Y Cyfarfod Llawn

Plenary

17/11/2021

Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.

In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.

Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Croeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Cyn i ni ddechrau, dwi angen nodi ychydig o bwyntiau. Cynhelir y cyfarfod hwn ar ffurf hybrid, gyda rhai Aelodau yn y Siambr ac eraill yn ymuno drwy gyswllt fideo. Bydd yr holl Aelodau sy'n cymryd rhan yn nhrafodion y Senedd, ble bynnag y bônt, yn cael eu trin yn gyfartal. Mae Cyfarfod Llawn a gynhelir drwy gynhadledd fideo, yn unol â Rheolau Sefydlog Senedd Cymru, yn gyfystyr â thrafodion y Senedd at ddibenion Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Bydd rhai o ddarpariaethau Rheol Sefydlog 34 yn gymwys ar gyfer y cyfarfod yma, ac mae'r rheini wedi'u nodi ar eich agenda.

Welcome to this Plenary session. Before we begin, I want to set out a few points. This meeting will be held in hybrid format, with some Members in the Senedd Chamber and others joining by video-conference. All Members participating in proceedings of the Senedd, wherever they may be, will be treated equally. A Plenary meeting held using video-conference, in accordance with the Standing Orders of the Welsh Parliament, constitutes Senedd proceedings for the purposes of the Government of Wales Act 2006. Some of the provisions of Standing Order 34 will apply for today's meeting, and these are set out on your agenda. 

1. Cwestiynau i’r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol
1. Questions to the Minister for Finance and Local Government

Eitem 1 yw'r cwestiynau i'r Gweinidog Cyllid a Llywodraeth Leol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Peredur Owen Griffiths.

The first item is questions to the Minister for Finance and Local Government, and the first question is from Peredur Owen Griffiths.

Ardoll Iechyd a Gofal Cymdeithasol
A Health and Social Care Levy

1. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynghylch cynlluniau i gyflwyno ardoll iechyd a gofal cymdeithasol i Gymru o fis Ebrill 2023 ymlaen? OQ57187

1. What discussions has the Welsh Government had with the UK Government about plans to introduce a health and social care levy for Wales from April 2023? OQ57187

The UK Government didn't engage with the Welsh Government ahead of the announcement. At a finance Ministers quadrilateral ahead of the spending review, I pressed the Chief Secretary to the Treasury for more details. Subsequently, my officials have met with HM Treasury officials to understand the technicalities of how the funding will flow.

Ni wnaeth Llywodraeth y DU ymgysylltu â Llywodraeth Cymru cyn y cyhoeddiad. Mewn un o gyfarfodydd pedairochrog y Gweinidogion cyllid cyn yr adolygiad o wariant, pwysais ar Brif Ysgrifennydd y Trysorlys am ragor o fanylion. Yn dilyn hynny, mae fy swyddogion wedi cyfarfod â swyddogion Trysorlys ei Mawrhydi i ddeall y manylion o ran sut y bydd y cyllid yn llifo.

Diolch yn fawr. Much of the conversation about the health and social care levy in England has focused on older adults. NSPCC Cymru is concerned that children could be overlooked if we don't ensure that their needs are part of the conversation here in Wales. Data has shown that, on the UK level, the number of looked-after children is growing faster than the child population. At the same time, there continues to be a year-on-year increase in the number of children entering care in Wales, which is placing an increased demand on already stretched services. To combat this, Welsh Government will need to focus on additional investment in early help for families, including parental support for new and expectant parents. Does the Minister agree that there should be parity of funding between children and adults needing social care when the new levy comes into force?

Diolch yn fawr. Mae llawer o'r sgyrsiau ynglŷn â'r ardoll iechyd a gofal cymdeithasol yn Lloegr wedi canolbwyntio ar oedolion hŷn. Mae NSPCC Cymru yn poeni y gallai plant gael eu hanghofio os nad ydym yn sicrhau bod eu hanghenion yn rhan o'r sgwrs yma yng Nghymru. Mae data wedi dangos, ar lefel y DU, fod nifer y plant sy'n derbyn gofal yn tyfu'n gyflymach na'r boblogaeth sy'n blant. Ar yr un pryd, mae cynnydd parhaus o flwyddyn i flwyddyn yn nifer y plant sy'n derbyn gofal yng Nghymru, gan arwain at alw cynyddol am wasanaethau sydd eisoes dan bwysau. I fynd i'r afael â hyn, bydd angen i Lywodraeth Cymru ganolbwyntio ar fuddsoddiad ychwanegol mewn cymorth cynnar i deuluoedd, gan gynnwys cymorth i rieni newydd a darpar rieni. A yw'r Gweinidog yn cytuno y dylai fod cyllid cyfartal rhwng plant ac oedolion sydd angen gofal cymdeithasol pan ddaw'r ardoll newydd i rym?

Thank you very much for raising that issue. I've been having some discussion with colleagues in terms of the budget for next year, but, within this year, we've already recognised that we have a real need to further invest in children's services and particularly so because we're concerned about the number of children who are being taken into care. So, that's why, on 14 September, I allocated £40 million to aid the implementation of the social care recovery framework, and that will obviously support children's services.

But we've also provided £20 million this financial year to manage the demand for placements and to secure better placements for those children and young people who need them, whilst activity is taking place to increase the range of accommodation and in-patient options that will meet the needs of those who have the highest need. We do have a very ambitious programme of reform for the development of children's services. That’s in both the short and medium terms in order to help relieve the pressures on children’s services by taking action to develop what we started in the previous Senedd term to prevent families from being broken up, to reduce the number of children being taken into care and to provide care for children who are in care much closer to home where appropriate.

We’ve committed to delivering on our priorities for children’s services, awarding £3.5 million to regional partnership boards to pump prime the delivery of regional residential accommodation for care-experienced children with complex needs. But, as I say, we're looking forward in terms of additional funding for health and social care and currently having those discussions with colleagues, but I want to provide reassurance that we do recognise the importance of children’s social services and also children’s mental health as well.

Diolch yn fawr am godi'r mater hwn. Rwyf wedi bod yn trafod y gyllideb ar gyfer y flwyddyn nesaf gyda fy nghyd-Aelodau, ond eleni, rydym eisoes wedi cydnabod bod gwir angen inni fuddsoddi ymhellach mewn gwasanaethau plant ac yn arbennig felly gan ein bod yn poeni am nifer y plant sy'n derbyn gofal. Felly, dyna pam y dyrannais £40 miliwn ar 14 Medi i gynorthwyo'r gwaith o weithredu'r fframwaith adfer gofal cymdeithasol, a bydd hynny'n amlwg yn cefnogi gwasanaethau plant.

Ond rydym hefyd wedi darparu £20 miliwn yn y flwyddyn ariannol hon i reoli'r galw am leoliadau ac i sicrhau gwell lleoliadau i blant a phobl ifanc sydd eu hangen, tra bo gwaith yn mynd rhagddo i gynyddu'r ystod o lety a dewisiadau i gleifion mewnol er mwyn diwallu anghenion y rheini sydd â'r anghenion mwyaf. Mae gennym raglen ddiwygio uchelgeisiol iawn ar gyfer datblygu gwasanaethau plant. Mae hynny ar gyfer y tymor byr a'r tymor canolig er mwyn helpu i leddfu'r pwysau ar wasanaethau plant drwy gymryd camau i ddatblygu'r hyn a ddechreuwyd gennym yn nhymor y Senedd ddiwethaf i atal teuluoedd rhag cael eu gwahanu, lleihau nifer y plant sy'n derbyn gofal a darparu gofal i blant sydd mewn gofal yn llawer agosach at adref lle bo hynny'n briodol.

Rydym wedi ymrwymo i gyflawni ein blaenoriaethau ar gyfer gwasanaethau plant, gan ddyfarnu £3.5 miliwn i fyrddau partneriaeth rhanbarthol er mwyn ysgogi darpariaeth llety preswyl rhanbarthol ar gyfer plant â phrofiad o fod mewn gofal sydd ag anghenion cymhleth. Ond fel y dywedaf, rydym yn edrych ymlaen at weld cyllid ychwanegol ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol ac yn cael y trafodaethau hynny gyda chyd-Aelodau ar hyn o bryd, ond hoffwn roi sicrwydd ein bod yn cydnabod pwysigrwydd gwasanaethau cymdeithasol plant, yn ogystal ag iechyd meddwl plant.

Good afternoon, Minister. Minister, I'm sure you will agree that social care is in crisis—a crisis that has spread beyond the care sector and is having a very real impact on our NHS and services. However, we won’t solve the issues in healthcare by diverting more money to the NHS. The health and social care levy will bring in the much-needed funds to ensure that our social care staff earn a decent wage—a wage that’ll make social care a desirable profession and help to address the recruitment problems facing the sector. Minister, will you ensure that funding from the social care levy is provided to local government so that we can ensure that the care sector is properly funded? Thank you.

Prynhawn da, Weinidog. Weinidog, rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno ei bod yn argyfwng ar ofal cymdeithasol—argyfwng sydd wedi lledaenu y tu hwnt i'r sector gofal ac sy'n cael effaith wirioneddol ar ein GIG a'n gwasanaethau. Fodd bynnag, nid ydym yn mynd i ddatrys y problemau mewn gofal iechyd drwy ddargyfeirio mwy o arian i'r GIG. Bydd yr ardoll iechyd a gofal cymdeithasol yn darparu arian mawr ei angen i sicrhau bod ein staff gofal cymdeithasol yn ennill cyflog teg—cyflog a fydd yn gwneud gofal cymdeithasol yn broffesiwn deniadol ac yn helpu i fynd i'r afael â'r problemau recriwtio sy'n wynebu'r sector. Weinidog, a wnewch chi sicrhau bod cyllid o'r ardoll gofal cymdeithasol yn cael ei ddarparu i lywodraeth leol fel y gallwn sicrhau bod y sector gofal yn cael ei ariannu'n iawn? Diolch.

That is an interesting and important question, because we absolutely recognise that pressures in social care have a direct impact on NHS services and we're seeing some of that happening at the moment. It's interesting as well because, in terms of the national insurance contributions, the UK Government has suggested it will be putting the vast majority of that into health services rather than social services in the first instance. However, as I say, I'm having discussions with colleagues about the budget that we'll be publishing on 20 December, and I just want to reassure colleagues of the importance that we place on social services. We've already stated that we would look to give local government the best possible settlement because, of course, those services are mostly delivered through local government, although there is usually a contribution made from the health main expenditure group as well. 

Mae hwnnw'n gwestiwn diddorol a phwysig gan ein bod yn llwyr gydnabod bod pwysau ym maes gofal cymdeithasol yn cael effaith uniongyrchol ar wasanaethau'r GIG, ac rydym yn gweld rhywfaint o hynny'n digwydd ar hyn o bryd. Mae'n ddiddorol hefyd oherwydd bod Llywodraeth y DU, o ran y cyfraniadau yswiriant gwladol, wedi awgrymu y byddant yn rhoi'r mwyafrif helaeth o'r arian hwnnw i mewn i wasanaethau iechyd yn hytrach na gwasanaethau cymdeithasol yn y lle cyntaf. Fodd bynnag, fel y dywedaf, rwy'n cael trafodaethau gyda fy nghyd-Aelodau ynglŷn â'r gyllideb y byddwn yn ei chyhoeddi ar 20 Rhagfyr, a hoffwn roi sicrwydd i fy nghyd-Aelodau ein bod yn rhoi'r pwys mwyaf ar wasanaethau cymdeithasol. Rydym eisoes wedi nodi y byddem yn ceisio rhoi'r setliad gorau posibl i lywodraeth leol gan fod y gwasanaethau hynny, wrth gwrs, yn cael eu darparu'n bennaf drwy lywodraeth leol, er bod y prif grŵp gwariant iechyd fel arfer yn gwneud cyfraniad hefyd.

13:35
Taclo Tlodi
Tackling Poverty

2. Pa ystyriaeth y mae'r Gweinidog yn ei rhoi i daclo tlodi wrth ddyrannu cyllid i'r portffolio cyfiawnder cymdeithasol? OQ57198

2. What consideration does the Minister give to tackling poverty when allocating funding to the social justice portfolio? OQ57198

Tackling poverty is at the heart of this Government’s agenda, as outlined in the programme for government. Yesterday, we announced a £51 million-package to support vulnerable households facing the cost-of-living crisis through the winter months. 

Mae trechu tlodi yn ganolog i agenda’r Llywodraeth hon, fel yr amlinellir yn y rhaglen lywodraethu. Ddoe, cyhoeddasom becyn gwerth £51 miliwn i gefnogi aelwydydd agored i niwed sy’n wynebu'r argyfwng costau byw drwy fisoedd y gaeaf.

Diolch am yr ymateb, Gweinidog. 

Thank you for that response, Minister. 

Recent analysis from the End Child Poverty coalition found that Wales has the highest child poverty rate of any UK nation. This is despite two decades of strategies, plans and Senedd inquiries, and the Children's Commissioner for Wales has called child poverty the Welsh Government's biggest challenge, yet it doesn't receive a mention in the five-year programme for government. Those on low incomes have taken a great financial cut when furloughed or made redundant, with 54,000 food bank parcels going to children in Wales between April 2020 and March 2021. That's a parcel every 10 minutes. While the £51 million of support announced as part of the household support fund is welcomed, does the finance Minister have any radical or longer term funding plans to tackle the root cause of the persistent child poverty issue here in Wales? I would hope the Minister would agree with me that the fact that so many children are living in poverty in Wales today is nothing short of a national disgrace. 

Canfu dadansoddiad diweddar gan y gynghrair Dileu Tlodi Plant mai Cymru sydd â'r gyfradd tlodi plant uchaf o unrhyw wlad yn y DU. Mae hyn er gwaethaf dau ddegawd o strategaethau, cynlluniau ac ymchwiliadau gan y Senedd, ac mae Comisiynydd Plant Cymru wedi dweud mai tlodi plant yw her fwyaf Llywodraeth Cymru, ond nid yw’n cael ei grybwyll yn y rhaglen lywodraethu bum mlynedd. Mae'r rheini ar incwm isel wedi colli swm sylweddol o arian wrth gael eu rhoi ar ffyrlo neu eu diswyddo, gyda 54,000 o barseli banciau bwyd yn mynd i blant yng Nghymru rhwng mis Ebrill 2020 a mis Mawrth 2021. Dyna un parsel bob 10 munud. Er bod y £51 miliwn o gymorth a gyhoeddwyd fel rhan o'r gronfa gymorth i aelwydydd i'w groesawu, a oes gan y Gweinidog Cyllid unrhyw gynlluniau cyllido radical neu fwy hirdymor i fynd i'r afael ag achos sylfaenol problem barhaus tlodi plant yma yng Nghymru? Rwy'n gobeithio y byddai'r Gweinidog yn cytuno â mi fod y ffaith bod cynifer o blant yn byw mewn tlodi yng Nghymru heddiw yn warth ar ein cenedl.

Thank you for raising this really important issue, and I'm sure that we share a great deal of concern about those children who are growing up in poverty in Wales. Clearly, it shouldn't be happening; it is distressing. But it's happening all too often. The Resolution Foundation has found that those families that now are facing the cut of the £20 universal credit will be losing £1,040 a year, which is a huge amount of money, and it's actually affecting a huge number of families across Wales. One in five households will be losing that funding, and I think that is just going to push more children into poverty. 

But, from the Welsh Government's perspective, we do have our child poverty strategy, and that sets out our objectives for tackling child poverty through a continued focus on what we know works well. During 2019-20, the First Minister undertook a child poverty review, and that identified areas that clearly work and where we would want to invest further. And I know that you have a significant interest in free school meals, and that's an area where we know that we can make a difference to families. Part of the funding I announced yesterday will be used to support and bolster food banks and community food partnerships and community hubs, to provide a wider range of support to individuals from those settings, including income maximisation, because we know that lots of individuals and families still aren't accessing all the support to which they are entitled. So, that work will be undertaken through those projects. 

Also, we provided funding yesterday to establish a further 25 Big Bocs Bwyd projects across Wales to reduce food poverty, help improve nutritional intake, improve well-being, reduce food waste and increase food literacy. And the review that we've done of the existing Big Bocs Bwyd scheme has shown that it's been incredibly positive for those families who have been supported through it. 

So, we certainly have lots of plans already in train and lots of further investment that we will look to make in this important area. 

Diolch am godi'r mater pwysig hwn, ac rwy'n siŵr ein bod yn rhannu llawer o bryderon am y plant sy'n cael eu magu mewn tlodi yng Nghymru. Yn amlwg, ni ddylai fod yn digwydd; mae'n dorcalonnus. Ond mae'n digwydd yn rhy aml o lawer. Mae Sefydliad Resolution wedi nodi y bydd teuluoedd sydd bellach yn wynebu'r toriad o £20 i'w credyd cynhwysol yn colli £1,040 y flwyddyn, sy'n swm enfawr o arian, ac mae'n effeithio ar nifer enfawr o deuluoedd ledled Cymru. Felly, bydd un o bob pum aelwyd yn colli'r arian hwnnw, a chredaf y bydd hynny'n gwthio mwy o blant i mewn i dlodi.

Ond o safbwynt Llywodraeth Cymru, mae gennym ein strategaeth tlodi plant, ac mae honno'n nodi ein hamcanion ar gyfer trechu tlodi plant drwy ganolbwyntio'n barhaus ar yr hyn y gwyddom ei fod yn gweithio'n dda. Yn 2019-20, cynhaliodd y Prif Weinidog adolygiad o dlodi plant, a nododd yr adolygiad hwnnw feysydd sy'n amlwg yn gweithio a lle dylem fuddsoddi ymhellach. A gwn fod gennych gryn ddiddordeb mewn prydau ysgol am ddim, ac mae hwnnw'n faes lle gwyddom y gallwn wneud gwahaniaeth i deuluoedd. Bydd rhan o'r cyllid a gyhoeddais ddoe yn cael ei ddefnyddio i gefnogi ac atgyfnerthu banciau bwyd a phartneriaethau bwyd cymunedol a hybiau cymunedol, i ddarparu ystod ehangach o gymorth i unigolion o'r lleoliadau hynny, gan gynnwys gwneud y gorau o incwm, gan y gwyddom nad oes llawer o unigolion a theuluoedd yn cael mynediad at yr holl gymorth y mae ganddynt hawl iddo o hyd. Felly, bydd y gwaith hwnnw'n cael ei gwblhau drwy'r prosiectau hynny.

Rydym hefyd wedi darparu cyllid ddoe i sefydlu 25 prosiect Bocs Bwyd Mawr arall ledled Cymru i leihau tlodi bwyd, helpu i wella cymeriant maethol, gwella llesiant, lleihau gwastraff bwyd a gwella dealltwriaeth am fwyd. Ac mae'r adolygiad a wnaethom o'r cynllun Bocs Bwyd Mawr presennol wedi dangos ei fod wedi bod yn hynod gadarnhaol i'r teuluoedd sydd wedi cael cymorth drwyddo.

Felly, yn sicr, mae gennym lawer o gynlluniau eisoes ar y gweill, a llawer o fuddsoddiad pellach rydym yn bwriadu ei wneud yn y maes pwysig hwn.

Minister, as we approach winter, the subject of fuel poverty is on our minds and on the minds of many of my constituents in south-east Wales. The Equality and Social Justice Committee recently called on the Welsh Government to publish revised plans to tackle fuel poverty to ensure that they are indeed in place by April 2022. What discussions have you had with the Minister for Social Justice about revising your plan on fuel poverty and to publicise the schemes that are already in place to assist those vulnerable people with their fuel bills in this upcoming winter?

Weinidog, wrth inni agosáu at y gaeaf, mae pwnc tlodi tanwydd ar ein meddyliau ac ar feddyliau llawer o fy etholwyr yn ne-ddwyrain Cymru. Yn ddiweddar, galwodd y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol ar Lywodraeth Cymru i gyhoeddi cynlluniau diwygiedig i drechu tlodi tanwydd er mwyn sicrhau eu bod ar waith erbyn mis Ebrill 2022. Pa drafodaethau a gawsoch gyda’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol ynglŷn ag adolygu eich cynllun ar dlodi tanwydd ac i roi cyhoeddusrwydd i'r cynlluniau sydd eisoes ar waith i gynorthwyo'r bobl agored i niwed hynny â'u biliau tanwydd dros y gaeaf hwn?

Yes, the price of energy is of serious concern over the course of the coming winter, which is why yesterday we introduced a £51 million-scheme to create a household support fund, and part of that will be £38 million invested in our winter fuel support scheme. What that means in practice is that eligible households who are on low incomes will be able to claim a £100 cash payment to provide support towards their winter energy bills. The point you make about publicising this support is really important, which is why we're working closely with local government, and I'm really grateful for the work that they're doing. So, each local authority will write to people within their area who they know will be eligible for this support, to make them aware of it. And also, to those who think that they might be eligible but haven't yet heard from their local authority, by the end of December, I would recommend that they also look on the local authority's website, where they'll be able to self-apply for that support. But we expect to reach around 350,000 households with that £100 payment, to help with the increased cost of energy over the winter.

Ie, mae pris ynni'n destun cryn bryder dros y gaeaf sydd i ddod, a dyna pam y gwnaethom gyflwyno cynllun £51 miliwn ddoe i greu cronfa gymorth i aelwydydd, ac fel rhan o hynny, bydd £38 miliwn yn cael ei fuddsoddi yn ein cynllun cymorth tanwydd gaeaf. Mae'n golygu yn ymarferol y bydd cartrefi cymwys sydd ar incwm isel yn gallu hawlio taliad o £100 i'w cefnogi gyda'u biliau ynni dros y gaeaf. Mae'r pwynt a wnewch ynglŷn â rhoi cyhoeddusrwydd i'r cymorth hwn yn bwysig iawn, a dyna pam ein bod yn gweithio'n agos gyda llywodraeth leol, ac rwy'n ddiolchgar iawn am y gwaith a wnânt. Felly, bydd pob awdurdod lleol yn ysgrifennu at bobl yn eu hardal y gwyddant eu bod yn gymwys i gael y cymorth hwn, i sicrhau eu bod yn ymwybodol ohono. A hefyd, i'r rheini sy'n meddwl y gallent fod yn gymwys ond sydd heb glywed gan eu hawdurdod lleol eto, erbyn diwedd mis Rhagfyr, byddwn yn argymell iddynt edrych ar wefan yr awdurdod lleol lle gallant wneud eu cais eu hunain am y cymorth hwnnw. Ond rydym yn disgwyl cyrraedd oddeutu 350,000 o aelwydydd gyda'r taliad o £100, i gynorthwyo gyda'r costau ynni uwch dros y gaeaf.

13:40
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Sam Rowlands.

Questions now from the party spokespeople. The Conservative spokesperson, Sam Rowlands.

Diolch, Llywydd, and good afternoon, Minister. First of all, I'd like to thank you for your recent correspondence in providing an update on the next consultation around corporate joint committees. I'd like to focus my questioning on that today. First of all, Minister, do you agree with the previous Cabinet secretary for local government and public services that corporate joint committees, and I'll quote,

'are essentially reorganisation of councils through the back door'?

Diolch, Lywydd, a phrynhawn da, Weinidog. Yn gyntaf oll, hoffwn ddiolch am eich gohebiaeth yn ddiweddar i ddarparu diweddariad ar yr ymgynghoriad nesaf ar gyd-bwyllgorau corfforedig. Hoffwn ganolbwyntio fy nghwestiynau ar hynny heddiw. Yn gyntaf, Weinidog, a ydych yn cytuno â chyn-ysgrifennydd y Cabinet dros lywodraeth leol a gwasanaethau cyhoeddus mai'r hyn yw cyd-bwyllgorau corfforedig yn y bôn, a dyfynnaf:

'yw ad-drefnu cynghorau drwy'r drws cefn'?

I think corporate joint committees are something else entirely, because this is something that is being led by local authorities. They offer opportunities to streamline existing collaboration agreements, and also provide the clarity and consistency that principal councils have been seeking in many areas, especially the areas for which they'll be responsible—for aligning economic development, for example, transport and land use and planning approaches, in order to develop successful regional economies and encourage local growth. So, I wonder if you might be misquoting Julie James in that, because she's very much of the view that this is an important step forward, which is being taken with local authorities.

Credaf fod cyd-bwyllgorau corfforedig yn rhywbeth cwbl wahanol i hynny, gan fod hyn yn rhywbeth sy'n cael ei arwain gan awdurdodau lleol. Maent yn cynnig cyfleoedd i symleiddio cytundebau cydweithredu presennol, ac yn darparu'r eglurder a'r cysondeb y mae'r prif gynghorau wedi bod yn chwilio amdanynt mewn sawl maes, yn enwedig yn y meysydd y byddant yn gyfrifol amdanynt—alinio datblygu economaidd, er enghraifft, trafnidiaeth a dulliau cynllunio a defnydd tir, er mwyn datblygu economïau rhanbarthol llwyddiannus a hybu twf lleol. Felly, tybed a ydych yn camddyfynnu Julie James yn hynny o beth, gan ei bod yn bendant o'r farn fod hwn yn gam pwysig ymlaen, sy'n cael ei wneud gydag awdurdodau lleol.

Thanks, Minister. And just to be clear, I wasn't quoting Julie James there; it was the previous Minister to Julie, whose quote came through the local government committee. But thank you for your answer.

A huge concern that I have with corporate joint committees, and one that seems to be shared by many councillors and council leaders across the country, is their democratic nature, or perhaps lack of, and the potential impact of powers being taken away from councils and those democratically elected to make decisions and representations on behalf of their communities. In your letter to the Local Government and Housing Committee on 29 October, you stated that CJCs aim to bring more coherence to and strip out some of the complexity of regional governance arrangements, strengthening local democratic accountability. But that does seem at odds to the chief executive of Cardiff Council, who stated that they could, and I'll quote,

'diminish democratic accountability'.

Indeed, a councillor on Swansea Council stated that,

'If you want to be a turkey, vote for these new committees'.

So, Minister, what assurances can you give to councils across Wales that these corporate joint committees won't take powers and democracy away from councils and those locally elected to represent their communities?

Diolch, Weinidog. Ac er eglurder, nid dyfynnu Julie James roeddwn yn ei wneud; y Gweinidog cyn Julie, a daeth y dyfyniad drwy'r pwyllgor llywodraeth leol. Ond diolch am eich ateb.

Pryder enfawr sydd gennyf ynghylch cyd-bwyllgorau corfforedig, ac un yr ymddengys bod llawer o gynghorwyr ac arweinwyr cynghorau ledled y wlad yn ei rannu, yw eu natur ddemocrataidd, neu ddiffyg natur ddemocrataidd o bosibl, ac effaith bosibl colli pwerau cynghorau a phobl a etholwyd yn ddemocrataidd i wneud penderfyniadau a sylwadau ar ran eu cymunedau. Yn eich llythyr at y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai ar 29 Hydref, fe ddywedoch mai bwriad cyd-bwyllgorau corfforedig yw darparu mwy o gydlyniaeth a chael gwared ar beth o gymhlethdod trefniadau llywodraethu rhanbarthol, gan gryfhau atebolrwydd democrataidd lleol. Ond ymddengys bod hynny'n groes i'r hyn a ddywed prif weithredwr Cyngor Caerdydd, a nododd y gallent, ac rwy'n dyfynnu:

'leihau atebolrwydd democrataidd'.

Ac yn wir, nododd un o gynghorwyr Cyngor Abertawe:

'Os ydych yn dymuno bod yn dwrci, pleidleisiwch dros y pwyllgorau newydd hyn.'

Felly, Weinidog, pa sicrwydd y gallwch ei roi i gynghorau ledled Cymru na fydd y cyd-bwyllgorau corfforedig hyn yn mynd â phwerau a democratiaeth oddi wrth y cynghorau a'r bobl a etholwyd yn lleol i gynrychioli eu cymunedau?

I think democratic accountability is absolutely critical, and people need to have faith in the new structures that are being put in place. And that's why it's important that the leaders of each constituent council will be the members of the CJCs, and they will obviously then be accountable to their constituent councils for the decisions that they make as part of their CJC. And the CJCs will also be required to put in place the appropriate overview and scrutiny arrangements, in consultation and in agreement with its constituent councils, and that, of course, will be a really important part of the accountability of the CJC. And of course, each will have its own governance and audit sub-committees, which will have the same functions as those of one in a local authority, including to review and scrutinise the financial affairs, the risk management and the internal control of a CJC. So, I do think that we have put in place robust measures to ensure that there is democratic accountability.

Credaf fod atebolrwydd democrataidd yn gwbl hanfodol, ac mae angen i bobl fod â ffydd yn y strwythurau newydd a roddir ar waith. A dyna pam ei bod yn bwysig mai arweinwyr pob cyngor cyfansoddol fydd aelodau'r cyd-bwyllgorau corfforedig, ac yn amlwg, byddant hwythau wedyn yn atebol i'w cynghorau cyfansoddol am y penderfyniadau a wnânt fel rhan o'u cyd-bwyllgor corfforedig. A bydd yn ofynnol hefyd i'r cyd-bwyllgorau corfforedig roi'r trosolwg priodol a'r trefniadau craffu ar waith, ar ôl ymgynghori a chytuno arnynt â'u cynghorau cyfansoddol, a bydd hynny, wrth gwrs, yn rhan bwysig iawn o atebolrwydd y cyd-bwyllgorau corfforedig. Ac wrth gwrs, bydd gan bob un ei is-bwyllgorau llywodraethu ac archwilio ei hun, gyda'r un swyddogaethau ag un mewn awdurdod lleol, gan gynnwys adolygu a chraffu ar faterion ariannol, rheoli risg a rheolaeth fewnol cyd-bwyllgor corfforedig. Felly, credaf ein bod wedi rhoi mesurau cadarn ar waith i sicrhau atebolrwydd democrataidd.

Thanks, Minister. Your answer certainly answered partially in terms of the leaders having that voting responsibility on those corporate joint committees, but, of course, like in my region, you've got six councils, therefore six leaders, and you've probably got nearly 400 councillors across that region who are locally elected. And I think this is an area that's perhaps not being appreciated at the moment, in terms of that local democratic accountability. Of course, the whole point of devolution coming here into Wales is not to stop here at Cardiff, but to bring power to local people, who are best placed to represent local people in those councils as well. It's clear for many that the Welsh Government's aim in introducing these joint committees seems to be to take power away from those local councils and locally elected people. In terms of reversing that, Minister, there is an opportunity here for powers to come from Cardiff down to corporate joint committees. So, which powers, which levers, do you expect to release from Cardiff here down to those corporate joint committees to allow people locally to make decisions in their areas? 

Diolch, Weinidog. Yn sicr, rhoesoch ateb rhannol ynglŷn â chyfrifoldeb pleidleisio'r arweinwyr ar y cyd-bwyllgorau corfforedig hynny, ond wrth gwrs, fel yn fy rhanbarth i, mae gennych chwe chyngor, felly chwe arweinydd, ac mae'n debyg fod gennych bron i 400 o gynghorwyr ar draws y rhanbarth sydd wedi'u hethol yn lleol. A chredaf fod hwn yn faes nad yw'n cael ei werthfawrogi ar hyn o bryd, efallai, o ran yr atebolrwydd democrataidd lleol hwnnw. Wrth gwrs, holl bwynt dod â datganoli yma i Gymru yw peidio ag aros yma yng Nghaerdydd, ond dod â phwerau i bobl leol, sydd yn y sefyllfa orau i gynrychioli pobl leol ar y cynghorau hynny hefyd. Mae'n amlwg i lawer mai nod Llywodraeth Cymru, yn ôl pob golwg, wrth gyflwyno'r cyd-bwyllgorau hyn yw mynd â phwerau oddi wrth y cynghorau lleol hynny a'r bobl a etholwyd yn lleol. I wrthdroi hynny, Weinidog, mae cyfle yma i bwerau ddod o Gaerdydd i lawr i'r cyd-bwyllgorau corfforedig. Felly, pa bwerau, pa ysgogiadau, rydych yn disgwyl eu rhyddhau o Gaerdydd yma i'r cyd-bwyllgorau corfforedig hynny fel y gall pobl wneud penderfyniadau'n lleol yn eu hardaloedd?

13:45

Thank you for raising that. It is important that councillors feel that they are able to scrutinise the leaders who are representing on the CJCs. And those arrangements obviously will be in place, and public accountability is also really important. And the CJC will be required to encourage participation in its decision making by members of the public, ensuring that individuals are able to contribute to the shaping of the services that they and their families rely on, and which will obviously have an important impact on their daily lives. But this point about subsidiarity is really important, and Welsh Government is open to devolving further powers to CJCs. Now, we don't have a fixed view on which powers should be devolved. We're very much of the view that this should be an issue that is pursued from the CJCs up. So, it will be for CJCs to make the case for the further devolution of powers and responsibilities to them and then for them to have individual discussions with the relevant portfolio Minister, but we are very open to those discussions.

Diolch am godi hynny. Mae'n bwysig fod cynghorwyr yn teimlo y gallant graffu ar yr arweinwyr sy'n cynrychioli ar y cyd-bwyllgorau corfforedig. Ac yn amlwg, bydd y trefniadau hynny ar waith, ac mae atebolrwydd cyhoeddus hefyd yn bwysig iawn. A bydd yn ofynnol i'r cyd-bwyllgor corfforedig annog aelodau'r cyhoedd i gymryd rhan yn y broses o wneud penderfyniadau, gan sicrhau bod unigolion yn gallu cyfrannu at y gwaith o lunio'r gwasanaethau y maent hwy a'u teuluoedd yn dibynnu arnynt, ac a fydd yn amlwg yn cael effaith bwysig ar eu bywydau bob dydd. Ond mae'r pwynt ynglŷn â sybsidiaredd yn bwysig iawn, ac mae Llywodraeth Cymru'n agored i ddatganoli pwerau pellach i gyd-bwyllgorau corfforedig. Nawr, nid oes gennym farn sefydlog ynglŷn â pha bwerau y dylid eu datganoli. Rydym yn bendant o'r farn y dylid mynd i'r afael â'r mater hwn o'r cyd-bwyllgorau corfforedig i fyny. Felly, mater i'r cyd-bwyllgorau corfforedig fydd cyflwyno'r achos dros ddatganoli pwerau a chyfrifoldebau pellach iddynt a chael trafodaethau unigol gyda Gweinidog y portffolio perthnasol, ond rydym yn agored iawn i'r trafodaethau hynny.

Llefarydd Plaid Cymru, Llyr Gruffydd. 

Plaid Cymru spokesperson, Llyr Gruffydd. 

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Yn sgil COP26 yr wythnos diwethaf, dwi eisiau holi am rôl llywodraeth leol wrth helpu Cymru i gwrdd â'i hymrwymiadau o safbwynt torri allyriadau carbon, a'ch rôl chi, wrth gwrs, fel Gweinidog llywodraeth leol yn hynny o beth. Dwi'n deall bod 16 awdurdod lleol erbyn hyn wedi datgan argyfwng hinsawdd. Nawr, man cychwyn yw hynny, wrth gwrs, mewn proses hirach, ac mae yn siomedig bod yna chwe awdurdod mae'n debyg sydd dal hyd yn oed heb wneud hynny. Ond mae datgan yn beth hawdd i'w wneud, wrth gwrs; y gweithredu sy'n bwysig yn sgil hynny. Ac mae yna wahanol awdurdodau lleol ar gyfnodau gwahanol o'r daith honno, mae'n debyg—rhai yn fwy blaengar ac yn delio â'r mater yn fwy ystyrlon ac mewn modd mwy uchelgeisiol na'i gilydd efallai. Ond fy nghwestiwn cyntaf i i chi yw: beth ŷch chi'n ei wneud i annog, i gefnogi a hyd yn oed i orfodi, mewn rhai sefyllfaoedd, awdurdodau lleol Cymru i helpu gyda'r gwaith o gael y maen i'r wal o safbwynt gostwng allyriadau? 

Thank you very much, Llywydd. In light of COP26 last week, I want to talk abut the role of local government in helping Wales to meet its commitments in terms of cutting carbon emissions, and your role as Minister for local government in that regard. I understand that 16 local authorities have now declared a climate emergency. That's a starting point in a longer process, but it is disappointing that there are six authorities that have yet to do that. But making a declaration is the easy thing to do; it's the action that's important in light of that. And there are different local authorities at different stages of that journey—some are more bold and are dealing with the issue in a more meaningful and ambitious way than others perhaps. But my first question to you is: what are you doing to encourage, to support and even to enforce, in some scenarios, local authorities in Wales to help in achieving our aims and reducing emissions? 

So, we've worked with local authorities to ask each of them to develop a plan for reducing emissions and for addressing the needs around decarbonisation. And each of those has now been submitted, and we've been looking at those plans, exploring where the strengths are, but also where there are potential gaps or areas of weakness, so that local authorities can learn from one another and have that element of peer challenge in this particular area. We also have a decarbonisation group, which is specifically looking at what local authorities can do, and the Welsh Local Government Association plays an important part on that. And, of course, you'll have seen our recent 'Net Zero Wales' plan, and I think that's really ambitious, in terms of the responsibilities that it puts on local government to play its part in getting the public sector in Wales to net zero by 2030. So, there's a lot of work going on in this area, and, I have to say, a lot of commitment in this area. The partnership council for Wales, which I chair, has that decarbonisation group under it, which I referred to, and decarbonisation is a standing item on each one of those meetings. 

Felly, rydym wedi gweithio gydag awdurdodau lleol i ofyn i bob un ohonynt ddatblygu cynllun ar gyfer lleihau allyriadau a mynd i'r afael â'r anghenion sy'n ymwneud â datgarboneiddio. Ac mae pob un o'r rheini bellach wedi'u cyflwyno, a buom yn edrych ar y cynlluniau hynny, gan archwilio ble mae'r cryfderau, ond hefyd ble mae bylchau neu wendidau posibl, fel y gall awdurdodau lleol ddysgu gan ei gilydd a chael elfen o herio'i gilydd yn y maes penodol hwn. Mae gennym grŵp datgarboneiddio hefyd, sy'n edrych yn benodol ar yr hyn y gall awdurdodau lleol ei wneud, ac mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn chwarae rhan bwysig ynddo. Ac wrth gwrs, byddwch wedi gweld ein cynllun 'Cymru Sero Net' diweddar, a chredaf fod hwnnw'n wirioneddol uchelgeisiol, o ran y cyfrifoldebau y mae'n eu rhoi ar lywodraeth leol i chwarae ei rhan i sicrhau bod y sector cyhoeddus yng Nghymru yn cyrraedd sero-net erbyn 2030. Felly, mae cryn dipyn o waith yn mynd rhagddo yn y maes hwn, ac mae'n rhaid imi ddweud, mae cryn dipyn o ymrwymiad yn y maes hwn. Daw'r grŵp datgarboneiddio y cyfeiriais ato o dan gyngor partneriaeth Cymru, a gadeirir gennyf, ac mae datgarboneiddio'n eitem sefydlog ym mhob un o'r cyfarfodydd hynny.

Diolch ichi am hynny. Mi gyfeirioch chi at y WLGA, ac maen nhw, wrth gwrs, wedi galw ar y Llywodraeth i ddarparu'r arfau—y twls—a'r adnoddau i lywodraeth leol i allu 'baseline-o' a mesur cynnydd yn lleol yn erbyn targedau newid hinsawdd, fel eu bod nhw'n gallu gwneud hynny mewn modd cywir a chyson ar draws Cymru. Nawr, mi allai hynny, wrth gwrs, fod yn sail i greu targedau net sero lleol—hynny yw, dadgyfuno neu 'disaggregate-o' targedau net sero ar draws awdurdodau lleol yng Nghymru. Licen i glywed os ydych chi'n cytuno y byddai hynny'n rhoi cymhelliad i bob awdurdod lleol, yn enwedig y rhai efallai sydd ychydig ar ei hôl hi, i ymateb gyda mwy o arddeliad i'r argyfwng hinsawdd a natur, ac a ydy hynny yn rhywbeth ŷch chi a'r Gweinidog Newid Hinsawdd wedi ei ystyried? 

Thank you for that. You referred to the WLGA, and they, of course, have called on the Government to provide the tools and resources to local authorities to baseline and to measure progress at a local level against climate change targets, so that they can do that in an accurate and consistent way across Wales. Now, that, of course, could be the foundation for the creation of local net zero targets—so, disaggregating the net zero targets across local authorities in Wales. And I'd like to hear if you agree that that would provide an incentive to local authorities, particularly those who are a little behind, to respond with more commitment to the nature and climate emergency, and is that something that you and the Minister for Climate Change have considered? 

Thank you for raising that suggestion. It's something that I will look very closely at, because I think it's important that in this area, as in so many, we actually move at the pace of the fastest, not the slowest, and we haven't got time to wait in terms of tackling the climate change issue. So, absolutely, I will take that suggestion on board. I think that we have provided local authorities with a useful set of tools. We have a decarbonisation dashboard, for example, where local authorities can explore the impacts of various choices that they can make in terms of seeking to meet their decarbonisation targets, such as what would the impact be if they moved to more electric vehicles, for example—they can work out what the carbon impact would be. Carbon impact assessments, I think, are very important, and this is something that we've been seeking to develop over the recent years through our budget process, and it's something that we're continuing to put a strong focus on. It's certainly something that local government will be interested in as well.

Diolch am eich awgrym. Mae'n rhywbeth y byddaf yn edrych yn agos iawn arno, gan y credaf ei bod yn bwysig ein bod, yn y maes hwn, fel mewn cynifer o feysydd eraill, yn symud cyn gynted â'r cyflymaf, nid yr arafaf, ac nid oes gennym amser i aros cyn mynd i'r afael â newid hinsawdd. Felly, yn sicr, byddaf yn ystyried yr awgrym hwnnw. Credaf ein bod wedi darparu set ddefnyddiol o offer i awdurdodau lleol. Mae gennym ddangosfwrdd datgarboneiddio, er enghraifft, lle gall awdurdodau lleol archwilio effeithiau'r amryw ddewisiadau y gallant eu gwneud er mwyn ceisio cyflawni eu targedau datgarboneiddio, megis beth fyddai'r effaith pe byddent yn newid i ddefnyddio mwy o gerbydau trydan, er enghraifft—gallant ddarganfod beth fyddai effaith hynny o ran carbon. Credaf fod asesiadau effaith carbon yn bwysig iawn, ac mae hyn yn rhywbeth rydym wedi bod yn ceisio'i ddatblygu dros y blynyddoedd diwethaf drwy ein proses gyllidebol, ac mae'n rhywbeth rydym yn parhau i roi ffocws cryf arno. Mae'n sicr yn rhywbeth y bydd gan lywodraeth leol ddiddordeb ynddo hefyd.

13:50

Dwi'n falch eich bod chi wedi sôn am y broses gyllidebol, oherwydd dyna lle dwi'n mynd nesaf, ac eisiau holi ynglŷn â chyllideb ehangach y Llywodraeth a'ch rôl chi fel Gweinidog cyllid. Fel rhywun sydd wedi bod yn rhan o graffu cyllidebau'r Llywodraeth yn eithaf agos yn y blynyddoedd diwethaf, un cerydd sydd wedi codi ei ben yn gyson yw ei bod hi'n anodd darllen ar draws o wariant Llywodraeth i ganlyniadau mesuradwy o ran lleihau carbon. Nawr, sut allwch chi edrych ar linell ar daenlen a bod yn hyderus bod y gwariant hwnnw yn cael yr effaith rŷch chi'n awyddus iddo fe ei gael? Mae'n bosib, wrth gwrs, edrych ar brojectau penodol, mae hynny yn rhywbeth hawdd i'w wneud, ond, er mwyn mesur llwyddiant cyllideb Llywodraeth Cymru i yrru'r newid ehangach rŷn ni eisiau ei weld ar draws llywodraeth a'r sector gyhoeddus, mae angen deall sut mae pob ceiniog yn cyfrannu at y nod yna o net sero. Felly, sut byddwch chi—gyda golwg, wrth gwrs, ar y gyllideb rŷch chi'n gweithio arni ar hyn o bryd, a fydd yn cael ei chyhoeddi mewn ychydig dros fis—sut byddwch chi'n sicrhau tryloywder ac yn sgil hwnnw atebolrwydd i chi fel Llywodraeth o gwmpas y mater yna? A hefyd, a ydych chi'n cytuno bod angen i'r gyllideb nesaf fod y gyllideb mwyaf hinsawdd a natur gyfeillgar yn hanes datganoli?

I'm pleased that you've mentioned the budgetary process, because that's my next destination, and I wanted to ask about the broader budget of the Government and your role as Minister for finance. As one who's been part of scrutinising Government budgets quite closely over recent years, one criticism that's come up relatively regularly is that it's difficult to read across from Government expenditure to measurable outcomes in terms of carbon reduction. Now, how can you look at a budget line on a spreadsheet and be confident that that expenditure is having the impact that you want it to have? It's possible to look at specific projects, that's easily done, but, in order to measure the success of the Welsh Government in driving the broader change that we want to see across government and the public sector, we need to understand how every penny contributes to that aim of net zero. So, with a view to the budget you're working on now, which will be published in a little over a month, how will you ensure transparency and, in light of that, accountability for you as a Government around that particular issue? And also, do you agree that the next budget needs to be the most climate and nature friendly in the history of devolution?

Thank you for raising, again, an important question. In terms of our carbon impact assessment work, I would say we're on a journey with that; we're seeking to improve the way in which we undertake those carbon impact assessments. We had some work done, by I believe it was Cardiff University, for us, in the first instance, where we looked at the health main expenditure group and looked at how we could measure carbon through that, which was a really interesting piece of work. They drew it to our attention that, actually, about half of the Welsh Government's budget is exposed to pay—so, essentially paying salaries and so on—so what happens beyond that in terms of carbon impact assessment is really much more about the choices that we allow people to make and trying to make it easier for people to make choices that have a positive impact on decarbonisation and so on. So, we'll continue with the approach that we're undertaking on carbon impact assessments, and transparency is important. I'm not saying that we've got it perfect yet, but we are still seeking to make important steps on that journey. And, of course this budget has to recognise the seriousness of the climate and nature emergency that we face, and that work is ongoing at the moment, with a view to publication on 20 December.

Diolch am ofyn cwestiwn pwysig unwaith eto. Ar ein gwaith asesu effaith carbon, byddwn yn dweud ein bod ar daith gyda hynny; rydym yn ceisio gwella'r ffordd rydym yn cynnal yr asesiadau effaith carbon. Gwnaeth Prifysgol Caerdydd, rwy'n credu, waith i ni, yn y lle cyntaf, lle buom yn edrych ar y prif grŵp gwariant iechyd a sut y gallem fesur carbon drwy hynny, ac roedd hwnnw'n waith diddorol iawn. Fe wnaethant dynnu ein sylw at y ffaith bod oddeutu hanner cyllideb Llywodraeth Cymru yn mynd ar gyflogau—felly, talu cyflogau ac ati yn y bôn—ac felly, mae'r hyn sy'n digwydd y tu hwnt i hynny o ran asesu effaith carbon yn ymwneud i raddau mwy o lawer â'r dewisiadau rydym yn caniatáu i bobl eu gwneud a cheisio'i gwneud yn haws i bobl wneud dewisiadau sy'n cael effaith gadarnhaol ar ddatgarboneiddio ac ati. Felly, byddwn yn parhau â'r dull rydym yn ei ddefnyddio ar gyfer asesiadau effaith carbon, ac mae tryloywder yn bwysig. Nid wyf yn dweud ein bod wedi'i berffeithio eto, ond rydym yn dal i geisio cymryd camau pwysig ar y daith honno. Ac wrth gwrs, mae'n rhaid i'r gyllideb hon gydnabod difrifoldeb yr argyfwng hinsawdd a natur sy'n ein hwynebu, ac mae'r gwaith hwnnw'n mynd rhagddo ar hyn o bryd, gyda bwriad i'w gyhoeddi ar 20 Rhagfyr.

Twristiaeth
Tourism

3. Pa ystyriaeth y mae'r Gweinidog wedi'i rhoi i ddarparu cyllid ychwanegol i bortffolio'r economi i gefnogi twristiaeth? OQ57195

3. What consideration has the Minister given to providing additional funding to the economy portfolio to support tourism? OQ57195

The support we've given the tourism industry in Wales throughout the pandemic is the most generous in the UK, with related businesses benefiting from £50 million from the Wales investment tourism fund and £56 million from the economic resilience fund.

Y cymorth rydym wedi'i roi i'r diwydiant twristiaeth yng Nghymru drwy gydol y pandemig yw'r mwyaf hael yn y DU, gyda busnesau cysylltiedig yn elwa o £50 miliwn o gronfa buddsoddi mewn twristiaeth Cymru a £56 miliwn o'r gronfa cadernid economaidd.

Diolch. For constituencies such as Bridgend, tourism has played an integral part in our local economy and history—visitors from constituencies beyond our boundaries come all year round to enjoy our beaches, hospitality and tourism attractions, and European Union investment has been crucial to much of that success, something that is now under threat, with the UK Government refusing to replace that vital funding. With the UK Government trampling over devolution and seeking to make decisions in Whitehall rather than Wales, moving further away from the people who understand the wants and needs of the communities who live there, can the Minister confirm that she is working to stand up for communities such as Bridgend and parts of Porthcawl, rather than only see Tory strongholds benefit from any future investments?

Diolch. I etholaethau fel Pen-y-bont ar Ogwr, mae twristiaeth wedi chwarae rhan annatod yn ein heconomi a'n hanes yn lleol—daw ymwelwyr o etholaethau y tu hwnt i'n ffiniau drwy gydol y flwyddyn i fwynhau ein traethau, lletygarwch ac atyniadau i dwristiaid, ac mae buddsoddiad yr Undeb Ewropeaidd wedi bod yn hanfodol i lawer o'r llwyddiant hwnnw, rhywbeth sydd bellach dan fygythiad, gyda Llywodraeth y DU yn gwrthod darparu cyllid yn lle'r cyllid hanfodol hwnnw. Gyda Llywodraeth y DU yn sathru ar ddatganoli ac yn ceisio gwneud penderfyniadau yn Whitehall yn hytrach nag yng Nghymru, a symud ymhellach i ffwrdd oddi wrth y bobl sy'n deall dymuniadau ac anghenion y cymunedau sy'n byw yno, a all y Gweinidog gadarnhau ei bod yn gweithio i amddiffyn cymunedau fel Pen-y-bont ar Ogwr a rhannau o Borthcawl, yn hytrach na bod y cadarnleoedd Torïaidd yn unig yn elwa o unrhyw fuddsoddiadau yn y dyfodol?

Absolutely. Thank you very much for raising that and setting on record the way in which the UK Government has sought to sprinkle very little amounts of funding, actually, across their own constituency areas, and it does mean that Bridgend, actually, has fared particularly badly from the UK Government's approach. It was de-prioritised for funding by the Conservatives in Westminster, despite previously benefiting from the maximum level of EU support. And this has been demonstrated by the county receiving just £785,000 from the £47 million community renewal funding awarded to Welsh local authorities. And let's remember, that is just £47 million instead of £375 million, which we would have had had the UK Government committed and kept its promise that we would receive not a penny less by leaving the European Union. 

And looking further ahead as well, the long-term spending profiles of the shared prosperity fund amount to a UK-wide £400 million in 2022-23, £700 million in 2023-24, and £1.5 billion in 2024-25. And that's UK-wide. So, clearly, the UK Government has no intention whatsoever to match the annual £375 million Wales would have benefited from in EU funding had we remained members of the EU, despite the Conservative promises that we wouldn't be a penny worse off. 

Yn sicr. Diolch yn fawr am godi hynny ac am gofnodi'r ffordd y mae Llywodraeth y DU wedi ceisio taenu ychydig iawn o gyllid ar draws eu hardaloedd etholaethol eu hunain, a golyga hynny fod Pen-y-bont ar Ogwr, mewn gwirionedd, wedi'i chael hi'n arbennig o wael yn sgil ymagwedd Llywodraeth y DU. Cafodd yr ardal ei dad-flaenoriaethu ar gyfer cyllid gan y Ceidwadwyr yn San Steffan, er ei bod wedi cael budd yn flaenorol o'r lefel uchaf o gymorth yr UE. A dangoswyd hyn wrth i'r sir dderbyn £785,000 yn unig o'r gronfa adfywio cymunedol gwerth £47 miliwn a ddyfarnwyd i awdurdodau lleol Cymru. A gadewch inni gofio mai £47 miliwn yw hwnnw yn lle'r £375 miliwn y byddem wedi'i gael pe bai Llywodraeth y DU wedi ymrwymo a chadw at ei haddewid na fyddem yn cael yr un geiniog yn llai drwy adael yr Undeb Ewropeaidd.

Ac wrth edrych ymhellach tua'r dyfodol hefyd, mae proffiliau gwariant hirdymor y gronfa ffyniant gyffredin yn £400 miliwn i gyd ledled y DU yn 2022-23, £700 miliwn yn 2023-24, a £1.5 biliwn yn 2024-25. Ac mae hynny ledled y DU. Felly, yn amlwg, nid oes gan Lywodraeth y DU unrhyw fwriad o gwbl i ddarparu cyllid cyfwerth â'r £375 miliwn y flwyddyn o gyllid y byddai Cymru wedi cael budd ohono o'r UE pe byddem wedi parhau i fod yn aelodau o'r UE, er gwaethaf addewidion y Ceidwadwyr na fyddem geiniog yn waeth ein byd.

13:55

Fel gŵyr y Gweinidog, mae nifer o sefydliadau o'r sector diwylliannol, megis theatrau a lleoliadau lleol cerddoriaeth, dal heb fedru gweithredu gyda chapasiti llawn eto oherwydd y mesurau diogelwch maent wedi eu rhoi mewn grym i warchod pobl rhag COVID. Ac er bod nifer eu mynychwyr yn llai, mae angen mwy o staff er mwyn medru rhoi'r mesurau diogelwch ar waith, gan gynnwys gweithredu'r pas COVID. Oes bwriad gan y Llywodraeth i ehangu'r gefnogaeth ariannol i'r sectorau hyn fel rhan o'u hadferiad yn sgil COVID er mwyn gwarchod dyfodol sector sy'n eithriadol o bwysig o ran economi Cymru? 

As the Minister knows, a number of organisations in the cultural sector, such as theatres and local music venues, still haven't been able to operate at full capacity because of the safety measures that they've put in place to safeguard people from COVID. And although the number of attendees is lower, they need more staff in order to implement those safety measures, including implementing the COVID pass. Does the Government have any intention to enhance the financial support to these sectors as part of their COVID recovery in order to safeguard the future of a sector that is so important to the Welsh economy? 

Well, we have been engaging throughout the pandemic with the visitor economy forum and the hospitality stakeholder group, and some of the businesses that you've described will be represented by those groups. Obviously, things are continuing to be challenging for that sector. We've tried to make the COVID pass as simple as possible, but I do recognise that it is an additional job that we are requiring of businesses. But let's be really clear that the purpose of the COVID pass is to keep businesses open, and that's the best thing that we can do to support businesses of all types, just to keep them open. And that's one of the things that we've been seeking to do through the introduction of the COVID pass. 

We're also looking through our lens to the future in terms of recovery for the sector, and we've been working on the plan, which was announced by my colleague the Deputy Minister very recently in terms of the tourism and hospitality recovery plan. And that, of course, focused on reconstruction and resilience for the sector. There have been some innovative new funding opportunities for the sector as well, such as the Brilliant Basics capital fund. That's recently been relaunched with a capital fund of £2.4 million to deliver some of those small-scale tourism infrastructure improvements across Wales. And we've also funded projects through our tourism attractor destination scheme. So, there are several sources of funding that we are able to deploy to support the sector. 

Wel, rydym wedi bod yn ymgysylltu drwy gydol y pandemig â fforwm yr economi ymwelwyr a'r grŵp rhanddeiliaid lletygarwch, a bydd rhai o'r busnesau a ddisgrifiwyd gennych wedi'u cynrychioli gan y grwpiau hynny. Yn amlwg, mae pethau'n dal i fod yn heriol i'r sector hwnnw. Rydym wedi ceisio sicrhau bod y pàs COVID mor syml â phosibl, ond rwy'n cydnabod ei bod yn dasg ychwanegol rydym yn gofyn i fusnesau ei chyflawni. Ond gadewch inni gofio mai pwrpas y pàs COVID yw cadw busnesau ar agor, a dyna'r peth gorau y gallwn ei wneud i gefnogi busnesau o bob math, eu cadw ar agor. A dyna un o'r pethau rydym wedi bod yn ceisio eu gwneud drwy gyflwyno'r pàs COVID.

Rydym hefyd yn edrych drwy ein lens tuag at y dyfodol mewn perthynas ag adfer y sector, ac rydym wedi bod yn gweithio ar y cynllun, a gyhoeddwyd yn ddiweddar iawn gan fy nghyd-Aelod, y Dirprwy Weinidog, sef y cynllun adfer twristiaeth a lletygarwch. Ac roedd hwnnw, wrth gwrs, yn canolbwyntio ar ailadeiladu a gwytnwch ar gyfer y sector. Cafwyd cyfleoedd cyllido newydd arloesol ar gyfer y sector hefyd, megis cronfa gyfalaf y Pethau Pwysig. Fe'i hail-lansiwyd yn ddiweddar gyda chronfa gyfalaf o £2.4 miliwn i gyflawni rhai gwelliannau ar raddfa fach i'r seilwaith twristiaeth ledled Cymru. Ac rydym hefyd wedi ariannu prosiectau drwy ein cynllun cyrchfannau denu twristiaeth. Felly, mae sawl ffynhonnell o gyllid y gallwn eu defnyddio i gefnogi'r sector.

Cyfrifoldebau Cyd-bwyllgorau Corfforaethol
The Responsibilities of Corporate Joint Committees

4. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad ar gyfrifoldebau'r cyd-bwyllgorau corfforaethol arfaethedig? OQ57205

4. Will the Minister make a statement on the responsibilities of the proposed corporate joint committees? OQ57205

The four corporate joint committees established on 1 April 2021 will exercise functions in relation to strategic land use planning and regional transport planning. They will also have a power to improve the economic well-being of their area.

Bydd y pedwar cyd-bwyllgor corfforedig a sefydlwyd ar 1 Ebrill 2021 yn arfer swyddogaethau mewn perthynas â chynlluniau defnydd tir strategol a chynlluniau trafnidiaeth ranbarthol. Bydd ganddynt rym hefyd i wella llesiant economaidd eu hardal.

Diolch ichi am yr ateb hwnnw. Roeddwn i'n gwrando'n astud ar eich atebion chi i rai cwestiynau blaenorol ar y maes yma, ac mi wnaethoch chi fynd i'r afael â'r cwestiwn ynglŷn â phasio cyfrifoldebau i lawr o Lywodraeth Cymru i'r cydbwyllgorau corfforaethol, ond wnes i ddim clywed o reidrwydd eich safbwynt chi o safbwynt y consérn sydd yna ymhlith llywodraeth leol, wrth gwrs, y bydd y Llywodraeth dros amser yn ychwanegu mwy a mwy o gyfrifoldebau sydd, ar hyn o bryd, yn gorwedd gydag awdurdodau lleol i'r CJCs—hynny yw, bod y cyfrifoldeb yn symud lan y tsiaen ac nid i lawr. Nawr, adeg pasio'r ddeddfwriaeth gynradd, fe roddwyd sicrwydd na fyddai hynny'n digwydd, a byddwn i'n gofyn ichi hefyd heddiw a allwch chi roi yr un sicrwydd ag yr ydyn ni wedi clywed gan eich rhagflaenydd chi na fydd symud cyfrifoldebau o awdurdodau lleol i'r cyd-bwyllgorau corfforaethol yma'n digwydd oni bai bod awdurdodau lleol yn ewyllysio hynny.

Thank you for that response. I listened carefully to your responses to some previous questions in this area, and you did touch on the question of passing responsibilities down from the Welsh Government to the CJCs, but I didn't necessarily hear your view in terms of those concerns among local authorities that the Government, over time, will add more and more responsibilities that currently lie with local authorities to the CJCs—that is, that they move up the chain, rather than down the chain. Now, at the time of passing the legislation, assurances were given that that wouldn't happen, and I would ask you today whether you can give the same assurances as we've heard from your predecessor that shifting of responsibilities from local authorities to the CJCs won't happen unless local authorities desire that.

14:00

Absolutely. There will be no shifting of responsibilities unless those requests came from local authorities themselves. I absolutely see this more about devolving power from the Welsh Government to the CJCs than anything else. As of yet, we haven't had requests for large areas of new responsibility to be devolved, because this is very much an early days scenario that we're seeing in terms of the CJCs. It's important that they're able to get up and running and find their feet before we really start to have those conversations about future responsibilities. 

Yn sicr. Ni fydd cyfrifoldebau'n cael eu symud oni bai bod y ceisiadau hynny'n dod gan awdurdodau lleol eu hunain. Rwy'n credu bod hyn yn ymwneud mwy â datganoli pŵer o Lywodraeth Cymru i'r cyd-bwyllgorau corfforedig na dim arall. Hyd yma, nid ydym wedi cael ceisiadau i ddatganoli meysydd mawr o gyfrifoldebau newydd, oherwydd mae'n ddyddiau cynnar o ran yr hyn rydym yn ei weld gyda chyd-bwyllgorau corfforedig. Mae'n bwysig eu bod yn gallu cael eu traed tanynt cyn inni ddechrau cael sgyrsiau am gyfrifoldebau yn y dyfodol.

Minister, corporate joint committees, like my colleague Sam Rowlands has said, are basically Government reorganisation by the back door. They were rejected by the WLGA leaders group because they create unnecessary layers of costly bureaucracy and they take decision making further away from local communities, which undermines the whole process of devolution of powers to our local communities and councils. The one established in mid Wales is going to have a say over strategic planning. Minister, local communities and the directly elected councillors should and must be able to have a say over strategic planning and the future development plans for their communities. So, Minister, will you do all you can to ensure that local communities will have a voice on CJCs and that they will not be pushed further away from decision making that affects their communities? Diolch, Llywydd.

Weinidog, yr hyn yw cyd-bwyllgorau corfforedig, fel y dywedodd fy nghyd-Aelod, Sam Rowlands, yw ad-drefnu'r Llywodraeth drwy'r drws cefn yn y bôn. Fe'u gwrthodwyd gan grŵp arweinwyr CLlLC am eu bod yn creu haenau diangen o fiwrocratiaeth gostus ac mae penderfyniadau'n cael eu gwneud ymhellach oddi wrth gymunedau lleol, sy'n tanseilio'r holl broses o ddatganoli pwerau i'n cymunedau a'n cynghorau lleol. Bydd yr un a sefydlwyd yng nghanolbarth Cymru yn cael rhoi barn ar gynllunio strategol. Weinidog, dylai cymunedau lleol a'r cynghorwyr a etholir yn uniongyrchol allu rhoi barn ar gynlluniau strategol a'r cynlluniau datblygu yn y dyfodol ar gyfer eu cymunedau. Felly, Weinidog, a wnewch chi bopeth yn eich gallu i sicrhau y bydd gan gymunedau lleol lais ar gyd-bwyllgorau corfforedig ac na fyddant yn cael eu gwthio ymhellach oddi wrth y penderfyniadau sy'n effeithio ar eu cymunedau? Diolch, Lywydd.

I would just repeat what I said in answer to Sam Rowlands earlier about the importance of public accountability and the fact that a CJC will be required to encourage participation in its decision making by members of the public, ensuring that they are able to contribute to the shaping of the services, which is absolutely important, and I know that CJCs will want to do that work in any case. I think that there is a very strong argument that some functions are better delivered on that regional footprint. The work to improve the economic prosperity of an area is one obvious example, as is transport planning, which clearly should be done on that larger footprint. So, I think that the areas for which the CJCs are responsible are the right ones, and I think that they will make a real difference in terms of being more coherent and allowing decisions to be taken that benefit people in those areas.

Hoffwn ailadrodd yr hyn a ddywedais wrth ateb Sam Rowlands yn gynharach am bwysigrwydd atebolrwydd cyhoeddus a'r ffaith y bydd yn ofynnol i gyd-bwyllgor corfforedig annog aelodau o'r cyhoedd i gymryd rhan yn ei benderfyniadau, gan sicrhau eu bod yn gallu cyfrannu at lunio'r gwasanaethau, sy'n gwbl bwysig, a gwn y bydd cyd-bwyllgorau corfforedig eisiau gwneud y gwaith hwnnw beth bynnag. Credaf fod dadl gref iawn i'w chael fod rhai swyddogaethau'n cael eu cyflawni'n well ar yr ôl troed rhanbarthol hwnnw. Mae'r gwaith i wella ffyniant economaidd ardal yn un enghraifft amlwg, fel y mae cynlluniau trafnidiaeth, ac yn amlwg dylid gwneud hynny ar yr ôl troed mwy hwnnw. Felly, credaf mai'r meysydd y mae'r cyd-bwyllgorau corfforedig yn gyfrifol amdanynt yw'r rhai cywir, a chredaf y byddant yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol o ran bod yn fwy cydlynol a chaniatáu i benderfyniadau gael eu gwneud sydd o fudd i bobl yn yr ardaloedd hynny.

Gwasanaethau Cymdeithasol o fewn Awdurdodau Lleol
Local Authority Social Services

5. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ynghylch y pwysau ariannol ar wasanaethau cymdeithasol plant ac oedolion o fewn awdurdodau lleol? OQ57179

5. What discussions has the Minister had with the Minister for Health and Social Services regarding the financial pressures on local authorities' children and adult social services? OQ57179

In September, we announced £40 million of additional funding to implement the social care recovery framework. I've also announced an additional £20 million for local authorities so far this year to manage the demand for children's services, and I'm open to further allocations this financial year.

Ym mis Medi, cyhoeddwyd £40 miliwn o gyllid ychwanegol i weithredu'r fframwaith adfer gofal cymdeithasol. Rwyf hefyd wedi cyhoeddi £20 miliwn ychwanegol ar gyfer awdurdodau lleol hyd yma eleni i reoli'r galw am wasanaethau plant, ac rwy'n agored i ddyraniadau pellach yn ystod y flwyddyn ariannol hon.

Thank you, Minister, for your answer. In Powys, and indeed across Wales, there are considerable pressures, of course, on both children and adult social services, not only with an increased referral rate, but also with the presentation of more complex cases as well. When I raised this issue with the relevant cabinet member of Powys County Council, they pointed out that referrals had doubled compared to pre-pandemic times, for all the reasons that I'm sure will be familiar. What that discussion with that cabinet member was about was in regard to how is there a solution, how do we come about the solution. It is with additional funding, because there needs to be a retention of existing staff that are currently leaving and there needs to be higher pay for those staff as well. These are some of the issues being talked about. The solution also is not just one-off grants, of course, because if that is the case then those local authorities can't then offer a higher wage packet or can't retain more staff. So, I wonder, Minister, if you could comment on what I've said and outline any additional further support that you'll be providing to local authorities to tackle this specific issue.

Diolch am eich ateb, Weinidog. Ym Mhowys, ac yn wir ledled Cymru, mae pwysau sylweddol, wrth gwrs, ar wasanaethau cymdeithasol plant ac oedolion, nid yn unig gyda chyfradd atgyfeirio uwch, ond gydag achosion mwy cymhleth yn dod i'r amlwg hefyd. Pan godais y mater gyda'r aelod cabinet perthnasol yng Nghyngor Sir Powys, nodwyd bod atgyfeiriadau wedi dyblu o gymharu â'r cyfnod cyn y pandemig, am yr holl resymau a fydd yn gyfarwydd, rwy'n siŵr. Roedd y drafodaeth honno gyda'r aelod cabinet yn ymwneud â sut y mae ateb, sut rydym yn dod o hyd i'r ateb. Mae angen cyllid ychwanegol, oherwydd mae angen cadw staff presennol sy'n gadael ar hyn o bryd ac mae angen tâl uwch i'r staff hynny hefyd. Dyma rai o'r problemau sy'n cael eu trafod. Nid grantiau untro yn unig yw'r ateb ychwaith, wrth gwrs, oherwydd pe bai hynny'n wir ni fyddai'r awdurdodau lleol yn gallu cynnig pecyn cyflog uwch wedi hynny neu gadw mwy o staff. Felly, Weinidog, a allwch roi sylwadau ar yr hyn rwyf wedi'i ddweud ac amlinellu unrhyw gymorth pellach ychwanegol y byddwch yn ei roi i awdurdodau lleol i fynd i'r afael â'r mater penodol hwn.

Thank you very much. I don't think that I would disagree with what you've said in terms of the severe pressure on social services, and particularly in regard to children's services. I want to reassure you that my officials are currently working with local government to identify where those pressure points are and where additional funding in this financial year can be of use, bearing in mind that point you made about the number of children coming forward with referrals increasing, but also the complexity for all the reasons that we would understand in terms of the last couple of years that they've been through. So, that additional funding is already there this year, but I'm more than happy to look for more should it be required. Those discussions are ongoing at the moment.

And then of course, retaining staff within the social care sector is absolutely paramount. Clearly, they have had a really, really hard couple of years as well in terms of the work that they've been doing, supporting some of the most vulnerable people in society, and our commitment to pay the real living wage is a really important one, as are other ways to look at recognising and supporting social care workers. For example, they are sometimes asked to pay for some things that they need for their job; we need to look at that to see if there's more that we can be doing in those areas. The Minister for Health and Social Services and the Deputy Minister for Social Services meet every week now with the Welsh Local Government Association spokesperson and leader to explore what more we can be doing to support the social care sector.

Diolch yn fawr iawn. Nid wyf yn credu y byddwn yn anghytuno â'r hyn rydych wedi'i ddweud ynglŷn â'r pwysau difrifol ar wasanaethau cymdeithasol, ac yn enwedig mewn perthynas â gwasanaethau plant. Hoffwn eich sicrhau bod fy swyddogion ar hyn o bryd yn gweithio gyda llywodraeth leol i nodi lle mae'r pwysau a lle gall cyllid ychwanegol yn y flwyddyn ariannol hon fod o ddefnydd, o gofio'r pwynt a wnaethoch fod nifer y plant sydd ag atgyfeiriadau'n cynyddu, ond hefyd y cymhlethdod am yr holl resymau y byddem yn eu deall yng nghyd-destun eu profiadau dros y flwyddyn neu ddwy ddiwethaf. Felly, mae'r cyllid ychwanegol yno eisoes eleni, ond rwy'n fwy na pharod i edrych am ragor pe bai ei angen. Mae'r trafodaethau hynny'n parhau ar hyn o bryd.

Ac yna, wrth gwrs, mae cadw staff o fewn y sector gofal cymdeithasol yn hollbwysig. Yn amlwg, maent wedi cael blwyddyn neu ddwy wirioneddol anodd hefyd o safbwynt y gwaith y maent wedi bod yn ei wneud, yn cefnogi rhai o'r bobl fwyaf agored i niwed mewn cymdeithas, ac mae ein hymrwymiad i dalu'r cyflog byw gwirioneddol yn un pwysig iawn, yn ogystal â ffyrdd eraill o edrych ar gydnabod a chynnal gweithwyr gofal cymdeithasol. Er enghraifft, weithiau gofynnir iddynt dalu am rai o'r pethau y maent eu hangen ar gyfer eu swydd; mae angen inni edrych ar hynny i weld a oes mwy y gallwn ei wneud yn y meysydd hynny. Mae'r Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol a'r Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol yn cyfarfod bob wythnos yn awr gyda llefarydd ac arweinydd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i archwilio beth arall y gallwn ei wneud i gefnogi'r sector gofal cymdeithasol.

14:05
Etholiadau Lleol
Local Elections

6. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o'r trefniadau ar gyfer yr etholiadau lleol flwyddyn nesaf i sicrhau eu bod yn cael eu rhedeg yn effeithiol? OQ57188

6. What assessment has the Minister made of the arrangements for next year's local elections to ensure that they are run effectively? OQ57188

Returning officers and the Electoral Commission have the statutory responsibilities to ensure all elections run effectively. The Welsh Government is working with both returning officers and the commission to support the implementation of changes to the legislative framework for local elections and the delivery of our electoral innovations programme.

Mae gan swyddogion canlyniadau a'r Comisiwn Etholiadol gyfrifoldebau statudol i sicrhau bod pob etholiad yn cael ei gynnal yn effeithiol. Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda swyddogion canlyniadau a'r comisiwn i gefnogi'r gwaith o weithredu newidiadau i'r fframwaith deddfwriaethol ar gyfer etholiadau lleol a chyflawni ein rhaglen arloesedd etholiadol.

Diolch yn fawr, Weinidog. Effectively run elections are the cornerstone of any good democracy, and it's important that voters feel that voting is accessible to them. On polling day for the Senedd earlier this year, understandably because of COVID regulations, we had to vote in a different way. But one side effect of that were long queues at many polling stations, some up to two hours, and I know of one polling station in Cardiff West that was still taking votes at 11.30 at night. Naturally, some people turned away.

Last week, we discussed voting inclusion, the inclusion of as many voters as we can in this Senedd. Having to queue for so long, especially if there's adverse weather, especially if it's late at night, will mean that voting isn't accessible for all people, really, but especially the elderly, especially people with young children, especially people living with disabilities. With the possibility of COVID regulations still being in place at next year's May elections, what discussions have you had with local authorities to ensure that voting is as accessible as possible and that we don't see a repeat of the long queues that we saw in the May Senedd elections? Diolch yn fawr.

Diolch yn fawr, Weinidog. Etholiadau wedi'u cynnal yn effeithiol yw conglfaen unrhyw ddemocratiaeth dda, ac mae'n bwysig fod pleidleiswyr yn teimlo bod pleidleisio'n hygyrch iddynt. Ar ddiwrnod etholiad y Senedd yn gynharach eleni, yn ddealladwy oherwydd rheoliadau COVID, bu'n rhaid inni bleidleisio mewn ffordd wahanol. Ond un o sgil-effeithiau hynny oedd ciwiau hir mewn llawer o orsafoedd pleidleisio, hyd at oddeutu dwy awr, a gwn am un orsaf bleidleisio yng Ngorllewin Caerdydd a oedd yn dal i dderbyn pleidleisiau am 11.30 y nos. Yn naturiol, dewisodd rhai pobl adael.

Yr wythnos diwethaf, buom yn trafod cynhwysiant pleidleisio, cynnwys cynifer o bleidleiswyr ag y gallwn yn y Senedd hon. Bydd gorfod ciwio cyhyd, yn enwedig os yw'r tywydd yn arw, yn enwedig os yw'n hwyr yn y nos, yn golygu nad yw pleidleisio'n hygyrch i bawb mewn gwirionedd, ond yn enwedig yr henoed, yn enwedig pobl â phlant ifanc, yn enwedig pobl sy'n byw gydag anableddau. Gyda'r posibilrwydd y bydd rheoliadau COVID yn dal i fod ar waith yn etholiadau mis Mai y flwyddyn nesaf, pa drafodaethau a gawsoch gydag awdurdodau lleol i sicrhau bod pleidleisio mor hygyrch â phosibl ac na fyddwn yn gweld y ciwiau hir a welsom yn etholiadau'r Senedd ym mis Mai eto? Diolch yn fawr.

Thank you for raising this, and clearly it's an important issue that will need to be addressed as we move towards the local government elections next May. We're working closely to try and improve the uptake of postal votes, which is a simple way that people can avoid the queues, but also to try and ensure that more postal votes are done correctly the first time. So, we're looking at the design of those postal ballots because we know that there are errors made and people need to feel confident that they've done the form correctly and they haven't been confused by it. The forms do ask for a lot of information, so we've done some analysis, and around half of all invalid postal votes involve an issue with the elector's date of birth, so that's the primary focus of our work in terms of amending those forms to try and design out those kind of issues.

So, that's part of it, but clearly, there will be long discussions with electoral returning officers as we start to get into the detailed planning, and part of that will obviously be those discussions about avoiding those long queues to which you referred.

Diolch am godi hyn, ac yn amlwg mae'n fater pwysig y bydd angen mynd i'r afael ag ef wrth inni symud tuag at yr etholiadau llywodraeth leol fis Mai nesaf. Rydym yn gweithio'n agos i geisio gwella'r nifer sy'n manteisio ar bleidleisiau post, sy'n ffordd syml y gall pobl osgoi'r ciwiau, ond hefyd i geisio sicrhau bod mwy o bleidleisiau post yn cael eu gwneud yn gywir y tro cyntaf. Felly, rydym yn edrych ar gynllun pleidleisiau post oherwydd gwyddom fod gwallau'n digwydd ac mae angen i bobl deimlo'n hyderus eu bod wedi llenwi'r ffurflen yn gywir ac nad ydynt wedi'u drysu ganddi. Mae'r ffurflenni'n gofyn am lawer o wybodaeth, felly rydym wedi gwneud rhywfaint o ddadansoddi, ac mae tua hanner yr holl bleidleisiau post annilys yn ymwneud â phroblem gyda dyddiad geni'r etholwr, felly dyna brif ffocws ein gwaith ar ddiwygio'r ffurflenni i geisio cael gwared ar y mathau hynny o broblemau.

Felly, mae hynny'n rhan ohono, ond yn amlwg, bydd trafodaethau hir gyda swyddogion canlyniadau etholiadol wrth inni ddechrau ar y gwaith cynllunio manwl, ac yn amlwg bydd trafodaethau ynglŷn ag osgoi'r ciwiau hir y cyfeirioch chi atynt yn rhan o hynny.

Can I thank Rhys ab Owen for tabling this important question, and also declare my interest as a serving councillor on Bridgend County Borough Council? I note with interest the Welsh Government plans to pilot new measures such as early voting in certain wards in Bridgend council ahead of next year's local government elections, the justification for which being that this will happen in the wards that had the lowest historical turnouts. However, in Bridgend County Borough Council, the vision doesn't quite match the reality, as I note that Coychurch, which was the ward with the joint highest turnout at the last election in the whole of the county, is one of the areas included in this early voting pilot, which completely contradicts the stated intention. So, is it not therefore apparent, Minister, that these so-called pilots are being introduced not to benefit increased voter participation in these elections, but instead being conducted to enhance the electoral prospects of the Labour Party?

A gaf fi ddiolch i Rhys ab Owen am gyflwyno'r cwestiwn pwysig hwn, a datgan buddiant hefyd fel cynghorydd ar Gyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr ar hyn o bryd? Nodaf gyda diddordeb fod Llywodraeth Cymru yn bwriadu treialu mesurau newydd megis pleidleisio'n gynnar mewn rhai wardiau yng nghyngor Pen-y-bont ar Ogwr cyn yr etholiadau llywodraeth leol y flwyddyn nesaf, a'r cyfiawnhad dros wneud hynny yw y bydd yn digwydd yn y wardiau a oedd â'r nifer isaf o bleidleiswyr yn y gorffennol. Fodd bynnag, yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr, nid yw'r weledigaeth yn cyd-fynd yn llwyr â'r realiti, gan fy mod yn nodi bod Llangrallo, sy'n un o'r ddwy ward a welodd y ganran uchaf o bleidleiswyr yn y sir gyfan yn yr etholiad diwethaf, yn un o'r ardaloedd sydd wedi'u cynnwys yn y cynllun peilot pleidleisio cynnar, sy'n gwbl groes i'r bwriad a nodwyd. Felly, onid yw'n amlwg, Weinidog, nad yw'r cynlluniau peilot hyn fel y'u gelwir yn cael eu cyflwyno i sicrhau mwy o gyfranogiad gan bleidleiswyr yn yr etholiadau hyn, ond yn hytrach eu bod yn cael eu cynnal i wella rhagolygon etholiadol y Blaid Lafur?

14:10

I suggest that the Conservative Member doesn't judge this Government by his own Government's standards. We are very interested in supporting everybody who has the right to vote to get out there and do it, and they will obviously vote for who they choose. We've taken action right across Wales, including in constituencies that are currently represented by Conservative Members, to introduce new democratic engagement officers. So, they're across Wales, and they mean that now, for the first time, we've got a network of officers who are responsible for identifying barriers to registration, and they're working collaboratively with local partners to overcome them. We've also set up the local authority registration officer network to bring those individuals funded through the programme together to share knowledge and ideas as to how to get as many people as possible registered to vote, and to make it as easy as possible to cast that vote. That's happening right across Wales.

Awgrymaf nad ddylai'r Aelod Ceidwadol farnu'r Llywodraeth hon yn ôl safonau ei Lywodraeth ei hun. Mae gennym ddiddordeb mawr mewn cefnogi pawb sydd â hawl i bleidleisio i wneud hynny, a byddant yn amlwg yn pleidleisio dros y sawl y maent yn ei ddewis. Rydym wedi cymryd camau ledled Cymru, gan gynnwys mewn etholaethau a gynrychiolir gan Aelodau Ceidwadol ar hyn o bryd, i gyflwyno swyddogion ymgysylltu democrataidd newydd. Felly, maent yno ledled Cymru, ac maent yn golygu bod gennym bellach, am y tro cyntaf, rwydwaith o swyddogion sy'n gyfrifol am nodi rhwystrau i gofrestru, ac maent yn cydweithio â phartneriaid lleol i'w goresgyn. Rydym hefyd wedi sefydlu rhwydwaith swyddogion cofrestru awdurdodau lleol i ddod â'r unigolion a ariennir drwy'r rhaglen at ei gilydd i rannu gwybodaeth a syniadau ynglŷn â sut i sicrhau bod cynifer o bobl â phosibl yn cofrestru i bleidleisio, a'i gwneud mor hawdd â phosibl iddynt fwrw'r bleidlais honno. Mae hynny'n digwydd ledled Cymru.

Gwasanaethau Anstatudol
Non-statutory Services

Hoffwn ddatgan ar ddechrau'r cwestiwn fy mod yn gynghorydd sir ar gyfer Rhondda Cynon Taf.

I would like to declare at the beginning of this question that I am a Rhondda Cynon Taf councillor.

7. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei gynnig i awdurdodau lleol i ddarparu gwasanaethau anstatudol? OQ57201

7. What support is made available by the Welsh Government to local authorities to deliver non-statutory services? OQ57201

The Welsh Government provides support to local authorities to deliver statutory and non-statutory services through the annual core settlement funding and through specific grants.

Mae Llywodraeth Cymru yn rhoi cymorth i awdurdodau lleol ddarparu gwasanaethau statudol ac anstatudol drwy gyllid blynyddol y setliad craidd a thrwy grantiau penodol.

Diolch, Weinidog. Un sector sydd yn derbyn arian gan lywodraeth leol sy'n anstatudol ydy amgueddfeydd lleol. Hoffwn ofyn, felly, pa gamau sy'n cael eu cymryd gan Lywodraeth Cymru i ddiogelu amgueddfeydd lleol yn benodol, sydd yn bennaf yn cael eu hariannu gan awdurdodau lleol, ond sydd wedi dioddef toriadau enbyd o 31 y cant dros 10 mlynedd, gan nad ydynt yn wasanaeth statudol. Oes mwy mae'r Llywodraeth yn bwriadu ei wneud o ran darparu cyllid penodol i'w cefnogi i oroesi?

Thank you, Minister. One sector that receives non-statutory funding from local authorities is local museums. I'd therefore like to ask what steps are being taken by the Welsh Government to safeguard local museums specifically, which are mainly funded by local authorities, but have seen swingeing cuts of 31 per cent over 10 years, as they are not statutory services. Is there more that the Government can do in terms of providing specific funding to support them to survive?

I think the most important thing that we can do to protect non-statutory services is to give local government the best possible settlement through the revenue support grant and through the other specific grants that the Welsh Government provides. Around 80 per cent of the RSG is non-hypothecated, so it's important that local authorities do have that freedom to invest in line with their local priorities. But as I say, we'll be publishing the Welsh Government's budget on 20 December, and we've already set out that we would look to prioritise funding for health and social services, and for giving local government the best possible settlement. I think that, in doing so, that's the way in which we can best put these non-statutory but incredibly valuable services on the best footing.

Credaf mai'r peth pwysicaf y gallwn ei wneud i ddiogelu gwasanaethau anstatudol yw rhoi'r setliad gorau posibl i lywodraeth leol drwy'r grant cynnal refeniw a thrwy'r grantiau penodol eraill y mae Llywodraeth Cymru yn eu darparu. Nid yw tua 80 y cant o'r grant cynnal refeniw wedi'i neilltuo, felly mae'n bwysig fod gan awdurdodau lleol ryddid i fuddsoddi yn unol â'u blaenoriaethau lleol. Ond fel y dywedais, byddwn yn cyhoeddi cyllideb Llywodraeth Cymru ar 20 Rhagfyr, ac rydym eisoes wedi nodi y byddem yn ceisio blaenoriaethu cyllid ar gyfer iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, ac anelu i roi'r setliad gorau posibl i lywodraeth leol. Wrth wneud hynny, credaf mai dyna'r ffordd orau o sicrhau bod y gwasanaethau anstatudol ond hynod werthfawr hyn yn y sefyllfa orau.

Sefydlu Cyd-bwyllgorau Corfforaethol
The Establishment of Corporate Joint Committees

And for the third time today—

Ac am y trydydd tro heddiw—

8. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am sefydlu cyd-bwyllgorau corfforaethol mewn llywodraeth leol yng Nghymru? OQ57203

8. Will the Minister make a statement on the establishment of corporate joint committees in Welsh local government? OQ57203

Thank you very much for the question. I welcome the progress in each of the regions, including in south-east Wales, in establishing their corporate joint committees. I am committed to working closely with local government to support the establishment of their CJCs and the transition from the current regional arrangements.

Diolch yn fawr am y cwestiwn. Rwy'n croesawu'r cynnydd ym mhob un o'r rhanbarthau, gan gynnwys yn ne-ddwyrain Cymru, ar sefydlu eu cyd-bwyllgorau corfforedig. Rwyf wedi ymrwymo i weithio'n agos gyda llywodraeth leol i gefnogi'r gwaith o sefydlu eu cyd-bwyllgorau corfforedig a'r newid o'r trefniadau rhanbarthol presennol.

I feel the need to speak up for corporate joint committees given some of the issues that have raised in the Chamber this afternoon. I've been involved in working with Aneurin Bevan University Health Board, Caerphilly County Borough Council, Stagecoach and Transport for Wales in order to try and secure improved bus links to the new Grange University Hospital near Cwmbran, and the route that is proposed, and hopefully we can get off the ground, will cover three county borough areas. It's my belief that a corporate joint committee approach involving that kind of transport provision would iron out some of the problems that have been encountered historically, and I feel CJCs have an important role to play in that case, with regard to delivering that. Will that be included in any provisions in the future bus Bill, and does the Minister agree that CJCs can provide that level of support?

Teimlaf fod angen siarad dros gyd-bwyllgorau corfforedig o ystyried rhai o'r materion sydd wedi codi yn y Siambr y prynhawn yma. Rwyf wedi bod yn gwneud gwaith gyda Bwrdd Iechyd Prifysgol Aneurin Bevan, Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili, Stagecoach a Trafnidiaeth Cymru er mwyn ceisio sicrhau gwell cysylltiadau bws ag Ysbyty Athrofaol y Faenor ger Cwmbrân, a bydd y llwybr arfaethedig, a gobeithio y gallwn ddechrau ar y gwaith hwnnw, yn cwmpasu tair ardal bwrdeistref sirol. Rwy'n credu y byddai dull cyd-bwyllgor corfforedig sy'n cynnwys darpariaeth drafnidiaeth o'r fath yn datrys rhai o'r problemau a gafwyd yn y gorffennol, a theimlaf fod gan gyd-bwyllgorau corfforedig rôl bwysig i'w chwarae yn hynny o beth. A gaiff hynny ei gynnwys mewn unrhyw ddarpariaethau yn y Bil bysiau yn y dyfodol, ac a yw'r Gweinidog yn cytuno y gall cyd-bwyllgorau corfforedig ddarparu'r lefel honno o gymorth?

That's a really good question, and it does give me the opportunity just to say that, obviously, CJCs will be responsible for developing regional transport plans, but these will obviously be considering issues relating to transport in and from each CJC area, and include policies for implementing the Wales transport strategy.

The point about buses is really important, because, obviously, the system for the planning and delivery of bus services needs to be efficient and effective, and we want all parts of the system to work together to achieve the type of bus service that we want. It's about one network, one timetable and one ticket. It seems simple, but, actually, it will require a lot of work. I think the fact that we could do some work on a regional basis will be really, really important. Obviously, there would need to be clarity over the roles and how local, regional and national authorities can integrate to ensure local accountability and a national perspective on the future of bus services, but I do want to reassure Hefin David that work is under way with local authorities to consider where those functions best sit to achieve this. Potentially there could be an important role for CJCs, given their transport function and the clear overview that they will have of the importance of networks within their areas. 

Mae hwnnw'n gwestiwn da iawn, ac mae'n rhoi cyfle imi ddweud y bydd cyd-bwyllgorau corfforedig yn gyfrifol am ddatblygu cynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol wrth gwrs, ond yn amlwg, bydd y rhain yn ystyried materion sy'n ymwneud â thrafnidiaeth i ac o bob ardal cyd-bwyllgor corfforedig, ac yn cynnwys polisïau ar gyfer gweithredu strategaeth drafnidiaeth Cymru.

Mae'r pwynt am fysiau yn bwysig iawn, oherwydd, yn amlwg, mae angen i'r system ar gyfer cynllunio a darparu gwasanaethau bysiau fod yn effeithlon ac yn effeithiol, ac rydym eisiau i bob rhan o'r system gydweithio i gyflawni'r math o wasanaeth bws rydym ei eisiau. Mae'n ymwneud ag un rhwydwaith, un amserlen ac un tocyn. Mae'n ymddangos yn syml, ond mewn gwirionedd, bydd angen llawer o waith arno. Credaf y bydd y ffaith y gallem wneud rhywfaint o waith ar sail ranbarthol yn wirioneddol bwysig. Yn amlwg, byddai angen eglurder ynghylch y rolau a sut y gall awdurdodau lleol, rhanbarthol a chenedlaethol integreiddio i sicrhau atebolrwydd lleol a phersbectif cenedlaethol ar ddyfodol gwasanaethau bysiau, ond rwyf eisiau sicrhau Hefin David fod gwaith ar y gweill gydag awdurdodau lleol i ystyried lle sydd orau i'r swyddogaethau hynny fod er mwyn cyflawni hyn. Gallai fod rôl bwysig i gyd-bwyllgorau corfforedig, o ystyried eu swyddogaeth drafnidiaeth a'r trosolwg clir a fydd ganddynt o bwysigrwydd rhwydweithiau yn eu hardaloedd.

14:15
2. Cwestiynau i’r Gweinidog Materion Gwledig a Gogledd Cymru, a’r Trefnydd
2. Questions to the Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd

Yr eitem nesaf felly yw'r cwestiynau i’r Gweinidog materion gwledig a'r gogledd, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Mike Hedges. 

The next item is questions to the Minister for rural affairs and north Wales, and the first question is from Mike Hedges. 

Plaladdwyr
Pesticides

1. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith defnyddio plaladdwyr yng Nghymru? OQ57175

1. What assessment has the Welsh Government made of the impact of using pesticides in Wales? OQ57175

Member
Lesley Griffiths MS 14:16:14
Minister for Rural Affairs and North Wales, and Trefnydd

Thank you. This issue falls within the Minister for Climate Change's portfolio. However, I can confirm that all pesticides authorised in the UK undergo extensive scientific and technical assessment, and meet strict regulatory standards to ensure they pose no threat to human or animal health and the environment.

Diolch. Mae'r mater hwn yn rhan o bortffolio'r Gweinidog Newid Hinsawdd. Fodd bynnag, gallaf gadarnhau bod pob plaladdwr a awdurdodir yn y DU yn destun asesiad gwyddonol a thechnegol helaeth, ac yn bodloni safonau rheoleiddio llym i sicrhau nad ydynt yn fygythiad i iechyd pobl, anifeiliaid a'r amgylchedd.

Glyphosate is used to kill weeds. I, along with many others, have concerns about the effect of glyphosate on humans, animals and the environment. It's a non-selective systemic herbicide that kills a wide range of plants by entering plants through leaves and using the plant's circulatory system to reach its crown and roots. Does the Minister share my concern, and does the Government intend to legislate regarding the use of glyphosate? 

Defnyddir glyffosad i ladd chwyn. Rwyf fi, ynghyd â llawer o rai eraill, yn pryderu am effaith glyffosad ar bobl, anifeiliaid a'r amgylchedd. Mae'n chwynladdwr systemig annetholus sy'n lladd ystod eang o blanhigion drwy fynd i mewn i'r planhigyn drwy'r dail ac yn defnyddio system gylchredol y planhigyn i gyrraedd y brigdyfiant a'r gwreiddiau. A yw'r Gweinidog yn rhannu fy mhryder, ac a yw'r Llywodraeth yn bwriadu deddfu ar y defnydd o glyffosad?

I'm obviously aware of the concerns regarding the use of glyphosate. At the end of 2017, the EU reapproved it for a further five years, and I'm aware that discussions are beginning now between the European Food Safety Authority and the European Chemicals Agency. But, obviously, since January of this year, a new independent pesticides regulatory regime has begun to operate in Great Britain, and that's got a continued, rigorous and comprehensive risk assessment process for pesticides. So, now Welsh Ministers will continue to take relevant pesticide decisions for Wales, and Great Britain as a whole will undertake its own independent assessments of the evidence on the chemical. Obviously, Welsh Ministers will be very much involved in those discussions. 

Rwy'n amlwg yn ymwybodol o'r pryderon ynghylch defnyddio glyffosad. Ar ddiwedd 2017, cafodd ei ailgymeradwyo am bum mlynedd arall gan yr UE, ac rwy'n ymwybodol fod trafodaethau'n dechrau yn awr rhwng Awdurdod Diogelwch Bwyd Ewrop a'r Asiantaeth Gemegion Ewropeaidd. Ond yn amlwg, ers mis Ionawr eleni, mae cyfundrefn reoleiddio plaladdwyr annibynnol newydd wedi dechrau gweithredu ym Mhrydain, ac mae gan honno broses asesu risg barhaus, drylwyr a chynhwysfawr ar gyfer plaladdwyr. Felly, yn awr bydd Gweinidogion Cymru yn parhau i wneud penderfyniadau perthnasol ynghylch plaladdwyr ar gyfer Cymru, a bydd Prydain yn cynnal ei hasesiadau annibynnol ei hun o'r dystiolaeth ar y cemegyn. Yn amlwg, bydd Gweinidogion Cymru yn rhan o'r trafodaethau hynny.

Minister, the UK national action plan for the sustainable use of pesticides aims to minimise the risks and the impacts of pesticides to human health and the environment, whilst ensuring that pests and pesticide resistance are managed effectively. Many farmers and land managers currently use pesticides to control and protect their crops from harm from invertebrates, disease and weeds. One of the aims of the UK national action plan focuses on research and development, so can you outline what work has been done directly here in Wales on R&D into pesticides, so we can reduce our reliance on them and help secure the food supply chain?  

Weinidog, nod cynllun gweithredu cenedlaethol y DU ar gyfer defnyddio plaladdwyr yn gynaliadwy yw lleihau risgiau ac effeithiau plaladdwyr i iechyd pobl a'r amgylchedd, tra'n sicrhau bod plâu ac ymwrthedd i blaladdwyr yn cael eu rheoli'n effeithiol. Ar hyn o bryd mae llawer o ffermwyr a rheolwyr tir yn defnyddio plaladdwyr i reoli a diogelu eu cnydau rhag niwed gan infertebratau, clefydau a chwyn. Mae un o amcanion cynllun gweithredu cenedlaethol y DU yn canolbwyntio ar ymchwil a datblygu, felly a allwch chi amlinellu pa waith ymchwil a datblygu a wnaethpwyd yn uniongyrchol yma yng Nghymru mewn perthynas â phlaladdwyr fel y gallwn leihau ein dibyniaeth arnynt a helpu i ddiogelu'r gadwyn cyflenwi bwyd?

Thank you. As I said, this doesn't actually sit in my portfolio—it sits in the climate change ministry—but I'm aware a joint UK consultation on a draft version of a revised national action plan for the sustainable use of pesticides was launched at the end of last year. I know the Minister's officials are working very closely with their counterparts across the UK so that they can amend the draft plan, whilst reflecting, obviously, on the responses that have been submitted in the consultation. 

Diolch. Fel y dywedais, nid yw'r mater hwn yn rhan o fy mhortffolio mewn gwirionedd—mae'n perthyn i'r weinyddiaeth newid hinsawdd—ond rwy'n ymwybodol fod ymgynghoriad ar y cyd yn y DU ar fersiwn ddrafft o gynllun gweithredu cenedlaethol diwygiedig ar gyfer defnyddio plaladdwyr yn gynaliadwy wedi'i lansio ddiwedd y llynedd. Gwn fod swyddogion y Gweinidog yn gweithio'n agos iawn gyda'u swyddogion cyfatebol ledled y DU fel y gallant ddiwygio'r cynllun drafft, tra'n ystyried yr ymatebion a gyflwynwyd yn yr ymgynghoriad.

Buddsoddi mewn Isadeiledd yn y Gogledd
Infrastructure Investment in North Wales

2. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda Gweinidog yr Economi ynghylch buddsoddi mewn isadeiledd yn y Gogledd? OQ57186

2. What discussions has the Minister had with the Minister for Economy regarding infrastructure investment in north Wales? OQ57186

Diolch. I've held several discussions with the Minister for Economy on a range of issues across north Wales, and tomorrow I'll be chairing the north Wales Cabinet committee, which the Minister will be attending. We continue to work very closely with our public sector partners to ensure the best possible economic infrastructure investments across all parts of Wales, as outlined in our programme for government. 

Diolch. Rwyf wedi cynnal sawl trafodaeth gyda Gweinidog yr Economi ar amrywiaeth o faterion ledled gogledd Cymru, ac yfory byddaf yn cadeirio pwyllgor y Cabinet ar ogledd Cymru, y bydd y Gweinidog yn ei fynychu. Rydym yn parhau i weithio'n agos iawn gyda'n partneriaid yn y sector cyhoeddus i sicrhau'r buddsoddiadau seilwaith economaidd gorau posibl ar draws pob rhan o Gymru, fel yr amlinellir yn ein rhaglen lywodraethu.

Gyda hynny mewn golwg, mae penderfyniad Llywodraeth y Deyrnas Unedig, wrth gwrs, i beidio â chefnogi cais cyngor Wrecsam i'r gronfa lefelu i fyny i adnewyddu'r Cae Ras yn ergyd i'r clwb ac i bêl-droed yn ehangach, ac, yn wir, i'r rhanbarth yn ehangach hefyd. Mi fyddwch chi'n ymwybodol, dwi'n gwybod, bod tîm pêl-droed Wrecsam eisoes yn denu torfeydd o ryw 10,000 ar gyfer gemau cartref erbyn hyn. Mae'r Cae Ras yn llawn ar ddyddiau Sadwrn, ac mae angen datblygu y Cae Ras, nid yn unig er mwyn y clwb, ond er mwyn, fel roeddwn i'n dweud, sicrhau adnodd rhanbarthol a chenedlaethol fydd yn medru denu gemau rhyngwladol ar bob lefel yn y dyfodol. Mae hynny'n berthnasol yn enwedig heddiw, wrth gwrs, gan fod yna filoedd o bobl o'r gogledd wedi gorfod teithio unwaith eto i Gaerdydd i wylio'r tîm cenedlaethol yn chwarae. Mae Llywodraeth ar ôl Llywodraeth, wrth gwrs, yma yng Nghaerdydd, wedi siarad am hyn o safbwynt y Cae Ras, ond erioed wedi delifro. Dwi'n awyddus inni sicrhau bod datblygiad yn mynd yn ei flaen er gwaethaf penderfyniad Llywodraeth San Steffan, felly a wnewch chi fel Gweinidog ymrwymo i sicrhau cyllid gan Lywodraeth Cymru ar gyfer datblygu'r rhan yma o'r dre, ac, wrth gwrs, gyfrannu at dwf y rhanbarth yn ehangach?

With that in mind, the decision of the United Kingdom Government, of course, not to support Wrexham council's bid to the levelling-up fund to renew the Racecourse is a blow to the club and to football more widely, and, indeed, to the region more widely. You will be aware, I know, that Wrexham football club already draws crowds of over 10,000 for home games. The Racecourse is full on Saturdays, and we need to develop the Racecouse, not just for the club, but, as I said, to ensure a regional and national resource that will be able to attract international games on every level in future. That, of course, is particularly relevant today, because there are thousands of people from the north who had to travel down once again to Cardiff to watch the national team play. Government after Government, of course, here in Cardiff, have spoken about this from the point of view of the Racecourse, but have never delivered. I am eager for us to ensure the development proceeds, despite the decision of the Westminster Government, so will you as a Minister commit to ensure funding from the Welsh Government to develop this part of the town, and of course to contribute to the growth of the region more widely?

14:20

Thank you. As you say, there were far more losers, I think, than winners in Wales as a result of the UK Government's announcement around the levelling-up fund. Only six local authorities were successful in their bids, and £172 million-worth of bids were refused funding. That obviously included the Racecourse ground in my own constituency of Wrexham, and three town centres in Bangor, Barmouth and Bala. I think you make a really important point, and it struck me again last night; when I was a young girl, I would never have been able to come down to Cardiff to watch international football matches. All my attendances at international football matches were at the Racecourse, and I think we are missing a young group of people whose parents are unable to bring them down. Certainly, as you say, the Racecourse attracts crowds of just under 10,000 every other week. There is definitely a will within the football club and with the town to see those extra facilities brought to the Racecourse. You'll be aware that Welsh Government is a partner in the Wrexham gateway project, working with Glyndŵr University and Wrexham County Borough Council, and I will certainly do all I can, both with my MS hat on, and as the Minister for north Wales, to ensure that that project goes smoothly. It certainly appears to be. I appreciate it is a long-term project.

Diolch. Fel y dywedwch, roedd llawer mwy ar eu colled, rwy'n credu, nag a oedd ar eu hennill yng Nghymru o ganlyniad i gyhoeddiad Llywodraeth y DU ynghylch y gronfa codi'r gwastad. Chwe awdurdod lleol yn unig a fu'n llwyddiannus yn eu ceisiadau, a gwrthodwyd gwerth £172 miliwn o geisiadau am gyllid. Roedd hynny'n amlwg yn cynnwys y Cae Ras yn fy etholaeth i yn Wrecsam, a thri chais canol tref ym Mangor, Abermaw a'r Bala. Credaf eich bod yn gwneud pwynt pwysig iawn, a chofiais eto neithiwr; pan oeddwn yn ferch ifanc, ni fyddwn byth wedi gallu dod i lawr i Gaerdydd i wylio gemau pêl-droed rhyngwladol. Roedd yr holl gemau pêl-droed rhyngwladol a welais ar y Cae Ras, a chredaf ein bod yn colli grŵp o bobl ifanc nad yw eu rhieni'n gallu eu hebrwng i lawr. Yn sicr, fel y dywedwch, mae'r Cae Ras yn denu torfeydd o ychydig o dan 10,000 bob yn ail wythnos. Yn bendant, mae ewyllys o fewn y clwb pêl-droed a'r dref i weld cyfleusterau ychwanegol yn dod i'r Cae Ras. Fe fyddwch yn ymwybodol fod Llywodraeth Cymru yn bartner ym mhrosiect porth Wrecsam, gan weithio gyda Phrifysgol Glyndŵr a Chyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam, a byddaf yn sicr yn gwneud popeth y gallaf ei wneud, fel Aelod o'r Senedd, ac fel Gweinidog gogledd Cymru, i sicrhau bod y prosiect hwnnw'n mynd rhagddo'n hwylus. Mae'n sicr yn ymddangos felly. Rwy'n sylweddoli ei fod yn brosiect hirdymor.

Fortunately, the Wrexham gateway bid is going to the levelling-up fund round 2, and of course the Clwyd South bid was successful in round 1.

Earlier this year I visited the site of the landslide between Newbridge and Cefn Mawr, caused by storm Christoph, with the B5605 there closed. When I wrote to the Welsh Government about this damage to key infrastructure, the Deputy Minister for Climate Change's response in July stated that Wrexham council's funding application to the Welsh Government was

'unsuccessful because repair works would not reduce the risk of flooding to properties and would only benefit the highway'.

Wrexham council's environment and transport lead then wrote, 'We anticipate a repair cost of circa £1 million and are concerned that without some support the council will be unable to fund these storm-related damages.' But, as an affected constituent wrote this month, 'Many in these villages do not have cars, needing transport that involves walking miles to the nearest bus stops or having to hire costly taxis.' Earlier this month, the council confirmed they had secured Welsh Government funding for advice from geotechnical consultants, and will be submitting a business case for Welsh Government funding. How, therefore, do you respond to their statement that the biggest obstacle will be securing funding this financial year to enable them to plan and carry out the works as soon as possible?

Yn ffodus, mae cais porth Wrecsam yn mynd i rownd 2 y gronfa codi'r gwastad, ac wrth gwrs roedd cais De Clwyd yn llwyddiannus yn rownd 1.

Yn gynharach eleni ymwelais â safle'r tirlithriad rhwng Trecelyn a Chefn Mawr, a achoswyd gan storm Christoph, gan gau'r B5605 yno. Pan ysgrifennais at Lywodraeth Cymru am y niwed hwn i seilwaith allweddol, nododd ymateb y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd ym mis Gorffennaf fod cais cyngor Wrecsam am gyllid i Lywodraeth Cymru yn

'aflwyddiannus oherwydd na fyddai gwaith atgyweirio yn lleihau'r perygl o lifogydd i eiddo ac na fyddai ond o fudd i'r briffordd'.

Yna ysgrifennodd arweinydd amgylchedd a thrafnidiaeth cyngor Wrecsam, 'Rydym yn rhagweld cost atgyweirio o tua £1 filiwn ac rydym yn pryderu na fydd y cyngor, heb gefnogaeth, yn gallu ariannu'r niwed sy'n gysylltiedig â stormydd.' Ond fel yr ysgrifennodd etholwr yr effeithiwyd arno y mis hwn, 'Mae llawer o bobl yn y pentrefi hyn heb geir at eu defnydd, ac maent angen trafnidiaeth sy'n golygu cerdded milltiroedd i'r safle bws agosaf neu orfod llogi tacsis costus.' Yn gynharach y mis hwn, cadarnhaodd y cyngor eu bod wedi cael cyllid gan Lywodraeth Cymru ar gyfer cyngor gan ymgynghorwyr geodechnegol, a byddant yn cyflwyno achos busnes ar gyfer cyllid gan Lywodraeth Cymru. Sut, felly, rydych yn ymateb i'w datganiad mai'r rhwystr mwyaf fydd cael cyllid yn y flwyddyn ariannol hon i'w galluogi i gynllunio a chyflawni'r gwaith cyn gynted â phosibl?

My understanding, when I last had a discussion around this issue with the deputy leader of Wrexham County Borough Council, was that they believed the ball was firmly in their court, and they were processing their application. So, I don't recognise that.

Y tro diwethaf imi gael trafodaeth am y mater hwn gyda dirprwy arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam, fy nealltwriaeth i oedd eu bod yn credu mai mater iddynt hwy oedd hyn bellach, a'u bod yn prosesu eu cais. Felly, nid wyf yn cydnabod hynny.

I've had a response regarding that as well and been told that it's being followed up, with officers meeting with Wrexham officials as well. Diolch.

Improvements along the A55 in Gwynedd received 50 per cent EU funding to do the work. This is just one example of how north Wales's infrastructure gained from being a net beneficiary of European funding. We were promised we would be no worse off after Brexit, yet just one north Wales local authority—Wrexham—benefited from the replacement fund, the levelling-up fund, and that was for the Pontcysyllte aqueduct. Flintshire council submitted a high-priority regional funding bid for infrastructure projects, including the Deeside parkway station, which would improve access for north Wales residents to 400 businesses and 5,000 jobs at Deeside industrial park, a park-and-ride at Penyffordd station, and improvements for freight at Castle Cement to enable a planned increase in services on the Wrexham-Bidston line to two trains per hour. None of this was funded. Minister, do you agree with me that the UK Government is selling north Wales short by not providing the same amount of funding and investment in infrastructure that we would have had if we had been part of the European Union?

Rwyf wedi cael ymateb ynglŷn â hynny hefyd a dywedwyd wrthyf ei fod yn cael sylw, gyda swyddogion yn cyfarfod â swyddogion Wrecsam hefyd. Diolch.

Cafodd gwelliannau ar hyd yr A55 yng Ngwynedd 50 y cant o gyllid yr UE i wneud y gwaith. Un enghraifft yn unig yw hon o sut roedd seilwaith gogledd Cymru yn elwa o fod yn fuddiolwr net o gyllid Ewropeaidd. Cawsom addewid na fyddem yn waeth ein byd ar ôl Brexit, ac eto un awdurdod lleol yn unig yng ngogledd Cymru—Wrecsam—a elwodd o'r gronfa newydd, y gronfa codi'r gwastad, a hynny ar gyfer traphont ddŵr Pontcysyllte. Cyflwynodd cyngor sir y Fflint gais am gyllid rhanbarthol â blaenoriaeth uchel ar gyfer prosiectau seilwaith, gan gynnwys gorsaf barcffordd Glannau Dyfrdwy, a fyddai'n gwella mynediad i drigolion gogledd Cymru at 400 o fusnesau a 5,000 o swyddi ym mharc diwydiannol Glannau Dyfrdwy, cyfleusterau parcio a theithio yng ngorsaf Pen-y-ffordd, a gwelliannau ar gyfer cludo nwyddau yn Castle Cement i alluogi cynnydd arfaethedig yn y gwasanaethau ar reilffordd Wrecsam-Bidston i ddau drên yr awr. Ni chafodd dim o hyn ei ariannu. Weinidog, a ydych yn cytuno â mi fod Llywodraeth y DU yn gwneud cam â gogledd Cymru drwy beidio â darparu'r un swm o gyllid a buddsoddiad mewn seilwaith ag y byddem wedi'i gael pe byddem yn dal i fod yn rhan o'r Undeb Ewropeaidd?

14:25

Yes, absolutely, I would agree with the Member. Clearly, the UK Government's actions are a levelling down for Wales as a whole, and certainly north Wales, not a levelling up, and we are certainly having less say over less money. I think that's completely unacceptable and absolutely not what we were promised. So, I think you're right to raise concerns regarding future investment for north Wales. I think this has probably set a precedent for what's to come in the way the UK Government are using the United Kingdom Internal Market Act 2020 and its failure to replace European funding in full. There just doesn't seem to be any substance behind its levelling-up agenda.

Yn sicr, rwy'n cytuno â'r Aelod. Yn amlwg, mae gweithredoedd Llywodraeth y DU yn gostwng y gwastad i Gymru gyfan, a gogledd Cymru yn bendant, yn hytrach na chodi'r gwastad, ac yn sicr mae gennym lai o lais dros lai o arian. Credaf fod hynny'n gwbl annerbyniol ac yn bendant, nid dyna a addawyd i ni. Felly, credaf eich bod yn iawn i fynegi pryderon ynghylch buddsoddiadau ar gyfer gogledd Cymru yn y dyfodol. Credaf fod hyn yn debyg o fod wedi gosod cynsail ar gyfer yr hyn sydd i ddod yn y ffordd y mae Llywodraeth y DU yn defnyddio Deddf Marchnad Fewnol y Deyrnas Unedig 2020 a'i methiant i sicrhau cyllid llawn yn lle cyllid Ewropeaidd. Nid yw'n ymddangos bod unrhyw sylwedd yn sail i'w hagenda codi'r gwastad.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr yn gyntaf—Samuel Kurtz.

Questions now from the party spokespeople. The Conservative spokesperson first of all—Samuel Kurtz.

Diolch, Llywydd. Minister, in yesterday's bovine TB eradication strategy statement, you stated that one of the reasons you're stopping the trap and test of badgers is, in your words, because it proved unpopular with farmers. However, it could be argued that one of the reasons that contributed to the programme failing was that a list of participating farms was made public in 2018 in a perceived data breach, resulting in those participating farmers being harassed and bullied. Additionally, NFU Cymru president John Davies stated:

'Welsh Government appears to be unique in its thinking that this disease can be eradicated without proactively dealing with diseased animals in both cattle and wildlife populations.'

With concerns expressed by farmers over the Welsh Government's ability to handle sensitive data and to have an adequate approach to beating the disease without a holistic and proactive eradication strategy, what confidence can farmers have in your Government in winning the battle against bovine TB?

Diolch, Lywydd. Weinidog, yn y datganiad ar y strategaeth ar gyfer dileu TB buchol ddoe, fe ddywedoch chi mai un o'r rhesymau pam eich bod yn rhoi'r gorau i ddal moch daear a chynnal profion arnynt, yn eich geiriau chi, yw oherwydd ei fod yn amhoblogaidd gyda ffermwyr. Fodd bynnag, gellid dadlau mai un o'r rhesymau a gyfrannodd at fethiant y rhaglen oedd bod rhestr o'r ffermydd a gymerodd ran wedi'i chyhoeddi yn 2018 mewn achos canfyddedig o dorri diogelwch data, gan arwain at fwlio ac aflonyddu ar y ffermwyr a gymerodd ran yn y rhaglen. Yn ogystal, dywedodd llywydd Undeb Cenedlaethol Amaethwyr Cymru, John Davies:

'Ymddengys mai Llywodraeth Cymru yn unig sydd o'r farn y gellir dileu'r clefyd hwn heb ymdrin yn rhagweithiol ag anifeiliaid sydd wedi'u heintio mewn poblogaethau bywyd gwyllt yn ogystal â gwartheg.'

Gyda ffermwyr yn mynegi pryderon ynghylch gallu Llywodraeth Cymru i drin data sensitif a sicrhau dull digonol o ddileu'r clefyd heb strategaeth ddileu gyfannol a rhagweithiol, pa mor hyderus y gall ffermwyr fod y bydd eich Llywodraeth yn ennill y frwydr yn erbyn TB buchol?

Thank you. One of the reasons I stated as to why I was stopping the trap and test was that it was very resource-intensive and it hadn't given us the amount of data that I thought it would do. I think the funding that I previously had given to the test and trap scheme would be better used in badger vaccination. So, that's why I announced £100,000 yesterday. I absolutely recognise what you're saying about the breach in data that took place—I'm trying to remember if it was three or four years ago, but it was a few years ago, and obviously, we apologised. But I do want our farming sector and the community to have faith in this TB eradication programme. As we discussed at length yesterday, I think it's working. It's time to refresh it now, as it's been four years since we brought it forward, and I very much hope that people will take part in the consultation.

Diolch. Un o'r rhesymau pam y dywedais fy mod am roi'r gorau i ddal moch daear a chynnal profion arnynt oedd oherwydd ei fod yn galw am lawer o adnoddau ac nid oedd wedi darparu cymaint o ddata â'r hyn y meddyliais y byddai'n ei wneud. Credaf y byddai'r cyllid a ddarperais ar gyfer y cynllun dal a phrofi yn y gorffennol wedi cael ei ddefnyddio'n well mewn cynllun brechu moch daear. Felly, dyna pam y cyhoeddais £100,000 ddoe. Rwy'n llwyr gydnabod yr hyn a ddywedwch am dorri diogelwch data—rwy'n ceisio cofio ai tair neu bedair blynedd yn ôl y digwyddodd, ond roedd ychydig flynyddoedd yn ôl, ac yn amlwg, fe wnaethom ymddiheuro. Ond rwyf eisiau i'n sector ffermio a'r gymuned fod â ffydd yn y rhaglen hon i ddileu TB. Fel y trafodwyd yn helaeth ddoe, credaf ei bod yn gweithio. Mae'n bryd ei hadnewyddu yn awr, gan fod pedair blynedd wedi bod ers inni ei chyflwyno, ac rwy'n gobeithio'n fawr y bydd pobl yn cymryd rhan yn yr ymgynghoriad.

Well, Minister, that will be disappointing, as NFU Cymru believe that it's a row-back, having this trap and test removed.

But moving away from TB and focusing on financial support, last week, the Economy, Trade and Rural Affairs Committee took evidence from the farming unions, who were asked about their concerns regarding rural development programme funding being unspent by the end of the programme. NFU Cymru expressed their disappointment that, despite the programme concluding last year, as of August of this year, a third of the original budget had still not been spent. Minister, do you share these concerns and agree with me that RDP funding must be spent effectively and in a transparent manner? What reassurances can you give farmers that your underspend won't have any impact on any future funding agreements?

Wel, Weinidog, bydd hynny'n siomedig, gan fod Undeb Cenedlaethol Amaethwyr Cymru yn credu bod cael gwared ar y cynllun dal a phrofi yn gam yn ôl.

Ond i symud oddi wrth TB a chanolbwyntio ar gymorth ariannol, yr wythnos diwethaf, clywodd Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig dystiolaeth gan yr undebau ffermio, pan ofynnwyd iddynt am eu pryderon ynghylch y ffaith bod cyllid rhaglen datblygu gwledig heb ei wario erbyn diwedd y rhaglen. Mynegodd Undeb Cenedlaethol Amaethwyr Cymru eu siom fod traean o'r gyllideb wreiddiol yn dal heb ei wario ym mis Awst eleni, er i'r rhaglen ddod i ben y llynedd. Weinidog, a ydych yn rhannu'r pryderon hyn ac yn cytuno bod yn rhaid gwario cyllid y rhaglen datblygu gwledig yn effeithiol ac mewn modd tryloyw? Pa sicrwydd y gallwch ei roi i ffermwyr na fydd eich tanwariant yn cael unrhyw effaith ar unrhyw gytundebau ariannu yn y dyfodol?

I do agree with you that it should be spent in full; I don't share concerns that it won't be. I remain confident that the RDP will be fully spent by the end of 2023, which is when it has to be spent by. I'm sure that you will appreciate that there have been considerable challenges for some projects due to the impact of the pandemic and the ongoing effect of us leaving the European Union. I recently announced Glastir agri-environment contract extensions for two years, through the RDP, which I think was very much welcome. Because I did want to provide certainty to those environmental projects that we didn't lose the gains that we have had through them, ahead of the transition to the sustainable farming scheme. The current project-level commitment stands at £764.7 million and that represents 91.2 per cent commitment of funds against a total programme value of over £838 million.

Rwy'n cytuno â chi y dylid ei wario'n llawn; nid wyf yn rhannu pryderon na fydd hynny'n digwydd. Rwy'n dal i fod yn hyderus y bydd arian y rhaglen datblygu gwledig i gyd wedi'i wario erbyn diwedd 2023, sef yr adeg y mae'n rhaid i'r arian fod wedi'i wario. Rwy'n siŵr y byddwch yn deall y bu heriau sylweddol i rai prosiectau oherwydd effaith y pandemig ac effaith barhaus y ffaith ein bod wedi gadael yr Undeb Ewropeaidd. Yn ddiweddar, cyhoeddais estyniadau i gontractau amaeth-amgylcheddol Glastir am ddwy flynedd, drwy'r rhaglen datblygu gwledig, ac rwy'n credu bod hynny wedi cael croeso mawr. Oherwydd roeddwn eisiau rhoi sicrwydd i'r prosiectau amgylcheddol hynny nad oeddem wedi colli'r enillion a gawsom drwyddynt, cyn trosglwyddo i'r cynllun ffermio cynaliadwy. Mae'r ymrwymiad lefel prosiect presennol yn £764.7 miliwn ac mae hynny'n ymrwymiad o 91.2 y cant o gyllid yn erbyn cyfanswm gwerth y rhaglen o dros £838 miliwn.

Thank you. You mentioned those environmental projects, and on the topic of effective and transparent RDP payments, figures released by the Welsh Government have confirmed that a growing proportion of the Welsh Government's Glastir woodland creation fund is being used to finance tree-planting projects on Welsh farmland purchased by foreign businesses, with no benefit to Wales or our communities and contrary to our own attempts to tackle climate change. Given that large businesses from outside of Wales are accessing Glastir grants, yet local farmers such as David Mills from Powys are being penalised and fined thousands of pounds for doing the right thing in planting trees, will you disclose to the Siambr how much taxpayers' money, allocated via the Glastir woodland creation fund, has been given to multimillion-pound businesses to plant trees in Wales?

Diolch. Fe sonioch chi am y prosiectau amgylcheddol, ac ar fater taliadau rhaglen datblygu gwledig effeithiol a thryloyw, mae ffigurau a ryddhawyd gan Lywodraeth Cymru wedi cadarnhau bod cyfran gynyddol o gronfa creu coetir Glastir Llywodraeth Cymru yn cael ei defnyddio i ariannu prosiectau plannu coed ar dir fferm yng Nghymru a brynwyd gan fusnesau tramor, heb unrhyw fudd i Gymru na'n cymunedau ac yn groes i'n hymdrechion ein hunain i fynd i'r afael â newid hinsawdd. O ystyried bod busnesau mawr o'r tu allan i Gymru yn gwneud defnydd o grantiau Glastir, a ffermwyr lleol fel David Mills o Bowys yn cael eu cosbi a'u dirwyo o filoedd o bunnoedd am wneud y peth iawn drwy blannu coed, a wnewch chi ddatgelu i'r Siambr faint o arian trethdalwyr, a ddyrannwyd drwy gronfa creu coetir Glastir, sydd wedi'i roi i fusnesau gwerth miliynau o bunnoedd i blannu coed yng Nghymru?

14:30

So, I am obviously aware of the case you refer to, and I can't comment because obviously it’s going through a process.

In relation to multinationals buying land in Wales, obviously this is something that is concerning me and I met with the farming unions last week and asked them if they were able to provide evidence. They both raised it with me. And one of the unions did say to me that a lot of it is anecdotal, so I would prefer to have hard facts, and they have committed to doing that, because I think it is important that we do know what land is being bought up.

However, I’m hearing all the time that large parcels of land are being bought up and trees planted. You’ll be aware that we haven’t achieved our tree-planting targets for a long time. So, I’m trying to balance this out, but we do need a step-change increase in woodland creation and I do think that it’s our farmers who are best placed to be able to do that for us.

So, I think there are two separate issues there. I think we need to know who we are selling our land to. Unfortunately, as you say, some of the funding is going to addresses not in Wales. I don’t think it’s as significant as you are implying. And, again, if you have the evidence, please send it to me, but I think we all agree that a lot of it is anecdotal. But just looking at the sustainable farming scheme, within that, I am very keen to be able to help our farmers who want to plant trees, who want to plant hedges and edges and to be able to support them to do so.

Felly, rwy'n ymwybodol o'r achos y cyfeiriwch ato, ac ni allaf wneud sylw oherwydd, yn amlwg, mae'n mynd drwy broses.

Mewn perthynas â chwmnïau rhyngwladol yn prynu tir yng Nghymru, mae'n amlwg fod hyn yn rhywbeth sy'n peri pryder i mi a chyfarfûm â'r undebau ffermio yr wythnos diwethaf a gofyn iddynt a oeddent yn gallu darparu tystiolaeth. Roedd y ddau undeb wedi ei ddwyn i fy sylw. A dywedodd un o'r undebau wrthyf fod llawer ohono'n anecdotaidd, felly byddai'n well gennyf gael ffeithiau cadarn, ac maent wedi ymrwymo i wneud hynny, oherwydd credaf ei bod yn bwysig inni wybod pa dir sy'n cael ei brynu.

Fodd bynnag, rwy'n clywed drwy'r amser fod parseli mawr o dir yn cael eu prynu a bod coed yn cael eu plannu. Fe fyddwch yn ymwybodol nad ydym wedi cyrraedd ein targedau plannu coed ers amser maith. Felly, rwy'n ceisio sicrhau cydbwysedd, ond mae angen cynnydd sylweddol mewn gwaith creu coetir ac rwy'n credu mai ein ffermwyr sydd yn y sefyllfa orau i allu gwneud hynny i ni.

Felly, credaf fod dau beth gwahanol yno. Rwy'n credu bod angen inni wybod i bwy rydym yn gwerthu ein tir. Yn anffodus, fel y dywedwch, mae rhywfaint o'r cyllid yn mynd i gyfeiriadau nad ydynt yng Nghymru. Nid wyf yn credu ei fod mor sylweddol ag yr awgrymwch. Ac unwaith eto, os oes gennych dystiolaeth, anfonwch hi ataf, ond credaf ein bod i gyd yn cytuno bod llawer ohoni'n anecdotaidd. Ond wrth edrych ar y cynllun ffermio cynaliadwy, o fewn hynny, rwy'n awyddus iawn i allu helpu ein ffermwyr sy'n awyddus i blannu coed, sy'n awyddus i blannu gwrychoedd a lleiniau ac i allu eu cynorthwyo i wneud hynny.

Llefarydd Plaid Cymru, Cefin Campbell.

Plaid Cymru spokesperson, Cefin Campbell.

Diolch, Llywydd. Wrth inni edrych y tu hwnt i COP26, mae'n rhaid inni, erbyn hyn wrth gwrs, droi ein geiriau yn weithredoedd er mwyn mynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd. Yn ystod y gynhadledd, cafwyd diwrnod amaethyddiaeth ac fe wnaeth arweinwyr y sector ffermio yng Nghymru ymrwymiadau uchelgeisiol a chadarn iawn i helpu Cymru gyrraedd y nod o fod yn net sero.

Wrth gwrs, rŷn ni'n deall bod angen diwydiant ffermio hyfyw ar Gymru i sicrhau nad ŷn ni'n gweld llai o gamau'n cael eu cymryd i ddiogelu'r amgylchedd naturiol a llai o gyfraniadau economaidd gan y sector i economi Cymru. A dŷn ni ddim, yn sicr, eisiau gweld effeithiau negyddol ar yr hinsawdd drwy fewnforio cynnyrch fferm o wledydd tramor, fel ŷn ni wedi clywed bydd yn bosibl—o Awstralia a Seland Newydd.

Yn ystod yr wythnosau diwethaf, cyhoeddodd Hybu Cig Cymru ddiweddariad i'w hadroddiad, 'Perffeithio'r Ffordd Gymreig', sy'n cynnwys canllawiau ar ffermio defaid a chynhyrchu cig eidion mewn ffordd gynaliadwy. Cyhoeddodd NFU UK hefyd adroddiad cynhwysfawr ar sut y gall y sector arwain y ffordd i fod yn net sero. Ac mae hyn yn wahanol iawn i'r geiriau gwag rŷn ni wedi eu cael gan y Torïaid ar newid hinsawdd. A yw'r Gweinidog yn cytuno, felly, fod cyfraniad ffermwyr yn hollbwysig i gyrraedd net sero a'u bod nhw'n rhan o'r ateb ac nid y broblem?

Thank you, Llywydd. As we look beyond COP26, we must now, of course, turn our words into actions to tackle the climate emergency. During the summit, there was an agriculture day and leaders within the farming sector in Wales made ambitious and very firm commitments to help Wales reach its net-zero ambitions.

Of course, we understand that we need a viable agricultural industry in Wales to ensure that we don't see fewer steps being taken to safeguard the natural environment and fewer economic contributions by the sector to the Welsh economy. And we certainly don't want to see negative impacts on the climate by importing farm produce from abroad, as we've heard might be possible, particularly from Australia and New Zealand.

Over the past few weeks, Hybu Cig Cymru published an update to its report, 'Perfecting the Welsh Way', which includes guidance on farming sheep and producing beef in a sustainable manner. NFU UK also published a comprehensive report on how the sector can lead the way towards net zero. And this is very different to the empty rhetoric we've heard from the Tories on climate change. Does the Minister agree, therefore, that the contribution of farmers is crucial to achieving net zero and that they are part of the solution and not of the problem?

Yes, I absolutely agree with you that they're part of the solution and certainly I think—. You mentioned NFU on a UK level, but NFU Cymru I think have been—they set out their strategy before we did. I think they have been very clear that they see themselves as part of the solution and they don't come asking questions—they come with answers. So, I think they have really led the way in relation to that. 

I very much welcomed Hybu Cig Cymru's new report, 'Perfecting the Welsh Way'. That again recognises the actions that will be required by Welsh livestock farmers towards achieving the sustainability targets that we've set and they provide guidance for continuous improvement. We too have concerns about the UK trade deals with New Zealand and Australia that have been agreed in principle and officials continue to make representations to the UK Government.

Ydw, rwy'n cytuno'n llwyr â chi eu bod yn rhan o'r ateb ac yn sicr rwy'n meddwl—. Fe sonioch chi am Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr ar lefel y DU, ond mae NFU Cymru, yn fy marn i—fe wnaethant nodi eu strategaeth cyn i ni wneud hynny. Credaf eu bod wedi bod yn glir iawn eu bod yn gweld eu hunain fel rhan o'r ateb ac nad ydynt yn dod atom i ofyn cwestiynau—maent yn dod gydag atebion. Felly, credaf eu bod wedi arwain y ffordd go iawn mewn perthynas â hynny.

Roeddwn yn falch iawn o weld adroddiad newydd Hybu Cig Cymru, 'Perffeithio'r Ffordd Gymreig'. Mae hwnnw eto'n cydnabod y camau y bydd angen i ffermwyr da byw Cymru eu cymryd tuag at gyflawni'r targedau cynaliadwyedd rydym wedi'u gosod ac maent yn darparu canllawiau ar gyfer gwelliant parhaus. Mae gennym bryderon hefyd ynglŷn â chytundebau masnach y DU â Seland Newydd ac Awstralia y cytunwyd arnynt mewn egwyddor ac mae swyddogion yn parhau i gyflwyno sylwadau i Lywodraeth y DU.

Diolch yn fawr iawn. Wrth gwrs, dyw'r Llywodraeth Geidwadol yn San Steffan ddim yn unig wedi torri addewidion ynglŷn â newid hinsawdd am yr ail flwyddyn yn olynol. Rŷn ni wedi gweld addewidion wedi cael eu torri ar gyllid i amaeth yng Nghrymu. Mae toriadau cymharol i ddyraniad cyllid amaeth a datblygu gwledig a gyhoeddwyd yn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant fis diwethaf yn torri addewid maniffesto'r Ceidwadwyr i beidio â thorri cyllid gwledig. Dangosodd yr adolygiad gwariant, a rŷch chi'n cofio am 'not a penny less', y byddai £300 miliwn y flwyddyn ar gyfartaledd yn cael ei ddyrannu i Gymru ar gyfer amaeth dros y tair blynedd nesaf. Nawr, mae hyn yn golygu £37 miliwn yn llai na'r gyllideb a ddyrannwyd yn 2019, yn y flwyddyn lle wnaeth y Ceidwadwyr yn eu maniffesto addo na fyddai toriadau yn y gyllideb i ffermwyr yn digwydd. Mae hyn yn golygu y bydd amaethyddiaeth Cymru dros y blynyddoedd nesaf, y pedair blynedd nesaf, yn gweld gostyngiad o £248 miliwn, gan ddatgelu mewn gwirionedd y gwagedd y tu ôl i'r addewidion a wnaed gan y Torïaid, y Brexiteers, yn eu maniffesto yn 2019. 

Felly, sut mae'r toriad hwn yn effeithio ar ymrwymiadau blaenorol y Gweinidog o ran cynnal cyllid cynllun y taliad sylfaenol i ffermwyr dros y blynyddoedd nesaf, a pha gamau y mae hi'n mynd i'w cymryd i sicrhau na fydd y toriadau hyn yn effeithio nac yn tanseilio ffermydd teuluol na'r economi wledig?

Thank you very much. Of course, the Conservative Government in Westminster hasn't only broken its pledges on climate change for the second year on the trot. We've seen promises broken on funding for agriculture in Wales. Now, the relative cuts to agricultural funding and rural development announced in the comprehensive spending review last month break a manifesto pledge made by the Conservatives not to cut rural funding. The expenditure review, and you'll remember 'not a penny less,' that £300 million on average would be allocated to Wales for agriculture over the next three years. Now, this means £37 million less than the budget allocated in 2019, in the year when the Conservatives in their manifesto pledged that there would be no cuts to the budget for farmers. Now this means that agriculture in Wales over the next years, over the next four years in fact, will see a reduction of £248 million, revealing the emptiness of the rhetoric of the Conservatives and the Brexiteers in their manifesto of 2019. 

So, how is this cut going to impact the previous commitment made by the Minister in terms of maintaining basic payment scheme funding for farmers over the next few years, and what steps will she take to ensure that these cuts don't impact or undermine family farms or the rural economy?

14:35

You make a very important point, and certainly, the UK Government have clearly let down our farmers and our rural communities here in Wales. As you say, we will lose out on over £106 million of replacement EU funding over the spending review period. That's on top of last year's £137 million that wasn't provided for my budget from the UK Government. That netting away of that funding would not have happened if we'd still been in the European Union. As you probably are aware, and you will have heard the Minister for finance in her questions saying, this rhetoric—and it was rhetoric, wasn't it—around not a penny less is just not coming to fruition, and I know both myself and the Minister for finance have continually complained about the methodology that has been used by the UK Government. And I'm very disappointed that they didn't take a different approach this year following our representations last year.

So, it does leave rural Wales with significantly less funding than if we had remained within the European Union. So, obviously now, we will all have to take this into consideration as a Cabinet ahead of our budget being announced on 20 December. 

Rydych yn gwneud pwynt pwysig iawn, ac yn sicr, mae Llywodraeth y DU wedi gwneud cam â'n ffermwyr a'n cymunedau gwledig yma yng Nghymru. Fel y dywedwch, byddwn ar ein colled o dros £106 miliwn o gyllid yn lle arian yr UE dros gyfnod yr adolygiad o wariant. Mae hynny ar ben y £137 miliwn y llynedd na chafodd ei ddarparu ar gyfer fy nghyllideb gan Lywodraeth y DU. Ni fyddai'r cyllid hwnnw wedi'i netio pe byddem yn dal i fod yn yr Undeb Ewropeaidd. Fel y gwyddoch, mae'n debyg, a byddwch wedi clywed y Gweinidog cyllid yn ei chwestiynau yn dweud nad yw'r rhethreg hon—a rhethreg oedd hi, onid e—ynghylch yr un geiniog yn llai yn dwyn ffrwyth, a gwn fy mod i a'r Gweinidog cyllid wedi cwyno'n barhaus am y fethodoleg a ddefnyddiwyd gan Lywodraeth y DU. Ac rwy'n siomedig iawn na wnaethant fabwysiadu dull gwahanol o weithredu eleni yn dilyn ein sylwadau y llynedd.

Felly, mae'n golygu bod llawer llai o arian gan y Gymru wledig na phe byddem wedi aros o fewn yr Undeb Ewropeaidd. Felly, yn amlwg yn awr, bydd yn rhaid i bob un ohonom ystyried hyn fel Cabinet cyn cyhoeddi ein cyllideb ar 20 Rhagfyr.

Diolch. Mae'n amlwg felly nad yw cefnogi ffermwyr Cymru yn uchel ar flaenoriaeth y Torïaid yn San Steffan. 

Gan symud ymlaen i edrych yn fwy arbennig ar bolisi ffermydd yn y dyfodol, y tu hwnt i'r cyllid presennol, un o'r pryderon sy'n cael eu mynegi gan y sector yw capio ar daliadau. Hyd yn hyn, mae Llywodraeth Cymru wedi gwrthod ymrwymo i gapio taliadau a fyddai'n gwneud y mwyaf o'r arian sy'n mynd i ffermydd teuluol bach. Ochr yn ochr â'r materion o ran diffinio beth yw ffermwyr gweithredol—active farmer—byddai rhoi'r gorau i gapio taliadau yn agor y drws i unigolion preifat a chyrff mawr gymryd arian oddi wrth ffermydd teuluol bach a chymunedau gwledig. 

Nawr, o 2023 ymlaen, fel rŷch chi'n gwybod, mae'r Comisiwn Ewropeaidd yn cymryd camau breision i ailddosbarthu'r cymorth ariannol yn decach i ffermwyr, ac mae hyn yn golygu diffiniad cliriach o beth yw ffermwr gweithredol. A all y Gweinidog leddfu pryderon y sector heddiw felly drwy ymrwymo'n benodol i gynnal neu leihau'r cap presennol ar daliadau, a dilyn esiampl y cap newydd sydd yn cael ei argymell gan yr Undeb Ewropeaidd er mwyn rhoi chwarae teg i ffermwyr Cymru?

Thank you. It's clear therefore that supporting Welsh farmers isn't a high priority for the Tories in Westminster.

Now, in moving on and looking more particularly at future farming policy beyond the current funding, one of the concerns expressed by the sector is the capping of payments. To date, the Welsh Government has refused to commit to capping payments that would make the most of the funds provided to small family farms. Now, in addition to the issues in terms of defining what an active farmer means, then ceasing capping payments would open the door for private individuals and large organisations to take funds away from small family farms and rural communities. 

Now, from 2023 onwards, as you know, the European Commission is taking major steps to redistribute the financial support more fairly to farmers, and this will mean a clearer definition of an active farmer. Can the Minister alleviate the concerns of the sector today therefore by committing specifically to maintain or reduce the current cap on payments, and to follow the examples of the new cap, which is being recommended by the European Union in order to provide fair play to Welsh farmers?

Well, I'm sure, as you can appreciate, as the sustainable farming scheme is obviously in development, I can't commit here in the Chamber to that, but I do have representations being made to me regularly regarding the capping of payments, and will certainly be looking at that as part of the sustainable farming scheme. 

Wel, fel y gallwch ddeall rwy'n siŵr, gan fod y cynllun ffermio cynaliadwy wrthi'n cael ei ddatblygu, mae'n amlwg na allaf ymrwymo i hynny yma yn y Siambr, ond daw sylwadau i law yn rheolaidd ynghylch capio taliadau, a byddaf yn sicr yn edrych ar hynny fel rhan o'r cynllun ffermio cynaliadwy.

Tân Gwyllt a Lles Anifeiliaid
Fireworks and Animal Welfare

3. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cymryd i leihau effaith tân gwyllt ar les anifeiliaid? OQ57182

3. What action has the Welsh Government taken to reduce the impact of fireworks on the welfare of animals? OQ57182

Thank you. I am very conscious of the effect fireworks can have on wildlife, domesticated animals and farmed animals. In the absence of a clear commitment by the UK Government to tighten regulations in England and Wales, we have asked the UK Government to consider the possibility of transferring these powers to Welsh Ministers.

Diolch. Rwy'n ymwybodol iawn o'r effaith y gall tân gwyllt ei chael ar fywyd gwyllt, anifeiliaid dof ac anifeiliaid fferm. Yn niffyg ymrwymiad clir gan Lywodraeth y DU i dynhau rheoliadau yng Nghymru a Lloegr, rydym wedi gofyn i Lywodraeth y DU ystyried y posibilrwydd o drosglwyddo'r pwerau hyn i Weinidogion Cymru.

I thank the Minister for that answer. With bonfire night having come and gone this year, and new year celebrations on the horizon, we're now in the middle of the so-called fireworks season. This year, however, it's very different to most other years, with the RSPCA saying this year will see an unprecedented amount of unofficial and unplanned events, with 44 per cent of people in Wales now attending an event like this rather than a planned one. And that of course means these events are now, on the whole, taking place closer to those pet-owning homes, increasing the likelihood of extreme anxiety and distress for those animals, and even injury and death in some more extreme cases. I know, Minister, you previously noted earlier this month that we needed to make some progress on this issue, so can I ask what lessons the Welsh Government has learnt from the 5 November celebrations earlier this month, and what future plans ahead of the new year celebrations you have to protect domestic animals?

Diolch i'r Gweinidog am yr ateb hwnnw. Gyda noson tân gwyllt wedi mynd heibio am eleni, a dathliadau'r flwyddyn newydd ar y gorwel, rydym bellach ynghanol y tymor tân gwyllt fel y'i gelwir. Eleni, fodd bynnag, mae'n wahanol iawn i'r rhan fwyaf o flynyddoedd eraill, gyda'r RSPCA yn dweud y bydd nifer ddigynsail o ddigwyddiadau answyddogol a heb eu cynllunio eleni, gyda 44 y cant o bobl yng Nghymru bellach yn mynychu digwyddiad fel hwn yn hytrach nag un wedi'i gynllunio. Ac mae hynny, wrth gwrs, yn golygu bellach fod y digwyddiadau hyn at ei gilydd yn digwydd yn nes at gartrefi sy'n berchen ar anifeiliaid anwes, gan gynyddu'r tebygolrwydd o bryder a gofid eithafol i'r anifeiliaid hynny, a hyd yn oed anaf a marwolaeth mewn rhai achosion mwy eithafol. Weinidog, gwn ichi nodi'n gynharach y mis hwn fod angen inni wneud rhywfaint o gynnydd ar y mater hwn, felly a gaf fi ofyn pa wersi y mae Llywodraeth Cymru wedi'u dysgu o ddathliadau 5 Tachwedd yn gynharach y mis hwn, a pha gynlluniau sydd gennych cyn dathliadau'r flwyddyn newydd i ddiogelu anifeiliaid domestig?

14:40

Well, as I say, this is a matter that sits with the UK Government, and we would certainly like to have those powers devolved, so that we are able to make some really significant steps. I'm very conscious, obviously, of the impact fireworks can have on our animals, so I was very pleased to see—I can think of one supermarket in particular that did not sell fireworks this year, which I do think improved matters. I think you're quite right in what the RSPCA were saying, that there were probably more people who celebrated bonfire night at home, and bought fireworks for private use rather than going to big events, due to the COVID pandemic.

Obviously, animal welfare sits in my portfolio, but, previously, when I was the environment Minister, I had many discussions with Ministers from not just the UK Government but Scotland as well, to see what we could do to look at either banning fireworks, or looking at having silent fireworks, or no-noise fireworks. Because of course, it's a balance, isn't it, between people's enjoyment of these things and the distress it unfortunately does cause. I know that the Deputy Minister for Climate Change is looking to see what can further be done, and I think he's asked for some advice around the limitations of the current UK regulations.

Wel, fel y dywedais, mater i Lywodraeth y DU yw hwn, ac yn sicr hoffem weld y pwerau hynny wedi'u datganoli, fel y gallwn wneud camau gwirioneddol arwyddocaol ymlaen. Yn amlwg, rwy'n ymwybodol iawn o'r effaith y gall tân gwyllt ei chael ar ein hanifeiliaid, felly roeddwn yn falch iawn o weld—gallaf feddwl am un archfarchnad yn benodol nad oedd yn gwerthu tân gwyllt eleni, a chredaf fod hynny wedi gwella pethau. Rwy'n credu eich bod yn llygad eich lle yn yr hyn roedd yr RSPCA yn ei ddweud, mae'n debyg bod mwy o bobl wedi dathlu noson tân gwyllt gartref ac wedi prynu tân gwyllt at ddefnydd preifat yn hytrach na mynd i ddigwyddiadau mawr oherwydd y pandemig COVID.

Yn amlwg, mae lles anifeiliaid yn rhan o fy mhortffolio, ond yn flaenorol, pan oeddwn yn Weinidog yr amgylchedd, cefais lawer o drafodaethau gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU, a'r Alban hefyd, i weld beth y gallem ei wneud i edrych ar naill ai wahardd tân gwyllt, neu cael tân gwyllt tawel, neu dân gwyllt di-sŵn. Oherwydd mae yna gydbwysedd i'w daro, onid oes, rhwng mwynhad pobl o'r pethau hyn a'r gofid y maent yn anffodus yn ei achosi. Gwn fod y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd yn edrych i weld beth arall y gellir ei wneud, a chredaf ei fod wedi gofyn am gyngor ynglŷn â therfynau rheoliadau presennol y DU.

Thank you, Minister, for your answer. And while recognising the fact that, of course, this is a non-devolved issue, this is something that, like many Members of the Senedd, my postbag is always full about at this time of the year. Now, Welsh councils can put in place a suite of actions to mitigate the impact of fireworks, such as voluntary or localised measures, to increase public awareness, encouraging the use of quieter or silent fireworks, and further encouraging the advertising of official displays taking place on council-owned land. What discussions has Welsh Government had with our partners in local government about the actions that they can take?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Ac er fy mod yn cydnabod bod hwn yn fater sydd heb ei ddatganoli wrth gwrs, mae'n rhywbeth sydd, fel i lawer o Aelodau o'r Senedd, bob amser yn amlwg iawn yn fy mhost ar yr adeg hon o'r flwyddyn. Nawr, gall cynghorau Cymru roi cyfres o gamau ar waith i liniaru effaith tân gwyllt, megis mesurau gwirfoddol neu leol, i gynyddu ymwybyddiaeth y cyhoedd, gan annog y defnydd o dân gwyllt tawelach neu ddi-sŵn, a rhoi mwy o anogaeth i hysbysebu arddangosiadau swyddogol ar dir sy'n eiddo i'r cyngor. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda'n partneriaid llywodraeth leol ynglŷn â'r camau y gallant eu cymryd?

Thank you. I know Welsh Government officials have circulated the campaign materials that we had from the Department for Business, Energy and Industrial Strategy in Whitehall to noise teams in Welsh local authorities, for them to use if they should so wish. And of course, many Welsh local authorities, working in partnership with the emergency services, are extremely active in this area, without need, I think, of encouragement from us. The Minister with responsibility for that, I know his officials have been working collaboratively with BEIS to see what further guidance and regulations can be done. And I know we did circulate bilingual awareness-raising publicity materials to all our Welsh local authorities, so that they could use them on websites and social media. I think it's really important that, as a Government, we continue to work with our key stakeholders, and that obviously includes local authorities, to ensure that message is absolutely communicated right across Wales.

Diolch. Gwn fod swyddogion Llywodraeth Cymru wedi dosbarthu'r deunyddiau ymgyrchu a gawsom gan yr Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol yn Whitehall i dimau sŵn yn awdurdodau lleol Cymru er mwyn iddynt eu defnyddio os dymunant. Ac wrth gwrs, mae llawer o awdurdodau lleol Cymru, gan weithio mewn partneriaeth â'r gwasanaethau brys, yn weithgar iawn yn y maes hwn, heb fod angen anogaeth gennym ni. Gwn fod swyddogion y Gweinidog sy'n gyfrifol am hynny wedi bod yn cydweithio â BEIS i weld pa ganllawiau a rheoliadau pellach y gellir eu llunio. A gwn ein bod wedi dosbarthu deunydd cyhoeddusrwydd dwyieithog ar gyfer codi ymwybyddiaeth i'n holl awdurdodau lleol yng Nghymru fel y gallant eu defnyddio ar wefannau a chyfryngau cymdeithasol. Credaf ei bod yn bwysig iawn ein bod ni, fel Llywodraeth, yn parhau i weithio gyda'n rhanddeiliaid allweddol, ac mae hynny'n amlwg yn cynnwys awdurdodau lleol, i sicrhau bod y neges honno'n cael ei chyfleu'n bendant ledled Cymru.

Ffermwyr a Newid Hinsawdd
Farmers and Climate Change

4. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Gweinidog Newid Hinsawdd ynghylch y rôl y gall ffermwyr ei chwarae wrth fynd i'r afael â newid hinsawdd? OQ57206

4. What discussions has the Minister had with the Minister for Climate Change regarding the role that farmers can play in tackling climate change? OQ57206

I regularly meet with colleagues to discuss cross-cutting issues, including this one. And COP26, I think, really showed how farmers have a vital role in tackling climate change, by reducing on-farm emissions through a range of approaches, including improved efficiency in livestock and crop production, nutrient management, and increasing sustainability of farm technology and infrastructure.

Rwy'n cyfarfod yn rheolaidd â chydweithwyr i drafod materion trawsbynciol, gan gynnwys y mater hwn. Ac rwy'n credu bod COP26 wedi dangos sut y mae gan ffermwyr rôl hanfodol i fynd i'r afael â newid hinsawdd drwy leihau allyriadau ar y fferm mewn amryw o ffyrdd, gan gynnwys gwella effeithlonrwydd cynhyrchiant da byw a chnydau, rheoli maethynnau, a chynyddu cynaliadwyedd technoleg a seilwaith ffermydd.

Thank you very much, Minister, for your initial response there. In recent months, I've had the pleasure, alongside the National Farmers Union, of visiting two very different farms in my region, North Wales—Llyr Jones's farm, Derwydd, on the Conwy-Denbighshire border, and the Rhug estate near Corwen, which I'm sure you'll be familiar with as well. Both, whilst continuing to ensure we have food on our tables to eat, have also diversified into green energy production, which helps to run their farms. These of course, as I'm sure you'd agree, are fantastic examples of farmers here in Wales leading the fight against the current climate emergency, as well as providing renewable energy for their businesses, as well as on to the grid for everybody else to benefit from as well. So, Minister, what further support and incentives can you provide through the Welsh Government to farms, like Derwydd and Rhug, to help tackle the climate and nature emergencies? 

Diolch yn fawr iawn am eich ateb cyntaf, Weinidog. Yn ystod y misoedd diwethaf, rwyf wedi cael y pleser, gydag Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr, o ymweld â dwy fferm wahanol iawn yn fy rhanbarth i, Gogledd Cymru—fferm Llyr Jones, Derwydd, ar ffin Conwy-sir Ddinbych, ac ystâd Rhug ger Corwen, y byddwch yn gyfarwydd â hi hefyd, rwy'n siŵr. Gan barhau i sicrhau bod gennym fwyd ar ein byrddau i'w fwyta, mae'r ddwy hefyd wedi arallgyfeirio i gynhyrchu ynni gwyrdd, sy'n helpu i redeg eu ffermydd. Mae'r rhain, fel y byddech yn cytuno rwy'n siŵr, yn enghreifftiau gwych o ffermwyr yma yng Nghymru yn arwain y frwydr yn erbyn yr argyfwng hinsawdd presennol, yn ogystal â darparu ynni adnewyddadwy i'w busnesau, ac ar y grid i bawb arall allu elwa arno hefyd. Felly, Weinidog, pa gymorth a chymhellion pellach y gallwch eu darparu drwy Lywodraeth Cymru i ffermydd fel Derwydd a Rhug i helpu i fynd i'r afael â'r argyfyngau hinsawdd a natur?

14:45

Thank you very much. I'm very well aware of both the farms you referred to, and I think we have seen the diversification of our farms, particularly in relation to green energy production. I often visit farms that have one—I've forgotten the word; 'windmill', I want to say, but that's not the word—turbine, and certainly they're not just providing green energy for themselves; as you say, they are connected to the grid. And we are able to not always perhaps financially support, but we're very happy to support with officials' help and guidance in relation to doing that. But, as I said in my earlier answer to Cefin Campbell, I passionately believe, and I know the Deputy Minister, who's just come into the Chamber, met with NFU Cymru at COP26, they absolutely see themselves as part of the solution. And the NFU net-zero pledge by 2040, and the work that they're doing to lead agriculture to a decarbonised future, while supporting others in that food supply chain that you referred to as being obviously so important, is really excellent. 

Diolch yn fawr iawn. Rwy'n ymwybodol iawn o'r ddwy fferm y cyfeirioch chi atynt, a chredaf ein bod wedi gweld arallgyfeirio ar ein ffermydd, yn enwedig mewn perthynas â chynhyrchu ynni gwyrdd. Rwy'n aml yn ymweld â ffermydd sydd ag un—rwyf wedi anghofio'r gair; rwyf am ddweud 'melin wynt', ond nid dyna'r gair—tyrbin, ac yn sicr nid darparu ynni gwyrdd iddynt hwy eu hunain yn unig a wnânt; fel y dywedwch, maent wedi'u cysylltu â'r grid. Ac ni allwn bob amser roi cymorth ariannol efallai, ond rydym yn hapus iawn i gefnogi gyda chymorth ac arweiniad swyddogion mewn perthynas â hynny. Ond fel y dywedais yn fy ateb cynharach i Cefin Campbell—a gwn fod y Dirprwy Weinidog sydd newydd ddod i mewn i'r Siambr wedi cyfarfod ag NFU Cymru yn y COP26—rwy'n gwbl argyhoeddedig eu bod yn bendant yn gweld eu hunain yn rhan o'r ateb. Ac mae addewid sero-net yr NFU erbyn 2040, a'r gwaith y maent yn ei wneud ar arwain amaethyddiaeth tuag at ddyfodol wedi'i ddatgarboneiddio tra'n cefnogi eraill yn y gadwyn cyflenwi bwyd y cyfeirioch chi ati fel un sy'n amlwg mor bwysig, yn rhagorol iawn.

Good afternoon, Minister. May I thank Sam Rowlands for bringing this question forward. Farmers, as we know, have a significant contribution to make to Wales's efforts to tackle the climate and nature crisis, and many have already, in this Siambr, indicated the solutions farmers can bring in achieving net zero. I know as well that the sector is keen to work with Government to shape future agricultural policy to ensure that we can meet our need for food security, a thriving planet, resilient communities, and a successful agriculture and food sector. As we've already heard today, we were all concerned to read last week of a farmer in Powys, in the region I represent, reportedly being fined £15,000 for variation on the plans agreed under the Glastir woodland creation scheme. And I know you've already responded to Sam Kurtz, and I recognise that you are not able to comment on ongoing appeals, but I was hoping that you could shine a light on what the Government has learnt from Glastir and how that learning will be used to inform the Government's future agricultural policy and funding arrangements in the year ahead. 

Prynhawn da, Weinidog. Hoffwn ddiolch i Sam Rowlands am gyflwyno'r cwestiwn hwn. Fel y gwyddom, mae gan ffermwyr gyfraniad arwyddocaol i'w wneud i ymdrechion Cymru i fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd a natur, ac mae sawl un yn y Siambr hon eisoes wedi nodi'r atebion y gall ffermwyr eu cynnig i gyrraedd sero-net. Gwn hefyd fod y sector yn awyddus i weithio gyda'r Llywodraeth i lunio polisi amaethyddol yn y dyfodol i sicrhau y gallwn fodloni ein hangen am gyflenwad bwyd diogel, am blaned ffyniannus, am gymunedau gwydn, ac am sector amaethyddiaeth a bwyd llwyddiannus. Fel y clywsom eisoes heddiw, roeddem i gyd yn bryderus wrth ddarllen yr wythnos diwethaf am ffermwr ym Mhowys, yn y rhanbarth rwy'n ei gynrychioli, a gafodd ddirwy o £15,000 yn ôl y sôn am amrywio'r cynlluniau y cytunwyd arnynt o dan gynllun creu coetir Glastir. A gwn eich bod eisoes wedi ymateb i Sam Kurtz, ac rwy'n cydnabod na allwch wneud sylwadau ar apeliadau sydd ar y gweill, ond roeddwn yn gobeithio y gallech daflu goleuni ar yr hyn y mae'r Llywodraeth wedi'i ddysgu o Glastir a sut y defnyddir y gwersi hynny i lywio polisi amaethyddiaeth yn y dyfodol a threfniadau cyllido'r Llywodraeth yn y flwyddyn i ddod.

Thank you. Welsh Government must administer all Glastir schemes in accordance with regulations and scheme rules. Rural Payments Wales must undertake at least one in situ visit to check all capital work items are completed, and, then, if claimed works are found to be incomplete or not to be to the required specification, payment may be recovered and an over-declared penalty may also be applied. But, as you said, I've already said I can't comment on specific cases. But it is important that we do learn lessons, and, whilst it's not possible to make changes to the current schemes that we have, my objective is to simplify our future farm support. Obviously, as we bring a sustainable farming scheme and a replacement for the rural development programme forward, it is really important that we work with stakeholders, I think, in co-designing them, so that they are less bureaucratic and simplified. So, my officials do work very closely with farmers and stakeholders to understand what issues they have, and ensure that what's being proposed is practical and workable, and I think we're going to look at how self-monitoring can be used. I think that's another aspect that we could look to improve and to see if that can be used as an effective way of gaining compliance information, and the role of earned recognition for compliance is also being explored. 

Diolch. Rhaid i Lywodraeth Cymru weinyddu holl gynlluniau Glastir yn unol â rheoliadau a rheolau'r cynllun. Rhaid i Daliadau Gwledig Cymru gynnal o leiaf un ymweliad â safle i wirio bod yr holl eitemau gwaith cyfalaf wedi'u cwblhau, ac os canfyddir bod y gwaith yr hawliwyd ar ei gyfer yn anghyflawn neu heb fod yn cydymffurfio â'r fanyleb ofynnol, gellir adfer y taliad a gellir gosod cosb hefyd am orddatgan. Ond fel y dywedoch chi, rwyf eisoes wedi dweud na allaf wneud sylw ar achosion penodol. Ond mae'n bwysig ein bod yn dysgu gwersi, ac er nad yw'n bosibl gwneud newidiadau i'r cynlluniau presennol sydd gennym, fy amcan yw symleiddio ein cymorth i ffermydd yn y dyfodol. Yn amlwg, wrth inni gyflwyno cynllun ffermio cynaliadwy a rhaglen yn lle'r rhaglen datblygu gwledig, rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn inni weithio gyda rhanddeiliaid i'w cydgynllunio, fel eu bod yn llai biwrocrataidd ac yn symlach. Felly, mae fy swyddogion yn gweithio'n agos iawn gyda ffermwyr a rhanddeiliaid i ddeall pa faterion sy'n bwysig iddynt, a sicrhau bod yr hyn sy'n cael ei gynnig yn ymarferol, a chredaf ein bod yn mynd i edrych ar sut y gellir gwneud defnydd o hunanfonitro. Credaf fod honno'n agwedd arall y gallem geisio ei gwella a gweld a ellir defnyddio hynny mewn ffordd effeithiol i gael gwybodaeth am gydymffurfiaeth, ac archwilir rôl cydnabyddiaeth a enillir am gydymffurfiaeth hefyd.

Maglau a Thrapiau Glud
Snares and Glue Traps

5. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ddefnyddio maglau a thrapiau glud yng Nghymru? OQ57207

5. Will the Minister provide an update on the use of snares and glue traps in Wales? OQ57207

Thank you. The programme for government includes a commitment to ban the use of snares in Wales. My intention is it should be contained, along with provisions relating to the use of glue traps, in the agriculture Bill that the Government will bring before the Senedd in our first-year legislative programme.

Diolch. Mae'r rhaglen lywodraethu yn cynnwys ymrwymiad i wahardd defnyddio maglau yng Nghymru. Fy mwriad yw y dylid ei gynnwys, ynghyd â darpariaethau'n ymwneud â defnyddio trapiau glud, yn y Bil amaethyddiaeth y bydd y Llywodraeth yn ei gyflwyno gerbron y Senedd yn ein rhaglen ddeddfwriaethol ar gyfer y flwyddyn gyntaf.

I'm really pleased to hear that you have an ongoing commitment, because it wasn't mentioned in the original programme for government. So, that's really, really good news. When we're talking about the use of snares and glue traps, we're talking about cruel devices that actually kill indiscriminately. They trap birds and animals, they allow them to stay there suffering cruelly, having a very slow, painful death. Seventy-three per cent of incidents that are seen by the RSPCA concerning glue traps involve the non-target species, like pets and wild animals. I think that the sooner we can end these really cruel practices—and some of those snare traps are commonly seen around areas where there are pheasant shoots and game bird shoots—. So, I am relieved to hear that you intend to introduce the ban, but what I would like to hear is an outline of that timetable. 

Rwy'n falch iawn o glywed bod gennych ymrwymiad parhaus, oherwydd ni chafodd ei grybwyll yn y rhaglen lywodraethu wreiddiol. Felly, mae hynny'n newyddion da iawn. Pan fyddwn yn sôn am ddefnyddio maglau a thrapiau glud, rydym yn sôn am ddyfeisiau creulon sy'n lladd yn ddiwahân. Maent yn dal adar ac anifeiliaid, maent yn eu gadael i ddioddef yn greulon, ac i farw'n araf a phoenus iawn. Mae 73 y cant o ddigwyddiadau a welir gan yr RSPCA mewn perthynas â thrapiau glud yn gysylltiedig â rhywogaethau nad ydynt yn dargedau, fel anifeiliaid anwes ac anifeiliaid gwyllt. Credaf mai gorau po gynharaf y gallwn roi diwedd ar yr arferion hynod greulon hyn—ac mae rhai o'r maglau i'w gweld yn gyffredin o amgylch mannau lle cynhelir digwyddiadau saethu ffesantod a saethu adar hela—. Felly, mae'n rhyddhad imi glywed eich bod yn bwriadu cyflwyno'r gwaharddiad, ond hoffwn glywed braslun o'r amserlen.

14:50

Thank you. So, it is in the programme for government. That did include that commitment to ban the use of snares in Wales. As I say, I will be looking to bring it forward in the agriculture Bill, which is in our first-year legislative programme. I am loath to give a month; I tend to use seasons when I say that something is coming forward, but I certainly hope to bring it forward in early summer next year.

Diolch. Mae hyn yn y rhaglen lywodraethu. Roedd yn cynnwys yr ymrwymiad i wahardd defnyddio maglau yng Nghymru. Fel y dywedais, rwy'n edrych ar ei gyflwyno yn y Bil amaethyddiaeth, sydd yn ein rhaglen ddeddfwriaethol ar gyfer y flwyddyn gyntaf. Rwy'n gyndyn i roi mis; rwy'n tueddu i ddefnyddio tymhorau pan ddywedaf fod rhywbeth ar ei ffordd, ond rwy'n sicr yn gobeithio ei gyflwyno ddechrau'r haf y flwyddyn nesaf.

Plannu Coed ar Dir Amaethyddol
Tree Planting on Agricultural Land

6. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o'r effaith y mae buddsoddwyr yn prynu tir amaethyddol ar gyfer plannu coed i'w ddefnyddio fel credydau carbon yn ei chael ar ffermydd teuluol? OQ57184

6. What assessment has the Welsh Government made of the impact that investors purchasing agricultural land to plant trees for use as carbon credits has on family farms? OQ57184

Diolch. We are aware of a small number of woodland-creation projects on land purchased by investors. These projects have not been planted, so it is not yet possible to assess their impact. However, we recognise the concerns and want farmers to play a central role in our woodland creation. 

Diolch. Rydym yn ymwybodol o nifer fach o brosiectau creu coetir ar dir a brynwyd gan fuddsoddwyr. Nid yw'r prosiectau hyn wedi'u plannu, felly nid yw'n bosibl asesu eu heffaith eto. Fodd bynnag, rydym yn cydnabod y pryderon ac rydym am i ffermwyr chwarae rhan ganolog yn y gwaith o greu coetiroedd.

Nifer fach o achosion, meddai'r Gweinidog. Rydyn ni'n clywed pryderon cynyddol am hyn. Rydyn ni wedi clywed am hynny'n gynharach. Nid oes gan ffermwyr na theuluoedd lleol dim gobaith cystadlu. Rydyn ni wedi gweld yn y gorffennol beth sy'n digwydd pan fydd tir yn cael ei golli yn gymdeithasol, yn economaidd, yn ddiwylliannol, yn ieithyddol. Rydyn ni'n meddwl am Epynt a Thryweryn, cynlluniau fforestydd mawr y ganrif ddiwethaf.

Rŵan, mae Undeb Amaethwyr Cymru yn dweud eu bod nhw wedi derbyn adroddiadau am hyn yn digwydd ym mhob sir yng Nghymru, ar draws ardal sy'n cyfateb, o bosibl, i 20 fferm deuluol. Mewn ateb i gwestiwn cynharach, mi ddywedodd y Gweinidog ei bod hi hefyd yn rhannu'r pryderon, fel y clywsom ni fanna rŵan, ond ei bod hi wedi gwahodd undebau amaeth i roi mwy o dystiolaeth iddi hi. 'Anecdotaidd ydy llawer o beth rŷn ni'n ei glywed', meddai hi. Mi ofynnodd hi i Aelod arall ddarparu mwy o dystiolaeth bod grantiau Llywodraeth Cymru yn cael eu talu i speculators. Mae'n ddrwg gen i, ond gwaith y Llywodraeth ydy gwneud y gwaith yna o gasglu data a chasglu tystiolaeth. Gwaith y Gweinidog ydy dod o hyd i'r dystiolaeth a mynd at waelod y mater. Felly, a wnaiff hi ymrwymo i drio deall yn union beth sydd yn digwydd, fel bod data cadarn gennym ni ar frys? A wnaiff hi, yn hytrach na dim ond dweud ei bod hi yn bryderus am y peth, wthio am newidiadau i'r system gynllunio i warchod rhag impact cynlluniau plannu coed o'r math yma, ac ystyried ar frys newid y rheolau cymhwyso ar gyfer cynlluniau fel Creu Coetir Glastir, fel mai dim ond rhai sy'n ffermio yng Nghymru sy'n gallu gwneud cais, ac nid speculators sy'n trio manteisio i'r eithaf ar y sefyllfa?      

A small number of cases, we hear from the Minister, but we are hearing increasing concerns about this. We heard about that earlier on today. Local families and farmers have no hope of competing. We’ve seen in the past what happens when land is lost, socially, economically, culturally and linguistically. We think about Epynt and Tryweryn and the huge forestry plans of the last century.

The Farmers Union of Wales say that they’ve received reports of this happening in every county in Wales, on an area of land equivalent to possibly 20 family farms. In response to an earlier question, the Minister said that she also shares the concerns, as we heard just now, and that she had invited farming unions to provide her with additional evidence. 'Much of what we hear is anecdotal', she said. She asked another Member to provide more evidence that Welsh Government grants are being paid to speculators. I'm sorry, but it’s the job of Government to do this work of gathering data and gathering evidence. It's the Minister’s job to find that evidence and get to the bottom of this issue. So, will she commit to trying to understand exactly is happening, so that we have robust data as a matter of urgency? Rather than saying that she is concerned about the thing, will she push for changes to the planning system to safeguard against the impact of these tree planting schemes, and consider urgently changing the eligibility criteria for schemes such as Glastir Woodland Creation, so that it’s only those who farm in Wales who can make bids and not speculators who are trying to derive maximum benefit from the situation?

So, you appear to be quite critical of my earlier answer around my meetings with the farming unions last week. It was them that told me that it was anecdotal, and they offered to bring forward the further evidence. You say that there is an increasing number of concerns, and I agree with you—there is certainly a perception out there. Now, whether it is just a perception doesn't matter, because perception is everything in politics.

We need to know the facts around this, and we do have some idea of, obviously, the numbers. However, the issues that were brought to me, particularly by one of the farming unions, I wasn't aware of, so I have asked for evidence. I don't think that that's unusual, for instance. What we do know is that the majority of our Glastir Woodland Creation scheme beneficiaries are our farmers. So, in developing any future schemes, I want to review how to make sure that these work well for our farmers in the way that I just referred to in a previous answer.

Mae'n ymddangos eich bod yn eithaf beirniadol o fy ateb cynharach am fy nghyfarfodydd â'r undebau ffermio yr wythnos diwethaf. Hwy a ddywedodd wrthyf ei fod yn anecdotaidd, ac fe wnaethant gynnig cyflwyno'r dystiolaeth bellach. Dywedwch fod nifer gynyddol o bryderon, ac rwy'n cytuno—yn sicr ceir canfyddiad ar lawr gwlad. Nawr, nid yw'r cwestiwn ai canfyddiad yn unig ydyw ai peidio yn bwysig, gan fod canfyddiad yn bopeth mewn gwleidyddiaeth.

Mae angen inni wybod y ffeithiau ynglŷn â hyn, ac mae gennym ryw syniad o'r niferoedd, yn amlwg. Fodd bynnag, nid oeddwn yn ymwybodol o'r materion a gyflwynwyd i mi, yn enwedig gan un o'r undebau ffermio, felly rwyf wedi gofyn am dystiolaeth. Nid wyf yn credu bod hynny'n anarferol, er enghraifft. Yr hyn a wyddom yw mai ein ffermwyr yw'r rhan fwyaf o fuddiolwyr ein cynllun Creu Coetir Glastir. Felly, wrth ddatblygu unrhyw gynlluniau yn y dyfodol, rwyf am adolygu sut i sicrhau bod y rhain yn gweithio'n dda i'n ffermwyr yn y ffordd y cyfeiriais ati mewn ateb blaenorol.

Creulondeb at Anifeiliaid
Animal Cruelty

7. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad ynghylch strategaeth y Llywodraeth i daclo creulondeb at anifeiliaid yng Ngorllewin De Cymru? OQ57190

7. Will the Minister make a statement on the Government's strategy to tackle animal cruelty in South Wales West? OQ57190

Diolch. I launched our animal welfare plan for Wales on 4 November, which builds on our achievements since the devolution of animal welfare powers in 2006. It outlines how we will take forward the animal welfare commitments in our programme for government, and other measures to further improve animal welfare across Wales.

Diolch. Lansiais ein cynllun lles anifeiliaid ar gyfer Cymru ar 4 Tachwedd, ac mae'n adeiladu ar ein cyflawniadau ers datganoli pwerau lles anifeiliaid yn 2006. Mae'n amlinellu sut y byddwn yn bwrw ymlaen â'r ymrwymiadau lles anifeiliaid yn ein rhaglen lywodraethu, a mesurau eraill i wella lles anifeiliaid ledled Cymru.

14:55

Diolch, Weinidog. Rhwng mis Awst a mis Hydref 2021, ymatebodd yr RSPCA i 5,263 o achosion ledled Cymru, sy’n gynnydd o 10.2 y cant ar yr un cyfnod y llynedd. O’r achosion hyn, roedd 463 ohonyn nhw yn sir Abertawe, yn fy rhanbarth i—yr ail uchaf o’r awdurdodau lleol yng Nghymru. Ac yng Nghastell-nedd Port Talbot, hefyd yn fy rhanbarth, ble gwelwyd y bumed lefel uchaf yng Nghymru, roedd 298 o achosion, sy’n gynnydd o 90 achos o’r flwyddyn flaenorol. A yw’r Gweinidog yn cytuno, felly, fod angen gwneud mwy i daclo creulondeb tuag at anifeiliaid yng Ngorllewin De Cymru ac, yn wir, ar draws Cymru? Ac yn sgil cyhoeddi rheoliadau newydd ar les anifeiliaid, pa arian ychwanegol mae’r Llywodraeth wedi’i neilltuo ar gyfer awdurdodau lleol er mwyn eu galluogi i weithredu’r rheoliadau hyn yn effeithiol? Diolch.

Thank you, Minister. Between August and October 2021, the RSPCA responded to 5,263 cases across Wales, which is an increase of 10.2 per cent on the same period last year. Of these cases, 463 were in the county of Swansea, in my region—the second highest of local authorities in Wales. And Neath Port Talbot, also in my region, had the fifth highest level in Wales, with 298 cases, which is an increase of 90 cases on the previous year. Does the Minister agree, therefore, that more needs to be done to tackle animal cruelty in South Wales West and, indeed, across Wales? And in light of the publication of new regulations on animal welfare, what additional funding has the Government allocated for local authorities to enable them to implement these regulations effectively? Thank you.

Thank you. It’s horrific to hear of the number of cases that the Member refers to, and I do want to pay tribute to the RSPCA and other charities and organisations who do an incredible amount of work in relation to this. My officials have worked very closely with local authority enforcement officers to see what we can do to improve training for them to, obviously, go out and when they’re dealing with these cases, and we’ve brought forward some training over a three-year project, which we’ve wholly funded. I will, obviously, have to look at whether I can continue to fund that when the project comes to an end. We, obviously, also work closely with the RSPCA, and they come forward with requests for support. We look at that on a case-by-case basis.

Diolch. Mae'n erchyll clywed am nifer yr achosion y mae'r Aelod yn cyfeirio atynt, ac rwyf am dalu teyrnged i'r RSPCA ac elusennau a sefydliadau eraill sy'n gwneud gwaith anhygoel mewn perthynas â hyn. Mae fy swyddogion wedi gweithio'n agos iawn gyda swyddogion gorfodi awdurdodau lleol i weld beth y gallwn ei wneud i wella hyfforddiant er mwyn iddynt allu mynd allan a phan fyddant yn ymdrin â'r achosion hyn, ac rydym wedi cyflwyno peth hyfforddiant drwy brosiect dros dair blynedd a ariannwyd yn llawn gennym. Yn amlwg, bydd yn rhaid imi ystyried a allaf barhau i'w ariannu pan ddaw'r prosiect i ben. Rydym hefyd yn gweithio'n agos gyda'r RSPCA, ac maent yn cyflwyno ceisiadau am gymorth. Edrychwn ar hynny fesul achos.

Ffermwyr sy'n Denantiaid
Tenant Farmers

8. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i ffermwyr sy'n denantiaid ynghylch sicrwydd deiliadaeth? OQ57181

8. What support is the Welsh Government providing to tenant farmers regarding security of tenure? OQ57181

Thank you. The Welsh Government is committed to protecting both the tenanted and owned sectors of the Welsh agricultural industry. Tenancy agreements are contracts entered into by both landlord and tenant. Welsh Government will continue to work to ensure the legislation underpinning agricultural tenancies is fair to both parties.

Diolch. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i ddiogelu'r sector tenantiaid fferm a'r sector perchnogion fferm yn y diwydiant amaethyddol yng Nghymru. Mae cytundebau tenantiaeth yn gontractau y mae landlord a thenant yn ymrwymo iddynt. Bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i weithio i sicrhau bod y ddeddfwriaeth sy'n sail i denantiaethau amaethyddol yn deg i'r ddwy ochr.

Dwi’n falch i glywed hynny, Weinidog, oherwydd, fel gwnaeth Rhun ap Iorwerth awgrymu, mae hanes Cymru yn llawn o ffermwyr yn cael eu gorfodi i adael eu tir. Dwi’n falch i weld y Dirprwy Weinidog, Lee Waters, yma—mae e wedi siarad yn bwerus iawn am deulu ei dad-cu yn cael eu taflu allan o’r Epynt yn 1940. Colli Epynt, colli cymuned gyfan, ac fel roedd Rhun ap Iorwerth yn dweud, colli iaith, colli diwylliant, colli crefydd—colli’r holl oedd yn dda am y gymuned.

Ond nid mater i’r llyfrau hanes yn unig yw hyn. Eleni yng Nghaerdydd ac yn y Rhws, mae’r un peth yn digwydd. Mae’n dorcalonnus clywed am Jenkin Rees, ffarmwr rhwng Radur a Phentre-baen yng ngorllewin Caerdydd, o ffarm Maes y Llech, sy’n dangos hanes cyfoethog Caerdydd, yn cael ei orfodi i adael y ffarm mae wedi bod arni ers degawdau. Ac yna Model Farm yn y Rhws—teulu oedd wedi cael eu gorfodi i adael Epynt, ond yr un peth yn digwydd iddyn nhw eto. Er eu bod nhw wedi bod yno am bedair cenhedlaeth, mae’r un peth yn digwydd iddyn nhw eto. Maen nhw’n cael eu gorfodi i adael Model Farm, gyda Legal and General, cwmni mawr rhyngwladol, yn eu gorfodi, y teulu Cymreig a Chymraeg yma, i adael eu ffarm. Pa gamau ychwanegol allwch chi eu cymryd, fel Gweinidog ac fel Llywodraeth, i gynorthwyo’r ffermwyr tenant yma i aros ar y tir a gwneud yr hyn y mae’r tir yma wedi bod yn ei wneud ers canrifoedd? Diolch yn fawr.

I'm pleased to hear that, Minister. As Rhun ap Iorwerth suggested, the history of Wales is full of farmers being forced to leave their land. I'm pleased to see the Deputy Minister, Lee Waters, here, as he has spoken very powerfully about the family of his grandfather being evicted in the Epynt clearance in 1940. The loss of Epynt, the loss of a whole community and, as Rhun ap Iorwerth said, the loss of a language, the loss of a culture, the loss of a religion—the loss of everything that was good about the community.

But this is not just a matter for the history books. This year in Cardiff and in Rhoose, the same thing is happening. It's heartbreaking to hear about Jenkin Rees, a farmer between Radyr and Pentrebane in Cardiff west, of Maes y Llech farm, demonstrating the rich history of Cardiff, being forced to leave the farm he's been farming for decades. And then the Model Farm in Rhoose—a family who were forced to leave Epynt, but the same thing is happening to them again. Even though they have been there for four generations, the same is happening again. They are being forced to leave Model Farm by Legal and General—a major international company forcing this Welsh family to leave their farm. What additional steps can you take, as a Minister and as a Government, to support these tenant farmers to remain on the land and to do what this land has been doing for centuries? Thank you very much.

Thank you. Well, back in, I think it was, 2019, we did consult around tenant farms and, obviously, the tenants on them, and we wanted to look at encouraging longer term lets. Respondents were very supportive of the aim, although I think it’s fair to say that it was also highlighted that it might not bring forward the intended effect that you referred to.

We do have a DEFRA-led tenancy reform industry group, which I know my officials work very closely with, to look at what mechanisms we can bring forward to support our tenant farmers. We’ve also had some new dispute-resolution powers. They were taken forward in the UK Agriculture Act 2020, and I’m certainly looking at what we can do in our own agriculture Bill that I’ll be bringing forward next year.  

Diolch. Wel, yn ôl yn 2019 rwy'n credu, fe wnaethom ymgynghori ynghylch ffermydd tenant, a'r tenantiaid arnynt wrth gwrs, ac roeddem eisiau edrych ar annog pobl i osod ffermydd yn fwy hirdymor. Roedd yr ymatebwyr yn gefnogol iawn i'r nod, er fy mod yn credu ei bod yn deg dweud bod yna sylw hefyd i'r ffaith na fyddai o bosibl yn arwain at yr effaith a fwriadwyd, fel y nodoch chi.

Mae gennym grŵp diwydiant ar ddiwygio tenantiaeth a arweinir gan DEFRA y gwn fod fy swyddogion yn gweithio'n agos iawn ag ef i edrych ar ba fecanweithiau y gallwn eu cyflwyno i gefnogi ein ffermwyr sy'n denantiaid. Rydym hefyd wedi cael pwerau newydd ar gyfer datrys anghydfodau. Fe'u cyflwynwyd yn Neddf Amaethyddiaeth y DU 2020, ac rwy'n sicr yn edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud yn ein Bil amaethyddiaeth ein hunain y byddaf yn ei gyflwyno y flwyddyn nesaf.

Minister, first off I’d like to thank you for bringing this question forward, because when I had the portfolio and I spoke with tenant farmers, it was really sad. Now, nearly 30 per cent of agricultural land in Wales is tenanted, with such smallholdings providing a crucial stepping stone for young farmers as they enter this vital industry. Yet the ability of tenants to plan long term for their families and implement sustainable practices is undermined by the rules. The Tenant Farmers Association have said farmers are being stifled in undertaking sustainable practices due to the short-term opportunities that landlords are giving them. In the majority of cases, we know that tenant farmers are unable to plant trees due to restrictive clauses within their agreements. NFU Cymru's 'Growing Together' strategy found that policies that drive tree planting where funding exceeds the levels of support available for agricultural land have the potential to impact on short-term tenancies, and this can be at the risk of termination by a landlord. So, given this incredibly vital sector, again, what can you do to safeguard against these very negative practices that our tenanted farmers are experiencing?

Weinidog, yn gyntaf hoffwn ddiolch i chi am gyflwyno'r cwestiwn hwn, oherwydd pan oedd y portffolio gennyf a phan siaradais â ffermwyr a oedd yn denantiaid, roedd yn drist iawn. Nawr, mae bron i 30 y cant o dir amaethyddol Cymru yn dir ffermydd tenant, gyda thyddynnod o'r fath yn gam hollbwysig i ffermwyr ifanc wrth iddynt gamu i'r diwydiant hanfodol hwn. Ac eto, mae gallu tenantiaid i gynllunio'n hirdymor ar gyfer eu teuluoedd a gweithredu arferion cynaliadwy wedi ei danseilio gan y rheolau. Mae'r Gymdeithas Ffermwyr Tenant wedi dweud bod ffermwyr yn cael eu llesteirio rhag ymgymryd ag arferion cynaliadwy oherwydd y cyfleoedd tymor byr y mae landlordiaid yn eu rhoi iddynt. Yn y rhan fwyaf o achosion, gwyddom nad yw ffermwyr sy'n denantiaid yn gallu plannu coed oherwydd cymalau cyfyngol yn eu cytundebau. Canfu strategaeth 'Growing Together' NFU Cymru fod perygl y bydd polisïau sy'n gyrru gweithgarwch plannu coed lle mae cyllid yn fwy na'r lefelau cymorth sydd ar gael ar gyfer tir amaethyddol yn effeithio ar denantiaethau tymor byr, a gall hyn greu risg y bydd landlord yn eu terfynu. Felly, o ystyried y sector hynod allweddol hwn, unwaith eto, beth y gallwch ei wneud i ddiogelu yn erbyn yr arferion negyddol y mae ein ffermwyr sy'n denantiaid yn eu profi?

15:00

I recognise some of the issues that the Member refers to and I do think that tenant farms are often a stepping stone for our young farmers, who we really want to encourage into the sector. You will have heard my answer earlier around the work that we've done with the UK Government-led tenancy reform industry group. As I say, there are some powers within the UK Agriculture Act that was brought forward last year, and I will certainly look to see what we can do. I've been working with the tenant association here in Wales for their views, and obviously as we go through the process of the agricultural Bill I'll be very happy to see what powers we can bring into that Bill to support this very important part of the agricultural sector. 

Rwy'n gyfarwydd â rhai o'r materion y cyfeiria'r Aelod atynt a chredaf fod bod yn ffermwyr tenant yn aml yn gam i mewn i'r sector i'n ffermwyr ifanc, ac rydym am annog hynny. Byddwch wedi clywed fy ateb yn gynharach mewn perthynas â'r gwaith rydym wedi'i wneud gyda'r grŵp diwydiant ar ddiwygio tenantiaeth, a arweinir gan Lywodraeth y DU. Fel y dywedaf, ceir rhai pwerau yn Neddf Amaethyddiaeth y DU a gyflwynwyd y llynedd, a byddaf yn sicr yn edrych i weld beth y gallwn ei wneud. Rwyf wedi bod yn gweithio gyda chymdeithas y ffermwyr tenant yma yng Nghymru i gael eu barn, ac yn amlwg, wrth inni fynd drwy broses y Bil amaethyddol, edrychaf ymlaen at weld pa bwerau y gallwn eu cyflwyno yn y Bil hwnnw er mwyn cefnogi'r rhan bwysig hon o'r sector amaethyddol.

Bwyd a Diod o Ddyffryn Clwyd
Food and Drink from the Vale of Clwyd

9. Sut y bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Llywodraeth y DU a chynhyrchwyr i hyrwyddo bwyd a diod o Ddyffryn Clwyd? OQ57200

9. How will the Welsh Government work with the UK Government and producers to promote food and drink from the Vale of Clwyd? OQ57200

Welsh Government continues to work with producers and other external stakeholders in the Vale of Clwyd to promote food and drink using a wide range of business programmes, and recently Blas Cymru, our signature event for Wales. We work with the UK Government on many areas that are advantageous for Welsh businesses.

Mae Llywodraeth Cymru'n parhau i weithio gyda chynhyrchwyr a rhanddeiliaid allanol eraill yn Nyffryn Clwyd i hyrwyddo bwyd a diod gan ddefnyddio ystod eang o raglenni busnes, ac yn ddiweddar, Blas Cymru, ein digwyddiad unigryw i Gymru. Rydym yn gweithio gyda Llywodraeth y DU ar lawer o feysydd sy'n fanteisiol i fusnesau Cymru.

I really appreciate that answer, Minister, and thank you. The Vale of Clwyd is home to many great food and drink producers and products, and one of the best examples of our great produce is the Denbigh plum, whether it's eaten on its own or as an amazing jam or drunk as a fantastic plum brandy. The Denbigh plum is the pride of Denbigh and the whole of the Vale of Clwyd. Minister, how will your Government help spread the good word about the Denbigh plum to a greater, worldwide audience? Thank you.

Rwy’n gwerthfawrogi eich ateb yn fawr, Weinidog, a diolch. Mae Dyffryn Clwyd yn gartref i lawer o gynhyrchwyr a chynhyrchion bwyd a diod gwych, ac un o'r enghreifftiau gorau o'n cynnyrch gwych yw eirin Dinbych, boed eich bod yn eu bwyta ar eu pen eu hunain neu fel jam ardderchog neu'n ei yfed fel brandi eirin bendigedig. Eirin Dinbych yw gogoniant Dinbych a Dyffryn Clwyd i gyd. Weinidog, sut y bydd eich Llywodraeth yn helpu i hyrwyddo eirin Dinbych i gynulleidfa fwy ym mhob cwr o'r byd? Diolch.

I think we did it through Blas Cymru. That's where we bring the world to Wales. Whilst we couldn't do it in the physical form that we've previously been able to do it in 2017 and 2019, when we held Blas Cymru last month, we had, obviously, lots of virtual meetings. Obviously, the Vale of Clwyd Denbigh plum was granted protected designation of origin status in 2019, so we worked very closely with them to make sure they were able to fulfil that. I think high-quality food and tourism are really inextricably linked, so we're working with other protected food name companies to make sure that everyone is aware of the excellent work going on in Wales. I think Blas Cymru is just a credit to our amazing Welsh food and drink, not just in the Vale of Clwyd, but right across Wales. The early feedback we've had is that a substantial number of new contracts were won at Blas Cymru. It really is a pleasure to be the Minister with responsibility for food and drink and sell it to the world.

Credaf ein bod wedi gwneud hynny drwy Blas Cymru. Dyna ble y down â'r byd i Gymru. Er na allem wneud hynny wyneb yn wyneb fel y gwnaethom yn 2017 a 2019, pan gynhaliwyd Blas Cymru gennym y mis diwethaf, cawsom lawer o gyfarfodydd rhithwir wrth gwrs. Yn amlwg, cafodd eirin Dinbych Dyffryn Clwyd statws enw tarddiad gwarchodedig yn 2019, felly buom yn gweithio'n agos iawn gyda hwy i sicrhau eu bod yn gallu cyflawni hynny. Credaf fod cysylltiad annatod rhwng bwyd a thwristiaeth o ansawdd uchel, felly rydym yn gweithio gyda chwmnïau enw bwyd gwarchodedig eraill i sicrhau bod pawb yn ymwybodol o'r gwaith rhagorol sy'n mynd rhagddo yng Nghymru. Credaf fod Blas Cymru yn glod i'n bwyd a'n diod anhygoel yng Nghymru, nid yn unig yn Nyffryn Clwyd, ond ledled Cymru. Yr adborth cynnar a gawsom yw bod nifer sylweddol o gontractau newydd wedi'u hennill yn Blas Cymru. Mae'n bleser gwirioneddol cael bod yn Weinidog â chyfrifoldeb am fwyd a diod a'i werthu i'r byd.

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau amserol, ac mae yna un cwestiwn heddiw, i'w ateb gan y Dirprwy Weinidog Newid Hinsawdd. Mae'r cwestiwn i'w ofyn gan Jack Sargeant.

The next item therefore is the topical questions, and there is one question today, to be answered by the Deupty Minister for Climate Change. The question is to be asked by Jack Sargeant.

Gyrwyr Bysiau Arriva Cymru
Arriva Wales Bus Drivers

1. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi gyrwyr bysiau Arriva Cymru sy'n ceisio cyflog teg? TQ580

1. How is the Welsh Government supporting Arriva Wales bus drivers who are seeking a fair wage? TQ580

Diolch am y cwestiwn.

Thank you for the question.

We encourage disputes to be resolved in the spirit of social partnership, and I'm pleased that talks are ongoing between Arriva Wales and Unite the Union. Transport officials are keeping in close touch with the talks and I have met with Unite.

Rydym yn annog datrys anghydfodau yn ysbryd partneriaeth gymdeithasol, ac rwy'n falch fod y trafodaethau'n parhau rhwng Arriva Cymru ac undeb Unite. Mae swyddogion trafnidiaeth yn cadw mewn cysylltiad agos â'r trafodaethau, ac rwyf wedi cyfarfod ag undeb Unite.

I appreciate that answer, Minister. Llywydd, I will start by saying that, like these drivers, I'm a proud member of Unite the Union. These drivers live in the communities they serve, and the last thing they want to do is to be on strike, but they are in this position because Arriva pay different rates for the same job, exactly the same job, just across the border. Frankly, I think that is ridiculous. These drivers drive past each other on the same roads.

The disparity with the north-west has now increased from £1.81 to £2.20. I am clear that these drivers are right, and I support them in their calls for parity and fairness. So, with that in mind, Minister, what can the Welsh Government do to support these drivers? And if I may, and finally, Minister, I must comment and say that it is Tory deregulation, under a Thatcher-led Government, that failed the industry and it's failed our communities, and our colleague Ken Skates was brave enough to say that during his time in the Welsh Government. So, how do we ensure, in the future, that we do have bus operators that serve our communities and the travelling public across Wales?

Rwy'n ddiolchgar am eich ateb, Weinidog. Lywydd, rwyf am ddechrau drwy ddweud fy mod, fel y gyrwyr hyn, yn aelod balch o undeb Unite. Mae'r gyrwyr hyn yn byw yn y cymunedau y maent yn eu gwasanaethu, a'r peth olaf y maent yn dymuno'i wneud yw bod ar streic, ond maent yn y sefyllfa hon am fod Arriva'n talu cyfraddau gwahanol am yr un swydd, yr un swydd yn union, dafliad carreg i ffwrdd dros y ffin. Credaf fod hynny'n hurt. Mae'r gyrwyr hyn yn gyrru heibio i'w gilydd ar yr un ffyrdd.

Mae'r gwahaniaeth rhyngddynt a gogledd-orllewin Lloegr bellach wedi cynyddu o £1.81 i £2.20. Rwy’n argyhoeddedig fod y gyrwyr hyn yn iawn, ac rwy’n cefnogi eu galwadau am gydraddoldeb a thegwch. Felly, gyda hynny mewn golwg, Weinidog, beth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i gefnogi'r gyrwyr hyn? Ac os caf, ac yn olaf, Weinidog, mae'n rhaid imi ddweud mai dadreoleiddio Torïaidd gan Lywodraeth dan arweiniad Thatcher a wnaeth gam â'r diwydiant ac a wnaeth gam â'n cymunedau, ac roedd ein cyd-Aelod, Ken Skates, yn ddigon dewr i ddweud hynny yn ystod ei gyfnod yn Llywodraeth Cymru. Felly, sut y gallwn sicrhau, yn y dyfodol, fod gennym weithredwyr bysiau sy'n gwasanaethu ein cymunedau a theithwyr ledled Cymru?

15:05

Thank you for that further comment. Can I just say, at the beginning, that we hope that industrial action can be avoided, so that passengers are not further disrupted? We were pleased that the dispute between Unite and Stagecoach in the south-east of Wales was successfully resolved through negotiations, and, as I say, we're pleased negotiations are ongoing at the moment in the north, and we hope for a similar outcome. Of course, there are different sets of issues at play in both circumstances, and these are primarily commercial matters. But, to seize on what Jack Sargeant said there about the impact of Conservative deregulation since the 1980s, this is a profound factor at play here. Since deregulation, bus drivers' wages have risen at a far slower rate than the average rates for similar occupations. So, there is a direct relationship between the regulation and the rates of pay, and it is our intention to address deregulation and bring in a franchising system. We want to see one ticket, one timetable and one fare across the whole of Wales, and, as part of that, one set of terms of conditions for the workforce. We'll be bringing forward a bus strategy and a bus White Paper in the new year, ahead of bringing in new legislation that we hope will not only improve terms of conditions for the workforce, but make bus a far more viable option for more people, as part of our efforts to tackle climate change.

Diolch am eich sylw pellach. A gaf fi ddweud, wrth ddechrau, ein bod yn gobeithio y gellir osgoi gweithredu diwydiannol, er mwyn osgoi rhagor o darfu ar deithwyr? Roeddem yn falch fod yr anghydfod rhwng undeb Unite a Stagecoach yn ne-ddwyrain Cymru wedi'i ddatrys yn llwyddiannus drwy drafodaethau, ac fel y dywedaf, rydym yn falch fod y trafodaethau'n parhau ar hyn o bryd yn y gogledd, ac rydym yn gobeithio am ganlyniad tebyg. Wrth gwrs, mae gwahanol bethau dan sylw yn y ddau achos, a materion masnachol yw'r rhain yn bennaf. Ond i adleisio'r hyn a ddywedodd Jack Sargeant am effaith dadreoleiddio Ceidwadol ers y 1980au, mae'n ffactor mawr yn hyn. Ers dadreoleiddio, mae cyflogau gyrwyr bysiau wedi codi ar gyfradd arafach o lawer na'r cyfraddau cyfartalog ar gyfer galwedigaethau tebyg. Felly, mae perthynas uniongyrchol rhwng rheoleiddio a chyfraddau cyflog, a'n bwriad yw mynd i'r afael â dadreoleiddio a chyflwyno system fasnachfreinio. Hoffem weld un tocyn, un amserlen ac un pris ledled Cymru gyfan, ac yn rhan o hynny, un set o delerau ac amodau ar gyfer y gweithlu. Byddwn yn cyflwyno strategaeth fysiau a Phapur Gwyn ar fysiau yn y flwyddyn newydd, cyn cyflwyno deddfwriaeth newydd y gobeithiwn y bydd nid yn unig yn gwella'r telerau ac amodau ar gyfer y gweithlu, ond hefyd yn gwneud bysiau'n ddewis llawer mwy hyfyw i fwy o bobl, fel rhan o'n hymdrechion i ymladd newid hinsawdd.

Thank you to my colleague Jack Sargeant for bringing this topical question to our attention today. Deputy Minister, the current strike action by drivers employed by Arriva Buses Wales is, without a doubt, causing considerable disruption to the lives of people across north Wales, particularly the elderly and vulnerable who do not have access to other forms of transportation. I agree with my colleague Jack that the crux of the issue is pay parity with drivers in the north-west of England, who are paid more per hour than their counterparts in north Wales. There are parallels here with the recent dispute at Stagecoach, caused by drivers in Wales being paid less per hour than those in England, which has been settled amicably with a £1 per hour pay rise. It shows that good can be done on both sides when they negotiate with flexibility and also in good faith. Now, I know that there has been a mention of the Thatcher days, but let's focus on 2021, where we're all right now. So, Deputy Minister, will you join me in urging both sides to seek a just resolution to this dispute as soon as possible, and, if this is not forthcoming in the short term, encourage both parties to use the arbitration services to settle this, so that bus services may be restored to the people of north Wales? Thank you.

Diolch i fy nghyd-Aelod Jack Sargeant am ofyn y cwestiwn amserol hwn heddiw. Ddirprwy Weinidog, mae'r streic bresennol gan yrwyr a gyflogir gan Bysiau Arriva Cymru heb amheuaeth yn tarfu'n sylweddol ar fywydau pobl ledled gogledd Cymru, yn enwedig yr henoed a phobl agored i niwed nad oes ganddynt fathau eraill o drafnidiaeth at eu defnydd. Cytunaf â fy nghyd-Aelod, Jack, mai craidd y mater yw cyflogau sy'n gyfartal â chyflogau gyrwyr yng ngogledd-orllewin Lloegr, sy'n cael mwy o dâl yr awr na'u cymheiriaid yng ngogledd Cymru. Mae tebygrwydd rhwng hyn a'r anghydfod diweddar yn Stagecoach a ddeilliai o'r ffaith bod gyrwyr yng Nghymru yn cael llai o dâl yr awr na gyrwyr yn Lloegr, a chafodd yr anghydfod hwnnw ei ddatrys yn gyfeillgar drwy godiad cyflog o £1 yr awr. Mae'n dangos y gellir gwneud daioni ar y ddwy ochr pan fyddant yn trafod gyda hyblygrwydd ac yn ddidwyll. Nawr, gwn fod sôn wedi bod am ddyddiau Thatcher, ond gadewch inni ganolbwyntio ar 2021, gan mai dyma lle rydym ar hyn o bryd. Felly, Ddirprwy Weinidog, a wnewch chi ymuno â mi i annog y ddwy ochr i geisio sicrhau datrysiad cyfiawn i'r anghydfod hwn cyn gynted â phosibl, ac os na fydd hynny'n digwydd yn y tymor byr, i annog y ddwy ochr i ddefnyddio'r gwasanaethau cyflafareddu i ddatrys hyn, fel y gellir ailddechrau darparu gwasanaethau bysiau i bobl gogledd Cymru? Diolch.

Well, yes, as I've already said, I'm pleased that negotiations are ongoing. We encourage a spirit of social partnership, and we hope that they'll be able to reach a resolution in north Wales, as they have done in south-east Wales. But I don't think Natasha Asghar can so lightly set aside the issue of deregulation, which was a deliberate policy of the Conservative Government everywhere outside of London. And there is a reason why bus services are better in London than they are in the rest of the country, because London's bus services are regulated and ours are not, which limits our ability to intervene in the market to make sure that there are social services provided, rather than just that that the commercial market determines, and the rates at which the commercial markets decide to pay, which have been less since deregulation than for the workforce as a whole. So, this is a direct result of deregulation and free-market forces, which those benches celebrate at every possible opportunity, and they can't run away from the consequences of that.

Wel, ie, fel rwyf wedi'i ddweud eisoes, rwy'n falch fod y trafodaethau'n parhau. Rydym yn annog ysbryd o bartneriaeth gymdeithasol, a gobeithiwn y byddant yn gallu datrys yr anghydfod yng ngogledd Cymru, fel y gwnaethant yn ne-ddwyrain Cymru. Ond ni chredaf y gall Natasha Asghar anwybyddu dadreoleiddio mor hawdd. Polisi bwriadol oedd hwn gan y Llywodraeth Geidwadol ym mhobman y tu allan i Lundain. Ac mae rheswm pam fod gwasanaethau bysiau'n well yn Llundain nag yng ngweddill y wlad, gan fod gwasanaethau bysiau Llundain yn cael eu rheoleiddio yn wahanol i'n rhai ni, sy'n cyfyngu ar ein gallu i ymyrryd yn y farchnad i sicrhau bod gwasanaethau cymdeithasol yn cael eu darparu, yn hytrach na'r hyn y mae'r farchnad fasnachol yn ei bennu'n unig, a'r cyfraddau y mae'r marchnadoedd masnachol yn penderfynu eu talu, sydd wedi bod yn is ers dadreoleiddio nag ar gyfer y gweithlu yn ei gyfanrwydd. Felly, dyma ganlyniad uniongyrchol dadreoleiddio a grymoedd y farchnad rydd, y mae'r meinciau hynny'n eu dathlu ar bob cyfle posibl, ac ni allant ddianc rhag canlyniadau hynny.

This is a wholly indefensible position from a major company running services with public subsidy—that's what we shouldn't forget. Arriva Buses Wales has enjoyed a near monopoly of services in parts of north Wales over the years, and receiving those subsidies, of course, from Welsh Government indirectly. So, I want to hear a stronger intent from Government in terms of some sort of intervention, because the grant is derived from the Government, so surely you're in a position to flex some muscle here, and, if you aren't, then surely tell us that that is your intention to bake those kinds of expectations in. You've spoken in the past about legislation around public procurement, for example. This is the kind of thing that we need to hardwire into future contracts. Now, the offer of 29p an hour as a pay rise compared to the 39p, of course, paid to counterparts in north-west England means that we do have a pay differential of £2.20 an hour, as we heard, for driving the same buses along many of the same roads, but, of course, those workers are all facing the same cost-of-living crisis, and they're key workers. It's easy to forget—our bus drivers are key workers. We've hailed their efforts as heroes during this pandemic; they deserve a better deal. But, of course, this underlines to me that it's time for a bigger shake-up of our bus services. We've been at the mercy of commercial bus companies for too many years. So, do you now agree, Minister, that this underlines the need to take the private profit motive out of public service delivery in Wales and to bring bus services back into public hands?

Mae hon yn weithred na ellir ei hamddiffyn gan gwmni mawr sy'n rhedeg gwasanaethau gyda chymorthdaliadau cyhoeddus—ac ni ddylem anghofio hynny. Mae Bysiau Arriva Cymru wedi mwynhau monopoli, fwy neu lai, ar wasanaethau mewn rhannau o ogledd Cymru dros y blynyddoedd, ac mae'n derbyn y cymorthdaliadau hynny, wrth gwrs, gan Lywodraeth Cymru yn anuniongyrchol. Felly, hoffwn glywed bwriad cryfach gan y Llywodraeth i ymyrryd mewn rhyw fodd, gan fod y grant yn deillio o'r Llywodraeth, felly rhaid eich bod mewn sefyllfa i ystwytho'ch cyhyrau yma, ac os nad ydych, rhaid i chi allu dweud wrthym mai eich bwriad yw bodloni'r mathau hynny o ddisgwyliadau. Rydych wedi sôn yn y gorffennol am ddeddfwriaeth mewn perthynas â chaffael cyhoeddus, er enghraifft. Dyma'r math o beth y mae angen inni ei gynnwys fel mater o drefn mewn contractau yn y dyfodol. Nawr, mae'r cynnig o 29c yr awr fel codiad cyflog o gymharu â'r 39c, wrth gwrs, a roddwyd i gymheiriaid yng ngogledd-orllewin Lloegr yn golygu bod gennym wahaniaeth cyflog o £2.20 yr awr, fel y clywsom, am yrru'r un bysiau ar hyd llawer o'r un ffyrdd, ond wrth gwrs, mae pob un o'r gweithwyr hynny'n wynebu'r un argyfwng costau byw, ac maent yn weithwyr allweddol. Mae'n hawdd anghofio hynny—mae ein gyrwyr bysiau'n weithwyr allweddol. Rydym wedi canmol eu hymdrechion fel arwyr yn ystod y pandemig hwn; maent yn haeddu gwell. Ond wrth gwrs, i mi, mae hyn yn tanlinellu'r ffaith ei bod yn bryd ad-drefnu ein gwasanaethau bysiau. Rydym wedi bod ar drugaredd cwmnïau bysiau masnachol ers gormod o flynyddoedd. Felly, a ydych yn cytuno bellach, Weinidog, fod hyn yn tanlinellu'r angen i gael gwared ar gymhelliad elw preifat o ddarpariaeth gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru ac i ddod â gwasanaethau bysiau yn ôl i ddwylo cyhoeddus?

15:10

Well, I'm very interested to hear Janet Finch-Saunders's wholehearted support for Llyr Gruffydd's intervention—[Interruption.]—in the market. 'He who pays the piper calls the tune', says Janet Finch-Saunders, and we certainly know that from her colleagues in Westminster, who are putting themselves for hire at the mercy of private companies. So, to directly address Llyr's point, there is a patchwork of arrangements in Wales because it is a commercial market, a commercial market deliberately set up by the Conservatives under bus privatisation. The drivers from Arriva are generally among the better paid in Wales at the moment, better paid than those in Stagecoach, where there has been a dispute recently, but they're not as well paid as those across the border in Merseyside. So, these are complex commercial matters, but I can absolutely give the commitment that we want to see consistency across Wales, both of service provision, of timetable provision and of terms and conditions for staff. And that is something we very much will be designing into the bus White Paper that we're working on currently and will be introducing in the new year. I hope, given the support we're hearing across the Chamber for action, that support will be reflected when the legislation comes forward.

Wel, edrychaf ymlaen at glywed cefnogaeth frwd Janet Finch-Saunders i ymyrraeth Llyr Gruffydd—[Torri ar draws.]—yn y farchnad. 'Y sawl sy'n talu'r delyn sy'n gofyn am y gân', meddai Janet Finch-Saunders, ac rydym yn sicr yn gwybod hynny gan ei chymheiriaid yn San Steffan, sy'n rhoi eu hunain ar log i gwmnïau preifat. Felly, i ateb pwynt Llyr yn uniongyrchol, mae clytwaith o drefniadau yng Nghymru gan ei bod yn farchnad fasnachol, marchnad fasnachol a sefydlwyd yn fwriadol gan y Ceidwadwyr drwy breifateiddio bysiau. Mae gyrwyr Arriva, yn gyffredinol, ymhlith y rhai sy'n cael eu talu orau yng Nghymru ar hyn o bryd, yn well na gyrwyr Stagecoach, lle bu anghydfod yn ddiweddar, ond nid ydynt ar gyflogau cystal â'r gyrwyr dros y ffin yng Nglannau Mersi. Felly, mae'r rhain yn faterion masnachol cymhleth, ond yn sicr, gallaf ymrwymo ein bod yn dymuno gweld cysondeb ledled Cymru, o ran darparu gwasanaethau, darparu amserlenni a thelerau ac amodau staff. Ac mae hynny'n rhywbeth y byddwn yn ei gynllunio yn rhan o'r Papur Gwyn ar fysiau rydym yn gweithio arno ar hyn o bryd ac y byddwn yn ei gyflwyno yn y flwyddyn newydd. O ystyried y gefnogaeth a glywn ar draws y Siambr i streic, rwy'n gobeithio y caiff y gefnogaeth honno ei hadleisio pan gyflwynir y ddeddfwriaeth.

Can I thank Jack Sargeant for tabling this topical question on such an important issue? Like Jack, I am a proud member of Unite the Union, and also attended the picket line on Sunday to stand in solidarity with drivers, who fulfil such an important role in our local communities across north Wales. It simply cannot be fair that workers in Wales are paid less and made to work longer hours than their counterparts just across the border in England, whilst the cost of living in the communities in north-east Wales is rising. House prices have increased there by as much as 40 per cent over the last couple of years. The depot I visited was called the Chester depot, but it is in Wales, paying Welsh wages, and I wonder: is this a deliberate policy to cut costs? Does the Minister agree with me that it's totally unacceptable for a company that receives substantial public funds to behave in such an unethical way? Going forward, looking at reform, we need bus services that operate in the interest of the travelling public, with all profits reinvested in the service delivery, rather than a franchising model that will drive down workers' wages and conditions in the name of profit.

A gaf fi ddiolch i Jack Sargeant am gyflwyno'r cwestiwn amserol hwn ar fater mor bwysig? Fel Jack, rwy’n aelod balch o undeb Unite, ac ymunais innau â'r llinell biced ddydd Sul i gefnogi'r gyrwyr, sy’n cyflawni rôl mor bwysig yn ein cymunedau lleol ledled gogledd Cymru. Ni all fod yn deg fod gweithwyr yng Nghymru yn cael llai o dâl a'u gorfodi i weithio oriau hirach na'u cymheiriaid dafliad carreg dros y ffin yn Lloegr, tra bo costau byw yng nghymunedau gogledd-ddwyrain Cymru yn codi. Mae prisiau tai wedi codi cymaint â 40 y cant yno dros y flwyddyn neu ddwy ddiwethaf. Enw’r depo yr ymwelais ag ef oedd Chester depot, ond mae yng Nghymru, yn talu cyflogau Cymreig, a tybed a yw hwn yn bolisi bwriadol i dorri costau? A yw'r Gweinidog yn cytuno ei bod yn gwbl annerbyniol i gwmni sy'n derbyn arian cyhoeddus sylweddol ymddwyn mewn ffordd mor anfoesol? Yn y dyfodol, wrth edrych ar ddiwygio, mae arnom angen gwasanaethau bysiau sy'n gweithredu er budd y cyhoedd sy'n teithio, gyda'r holl elw'n cael ei ailfuddsoddi yn y ddarpariaeth o wasanaethau, yn hytrach na model masnachfreinio a fydd yn lleihau cyflogau ac amodau gweithwyr yn enw elw.

Well, as the point has been made across the Chamber, the Welsh Government, along with Governments across the UK, have saved the private bus industry over the last 18 months, which otherwise would have gone to the wall as a result of the coronavirus pandemic, and there is an obligation on the bus industry to behave responsibly in recognition that they are, in fact, at the service of the public.

There is a complex set of arrangements at the moment, and, of course, there are different economic forces at play here. And this is not a new thing; this is a historic position that drivers in Merseyside have been generally better paid than drivers in the north. So, there's not a simple answer to this, but it is absolutely our intention that, through franchising, we will have consistency of terms and conditions across Wales. We certainly don't see franchising as a way of watering down workers' rights—on the contrary. But one thing we are very cautious of, and this is a point that Unite made to me when I met them, is that some companies may be suppressing costs to keep costs low at the moment to then give themselves a competitive advantage when the franchises are advertised, and that is something that we need to keep a close eye on and build into our negotiations once we're able to get the legislation through the Senedd.

Wel, fel y cafodd y pwynt ei wneud ar draws y Siambr, mae Llywodraeth Cymru, ynghyd â Llywodraethau ledled y DU, wedi achub y diwydiant bysiau preifat dros y 18 mis diwethaf, a fyddai wedi mynd i'r wal fel arall o ganlyniad i bandemig y coronafeirws, ac mae rhwymedigaeth ar y diwydiant bysiau i ymddwyn yn gyfrifol gan gydnabod eu bod, mewn gwirionedd, yno i wasanaethu'r cyhoedd.

Mae set gymhleth o drefniadau ar waith ar hyn o bryd, ac wrth gwrs, mae gwahanol rymoedd economaidd yn chwarae eu rhan. Ac nid yw hyn yn beth newydd; mae'n sefyllfa hanesyddol fod gyrwyr Glannau Mersi wedi cael eu talu'n well yn gyffredinol na gyrwyr yn y gogledd. Felly, nid oes ateb syml i hyn, ond yn sicr, ein bwriad, drwy fasnachfreinio, yw y bydd gennym delerau ac amodau cyson ledled Cymru. Yn sicr, nid ydym o'r farn fod masnachfreinio'n ffordd o lastwreiddio hawliau gweithwyr—i'r gwrthwyneb. Ond un peth rydym yn ofalus iawn ohono, ac mae hwn yn bwynt a wnaed i mi gan undeb Unite pan gyfarfûm â hwy, yw y gallai rhai cwmnïau fod yn ceisio cadw costau'n isel ar hyn o bryd er mwyn rhoi mantais gystadleuol i'w hunain pan fydd y masnachfreintiau'n cael eu hysbysebu, ac mae hynny'n rhywbeth y mae angen inni gadw llygad barcud arno a'i gynnwys yn ein trafodaethau ar ôl inni lwyddo i gael y ddeddfwriaeth drwy'r Senedd.

4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90-second Statements

Yr eitem nesaf yw'r datganiadau 90 eiliad, a'r datganiad cyntaf heddiw gan Llyr Gruffydd.

The next item is the 90-second statements, and the first of those is from Llyr Gruffydd.

15:15

Diolch, Llywydd. My friend Abdul Khan is something of an institution. For the past 17 years, he has been a county councillor in the town of Colwyn Bay in the North Wales region, and this year he has become the first Bangladeshi ever in Wales to chair a county council, when he was appointed chair of Conwy County Borough Council. He is also a successful businessman, a long-standing restaurant owner in the town, who is a very generous host to local community organisations and charities. Donations to food banks are commonplace, NHS staff have been given free meals from his restaurant during the pandemic, and he has been a tireless advocate for community cohesion in his locality. It's no surprise therefore that everyone knows Abdul. He is known by everyone by his first name, and he is at the heart of his community. 

Abdul was also the first Bangladeshi mayor in Wales, so he has consistently broken new ground and he's a pioneering spirit, and that's why I wanted to pay tribute to this warm and modest man who has enriched his community so much. In fact, the most difficult thing about this 90-second statement was persuading Abdul to allow me to make it about him. He's a great role model and he's a real community champion. Diolch, Abdul, am dy holl waith.

Diolch, Lywydd. Mae fy ffrind Abdul Khan yn dipyn o eicon. Ers 17 mlynedd, mae wedi bod yn gynghorydd sir yn nhref Bae Colwyn yn rhanbarth Gogledd Cymru, ac eleni, ef yw’r Bangladeshiad cyntaf erioed yng Nghymru i gadeirio cyngor sir, pan gafodd ei benodi’n gadeirydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy. Mae hefyd yn ddyn busnes llwyddiannus, yn berchennog bwyty hirsefydlog yn y dref, ac yn hael iawn ei gefnogaeth i elusennau a sefydliadau cymunedol lleol. Mae rhoddion i fanciau bwyd yn beth cyffredin, mae staff y GIG wedi cael prydau bwyd am ddim gan ei fwyty yn ystod y pandemig, ac mae wedi bod yn eiriolwr diflino dros gydlyniant cymunedol yn ei ardal leol. Nid yw'n syndod, felly, fod pawb yn adnabod Abdul. Mae pawb yn ei adnabod wrth ei enw cyntaf, ac mae'n agos iawn at galon ei gymuned.

Abdul hefyd oedd maer Bangladeshaidd cyntaf Cymru, felly mae wedi torri tir newydd yn gyson ac mae'n ddyn arloesol, a dyna pam fy mod am dalu teyrnged i'r dyn caredig a diymhongar hwn sydd wedi cyfoethogi ei gymuned i'r fath raddau. Mewn gwirionedd, y peth anoddaf am y datganiad 90 eiliad hwn oedd perswadio Abdul i adael i mi ei wneud amdano ef. Mae'n esiampl wych ac mae'n hyrwyddwr gwirioneddol ar ran ei gymuned. Diolch, Abdul, am dy holl waith.

Ninety-five years ago, Penrhiwceiber's war memorial was completed. The bronze plaque commemorating those who lost their lives in the first world war was sited at the base of a castellated tower that would also serve as the village clock. It was designed by Mountain Ash architect W.H. William, paid for by public subscription, and built with stone from the old Aberdare canal.

It's a striking landmark, literally at the heart of its close-knit Valleys community, with a Welsh dragon weather vane that can be seen at a distance. The clock tower makes the memorial a memorable one. Later, names of the fallen from the second world war were added, and also another unique feature, a memorial to the Korean war. The tower is now grade II listed, but sadly in recent years its condition has deteriorated and the clock no longer works. But, plans are afoot to change this. The clock will be repaired and the street scene improved. The brass panels have already been cleaned, and new lighting fitted. My thanks to RCT council for doing this as part of its ongoing commitment to the armed forces community. The village holds its remembrance service a week after Remembrance Sunday, a third unique feature. So, I will be joining the community at the war memorial this Sunday to pay my respects to those who gave their lives.

Naw deg pum mlynedd yn ôl, cwblhawyd cofgolofn ryfel Penrhiwceibr. Gosodwyd y plac efydd i goffáu'r rheini a gollodd eu bywydau yn y rhyfel byd cyntaf ar waelod twr castellog a fyddai hefyd yn gloc y pentref. Fe'i dyluniwyd gan y pensaer o Aberpennar, W.H. William, talwyd amdani drwy danysgrifiad cyhoeddus, a chafodd ei hadeiladu â cherrig o hen gamlas Aberdâr.

Mae'n dirnod trawiadol, wedi'i leoli yn llythrennol ynghanol ei gymuned glos yn y Cymoedd, gyda draig goch yn geiliog gwynt y gellir ei weld o bell. Mae tŵr y cloc yn gwneud y gofgolofn yn un gofiadwy. Yn ddiweddarach, ychwanegwyd enwau'r rheini a fu farw yn yr ail ryfel byd, ac mae hefyd yn cynnwys nodwedd unigryw arall, sef cofeb i ryfel Korea. Mae'r tŵr bellach yn adeilad rhestredig gradd II, ond yn anffodus, mae ei gyflwr wedi dirywio dros y blynyddoedd diwethaf ac nid yw'r cloc yn gweithio. Ond mae cynlluniau ar y gweill i newid hyn. Bydd y cloc yn cael ei atgyweirio a'r strydwedd yn cael ei gwella. Mae'r paneli pres eisoes wedi'u glanhau, a goleuadau newydd wedi'u gosod. Hoffwn ddiolch i Gyngor Rhondda Cynon Taf am wneud hyn fel rhan o'u hymrwymiad parhaus i gymuned y lluoedd arfog. Mae'r pentref yn cynnal eu gwasanaeth coffa wythnos ar ôl Sul y Cofio, y drydedd nodwedd unigryw. Felly, byddaf yn ymuno â'r gymuned ger y gofgolofn ddydd Sul i dalu teyrnged i'r rheini a roddodd eu bywydau.

Ac yn olaf heddiw, Rhys ab Owen.

And finally today, Rhys ab Owen. 

Diolch yn fawr, Llywydd. Hoffwn i longyfarch cymanfa ganu Westminster ar ddathlu ei chanmlwyddiant eleni. Sefydlwyd y gymanfa yn 1920 gan y Prif Weinidog ar y pryd, David Lloyd George, i goffau'r bobl a fu farw yn y rhyfel byd cyntaf. Wrth gwrs, eleni maen nhw'n dathlu'r canmlwyddiant oherwydd, am resymau amlwg, roedden nhw'n methu cwrdd y llynedd.

Braint fawr oedd llywyddu y gymanfa eleni yng nghapel hardd Castle Street yn Oxford Circus yn Llundain, a chyd-ganu gyda channoedd o Gymry Llundain. Ac yn eu plith, Llywydd, nifer fawr ohonynt yn Gardis, fel ymhob digwyddiad arall Cymry Llundain, ac roeddwn yn canu nesaf i’ch cyd-Aelod yng Ngheredigion, Ben Lake. Dwi ddim yn siŵr pwy oedd yn cadw pwy mewn tiwn. Roedd y gymanfa o dan arweiniad cynghorydd Plaid Cymru, Trystan Lewis—bydd Janet yn ei gofio'n iawn, wrth gwrs. Ac o dan ei arweiniad ef roedd y canu ychydig yn fwy afieithus a’r cofio ychydig yn ddwysach wrth gofio'r rheini sydd wedi marw ers y cyfarfod diwethaf yn 2019 yn ystod cyfnod COVID.

Beth bynnag yw dyfodol cyfansoddiadol yr ynysoedd hyn, a dim ond ffŵl fyddai’n ceisio dyfalu beth sydd yn mynd i ddigwydd, mae un peth yn sicr, bydd Cymry o hyd yn symud i fyw, i weithio ac i addoli yn Llundain. Mae Cymry Llundain wedi chwarae rôl flaenllaw ar hyd y canrifoedd, am dros 1,000 o flynyddoedd, ac mae nifer wedi cymryd mantais i hyrwyddo’r Gymraeg, ein diwylliant a statws Cymru fel cenedl yn y ddinas fawr honno. Felly, llongyfarchiadau mawr i’r Parchedig Rob Nicholls a phwyllgor y gymanfa, a dwi'n edrych ymlaen at 100 mlynedd arall o ganu hen emynau Cymru ym mhrifddinas Lloegr. Diolch yn fawr.

Thank you very much, Llywydd. I want to congratulate cymanfa ganu Westminster on its centenary celebrations this year. The gymanfa was established in 1920 by the Prime Minister at the time, David Lloyd George, to commemorate those who lost their lives in the first world war. Of course, they're celebrating the centenary this year because they were unable to meet last year, for obvious reasons.

It was a great privilege to preside at this year’s gymanfa at the beautiful Castle Street chapel in Oxford Circus in London, joining hundreds of London Welsh in song. And Llywydd, a great number of them were Cardis, as with all other London Welsh events, and I was singing next to your fellow Member for Ceredigion, Ben Lake. I don't know who was keeping who in tune. The gymanfa was ably led by the Plaid Cymru councillor, Trystan Lewis—Janet will remember him well, of course. And under his baton, the singing was even more rapturous and the remembrance even more heartfelt when remembering those loved ones who've passed away during the COVID period since the last meeting in 2019, of course.

Whatever the constitutional future of these islands, and only a fool would claim that they know what that might be, one thing is certain, people from Wales will continue to move, to live, to work and worship in London. London Welsh have played a prominent role throughout the centuries, for over 1,000 years indeed, and a number of them have taken the opportunity to promote the Welsh language, our culture and Wales’s status as a nation in that major city. So, congratulations to the Reverend Rob Nicholls and the gymanfa committee, and I look forward to another 100 years of singing Wales’s venerable hymns in England’s capital. Thank you very much. 

Dyna ni, felly. Rydyn ni'n cyrraedd egwyl fer nawr er mwyn caniatáu newidiadau yn y Siambr, ac fe fyddwn ni'n canu'r gloch cyn inni ailgychwyn.

Thank you very much. That brings us to a short break to allow for some changeovers in the Chamber. The bell will be rung before we restart.

Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 15:19.

Plenary was suspended at 15:19.

15:25

Ailymgynullodd y Senedd am 15:26, gyda'r Dirprwy Lywydd (David Rees) yn y Gadair.

The Senedd reconvened at 15:26, with the Deputy Presiding Officer (David Rees) in the Chair.

5. Cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog: Aelodaeth y Pwyllgor Safonau Ymddygiad
5. Motion to amend Standing Orders: Membership of the Standards of Conduct Committee

Croeso nôl, a'r eitem nesaf yw'r cynnig i ddiwygio Rheolau Sefydlog: aelodaeth y Pwyllgor Safonau Ymddygiad. Galwaf ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig yn ffurfiol. Darren Millar. 

Welcome back, and the next item is the motion to amend Standing Orders: membership of the Standards of Conduct Committee. I call on a member of the Business Committee to formally move the motion. Darren Millar.

Cynnig NDM7826 Elin Jones

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 33.2:

1. Yn ystyried adroddiad y Pwyllgor Busnes, ‘Diwygio Rheolau Sefydlog: Aelodaeth y Pwyllgor Safonau Ymddygiad’, a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 9 Tachwedd 2021.

2. Yn cymeradwyo'r cynnig i ddiwygio Rheol Sefydlog 22, fel y nodir yn Atodiad A adroddiad y Pwyllgor Busnes.

Motion NDM7826 Elin Jones

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 33.2:

1. Considers the report of the Business Committee, ‘Amending Standing Orders: Membership of the Standards of Conduct Committee’, laid in the Table Office on 9 November 2021.

2. Approves the proposals to amend Standing Order 22, as set out in Annex A of the Business Committee’s report.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

I move, Deputy Presiding Officer.

Rwy'n cynnig, Ddirprwy Lywydd.

Diolch. Nid oes gennyf unrhyw siaradwr ar gyfer yr eitem hon. Felly, y cwestiwn yw a ddylid derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Thank you. I don't have any other speakers under this item. So, the proposal is to agree the motion. Does any Member object? There are no objections, therefore the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

6. Cynnig i gymeradwyo Cyllideb Comisiwn y Senedd ar gyfer 2022-23
6. Motion to approve the Senedd Commission's Budget for 2022-23

Yr eitem nesaf yw'r cynnig i gymeradwyo cyllideb Comisiwn y Senedd ar gyfer 2022-23. Galwaf ar Ken Skates, Comisiynydd y Senedd, i wneud y cynnig.

The next item is the motion to approve the Senedd Commission's budget for 2022-23. I call on Ken Skates, the Senedd Commissioner, to move the motion.

Cynnig NDM7830 Ken Skates

Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 20.16:

Yn cytuno ar gyllideb Comisiwn y Senedd ar gyfer 2022-23, fel y pennir yn Nhabl 1 o Gyllideb Comisiwn y Senedd ar gyfer 2022-23, a osodwyd gerbron y Senedd ar 10 Tachwedd 2021 a’i bod yn cael ei hymgorffori yn y Cynnig Cyllidebol Blynyddol o dan Reol Sefydlog 20.26(ii).

Motion NDM7830 Ken Skates

To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 20.16:

Agrees the budget of the Senedd Commission for 2022-23, as specified in Table 1 of the Senedd Commission Budget 2022-23, laid before the Senedd on 10 November 2021 and that it be incorporated in the Annual Budget Motion under Standing Order 20.26(ii).

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd. I move the Commission's budget for the 2022-23 financial year, and ask that it is incorporated into the annual budget motion. As you'll have seen in the budget document, the Commission is seeking a total budget of £62.942 million, comprising £41.175 million for Commission services, £17.552 million for the remuneration board's determination, £165,000 for the office of the standards commissioner, and £4.05 million for interest and non-cash items.

Now, the budget represents a 4.36 per cent increase on the current year's budget, excluding of course election costs, which may seem significant, but is absolutely necessary for the Commission to continue to support Members to the exemplary standards that we have come to know and indeed to expect. The pay award from the Commission for the Commission's staff for 2022-23 will be 2.7 per cent, as per agreed as a pay award mechanism based on the average increase in the annual survey of hours and earnings for the last three years, with a cap and a collar of 3 per cent and 1 per cent respectively.

The Commission of course exists to support the Senedd and its Members, and the pressure on Members remains very significant indeed. Given our relatively small number and the complex issues that we are addressing right now, most notably reform and the ongoing impact of Brexit, we need a budget that provides the right level of resource to support Members through this period. That is all without taking into consideration, of course, the fact that we are still negotiating and navigating our way through a worldwide pandemic.

In this context, we have added to our staff base in response to both the pandemic and the forward work programme of the Commission, and specifically our committee teams, to ensure sufficient clerking support whilst we explore these complex issues in more depth. Our move to hybrid working is something of which we can be, I think, exceptionally proud when we reflect on the last 18 months or so. The world is a very different place compared with two years ago, and with working from home still the default position for many, including myself, the benefits of working in our locality continue to accrue. For myself and other Members based outside of Cardiff, to continue to work on this basis requires additional investment in ICT support. Within that context, we have invested in our ICT staff to provide resilience and support for the hybrid model, and we'll need to invest further to support this in the longer term.

This budget is transparent, is set in the context of the long-term financial funding situation in Wales, and is mindful of the Finance Committee's statement of principles. I'd like to thank the Finance Committee for its thorough scrutiny of this budget and its continued commitment to ensuring the fairness and transparency of the Commission requirement, whilst continuing to ask questions, which helps us to drive performance and deliver excellence. 

The committee made nine recommendations, which we have addressed in our response. Their first was that the Senedd supports this budget, for which we are grateful. Thank you to all members of the Finance Committee. There were three recommendations on budgetary controls, specifically around cost control and containment in the budget year to try to manage the impact of the increase in national insurance contributions without the need for a supplementary budget, as well as working without the assumption of future-year increases, and finally, proactively communicating with Finance Committee members regarding additional costs that may materialise for 2023-24, once the Commission's priorities for the sixth Senedd begin to take shape. 

Two of the recommendations tasked the Commission with looking at estate utilisation and future space requirements, in recognition of the fact that new ways of working are likely to become normal ways of working. The Commission has been asked to understand where there may be resource implications, what those could be, and also to better understand the terms of the lease and our obligations regarding the full replacement of windows in Tŷ Hywel. A further recommendation asks that we continue to monitor the impact of COVID on our budget, both in terms of where we have and may expect to continue to make savings, and, conversely, areas where it has caused greater expenditure to be incurred. Another recommendation is that we identify and progress quick wins to support our aims of having a carbon-neutral strategy delivered. And finally, we were requested to report on our success in engaging with our hard-to-reach cohorts, particularly those in lower socioeconomic groups, which we are, of course, happy to do.

We've accepted these recommendations and we are, as ever, open to suggestions on how to improve our budgeting process. And we're willing to answer any questions that Members may have. In the meantime, I'm happy to put forward this budget on behalf of the Commission and all its members, and reiterate our commitment to working in a way that is open and transparent, delivering the best possible value for money for the people of Wales.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n cynnig cyllideb y Comisiwn ar gyfer blwyddyn ariannol 2022-23, a gofynnaf iddi gael ei hymgorffori yng nghynnig y gyllideb flynyddol. Fel y byddwch wedi gweld yn nogfen y gyllideb, mae'r Comisiwn yn gofyn am gyllideb o £62.942 miliwn i gyd, ac mae hynny'n cynnwys £41.175 miliwn ar gyfer gwasanaethau'r Comisiwn, £17.552 miliwn i'w bennu gan y bwrdd cydnabyddiaeth ariannol, £165,000 ar gyfer swyddfa'r comisiynydd safonau, a £4.05 miliwn ar gyfer llog ac eitemau nad ydynt yn arian parod.

Nawr, mae'r gyllideb yn gynnydd o 4.36 y cant ar y gyllideb eleni, ac eithrio costau etholiad wrth gwrs, sydd efallai'n swnio'n sylweddol, ond mae'n gwbl angenrheidiol i'r Comisiwn allu parhau i gefnogi Aelodau i'r safonau rhagorol rydym wedi dod i arfer â hwy, a'u disgwyl yn wir. Y dyfarniad cyflog gan y Comisiwn i staff y Comisiwn ar gyfer 2022-23 fydd 2.7 y cant, yn unol â'r hyn a gytunwyd fel mecanwaith dyfarniad cyflog yn seiliedig ar y cynnydd cyfartalog yn yr arolwg blynyddol o oriau ac enillion ar gyfer y tair blynedd diwethaf, gyda therfyn uwch ac is o 3 y cant ac 1 y cant yn y drefn honno.

Mae'r Comisiwn, wrth gwrs, yn bodoli er mwyn cefnogi'r Senedd a'i Haelodau, ac mae'r pwysau ar Aelodau yn parhau i fod yn sylweddol iawn. O ystyried ein nifer gymharol fach a'r materion cymhleth rydym yn mynd i'r afael â hwy ar hyn o bryd, yn fwyaf nodedig, diwygio ac effaith barhaus Brexit, mae angen cyllideb arnom sy'n darparu'r lefel gywir o adnoddau i gefnogi'r Aelodau drwy'r cyfnod hwn, a hyn oll, wrth gwrs, heb ystyried y ffaith ein bod yn dal i lywio ein ffordd drwy bandemig byd-eang.

Yn y cyd-destun hwn, rydym wedi ychwanegu at nifer ein staff mewn ymateb i'r pandemig a blaenraglen waith y Comisiwn, ac yn benodol, at ein timau pwyllgor, i sicrhau y ceir cymorth clercio digonol wrth inni archwilio'r materion cymhleth hyn yn fwy manwl. Mae'r ffordd rydym wedi newid i weithio hybrid yn rhywbeth y gallwn fod yn hynod falch ohono yn fy marn i wrth edrych yn ôl ar y 18 mis diwethaf. Mae'r byd yn lle gwahanol iawn o'i gymharu â dwy flynedd yn ôl, a chyda gweithio gartref yn dal i fod yn sefyllfa ddiofyn i lawer, gan fy nghynnwys i, mae buddion gweithio yn ein hardaloedd yn parhau i dyfu. I mi ac i Aelodau eraill sydd wedi'u lleoli y tu allan i Gaerdydd, er mwyn parhau i weithio ar y sail hon, mae angen buddsoddiad ychwanegol mewn cymorth TGCh. Yn y cyd-destun hwnnw, rydym wedi buddsoddi yn ein staff TGCh i ddarparu cydnerthedd a chefnogaeth i'r model hybrid, a bydd angen inni fuddsoddi ymhellach er mwyn cefnogi hyn yn y tymor hwy.

Mae'r gyllideb hon yn dryloyw, wedi'i gosod yng nghyd-destun y sefyllfa gyllido ariannol hirdymor yng Nghymru, ac mae'n ystyriol o ddatganiad o egwyddorion y Pwyllgor Cyllid. Hoffwn ddiolch i'r Pwyllgor Cyllid am graffu'n drylwyr ar y gyllideb hon a'u hymrwymiad parhaus i sicrhau tegwch a thryloywder yr hyn sy'n ofynnol gan y Comisiwn, gan barhau i ofyn cwestiynau, sy'n ein cynorthwyo i wella perfformiad a sicrhau rhagoriaeth.

Gwnaeth y pwyllgor naw argymhelliad, ac rydym wedi eu trafod yn ein hymateb. Eu hargymhelliad cyntaf oedd bod y Senedd yn cefnogi'r gyllideb hon, ac rydym yn ddiolchgar am hynny. Diolch i holl aelodau'r Pwyllgor Cyllid. Roedd tri argymhelliad yn ymwneud â rheolaethau cyllidebol, yn benodol ynghylch cyfyngu a rheoli costau yn y flwyddyn gyllidebol i geisio rheoli effaith y cynnydd mewn cyfraniadau yswiriant gwladol heb fod angen cyllideb atodol, yn ogystal â gweithio heb ragdybiaeth o gynnydd yn y blynyddoedd i ddod, ac yn olaf, cyfathrebu'n rhagweithiol ag aelodau'r Pwyllgor Cyllid ynghylch costau ychwanegol a allai godi ar gyfer 2023-24, pan fydd blaenoriaethau'r Comisiwn ar gyfer y chweched Senedd yn dechrau dod i'r amlwg.

Gofynnai dau o'r argymhellion i'r Comisiwn edrych ar ddefnydd o'r ystâd a gofynion mewn perthynas â gofod yn y dyfodol, gan gydnabod y ffaith bod ffyrdd newydd o weithio'n debygol o ddod yn ffyrdd arferol o weithio. Gofynnwyd i'r Comisiwn nodi lle gallai fod goblygiadau o ran adnoddau, beth y gallai'r goblygiadau hynny fod, yn ogystal â chael gwell dealltwriaeth o delerau'r les a'n rhwymedigaethau o ran ailosod yr holl ffenestri yn Nhŷ Hywel. Mae argymhelliad pellach yn gofyn inni barhau i fonitro effaith COVID ar ein cyllideb, o ran lle rydym wedi gwneud arbedion a lle gallem ddisgwyl parhau i wneud arbedion, ac ar yr ochr arall, meysydd lle mae wedi arwain at fwy o wariant. Argymhelliad arall yw ein bod yn nodi ac yn bwrw ymlaen ag atebion cyflym i gefnogi ein nodau o gyflawni strategaeth garbon niwtral. Ac yn olaf, gofynnwyd inni adrodd ar ein llwyddiant wrth ymgysylltu â'n carfanau anodd eu cyrraedd, yn enwedig y rheini mewn grwpiau economaidd-gymdeithasol is, ac wrth gwrs, rydym yn fwy na pharod i wneud hynny.

Rydym wedi derbyn yr argymhellion hyn ac fel bob amser, rydym yn agored i awgrymiadau ar sut i wella ein proses gyllidebu. Ac rydym yn barod i ateb unrhyw gwestiynau a allai fod gan yr Aelodau. Yn y cyfamser, mae'n bleser gennyf gyflwyno'r gyllideb hon ar ran y Comisiwn a'i holl aelodau, ac ailadrodd ein hymrwymiad i weithio mewn ffordd sy'n agored ac yn dryloyw, gan sicrhau'r gwerth gorau posibl am arian i bobl Cymru.

15:30

Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid, Peredur Owen Griffiths. 

I call on the Chair of the Finance Committee, Peredur Owen Griffiths. 

Diolch, Dirprwy Lywydd. Can I preface my remarks by thanking the committee members for their work in scrutinising the Senedd Commission's draft budget for 2022-23? I'd also like to thank Ken Skates, the Senedd Commissioner for budget and governance, and Senedd officials for attending the Finance Committee to discuss their proposals. We appreciate the open and constructive manner in which the Commissioner and his officials responded to our questions during the evidence session, and are grateful for the additional information they provided so promptly following that meeting.  

Diolch, Ddirprwy Lywydd. A gaf fi gychwyn drwy ddiolch i aelodau'r pwyllgor am eu gwaith craffu ar gyllideb ddrafft Comisiwn y Senedd ar gyfer 2022-23? Hoffwn ddiolch hefyd i Ken Skates, Comisiynydd y Senedd dros y gyllideb a llywodraethu, a swyddogion y Senedd am fynychu'r Pwyllgor Cyllid i drafod eu cynigion. Rydym yn gwerthfawrogi'r modd agored ac adeiladol yr ymatebodd y Comisiynydd a'i swyddogion i'n cwestiynau yn ystod y sesiwn dystiolaeth, ac rydym yn ddiolchgar am y wybodaeth ychwanegol a ddarparwyd ganddynt mor brydlon yn dilyn y cyfarfod hwnnw.

Gwnaethom naw o argymhellion i’r Comisiwn mewn perthynas â’i gynigion. Rwyf wedi cael ymateb y Comisiwn i'n hadroddiad, ac rwy'n falch o weld bod wyth o’r argymhellion wedi cael eu derbyn ac un wedi ei dderbyn mewn egwyddor.

Mae cyllideb ddrafft y Comisiwn yn nodi’r hyn mae’n bwriadu ei wario ar gyfer 2022-23 ac mae'n cynnwys cynigion ar gyfer cyllideb o £62.9 miliwn, sef cynnydd cyffredinol o 4.4 y cant o ran gwariant sy'n gysylltiedig â'r Comisiwn ers 2021-22. Mae’r pwyllgor yn cefnogi’r cais cyffredinol hwn, ac mae’n credu y dylai’r Senedd gymeradwyo’r gyllideb ddrafft. Fodd bynnag, rydym wedi gwneud sawl argymhelliad fel cafeat i’r safbwynt hwn.

Fel y mae'r Aelodau'n gwybod, mae'r darlun ariannol presennol yn ansicr ac yn heriol. O ganlyniad i hynny, nid ydym yn credu y dylid trin y Comisiwn yn wahanol i sefydliadau eraill y sector cyhoeddus o ran y cyllid y mae’n ei gael. Yn benodol, rydym yn pryderu bod y gyllideb yn cyfeirio at senarios a allai olygu bod angen cyllidebau atodol i dalu am rai costau, gan gynnwys costau’n ymwneud â chynnydd mewn taliadau yswiriant gwladol a gafodd ei gyhoeddi yn ddiweddar. Roedd y pwyllgor yn gryf o’r farn y dylai'r Comisiwn ariannu pwysau o’r fath ar ei gyllideb trwy wneud arbedion a chymryd camau effeithlonrwydd yn ystod y flwyddyn, yn hytrach na dibynnu ar gyllidebau atodol. Dylai cyllidebau atodol gael eu defnyddio fel opsiwn olaf yn unig.

Roeddem ni hefyd yn bryderus nad yw'r gyllideb yn adlewyrchu nodau a blaenoriaethau'r Comisiwn ar gyfer y chweched Senedd, gan nad yw’r rhain wedi cael eu cytuno eto. Er bod y pwyllgor yn cydnabod mai megis dechrau y mae’r Senedd newydd, a bod angen rhywfaint o ystwythder o ran cynllunio ariannol, hoffem gadw llygad barcud ar oblygiadau cyllidebol yr amcanion hyn, ac rydym yn gofyn i'r Comisiwn roi'r wybodaeth ddiweddaraf i’r pwyllgor unwaith y byddant yn hysbys. Hefyd, hoffem atgoffa’r Comisiwn y dylai gadw at ddatganiad o egwyddorion y pwyllgor ar gyfer yr holl gyrff sy’n cael eu hariannu yn uniongyrchol wrth lunio cyllidebau yn y dyfodol, ac na ddylai gymryd yn g