd i fynd i'r afael â digartrefedd cyn gynted â phosibl yn sicr yn rhywbeth yr wyf i'n siŵr y byddem ni i gyd yn awyddus i'w gefnogi. Yn benodol, roeddwn i'n falch o glywed sôn o fewn y camau a nodwyd yn y datganiad am y cyfle i fod â'r tenantiaethau hirach hynny, yn enwedig, fel y gwnaethoch chi sôn, gyda landlordiaid y sector preifat y gellid gweithio yn agosach gyda nhw, a fyddai mewn gwirionedd yn cefnogi'r landlordiaid a'r rhai y mae angen y lleoedd hynny arnyn nhw.

Hoffwn i ganolbwyntio yn fyr ar ran o'ch datganiad chi, ac rwy'n dyfynnu, gan ddweud:

'Nid mater o dai yn unig yw hwn. Mae'r cyfrifoldeb dros roi terfyn ar ddigartrefedd yn ymestyn y tu hwnt i'r timau a'r adrannau pwrpasol ar gyfer digartrefedd a thai. Mae'n rhaid i hyn fod wedi ei seilio ar ymateb gan y gwasanaethau cyhoeddus i gyd ac felly y bydd hi.'

Ac rydych chi'n mynd ymlaen i ddweud:

'Mae hyn yn gwneud rhoi terfyn ar ddigartrefedd yn flaenoriaeth draws-sector, draws-Lywodraeth sy'n berthnasol i iechyd, gwasanaethau cymdeithasol, addysg'—

ac yn y blaen, ac yn y blaen. Ac rwy'n cytuno â hynny yn llwyr. Felly, gyda hynny mewn golwg, Gweinidog, o'r 16 o gamau gweithredu lefel uchel yn y cynllun gweithredu, pa rai o'r rhain, yn eich barn chi, a fydd yn gwneud y gwaith gorau o ran sicrhau na fydd y meysydd eraill o gyfrifoldeb, o wasanaeth cyhoeddus, yn dirywio'r sefyllfa ymhellach o ran rhai o'r materion yr ydym ni'n eu gweld ynglŷn â digartrefedd?

15:25

Yes, it's a thread, isn't it, that runs through the action plan. So, in the preamble, we talk—. The action plan isn't my action plan; it's the homelessness action group's plan presented to us, but we're very happy to accept it and I think it's an excellent plan of action. But, for us, it's the golden thread that runs through it that each person must have their needs met. So, until you see that person in front of you, you don't know what those needs are.

Now, for somebody who's recently fallen out of housing, their primary need probably is just another place to have a permanent home. But some people are very far from that—they need help with income support; they need mental health and substance abuse support; they need help with actually being able to manage their life so that they can sustain a tenancy, they can pay their bills, understand their rent and all of the rest of it. So, there's an enormous spectrum of things that you need.

As I was saying in response to Mabon, Housing First, for example, will be part of that, but that will be for people with a large amount of needs who are very far from being able to self-sustain; for others, it is just the ability to access another decent, secure tenancy. So, I suppose it's hard to say, 'Action 5 requires—'. It's a thread running through it that each action will be appropriate to the person in front of you and that you're meeting that person's—or that family's, quite often—needs. And the family may have more complex needs as a group.

Then I cannot emphasise enough the preventative part of the agenda—so, getting upstream of that, identifying people who are in those difficulties and making sure that they get the support to stay in their family unit, where at all possible, or be supported if that family unit is breaking up for some reason, so that we don't get them going into homelessness provision at all. That is a very important part of that.

The whole agenda that my colleague Lynne Neagle talks about a lot, about adverse childhood experiences and so on—and I know in a previous life you've been very involved in that—those things are very important. So, in talking to the young man I spoke to yesterday, it was clear that you could do a case study on what adverse childhood experiences had caused this young man to have a very chaotic early start in life, and yet he is clearly capable of being a very upstanding and valued member of the community.

So, what we need to do is to get ahead of some of those other issues, and that's what I mean by, 'It's not just about your house.' If you've got very poor parenting skills, then your child is much more likely to become homeless than if you don't, so helping the parents to parent those children in the first place, for example, would prevent quite a lot of the homelessness that we see.  

Ie, mae'n llinyn, onid yw, sy'n rhedeg drwy'r cynllun gweithredu. Felly, yn y rhagymadrodd, rydym ni'n siarad—. Nid fy nghynllun gweithredu i yw'r cynllun gweithredu; cynllun y grŵp gweithredu ar ddigartrefedd yw hwn a gafodd ei gyflwyno i ni, ond rydym ni'n hapus iawn i'w dderbyn ac rwyf i o'r farn ei fod yn gynllun gweithredu ardderchog. Ond, i ni, y llinyn aur sy'n rhedeg drwyddo yw bod yn rhaid diwallu anghenion pob unigolyn. Felly, hyd nes y byddwch chi'n gweld yr unigolyn hwnnw o'ch blaen chi, nid ydych chi'n gwybod beth yw'r anghenion hynny.

Nawr, i rywun sydd wedi mynd yn ddigartref yn ddiweddar, mae'n debyg mai cartref parhaol arall yw ei angen pennaf. Ond mae rhai pobl ymhell iawn oddi wrth hynny—mae angen cymorth arnyn nhw gyda chymorth incwm; mae angen cymorth arnyn nhw hefyd gyda materion iechyd meddwl a chamddefnyddio sylweddau; mae angen cymorth arnyn nhw i allu rheoli eu bywydau er mwyn gallu cynnal tenantiaeth, a gallu talu eu biliau, deall eu rhent a'r cwbl i gyd. Felly, ceir ystod enfawr o bethau sydd eu hangen arnoch chi.

Fel roeddwn i'n dweud wrth ymateb i Mabon, bydd Tai yn Gyntaf, er enghraifft, yn rhan o hynny, ond bydd hynny ar gyfer pobl â llawer iawn o anghenion sydd ymhell iawn o allu bod yn hunan-gynhaliol; i eraill, dim ond mater o allu cael gafael ar denantiaeth arall sy'n addas a diogel ydyw. Felly, mae'n debyg ei bod hi'n anodd dweud, 'Ar gam 5 mae angen—'. Mae'n llinyn sy'n rhedeg trwy'r cyfan y bydd pob cam yn briodol i'r unigolyn sydd o'ch blaen chi a'ch bod chi'n diwallu anghenion yr unigolyn hwnnw—neu'r teulu hwnnw, yn eithaf aml. Ac efallai bydd gan y grŵp teuluol anghenion mwy cymhleth.

Yna ni allaf bwysleisio digon y rhan ataliol o'r agenda—felly, mynd yn nes i darddiad hynny, nodi pobl sydd â'r anawsterau hynny a sicrhau eu bod nhw'n cael y cymorth i aros yn eu huned deuluol, pan fo hynny'n bosibl, neu i gael cefnogaeth os yw'r uned deuluol honno yn chwalu am unrhyw reswm, fel nad ydym ni'n eu gweld nhw mewn darpariaeth ddigartrefedd o gwbl. Mae hynny yn rhan bwysig iawn o hynny.

Mae'r agenda gyfan y mae fy nghyd-Aelod Lynne Neagle yn sôn llawer amdani, o ran profiadau niweidiol yn ystod plentyndod ac yn y blaen—ac rwy'n gwybod y buoch chi, mewn gyrfa flaenorol, wedi ymwneud â hynny yn fawr iawn—mae'r pethau hynny yn bwysig iawn. Felly, wrth siarad â'r dyn ifanc y siaradais ag ef ddoe, roedd hi'n amlwg y gallech chi wneud astudiaeth achos o ran pa brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod a achosodd i'r dyn ifanc hwn weld bore oes a oedd yn ddi-drefn iawn, ac eto mae'n amlwg ei fod yn gallu bod yn aelod sefydlog a gwerthfawr iawn o'r gymdeithas.

Felly, yr hyn y mae angen i ni ei wneud yw bwrw ymlaen â rhai o'r materion eraill hynny, a dyna'r hyn yr wyf yn ei olygu wrth ddweud 'Nid yw'n ymwneud â'ch tŷ yn unig.' Os yw eich sgiliau magu plant yn rhai gwael iawn, yna mae eich plentyn yn llawer mwy tebygol o fynd yn ddigartref yn y dyfodol, o'i gymharu ag os nad ydyn nhw. Felly byddai helpu'r rhieni i fagu'r plant hynny yn y lle cyntaf, er enghraifft, yn atal cryn dipyn o'r digartrefedd yr ydym ni'n ei weld.

I welcome the statement by the Minister and the action plan. I agree with the Minister that homelessness extends well beyond access and the availability of affordable homes, but does the Minister agree that the availability of affordable homes is a major part of the solution? 

Does the Welsh Government accept Shelter's definition of homelessness, which extends beyond those sleeping on the street to those staying with friends, staying in a hostel, staying at a B&B or a night shelter, living in poor conditions affecting their health or living apart from immediate family?

Will the Minister join me in congratulating The Wallich and other third sector organisations within Swansea on the work they're doing, and also the support provided by organisations such as Matt's Cafe, which is in the Swansea West constituency, which I know the Minister knows well?

But I think, really, every time we start talking about things, we can end up talking about money. Does the Minister agree that all that needs to be done requires additional funding, especially to the housing support grant and the social housing grant? 

Finally, it is by an accident that those of us sat in here are not those on the street.

Rwy'n croesawu'r datganiad gan y Gweinidog a'r cynllun gweithredu. Rwy'n cytuno â'r Gweinidog bod digartrefedd yn ymestyn ymhell y tu hwnt i gael gafael ar gartrefi fforddiadwy a'r niferoedd sydd ar gael, ond a yw'r Gweinidog yn cytuno bod sicrhau bod cartrefi fforddiadwy ar gael yn rhan bwysig o'r ateb?

A yw Llywodraeth Cymru yn derbyn diffiniad Shelter o ddigartrefedd, sy'n ymestyn y tu hwnt i'r rhai sy'n cysgu ar y stryd i'r rhai sy'n aros gyda ffrindiau, sy'n aros mewn hostel, sy'n aros mewn llety gwely a brecwast neu loches nos, sy'n byw mewn amgylchiadau anaddas sy'n effeithio ar eu hiechyd neu'n byw ar wahân i'w teulu agos?

A wnaiff y Gweinidog ymuno â mi i longyfarch The Wallich a sefydliadau eraill y trydydd sector yn Abertawe ar y gwaith y maen nhw'n ei wneud, a'r gefnogaeth a ddarperir gan sefydliadau fel Caffi Matt hefyd, sydd yn etholaeth Gorllewin Abertawe, y gwn fod y Gweinidog yn gwybod yn iawn amdano?

Ond rwy'n credu, mewn gwirionedd, bob tro y byddwn ni'n dechrau siarad am bethau, y byddwn ni'n siarad am arian yn y pen draw. A yw'r Gweinidog yn cytuno bod angen cyllid ychwanegol ar bopeth y mae angen ei wneud, yn enwedig o ran y grant cymorth tai a'r grant tai cymdeithasol?

Yn olaf, drwy hap a damwain y mae pob un ohonom ni yn eistedd yma ac nid ar y stryd.

Yes, thank you very much, Mike. I completely agree that house building is fundamental to this, of course, and social house building. One of the reasons we have the ambitious 20,000 target for homes for social rent is exactly because of that. We absolutely have to have the supply to meet the demand.

But, you know, it's not just about the roof and walls, although that roof and walls should be the best roof and walls that we can possibly put in place, and I'm delighted to say that our low-carbon social housing is the best in Europe as well, so, when you get your permanent home it's a very good home that you'll be very pleased to live in. This is not—. In fact, one of the things we enjoin our private sector partners to do is to build to the standard of our social housing. I can see my colleague Jenny Rathbone here—I can anticipate the question she's asking in her head. We will be bringing forward the building regulations to make sure that we force them to do so next year.

So, I completely agree with you. I'm very happy to say very good things about The Wallich. The young man I was speaking of, who I met in your constituency yesterday, Mike, was working for The Wallich and helping with all of the good work he does. Matt's Cafe is, counterintuitively, run by an excellent young man called Tom. It's in St Matthew's Church and it's Matt's Cafe, and it's an excellent drop-in centre for anyone associated with homelessness or homelessness support. And it provides excellent food, and if you're able to pay for it, you can, and if you aren't able to pay for it, then you can have it for whatever you can afford or for nothing, and it's a commendable service we look to spread out. It's a very good example of a place that's friendly and welcoming, but which also allows you to access all the myriad services that you might require in order to get your life back on track.

So, Matt's Cafe is a classic example of examples right around Wales where a host of services come together, so GPs, the outreach nurses, the drug addiction and substance abuse people, the mental health people, healthy living and eating people, relationships—all sorts of things you can find at Matt's Cafe. I feel as if I'm going to break into a rock song, although I think that one was called 'Alison's Cafe'. But I cannot commend that model enough, and it works really well for the centre of Swansea.

In terms of finance, we gave the most generous housing support grant ever in the last financial year, and despite the temptation by every Member of the Senedd to do so, I'm not going to anticipate the draft budget, so you will have to just wait until my colleague Rebecca Evans says more about the next budget. But we are already at the point where we've got the most supportive housing support grant ever. And in terms of the definition, absolutely, and that's why the numbers have gone up so dramatically. This isn't about rough-sleeping; this is about anyone who does not have a permanent home where they can feel safe and well. 

Ie, diolch yn fawr iawn, Mike. Rwy'n cytuno yn llwyr bod adeiladu tai yn hanfodol yn hyn o beth, wrth gwrs, ac adeiladu tai cymdeithasol. Un o'r rhesymau y mae gennym ni darged uchelgeisiol o 20,000 o gartrefi ar gyfer rhentu cymdeithasol yw hynny yn union. Yn sicr, mae'n rhaid i ni fod â'r cyflenwad i ateb y galw.

Ond, wyddoch chi, nid yw'n ymwneud â'r to a'r waliau yn unig, er y dylai'r to a'r waliau hynny fod y to a'r waliau gorau posibl y gallem ni eu darparu, ac rwy'n falch iawn o ddweud bod ein tai cymdeithasol carbon isel ni yw'r goreuon yn Ewrop hefyd, felly, pan fyddwch chi'n cael eich cartref parhaol, bydd hwnnw yn gartref da iawn y byddwch chi'n falch iawn o fyw ynddo. Nid yw hyn—. Yn wir, un o'r pethau yr ydym ni'n annog ein partneriaid yn y sector preifat i'w wneud yw adeiladu hyd at safon ein tai cymdeithasol ni. Rwy'n gweld fy nghyd-Aelod Jenny Rathbone yma—rwy'n gallu rhagweld y cwestiwn y bydd hi'n ei ofyn yn ei phen. Byddwn ni'n cyflwyno'r rheoliadau adeiladu i sicrhau ein bod ni'n eu gorfodi i wneud hynny y flwyddyn nesaf.

Felly, rwy'n cytuno yn llwyr â chi. Rwy'n hapus iawn i roi canmoliaeth fawr i The Wallich. Roedd y dyn ifanc yr oeddwn i'n sôn amdano, y gwnes i gyfarfod ag ef yn eich etholaeth chi ddoe, Mike, yn gweithio i The Wallich ac yn helpu gyda'r holl waith da y maen nhw'n ei wneud. Mae Caffi Matt yn cael ei redeg gan ddyn ifanc rhagorol o'r enw Tom, yn annisgwyl. Yn Eglwys Sant Mathew y mae'r caffi a'i enw yw Caffi Matt, ac mae'n ganolfan galw heibio rhagorol i unrhyw un sy'n gysylltiedig â digartrefedd neu gymorth digartrefedd. Ac mae'n cynnig bwyd rhagorol, ac os ydych chi'n gallu talu amdano, fe gewch chi wneud hynny, ac os na allwch chi dalu amdano, yna fe allwch chi ei gael am beth bynnag y gallwch chi ei fforddio neu am ddim, ac mae hwn yn wasanaeth clodwiw iawn yr ydym ni'n ceisio ei ymestyn. Mae'n enghraifft dda iawn o fan cyfeillgar a chroesawgar, ond sydd hefyd yn eich galluogi i gael gafael ar yr holl ystod o wasanaethau niferus y gallai fod eu hangen arnoch i gael eich bywyd yn ôl ar y trywydd iawn.

Felly, mae Caffi Matt yn enghraifft wych o enghreifftiau ledled Cymru lle mae llu o wasanaethau yn dod at ei gilydd, felly meddygon teulu, y nyrsys allgymorth, y bobl sy'n rhoi cymorth i'r rhai sy'n gaeth i gyffuriau ac yn camddefnyddio sylweddau, y bobl iechyd meddwl, pobl sy'n rhoi cymorth ar gyfer byw a bwyta yn iach, a chydberthynas—gallwch chi ddod o hyd iddyn nhw i gyd yng Nghaffi Matt. Rwy'n teimlo fel fy mod i am ddechrau canu cân roc, er mai 'Alison's Cafe' oedd enw'r gân honno rwy'n credu. Ond ni allaf i gymeradwyo digon y model hwnnw, ac mae'n gwneud gwaith da iawn yng nghanol Abertawe.

O ran cyllid, ein grant cymorth tai ni yn ystod y flwyddyn ariannol ddiwethaf oedd yr un mwyaf hael i ni ei roi erioed, ac er gwaethaf y demtasiwn gan bob Aelod o'r Senedd i wneud hynny, nid wyf i am geisio rhagweld y gyllideb ddrafft, felly bydd yn rhaid i chi aros hyd nes y bydd fy nghyd-Aelod Rebecca Evans yn dweud mwy am y gyllideb nesaf. Ond rydym ni eisoes wedi cyrraedd y pwynt lle mae'r grant cymorth tai sydd gennym ni yr un mwyaf cefnogol a fu erioed. Ac o ran y diffiniad, ie, yn hollol, a dyna pam mae'r niferoedd wedi codi mewn modd mor syfrdanol. Nid yw hyn yn ymwneud â chysgu ar y stryd; mae hyn yn ymwneud ag unrhyw un nad oes ganddo gartref parhaol i fyw yn ddiogel ac yn iach ynddo.

15:30

Minister, as the nights draw in and temperatures plummet, community groups such as Pride in Pill in my city, in my region of South Wales East, have been going out on these cold nights providing people with clothing and food in these freezing temperatures, to rough-sleepers. They do an absolutely sterling job and never miss a night going out because of the cold; in fact, it makes them more determined to go out. I'm sure you'll join me in thanking this group and others in my region of South Wales East for all that they do in providing help for those rough-sleepers. When I was out with them myself, I've never seen so many people in the centre of Newport, Minister. It was quite worrying, and these people were housed during the pandemic and now they're back on the street. 

So, I'm just wondering what urgent action you're taking to help those particular people this winter, so they don't have to endure any more cold nights. First Minister—. Minister, sorry—I'll pre-empt that. [Laughter.] Minister, the proposals you've put out today, as my colleagues have said, we welcome. We welcome anything that's going to tackle homelessness, particularly this post-pandemic response that you've made. We all have the same objective and it's good that you've recognised that it needs to be a cross-sector, cross-Government priority.

The proposals that you've put out do require a momentous change and demand incentives because of your Government's utter—

Gweinidog, wrth iddi nosi'n gynt ac oeri'n ofnadwy, mae grwpiau cymunedol fel Pride in Pill yn fy ninas i, yn fy rhanbarth i sef Dwyrain De Cymru, wedi bod yn mynd allan ar y nosweithiau oer hyn gan roi dillad a bwyd i bobl yn y tymheredd rhewllyd hwn, i bobl sy'n cysgu ar y stryd. Maen nhw'n gwneud gwaith cwbl wych ac nid ydyn nhw byth yn colli noson allan oherwydd yr oerfel; yn wir, mae'n eu gwneud nhw'n fwy penderfynol i fynd allan. Rwy'n siŵr y gwnewch chi ymuno â mi i ddiolch i'r grŵp hwn ac eraill yn fy rhanbarth i yn Nwyrain De Cymru am bopeth y maen nhw'n ei wneud wrth estyn cymorth i'r rhai sy'n cysgu ar y stryd. Pan oeddwn i fy hunan allan gyda nhw, nid oeddwn i erioed wedi gweld cymaint o bobl yng nghanol Casnewydd, Gweinidog. Roedd hynny'n ofidus iawn, ac roedd gan y bobl hyn gartrefi yn ystod y pandemig ac maen nhw yn ôl ar y stryd erbyn hyn.

Felly, rwy'n meddwl tybed pa gamau yr ydych chi'n eu cymryd ar frys i helpu'r bobl arbennig hynny y gaeaf hwn, fel nad oes rhaid iddyn nhw ddioddef mwy o nosweithiau oer. Prif Weinidog—. Gweinidog, mae'n ddrwg gen i—rwyf i wedi achub y blaen yn hynny. [Chwerthin.] Gweinidog, rydym ni'n croesawu'r cynigion yr ydych chi wedi eu cyflwyno heddiw, fel y dywedodd fy nghyd-Aelodau. Rydym ni'n croesawu unrhyw beth a fydd yn mynd i'r afael â digartrefedd, yn enwedig yr ymateb ôl-bandemig hwn yr ydych chi wedi ei wneud. Mae gennym ni i gyd yr un amcan ac mae'n dda eich bod chi wedi cydnabod bod angen i hon fod yn flaenoriaeth draws-sector, draws-Lywodraeth.

Mae'r cynigion yr ydych chi wedi eu cyflwyno yn gofyn am newid aruthrol a chymhellion galw oherwydd i'ch Llywodraeth chi fethu—

You need to ask your second and final question now. 

Mae angen i chi ofyn eich ail gwestiwn a fydd eich cwestiwn olaf nawr.

—failure in tackling homelessness over the last two decades. So, in your proposals, do you think there are enough incentives there to ensure the speed at which we need to see this turnover?

And when it comes to supporting people—my last question—to live in temporary accommodation, the Welsh Government guidelines have allowed local authorities to end their duty of care to house them for the most minor infractions, such as failing to turn up for an appointment to view a property even though it was no fault of their own—a bus not turning up or childcare issues. Whilst these are isolated and rare occurrences, I would like clarification, Minister, that these proposals you're putting forward today will prevent these sorts of things happening in the future. Thank you. 

—yn llwyr â mynd i'r afael â digartrefedd dros y ddau ddegawd diwethaf. Felly, yn eich cynigion, a ydych chi o'r farn bod digon o gymhellion yno i sicrhau'r cyflymder priodol i'r newid hwn?

Ac o ran cefnogi pobl—fy nghwestiwn olaf—i fyw mewn llety dros dro, mae canllawiau Llywodraeth Cymru wedi caniatáu i awdurdodau lleol ddiddymu eu dyletswydd gofal o ran eu cartrefu oherwydd y troseddau mwyaf mân, fel methu â chadw apwyntiad i ymweld ag eiddo er nad oedd bai arnyn nhw—bws heb gyrraedd neu broblemau gofal plant. Er mai digwyddiadau neilltuol a phrin yw'r rhain, hoffwn i gael eglurhad, Gweinidog, y bydd y cynigion hyn yr ydych chi'n eu cyflwyno heddiw yn atal y mathau hyn o bethau rhag digwydd yn y dyfodol. Diolch.

Well, Laura Anne Jones, you started really well and then you went rather downhill. So, we have not failed to tackle homelessness. Wales has a very proud record of tackling homelessness, and in the pandemic, we have done considerably better than our neighbours that you support over the border. So, I'm not taking any of that nonsense from you.

Just to be very clear, at this point in time, the local authority that you're talking about in Wales has a duty to house people who are sleeping rough. They all have outreach workers. There may be issues why that person cannot take advantage of that, but the local authority is under a duty to house those people. They're not able to say that they cannot and they are funded accordingly. So, there is no excuse for that.

What we are not doing is helping—. So, I am very grateful to the volunteers who, from the best possible motives, are helping people sleeping rough. But what we've got to do is switch the system away from supporting people on the street to supporting them in housing. So, the local authority is under a duty to house those people, so they should be doing so. If you want to write to me with any specific incidences you're aware of, I'd be more than happy to take it up with the council. But they are supposed to do that already.

The intentionality that you mentioned slightly further on in your contribution is what I'm talking about in terms of the legislative change that we need to see. So, we need to fundamentally reform the Housing (Wales) Act 2014, which has priority need and intentionality included in it. We will need to do that with a White Paper and then some fundamental reform, which, obviously, the Senedd will have to approve, and we will take through in the normal way. So, we need to do quite a radical cultural change, you're quite right. But as we speak right now, the local authority is under a duty to house those people, and it should be doing so.

Wel, Laura Anne Jones, fe wnaethoch chi ddechrau yn dda iawn ond fe wnaethoch chi ddirywio ychydig wedyn. Felly, nid ydym ni wedi methu â mynd i'r afael â digartrefedd. Mae gan Gymru hanes da iawn o fynd i'r afael â digartrefedd, ac yn y pandemig, rydym ni wedi gwneud yn llawer gwell na'n cymdogion dros y ffin yr ydych chi'n eu cefnogi. Felly, nid wyf i am gymryd dim nonsens fel hynny gennych chi.

I fod yn eglur iawn, ar yr adeg hon, mae gan yr awdurdod lleol yr ydych chi'n sôn amdano yng Nghymru ddyletswydd i gartrefu pobl sy'n cysgu ar y stryd. Mae gan bob un ohonyn nhw weithwyr allgymorth. Efallai fod problemau pam na all yr unigolyn hwnnw fanteisio ar hynny, ond mae dyletswydd ar yr awdurdod lleol i gartrefu'r bobl hynny. Nid ydyn nhw'n cael dweud nad ydyn nhw'n gallu gwneud hynny ac maen nhw'n cael eu cyllido'n briodol. Felly, nid oes unrhyw esgus am hynny.

Yr hyn nad ydym ni'n ei wneud yw helpu—. Felly, rwy'n ddiolchgar iawn i'r gwirfoddolwyr sydd, am y cymhellion gorau posibl, yn helpu pobl sy'n cysgu ar y stryd. Ond yr hyn y mae'n rhaid i ni ei wneud yw symud y system i ffwrdd o fod yn cefnogi pobl ar y stryd i fod yn eu cefnogi yn eu tai. Felly, mae dyletswydd ar yr awdurdod lleol i gartrefu'r bobl hynny, felly dylen nhw fod yn gwneud hynny. Os hoffech chi ysgrifennu ataf i ynglŷn ag unrhyw achosion penodol yr ydych chi'n ymwybodol ohonyn nhw, byddwn i'n fwy na pharod i godi hynny gyda'r cyngor. Ond maen nhw i fod yn gwneud hynny eisoes.

Y bwriadoldeb y gwnaethoch chi sôn amdano ychydig yn ddiweddarach yn eich cyfraniad yw'r hyn yr wyf i'n sôn amdano o ran y newid deddfwriaethol y mae angen i ni ei weld. Felly, mae angen i ni ddiwygio Deddf Tai (Cymru) 2014 yn sylfaenol, sy'n cynnwys angen blaenoriaethol a bwriadoldeb ynddi. Bydd angen i ni wneud hynny gyda Phapur Gwyn ac yna rhywfaint o ddiwygio sylfaenol wedyn, y bydd yn rhaid i'r Senedd ei gymeradwyo, yn amlwg, a byddwn yn ei ddwyn nhw drwodd yn y ffordd arferol. Felly, mae angen i ni sicrhau newid diwylliannol radical iawn, rydych chi'n llygad eich lle. Ond wrth i ni siarad nawr, mae dyletswydd ar yr awdurdod lleol i gartrefu'r bobl hynny, ac fe ddylai fod yn gwneud hynny.

15:35

Thank you. Thank you very much for your statement and I fully support what you're trying to do. But I think, just following up on what others have said—. First of all, I want to pay tribute to Cardiff Council's outreach workers, who go out week after week, trying to persuade people to come in and not be on the streets. This is a really, really complex field for many people. I appreciate that, for some, it is about insecure accommodation and a lack of money to pay rent, but for those who have suffered adverse childhood experiences, this is a really complicated issue, as Jonathan Lewis's story in the Western Mail this morning illustrates. So, organisations like the Wallich and Llamau do incredibly experienced work in enabling people to come in and then not go back onto the streets. And it is not a magic wand of giving them a house.

So, I want to ask you about the cost of the support that's required for people who've got into addiction problems as a result of their emotional distress. Llamau, when I last spoke to the chief executive, had such low recidivism rates; 92 per cent of the people they work with never return to being homeless, whereas I know that with other agencies dealing with homeless people, 70 per cent of these people are through a revolving door. And there is a real debate going on in Cardiff at the moment about what we can afford to support these people.

Diolch. Diolch yn fawr am eich datganiad ac rwy'n llwyr gefnogi yr hyn yr ydych chi'n ceisio ei wneud. Ond rwy'n meddwl, dim ond dilyn yr hyn y mae eraill wedi ei ddweud—. Yn gyntaf, hoffwn i dalu teyrnged i weithwyr allgymorth Cyngor Caerdydd, sy'n mynd allan wythnos ar ôl wythnos, yn ceisio perswadio pobl i ddod i mewn a pheidio â bod ar y strydoedd. Mae hwn yn faes gwirioneddol gymhleth i lawer o bobl. Rwy'n sylweddoli, i rai, ei fod yn ymwneud â llety ansicr a diffyg arian i dalu rhent, ond i'r rhai sydd wedi dioddef profiadau niweidiol yn ystod plentyndod, mae hwn yn fater cymhleth iawn, fel y gellir gweld o stori Jonathan Lewis yn y Western Mail y bore yma. Felly, mae sefydliadau fel y Wallich a Llamau yn gwneud gwaith hynod brofiadol i alluogi pobl i ddod i mewn ac yna peidio â mynd yn ôl ar y strydoedd. Ac nid yw'n hud a lledrith o allu rhoi tŷ iddyn nhw.

Felly, hoffwn i eich holi ynglŷn â chost y cymorth sydd ei angen ar bobl sydd â phroblemau bod yn gaeth i sylweddau o ganlyniad i'w trallod emosiynol. Roedd gan Llamau, pan siaradais â'r prif weithredwr ddiwethaf, gyfraddau dychwelyd i ddefnyddio mor isel; mae 92 y cant o'r bobl y maen nhw'n gweithio gyda nhw nad ydyn nhw byth yn dychwelyd i fod yn ddigartref, ond rwy'n gwybod, gydag asiantaethau eraill sy'n ymdrin â phobl ddigartref, fod 70 y cant o'r bobl hyn yn mynd trwy ddrws troi. Ac mae dadl wirioneddol yn digwydd yng Nghaerdydd ar hyn o bryd ynglŷn â'r hyn y gallwn ei fforddio i gefnogi'r bobl hyn.

So, I just wondered what analysis the Welsh Government has done on the cost-effectiveness of different approaches to supporting homeless people, to ensure that they truly never become homeless again.

Felly, roeddwn i'n meddwl tybed pa ddadansoddiad mae Llywodraeth Cymru wedi ei wneud o effeithiolrwydd o ran cost wahanol ddulliau o gefnogi pobl ddigartref, er mwyn sicrhau nad ydyn nhw byth yn ddigartref eto.

Thank you, Jenny Rathbone, for those excellent points. And the answer is a really complicated one because, as I said, it really depends on the person that you're talking about, because every individual has a different and complex set of needs. The further away from having had a permanent home they are, the more complex the needs. It isn't just a case of giving you four walls and a roof. If you put me in a flat in the middle of Manchester, where I know no-one, or any other city where I know no-one, and I had no means of support and no furniture, I would be unlikely to sustain my accommodation, and I haven't had all of those experiences. So, we just need to treat people like human beings.

We have done an analysis of the costs of some of the programmes. But in the end, what we've got to commit to is making sure that that individual has the support that they need. And for some people, that works fairly quickly, and for others, it can take—. I've spoken to outreach workers who've been working with people for more than two years, trying to get them to respond to them, gain some trust, even take a cup of tea off them—so deep is the distrust of officialdom or help. But then, during the pandemic, we've had transformational cases as well, with people who came in because of the pandemic suddenly getting into services and their lives are on a different path. And Jonathan, the person in the Western Mail, is the person I met yesterday. If ever you needed proof that this isn't about the individual and their fundamental nature, this is about the experience you have growing up and what your life experience is, and it can be transformed.

So, for example, we have a great pathway in Cardiff prison, where we had a revolving door, as you call it, with people coming in and out all the time. We've been able to work very individually with a number of individuals—that's a very small cohort of them—to just see if it works, and well over 90 per cent of them are now on the path to not coming back and are in permanent housing. So, what we have to do is we have to do what works. So, this isn't about my housing budget; this is about me working with Eluned and other colleagues right across the Welsh Government, using their budgets and their staff to provide the services to people who also have housing problems. If we see it like that, in that holistic way, we take a very different approach and it does work.

Diolch, Jenny Rathbone, am y pwyntiau rhagorol hynny. Ac mae'r ateb yn un cymhleth iawn oherwydd, fel y dywedais i, mae'n dibynnu'n wirioneddol ar y person yr ydych yn sôn amdano, oherwydd bod gan bob unigolyn gyfres wahanol a chymhleth o anghenion. Y pellaf i ffwrdd o fod wedi cael cartref parhaol maen nhw, y mwyaf cymhleth yw'r anghenion. Nid yw'n fater o roi pedair wal a tho i chi yn unig. Pe byddech chi'n fy rhoi i mewn fflat yng nghanol Manceinion, lle nad wyf i'n adnabod neb, neu unrhyw ddinas arall lle nad wyf i'n adnabod neb, ac nad oedd gen i unrhyw fodd o gefnogaeth a dim dodrefn, ni fyddwn i'n debygol o gynnal fy llety, ac nid wyf i wedi cael yr holl brofiadau hynny. Felly, mae angen i ni drin pobl fel bodau dynol.

Rydym ni wedi gwneud dadansoddiad o gostau rhai o'r rhaglenni. Ond yn y pen draw, yr hyn mae'n rhaid i ni ymrwymo iddo yw sicrhau bod yr unigolyn hwnnw yn cael y cymorth sydd ei angen arno. Ac i rai pobl, mae hynny'n gweithio'n weddol gyflym, ac i eraill, gall gymryd—. Rwyf i wedi siarad â gweithwyr allgymorth sydd wedi bod yn gweithio gyda phobl ers dros ddwy flynedd, gan geisio eu cael i ymateb iddyn nhw, meithrin rhywfaint o ymddiriedaeth, cymryd paned o de ganddyn nhw hyd yn oed—mor ddwfn yw'r ddrwgdybiaeth o swyddogion neu gymorth. Ond wedyn, yn ystod y pandemig, rydym ni wedi cael achosion trawsnewidiol hefyd, wrth i bobl a ddaeth i mewn oherwydd y pandemig dderbyn gwasanaethau yn sydyn ac mae eu bywydau ar lwybr gwahanol. A Jonathan, y person yn y Western Mail, yw'r person y gwnes i gyfarfod ag ef ddoe. Os oedd angen prawf arnoch erioed nad yw hyn yn ymwneud â'r unigolyn a'i natur sylfaenol, mae hyn yn ymwneud â'r profiad rydych chi'n ei gael yn tyfu i fyny a beth yw eich profiad bywyd, a gellir ei drawsnewid.

Felly, er enghraifft, mae gennym ni lwybr gwych yng ngharchar Caerdydd, lle'r oedd gennym ni ddrws troi, fel rydych chi'n ei alw, gyda phobl yn dod i mewn ac allan drwy'r amser. Rydym ni wedi gallu gweithio'n unigol iawn gyda nifer o unigolion—mae honno'n garfan fach iawn ohonyn nhw—i weld a yw'n gweithio, ac mae ymhell dros 90 y cant ohonyn nhw ar y llwybr bellach i beidio â dod yn ôl ac mewn tai parhaol. Felly, yr hyn y mae'n rhaid i ni ei wneud yw gwneud yr hyn sy'n gweithio. Felly, nid yw hyn yn ymwneud â fy nghyllideb tai; mae hyn yn ymwneud â mi yn gweithio gydag Eluned a chyd-Aelodau eraill ar draws Llywodraeth Cymru, gan ddefnyddio eu cyllidebau a'u staff i ddarparu'r gwasanaethau i bobl sydd hefyd â phroblemau tai. Os byddwn ni'n ei ystyried felly, yn y ffordd gyfannol honno, rydym yn mabwysiadu ymagwedd wahanol iawn ac mae'n gweithio.

Diolch, Weinidog. Cyn i ni symud ymlaen, galwaf ar Mabon ap Gwynfor.

Thank you, Minister. Before we move on, I will call Mabon ap Gwynfor.

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Dwi am ymddiheuro i chi, Dirprwy Lywydd, am anghofio datgan diddordeb ar ddechrau'r drafodaeth a dechrau fy nghyfraniad i. Dwi eisiau tynnu eich sylw chi, os gwelwch yn dda, at fy natganiad o ddiddordeb am berchnogaeth eiddo, sydd, wrth gwrs, yn gyhoeddus. Diolch.

Thank you very much, Dirprwy Lywydd. I want to apologise to you, Dirprwy Lywydd, for failing to declare an interest at the beginning of the debate and my contribution. I want to draw your attention to my declaration of interest on the ownership of property, which, of course, is in the public domain. Thank you.

15:40
4. Datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Cymru Iachach
4. Statement by the Minister for Health and Social Services: A Healthier Wales
5. Datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Y Wybodaeth Ddiweddaraf am COVID-19
5. Statement by the Minister for Health and Social Services: Update on COVID-19

Yr eitem nesaf yw eitem 5: datganiad gan y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol, diweddariad ar COVID-19. Galwaf ar y Gweinidog, Eluned Morgan.

The next item is item 5: statement by the Minister for Health and Social Services, an update on COVID-19. I call on the Minister, Eluned Morgan. 

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Thank you very much for the opportunity to update Members about the latest and very serious development in this fast-moving pandemic. At the end of last week, the World Health Organization advised countries around the world to take a series of measures following the identification of a new variant of concern of coronavirus. The variant, now called omicron, was first reported to the World Health Organization from South Africa six days ago. In less than a week, cases of omicron have been identified in countries as far apart as Australia, Hong Kong, Belgium, Israel and Canada. It has also reached the UK. And, I'm afraid, it will only be a matter of time, despite all the measures we have put in place, before the first cases are confirmed in Wales.

I want to share with you what we know so far, and what we are doing to respond to slow the inevitable and to keep Wales safe. We are taking the emergence of omicron seriously. It has a larger number of mutations than any of the variants seen previously—more than 50 overall. If we look at the part of the virus that makes first contact with our body's cells, there are 10 mutations in the omicron variant. The delta variant, which quickly became the most dominant strain last winter, had only two.

The evidence from South Africa so far suggests this variant may move quickly and be capable of re-infecting people who have already had coronavirus or have been double vaccinated. But there’s a lot we still don’t know, and won’t know for a while. This includes whether it leads to a more severe form of illness.

Yesterday, the First Minister and the First Minister of Scotland wrote to the Prime Minister requesting a COBRA meeting to discuss a co-ordinated four-nations response to this variant. Disappointingly, the Prime Minister’s spokesman has declined this request. A joined-up, four-nations approach would be the most effective response to this new variant.

Over the course of the weekend, we've been able to move together with the rest of United Kingdom, however. We have all put 10 southern African countries linked to the omicron variant on the red list for international travel. This means that anyone returning to the UK from these countries will have to complete 10 days of quarantine in a managed quarantine hotel. In addition, vaccinated travellers coming back to the UK from a non-red list country will have to self-isolate and take a PCR test on day two of their return. They can leave isolation if and when they have a negative result. If their test is positive, they will need to isolate for 10 days. People they live with will also need to isolate until they've had a negative test. These new rules replace the requirement to have a lateral flow test when returning from overseas, and is another step to prevent the variant from spreading in our communities. We will retain the option of introducing a PCR test at day 8 at a later date.

Last night, the education Minister strengthened the use of face coverings in secondary schools, colleges and universities for the rest of the winter term. All staff and learners should wear face coverings while indoors where physical distancing cannot be maintained. And we'll change our self-isolation rules so that everyone identified as a close contact of a confirmed or even a suspected omicron case in Wales will need to isolate for 10 days, regardless of their vaccination status or age. And we hope these actions, when taken together with all the other protections in place in Wales, will help to slow the spread of this variant.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Diolch yn fawr am y cyfle i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am y datblygiad diweddaraf a difrifol iawn yn y pandemig hwn sy'n symud yn gyflym. Ddiwedd wythnos diwethaf, cynghorodd Sefydliad Iechyd y Byd wledydd ledled y byd i gymryd cyfres o fesurau yn dilyn nodi amrywiolyn newydd coronafeirws sy'n peri pryder. Cafodd yr amrywiolyn, a elwir bellach yn omicron, ei adrodd am y tro cyntaf i Sefydliad Iechyd y Byd o Dde Affrica chwe diwrnod yn ôl. Mewn llai nag wythnos, mae achosion o omicron wedi eu nodi mewn gwledydd mor bell ar wahân ag Awstralia, Hong Kong, Gwlad Belg, Israel a Chanada. Mae hefyd wedi cyrraedd y DU. Ac, mae arnaf ofn, dim ond mater o amser fydd hi, er gwaethaf yr holl fesurau yr ydym ni wedi eu rhoi ar waith, cyn i'r achosion cyntaf gael eu cadarnhau yng Nghymru.

Hoffwn i rannu â chi yr hyn yr ydym ni'n ei wybod hyd yn hyn, a'r hyn yr ydym ni'n ei wneud i ymateb i arafu'r hyn sy'n anochel a chadw Cymru'n ddiogel. Rydym yn cymryd ymddangosiad omicron o ddifrif. Mae ganddo nifer mwy o fwtaniadau nag unrhyw un o'r amrywiolion a welwyd o'r blaen—mwy na 50 i gyd. Os edrychwn ar y rhan o'r feirws sy'n cysylltu'n gyntaf â chelloedd ein corff, mae 10 o fwtaniadau yn yr amrywiolyn omicron. Dim ond dau oedd gan yr amrywiolyn delta, a ddaeth yn gyflym y straen mwyaf amlwg y gaeaf diwethaf.

Mae'r dystiolaeth o Dde Affrica hyd yma yn awgrymu y gallai'r amrywiolyn hwn symud yn gyflym a'i fod yn gallu ail-heintio pobl sydd eisoes wedi cael coronafeirws neu sydd wedi cael eu brechu ddwywaith. Ond mae llawer nad ydyn ni'n ei wybod o hyd, ac na fyddwn ni'n ei wybod am sbel. Mae hyn yn cynnwys a yw'n arwain at fath mwy difrifol o salwch.

Ddoe, ysgrifennodd y Prif Weinidog a Phrif Weinidog yr Alban at Brif Weinidog y DU yn gofyn am gyfarfod COBRA i drafod ymateb cydgysylltiedig gan y pedair gwlad i'r amrywiolyn hwn. Yn siomedig, mae llefarydd y Prif Weinidog wedi gwrthod y cais hwn. Dull cydgysylltiedig, pedair gwlad fyddai'r ymateb mwyaf effeithiol i'r amrywiolyn newydd hwn.

Fodd bynnag, dros y penwythnos, rydym ni wedi gallu symud gyda'n gilydd â gweddill y Deyrnas Unedig. Rydym ni i gyd wedi rhoi 10 o wledydd de Affrica sy'n gysylltiedig â'r amrywiolyn omicron ar y rhestr goch ar gyfer teithio rhyngwladol. Mae hyn yn golygu y bydd yn rhaid i unrhyw un sy'n dychwelyd i'r DU o'r gwledydd hyn gwblhau 10 diwrnod o gwarantin mewn gwesty cwarantin a reolir. Yn ogystal, bydd yn rhaid i deithwyr sydd wedi eu brechu sy'n dod yn ôl i'r DU o wlad nad yw ar y rhestr goch hunanynysu a chael prawf PCR ar ddiwrnod dau ar ôl iddyn nhw ddychwelyd. Gallan nhw orffen ynysu os a phryd byddan nhw'n cael canlyniad negatif. Os bydd eu prawf yn bositif, bydd angen iddyn nhw ynysu am 10 diwrnod. Bydd angen i'r bobl maen nhw'n byw gyda nhw ynysu hefyd nes eu bod wedi cael prawf negatif. Mae'r rheolau newydd hyn yn disodli'r gofyniad i gael prawf llif unffordd wrth ddychwelyd o dramor, ac mae'n gam arall i atal yr amrywiolyn rhag lledaenu yn ein cymunedau. Byddwn yn cadw'r opsiwn o gyflwyno prawf PCR ar ddiwrnod 8 yn ddiweddarach.

Neithiwr, atgyfnerthodd y Gweinidog addysg y defnydd o orchuddion wyneb mewn ysgolion uwchradd, colegau a phrifysgolion am weddill tymor y gaeaf. Dylai'r holl staff a dysgwyr wisgo gorchuddion wyneb pan fyddan nhw dan do pan na ellir cadw pellter corfforol. A byddwn yn newid ein rheolau hunanynysu i'w gwneud yn ofynnol i bawb a nodir yn gyswllt agos ag achos omicron a gadarnhawyd neu hyd yn oed achos tybiedig o omicron yng Nghymru ynysu am 10 diwrnod, ni waeth beth fo'u statws brechu neu eu hoedran. Ac rydym yn gobeithio y bydd y camau hyn, o'u cymryd ynghyd â'r holl amddiffyniadau eraill sydd ar waith yng Nghymru, yn helpu i arafu lledaeniad yr amrywiolyn hwn.

Llywydd, mae'r Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu wedi argymell y dylai'r rhaglen frechu gael ei chyflymu ar ôl i'r amrywiolyn newydd hwn ddod i'r amlwg. Dwi wedi derbyn cyngor y cyd-bwyllgor, a dwi’n ategu geiriau ei gadeirydd, sydd wedi dweud y gwelwn y budd mwyaf os gallwn frechu pobl cyn i don arall daro. Byddwn yn ymestyn y rhaglen atgyfnerthu i bob oedolyn rhwng 18 a 39 mlwydd oed, ac yn lleihau'r bwlch rhwng yr ail ddos a'r pigiad atgyfnerthu o chwech i dri mis. Byddwn yn parhau i frechu pobl yn nhrefn eu risg—bydd pobl hŷn neu bobl sy’n fregus yn glinigol yn cael eu galw yn gyntaf. Byddwn yn cynnig dos atgyfnerthu i bobl sydd ag imiwnedd gwan, a hynny dri mis ar ôl iddyn nhw gael eu trydydd dos sylfaenol. Bydd pob plentyn o 12 i 15 oed hefyd yn gymwys i gael ail ddos. Nod y strategaeth hon yw achub bywydau, diogelu'r gwasanaeth iechyd a lleihau heintiau cyn belled â bo modd.

Bydd ehangu'r broses o gyflwyno'r rhaglen frechu yn heriol. Rŷn ni’n dibynnu ar weithlu ein gwasanaeth iechyd i ymateb ar frys unwaith eto i’r pandemig er mwyn diogelu iechyd y cyhoedd. Maen nhw wedi gwneud cymaint yn barod drwy gydol y pandemig. Hoffwn i gofnodi fy niolch i'r holl staff iechyd a gofal sydd wedi gweithio mor galed, ac i'r timau brechu sy'n cynllunio’r gwaith o ehangu'r rhaglen hanfodol hon. Byddwn yn parhau i gynnig brechlynnau i bobl sydd heb eu brechu neu sydd efallai ond wedi cael un dos. A dwi eisiau ei gwneud hi’n hollol glir: dydy hi byth yn rhy hwyr i gael eich brechu.

Dirprwy Lywydd, mae’n bwysicach nag erioed pob un ohonom ni yn cydweithio i amddiffyn ein teuluoedd a'r rhai sy’n annwyl i ni. Yn ogystal â'n rhaglen frechu, mae angen i ni ddal ati i wneud y pethau bychain a fydd yn ein cadw'n fwy diogel drwy'r pandemig: hunanynysu a chael prawf os oes gyda ni symptomau, cymryd profion llif unffordd yn rheolaidd, yn enwedig cyn mynd allan i lefydd prysur, cwrdd â phobl yn yr awyr agored os yn bosibl, cadw ein pellter pan allwn ni, golchi ein dwylo'n rheolaidd, a gwisgo gorchudd wyneb.

Mae hwn yn gyfnod pryderus ac, wrth gwrs, rŷn ni i gyd yn gobeithio na fydd y pandemig yn bwrw cysgod dros y Nadolig. Rŷn ni’n gwybod bod pawb wedi blino’n lân ar y pandemig. Mae pawb eisiau i hyn ddod i ben. Ond, mae angen i ni i gyd weithio gyda'n gilydd i ofalu am ein gilydd unwaith eto. Mae’r sefyllfa yn symud yn gyflym, ac rŷn ni’n monitro’r sefyllfa yn ofalus. Os bydd tystiolaeth yn awgrymu bod angen inni gymryd camau pellach i amddiffyn pobl, byddwn ni’n gwneud hynny. Dydyn ni ddim eisiau gwneud bywydau pobl yn anodd i bobl, ond byddwn ni’n gwneud popeth o fewn ein gallu ni i ddiogelu pobl Cymru. Diolch.

Llywydd, the Joint Committee on Vaccination and Immunisation has recommended an acceleration of the vaccine programme following the emergence of this new variant. I have accepted the JCVI's advice, and I echo the words of its chair, who has said that we will get the greatest benefit if we can vaccinate people before another wave hits. We will be extending the booster programme to all adults aged of 18 to 39, and reducing the gap between the second dose and the booster from six months to three months. We will continue to vaccinate people in order of risk—people who are older or clinically vulnerable will be called first. We will offer people who are immunosuppressed a booster dose three months after they have had their third primary dose. All 12 to 15-year-olds will also be eligible for a second dose. This strategy is aimed at saving lives, protecting the NHS and reducing infection as far as possible.

Expanding the roll-out of the vaccination programme will be challenging. We are relying on our NHS workforce to, once again, deliver an urgent pandemic response in order to protect our public health. They've already done so much throughout the course of the pandemic. I would like to put on record my thanks to all of our health and care staff who have worked so hard, and to the vaccine teams who are planning the expansion of this vital programme. We will continue to offer vaccines to people who are unvaccinated or may only have had one dose. I just want to make it quite clear: it is never too late to be vaccinated.

Llywydd, there has never been a more important time for us all to work together to protect our families and our loved ones. In addition to our fantastic vaccination programme, we still need to keep doing the small things that will keep us safer through the pandemic: self-isolating and getting tested if we have symptoms, taking regular lateral-flow tests, particularly before we go out to busy places, meeting people outdoors if possible, keeping our distance where we can, washing our hands regularly and wearing a face covering.

This is a worrying time and, of course, we all hope that this pandemic won't overshadow Christmas. We know that everyone is tired of this pandemic, and we all want it to end. But we all need to work together to look after each other once again. This is a fast-moving situation, and we are closely monitoring the situation. If the evidence suggests that we need to take further steps to protect people, we will do that. We don't want to make life difficult for people, but we will do everything that we can to keep Wales safe. Thank you.

15:45

Llefarydd y Ceidwadwyr, Russell George.

Conservative spokesperson, Russell George.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Minister, can I thank you for your advance copy today of the statement, and a very important statement as well? I think the Government is correct to take this new variant seriously. I think we need to be cautious, but also balanced, and the Minister has correctly set out that there is a lot, of course, that we don’t know, which is the current position.

I suspect you may agree with me on the first part of what I say, Minister. You have a lot on your plate at the present time, because we know there are two significant issues here. We know that there’s this new variant and the importance of the vaccination roll-out, and we also know that the state of our NHS is in a very difficult position as well. The First Minister set out today, correctly, that the pressures on the NHS are only going to get more severe as we head, of course, into the winter. So, in that regard, can I ask what discussions you’ve had with the First Minister in terms of a specific vaccination Minister? Of course, there’s a new call for this from myself, because we know that on one hand we’ve got the issues with the NHS in terms of the worst accident and emergency waiting time, the longest ambulance waiting times, and the longest waiting times for treatment in the NHS in Wales’s history. So, on one hand there’s that to deal with and to respond to, and on the other hand, there is the vaccination programme roll-out, which also takes such pressure, of course, on your time as well, Minister.

In regard to the vaccinations, can I just ask a few questions around that in terms of the vaccination programme? At the briefing, of course, today, we heard Dr Richardson outline that there is sufficient supply in terms of the booster jab, which I think is positive news in that regard. The pressure now here is on getting that vaccination programme expanded and increased. I know that you've been reluctant to support walk-in vaccination centres previously and referred to them as free-for-alls, but, of course, the JCVI has now changed their advice in that all adults should now receive the booster vaccination, and the shortened time period now between the second dose and the booster jab. So, I wonder if you would revisit that approach as well and also comment on the fact that, of course, some health boards across Wales are actually running walk-in booster centres. So, there is a different approach across Wales in some regards, but will you now fully put your weight behind the walk-in booster centres, which I certainly think is the right approach? If you are in agreement as well, can you provide any update in regards to the reopening of mass vaccination centres across Wales? I think they should be; I'd appreciate your view on that. I wonder if you also agree with me, Minister, in terms of the importance of increasing volunteers to work within the NHS and to support the vaccination programme. I wonder if you could provide us with what actions the Government is taking to reactivate the NHS COVID volunteers operation also.

Keeping education open, of course, is a priority for myself and for my colleagues on this side of the Chamber. I think it is for you as well, Minister. I agreed with the education Minister yesterday evening in terms of expanding face coverings in education and in colleges. Can I ask for a firmer commitment that schools will remain open? We know we're in an uncertain period, but can I ask for a commitment on easing restrictions such as vaccination passports if the new variant proves no more dangerous than delta? I think the public will want to know that. And also, can I ask for an update in regard to issues previously outlined around COVID passes and the difficulty of obtaining them? There are issues about the length of time, people wanting additional support with a telephone line, a support line—if you can update us on that—and also in terms of COVID certification. A constituent raised a specific issue with me in terms of having one vaccination in Scotland and the second vaccination in Wales. I think you are aware of this problem, because it's previously been raised, but if you could update us on the potential to make sure NHS Scotland and NHS Wales are talking to each other, to make sure that people can receive COVID certifications in order for them to carry out their work, which is the situation in this case.

And finally, I wonder if you could talk a little bit about the booster jabs in terms of—. The concern that I have, Minister, is that pushing the COVID passes without that scientific basis could potentially undermine confidence in Government when it comes to other directions from Government. I'm concerned that that could potentially undermine any further restrictions that you need to bring forward in terms of this new variant in regard to the scientific basis behind COVID vaccinations, which, of course, is fully supported. So, effectively, Minister, the scientific evidence behind decisions is absolutely crucial for the public to understand.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Gweinidog, a gaf i ddiolch i chi am eich copi ymlaen llaw heddiw o'r datganiad, a datganiad pwysig iawn hefyd? Rwy'n credu bod y Llywodraeth yn iawn i gymryd yr amrywiolyn newydd hwn o ddifrif. Rwy'n credu bod angen i ni fod yn ofalus, ond hefyd yn gytbwys, ac mae'r Gweinidog wedi nodi yn gywir bod llawer, wrth gwrs, nad ydym yn ei wybod, sef y sefyllfa bresennol.

Rwy'n amau efallai y byddech yn cytuno â mi ar ran gyntaf yr hyn rwy'n ei ddweud, Gweinidog. Mae gennych chi lawer ar eich plât ar hyn o bryd, oherwydd ein bod ni'n gwybod bod dau fater arwyddocaol yma. Rydym ni'n gwybod am fodolaeth yr amrywiolyn newydd hwn ac am bwysigrwydd cyflwyno'r brechiadau, ac rydym ni hefyd  yn gwybod bod cyflwr ein GIG mewn sefyllfa anodd iawn hefyd. Nododd y Prif Weinidog heddiw, yn gywir, y bydd y pwysau ar y GIG yn mynd yn fwy difrifol wrth i ni fynd i mewn i'r gaeaf, wrth gwrs. Felly, yn hynny o beth, a gaf i ofyn pa drafodaethau yr ydych chi wedi eu cael gyda'r Prif Weinidog o ran Gweinidog brechu penodol? Wrth gwrs, mae galw newydd am hyn gen i fy hun, oherwydd ein bod ni'n gwybod bod gennym ni'r problemau gyda'r GIG ar y naill law o ran yr amser aros gwaethaf mewn adrannau damweiniau ac achosion brys, yr amseroedd aros hiraf am ambiwlansys, a'r amseroedd aros hiraf erioed am driniaeth yn hanes y GIG yng Nghymru. Felly, ar y naill law, mae angen ymdrin â hynny ac ymateb iddo, ac ar y llaw arall, mae gennych chi gyflwyniad y rhaglen frechu, sydd hefyd yn rhoi cymaint o bwysau, wrth gwrs, ar eich amser hefyd, Gweinidog.

O ran y brechiadau, a gaf i ofyn ychydig o gwestiynau am hynny o ran y rhaglen frechu? Yn y sesiwn friffio heddiw, wrth gwrs, fe wnaethom ni glywed Dr Richardson yn amlinellu bod digon o gyflenwad o ran y brechlyn atgyfnerthu, sydd, yn fy marn i, yn newyddion cadarnhaol yn hynny o beth. Mae'r pwysau yma nawr ar ehangu a chynyddu'r rhaglen frechu honno. Rwy'n gwybod eich bod chi wedi bod yn amharod i gefnogi canolfannau brechu galw i mewn yn flaenorol ac wedi cyfeirio atyn nhw fel rhai rhydd i bawb, ond, wrth gwrs, mae'r Cyd-bwyllgor ar Imiwneiddio a Brechu wedi newid eu cyngor erbyn hyn o ran y dylai pob oedolyn gael y brechiad atgyfnerthu nawr, a'r cyfnod amser byrrach bellach rhwng yr ail ddos a'r brechlyn atgyfnerthu. Felly, tybed a fyddech chi'n ailystyried y dull hwnnw hefyd a hefyd yn sôn am y ffaith bod rhai byrddau iechyd ledled Cymru, wrth gwrs, mewn gwirionedd yn gweithredu canolfannau atgyfnerthu cerdded i mewn. Felly, mae dull gwahanol ledled Cymru mewn rhai ffyrdd, ond a wnewch chi roi eich pwysau'n llawn y tu ôl i'r canolfannau atgyfnerthu cerdded i mewn, sef y dull cywir yn sicr yn fy marn i? Os ydych chi'n cytuno hefyd, a wnewch chi roi unrhyw ddiweddariad o ran ailagor canolfannau brechu torfol ledled Cymru? Rwyf i'n credu y dylen nhw gael eu hailagor; byddwn i'n gwerthfawrogi eich barn ar hynny. Tybed a ydych chi hefyd yn cytuno â mi, Gweinidog, o ran pwysigrwydd cynyddu gwirfoddolwyr i weithio yn y GIG ac i gefnogi'r rhaglen frechu. Tybed allech chi ddweud wrthym ni ba gamau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i ymateb i weithrediad gwirfoddolwyr COVID y GIG hefyd.

Mae cadw addysg ar agor, wrth gwrs, yn flaenoriaeth i mi ac i fy nghyd-Aelodau ar yr ochr hon i'r Siambr. Rwy'n credu ei bod i chi hefyd, Gweinidog. Cytunais â'r Gweinidog addysg neithiwr o ran ehangu'r defnydd o orchuddion wyneb mewn addysg ac mewn colegau. A gaf i ofyn am ymrwymiad mwy cadarn y bydd ysgolion yn aros ar agor? Rydym ni'n gwybod ein bod ni mewn cyfnod ansicr, ond a gaf i ofyn am ymrwymiad i lacio cyfyngiadau fel pasbortau brechu os nad yw'r amrywiolyn newydd yn fwy peryglus na delta? Rwy'n credu y bydd y cyhoedd yn dymuno gwybod hynny. A hefyd, a gaf i ofyn am ddiweddariad ar faterion a amlinellwyd yn flaenorol ynghylch pasys COVID a'r anhawster i'w cael? Mae problemau ynghylch faint o amser sydd ei angen ar bobl sy'n dymuno cymorth ychwanegol gyda llinell ffôn, llinell gymor